5 50 4499 https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/d4b8cc55433c14d42a5cb4c0689e3809.pdf c7d004c5e6ba41ca0d3727b3a127b304 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1722 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2002 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1594 Title A name given to the resource Artykuły recenzyjne, recenzje i omówienia / ETNOGRAFIA POLSKA 2002 t.46 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 2002 t.46, s.227-272 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text ARTYKUŁY R E C E N Z Y J N E , R E C E N Z J E I OMÓWIENIA „Etnografia Polska", t. X L V I : 2002, z. 1-2 PL ISSN 0071-1861 MIROSŁAWA DROZD-PIASECKA LUD N A CELULOIDOWEJ TAŚMIE PRL-U Grzegorz Pełczyński, Dziesiąta muza w stroju ludowym. O wizerunkach kultury chłopskiej w kinie PRL, Poznań 2002, Wydawnictwo Naukowe U A M , Seria: Etnologia i Antropologia Kulturowa, nr 20, ss. 252 Grzegorz Pełczyński, od początku kariery naukowej związany z poznańskim Instytutem Etnologii i Antropologii Kulturowej, jego wychowanek i wykładowca, dał się wcześniej poznać jako autor bardzo ważnych dla etnologii polskiej książek i artykułów z zakresu zagadnień religijno-etnicznych, analizowanych w kontekście kultury polskich mniejszości narodowych: Karaimów i Ormian (Pełczyński 1995, 1997) oraz licznych haseł encyklopedycznych dotyczących ludów i narodów Europy oraz Azji. Już jako uznany w środowisku badacz procesów etno-kulturowych, w połowie lat 90. podjął trudne i pionierskie w etnologii polskiej studia nad kulturą ludową w przekazach filmowych . Ich wyniki podsumował w książce pt. Dziesiąta muza w stroju ludowym. O wizerunkach kultury chłopskiej w kinie PRL (Poznań 2002) . W liczącym 252 strony dziele (wraz z filmografią, bibliografią i streszczeniem) autor opisuje filmowe wizerunki kultury chłopskiej, zarejestrowane w okresie PRL (1945-1989) na ponad 180 taśmach, starając się znaleźć - jak pisze - odpowiedź na pytanie o sposób, a głównie cel ich sporządzania. Innymi słowy: jak i dlaczego wykorzystywano kulturę chłopską w jilmách fabular­ nych okresu PRL-u? (s. 14). Zatem dociekanie, jak postępowano z polską kulturą ludową w okre­ sie PRL-u i jakie wizerunki tej kultury pozostawiło po sobie ówczesne kino stało się przedmio­ tem rozważań autora. Na książkę - oprócz wstępu i zakończenia - składają się cztery części, z których każda po­ święcona jest filmom z tematami wiejskimi, zrealizowanym w ciągu 45 lat PRL, w określonych przedziałach czasowych: od zakończenia wojny po 1956 rok, w okresie rządów Władysława Gomułki, w czasach Edwarda Gierka i od początku lat 80. po kres PRL. W ich obrębie omawiane są konkretne fabuły i wątki filmowe oraz sposoby ich przedstawiania, uzależnione od aktualnych przesłanek ideologiczno-politycznych. Z tego punktu widzenia w pracy opisano konkretne za­ biegi folklorystyczne, nawet manipulacje, polegające na wyrywaniu z kontekstu dowolnych elementów kultury chłopskiej i transponowaniu ich na obraz filmowy . 1 2 3 1 Najpierw w ramach grantu Komitetu Badań Naukowych i Poznańskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk. Książkę poprzedzają obszerne artykuły opublikowane w opracowaniach zbiorowych: Z pro­ blematyki przemian kultury polskiej XX wieku (Pełczyński 2000a) i Las w kulturze polskiej (2000) oraz publikacje zamieszczone w Twórczości Ludowej (1997) i Etnografii Polskiej (1998). Stano­ wią one skrócone wersje poszczególnych problemów podjętych w omawianym studium. Tu, na marginesie, uwaga szczegółowa odnośnie tekstu na s. 45. Folkloryzm był zjawiskiem wcześniejszym niż Polska Ludowa, znanym, chociaż nie nazwanym; por. np. Młoda Polska. 2 3 �228 ARTYKUŁY RECENZYJNE, RECENZJE I OMÓWIENIA Taka konstrukcja wywodu jest logiczna i prawidłowa. Sądzę, że zastosowałabym j ą sama przy realizacji tego tematu, chociaż można się zastanowić, czy prześledzenie pokazywanych na ekranie, przez 45 lat, głównie wybranych elementów kultury chłopskiej, nie pozwoliłoby na szer­ sze refleksje i wnioski o trwałości i zmianie postaw wobec tej kultury, uzależnionych nie tylko od trendów politycznych i związanych z nimi propagandowych. Każdy z omawianych przez Grzegorza Pełczyńskiego okresów poprzedzony jest krótką charakterystyką sytuacji politycznej i kulturalnej kraju. W tym przypadku autor wykorzystuje głównie syntetyzujące, często bardzo osobiste, podsumowania pióra wybitnych historyków i literatów opublikowane już w czasach I I I Rzeczypospolitej (m.in. Leona Bukowieckiego, Antoniego Czubińskiego, Dariusza Jarosza, Krystyny Kersten, Jacka Kuronia, Józefa Styka, Leopolda Tyrmanda i innych). Podane w ogromnym skrócie ulegają one spłaszczeniu i wręcz trywializacji. Swoistej odautorskiej folkloryzacji . W przypadkach przytaczania wielu uogólnień i gołosłownych stwierdzeń miałam żal do autora, że nie odwołał się do archiwalnych tekstów, które wykazuje w bibliografii, zawierających spra­ wozdania i protokoły z posiedzeń odpowiednich gremiów partyjnych, decydujących o profilu i kształcie kinematografii polskiej, licznych komisji kolaudacyjnych, na których obradach zapa­ dały decyzje o tym, czy film spełnia wymogi i postulaty socjalistycznej edukacji społeczeństwa i dalej, dlaczego tak lub dlaczego nie. Autor w takich przypadkach zasłania się enigmatycznymi wytycznymi propagandy i cenzury komunistycznej, używając ogólnych określeń „komuniści" (czyli kto?). W odniesieniu do najwcześniejszego okresu powojennej kinematografii mógł on uzyskać niezbędne informacje z publikowanych w latach 1950-1956 Materiałów do Studiów i Dyskusji z Zakresu Teorii i Historii Sztuki, Krytyki Artystycznej oraz Metodologii Badań nad Sztuką. W tych wstrząsających w swojej wymowie dokumentach zawarto stenogramy posiedzeń, wypowiedzi ludzi kultury, decyzji podejmowanych przez działaczy i wytycznych władz partyj­ nych, na podstawie których miała być budowana kultura socjalistyczna. W odniesieniu natomiast do kultury ludowej i decyzji politycznych z nią związanych, należało sięgnąć do prac Wandy Paprockiej ukazujących się na początku lat 80. w Etnografii Polskiej. Autor konsekwentnie, obszernie i w sposób udokumentowany odpowiada na postawione we „Wstępie" pytanie: jak pokazywano kulturę chłopską w filmach okresu PRL-u. Jednak nie do końca wyjaśnia, jaki był cel sporządzania takich a nie innych, filmowych obrazów tej kultury. Konieczność sprostania wymogom propagandy i ideologii socjalistycznej jest do pewnego stop­ nia argumentem słusznym, ale niedostatecznie w książce udokumentowanym, co więcej, moim zdaniem, nie jedynym. Przecież obok dyktatu partyjnego były też wizje artystyczne i opcje poli4 4 Konkretne przykłady takich i podobnych uproszczeń odnotowałam m.in. na s. 28 i 29 - o reformie rolnej, na s. 17, 18 - o kulturze narodowej i socjalizmie, s. 33 i 34 - o różnicach miasto - wieś, s. 4 1 - o stosunku do dorobku kulturowego, s. 49 - o zmianach popaździernikowych, s. 69 - o stosunku do gospodarstw chłopskich w latach 60. Zastanawiałam się też nad pogodzeniem takich stwierdzeń autora jak: Jednak ludowy charakter tego wojska w rzeczywistości nie był zasługą komunistów, a wynikał z prostego faktu, iż większość polskiego społeczeństwa stanowiła ludność wiejska. Komuniści potrafili z tego wyciągać maksymalne korzyści dla siebie (s. 75). I dalej: A komuniści, jak już nieraz stwierdzaliśmy, głosili, że są z ludu, przez lud wybrani, ażeby nim rządzić. Zatem ich siły zbrojne musiały mieć również proweniencję ludową (tamże) z przytoczoną wcześniej na s. 25 wypowiedzią Leopolda Tyrmanda: że komuniści ludem gardzą i dalej z komentarzem samego autora: Komuniści dążyli zatem do zniszczenia kultury ludności wiejskiej, gdyż chcieli ją jak najszybciej zastąpić swoją, wspólną zresztą dla całego społeczeń­ stwa. Ich propaganda dlatego właśnie uderzała w rozmaite składniki kultury chłopskiej, głosząc, iż są one przejawem zacofania, to znaczy hamują postęp, a przez to przyczyniają się do ti~wania niesprawiedliwości w środowiskach wiejskich. Wykorzystywała do tego wszelkie możliwe sposoby; usiłowała także posługiwać się etnografią (s. 25). Przyznaję, że zapisy te były dla mnie konse­ kwencją zbyt daleko idących, pospiesznych uogólnień autora. �ARTYKUŁY RECENZYJNE, RECENZJE I OMÓWIENIA 229 tyczne reżyserów, aktorów, odbiorców, ich przeżycia i biografie, a także żywe wsie zamieszkałe przez chłopów mających własne potrzeby, aspiracje, nadzieje, itd. Brakowało mi też bardzo spoj­ rzenia etnologa. Odnosiłam często wrażenie, że autor w ogóle nie poznał wsi z autopsji i to nie tylko tej z czasów, o których pisze . Sądzę także, że należało zastanowić się, na ile kinematografia PRL-u oddawała rzeczywi­ stość polskiej wsi, jej zmiany, aspiracje i dążenia mieszkańców. Z badań etnograficznych i demograficzno-statystycznych wynika, że mieszkańcy dużych polskich miast są dopiero w drugim lub trzecim pokoleniu mieszczanami i inteligentami, a swoje wiejskie korzenie nie zawsze chcą ujaw­ niać, że miasto rzeczywiście zmieniało wiejskich przybyszów, ich wygląd i zachowanie. Chyba warto też poświęcić chwilę refleksji na temat powodów wzruszeń współczesnego odbiorcy nad oglądanym na ekranie PRL-owskim filmie Daleko od szosy, Kochajmy się lub Nie ma mocnych. Czy rzeczywiście ważne jest dla niego to, że spełniały one oczekiwania cenzury, czy też dlatego, że oddawały zapamiętany obraz wsi i jej mieszkańców? W połowie lat 60. i na początku 70. byłam słuchaczką seminarium profesora Aleksandra Jackiewicza poświęconego antropologii i socjologii filmu. W tym zamkniętym i dość elitarnym gronie oglądałam najważniejsze współczesne filmy kinematografii polskiej, europejskiej i świa­ towej (na pokazach studyjnych lub ograniczonych dla publiczności festiwalach, np. dorocznym krakowskim przeglądzie filmów krótkometrażowych i połączonych z nim projekcjach filmów pełnometrażowych). Nie tylko każdy z tych filmów, ale i poszczególne sekwencje były dysku­ towane z różnych punktów widzenia, osadzane w rzeczywistości. Rozmawialiśmy i o cenzurze, i o polskich twórcach i aktorach, ale także o tym, jakie są tendencje w kinematografii europej­ skiej (w zakresie tematów, sposobów ich przedstawiania, środków technicznych, aktorskich form wyrazu etc.), a przede wszystkim o tym, w jakim stopniu polscy twórcy filmowi nawiązują w swoich dziełach do aktualnych w kinematografiach zachodnich problemów, a na ile są obser­ watorami polskiej rzeczywistości. W książce Grzegorza Pełczyńskiego bardzo brakowało mi właśnie tego punktu odniesienia. W ogóle nie rozumiałam, jak to, o czym pisze ma się do szeroko znanej w świecie polskiej szkoły filmowej, jej osiągnięć i rangi. Autor pisał o okresach, gdy kino polskie bacznie obserwowało rzeczywistość, było najczulszym sejsmografem nastrojów społecz­ nych, kiedy polscy twórcy potrafili wykorzystywać każdą chwilę odwilży, by ponad głowami cenzorów rozmawiać z publicznością. W latach 60. polska szkoła filmowa rozliczała się z prze­ szłością i narodowymi mitami, pod koniec lat 70. kino moralnego niepokoju odnotowywało narastającą frustrację, która doprowadziła do sierpniowego wybuchu. Tego jednak w książce nie ma. Miałam natomiast wrażenie, że film - pod dyktat partyjnych elit rządzących - przekazywał różne, przypadkowe, oderwane od rzeczywistości, elementy kultury i egzystencji ludu, dobrane, pokazane i zagrane ściśle według wymogów cenzury, bez jakiegokolwiek pomysłu czy udziału twórców oraz realizatorów, i to budziło mój największy sprzeciw w trakcie lektury. 5 Niezależnie od tych uwag krytycznych, uważam książkę Grzegorza Pełczyńskiego za ważną w antropologii polskiej, otwierającą nowe pole badawcze tej dyscypliny. W fakcie, że autor nie zrealizował w pełni swojego ambitnego celu, że był dla mnie i z pewnością będzie dla wielu Czytelników często kontrowersyjny, tak w warstwie metodycznej, jak i metodologicznej, zarówno w tym, co pisze, jak też, jak pisze, upatruję szansę na nowe spojrzenie i postrzeganie procesów zachodzących w obrębie i wokół kultury wiejskiej, jej badaczy i sposobów pokazywania. Zachęcam autora do kontynuacji badań nad folkloryzmem w filmie polskim, bez cenzury, do analizy ludowości w ostatnich dziełach, Andrzeja Wajdy, laureata Oscara, w serialu telewi­ zyjnym Plebania i w Cudownym miejscu, Jana Jakuba Kolskiego. Może twórcza poznawczo okazałaby się, przedstawiona w szerszym kontekście antropologiczno-społecznym, kon­ frontacja widzenia chłopów i ich kultury z dwóch okresów kinematografii polskiej: PRL-u i Niepodległej Polski? 5 Świadczą o tym m.in. uwagi o tendencyjności filmowych przekazów tyczących wiejskich praktyk magicznych i zabobonów (s. 65 i 66). Dodam, że sama byłam świadkiem ich wykonywa­ nia we wsiach podwarszawskich jeszcze w latach 90. �230 ARTYKUŁY RECENZYJNE, RECENZJE I OMÓWIENIA LITERATURA Pełczyński G. 1988, Ekran ludowy, Nurt, nr 11, s. 33-34. - 1988a, Uwagi o związkach folkloru z filmem, Obiektyw, nr 2, s. 4-6. - 1995, Najmniejsza mniejszość. Rzecz o Karaimach Polskich, Warszawa 1995, Towarzy­ stwo Karpackie. - 1997, Kultura ludowa w filmie polskim, Twórczość Ludowa, nr 3, s. 12-14. - 1997a, Ormianie polscy w wieku XX. Problem odrębności etnicznej, Warszawa 1997, Koło Zainteresowań Ormian przy Oddziale Warszawskim Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego. - 1998, Kultura ludowa w filmie polskim lat siedemdziesiątych, Etnografia Polska, t. X L I I , z. 1-2, s. 173-186. - 2000, Las w filmach Witolda Leszczyńskiego, [w:] Las w kulturze polskiej, W. Łysiak (red.), Poznań, Wydawnictwo „Eko", s. 411-415. - 2000a, Wizerunki kultury ludowej w filmie polskim, [w:] Z problematyki przemian kultury polskiej w XXwieku, D. Skotarczak (red.), Instytut Historii U A M , s. 187-235. ANDRZEJ W O Ź N I A K O RELIGII KATARÓW I OKCYTAŃSKIEJ CYWILIZACJI Pierwszą dłuższą podróż po kraju katarów i trubadurów zawdzięczają polscy czytelnicy Zbigniewowi Herbertowi, który przed trzydziestoma laty do zbioru szkiców poświęconych sztu­ ce - ponadczasowej wartości dzieła, jego technicznej strukturze oraz związkom z historią - włą­ czył dwa szkice historyczne o tematyce wykraczającej poza ten krąg zagadnień: o templariuszach i o albigensach . Autor świadomie zrezygnował „ze wszystkich uroków erudycji: bibliografii, przypisów, indeksów", co nie oznacza, że zaniechał rozległych studiów nad przedstawionymi w tomie zagadnieniami. We Wstępie napisał, że jego książka jest sprawozdaniem z podróży: „Pierwsza podróż realna po miastach, muzeach i ruinach. Druga - poprzez książki dotyczące widzianych miejsc" (Herbert 1991, s. 7). Mamy zatem podstawy przypuszczać, że zarówno przed­ stawiony w szkicu O albigensach, inkwizytorach i trubadurach (Herbert 1991, s. 114-116) - zwięzły zarys doktryny katarów i dziejów ich Kościoła w Langwedocji, jak i obraz średniowiecz­ nej cywilizacji okcytańskiej jest zgodny z ówczesnym stanem wiedzy historycznej i niewątpliwie bogatszy oraz bardziej kompetentny, niż to, co można było na ten temat przeczytać w niektórych syntetycznych opracowaniach z zakresu historii religii z lat sześćdziesiątych i siedemdziesiątych . Podróże Zbigniewa Herberta po południowej Francji, a prawdopodobnie i początki jego zainteresowań albigensami i średniowieczną cywilizacją okcytańską, przypadły na wczesne lata sześćdziesiąte - okres, kiedy to „zbudził się nagle", drzemiący od dziesięcioleci, ruch odro­ dzenia Okcytanii. Cóż to jest Okcytania? Działacze okcytańscy odpowiadają precyzyjnie, że jest to „cały obszar na południe od linii przebiegającej nieco na północ od Bordeaux, Limoges, Clermont-Ferrand i Valence ku Briancon, a więc trzecia część departamentów Francji, rozciągniętych od Alp 1 2 1 Pierwsza edycja Barbarzyńcy w ogrodzie Zbigniewa Herberta ukazała się nakładem Czy­ telnika w 1962 r. W latach późniejszych książka była wznawiana wielokrotnie przez różne wy­ dawnictwa w kraju i za granicą, m.in. przez wydawnictwo Test (Lublin 1991). Do tego właśnie wydania będę się odwoływał. Z. Herbert terminami albigensi i katarzy posługuje się wymiennie. Tak np. w Zarysie dziejów religii pod red. Z. Poniatowskiego (Warszawa 1964) katarów utożsamiano z waldensami, co jest oczywistym nonsensem. W nieporównanie bardziej kom­ petentnym, wydanym przez Instytut Filozofii i Socjologii PAN, Katolicyzmie średniowiecznym, pod red. J. Kellera (Warszawa 1979), katarom poświęcono zaledwie parę stron (s. 29-31, 33-34). 2 �ARTYKUŁY RECENZYJNE, RECENZJE I OMÓWIENIA 231 i granicy włoskiej po Atlantyk" (Stefanowicz 1977, s. 60). Nie geografia jest jednak najważniej­ sza, lecz historia, która podzieliła Francję, zanim jeszcze stała się państwem narodowym i scen­ tralizowanym, na dwie części. Linię podziału wyznaczył język. Z podstawowej odmienności językowej Okcytania, jak i jej historyczny trzon - Langwedocja, biorą swe nazwy: langue d'oc, język ос, „a więc język ludu, który w ten sposób wymawiał «tak», podczas gdy wymowa pół­ nocna brzmiała oil, przekształcone następnie w oui współczesnego języka francuskiego. [...] Te dwa pnie językowe przechodziły zupełnie odmienne koleje. Francja średniowieczna [...] była państwem feudalnym, dzielnicowym, a więc i rozbitym na dialekty. Władza królewska w praktyce ograniczała się do Ile de France - obszaru, który otaczał Paryż na północ od Loary i stopniowo scalała tereny położone powyżej tej linii granicznej. Równocześnie dokonywało się ujednolicenie mowy, która w późnym średniowieczu stworzy podwaliny ogólnego języka literackiego. Połu­ dniem nie zajmowano się wcale - między 955 i 1134 rokiem, a więc przez blisko dwa stulecia, królowie Francji nie wydali żadnego aktu państwowego, który by dotyczył tego regionu. [...] Faktyczna nieobecność władzy centralnej bądź jej interwencja w postaci wojennego podboju sprzyjały utrwaleniu się podziałów dzielnicowych, zaś brak warstwy wykształconej, zdziesiątkowa­ nej przez krucjaty i inkwizycję, utrudniał stworzenie wspólnego języka pisanego" (Stefanowicz 1977, s. 61). Różnice regionalne pogłębiały silne wpływy języka katalońskiego w zachodniej części Okcytanii. Nie występowały one zupełnie np. w Prowansji . 3 Średniowieczni poeci okcytańscy posługiwali się lokalnymi dialektami lub ich syntezą na wzór greckiej koine, będącej pierwociną wspólnego języka Południa. Nie rozwinęła się ona w powszechny język mówiony, pozostając kategorią czysto literacką. Po podboju Południa przez Francuzów, język oc znikał z biegiem czasu z życia publicznego, wypierany przez oficjalny język francuski. W Langwedocji miejscowy dialekt przetrwał jako język urzędowy do roku 1535, kiedy król Franciszek I zakazał używania go w dokumentach. Dopiero po upływie paru stuleci przywróceniem do życia języka oc zajął się Frederic Mistral (1830-1914), poeta i pisarz, laureat nagrody Nobla z 1904 roku, który całe swoje życie i twórczość poświęcił szerzeniu kultury prowansalskiej. Stworzył słownik francusko-prowansalski i w tym języku pisał. Od połowy X I X wieku rozwinął się też szeroki ruch zwany fćlibrigue, zrzeszający poetów, powieściopisarzy i historyków kultury prowansalskiej. W środowisku tym prowadzono m.in. prace nad stworzeniem wspólnych dla różnych dialektów reguł gramatycznych. Mimo wysiłków, mają­ cych na celu ujednolicenie języka oc, dialekty pozostały nadal żywe (Stefanowicz 1977, s. 62). Choć w latach późniejszych nie brakowało wydarzeń istotnych dla rozwoju kultury Południa, takich choćby jak powstanie w roku 1923 zasłużonego dla literatury i myśli okcytańskiej kwar­ talnika Oc czy zajmującego się problematyką etnologii Południa czasopisma Folklore oraz powo­ łanie Towarzystwa Studiów Okcytańskich i Instytutu Badań Prowansalskich (1946), którego współzałożycielem był znany badacz kataryzmu René Nelli, dopiero początek lat sześćdziesią­ tych przyniósł w tej dziedzinie ożywienie na miarę dokonań drugiej połowy X I X wieku. W kraju, w którym w latach siedemdziesiątych dwa miliony ludzi stale mówiło dialektami, określanymi wspólnie jako język okcytański, a sześć milionów dobrze je rozumiało, działało kilka partii politycznych o różnych programach - od lewicowych, poprzez umiarkowane, do skraj­ nie prawicowych. Jedne z nich głosiły jedynie hasła autonomii kulturalnej i językowej, inne żądały szerokiej autonomii społeczno-ekonomicznej, nie stroniąc od marksistowskiej frazeologii. Skrajna Parti National d'Occitanie stawiała sobie za cel całkowite oderwanie Południa od Fran­ cji. Na murach okcytańskich miast pojawiały się napisy w rodzaju „A crevar Francia" („Niech zdechnie Francja"; Stefanowicz 1977, s. 63-64), a sugestywne plakaty nawoływały do używania języka okcytańskiego . 4 3 W numerze 2(118) Literatury na Świecie z 1981 г., na s. 72 znajdujemy mapkę współczes­ nego zasięgu języka oc, który dzieli się na dialekty: północnookcytański i południowookcytański, tj. gaskoński, langwedocki i prowansalski. „Óme d'Oc as dreit a la paraula. Parla!" („Okcytańczyku, masz prawo mówić. Mów!"). Literatura na Świecie, nr 2 (118): 1981, s. 204-205. 4 �232 ARTYKUŁY RECENZYJNE, RECENZJE I OMÓWIENIA W roku 1975, w wydawnictwie Gallimard, ukazało się pierwsze wydanie książki Emmanuela Le Roy Ladurie, Montaillou village occitean de 1294 á 1324. Autor był już wówczas uczonym 0 dużym dorobku naukowym, uczniem Marka Blocha, a do podstawowego obszaru jego zaintere­ sowań należała historia społeczna południowej Francji. Był współautorem wydanej w 1964 r. Historii Langwedocji i autorem opublikowanej w dwa lata później rozprawy doktorskiej Les pay sans de Languedoc. Książka o podpirenejskiej wsi Montaillou rychło stała się sensacją lite­ racką i naukową oraz największym sukcesem finansowym wydawnictwa Gallimard. Zastana­ wiając się nad źródłami tego rzadkiego w świecie publikacji naukowych wydarzenia, Jakub Borawski, tłumacz drukowanych w 1981 r. w Literaturze na Świecie fragmentów książki, pisał: „Montaillou [...] to zjednej strony kontynuacja badań nad społeczeństwem wiejskim Langwedo­ cji, ale także odpowiedź na renesans zainteresowań dziejami katarów. Zainteresowań płynących, jak sądzę, z dwóch źródeł: w naszych czasach - czasach odradzających się nacjonalizmów - historia średniowiecznej Langwedocji i Prowansji, krain wytwornej kultury dworów feudal­ nych i bogatych miasta, krain rycerzy i trubadurów, pasterzy i katarów, znajduje życzliwych czytelników. Upadek kultury i języka d'oc - podbitej i zniszczonej w X I I i X I I I wieku przez posępnych i bezlitosnych rycerzy z północy mówiących językiem d'oil, budzi dziś żywe za­ interesowanie. Zarazem w naukach historycznych obserwujemy istotny rozwój badań nad problemem religijności ludowej, mentalności religijnej elit i mas" (Borawski 1981, s. 11). Szerokie zainteresowanie religią i dziejami katarów we Francji lat sześćdziesiątych - siedem­ dziesiątych tworzyło atmosferę przychylną rozwojowi badań naukowych nad tymi zagadnieniami. Z inspiracji znanego antropozofa Deodata Roché (1876-1977), zwanego le pape cathare, powstało Societě d'Etudes Cathares i czasopismo Cahiers d'Etudes Cathares (Prokopiuk 1987, s. 7). Obec­ nie wiodącym ośrodkiem badań nad kataryzmem jest Centre National d'Etudes Cathares w Carcas­ sonne. Zebrano tam rękopisy i dokumenty archiwalne, rozsiane po bibliotekach Francji i Europy, tworząc bibliotekę liczącą ponad cztery tysiące tytułów, w większości opracowanych w postaci mikrofilmów (Niel 2002, s. 8). Obszerną już literaturę dotyczącą katarów i ruchów pokrewnych wciąż wzbogacają nowe opracowania i wydawnictwa źródłowe. Autorami i wydawcami większości z nich są - co oczywiste, zważywszy na związki kataryzmu z południem Francji - uczeni francuscy. Religia i dzieje katarów cieszą się od dawna znacznym zainteresowaniem również w Polsce . W latach sześćdziesiątych i siedemdziesiątych do spopularyzowania tej tematyki przyczyniła się niewątpliwie kilkakrotnie wznawiana książka Zbigniewa Herberta Barbarzyńca w ogrodzie. W okresie późniejszym o gnostycyzmie, manicheizmie i katarach pisał w Literaturze na Świecie 1 w innych czasopismach Jerzy Prokopiuk. W roku 1979 Państwowy Instytut Wydawniczy wydał przekład książki jednego z najwybit­ niejszych znawców kataryzmu René Nelli, Życie codzienne katarów w Langwedocji w XIII w. Praca, co sam autor podkreśla, różni się nieco od innych z serii „życie codzienne". Jest „z pozoru znacznie mniej jednolita". Długość okresu, któremu jest poświęcona (1190-1350) zmusza 5 6 5 Podstawowe wiadomości o katarach, przedstawione w sposób kompetentny, w miarę obiek­ tywny i opatrzone dość obfitą literaturą zawiera obszerne hasło Katarowie w t. X X X V Wielkiej Powszechnej Encyklopedii Ilustrowanej, Warszawa 1904, s. 97-99. Hasło to, sygnowane S. PT., wyróżnia się pozytywnie bogactwem zawartych w nim wiadomości i obiektywizmem na tle podobnych haseł w wielu encyklopediach nawet z okresu późniejszego. Istotną rolę w upowszechnianiu wiedzy o katarach i kulturze okcytańskiej odegrało w la­ tach osiemdziesiątych czasopismo Literatura na Świecie, które zagadnieniom tym poświęciło wiele miejsca w dwu numerach. W numerze 2 (118) z 1981 r. znalazły się przekłady wierszy i fragmentów prozy współczesnych poetów i pisarzy okcytańskich oraz obszerny fragment oma­ wianej wczesnej książki E. Le Roy Ladurie o Montaillou, jak też artykuły zawierające wiadomości o części autorów prezentowanych w tym zeszycie. W numerze 12 (197) z roku 1987 opubliko­ wano fragmenty prac kilku najbardziej znanych autorów europejskich, zajmujących się gnozą, manicheizmem i katarami, takich jak F. Niel i S. Runciman, oraz dwa artykuły J. Prokopiuka. 6 �ARTYKUŁY RECENZYJNE, RECENZJE I OMÓWIENIA 233 R. Nellego do rozpatrywania życia codziennego katarów w jego rozwoju, bowiem kataryzm triumfujący dzieli od kataryzmu prześladowanego wyraźna cezura. Ze względu na specyfikę konfesyjną grupy autor wiele miejsca poświęcił sprawom religii, które wyraźnie zdominowały tytułową codzienność. Warto również zwrócić uwagę na kontekst, w jakim autor widzi narodziny kataryzmu, gdyż nie zawsze jest on tak wyraźnie podkreślany przez innych autorów. R. Nelli pisze: „Kataryzm mieści się w ogólnym ruchu ewangelicznej odnowy, który ogarnął całe chrześcijaństwo w X I I i X I I I wieku. Doskonali uważali się za spadkobierców apostołów, wierzyli, że jedynie ich wiara jest prawdziwa, rzymskokatolicka natomiast jest diabelskim szalbierstwem: chcieli być chrześci­ janami" (Nelli 1979, s. 5). W końcu lat osiemdziesiątych PIW wydał zapowiedzianą kilka lat wcześniej przez Literaturę na Świecie słynną książkę Emmanuela Le Roy Ladurie, pod nieco zmienionym tytułem Montaillou wioska heretyków 1294-1324 (Warszawa 1988). Jej podstawą źródłową był rejestr inkwizycyjny Jakuba Fourier (późniejszego papieża Benedykta X I I ) , zawierający m.in. protokóły z przesłuchań mieszkańców Montaillou i jej okolic - regionu objętego szczególnie silnym oddziaływaniem kata­ ryzmu. Na podstawie tego niezwykłego materiału źródłowego, autor stara się zrekonstruować życie wsi okcytańskiej z przełomu X I I i X I I I wieku, jej struktury społeczno-gospodarcze, obycza­ jowość, psychikę, życie uczuciowe i religijne, architekturę i sztukę ludową, a nawet krajobraz. Średniowiecznemu manicheizmowi poświęcona jest książka znanego polskiemu czytelni­ kowi angielskiego mediewisty i bizantologa, Stevena Runcimana, której przekład ukazał się w 1996 roku . Autor omawia gnostyckie podłoże manicheizmu, a następnie (w kolejnych rozdzia­ łach) ruchy religijne z manicheizmem związane: paulicjan, bogomiłów, patarenów i najobszerniej katarów, w Europie Zachodniej, a przede wszystkim w Langwedocji. W ostatnim rozdziale Runciman zajmuje się tradycją dualistyczną w średniowiecznym manicheizmie. Pracę zamyka obszerna bibliografia i wykaz źródeł (Runciman 1996, s. 182-196). Jean Duvernoy, badacz kataryzmu starszego pokolenia, znany był dotychczas przede wszyst­ kim jako wydawca źródeł związanych z tą tematyką. Jego książka Religia katarów (Kraków 2000) to najobszerniejsza z prac na temat kataryzmu, jakie ukazały się w języku polskim, swojego rodzaju kompendium wiedzy o religii katarów. Praca oparta jest na niezwykle bogatych materiałach źródłowych z różnych krajów Europy z Langwedocja na czele. Omawia je autor w poszczególnych rozdziałach książki, która składa się z trzech części, podzielonych na rozdziały i opatrzonych aneksami. Część pierwsza zawiera omówienie źródeł do dogmatyki w krajach występowania ka­ taryzmu, źródeł wiary (Stary i Nowy Testament, apokryfy, mity, literatura polemiczna), kwestii dualizmu, kosmologii, „upadku" w różnych „szkołach" kataryzmu, objawienia i eschatologii, schizmy w kataryzmie. Część druga poświęcona jest Kościołowi i liturgii katarów i omawiane w niej są m.in. następujące zagadnienia: chrzest, tzw. reguła sprawiedliwości i prawdy, obrządek i nauczanie. Kolejne rozdziały dotyczą prześladowania katarów, Kościoła (krytyka Kościoła katolickiego i Kościół katarski), socjologii kataryzmu, relacji - kataryzm a kultura. W części trzeciej, Pochodzenie i zbieżności, autor omawia imiona kataryzmu (własne i nadawane przez przeciwników) oraz jego pokrewieństwa historyczne i typologiczne. 7 8 Książka Jeana Duvernoy jest pracą ukazującą w sposób niezmiernie szczegółowy szeroki wachlarz problemów związanych z religią katarów. Jest ona raczej przewodnikiem po źródłach do omawianych zagadnień, niż lekturą dla przeciętnego czytelnika o wykształceniu humanistycznym. Różni się pod tym względem zdecydowanie od wszystkich wcześniej wydanych w języku polskim prac na temat kataryzmu. Wydaje się więc, że w Polsce, gdzie szczegółowe studia nad religią katarów są czymś wyjątkowym, książka ta będzie miała dosyć ograniczony krąg czytelników. 7 Protokóły z tych przesłuchań wydał w trzytomowym wydawnictwie źródłowym Jean Duvernoy (Touluse 1965). Stały się one również podstawą jego własnej pracy o trybunale inkwi­ zycji z Pomiers (Le Roy Ladurie 1965, s. 445). Książka S. Runcimana, Średniowieczny manicheizm, sygnalizowana była w nr 12(117) Lite­ ratury na Świecie. 8 �234 ARTYKUŁY RECENZYJNE, RECENZJE I OMÓWIENIA Sukcesem wydawniczym, choć oczywiście nie na miarę paryskiej edycji Montaillou, okazał się opublikowany przez oficynę wydawniczą Volumen polski przekład niewielkiej książeczki Fernanda Niela Albigensi i katarzy (Warszawa 1995), której francuskie wydanie ukazało się po raz pierwszy w popularnej serii Que sais-je? w 1955 roku. F. Niel w sposób zwięzły i bardzo przejrzysty, świadomie unikając wszelkich teologicznych zawiłości i filozoficznej terminologii, omawia w niej korzenie kataryzmu, wiele miejsca poświęcając jego związkom z manicheizmem, przedstawia krótko zarys doktryny i dzieje katarów. Pierwsze wydanie książki szybko zniknęło z księgarń i w tym roku wydano j ą ponownie (Gdańsk-Warszawa 2002). „«Zwornikiem kataryzmu», a także poprzedzających tę herezję doktryn zoroastryzmu, mani­ cheizmu czy bogomilizmu - napisał we wprowadzeniu do omawianej pracy F. Niel - był problem zła" (Niel 2002, s. 10). Omawiając korzenie kataryzmu (rozdział pierwszy), pod tym właśnie ką­ tem analizuje autor naukę Zoroastra, w której fundamentalnym pojęciem był konflikt dwu zasad: Dobra reprezentowanego przez Ormuzda (Ahura Mazda) i Zła wcielanego przez Arymana (Angra Mainyu), a następnie krótko wspomina o pokrewnym jej zerwanizmie. Osobny, drugi rozdział, po­ święca Niel manicheizmowi, wychodząc od jego związków z gnostycyzmem, w którym tak istotną kwestią był problem Dobra i Zła, a zasadnicza doktryna polegała na „odebraniu Bogu odpowie­ dzialności za stworzenie świata materialnego, głównej przyczyny zła" (Niel 2002, s. 23). Maniche­ izm jest jednym z najlepiej znanych systemów dualistycznych, jakie pojawiły się po narodzeniu chrześcijaństwa. Dobrze znana jest zarówno postać Manesa (Maniego), łącznie z dokładnymi datami urodzenia i śmierci, jak i jego nauka. Zasięg manicheizmu był bardzo szeroki. Od połowy I I I wieku, a więc jeszcze za życia Manesa, występował w Palestynie, Egipcie i w Rzymie. W następnym stuleciu objął Afrykę północną (gdzie jego wyznawcą był przez pewien czas św. Augustyn), a następnie Azję Mniejszą, Ilirię, dotarł do Galii i Hiszpanii. Od początku niemal wyznawcy manicheizmu i wywodzących się od niego doktryn byli prześladowani. Kwestii dziedzictwa manicheizmu w średniowiecznej Europie i Azji Zachodniej poświęcił autor rozdział trzeci, w którym zajmuje się paulicjanami w Armenii, bogomiłami na Bałkanach i w Europie Zachodniej, by następnie przejść do katarów. W poświęconym im rozdziale czwartym porusza kwestię bezpośrednich związków między ich doktryną a starożytnym manicheizmem, zwięźle omawia rozprzestrzenianie się kataryzmu w Europie Zachodniej w X I i X I I wieku, a następnie pisze o dwu nurtach czy też „szkołach" katarskich reprezentujących jedna - skrajny, druga - umiarko­ wany dualizm i w sposób bardzo syntetyczny i przejrzysty przedstawia doktrynę katarów. Jej podstawą - pisze F. Niel - jest zawsze problem zła: „«Na początku istniały dwie zasady, Dobra i Zła, a w nich istniały odwiecznie Światło i Ciemność. Od zasady Dobra pochodzi wszyst­ ko, co jest Światłem i Duchem; od zasady Zła pochodzi wszystko, co jest Materią i Ciemnością...». Ten początek wyznania wiary katarów florentyńskich stanowi streszczenie całego kataryzmu". Katarzy nie przypisują zmysłowemu światu żadnego rzeczywistego istnienia. „Jest on negacją, stworzoną bez Boga nicością. Prawdziwe stworzenie było tylko w Bogu i tylko duch wyraża rzeczywistość. Rozbieżności między różnymi katarskimi szkołami dotyczyły stworzenia postrze­ ganego zmysłami świata, lecz ostatecznie wszystkie odłamy godziły się, że należy je przypisać Demonowi. W efekcie przyczyna tkwi w świecie, który może być tylko dziełem Szatana. Trzeba zaznaczyć, że skrajni dualiści byli w tym bliscy manichejczykom, gdyż dopuszczali istnienie od początku dwóch niezależnych zasad. Zgadzali się również z mitem mówiącym o napaści złych sił na królestwo dobrego Boga. Szatan i jego aniołowie wzbili się na podbój nieba. Święty Michał próbował odeprzeć napaść, lecz został pokonany. W ten sposób w katarskich mitach odnaleźć można nawiązanie do porażki Pierwszego Człowieka. Przejście przez ziemię, życie, stanowi próbę. Odnajdujemy tu pojęcie ziemskiego piekła pitagorejczyków i manichejczyków. Jak ci ostatni, katarzy mieli więc głęboko pesymistyczną wizję postrzegalnego zmysłami świata. Co do świata niebiańskiego, ich doktryna miała charakter znacznie bardziej skomplikowany, gdyż w głębi był to dla nich jedyny świat rzeczywisty, ten, za którym tęsknili. Jest to świat, który Szatan chciał kiedyś podbić. Zaludniają go byty hipostatyczne, stworzone i stanowiące powiązanie między oboma światami. Posiadają one trzy natury, obecne również w człowieku: ciało, duszę i ducha. Podczas gdy ciało człowieka jest materią, ciało hipostatycznych emanacji byłoby «ciałem chwa- �ARTYKUŁY RECENZYJNE, RECENZJE I OMÓWIENIA 235 lebnym», podobnie jak ciało Jezusa Chrystusa. Dusza stanowi część «stworzona», a duch pozo­ staje cząstką Bożą" ( Niel 2002, s. 53-54). Katarzy byli przedstawicielami koncepcji trzech natur: ciała jako siedziby duszy i duszy, w której przebywa duch. Podobnie jak Zoroaster i Manes mieli apokaliptyczną wizję końca świata, w czasie którego wody pokryją całą ziemię, a po zniknięciu Słońca, Księżyca i gwiazd zapanują całkowite ciemności. „«Ogień strawi wody, a wody zgaszą ogień». Będzie to piekło, w którym zatopią się demony, a także ludzie, którzy nie zdołali się oczyścić przez kolejne reinkarnacje. W ten sposób na końcu czasów dzieło Szatana zostanie ostatecznie unicestwione" (Niel 2002, s. 55). Katarzy, podobnie jak inne szkoły dualistyczne, całkowicie odrzucali Kościół rzymski i jego hierarchię. Nie uznawali sakramentów, krzyża, liturgii, świątyń, odrzucali też Stary Testament. Jezus był jednym z bytów hipostatycznych, stworzonych przez Boga, a jego wcielenie tylko po­ zorne. Doktryna katarów pociągała za sobą możliwie najpełniejsze oderwanie się od świata i dążenie do skrajnego ascetyzmu. Dotyczyło to jednak nie tyle szerokiej rzeszy Wierzących, co elity, tzw. Doskonałych. Określenie to nie wydaje się przesadne w stosunku do ludzi, którzy nawet w obliczu stosu zachowywali wierność swojej doktrynie. Wiara w kolejne wcielenia poprzez rein­ karnację zabraniała im zabijać zwierzęta. Doskonali byli zupełnymi wegetarianami: nie jedli mięsa, jajek ani żadnego pokarmu pochodzenia zwierzęcego. Mogli natomiast jeść ryby i pić wino w umiar­ kowanej ilości. Powstrzymywali się od wszelkich stosunków płciowych (Niel 2002, s. 55). Katarom, którzy mieli tak pesymistyczną wizję świata zmysłowego, przeciwnicy przypi­ sywali stosowanie praktyk samobójczych. Zdaniem Niela, większość przypadków interpreto­ wanych jako samobójcze była raczej przejawem odwagi w obliczu śmierci, nawet na stosie, którą katarzy wybierali, by nie przekroczyć zakazów doktryny. Tzw. endura, głodówka pro­ wadząca do śmierci, pojawiła się w niektórych rejonach Langwedocji w schyłkowym okresie kataryzmu, w X I V wieku, i traktowana jest przez autora jako rodzaj nieznanego wcześniej wynaturzenia, czy też przejaw herezji w religii pozbawionej już hierarchii i struktur kościel­ nych (Niel 2002, s. 56-57). Ostatni, najobszerniejszy paragraf rozdziału czwartego, poświęcił autor rytuałowi katarów, który, podobnie jak w innych religiach dualistycznych, był niesłychanie prosty. Zawierał mo­ dlitwy, śpiewy, długie posty, a zwłaszcza kazania. Kult prawdopodobnie mógł być sprawowany wszędzie i bodaj tylko w zamku Montsćgur, najważniejszym ośrodku oporu i świętym miejscu kataryzmu, istniało specjalne miejsce do głoszenia kazań. Katarzy modlili się i głosili kazania w zamkach i domach wiernych, w lasach i jaskiniach. Odrzucali wszystkie sakramenty Kościoła, a więc także sakrament małżeństwa, co ich przeciwnikom posłużyło za argument, że są wrogami rodziny. Zawierane między Wierzącymi „cywilne" umowy małżeńskie traktowane były przez Kościół katolicki jako konkubinat. Katarzy praktykowali również rodzaj spowiedzi powszechnej zwanej apparellamentum . Najważniejszym obrządkiem katarów, charakteryzującym się ogromną prostotą, było tzw. consolamentum. Praktykowano je w dwu okolicznościach: consolamentum otrzymywał wierny, który chciał przejść do kategorii Doskonałych, ci zaś mogli w obliczu śmierci udzielać consolamentum Wierzącym na ich prośbę. W jednym i drugim przypadku obrzęd był taki sam, nieco tylko uprosz­ czony, gdy udzielano go umierającym. Najpierw pytano kandydata czy chce się oddać Bogu i Ewan­ gelii. Po odpowiedzi twierdzącej proszono go o złożenie przyrzeczenia, że nigdy już nie będzie jadł mięsa, jajek i sera ani żadnego innego pokarmu z wyjątkiem potraw roślinnych przygotowanych na oleju i ryb. Miał również przyrzec, że nie będzie kłamał, przeklinał i oddawał się przyjemnościom cielesnym i nie wyrzeknie się wiary nawet w obliczu śmierci od ognia, wody czy jakiejkolwiek innej. Po złożeniu tych przyrzeczeń odmawiał Pater Noster „na sposób heretycki", a Doskonali kładli mu na głowę ręce i Księgę , po czym udzielali mu pocałunku pokoju i przyklękali przed nim. Pozostali uczestnicy ceremonii również kolejno przyklękali przed kandydatem i na tym obrządek 9 10 9 W jednym z nielicznych źródeł katarskich, tzw. Rytuale Lyońskim, obrządek ten nosi na­ zwę servisi (posługa, służba). Rytuał służby obszernie opisuje Duvernoy (2000, s. 225-230). Nowy Testament. 1 0 �236 ARTYKUŁY RECENZYJNE, RECENZJE I OMÓWIENIA się kończył. Zasadniczym elementem tego swoistego sakramentu było „nałożenie rąk", równoznacz­ ne z przekazaniem Ducha Świętego. Sam obrzęd consolamentum nie zawierał żadnych pouczeń o podstawowych dogmatach kataryzmu. Zobowiązywał do pewnego stylu życia ziemskiego, ale nie zakreślał ram postępowania w życiu duchowym. Konieczne nauki miały miejsce wcześniej, ale źródła niewiele mówią na ten temat (Niel 2002, s. 58-59). Niel wspomina o jeszcze jednym katarskim rytuale, sprawowanym w szczególnych okolicz­ nościach, a mianowicie podczas oblężenia Montségur w 1244 r. Była to tak zwana convinenza. „Zbrojnym, mającym uczestniczyć w starciu, groziły śmiertelne rany pozbawiające ich możli­ wości mówienia. W chwili, gdy wyruszali do walki, «umawiali się» więc z Doskonałymi, że consolamentum zostanie im udzielone mimo braku z ich strony przewidzianych tradycją od­ powiedzi. Oczywiście, nie mogli go otrzymać zawczasu, ponieważ szli zabijać bliźnich". Autor traktuje convinenze jako „poważny wyłom" w sztywnej doktrynie katarów, podkreślając jednak rolę Monségur jako miejsca, któremu przypisywano wyjątkowe znaczenie (Niel 2002, s. 59-60). W czasach, kiedy kataryzm nie był jeszcze religią prześladowaną, Doskonali, w odróżnieniu od Wierzących, ubierali się na czarno, w wełniany płaszcz z kapturem, związany w pasie. W okresie prześladowań nosili się jak wszyscy, mając tylko pod ubraniem symboliczny sznur. Mawiano o nich „przyodziani w doskonałość". Na czele katarskiej wspólnoty o zmieniającym się terytorium stał diakon, a na czele zjednoczenia wspólnot, stanowiącego większą jednostkę terytorialna - biskup. Towarzyszyli mu dwaj „koadiutorzy", którzy wspomagali go w pełnieniu obowiązków: brat (syn) starszy i młodszy. Po śmierci biskupa brat (syn) starszy obejmował po nim sukcesję (Niel 2002, s. 60). Rozdział piąty - Albigensi rozpoczyna autor od wyjaśnienia paru terminów, przy pomocy których w średniowieczu najczęściej określano katarów (nazwa rozpowszechniona w Niemczech). Określenie albigensi, pochodzące od miasta Albi, w którym zresztą katarzy nie byli szczególnie liczni, rozpowszechnione zostało w X I I I w. przez kronikarzy krucjaty „przeciw albigensom". Sami katarzy mówili o sobie „chrześcijanie". Gdy mieli na myśli swoich Doskonałych, nazywali ich Dobrymi Ludźmi. Określenie to, „stanowiące szczególnie wymowny hołd ludności langwedockiej w stosunku do albigenskich diakonów", zachowało się w aktach inkwizycji (Niel 2002, s. 63-64). Znacznie więcej miejsca poświęcił autor kwestii nadal stanowiącej przedmiot sporów między uczonymi, a mianowicie przyczynom rozwoju kataryzmu w Langwedocji. Po przedstawieniu najbardziej rozpowszechnionych poglądów na tę sprawę, dochodzi do wniosku, że „wyjaśnienia sukcesu należałoby szukać w samym kataryzmie" i w misyjnej gorliwości „albigenskich dia­ konów" - Dobrych Ludzi, którzy swoim pełnym wyrzeczeń i zaangażowania życiem dawali najlepsze świadectwo prawdom, które głosili (Niel 2002, s. 64-68). Langwedocja" - kraj, w którym kataryzm był tak głęboko zakorzeniony, miała w średnio­ wieczu szczególny charakter. Z praktycznego punktu widzenia, dominowała w niej władza wpły­ wowego rodu hrabiów Tuluzy, których ziemie rozciągały się „od Guyenne po Sabaudię i od Quercy po Pireneje. Było to bogate i silne państwo, jedno z najsilniejszych państw ówczesnej zachodniej Europy". Hrabiom Tuluzy podporządkowani byli liczni wasale, pośród których do najbardziej wpływowych należeli wicehrabiowie „Carcasonne, Béziers, Albi i Razes" z rodu Trencavel. Zależność tych senioru od hrabiów Tuluzy była przeważnie bardzo luźna, oparta przede wszystkim na dobrej woli. Wielkim feudałom podlegali z kolei ich właśni wasale, posia­ dający trudne do zdobycia zamki i praktycznie niezależni. Jeszcze większą niezależnością cie­ szyły się miasta Południa, gęsto zaludnione i bogate. Wybierani konsulowie czy kapitulowie, rządzili w nich w sposób demokratyczny i swą wolę często narzucali feudałom. Być może, tu właśnie leży przyczyna ich pozornie niekonsekwentnego postępowania w czasie krucjaty. Mimo że na Południu istniały klasy społeczne, nie było między nimi trwałych barier i służący miał możność stania się mieszczaninem, a syn kupca - rycerzem. Działalność handlowa miast, a zwłaszcza intensywne kontakty z miastami włoskimi, przyczyniły się zapewne do ekspansji rozpowszechnionych tam wcześniej prądów dualistycznych. Nazwy Langwedocja i Okcytania są synonimami i oznaczają „kraj oc", „kraj języka oc". �ARTYKUŁY RECENZYJNE, RECENZJE I OMÓWIENIA 237 Jednakże najbardziej uderzającą stroną cywilizacji okcytańskiej - pisze F. Niel - „pozostaje niesłychany, zdumiewający w swym zasięgu, literacki ruch trubadurów. Można naliczyć prawie pięciuset znanych trubadurów, a wśród nich książęta i diukowie, prości rycerze, duchowni i syno­ wie mieszczan. Główny temat tej literatury daje się streścić w jednym słowie, nabierającym w tamtych czasach wymiaru powszechnego wezwania. Jest to słowo paratge, oznaczające honor, prawość, równość, zrzeczenie się praw silniejszego, szacunek dla osoby ludzkiej w samym sobie i w innych. Paratge odnosi się do wszystkich dziedzin życia politycznego, religijnego, uczu­ ciowego. Nie dotyczy tylko jednego narodu czy jednej klasy społecznej, lecz wszystkich ludzi, niezależnie od ich sytuacji czy poglądów. Nie chodzi więc o twórczość czysto lokalną, 0 wypowiedź ludu mówiącego tym samym językiem, lecz o literaturę w najściślejszym tego słowa znaczeniu humanistyczną" (Niel 2002, s. 68-70). Największy rozkwit okcytańskiej poezji i okcytańskiej cywilizacji przypada na okres, „w którym chwała hrabiów Tuluzy, Rajmunda V i Rajmunda V I osiąga swe apogeum". O dalszych, drama­ tycznych losach Landwedocji, „błyszczącej, szczęśliwej, inteligentnej" traktują następne rozdziały książki F. Niela: o krucjacie przeciwko albigensom, traktacie z Meaux i inkwizycji, o Montségur 1 ostatnich gniazdach oporu prześladowanej religii. W naszych czasach próby odrodzenia pewnych idei i form życia średniowiecznych katarów inspirowane były przez środowiska antropozoficzne we Francji i Środkowej Europie. Mają one jednak niewielki zasięg i skupiają nieliczne grupy wyznawców. Wspominał o nich już w la­ tach osiemdziesiątych. Jerzy Prokopiuk, a niedawno przypomniał je hiszpański historyk zajmujący się działalnością sekt, Cesar Vidal Manzanares (1994, s. 64). LITERATURA B o r a w s k i J. 1981,W średniowiecznej Okcytanii, Literatura na Świecie, nr 2 (118), s. 110-117. D u v e r n o y J. 2000, Religia katarów, Kraków. H e r b e r t Z. 1991, Barbarzyńca w ogrodzie, Lublin. K e l l e r J. (red.) 1979, Katolicyzm średniowieczny, Warszawa. L e R o y L a d u r i e E. 1988, Montaillou, wioska heretyków 1294-1324, Warszawa. N e l l i R. 1979, Zycie codzienne katarów w Langwedocji w XIII w., Warszawa. N i e l F. 2002, Albigensi i katarzy, Gdańsk-Warszawa. P o n i a t o w s k i Z. (red.) 1964, Zarys dziejów religii, Warszawa. P r o k o p i u k J. 1987, Gnoza, gnostycyzm, manicheizm. Apologia pro domo sua, Literatura na Świecie, nr 12(197), s. 3-11. R u n c i m a n S. 1996, Średniowieczny manicheizm, Gdańsk. S t e f a n o w i c z J. 1977, Bunt mniejszości. Współczesne separatyzmy narodowe, Warszawa. V i d a l M a n z a n a r e s С. 1994, Prekursorzy Nowej Ery: mały słownik, Warszawa. Wielka... 1904, Wiełka Powszechna Encyklopedia Ilustrowana, t. XXXV, Warszawa. JACEK GĄDECKI „WSZYSCY JESTEŚMY TURYSTAMI?" Dean MacCanell, Turysta. Nowa teoria klasy próżniaczej, Warszawa 2002, Muza S.A. Dwadzieścia sześć lat dzieli pierwsze wydanie książki Deana MacCanella od jej polskiej edycji. Czas, jaki minął od 1976 г., działa niewątpliwie na korzyść książki. Działa tym bardziej, jeżeli zestawimy ze sobą treść dziewięciu rozdziałów tekstu i dodany przez autora w 1998 r. Epilog, w którym zauważa: „Podstawowa zmiana, która zaszła w czasie, jaki minął od pierw­ szego wydania «Turysty», polega na tym, że turystyka padła ofiarą inwazji wielkich korporacji przemysłu rozrywkowego" (MacCanell 2002, s. 295). Tempo zmian, także w turystyce, rodzi �238 ARTYKUŁY RECENZYJNE, RECENZJE I OMÓWIENIA podstawowe dla książki pytanie o to, jak „być autentycznie" w świecie. Również podejście badawcze - oparte na kompleksowej etnografii życia codziennego - dostarcza zaskakujących spostrzeżeń dotyczących całości świata społecznego. Wydaje się, że zamiast odwoływać się do pracy Thorstena Veblena autor powinien nadać książce tytuł „Turysta w teatrze życia codziennego". Inspiracje goffmanowskie wpływają nie tylko na styl i formę pisarstwa, co należy uznać zresztą za niewątpliwy atut Turysty, ale również na całościowy obraz świata, jaki rysuje MacCanell. Przy pomocy luźnych fragmentów wspomnień oraz gromadzonych pieczołowicie przez lata przewodników i broszur turystycznych rysuje spójny wizerunek nowoczesności - ery turysty. Jego spojrzenie na świat bliskie jest wizji Goffmana, który obszary badań nad jednostką, interakcją i społeczeństwem łączy w jedną całość, pisząc: „Kiedy jednostka znajdzie się wśród innych, świadomie i nieświadomie projektuje definicję sytuacji, której istotną składową stanowi jej koncepcja samej siebie. Kiedy podczas interakcji następuje coś, co w swej wymowie jest nie do pogodzenia z kształtowanym przez nią wrażeniem, znaczące tego konsekwencje odczuwane sana trzech poziomach rzeczywistości społecznej, z których każda obejmuje odrębny porządek faktów i inny punkt odniesienia" (Goffman 1981, s. 311). To „uporząd­ kowana interakcja" podtrzymuje i kreuje system społeczny i w danym momencie i miejscu. Dla zrozumienia turysty trzeba jednak jeszcze czegoś bardziej namacalnego: materialnego komponentu - obiektu zainteresowania, do którego turysta może się odnieść. W tym miejscu wkraczają kategorie „sceny i kulisów". Turysta działa w sferze publicznej i dąży do nieustannego zawłaszczania kolejnych sfer życia. Kucharze działający przy stolikach gości, zwiedzanie funk­ cjonujących linii produkcyjnych - oto, zdaniem MacCanella, świadectwa przekroczenia kolej­ nych granic i podporządkowywania świata turyście. To, co niegdyś ukryte staje się spektaklem a przestrzeń spektaklu jest „strefą fasadową, czy sceną [wraz ze] stałym symbolicznym wyposaże­ niem takiego miejsca [jakim] jest wspomniana już część fasady, nazywana dekoracją" (Goffman 1981, s. 157). Przejście „do kuchni", które stało się udziałem Goffmana na Szetlandach, chce współcześnie być udziałem każdego zwiedzającego. Obecnie wszystko jest godne zobaczenia. Interesujące staje się tzw. „zwiedzanie kwalifikowane", odwiedzanie miejsc pracy, któremu dużo miejsca poświęca autor Turysty (porównaj: pojęcie „pracy na pokaz" u Goffmana; Goffman 1981, s. 161). Zawłaszczenie sfer wiąże się z poszukiwaniem autentycznych przeżyć (o czym później) i doprowadza do tego, że publiczne staje się wszystko. Autor konkluduje: „Fakt, że niemal wszyst­ ko dzieje się na widoku publicznym - proces, dzięki któremu wszyscy są równi wobec atrakcji - j e s t niezbędny, by nowoczesny świat społeczny zyskał spójność" (MacCanell 2002, s. 77). Przyjęcie interakcyjnego modelu rzeczywistości unieważnia, zdaniem autora, relacje klaso­ we , ale nie przekreśla istotnej relacji człowiek-produkt: „Karol Marks nie zaczął analizy struk­ tury społecznej od jednostki, lecz od zbadania stosunków łączących człowieka i jego wytwory" (MacCanell 2002, s. 29). Marks nie przewidział, że towar, wytwór ludzkiej działalności, zostanie włączony w kulturę symboliczną. MacConell zauważa, że „towar stał się integralną częścią życia codziennego, ponieważ jego pierwotna postać jest symbolicznym przedstawieniem (reklamą) jego samego, który obiecuje d o ś w i a d c z e n i a [podkreślenie - JG] jeszcze przed rzeczywistością konsumpcyjną i do nich prowadzi (MacCanell 2002, s. 35). Pojęcie „doświadczenia kulturowe­ go", zaproponowane przez autora, łącząc w sobie myśl dwóch autorów: Goffmana i Marksa, staje się podstawowym narzędziem analizy współczesności i turystyki. Doświadczenie kulturowe jest bowiem przeżyciem i rzeczy, i wspólnoty jednocześnie. Nastawienie do produktu kulturowego (a więc filmu, książki, ale i turystycznej atrakcji) buduje nowoczesny typ wspólnoty zaintereso­ wanej pewnym stylem życia. Wspólnoty, która jest chwilowa i dotyczy wszystkich. Warto w tym 1 1 MacCanell, analizując świat współczesnych interakcji, zwracając uwagę na jego wzrastają­ ce społeczne i materialne skomplikowanie, podkreśla, że dawno straciliśmy możliwość jasnego określenia klas i warstw społecznych. „Stąd wynika nasze zaangażowanie turystyczne w rozma­ ite publiczne wizerunki [...], a także w dobro publiczne, jakim są zabytki". Zaangażowanie to stanowi „nowoczesną opcję alternatywną wobec systemu wewnątrzgrupowej moralności budo­ wanej na opozycjach binarnych, takich jak swój-obcy" (MacCanell 2002, s, 63). �ARTYKUŁY RECENZYJNE, RECENZJE I OMÓWIENIA 239 miejscu podkreślić, że autor odżegnuje się od sztucznych, jego zdaniem, podziałów na kategorie „turysty" i „podróżnika", opartych na rozróżnieniu postawy turystycznej i intelektualnej . Turysta jest jedynym i , co ważne, pozytywnym bohaterem nowoczesnej sceny. Zróżnicowanie społeczne nie może być więc zróżnicowaniem na jasno wyodrębnione klasy. W tym sensie pod­ tytuł „Nowa teoria klasy próżniaczej" wydaje się bezzasadny. Nie ma tu miejsca na kategorie „my" i „oni": „W społeczeństwie nowoczesnym rewolucja w konwencjonalnym znaczeniu tego słowa oczekuje na przekroczenie zróżnicowania społeczno-kulturowego. Nowoczesny wypoczy­ nek masowy zawiera w sobie to przekroczenie [...]" (MacCanell 2002, s. 18). Wspólnota powsta­ je „zanim jeszcze się pozna" (tamże, s. 50), poprzez samo nastawienie do konkretnego produktu kulturowego, wydarzenia i atrakcji turystycznej . Turysta buduje nowoczesność. Poszukiwanie autentyczności - oto zagadnienie, które, choć z różną wyrazistością, stanowi niewątpliwie podstawę przemyśleń MacCanella. Autentyczność jest dla książki Turysta podsta­ wową kategorią poznania i opisu świata zarazem. Autor nadaje temu pojęciu dwa zasadnicze sensy: autentyczność, rozumiana jako cecha psychospołeczna, pojawia się w opisie doznań tury­ sty; autentyczność, a w zasadzie dialektyka autentyczności, jest też rozumiana jako podstawowa, definicyjna cecha świata nowoczesnego. Oczywiście musimy pamiętać, że te dwa sensy przenikają się wzajemnie, integrując różne poziomy rzeczywistości. Turysta włączony zostaje w cykl: scena, kulisy, spektakl, fasada - dramaturgiczna wersja rzeczywistości sugeruje, że mamy zwykle do czynienia z grą na potrzeby turysty. Autor propo­ nuje użycie do analizy autentyczności miejsc i atrakcji turystycznych zmodyfikowanego, czysto teoretycznego modelu wywiedzionego z podziału na scenę i kulisy (MacCanell 2002, s. 157-158). Z drugiej strony, jako wprowadzeniem do zagadnienia autentyczności należy traktować rozdział poświęcony semiotyce atrakcji (tamże, s. 171-201). Wystarczy tu tylko podać, że semiotyce za­ wdzięcza autor dwa kolejne ważne dla książki pojęcia: oznacznik (marker), który pojmuje jako „informacje o danym obiekcie turystycznym" i widok, kojarzony z atrakcją turystyczną. Turysta może angażować się w różnym stopniu i w atrakcje, i w jej oznaczniki (patrz: analiza ironicznych wspomnień Marka Twaina z podróży do Europy), które funkcjonują na zasadzie wzajemnej wymienialności. Często dochodzi więc do zastąpienia widoku przez jego oznacznik, przez infor­ mację o danej atrakcji. Jak zauważa MacCanell, „to społeczeństwo decyduje, jaki oznacznik i jaka atrakcja uzyska znaczenie: społeczeństwo dzieli rzeczywistość na to, co będzie odbierane jako widok i jako informacja o widoku. Instytucjonalizacja turystyki sprawia, że materiał [...] jest odpowiednio opracowywany po to, by jawił się w pierwszej lub drugiej postaci" (MacCanell 2002, s. 204). Doświadczenie autentyczności możliwe jest dzięki nowej przestrzeni społecznej: „przestrzeni dla ludzi z zewnątrz, którym pozwala się zobaczyć to, co wewnątrz i przeżyć «pierwsze odkrycie», dziecięce odczucie [...] tkwienia z twarzą przylepioną do szyby" (tamże, s. 154). Zachwyt nad tym, co nowe i niezwykłe sprawia, że jednostka buduje swoją, autentyczną w danym momencie, relację między 'widokiem' i 'oznacznikiem'. Relacja ta prowadzi krok dalej - do konstruowania pewnej części nowoczesnego świata. Osobiste doznania budują mechanizmy 2 3 4 2 Polemika z pracami Daniela Boorstina, który używa kategorii „pseudowydarzenia" - za­ spokojenia na poziomie dekoracji, odmiennego od przeżycia podróżniczego, związanego z posta­ cią intelektualną (MacCanell 2002, s. 159-163). Konkluzję warto zestawić z przemyśleniami Zygmunta Baumanna zawartymi w Szkicach o moralności ponowoczesnej. Poszukiwanie wrażeń łatwego łupu i łatwej wspólnoty - oto, według niego, podstawowe cechy wzoru osobowego „turysty" ponowoczesnego (Baumann 1994, s. 30). Warto również zestawić twierdzenie Baumana, że turysta jest „antropologiem wśród tubylców" z fragmentem książki poświęconym relacji turystyka-etnografia w podrozdziale „Metody" z roz­ działu 9 (MacCanell 2002, s, 263-270). Możliwe są dwa rodzaje oznaczników: „oznacznik o zasięgu wzroku" (tablica informacyjna na obiekcie) oraz „oznacznik poza zasięgiem wzroku" (przewodnik, folder, plakat); (MacCanell 2002, s. 173). 3 4 �240 ARTYKUŁY RECENZYJNE, RECENZJE I OMÓWIENIA 5 tożsamościowe, które potem kształtują świat społeczny, jak zauważa Anthony Giddens , pisząc 0 tożsamości nowoczesnej: „Tożsamość jednostki nie jest bezwolną, zdeterminowaną przez czyn­ niki zewnętrzne rzeczą. Jakkolwiek lokalne byłyby konteksty działania jednostek, konstruując swoją tożsamość czynnie uczestniczą one w społecznych oddziaływaniach o globalnych kon­ sekwencjach i implikacjach" (Giddens 2001, s. 4). Interakcja i przeżycie odczuwane są, jak u Goffmana, jednocześnie na trzech poziomach rzeczywistości społecznej, stanowiąc m.in. podstawę strukturyzowania nowoczesności. I w tym wymiarze „autentyczność" nabiera znaczenia podstawowego, służąc do zdefiniowania nowoczes­ ności: „Tym co stanowi szczególną cechę świata nowoczesnego jest zdolność do przekształcenia stosunków materialnych w ekspresje o charakterze symbolicznym [...]. W warunkach ekspansji rzeczywistości alternatywnych kluczem do rozwoju świata nowoczesnego staje się dialektyka autentyczności. Pytanie o autentyczność przekracza i podporządkowuje sobie dawne przeciwsta­ wienia na człowieka i społeczeństwo, normalnego i dewianta" (MacCanell 2002, s. 221). Autor wychodzi poza kategorie alienacji, stosowane przez krytyków kultury, stwierdzając jednocześnie, że autentyczność bycia nie jest tylko ideałem, ale realizuje się „tu i teraz", będąc nieuniknionym wynikiem unowocześnienia i wzrostu zróżnicowania (tamże, s. 223). Konkluzja jest prosta: być to podróżować, opuszczać swoje rzekome społeczeństwo i wkraczać w świat nieznany i jedno­ cześnie prawdziwy. Proces ten podlega ciągłej intensyfikacji i przyspieszeniu. Czy taka wizja świata może się obronić po dwudziestu trzech latach? Dystans, który dzieli pierwsze wydanie i polską edycję Turysty daje samemu autorowi możliwość zrewidowania poglądów na rolę turysty w świecie ponowoczesnym. „Epilog" jest próbą obrony twierdzenia, że „wszyscy jesteśmy turystami". Pozostajemy nimi niewątpliwie, ale czy w równym stopniu? Poszukiwanie autentyczności jest możliwe, ale tylko „na własną rękę", zostaje, co sam autor przyznaje pośrednio, zepchnięte na margines turystyki masowej: „Chodzi o to, że wszystko, na co zwraca się czyjąś uwagę staje się atrakcją. Nawet kwiatki czy liście podniesione z ziemi, by pokazać dziecku [...] Czekają tylko, by ktoś zadał sobie trud pokazania ich komuś innemu, jako czegoś co warto zobaczyć, zauważyć" (MacCanell 2002, s. 292). Przekroczenie subtelnej gra­ nicy między wymianą doświadczeń i wymianą towarową prowadzi, niestety, do nieuchronnego podziału, który autor próbował zanegować dwadzieścia sześć lat temu: podziału na turystę 1 podróżnika. Powstaje opozycja Bohater - Kolaborant. Zjednej strony heros - biorący odpowie­ dzialność za własne zainteresowania i pragnienia obejrzenia bądź pokazania czegoś. Z drugiej - ofiara komercjalizacji, ale jednocześnie współwinny. Jest ofiarą, bo musi podróżować coraz szybciej i częściej po zunifikowanym i jednorodnym świecie korporacji turystycznych tylko po to, by mógł odróżnić swój dom od innych zupełnie podobnych miejsc . W tym kontekście twysta (turysta masowy) staje się dla MacCanella ofiarą korporacji. Jest jednocześnie kolaborantem, bo uczestniczy w procedurze „disneyowskiej kolonizacji kultury globalnej" (Barber 2000), w której nie ma miejsca dla interakcji: kontakt jest sztuczny i nie może zakładać równorzędności partnerów, jest raczej manifestacją siły kultury dominującej/masowej , która włącza w swój za6 7 5 Należy pamiętać, że perspektywa Anthonego Giddensa opiera się na analizie instytucjonal­ nej, która u MacCanella nie ma racji bytu. Ważne pozostają jednak uwagi Giddensa o silnym wzajemnym sprzężeniu wszystkich poziomów od mikro- do makrostruktur: „nowoczesność rady­ kalnie przekształca charakter życia codziennego i zmienia najbardziej osobiste doświadczenia" (Giddens 2001, s. 1). „Globalny wprawdzie, ale monotonny i nijaki jest wreszcie serwis służący odprężeniu nie­ zmordowanych oblatywaczy świata: w każdym zakątku trafiają do równie odpychających, jota w jotę podobnych do siebie terminali lotniczych, sieci restauracyjnych i hotelowych, gdzie w klimatyzowanych, ale i tak dusznych pokojach podsuwa się im, niczym środki uspokajające, tę samą ofertę kaset wideo. Wszelako nigdy nie mieli albo już nie mają siły, aby otworzyć się wewnętrznie na to, co inne, obce, rzeczywiście nowe" (Martin, Schumann 1999, s. 27). Po wkroczeniu na „dziewicze obszary" przemysłu turystycznego powstaje kultura mieszana. W tyglu spotykają się trzy systemy kulturowe: turystów - gości, mieszkańców - gospodarzy 6 7 �241 ARTYKUŁY RECENZYJNE, RECENZJE I OMÓWIENIA kres kultury autentyczne, wybierając z nich pewne szczególnie atrakcyjne elementy, a z drugiej strony dąży do ciągłej homogenizacji kultur. Mamy do czynienia z, jak to określił Jafa Jafari, megasysternem turystycznym. Jedynym wyjściem jest turystyka „stawiająca opór komercjalizacji" (MacCanell 2002, s. 306), służąca społeczności lokalnej. Niestety, wątek ten pojawia się w ostatnich akapitach książki i nie zostaje podjęty. Wystarczy przyjrzeć się jednak dyskusjom muzealników , by dostrzec, że poszukiwanie autentyczności ciągle trwa. Poszukując nowych sposobów na przyciągnięcie turysty: typu człowieka szukającego nowości i odmienności, twórcy atrakcji wychodzą naprzeciw potrzebom każdego turysty, próbując wydobyć z niego to, co najbardziej wartościowe. Ekspo­ zycja ma współcześnie dostosowywać się do warunków zmieniającej się rzeczywistości: „Uczy w ten sposób tolerancji i poszanowania życia oraz jest instrumentem strukturalizowania rzeczywistości i konstruowania duchowej i kulturowej tożsamości" (Huopainen 1998, s. 51-54). Prezentowanie atrakcji, czy - jak ująłby to MacCanell - widoków, to głównie budowanie pewnej 'historii'. Zazwyczaj historię rekonstruuje się w sposób „kognitywny, chronologiczny i cele­ brujący", podczas gdy należy zmienić sposób prezentacji na bardziej narracyjny, emocjonalny i tematyczny. Nowa prezentacja winna nie tylko rekonstruować, co budować nową formułę historii, która będzie nie tylko nośnikiem informacji, ale przede wszystkim umożliwi interpretację. Atrakcje winny bazować na chęci zmiany w samym odbiorcy i pobudzać do refleksji. Musi zasto­ sować metody efektywnej interpretacji i transferu informacji, łącząc doświadczenia życiowe wspólnoty z jej intelektualnym i duchowym wzrostem. 8 LITERATURA B a r b e r PR. 2000, Dżihad kontra Mcświat, Warszawa: Muza S.A. B a u m a n Z. 1994, Dwa szkice o moralności ponowoczesnej. Warszawa: Instytut Kultury. G ą d e c k i J. 2001, Turystyka czy neokolonializm? Etnografia Po Iska, t. 45, z. 1-2, s. 215-221. G i d d e n s A. 2001, Nowoczesność i tożsamość. „Ja " i społeczeństwo w epoce późnej nowoczes­ ności, Warszawa: PWN. G o f f m a n E. 1981, Człowiek w teatrze życia codziennego, Warszawa: PIW. H u o p a i n e n R. 1998, Museums: a Door to the Future, [w:] Museum International, nr 3, s. 51-55. M a c C a n e l l D. 2002, Turysta. Nowa teoria klasypróżniaczej, Warszawa: Muza S.A. M a r t i n H-R, S c h u m a n n H. 1999, Pułapka globalizacji. Atak na demokrację i dobrobyt, Wrocław: Wydawnictwo Dolnośląskie. S c h o u t e n F. 1998, Proffessionals and Visitors: Closing the Gap, [w:] Museum International, nr 4, s. 27-31. Ve b 1 e n T. 1998, Teoria klasy próżniaczej, Warszawa: Muza SA. i system kulturowy pośredników - organizatorów turystyki. Jak nietrudno zauważyć, przewaga należy do kultury obcej i dominującej. Trudno jest o zachowanie choćby pozorów autonomii (Gądecki 2001, s. 219) Chodzi o zbliżenie perspektyw osoby oprowadzającej, przygotowującej scenariusz i od­ biorcy, tak, by zejść z poziomu „profesjonalista organizator - odbiorca dyletant" na poziom bardziej partnerski oparty na wspólnocie poszukiwań. Tytuł artykułu mówi sam za siebie: „Pro­ fesjonaliści i goście. Zbliżenie perspektyw". Tutaj pojawia się kolejna definicja wystawy przy­ szłości. Muzeum (wystawa) musi dostarczać przeżyć unikalnych (U.N.I.Q.U.E. experience); (Schouten 1998, s. 27): Uncommon - odbiegających od codzienności, Novelty - dostarczających całkiem nowych doświadczeń, Inspirational - prowokujących i stymulujących, Quality - zorientowanych na klienta, Understanding - zrozumiałych, Emotions - emocjonalnych. 8 �242 ARTYKUŁY RECENZYJNE, RECENZJE I OMÓWIENIA Beyond Integration. Challenges of Belonging in Diaspora and Exile, Maja Povrzanovič Frykman (red.), Lund 2001, Nordic Academic Press, ss. 224 Problem współistnienia kultur jest dziś - można by powiedzieć - dramatycznie aktualny. We współczesnej Europie coraz częściej zwraca się uwagę na sytuację społeczności imigranckich, często bardzo odmiennych kulturowo. Jak wyglądają relacje imigrantów ze społeczeństwem przyjmującym, a jak z krajem pochodzenia? Z jakimi problemami i wyzwaniami wiąże się przy­ należność do diaspory? Co ma tu do zrobienia etnolog? Praca zbiorowa pod redakcją Mai Povrzanovič Frykman proponuje nowe spojrzenie na te, tak aktualne dziś pytania - spojrzenie z nieco innej strony i trochę dalej sięgające. Głównym tematem książki są zagadnienia związane ze współczesnymi migracjami oraz ze zjawiskami diaspory i uchodźstwa w globalizującym się świecie. Autorzy starają się uwzględnić wiele nowych i często wciąż niedocenianych aspektów tych zagadnień. Chodzi tu więc nie tylko o sam obserwowany wzrost migracji z biednych i niespokojnych części świata do krajów Zachodu, ale raczej o przemiany relacji, łączących społeczności imigrantów zarówno z ich ojczyzną, jak i ze społeczeństwem i państwem stałego pobytu. Przedmiotem zainteresowania są także np. nowe technologie komunikacyjne, umożliwiające utrzymywanie wielorakich i silnych więzi społecznych mimo fizycznej odległości, czy polityka i praktyka administracyjna państw europejskich, mająca regulować napływ obcej ludności i zachowywanie przez nią własnej odręb­ ności i wspólnotowości. Powstają tu bowiem nowe warunki dla konstruowania i negocjowania tożsamości, a w grę wchodzą rozmaite czynniki kulturowe i społeczne, psychologiczne i poli­ tyczne, ekonomiczne i technologiczne. Jednym z podstawowych celów autorów książki jest próba zmodyfikowania starych lub też znalezienia nowych narzędzi analitycznych oraz metod badawczych tak, by pozwoliły uchwycić istotę współczesnych przemian. W tym kontekście używane są terminy diaspora czy transnarodowość (transnationality, transnationalism) i przymiotnik transnarodowy w odniesieniu np. do tożsamości czy społeczności. Jednocześnie, na co wskazuje sam tytuł pracy, chodzi o zapropo­ nowanie takiego ujęcia problematyki społeczności imigranckich, które pozwoliłoby na odejście od przeważającego dotychczas dyskursu integracji, a zwrócenie większej uwagi na zjawisko dia­ spory i transnarodowości właśnie. Myślenie i mówienie o zagadnieniach imigracji - zwłaszcza w ramach politycznego dyskursu skandynawskich państw dobrobytu - odbywa się bowiem wciąż pod znakiem nadrzędnej kategorii integracji. Z tego powodu nie tylko pomija się szereg pro­ blemów o zasadniczym znaczeniu dla samych imigrantów, ale nawet często stwarza się nowe trudności poprzez konstruowanie gotowych, odgórnych identyfikacji, wobec których imigranci muszą się określić. Krytyka ta dotyczny zarówno języka polityki i debat publicznych, jak i profe­ sjonalnego dyskursu analityków przemian społecznych. Autorzy książki (G. Alsmark, M . Berg, M . U . Necef, E. Nordstrom, J. Schwartz, P. Stubbs, Ch. Westin) kierują uwagę raczej ku perspektywie „od wewnątrz". Starają się opisać rzeczy­ wistość uchodźców i imigrantów, tak jak oni sami j ą widzą i przeżywają, z uwzględnieniem ich rozmaitych więzi społecznych trwających mimo ogromnych odległości. Znaczenie przestrzeni geograficznej jako determinantu ograniczającego pole badawcze jest tu zatem znacznie umniej­ szone. Jej miejsce zajmują „wspólnota wyobrażona" oraz komunikacyjna, więzy osobiste, a na­ wet przestrzeń wirtualna. Temat, choć ujęty został jasno, pozostaje bardzo szeroki. Poszczególne artykuły składają się jednak na spójną całość. Jest to możliwe dzięki pewnym tropom tematycznym, które dodatkowo ograniczają tematykę książki. Jednym z takich tropów jest szwedzki i skandynawski kontekst rozpatrywania większości omawianych przypadków (prawie wszyscy autorzy związani są ze szwedzkimi lub duńskimi ośrodkami naukowymi), innym - tematyka związana z kwestią imi­ grantów z krajów byłej Jugosławii. Na książkę składa się rozdział wprowadzający oraz osiem artykułów, podzielonych na dwie grupy. Wprowadzenie autorstwa Mai Povrzanovič Frykman jest zarazem prezentacją zagad­ nień teoretycznych związanych z problemem przynależności diasporycznej we współczesnym �ARTYKUŁY RECENZYJNE, RECENZJE I OMÓWIENIA 243 świecie. Znajdziemy tu rozważania nad samym pojęciem diaspory i transnarodowości, propozy­ cje metodologiczne, a także odwołania do nowej i najnowszej literatury tematu. W części pierwszej, zatytułowanej „Between embodiment and imagination: Imposed and negotiated identities" („Pomiędzy ucieleśnieniem a wyobraźnią: narzucane i negocjowane tożsa­ mości"), omawiany jest problem tożsamości właśnie, traktowanej niejako stała forma, lecz raczej jako złożony i wielopoziomowy proces, na który składa się duża liczba częściowych identyfika­ cji, często, zdawałoby się, niespójnych i pochodzących z bardzo różnych - tak kulturowo, jak i przestrzennie - źródeł. Na przykładach ludzi żyjących w warunkach diaspory możemy zoba­ czyć rozmaite indywidualne strategie i sposoby konstruowania własnej tożsamości oraz zabiega­ nia o jej społeczne i administracyjne uznanie (Nordstrom, Alsmark), a także zmagania się z trau­ ma uchodźstwa (Westin). Towarzyszy temu analiza różnych mechanizmów powstawania pewnych siatek pojęć oraz odgórnie narzucanych identyfikacji, w których ramach imigranci muszą nego­ cjować swoją pozycję (Berg). Konkretne ludzkie przypadki rozpatrywane są z kilku perspektyw - od prawnej i politycznej do psychologicznej, czy wręcz psychiatrycznej, oczywiście z przewagą punktu widzenia etnologii i socjologii oraz nawiązaniami do bogatej skandynawskiej tradycji rozważań nad imigracją, etnicznością i wielokulturowością. Część druga, „Beyond integration: Transnational connections" („Poza integracją: powiązania transnarodowe"), wprowadza nas w rzeczywistość wybranych społeczności diasporycznych i transnarodowych - tureckiej w Niemczech (Necef), macedońskiej w Kopenhadze (Schwartz) oraz chorwackiej w Szwecji (Povrzanovic Frykman). Jeden rozdział poświęcony został swoistej społeczności czy sferze wirtualnej, czyli stronom internetowym i grupom dyskusyjnym skupiają­ cym członków chorwackiej diaspory (Stubbs). Autorzy kładą nacisk na często niewidoczne z zewnątrz podziały, powiązania, cele i motywacje oraz emocje i wyobrażenia, wpływające na życie tych grup i poszczególnych osób. W poszczególnych artykułach można znaleźć również szereg sugestii metodologicznych. Sprowadzają się one głównie do swoistego metodologicznego pragmatyzmu, metoda nie jest tu kwestią ideologiczną. Istotna jest natomiast solidna praca terenowa, obejmująca często długi okres czasu i prowadzona w wielu miejscach (multi-sited ethnography, jak nazwał to George Marcus ). W kilku przypadkach zwraca też uwagę indywidualne, osobiste podejście etnologa do człowieka, z którym prowadzi on badania - głębokie i wielokrotne rozmowy, odpowiedzial­ ność za ingerencje w sferę emocji (Nordstrom, Westin, Alsmark). Obok tradycyjnych metod ciekawe są też nowatorskie badania prowadzone w przestrzeni internetowej (Stubbs) czy „NGOgraphy", czyli łączenie pracy terenowej z działalnością w organizacji pozarządowej (Schwartz). Warto tu podkreślić fakt, że „modne" wątki teoretyczne pojawiające się w książce nie są wprowadzane „na siłę" i nie towarzyszy im aura egzaltacji, a nowatorska całość jest rzeczowa i oparta na etnograficznej praktyce. Jako praca zbiorowa o charakterze wprowadzającym w zakres problematyki transnarodowej, publikacja ta ukazuje zagadnienie w sposób dość szeroki, ale i nieco wyrywkowy. Czyni to bo­ wiem za pośrednictwem artykułów siłą rzeczy nieco fragmentarycznie i ogólnikowo prezen­ tujących badania i wnioski ich autorów. Dlatego też może pozostawić u czytelnika poczucie pewnego niedosytu, który jednak stanowi także zachętę do dalszych studiów. Beyond Integration to książka interesująca i wartościowa, dla której powinno znaleźć się miejsce w księgozbiorach etnologicznych i socjologicznych. Prezentuje ona nowe zagadnienie i nurt teoretyczny a jedocześnie wskazuje na bardzo ważny i aktualny obszar zastosowania wiedzy, wrażliwości i metody etnograficznej. 1 Grzegorz Sokół 1 Marcus G. 1995, Ethnography In/Of the World System: The Emergence of Multi-Sited Ethno­ graphy, Annual Review of Anthropology, vol. 24. �244 ARTYKUŁY RECENZYJNE, RECENZJE I OMÓWIENIA James Clifford, Kłopoty z kulturą. Dwudziestowieczna etnografia, literatura i sztuka, Warszawa 2000: Wydawnictwo KR, przełożyli Ewa Dżurak, Joanna Iracka, Ewa Klekot, Maciej Krupa, Sławomir Sikora i Monika Sznajderman, ss. 411 James Clifford przedstawił w Kłopotach z kułturą krytykę etnografii Zachodu, jego „wizji i praktyk" (s. 16). Omawiając muzealnictwo, dzienniki podróży, francuski surrealizm, sztukę plemienną, dzieła autorów, których łączy wielokulturowość, Autor usiłuje odpowiedzieć na kilka ważnych pytań, które stawia we Wstępie: kto posiada taki autorytet, by móc wypowiedzieć się w kwestii tożsamości bądź autentyczności grupy etnicznej, jakie podstawowe elementy wchodzą w skład danej kultury i jakie są jej granice, jak „ja" i „inny" zderzają się w etnograficznych spotkaniach, jak prowadzony jest między nimi dialog, co w dzisiejszych czasach możemy uznać za „lokalne", a co za „globalne"? Ponieważ wielość pytań zakłada wielość odpowiedzi, toteż książka podzielona jest na cztery części, z których każda skupia się na innym wątku. Część pierwsza, DYSKURSY, obejmuje trzy rozdziały i , najogólniej rzecz ujmując, koncen­ truje się na tym, w jaki sposób etnografia opisuje i przedstawia rzeczywistość oraz jaki wpływ na to miała historia. W rozdziale „O autorytecie etnograficznym" Clifford poddaje w wątpliwość „prawdziwą rzeczywistość" opisywaną przez klasycznych etnografów takich jak Bronisław Malinowski, Victor Turner, Franz Boas, argumentując, że etnograficzne pisanie jest procesem „komplikowanym przez działanie licznych subiektywnych i politycznych ograniczeń znajdu­ jących się poza kontrolą piszącego" (s. 33). Rozdział drugi, „Władza i dialog w etnografii: ini­ cjatywa Marcela Griaule'a" przedstawia dwie alternatywne wobec anglo-amerykańskiej metody obserwacji uczestniczącej, stworzone przez Marcela Griaule'a i Marcela Maussa. Pierwszy z nich stworzył metodę, którą można podzielić na dwie struktury. Pierwsza to szczegółowa dokumenta­ cja badanej kultury przez zespół obserwatorów (zbiory, obserwacje, stawianie pytań), druga to kompleks inicjacji, gdzie ważne są „dialektyczne procesy związane z nauczaniem i egzegezą" (s. 76). Mauss natomiast, choć sam był etnografem „gabinetowym", twierdził, że poprzez krótko­ trwałe badanie terenowe nie można poznać całej kultury, winny więc one skupić się na pewnej jej części, bądź „zaatakować poszczególne problemy w przekonaniu, że przywołują one szerszy kon­ tekst" (s. 75). Trzeci rozdział, „O etnograficznej autokreacji: Conrad i Malinowski", to porówna­ nie twórczości Polaków, którzy dzieła swe pisali w języku angielskim. Clifford pokazuje jak podobne są do siebie procesy tworzenia literackiej fikcji i ubierania przez etnografa kulturowej rzeczywistości w słowa. Dziennik i Argonauci Zachodniego Pacyfiku Bronisława Malinowskiego są dla Clifforda doskonałym przykładem etnograficznej subiektywności - kreowania rzeczywi­ stości podobnej do tej, jaką znajdujemy w beletrystyce. Powoduje to, że „ja" i ten „inny", kultura i jej interpretatorzy, występują jako „byty mniej godne zaufania" (s. 128). Druga część książki, PRZEMIESZCZENIA, łączy dwa światy - sztuki i etnografii. W kolej­ nych pięciu rozdziałach („O surrealizmie etnograficznym", „Poetyka przemieszczenia: Victor Segalen", „Opowiedz o swojej podróży: Michel Leiris", „Polityka neologizmu: Aime Cesaire", „Ogród botaniczny: pocztówki") Clifford rozwija swoją tezę, że kultura to nic innego jak sztuka kolażu, to „zestawienie elementów o różnym pochodzeniu", co „wywołuje poczucie obcości" (s. 17). Etnograf staje się w swej pracy artystą surrealistycznym, który tnie i integruje na nowo elementy badanej rzeczywistości tak, że widoczne są „cięcia i szwy procesu badawczego" (s. 162). To wzajemne przenikanie się etnografii i sztuki Autor popiera przykładami twórczości poetów, pisarzy - podróżników, kończąc tę opowieść rozdziałem-zagadką, rozdziałem-pretek­ stem do rozmyślań o etnografii, nie tylko klasycznej, ale też współczesnej. Część trzecia, KOLEKCJE, przedstawia krytyczną analizę historii kolekcjonowania - jak zmie­ niały się sposoby wystawiania sztuki „prymitywnej" i „kultur" egzotycznych zależnie od uwarunko­ wań historycznych i tego, co było inspiracją do kolekcjonowania - nauka czy sztuka. Przedstawia­ jąc różne wystawy Autor ukazuje, jak odmiennie mogą być traktowane przedmioty „niezachodnie" i ich twórcy - raz są to dzieła sztuki równe obrazom Picassa, raz artefakty ważne dla naukowców. Rozdział dziewiąty, „O kolekcjonowaniu sztuki i kultury", składa się z czterech luźno ze sobą powiązanych części, które poświęcone są procesom zachodzącym w systemie sztuka - kultura. �ARTYKUŁY RECENZYJNE, RECENZJE I OMÓWIENIA 245 Czwarta część książki, HISTORIE, zawiera dwa ostatnie rozdziały. Pierwszy z nich, o „Orientalizmie", jest analizą tytułowego Orientalizmu Edwarda Saida jako krytyki „zachodniej wiedzy o egzotyczności" (s. 276). Rozdział kończący książkę („Tożsamość w Mashpee") jest natomiast retrospekcją procesu, jaki toczył się w latach siedemdziesiątych po tym, jak indiańskie plemię Mashpee zażądało zwrotu ziemi. James Clifford tworzył Kłopoty z kulturą przeszło siedem lat (s. 5). Jak sam pisze o swojej książce, jest to „złożony obiekt etnograficzny", „niedokończona lekcja" (s. 20). I tak też, moim zdaniem, należy j ą odczytywać. Każdy rozdział tego dzieła mógłby być bowiem postrzegany jako osobny esej, który może z powodzeniem egzystować poza ramami książki. Z jednej strony jest to wadą, ponieważ Autor w wielu miejscach powtarza pewne wątki. Jak sam przyznaje, nie pisał na nowo wcześniej publikowanych fragmentów (s. 21), co może być pewnym usprawiedli­ wieniem. Z drugiej strony jest to jednak zaletą, gdyż w każdym nowym wydaniu książki mogą zostać dołączone nowe rozdziały, bez naruszania konstrukcji dzieła. Nie jest to książka „łatwa" dla kogoś, kto posiada tylko podstawową wiedzę z antropologii społecznej. Stanowi jednak dla takiej wiedzy doskonałe uzupełnienie o współczesne spojrzenie na etnografię, która od czasu gdy wraz z końcem ery kolonialnej zaczęły zanikać pierwotne społeczeń­ stwa, musiała na nowo określić swój przedmiot. Pojawiło się wtedy także krytyczne ujęcie etnogra­ fii pod postacią antropologii postmodernistycznej, której przedstawicielem jest James Clifford . Wskazuje na to kilka cech: Po pierwsze, Clifford sprzeciwia się spojrzeniu na kulturę „innego" z punktu widzenia „centrum", czyli Zachodu. Po drugie, stosuje język analizy kulturowej właściwy dyskursowi artystycznemu i literackiemu (pojęcie kolażu, metonimii, synekdochy - warto podczas lektury Kłopotów mieć pod rąką_Słownik wyrazów obcych...) . Po trzecie, nie jest Clifford typowym antropologiem, jest on bowiem uznawany za „etnografa tekstu" , który zwracając się ku literaturze, podważa autorytet antropologicznej wiedzy jako „wiernej reprezentacji rzeczywistości", obiektyw­ nego sposobu przedstawiania świata. Ten właśnie wątek jest, moim zdaniem, najciekawiej rozwi­ nięty w pierwszej części książki. Clifford w kontrowersyjny sposób przyrównuje pisarstwo kla­ sycznych etnografów, takich jak Malinowski czy Margaret Mead, do literatury pięknej, z technikami kreowania fikcyjnej rzeczywistości. Być może oburzyłabym się na takie porównanie, gdybym sama, czytając wcześniej fragmenty klasyków etnografii, nie miała wrażenia, że czytam jakąś książkę z gatunku fantasy... U Clifforda znalazłam wytłumaczenie mojego wrażenia. Pisze on bowiem, że przekładając swoje doświadczenie na formę tekstową, etnograf dokonuje subiektywizacji opisywa­ nych fragmentów rzeczywistości, jest ograniczony przez czynniki polityczne, czego nie jest w pełni świadomy. Konstruując tekst, etnograf konstruuje nową rzeczywistość, nadaje jej tożsamość i dla­ tego staje się ona pełna wieloznaczności, wręcz nierealna. James Clifford nie odpowiada wprost na zadane przez siebie we „Wstępie" pytania. Poja­ wiają się one często na kartach Kłopotów z kulturą, nie dając od siebie „odpocząć", zmuszając czytelnika do ciągłej refleksji na ich temat. Każdy rozdział jest pretekstem do przemyśleń nie tylko na temat klasycznej czy współczesnej etnografii, ale też na temat ciągłej dominacji kulturowej Zachodu, dominacji spojrzenia na inne kultury z pozycji „centrum". Po takich przemyśleniach śmieszne wydają się żądania niektórych państw Zachodu, by Korea Południowa zrezygnowała z uchylenia ustawy regulującej wyrób kiełbasy z psów... Agnieszka Ewa Taper 1 2 3 1 Choć Robert Pool uważa Clifforda za „nie do końca wysublimowanego modernistę" (Robert Pool, Etnografia postmodernistyczna?, [w:] Michał Buchowski (red.), Amerykańska antropologia postmodernistyczna, Instytut Kultury, Warszawa 1999, s. 268-290), wydaje się jednak, że Kłopoty z kulturą dowodzą, że jest on raczej antropologiem postmodernistycznym. Patrz: Marcin Lubas, Pojęcie zróżnicowania kulturowego w antropologii postmodernistycz­ nej, kwartalnik Kultura współczesności, nr 2 (20), Instytut Kultury, Warszawa, 1999, s. 123-136. Michał Buchowski, Marian Kempny, Czy istnieje antropologia postmodernistyczna?, [w:] Michał Buchowski (red.), Amerykańska antropologia postmodernistyczna, Instytut Kultury, Warszawa 1999, s. 9-28. 2 3 �246 ARTYKUŁY RECENZYJNE, RECENZJE I OMÓWIENIA Trudne sąsiedztwa. Z socjologii konfliktów narodowościowych, Aleksandra Jasińska-Kania (red.), Warszawa 2001: Wydawnictwo Naukowe SCHOLAR, ss. 247 Książka Trudne sąsiedztwa. Z socjologii konfliktów narodowościowych, redagowana przez Aleksandrę Jasińską-Kanię, porusza temat bardzo ważny i od wielu lat niezmiennie aktualny. Autorzy prezentują rozmaite podejścia do problemu. W omawianej publikacji znajdują się za­ równo rozważania czysto teoretyczne, jak i analizy konkretnych przypadków W części artyku­ łów konflikt narodowościowy stanowi bezpośredni przedmiot badania, w części natomiast jest obecny niejako w tle - leży na przykład u podstaw analizowanych przez autorów współczesnych stereotypów etnicznych, determinuje wzajemne postrzeganie się grup narodowych. Trzy pierwsze rozdziały wyznaczają ramy teoretyczne pracy i tym samym kreślą drogi możliwych analiz materiału empirycznego przedstawionego w kolejnych tekstach. Aleksandra Jasińska-Kania prezentuje wybrane perspektywy teoretyczne stosowane do wyjaśniania i przewidywania konfliktów narodowościowych oraz etnicznych: perspektywę socjobiologii, teorii racjonalnego wyboru i teorii modernizacji. Następnie konfrontuje wnioski, wysuwane w ramach każdego z wymienionych podejść, z wynikami konkretnych badań. Autor drugiego rozdziału, Jerzy Szacki, snuje swe rozważanie wokół pojęcia nacjonalizmu. Przede wszystkim zwraca uwagę na wewnętrzne zróżnicowanie tego zjawiska. Podkreśla również trudności związane ze stworzeniem uniwersalnej definicji nacjonalizmu. Celem Barbary Szackiej jest ukazanie roli, jaką w procesie tworzenia tożsamości narodowej i etnicznej pełni pamięć społeczna. Autorka za najważniejsze elementy identyfikacji narodowej uznaje wspólną prze­ szłość i terytorium. Renata Siemieńska, reprezentująca podejście bardziej empiryczne, analizuje stosunki międzyetniczne w Europie Środkowej i Wschodniej w kontekście postępujących procesów demokraty­ zacji i unifikacji. Po prześledzeniu wyników badań przeprowadzonych w tym regionie wyodręb­ nia kilka zasad regulujących wzajemną percepcję narodów. O ocenie danej grupy decyduje m.in. zajmowana przez nią pozycja na skali bogactwa oraz położenie geograficzne. Konsekwencją tych nieuświadamianych wzorów jest charakterystyczna dla narodów Europy Środkowej i Wschod­ niej „wybiórcza" tolerancja. Konkretnym przypadkiem konfliktu narodowościowego - konfliktem albańsko-serbskim - zajmuje się Marek Tabin. Kładzie on szczególny nacisk na kwestie związane z funkcjonowa­ niem kosowskiego państwa podziemnego. Biorąc za przykład sytuację w byłej Jugosławii, poka­ zuje ciemną stronę idei państwa narodowego. Prognozy autora nie tchną optymizmem - według niego, pokojowe współistnienie obu skłóconych grup nie będzie możliwe nawet w bliżej nie­ określonej przyszłości. Praca Ewy Nasalskiej stanowi analizę treści polskich i niemieckich podręczników szkolnych. Badaczka pokazuje czytelnikowi, że te same wydarzenia są prezentowane młodzieży w obu kra­ jach w odmienny sposób. Porusza tym samym kwestię niezwykle istotną - podręcznik bowiem, uważany przez młodych ludzi za źródło obiektywnej wiedzy, odgrywa dużą rolę w kształtowaniu postaw względem innych narodów. Artykuł Joanny Koniecznej dotyczy wzajemnych stereotypów Polaków i Rosjan. Autorka wyróżnia dwa częściowo przeciwstawne obrazy Polaka rysujące się w społeczeństwie rosyjskim - pozytywny „braci Słowian" i negatywny „jaśniepanów Polaków". Podkreśla ich zależność od wydarzeń historycznych i bieżącej polityki. Stereotyp Rosjanina w naszym kraju również układa się dwutorowo. Przybysz ze Wschodu budzi niechęć, ponieważ kojarzy się przede wszystkim z okupantem i przestępcą. Z drugiej strony, jest też postrzegany jako „otwarta dusza" - jednak ten wizerunek odchodzi już w przeszłość. Badania Roberta Wyszyńskiego ogniskują się wokół związku kultury grupy polonijnej z Kazachstanu z dominującym nurtem polskiej kultury narodowej. Autor próbuje określić owe powiązania, wykorzystując koncepcje Stanisława Ossowskiego, Jerzego Smolicza i Antoniny Kłoskowskiej. Dochodzi do wniosku, że tożsamość narodowa kazachstańskich Polaków jest tworzona przede wszystkim w sposób świadomy, na drodze refleksji i samookreślenia. Kryteria �ARTYKUŁY RECENZYJNE, RECENZJE I OMÓWIENIA 247 kulturalistyczne, które Wyszyńskiemu początkowo wydawały się najważniejsze, okazały się za­ tem być elementem wtórnym wobec czynników psychologicznych. Polacy są powszechnie posądzani o antysemityzm. Ireneusz Krzemiński, stojąc na czele zespołu badawczego, postanowił sprawdzić, czy ten stereotyp odpowiada rzeczywistości. W społe­ czeństwie polskim zdiagnozował dwa rodzaje postaw antyżydowskich - dość popularny antyse­ mityzm nowoczesny (sięgający do argumentów politycznych) i stosunkowo wąsko rozprzestrze­ niony antysemityzm tradycyjny (motywowany religijnie). Autor poszukuje źródeł „antysemityzmu bez Żydów" w polskiej tożsamości narodowej - zakłada, iż oba narody konkurują ze sobą 0 wyższe miejsce na skali moralno-kulturowej. Wspólnym polem zainteresowań Ewy Nowickiej oraz Anny Gizy-Poleszuk i Jana Poleszuka jest zamieszkująca Polskę społeczność Cyganów. Ewa Nowicka po raz kolejny sięga do kon­ cepcji swojskości i obcości - pojęcia te służą jej do przedstawienia stosunku grupy dominu­ jącej do wspomnianej mniejszości romskiej. Okazuje się, że Cyganie są postrzegani jako „swoi" 1 „obcy" zarazem. Ich swojskość została nadbudowana na bliskości terytorialnej, wynika z ich „odwiecznego sąsiedztwa", obcość natomiast rodzi się z ich domniemanej inności społecznej, kulturowej, fizycznej i psychicznej. Artykuł Anny Gizy-Poleszuk i Jana Poleszuka wydaje się być doskonałym uzupełnieniem tekstu Ewy Nowickiej ilustrującego pokojową koegzystencję obu grup. Państwo Poleszuk pokazują, w jaki sposób marginalnie zarysowany przez Nowicką „czarny scenariusz" stosunków polsko-romskich realizuje się w praktyce. Autorzy, szczegóło­ wo analizując konflikt w Mławie, dochodzą do przekonania, iż jego wyjaśnień należy szukać w kategoriach społecznych. Omawiana książka zawiera referaty wygłoszone na konferencji zorganizowanej w maju 1995 roku przez Zakład Socjologii Ogólnej Instytutu Socjologii Uniwersytetu Warszawskiego. Przedstawiony materiał pochodzi zatem w większości z badań zakończonych w połowie lat dzie­ więćdziesiątych. Zapewne nie mógł on ulec od tego czasu całkowitej dezaktualizacji, ale trudno oczekiwać, że przedmiot badania trwa do tej pory w stanie niezmienionym. Podnoszony przeze mnie zarzut dotyczy niektórych artykułów, opierających się na badaniach empirycznych, analizu­ jących konkretne zjawiska społeczne. Ich autorzy najwyraźniej wymagają od czytelnika wiedzy wystarczającej do samodzielnego „dopisania ciągu dalszego", tymczasem zadanie to powinno zostać wypełnione przez nich samych. Biorąc dodatkowo pod uwagę fakt, że pewne fragmenty pracy zostały już wcześniej opublikowane w niezmienionej formie w innych źródłach, być może należałoby w podtytule książki umieścić informację: „Materiały z konferencji". Doprecyzowanie to pozwoliłoby uniknąć powyższych uwag. Praca redagowana przez Aleksandrę Jasińską-Kanię skłoniła mnie do refleksji nad tym, gdzie na przedstawionej „mapie sąsiedztwa" sytuuje się Polska. Czy Polak również jest „trudnym sąsia­ dem"? Z tekstu Barbary Szackiej można się dowiedzieć między innymi tego, że identyfikujemy się głównie poprzez historię. Z przytoczonych badań wynika, iż rola tego czynnika w budowie polskiej tożsamości narodowej jest znacznie większa niż w przypadku grupy porównawczej - Szwajcarów (Jasińska-Kania 2001, s. 41-42). Niewykluczone, iż w tym właśnie fakcie można poszukiwać jed­ nego ze źródeł negatywnego stereotypu Rosjan, o którym czytamy w artykule Joanny Koniecznej. Zaszłości historyczne decydują w pewnej mierze o dzisiejszym postrzeganiu naszego największego sąsiada (i nie tylko jego). Jak wynika z badań - Rosjanie (a także Żydzi i Cyganie) zdają sobie sprawę z polskiej nieprzychylności (por. Jasińska-Kania 2001, s. 152, 172, 242). Na koniec warto dodać, że zwrócenia uwagi na zagadnienie konfliktu o podłożu narodo­ wościowym potrzebuje również zmierzająca do zjednoczenia Europa. Odpowiednie zdiagnozowanie tego problemu i odszukanie właściwej drogi jego rozwiązania częściowo stanowić może o powodzeniu integracji. Pozostaje mi zatem tylko mieć nadzieję, że osoby odpowiedzialne za przebieg procesów unifikacyjnych, stojące na różnych szczeblach drabiny administracji publicz­ nej, również do tej książki dotrą. Katarzyna Kulikowska �248 ARTYKUŁY RECENZYJNE, RECENZJE I OMÓWIENIA Roman Dzwonkowski SAC, Oleg Gorbaniuk, Julia Gorbaniuk, Postawy katolików obrządku łacińskiego na Ukrainie wobec języka polskiego, Lublin 2001: Towarzystwo Naukowe Katolic­ kiego Uniwersytetu Lubelskiego, ss. 230, wykresy statystyczne, tabele 1 Kościół rzymsko-katolicki na Ziemiach Zabranych oraz na terenie przedrewolucyjnej Rosji traktowany był przez władze oraz rosyjskie otoczenie jako „Kościół polski" lub Kościół przede wszystkim Polaków. Oni to bowiem stanowili w skali Imperium około 80% wiernych tego wy­ znania. Praktycznie tak samo Kościół katolicki obrządku łacińskiego w ZSSR określały władze sowieckie. Dla niekatolickiego otoczenia, zwłaszcza dla prawosławnej większości, wyznanie katolickie było jednoznacznie „polską wiarą". To określenie, na dawnych kresach I-szej i II-giej Rzeczypospolitej, funkcjonuje nadal i dookreśla niejako etnograficznie substrát ludzki Kościoła rzymsko-katolickiego. Było zatem rzeczą oczywistą, iż nabożeństwo dodatkowe i paraliturgia do czasu reform Soboru Watykańskiego I I odbywały się w „polskim kościele" w języku polskim. Po zmianach soborowych, język narodowy, w tym przypadku polski, był językiem mszy Św., katechezy oraz osobistej modlitwy wiernych. Na kresach, zwłaszcza dla wiernych Polaków i ówczesnych tamtejszych duchownych, również w większości Polaków, było to oczywiste, natu­ ralne i samo przez się zrozumiałe. Tym bardziej, po roku 1988, gdy na fali gorbaczowowskiej piriestrojki nastąpiło gwałtowne ujawnienie zasięgu wiernych, którzy zaczęli odzyskiwać swoje polskie świątynie. Na Białorusi i Ukrainie wszystkie wspólnoty wiernych, które doprowadziły do odzyskania budynków i uruchomienia świątyń były wspólnotami Polaków. Podkreślam ten fakt gdyż wszelkie późniejsze działania na rzecz białorutenizowania i ukrainizowania Kościoła miały charakter zewnętrzny, obcy środowisku, które świątynie reaktywowało. Kościół na Wschodzie odrodził się jako polski z ducha, tradycji i języka. Piszący te słowa był tego naocznym świad­ kiem (na Białorusi, Ukrainie i Litwie). Równocześnie jednak z tym zjawiskiem, na Białorusi i Ukrainie, rozpoczęła się niezwykle silna presja polityczna na depolonizację Kościoła, którą podjęły najpierw środowiska odrodzeniowe (nacjonalistyczne) a w ślad za nimi (w znacznie mniejszej mierze) władze państwowe. Presja ta dotyczyła właśnie języka liturgii i była pochodną tez o tym, że „na Białorusi (Ukrainie) nie ma Polaków, są jedynie spolonizowani Biało­ rusini (Ukraińcy) - katolicy". Wspomniane środowiska presji, wykorzystując zewnętrzny fakt, iż duchownymi w tym okresie byli w przeważającej mierze przyjezdni księża - Polacy, wysunęły oskarżenia, z których miało wynikać, że duchowni ci „polonizują Białorusinów (Ukraińców)". Owa opinia kolportowana jest po dzień dzisiejszy (także w liberalnej i nie zorientowanej prasie polskiej) mimo, iż - jak zaznaczam niżej - jest absolutnie nieprawdziwa, a w przypadku Ukrainy i Białorusi wschodniej (przedwojenna BSSR) wręcz odwrotna, gdyż to właśnie duchowni przy­ bysze po krótkim okresie adaptacji do miejscowych warunków, wbrew woli wiernych, podjęli dzieło odwrotne - depolonizacji liturgii, co w praktyce oznacza depolonizację znacznej części wiernych, w tym w szczególności młodzieży i dzieci z tutejszych polskich rodzin, dzięki którym 1 Należy w tym miejscu podkreślić stosowane, a właściwie przypominane tutaj pojęcie, gdyż polityka oświatowa PRL-u doprowadziła do powszechnego mniemania, iż zabór rosyjski to tylko Królestwo Polskie, Kongresówka - czyli obszar do Bugu. Tak w dość oczywisty sposób rzecz prezentowały wszystkie szkolne podręczniki tamtego czasu. To przeświadczenie w praktyce pozostało do dnia dzisiejszego. Co ciekawsze, tak też kwestię widzą np. dzisiejsi niekomuni­ styczni historycy białoruscy, którzy m. in. uważają, że Rosja nie dokonywała rozbiorów Polski, utożsamianej właśnie z Kongresówką, i to niecałą (!), lecz „dołączała" kolejne tereny Białorusi. Granica I I I rozbioru Polski, wytyczona jako zachodnia rubież władztwa moskiewskiego, obok wspomnianej w tym tekście granicy między nie istniejącymi jeszcze państwami Białorusią i Ukrainą, ustalonej przy okazji zawierania Unii Polski z Litwą, okazała się jedną z najtrwalszych w Europie. W 1919 r. pojawiła się w nowej wersji jako „Linia Curzona". W 1939 r. stanie się granicą między I I I Rzeszą a ZSRR (w 1795 r. między Prusami a Rosją), a od 1944 г., jako zmody­ fikowana Linia Curzona, jest już granicą wschodnią, najpierw PRL, a teraz I I I Rzeczypospolitej. �249 ARTYKUŁY RECENZYJNE, RECENZJE I OMÓWIENIA wiara w ogóle została tutaj zachowana. Na ten aspekt sprawy, w naukowy i udokumentowany sposób, zwracał uwagę już w roku 1994 współautor recenzowanej pozycji . Zbadaniu i wszechstronnej współczesnej analizie tego właśnie zjawiska poświęcona jest praca R. Dzwonkowskiego, O. Gorbaniuka i J. Gorbaniuk. Opracowanie powstało jako efekt precyzyjnych i dogłębnych badań terenowych prowadzo­ nych reprezentatywnymi metodami socjo- i psychologicznym z zastosowaniem najnowszego apa­ ratu i metod badań statystycznych. Odnosi się do całego obszaru Ukrainy, z podziałem na dwa odmiennie ukształtowane historycznie środowiska, jakimi są Ukraina Zachodnia (przedwojenne południowo-wschodnie województwa I I RP oraz Wołyń) i Wschodnia (przedwojenna USSR). Obserwacje, wyniki i tezy udowodnione są przywołaniem reprezentatywnych wypowiedzi respondentów, tabelami, wykresami i diagramami (111 ilustracji - rysunków, 5 tabel i 10 załączni­ ków ilustrujących dane metodyczne o przedmiocie badania np. wyniki zatytułowane: „Czynniki powodujące wynarodowienie Polaków przed r. 1990" czy „Poziom religijności a przywiązanie emocjonalne do języka polskiego") ujmującymi rzecz tak szczegółowo, jak i całościowo w odnie­ sieniu do kompletu badanych cech. Reprezentatywne próby badawcze odniesione zostały do parafii wiejskich, małomiasteczkowych i miejskich, zaś respondenci podzieleni na równie reprezenta­ tywne kategorie wiekowe i środowiskowe. Podkreślamy w tym miejscu rzetelność badań i pełny zakres zastosowanego aparatu badawczego rzutującego na wiarygodność i przydatność praktycz­ ną ustaleń, wniosków oraz tez, jakie przedstawili autorzy Praca składa się z wprowadzenia, wyjaśnienia celu i przyjętych metod badawczych oraz dwu merytorycznych rozdziałów („Język polski w świetle wypowiedzi ankietowanych" i „Postawa wobec języka polskiego i polskości w świetle opinii o parafiach", zakończenia, wykazu załączni­ ków oraz tabel (rysunków) i streszczenia, w tym także w języku angielskim oraz ukraińskim. Podkreślmy także, iż opracowanie mające w założeniu klasyczną formułę „raportu z badań", wykroczyło znacznie dalej poza tę formułę a zaprezentowana treść książki jest daleko szersza aniżeli to, co sugeruje jej tytuł. Obok bowiem zbadanych i udokumentowanych „postaw" ukazuje genezę środowiska, tj. badanych katolików-Polaków, okoliczności związane z zachowaniem świadomości, tak narodowej jak i konfesyjnej, oraz ukazuje przyczyny i związane z nimi narodo­ we, społeczne i konfesyjne konsekwencje, wywołane okolicznością praktycznego wyrugowania języka polskiego z liturgii (Kościoła) w zdecydowanej większości parafii rzymsko-katolickich na Ukrainie. Stan i wyniki przeprowadzonych badań odnoszą się do roku 2000. Jak ustalili autorzy recenzowanej pozycji, po 10-12 latach renesansu Kościoła polskiego na Ukrainie proporcje językowe w tamtejszym kościele rzymsko-katolickim (łacińskim) są następu­ jące: 59% liturgia wyłącznie po ukraińsku, 27% po polsku, „naprzemiennie" 2%, okazjonalnie i „nieproporcjonalnie" po ukraińsku 10%, w formule „mieszanej" 2%. Zaznaczone wyżej „ 2 7 % " to w większości parafie na Ukrainie zachodniej. A wszystko to na tle następujących danych - faktów, z których wynika, że: w 89% „językiem pierwszej modlitwy" badanych był polski (ukraiński - 7%), językiem „prywatnej modlitwy w domu" jest w 83% język polski, 56% respondentów ma wpis w dowodzie osobistym stwierdzający narodowość polską a 7 1 % 2 3 2 Jest paradoksem, że wielu publicystów, obcych i polskich, w kraju i za granicą, jedno­ stronnie informowanych i zwykle niechętnych Polakom, urobilo tym właśnie księżom opinię polonizatorów ludności białoruskiej i ukraińskiej; por. Roman Dzwonkowski SAC, Polacy na daw­ nych kresach wschodnich. Z problematyki narodowościowej i religijnej, Lublin 1994. Wcześniej, R. Dzwonkowski, piszący pod pseudonimem Lida, pisał o tym wielokrotnie, m.in. na łamach paryskiej Kultury. Zagadnienie masowych fałszerstw oraz ukrywania (przed represjami) statystyk dotyczących liczby i rozmieszczenia Polaków na Ukrainie jest powszechnie znane. Stąd podaną wartość cechy należy znać za w znacznej mierze zaniżoną. Zjawisko miało miejsce za caratu, ZSSR i jest obecne współcześnie. Do danych statystyk narodowościowych okresu sowieckiego należy podchodzić z największą ostrożnością. Szacunki, przyjmowane na podstawie badań terenowych, pozwalają na 3 �250 ARTYKUŁY RECENZYJNE, RECENZJE I OMÓWIENIA samoidentyfikuje się (jednoznacznie, bez wątpliwości) jako Polacy. Na tym tle szczególnie charakterystycznymi ustaleniami autorów są dwie cechy: 67% duchownych to księża pochodzą­ cy z Polski (Polacy) i ta, że w 92% wierni, w ogromnej większości świadomi Polacy nie mieli żadnej możliwości wyboru, gdy idzie o wprowadzany autorytatywnie przez duchownego język liturgii, który to język praktycznie zawsze rugował dotychczasowy - polski. To podstawowe zestawienie stanowi clou wyników badań, które, jak to podkreślałem, są wszechstronne, szcze­ gółowe i reprezentatywne. Nie sposób w omówieniu przytaczać ich wszystkich. Wszystkie nato­ miast powinny stać się przedmiotem szczegółowego oglądu badaczy tematu, zainteresowanych tematyką, zaś przede wszystkim - duchowieństwa, które jest głównym sprawcą czegoś, czego nigdy na tych terenach nie było: z inicjatywy własnej - depolonizacji Kościoła i pośrednio - ukrainizacji tutejszych katolików-Polaków. Autorzy opracowania przytaczają reprezentatywne wypowiedzi wiernych, w których odczuciu sytuacja językowa to coś dla nich nie tylko niezrozumiałego ale i niezasłużona krzywda w świetle tego, co było tutaj tradycją. Niezasłużona tym bardziej i jeszcze bardziej niezrozumiała, że realizowana nie przez władze państwa ukraińskiego, lecz przez samych księży i to w większości ich rodaków z duchowej Ojczyzny, Polski, którą z uwagi na swe przejścia i cierpienia, wręcz idealizują. Nie bez powodu zatem autorzy badań i opracowania o problematyce języka (też alfabetu prawosławnego w łacińskiej literaturze i księgach liturgicznych łacińskiego Kościoła) - wnioski z badań kończą uwagami i hipotezami zawartymi w podrozdziale zatytułowanym „Perspektywy zachowania polskości". Uwagi, wnioski i hipotezy z tej właśnie perspektywy są, jak to zaznaczają autorzy, „bardzo pesymistyczne", gdyż zaledwie 5% badanych oceniło per­ spektywy zachowania polskości jako dobre. Ustalenia własne badaczy prowadzą do wniosków, iż „przyszłość Polaków w 80% jest tam pod znakiem zapytania", z tym, że na Ukrainie zachodniej aż 69% badanych uznało perspektywy za „żadne" a 18% jako „nikłe". Na Ukrainie wschodniej perspektywy przetrwania polskości, według cech „żadne", „nikłe" i „przeciętne", wynoszą, według ustaleń autorów - 78%, podkreślając przy tym że, ukrainizacja Kościoła na tym obszarze „pośpieszna, odgórna, nie uzgodniona z parafianami i dokonana wbrew ich woli eliminacja języka polskiego z Kościoła oraz z wychowania religijnego młodego pokolenia o polskich korzeniach nie rozwiązała w istocie żadnego problemu poza ostatecznym rozstrzygnięciem kwestii polskiej w tych miejscowościach" (s. 195). To wszystko jest w pierwszej mierze dziełem samych duchownych (i sióstr zakonnych prowadzących tam katechezę), którzy „niejednokrotnie na drodze wyraźnej manipulacji i nadużyć [...] powoływali się [...] m.in. na rzekome polecenie Ojca Świętego". Zjawisko (depolonizacja - ukrainizacja językowa) spotyka się z przychylnością władz ukraińskich, poparciem ukraińskich środowisk nacjonalistycznych oraz popierającym zrozumieniem otoczenia ukraińskiego. Jedynym niepolskim ośrodkiem, który ocenia to negatyw­ nie są koła miejscowej Cerkwi prawosławnej, które w rusinizacji (ukrainizacji) liturgii łacińskiej upatrują ułatwienie dla prozelityzmu, tym bardziej, że ukrainizujący Kościół duchowni ma­ sowo używają pojęcia „cerkwa" (cerkiew) na oznaczenie dotychczasowego „kościoła", mimo iż poza wielu innymi przemawiającymi przeciwko temu względami, język rosyjski i ukraiński znają pojęcie „kościół" a sam wyraz nie jest pochodzenia polskiego, lecz czeskiego. Ma się rozumieć, że ukraińskie otoczenie o tym ostatnim nie wie, traktując pojęcie „kościół" jako immanentnie związane z polskością. Sytuacji takiej, opisanej przez autorów opracowania, nigdy nie było w Kościele katolickim na Wschodzie. Owszem, działania depolonizacyjne - rusyfikatorskie miały miejsce w drugiej połowie X I X wieku i były wspierane przez władze zaborcze, lecz ich wdrażaniem, w tym pisa­ niem tzw. trebników, czyli liturgii i katechizmu w języku rosyjskim, zajmowali się odosobnieni księża i hierarchowie diecezji wschodnich. Duchowni ci, w opinii parafian (Polaków) cieszyli się jednoznacznie złą sławą „renegatów". Po klęsce ich przedsięwzięć oni sami i ich dzieło po­ padły w niesławną niepamięć. Przypomnieniu tej niechlubnej karty na tle heroicznych postaw postawienie tezy, że dane te, w odniesieniu do Polaków, z wyjątkiem Litewskiej SSR, gdzie sto­ sowano polityczną zasadę divide et impera, są zaniżone mniej więcej dwukrotnie. �ARTYKUŁY RECENZYJNE, RECENZJE I OMÓWIENIA 251 wiernych i większości duchowieństwa katolickiego na obszarach diecezji mińskiej i archidiecezji mohylowskiej poświęcili dokumentalne opracowanie Dionizy Bączkowski i Józefat Żyskar. To cen­ ne opracowanie zostało w roku 2001 wydane jako reprint, pod redakcją Ryszarda Brykowskiego . Praca R. Dzwonkowskiego, O. i J. Gorbaniuków jest niezwykle ważna. Podejmuje bowiem i , co ważniejsze - dowodnie oraz obiektywnie wyjaśnia, nie tylko problematykę językową w Kościele łacińskim na współczesnej Ukrainie ale, co równie ważne, ukazuje socjologiczny i psychologiczny portret wierzących, katolików w tym państwie. Ukazuje złożone stosunki z otoczeniem oraz wskazuje i wyjaśnia wielki splot historycznych oraz współczesnych uwarunko­ wań, które zapewniły, mimo wszystkie przeciwności, przetrwanie świadomości narodowej i wiary tamtejszych Polaków. Aż do ... wolności religijnej po roku 1988-1990, która to „wolność" stała się niespodziewanie dla zainteresowanych początkiem końca. Ukazanie stanu dzisiejszego na wspomnianym tle to ważne ustalenie badawcze. Należy życzyć ks. prof. Dzwonkowskiemu, by zechciał się podjąć (i uzyskał środki na badania) opracowania tej samej problematyki w odniesie­ niu do współczesnej Republiki Białoruś, gdzie w 10 min. państwie szacuje się liczbę katolików rzymskich na około 2-2,5 min, oficjalne statystyki narodowościowe zaniżają natomiast liczbę tamtejszych, autochtonicznych Polaków do zaledwie 3,9% mieszkańców państwa. Polaków utoż­ samiających się z katolicyzmem z kolei określa się tam, jak już wyżej wspomniano, jako „Biało­ rusinów - katolików" lub co najwyżej „kościelnych Polaków" . Recenzowaną pozycję polecam wszystkim, interesującym się problematyką konfesyjną i narodowościową we współczesnym państwie ukraińskim. Bardzo wiele wyjaśni ona zarówno historykowi, politologowi, etnologowi, jak i językoznawcy. Nie znam liczebności nakładu. Sądząc jednak z naukowego charakteru oraz źródła finansowania {grant KBN) sądzić należy, iż nakład nie jest wielki. To jedyna wada recenzowanego opracowania, które, z uwagi na treść, winno się znaleźć jako lektura obowiązkowa w bibliotece każdego dekanatu rzymsko-katolickiego na Ukrai­ nie, a także w seminariach duchownych tamtejszych i w Polsce. 4 5 Zdzisław J. Winnicki Ks. Edward Walewander, Problematyka wychowawcza w środowiskach emigracyjnych, Lublin 2000: Towarzystwo Naukowe Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego, ss. 106, ilustracje Problematyka wychowania jednostki od zawsze nurtowała pedagogów, psychologów, socjo­ logów, nauczycieli, księży, rodziców i wszystkich tych, którzy zdają sobie sprawę z konieczności przekazania podstawowych wartości obowiązujących w danym społeczeństwie, kulturze. Czło­ wiek od zarania swojego życia potrzebuje kogoś, kto pokieruje nim, pomoże wydobyć i rozwinąć w pełni wartości, uwrażliwi na dobro i zło. Podstawową komórką wychowawczą jednostki jest rodzina. O tym pisze wielu znanych pedagogów, psychologów (również innych badaczy), m.in. T. Kukołowicz, M . Ziemska, J. Rembowski, M . Przetacznik-Gierowska i in. Rodzina, a w szczególności rodzice, mają ogromny wpływ na rozwój dziecka. To w rodzinie zapoznaje się ono z funkcjonowaniem państwa, Kościoła, uczy się współżycia z innymi, a szczególnie z osoba­ mi starszymi. Rodzina jest dostarczycielem wzorców identyfikacyjnych: z płcią, rolą społeczną, wartościami, narodowością, wyznaniem. Jednostka musi mieć punkt odniesienia do czegoś lub 4 Nasze Kościoły. Tom I , Część 1: Archidiecezja Mohylowska. Mohylowszczyzna; Tom I , Część 2: Diecezja Mińska; Tom I , Część 3: Archidiecezja Mohylowska, Witebszczyzna, Reprint serii wydawniczej „Nasze Kościoły" w archidiecezji mohylowskiej i diecezji mińskiej został wykonany z inicjatywy Ośrodka do spraw Polskiego Dziedzictwa Kulturowego poza Granicami Kraju - Sto­ warzyszenia Wspólnota Polska przez Wydawnictwo Biblioteki Narodowej, Warszawa 2001. Por. na ten temat: I . Kabzińska, Wśród „kościelnych Polaków". Wyznaczniki tożsamości etnicznej (narodowej) Polaków na Białorusi, Warszawa 1999. 5 �252 ARTYKUŁY RECENZYJNE, RECENZJE I OMÓWIENIA kogoś, stanowi to niezbędne źródło w poznaniu własnego „ja", pomaga na drodze do samodosko­ nalenia się, rozwoju poczucia tożsamości. Pomaga w odpowiedzi na pytanie - „kim jestem". Podkreślić należy, iż na rozwój jednostki ludzkiej wpływają także w sposób istotny takie czynniki, jak: dziedziczność, wychowanie, środowisko społeczne (kultura) i własna aktywność. Na danym etapie rozwoju człowieka spełniają one pierwszorzędną rolę ustępując miejsce następ­ nym. Tak więc, w zależności od jakości pierwotnego środowiska wychowawczego jednostki - rodziny - rozwija się jej własna aktywność oraz pełnowartościowe funkcjonowanie w środo­ wisku społecznym. Nadrzędnym zaś czynnikiem nad wychowaniem jest dziedziczność, która warunkuje, niepoddające się w pełni czynnikowi wychowawczemu, pewne zachowania jednostki, jej umiejętności i predyspozycje. Narodowość stanowi jeden z wyznaczników tożsamości jednostki. Polacy są narodem, który dotkliwie odczuł politykę depolonizacji, przymusu wyrzeczenia się swojej narodowości. Wskutek wydarzeń losowych oraz innych przyczyn Polacy znaleźli się w wielu krajach Europy Zachod­ niej i Wschodniej, a także na innych kontynentach, w tym m.in. w Ameryce Południowej. Fakt znalezienia się w obcym kraju, w obcej i nieznanej kulturze i jednoczesnej konieczności za­ adaptowania się w nowym środowisku - wymagały od emigranta, zesłańca, wychodźcy, robot­ nika sezonowego wysiłku, „przełamania się" i otwarcia się na nową rzeczywistość. Z drugiej strony, tęsknota za Ojczyzną gromadziła ich wokół środowisk i symboli z tą Ojczyzną kojarzo­ nych. To przywodziło ich do miejsca, które katalizowało wszystkie te wartości. Miejscem tym był Kościół Katolicki, w którym kapłan, na ogół Polak, obok wypełniania funkcji duszpasterza pełnił naturalną rolę wychowawcy, autorytetu, a także przypominał swoją obecnością ojczysty kraj. Środowisko parafialne odgrywało przy tym wielofunkcyjną rolę, w szczególności eduka­ cyjno-wychowawcza, w stosunku do dzieci emigrantów, które zdobywały tutaj także podsta­ w o w ą wiedzę historyczną, językową i kulturową związaną z krajem pochodzenia rodziców. Owe potrzeby leżały u genezy powstania sieci szkolnictwa parafialnego, które stało się do czasów nam współczesnych trwałą instytucją. Zagadnieniu roli parafii katolickich jako centrum edukacyjno-wychowawczego poświęcono wiele publikacji. Do tego nurtu badawczego zaliczamy wiele opracowań powstałych w ośrodku naukowym KUL-u, jakim jest Instytut Badań nad Polonią i Duszpasterstwem Polonijnym. Ze środowiska tego wyszła praca poświęcona problematyce wychowania w środowisku emigracyjnym, autorstwa ks. prof. Edwarda Walewandra. Ks. E. Walewander posiada znaczący dorobek naukowy w zakresie badanego tematu. Jest badaczem i praktykiem, ponieważ przez wiele lat łączy funkcje duszpasterza polonijnego i badacza przedmiotu. Recenzowana pozycja dotyczy w szczególności wychowawczej roli kapłana - Polaka wśród Polaków, którzy przyznają się do polskości. Autor opisuje środowisko polskich emigrantów na Zachodzie z punktu widzenia problematyki wycho­ wawczej w środowiskach parafialnych. Podkreślmy, iż z tego samego naukowego ośrodka Kato­ lickiego Uniwersytetu Lubelskiego, z którego pochodzi autor omawianej pozycji, wyszło wiele opracowań z zakresu tej tematyki. Wskażmy w tym miejscu w szczególności książkę ks. prof. R. Dzwonkowskiego Polacy na dawnych Kresach Wschodnich. Z problematyki narodowościowej i religijnej , w której autor ukazał m.in. rolę kapłana polskiego dla Polaków na Kresach Wschod­ nich: na Białorusi, Ukrainie, Litwie, Łotwie. Spoiwem łączącym te dwie prace jest, po pierwsze, uwrażliwienie kapłanów na potrzeby rodaków, na zdobycie rzetelnej wiedzy historycznej, kultu­ rowej o kraju przebywania Polonii i Polaków, po drugie, powinność uwzględnienia wewnętrz­ nych potrzeb tych ludzi. Pogodzenie obyczajów kraju przebywania Polaków z wyniesionym bagażem kultury ojczystej i wynikających z tego takich a nie innych potrzeb wymaga od kapłana zaangażowania i umiejętności dostosowania potrzeb wiernych do nowych dla nich warunków. 1 1 Dzwonkowski R. SAC, Polacy na dawnych Kresach Wschodnich. Z problematyki naro­ dowościowej i religijnej, wyd. Oddział Lubelski Stowarzyszenia „Wspólnota Polska", Lublin 1994. W kolejnym dziele tegoż autora, Za wschodnią granicą 1917-1993, wyd. „Wspólnota Pol­ ska" & „Apostolicum", Warszawa 1995, także poruszona jest kwestia wpływu Kościoła i księży na zachowanie tożsamości narodowej Polaków na Kresach. �ARTYKUŁY RECENZYJNE, RECENZJE I OMÓWIENIA 253 Książka E. Walewandra jest opracowaniem, które powstało na podstawie doświadczeń wyni­ kających z praktyki duszpasterskiej Autora w środowiskach, które jednocześnie stanowiły dla niego przedmiot badań naukowych. Swoje obserwacje i wnioski umieścił na tle dorobku badaw­ czego innych autorów. W tym kontekście odniósł się do literatury przedmiotu, tj. opracowań socjologicznych i pedagogicznych niezbędnych dla weryfikacji ustaleń własnych. Literatura i inne źródła umieszczone są w przypisach oraz przywołane w odsyłaczach w zależności od kon­ kretnego problemu badawczego, które Autor omawia. Ustalenia zawarte w recenzowanej pozycji ukazane są na tle reprezentatywnego zestawu ocen i poglądów badaczy przedmiotu. Całość uzupeł­ nia ikonografia w postaci dokumentu fotograficznego badanych środowisk (21 zdjęć). Książka składa się z czterech rozdziałów. W pierwszym Autor skupia się nad pojęciem wy­ chowania. Podkreśla, że wychowanie jest procesem, który „następuje przez harmonijny rozwój wrodzonych cech fizycznych, moralnych oraz intelektualnych człowieka" (s. 19). W procesie wychowania człowieka ważne jest dążenie jego wychowawców do tego, aby stał się on jednostką samodzielnie myślącą, dążącą do własnego samodoskonalenia się, rozwoju swoich uzdolnień. To na barkach środowiska wychowawczego spoczywa powinność wydobycia i pokazania wychowan­ kom ich zdolności, rozbudzanie i rozwijanie ich walorów duchowych, psychicznych itp., jakich wymaga od nich społeczeństwo. „Wychowanie to nieustanny proces przygotowania człowieka do pełnego udziału w życiu społecznym" (s. 21). Nie można bowiem odizolować jednostki od społe­ czeństwa bez szkody dla obu stron, jak dla jednostki, tak i dla państwa. Społeczeństwo utraci lojal­ nego obywatela, oddanego jej, człowiek zaś będzie się czuł zagubiony w strukturze społecznej. Niezrozumiałym dla niego mogą okazać się takie pojęcia jak: patriotyzm, miłość do Ojczyzny itp. Autor zaznacza, że kapłan „zajmuje wyjątkowe miejsce w wychowaniu" (s. 21). Przytaczając Deklarację o wychowaniu chrześcijańskim Soboru Watykańskiego I I , akcentuje doniosłość powołania tych osób, które pomagają rodzicom w pełnieniu ich obowiązku - „powołanie to wy­ maga szczególnych przymiotów umysłu i serca, jak najstaranniejszego przygotowania i ciągłej gotowości do odnowy i dostosowania się" (s. 21). Na przykładzie wyżej wymienionej pozycji R. Dzwonkowskiego zauważyć można, jaką niewiedzę historyczną prezentują kapłani przybyli z Polski na Białoruś, którzy zaczynali wprowadzać język białoruski do liturgii, do katechezy dzieci i młodzieży. Księża zbyt dosłownie dostosowali się do realiów białoruskich, pomijając, zaniedbu­ jąc lub wręcz negując zapotrzebowania Polaków, m.in. chęć uczestnictwa w liturgii sprawowanej w języku polskim, języku duszy wiernych. To zaniedbanie ma swoje źródła m.in. w chęci przy­ byłych duchownych utrzymania dobrych stosunków z władzami. W rozdziale drugim Autor przedstawia historię powstania i rozwoju szkolnictwa przy Kościele na emigracji, wskazując, że szkolnictwo kościelne ma wielowiekową tradycję. Księża z zaangażowaniem podchodzili do zachowania języka ojczystego w wielu krajach, gdzie tylko znaj­ dowała się społeczność polska. „Parafia" - jak podkreśla ks. E. Walenwander - „oprócz swej funk­ cji religijnej była ośrodkiem kultywowania tradycji i kultury polskiej" (s. 27). Szkolnictwo polo­ nijne znalazło szerokie poparcie wśród emigrantów polskich jeszcze w ubiegłym stuleciu. Pragnęli oni, aby ich dzieci wychowywały się w duchu patriotyzmu, miłości do Ojczyzny. Szczególnie waż­ nym w tym rozdziale jest stwierdzenie, iż harmonijny rozwój wartości ojczystych, dla dobra dzieci emigrantów, powinien iść w parze z rozwojem i poznaniem wartości kraju przebywania, aby mogli w przyszłości stać się pełnowartościowymi obywatelami danego kraju, z jednoczesnym poszano­ waniem kultury przodków, a nawet z czynnym uczestnictwem w życiu Polski (np. chęć kształcenia się w Polsce). Wychowanie młodego pokolenia w systemie dwukulturowości umożliwia jemu „dokonanie w sobie syntezy kulturowej, w której elementy zaczerpnięte z różnych kultur łączą się ze sobą i nawzajem przenikają" (s. 34). Takie wychowanie ubogaca wewnętrznie człowieka, stwarza większe możliwości własnego rozwoju. Do takiego rozwoju jednostki powinni dążyć duszpasterze na emigracji, wspomagając rodziców w trudzie ich wychowania. Kolejny rozdział traktuje o wychowawczej roli duszpasterza na emigracji. Autor podkreśla, że polskość jest nierozerwalnie związana z Kościołem katolickim. Wykorzystując literaturę pa­ miętnikarską, naświetla on rolę Kościoła wśród polskich emigrantów poczynając od ubiegłego stulecia. Kapłan przedstawiany jest tu jako osoba głęboko patriotyczna, która swoim zapałem, �254 ARTYKUŁY RECENZYJNE, RECENZJE I OMÓWIENIA postawą, w wielkim stopniu przeciwdziałała zobojętnieniu wiernych do wartości religijnych oraz narodowych. Kościół na emigracji pełnił rolę wychowawczą, jednoczącą, wspierającą, czyli taką, jaką pełnił w Polsce od zarania jej dziejów. Autor również zwrócił uwagę na dość istotną rzecz, jaką stanowi obraz księdza, którego potrzebować będzie Polonia w przyszłości. Rozpatruje tę kwestię pod względem potrzeb Polonii amerykańskiej. Na emigracji pracują trzy grupy księży: z Polski, księża amerykańscy polskiego pochodzenia oraz księża amerykańscy, którzy nie mają korzeni polskich. Każda z nich boryka się z określonymi problemami. Księża z Polski dobrze orientują się w sytuacji kraju pochodzenia emigrantów, znają język, który ułatwia porozumienie, wiedzą jak funkcjonuje parafia polska, nie orientują się natomiast - mimo przygotowania w Seminarium Polskim w Orchard Lake - w specyfice pracy parafii amerykańskich. Księża ame­ rykańscy polskiego pochodzenia znajdują się w sytuacji dokładnie odwrotnej - „mają kłopoty z porozumieniem się z najnowszą emigracją. Księża o polskim pochodzeniu często nie rozumieją sensu duszpasterstwa polonijnego i w związku z tym często są do niego źle nastawieni" (s. 61). Autor podkreśla, że tacy księża „często chętni są do całkowitego likwidowania polonijnego dusz­ pasterstwa" (s. 61). Niechęć księży owocuje skreślaniem mszy św. i nabożeństw w języku pol­ skim, zmianą nazw polskich kościołów na amerykańskie itp. Księża amerykańscy nie mający polskiego pochodzenia w większości nie znają języka pol­ skiego, nie mówiąc już o historii i kulturze polskiej, co jeszcze bardziej utrudnia zrozumienie Polonii, jej potrzeb. Z podobnymi problemami można się spotkać w parafiach katolickich na Białorusi. Pracują tam księża - Polacy z Polski, księża pochodzenia polskiego z Białorusi oraz księża, którzy uważają się za przedstawicieli innych narodowości. Księża z Polski, o czym wspomniano wyżej, w „dobrej wierze" wprowadzają język białoruski do liturgii lub też używają mieszanki językowej podczas sprawowanej Eucharystii . Mieszanka językowa w Kościele na Białorusi przybiera coraz częściej postać komiczną. Głoszący kazania księża mówią w trzech językach naraz: po białorusku, po rosyj­ sku i po polsku. Ciężko jest czasem zakwalifikować język kazań, katechez do jakiś grupy: nie wiadomo czy mówią trasianką czy mową prostą}. Język jest, dosłownie rzecz ujmując, „połama­ ny". W takiej sytuacji księża przyczyniają się do zaniedbania poprawnego użycia przynajmniej jednego z wyżej wymienionych języków, co nie jest korzystne z punktu widzenia filologów i wszyst­ kich, którzy dążą do tego, aby ich dzieci mówiły poprawnie w którymś z wybranych języków. Niektórych księży miejscowych na Białorusi, podobnie jak i amerykańskich w Stanach, cechuje niechęć do patriotycznego nastawienia Polaków do języka ojczystego. Księży, którzy dbają o polskość w kościele, określają często jako nacjonalistów polskich. Zdarza się, że takie opinie głoszą miejscowi klerycy, księża, a nawet zakonnice. Można jedynie mieć nadzieję, że Kościół katolicki na Białorusi nie ulegnie całkowitej białorutenizacji. Byłoby to niekorzystne dla zamieszkałych tam Polaków, którzy w obliczu zagrożeń dla życia dzielnie bronili wiary. Nie należy zapominać, że niezłomnej postawie tych ludzi w dużej mierze zawdzięcza się prze­ trwanie wielu kościołów. Ostatni rozdział książki Autor poświęcił rozważaniom o wpływie środowiska na wychowanie jednostki. Zgadzam się z Autorem, że wychowanie powinno być skierowane ku doskonaleniu wartości. Środowisko wychowawcze pierwotne, jakim jest rodzina, powinno dążyć do ugrunto­ wania wartości w dziecku, aby mogło ono w przyszłości, na drodze weryfikacji i konfrontacji tych wartości z rzeczywistością otaczającego je świata, dokonać konstruktywnych wyborów. Po­ móc w tym powinien Kościół katolicki poprzez posługę kapłanów. Kapłani powinni zdać sobie 2 2 Na przykład jedno z czytań jest po polsku, drugie po rosyjsku, Ewangelia jest czytana w dwóch językach - po polsku i w języku rosyjskim, kazania są głoszone albo po rosyjsku, albo po polsku z tłumaczeniem na rosyjski (przede wszystkim na mszy św. dla dzieci). „Trasianką" na Białorusi mówią ludzie mieszający języki białoruski i rosyjski, natomiast język prosty jest połączeniem polskiego i białoruskiego. Coraz częściej język prosty jest uważany za mieszankę polsko-białorusko-rosyjską. I . Kabzińska, w swojej książce pt. Wśród „kościelnych Polaków", Warszawa 1999, opisuje to zjawisko. 3 �255 ARTYKUŁY RECENZYJNE, RECENZJE I OMÓWIENIA sprawę z wpływu, jaki wywierają na młode pokolenie. Nic nie ujdzie uwagi dzieci i młodzieży, która jest na drodze poszukiwania i samostanowienia. Kapłani powinni także uszanować decyzje rodziców, np. w jakim języku prowadzić katechezy, a nie według własnego pojęcia dobra dla dziecka; powinni nieustannie pamiętać o swoim nadrzędnym powołaniu - służbie Bogu i ludziom, które wymaga pokory, przemyśleń, miłości. Opracowanie ks. E. Walewandra jest kolejną, istotną pozycją, wskazującą na to, że los człowieka i jego duchowe i kulturowe potrzeby nie są spychane na margines we współczesnym, zmaterializowanym świecie. Świadczy o wszechstronnym zainteresowaniu Polonią i Polakami poza granicami kraju. Praca stanowi cenne źródło, niezbędne, moim zdaniem, dla edukacji kapłanów, którzy podejmują pracę w środowiskach emigracyjnych. Z tego powodu uważam, że ta niewielka, ale w sposób lapidarny i celny ujmująca problematykę praca może w sposób istotny uświadomić kapłanom wagę odpowiedzialności za tych, wśród których pracują, dlatego poświęciłam jej omówieniu tyle miejsca. Obok waloru poznawczego, praca ma znaczenie jako wskazówka metodologiczna dla wszystkich duszpasterzy podejmujących wieloaspektową pracę w podobnych środowiskach. Helena Giebień Walter Żelazny, Francja wobec mniejszości narodowych. Etniczność, etnopolityka, etnosocjologia, Tyczyn, 2000: Wyższa Szkoła Społeczno-Gospodarcza, ss. 339 Dawno już na rynku wydawnictw naukowych nie gościła pozycja tak zajmująca, jak książka Waltera Żelaznego. Skierowana do szerokiego audytorium, acz spełniająca wszelkie wymogi pracy naukowej - dotyka sfery trudno dostępnej i jak dotąd niezbadanej. Autorowi udało się dotrzeć do wszystkich mniejszości narodowych Francji, stworzyć ich kompleksowe portrety socjologiczne oraz rozszerzyć teoretyczne pole rozważań nad etnicznością. Praca Waltera Żelaznego, oparta na bardzo bogatym materiale faktograficznym, uzyska­ nym w trakcie kilkuletnich badań, daje wyczerpujący obraz współczesnych stosunków etnicz­ nych Republiki Francuskiej. Odsłania polskiemu czytelnikowi drugie oblicze państwa, które dwieście lat temu zaszczepiło w Europie idee „wolności, równości i braterstwa". Żelazny stawia śmiałą tezę, iż Francja jako jedyne państwo demokratyczne neguje istnienie na swym obszarze mniejszości narodowych. Obok takich państw jak Turcja czy Iran prowadzi politykę przymusowej asymilacji i dyskryminacji mniejszości. Ze zrozumiałych względów ta książka nie mogła więc powstać w środowisku badaczy francuskich. Sam Żelazny miał problemy zarówno z dotarciem do wielu danych statystycznych, jak i ze zdobyciem informacji od człon­ ków mniejszości narodowych. Materiały zebrane w tej książce posłużyły do realizacji dwóch celów badawczych. Pierw­ szy z nich ma być próbą odpowiedzi na pytanie, dlaczego państwo francuskie zaprzecza istnie­ niu mniejszości narodowych na swym terenie oraz zwalcza je metodami często na granicy legalności. Dodatkowo, jakie te mniejszości implikują problemy społeczno-polityczne i jak obecna etnopolityka Francji wpływa na jednoczącą się Europę. Druga część książki w całości poświęcona jest sytuacji poszczególnych mniejszości narodowych: Bretończyków, Okcytańczyków, Korsykanów, Basków, Katalończyków, Sabaudczyków, Flamandów, Alzatczyków i Lotaryngów frankońskich. Przestrzegając ścisłych rygorów metodologicznych Żelazny podaje własne definicje pod­ stawowych pojęć użytych w rozprawie. Na szczególną uwagę zasługuje oddzielenie terminu „mniejszość narodowa" (grupa ludzi odseparowana od swojego narodu, zamieszkująca w obcym państwie) od „narodu bez państwa" (społeczeństwa, które z różnych powodów nie wybiło się na niepodległość). Autor posługuje się również popularnym w literaturze etnicznej pojęciem „państwa-narodu", używanym na określenie społeczeństwa zorganizowanego przez naród do­ minujący w państwie. �256 ARTYKUŁY RECENZYJNE, RECENZJE I OMÓWIENIA Francuskie etat-nation (państwo narodowe) zmierza do przymusowej asymilacji bądź unice­ stwienia narodów „drugiej kategorii". Podstawowym narzędziem dyskryminacji jest niedopusz­ czanie do rozwoju języków poszczególnych regionów. W tak zorganizowanym społeczeństwie panuje jedność instytucji państwa i narodu, czym tłumaczy się narzuconą unifikację językową i społeczną. Dla wyjaśnienia specyfiki francuskiej etnopolityki, Żelazny posłużył się teorią przemocy symbolicznej Pierre'a Bourdieu. Jego zdaniem, odzwierciedla ona działania Francji, zmierzającej do narzucenia obowiązującego modelu kultury oraz reprodukcji przywilejów klasy rządzącej poprzez oświatę. W części poświęconej poszczególnym mniejszościom zgromadził ogromną listę dowodów na poparcie swego twierdzenia. Republika pozostaje wierna jakobińskiej koncepcji państwa od ponad dwustu lat. Idea „państwa-narodu" wsparta jest na solidnych filarach francuskich modeli filozoficznych i socjo­ logicznych. Zaskakujące jak w dobie miażdżącej wręcz przewagi naukowych koncepcji wielokulturowości oraz tendencji regionalistycznych we współczesnych demokracjach, Francja nadal dąży do narodowej homogenizacji. Zwłaszcza, że według szacunków Żelaznego około 20% lud­ ności należy dojednej z siedmiu mniejszości narodowych Francji, ponad pięć milionów obywa­ teli posługuje się (obok francuskiego) jednym z języków regionalnych. Kolejne cztery miliony „Francuzów" to imigranci, których poczucie tożsamości narodowej trudno ustalić ze względu na brak tego rodzaju badań. Oficjalnie państwo francuskie daje swoim obywatelom możliwość zrzeszania się, tworzenia regionalnych partii politycznych, nauki języka regionalnego i kultywowania własnych tradycji. Nie mniej jednak w statucie żadnej partii nie może być mowy o żądaniach autonomii terytorial­ nej. Nauczyciele mogą uczyć języka regionalnego, jednakże nie mogą w żaden sposób uaktyw­ niać świadomości narodowej młodzieży. W szkołach państwowych brakuje wysoko wykwalifi­ kowanej kadry. W praktyce dzieci mają możliwość nauki języka jedynie w szkołach prywatnych, powstałych z inicjatyw obywatelskich. Państwowe mass media poświęcają na programy lokalne poszczególnych mniejszości do kilku minut dziennie. Zdaniem Żelaznego, owo minimum języ­ kowe służy wyłącznie propagandzie zewnętrznej. We Francji ma miejsce swoista dyskryminacja lingwistyczna, przejawiająca się w ogromnych subwencjach oraz promocji języka francuskiego, przy jednoczesnym zaniżaniu liczby lektorów języków regionalnych. Szczególnie interesująca dla polskiego czytelnika może okazać się druga część książki, w której z niezwykłą starannością odtworzono sytuację poszczególnych mniejszości narodowych, narodów bez państwa, departamentów oraz terytoriów zamorskich Francji. Etnopolityka państwa rodzi tam liczne konflikty. Szczególnie silne napięcia mają miejsce na Korsyce, gdzie prawdziwym faux-pas byłoby nazwanie wyspiarza Francuzem. Korsykanie, uwa­ żający się za oddzielny naród, uciekają się do ataków terrorystycznych skierowanych przeciw narodowym symbolom Francji (budynkom administracji publicznej, posterunkom policji itp.). Tendencje separatystyczne ujawniają również Baskowie, Bretończycy oraz Sabaudczycy. Mniej radykalne mniejszości: Katalończycy i Flamandowie, domagają się autonomii w ramach Republiki i poszanowania kulturowej odrębności. Nawet takie mniejszości językowe jak Alzatczycy i Lotaryngowie poczuwają się do podwójnej przynależności narodowej i bronią swojej odmienności lingwistycznej. Renesans świadomości etnicznej ma również miejsce w niektórych terytoriach zamorskich Francji. Jedyną zaporą dla wzrostu orientacji narodowych wśród terytoriów zamorskich są subwencje unijne. Powoli Francja godzi się jednak z faktem, że nie wszędzie bycie Francuzem jest opłacalne. Największą wolnością kulturowo-językową cieszy się Polinezja Francuska, która jako pierwsza zyskała autonomię Tendencje antyfrancuskie nasilają się również w Nowej Katalonii. W związku z żądaniami niepodległościowymi Kanaków, Republika zmuszona jest do ciągłych ustępstw, aby nie utracić całkowicie panowania w Oceanii. Analizując zjawisko ciągle słabnącej więzi Francji z poszczególnymi mniejszościami, Żela­ zny prognozuje zmierzch idei państwa-narodu. Jego książka wpisuje się niewątpliwie w nurt socjologii wartościującej. Jednakże perspektywa mniejszościowa została tutaj użyta w sposób wyważony. Znajdujemy w niej również miejsce na argumenty strony przeciwnej (m.in. teorie �257 ARTYKUŁY RECENZYJNE, RECENZJE I OMÓWIENIA uzasadniające koncepcję etat-natioń). W rozważaniach można by pójść jeszcze dalej. Warto za­ stanowić się nad przyczynami lęku Francji przed regionalizacją i zagrożeniem integralności. Czy jakobinizm w wystarczający sposób tłumaczy swoistość Republiki na arenie międzynarodowej? Otwiera się również kilka nowych perspektyw badawczych, m.in. zagadnienie stosunku społe­ czeństwa francuskiego do mniejszości narodowych oraz problematyka imigracji w kontekście przemocy symbolicznej. Mimo iż główne tezy zawarte w książce mogą być zaskakujące i kontrowersyjne, powinna ona stać się lekturą obowiązkową dla osób zajmujących się problematyką etniczną. Jej największym walorem jest stworzenie wyczerpujących zestawień etnosów, ich umiejscowienia w historii Francji, wskazanie wartości naczelnych, instytucji, literatury, pism oraz implikacji społeczno-politycznych wynikających z budzenia się ich świadomości narodowej. Joanna Z kraju nad Leną. Związki polsko-jakuckie 2001: Wydawnictwo „Atla 2", ss. 246, i l . Cukras dawniej i dziś, Antoni Kuczyński (red.), Wrocław Na polskim rynku wydawniczym ukazało się jak dotąd niewiele opracowań poświęconych kulturze Jakutów. Z dużą satysfakcją należy więc przyjąć fakt pojawienia się książki Z kraju nad Leną. Jest ona bowiem publikacją, która nie tylko szeroko ujmuje to zagadnienie, ale też prezen­ tuje najnowsze, związane z nim ustalenia badawcze uczonych polskich i jakuckich. We „Wstępie" Antoniego Kuczyńskiego czytamy, że pomysł wydania monotematycznego tomu poświęconego folklorowi jakuckiemu z ukazaniem wkładu Polaków w dzieło jego pozna­ nia powstał podczas międzynarodowej konferencji „Rosja i Polska. Historyczno-kulturowe kontakty - syberyjski fenomen" (1999). Realizacji zadania podjął się Ośrodek Badań Wschod­ nich Uniwersytetu Wrocławskiego przy współpracy dwumiesięcznika literacko-naukowego Literatura Ludowa. Zawarte w książce artykuły zostały zgrupowane w dwóch częściach. Pierwsza nosi tytuł „Ze skarbnicy jakuckiego folkloru", druga - „Związki polsko-jakuckie dawniej i dziś". Autorami opracowań poświęconych kulturze mieszkańców ziemi Sacha są wybitni uczeni wywodzący się z tamtych obszarów. Zawarte w tomie artykuły zostały wcześniej opublikowane w Literaturze Ludowej (6:2000) i , jak pisze Antoni Kuczyński, zeszyt ten „był pierwszą w naszej humanistyce, po znakomitym dziele W. Sieroszewskiego, tak obszerną publikacją doty­ czącą jakuckiego folkloru, życzliwie przyjętą przez badaczy obu krajów" (s. 5). Zamieszczone teksty dotyczą etnogenezy ludu Sacha, jego pierwotnej struktury politycznej, śladów dawnych wierzeń i obrzędów zachowanych w folklorze, jak też przenikania elementów kultury rosyjskiej oraz innych subetnosów zamieszkujących polarne obszary Syberii. Kilka artykułów zawiera ocenę polskiego wkładu w poznanie jakuckiego folkloru. Wzrost zainteresowań badaczy historią i tradycyjną kulturą autochtonów z byłych republik ZSRR wiąże się z procesem ich „odrodzenia narodowego". Warto przypomnieć, że od czasów carskich rdzenni mieszkańcy włączonych do imperium obszarów azjatyckich ulegali stopniowej asymilacji, powodującej m.in. odchodzenie od własnych tradycji. W efekcie tracili oni poczucie przynależności do konkretnej grupy narodowej. Proces ten nie ominął Jakutów, którzy stawali się powoli obywatelami rosyjskimi, z wszystkimi kulturowymi konsekwencjami takiego stanu rzeczy. Dzisiejsze elity intelektualne i polityczne Republiki Sacha próbują budować tożsamość naro­ du opartą na elementach dawnej kultury, takich jak rodzimy język, tradycyjna obyczajowość, religijne obrzędy czy wierzenia, zaś największą skarbnicą zapomnianych treści jest folklor. Zda­ niem Władimira M . Nikiforowa „wielki ładunek informacyjny zawierają wyrazy-klucze, [...] tradycyjne utarte epitety, loci communes, formuły, liczne archaizmy leksykalne i semantyczne [...]. Tym bardziej przyciągają one uwagę badaczy, którzy wyczerpali możliwości określonej �258 ARTYKUŁY RECENZYJNE, RECENZJE I OMÓWIENIA dziedziny nauki (historii, etnografii) w celach odtwarzania ustroju społecznego, a także rozwikła­ nia problemu etnogenezy oraz rekonstrukcji kultury materialnej i duchowej, zwłaszcza ludów przedpiśmiennych" (s. 17). „Zagubione" lub szczątkowo zachowane w folklorze treści poszukiwane są tu w tekstach XVII-wiecznych podań i legend (Andrian A. Borisów), archaizmach językowych (Władimir M . Nikiforów), heroicznych utworach o czynach bohaterów zwanych oloncho (Nikołaj W. Jemielianow) oraz w obrzędach dzieciństwa (Jekaterina N . Romanowa). Materiały zgromadzone w drugiej części książki pozwalają spojrzeć na związki polskojakuckie co najmniej z dwóch punktów widzenia. Pierwszy ujmuje to zagadnienie w perspek­ tywie czasowej, sytuując je bądź w kontekście historycznym, bądź współcześnie. Dzięki temu poznajemy specyfikę przemian polskich kontaktów z Jakucją, począwszy od działalności kolonizacyjno-gospodarczej pierwszych jeńców wojennych, po ożywioną współpracę naukową, cha­ rakteryzującą czasy najnowsze. Artykuły można też rozpatrywać pod kątem zawartych w nich problemów. Do najważniej­ szych należą dziewiętnastowieczne polskie badania kultury Jakutów na tle osiągnięć uczonych rosyjskich oraz przykłady aktualnie prowadzonych prac. Ciekawe są też wątki poboczne, jak chociażby stosunek zesłańców do autochtonów, nastawienie Jakutów do przebywających na ich ziemiach obcokrajowców czy wpływ przedstawicieli narodów słowiańskich na kształtowanie się kultury ludu Sacha. Wszystkie, wymienione tu kwestie znalazły swoje odbicie w obszernym artykule Antoniego Kuczyńskiego „Między Jakucją a Polską - Przestrzeń i pamięć". Sięgając do wielu materiałów źródłowych oraz dzięki własnym obserwacjom i dyskusjom z naukowcami specjalizującymi się w różnych dziedzinach wiedzy, autor stworzył syntetyczny obraz skomplikowanych związków łączących nasze kraje na przestrzeni kilkuset lat. Początki tej historii sięgają siedemnastego wieku, kiedy miało miejsce kolonizowanie i zago­ spodarowywanie Jakucji. Nieco później na ziemie te zaczęli przybywać coraz liczniejsi zesłańcy, zaś niektórzy z nich pozostawili po sobie pisemne świadectwa własnych doznań. Pierwszy polski opis jakuckiej ziemi i kultury jej mieszkańców, autorstwa Adama Kamieńskiego-Dłużyka, pocho­ dził z końca X V I I wieku. W następnym stuleciu powstały ważne relacje Ludwika Siennickiego i Józefa Kopcia. Jednak najwięcej polskich opisów Jakucji sporządzono w X I X wieku. Na szcze­ gólne wyróżnienie zasługuje monografia etnograficzna Wacława Sieroszewskiego, Dwanaście lat w kraju Jakutów oraz słownik języka jakuckiego, opracowany przez Edwarda Piekarskiego. Ważne pod względem poznawczym są też ludoznawcze teksty S. Jastrzębskiego, F. Kona i M . Witaszewskiego. Natomiast w dziedzinie geografii znaczne osiągnięcia mieli wówczas A. Czekanowski i J. Czerski. Inny Polak, A. Szymański, zawarł swoje zesłańcze refleksje w inte­ resujących tekstach literackich. W latach czterdziestych X X w. Jakucja stała się miejscem stalinowskich zesłań, które dziś są jednym z najważniejszych tematów badawczych podejmowanych przez polskich i rosyjskich historyków. W ostatnich latach, wraz z odradzaniem się świadomości etnicznej narodów byłego ZSRR, prowadzone są też intensywne prace nad lokalnymi społecznościami i wkładem badaczy w dokumentowanie różnych przejawów ich kultury. W książce Z kraju nad Leną osiągnięcia XIX-wiecznych zesłańców omówiło w różnym za­ kresie kilku autorów. Pisał na ten temat Igor S. Jemielianow („Folklor ludów Jakucji w utworach beletrystycznych Wacława Sieroszewskiego"), Agafia J. Zacharowa („Mikołaja Witaszewskiego opis szamanizmu u Jakutów"), Andrzej Sieroszewski („Słowo i czyn. Życie i twórczość Wacława Sieroszewskiego") oraz Zbigniew Wójcik („Polscy przyrodnicy zesłani na bezdroża Ziemi Sacha"). Ostatni z wymienionych tu autorów omówił w szerokim kontekście dokonania Pola­ ków zajmujących się florą, fauną i geologią w Jakucji. Jednym z nich był mało znany w na­ szym kraju badacz szczątków mamuta, Konstanty Wołłosowicz i jemu właśnie poświęcona jest znaczna część tego tekstu. Spośród prac Polaków opisujących kulturę ludu Sacha najczęściej wymieniana jest książka Wacława Sieroszewskiego Dwanaście lat w kraju Jakutów. Wszyscy omawiający tę publikację �ARTYKUŁY RECENZYJNE, RECENZJE I OMÓWIENIA 259 autorzy podkreślają jej pionierski charakter i ciągłą aktualność, choć sama zawartość dzieła nie stanowi zasadniczego przedmiotu rozważań żadnego z nich. Kolejnym tematem, który został w tomie zasygnalizowany, są losy Polaków przebywających w Jakucji. Zamieszczono tu tekst Stanisława Palińskiego, działacza socjalistycznego z przełomu X I X i X X wieku, skazanego na dziesięcioletni pobyt w Srednie-Kołymsku; w opublikowanej relacji autor opisał swoją ucieczkę z zesłania. Artykuł Antoniego Kuczyńskiego „Chciałem się pana zapytać czy Wacław Sieroszewski żyje jeszcze?" poświęcony jest spotkaniu polskiego łagiernika z jakuckim działaczem, wydawcą i hi­ storykiem, Serafinem Potapowem, które miało miejsce w obozie na dalekiej Północy. Jego kanwę stanowi fragment wspomnień Anatola Krakowieckiego, wydanych po raz pierwszy w Londynie pod tytułem Książka o Kołymie. Kwestię pobytu naszych zesłańców nad Leną kończy artykuł Ewy Ziółkowskiej „Polski pomnik w Jakucku", relacjonujący historię wzniesienia tego monumentu. W opracowaniu, nie­ jako na marginesie, zamieszczona jest informacja o postrzeganiu zesłańczej rzeczywistości przez dzisiejszych mieszkańców Jakucji o polskim rodowodzie. Autorka przytacza tu treść listu prezesa Polskiego Stowarzyszenia Społecznego „Polonia" w Republice Sacha, Walentyny Szymańskiej argumentującego potrzebę wzniesienia pomnika. W piśmie tym znajduje się stwierdzenie, że projektowany monument powinien upamiętnić Sieroszewskiego, Piekarskiego oraz zesłańców z czasów ostatniej wojny. Można więc przypuszczać, że właśnie oni zapisali się najbardziej w świadomości potomków Polaków. Ostatecznie, po konsultacjach z naszymi uczonymi, na pom­ niku znalazły się również nazwiska Czekanowskiego i Czerskiego. Ważną pod względem poznawczym grupą artykułów są opracowania polskich badaczy oma­ wiające wyniki prowadzonych przez nich prac nad kulturą Jakutów. Dotyczą one nieco innych problemów niż zagadnienia przedstawione przez uczonych jakuckich w pierwszej części książki. Podczas gdy teksty tamtych autorów kładą większy nacisk na odnajdowanie korzeni miejscowej kultury, polskie badania w szerszym zakresie koncentrują się na zachodzących w niej procesach asymilacyjnych oraz czynnikach konsolidujących obecnie naród Sacha. Problematyka tych opra­ cowań została precyzyjnie określona w tytułach: Maria Magdalena Kosko pisze o „wpływie chrze­ ścijaństwa na światopogląd Jakutów", Paweł Trzciński o „odradzaniu religijności wśród współ­ czesnych Sacha", Robert Wyszyński natomiast o „typach więzi w społeczeństwie jakuckim". Wszystkie wspomniane tu artykuły dotyczą kwestii światopoglądowych, zaś podane w nich usta­ lenia poprzedzone są analizą źródeł pisanych bądź terenowych. Wyjątkowy charakter ma tekst Alfreda Jahna, „Idziemy w tajgę...". Jego autor, znakomity geograf i podróżnik, barwnie odtwarza atmosferę swoich pobytów w Jakucji, pisząc z nutką nostalgii o „pionierskiej" wyprawie w 1968 roku i mniej entuzjastycznie o przemianach, które zaobserwował tam w następnych latach. W opracowaniu profesora Jahna zawarte są także gorz­ kie refleksje o politycznym jarzmie ZSRR, nadal dławiącym miejscową ludność. Książkę zamyka artykuł Antoniego Kuczyńskiego „Dziedzictwo, dominanty, mity w związ­ kach polsko-jakuckich", opublikowany w języku angielskim, dzięki czemu zagraniczni czytelni­ cy mogą zapoznać się z syntetycznym ujęciem prezentowanej w tomie problematyki. Warto do­ dać, że wszystkie pozostałe teksty opatrzone są angielskimi streszczeniami lub krótką informacją dotyczącą ich treści. Być może, ze względu na zakres omawianych w tomie zagadnień, należałoby tu jeszcze dołączyć omówienia w języku rosyjskim. Ponieważ książka ma charakter interdyscyplinarny warto byłoby zamieścić w niej także notki o autorach. W niektórych tekstach zawarte są opisy postępowania badawczego, co umożliwia poznanie metod stosowanych przez poszczególnych naukowców. Dodatkowe informacje o repre­ zentowanych przez nich dyscyplinach, ich specjalizacjach oraz zainteresowaniach byłyby poży­ teczną wskazówką dla czytelników mniej obeznanych z daną dziedziną wiedzy. Publikacją tą powinny się zainteresować nie tylko osoby zajmujące się w różnym zakresie Syberią, ale też szerokie grono humanistów. Na przykładzie Jakucji można znaleźć wyjaśnienie wielu kwestii związanych z przemianami kulturowymi i poczuciem tożsamości etnicznych mniej­ szości byłego ZSRR. Wyraziście nakreślony jest problem właściwych im procesów asymilacyjnych �260 ARTYKUŁY RECENZYJNE, RECENZJE I OMÓWIENIA i narodowotwórczych. Ciekawie przedstawiony materiał folklorystyczny powinien zainteresować przede wszystkim badaczy literatury, historyków i etnologów, ważne, choć omawiane w wąskim zakresie, są wiadomości dotyczące geografii Jakucji. W książce został też rozbudowany temat Polaków na Syberii; wiele uwagi poświęcono w niej działalności poznawczej zesłańców, zaś wątek ich martyrologicznych doświadczeń na Wschodzie jest w kilku artykułach zasygnalizowany. Należy podkreślić, że zgromadzenie w tomie tak bogatego materiału było możliwe dzięki bardzo dobrej współpracy między badaczami polskimi i jakuckimi, która przejawiała się w pre­ zentacji ich naukowych osiągnięć na międzynarodowych konferencjach oraz w stworzeniu odpo­ wiednich warunków do podejmowania badań terenowych i poszukiwań archiwalnych na obsza­ rach do niedawna prawie niedostępnych dla cudzoziemców. W ostatnich latach etnografowie, socjologowie i archeolodzy uczestniczyli w kilku ekspedycjach do Jakucji, zaś historycy korzy­ stają z bogatej dokumentacji zgromadzonej w Instytucie Badań Humanistycznych Akademii Nauk Republiki Sacha. Ze słów Antoniego Kuczyńskiego wynika, że współpraca będzie kontynuowa­ na, przede wszystkim w zakresie poszukiwań archiwalno-bibliograficznych, co rokuje nadzieję na poszerzenie i tak już bogatej problematyki naukowych zainteresowań tym obszarem. Anna Milewska-Młynik Henryk Zins, Kupcy i kidnaperzy. Handel niewolnikami w dziejach Afryki i Ameiyki, Lublin 2001: Wydawnictwo Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej, ss. 230 Niewolnictwo, w tym handel niewolnikami, w szczególności Afrykanami, było powszechnie akceptowane przez rządzących i panujące religie świata chrześcijańskiego i muzułmańskiego przez wiele stuleci. Nie budziło też protestów ówczesnych filozofów i teologów. W zasadzie do X I X w. obowiązywało stwierdzenie św. Tomasza z Akwinu, że „czarni ludzie mają czarne dusze" (Hammond 1994, s. 97), co m.in. miało usprawiedliwiać handel niewolnikami afrykań­ skimi. Problematyce tej poświęcona jest monografia Henryka Zinsa. Stanowi ona plon jego wielo­ letniego pobytu na uniwersytetach w Kenii, Nigerii, Zimbabwe i Botswanie. Książka ma układ chronologiczno-problemowy i składa się z 13 rozdziałów, przy czym pierw­ sze 10 rozdziałów ma charakter wybitnie historyczno-geograficzny, zaś trzy ostatnie traktują 0 konsekwencjach handlu niewolnikami i walce o jego zniesienie. Problem ilustrowany jest poprzez dobór różnorodnych przykładów. Publikacja została starannie wydana (chociaż brak spisu ilustracji). Zawiera bogaty materiał ikonograficzny (23 fotografie) i kartograficzny (6 map). Wzbogacona jest także licznymi ze­ stawieniami statystycznymi ukazującymi skalę i kierunki handlu niewolnikami (22 tabel). Dla czytelnika pomocne są indeksy osób oraz nazw geograficznych i etnicznych. We „Wstępie" Autor dokładnie sprecyzował definicję niewolnictwa, a następnie ukazał ge­ nezę niewolnictwa w starożytności. Wówczas, a także w następnych wiekach, wojna była głów­ nym źródłem pozyskiwania niewolników. Obok niej wymienia się: korsarstwo, porwania ludzi, niewolę za długi i niepłacenie podatków, sprzedaż dzieci i inne. Niewolnictwo w cywilizacjach starożytnych, w szczególności w imperium rzymskim, stanowiło istotną cechę życia społecznego 1 gospodarczego. Autor uwzględnił stosunek filozofów i pisarzy do tego zagadnienia. Nawet tzw. cynicy i stoicy, uważający, że niewolnictwo jest sprzeczne z naturą, nie domagali się jego likwidacji (s. 18-19). Chrześcijaństwo nie wysuwało postulatu zniesienia niewolnictwa, a islam popierał jego istnienie. Obie religie zalecały jedynie dobre traktowanie niewolników. Najwcześniej handel niewolnikami rozwinął się w Afryce w części na północ od Sahary. Autor słusznie przyjmuje tutaj założenie, że niewolnictwo istniało w Afryce już przed przyby­ ciem tam Arabów i Europejczyków (s. 25). Wskazuje też na trudności związane z ustaleniem cezury początków międzynarodowego handlu niewolnikami afrykańskimi. �ARTYKUŁY RECENZYJNE, RECENZJE I OMÓWIENIA 261 Ze znawstwem omówiono handel transsaharyjski, którym trudnili się muzułmanie. Dla nich w tym procederze istotną rolę odgrywały względy religijne, np. uzasadnienie brania „niewier­ nych" w niewolę. Chętnie też brano kobiety i dzieci ze względu na ich podatność na asymilację w społeczności muzułmańskiej. Mężczyźni-niewolnicy okazywali się przydatni zwłaszcza jako żołnierze i osadnicy. Proceder tworzenia z niewolników tzw. gwardii przybocznych przetrwał na kontynencie afrykańskim do czasów współczesnych. Przed przybyciem Europejczyków do Afryki niewolnictwo funkcjonowało w tamtejszej struk­ turze społeczeństw, miało jednak charakter ograniczony i nie przebiegało w sposób tak okrutny. Inaczej pojmowano też tam formy osobistej zależności. W dalszej części książki Autor dużo miejsca poświęcił przyczynom zaistnienia atlantyckiego handlu niewolnikami. Poddał krytyce teorię klimatyczną niejako usprawiedliwiającą sprowadza­ nie na półkulę zachodnią Afrykanów jako niewolniczą siłę roboczą. Odniósł się także krytycznie do innych teorii. W sposób przekonywujący ustosunkował się do problemu rozmiarów, organiza­ cji i dynamiki atlantyckiego handlu niewolnikami; rozpiętości w oszacowaniu skali tego zjawiska wahają się np. między 9 a 50 min niewolników. Autor posiłkuje się tutaj autorytetami w badaniu handlu niewolnikami afrykańskimi (m.in. P.D. Curtin czy P.E. Lovejoy). Z detalami przedstawiono mechanizmy atlantyckiego handlu niewolnikami. Odbywał się on w systemie tzw. trangular trade - łączącego Europę, Afrykę z Indiami Zachodnimi i Ameryką Północną. Handel ten przyczynił się do znacznego wzrostu produkcji i eksportu państw Europy Zachodniej, a także Stanów Zjednoczonych. Największa liczba niewolników dostarczana była z Afryki Zachodniej, co wynikało nie tylko z dogodnego położenia geograficznego tej części Afryki, ale także z dość gęstego zaludnienia oraz ruchliwości handlowej jej mieszkańców. Autor uchwycił specyfikę handlu niewolnikami w różnych rejonach Afryki. Wskazał na istniejące prawidłowości, ale przede wszystkim skoncentrował się na cechach specyficznych. Ponadto ukazał zróżnicowany stosunek europejskich kolonizatorów do kwestii niewolnictwa. Europejscy handlarze niewolnikami współpracowali z afrykańskimi władcami i pośrednikami. W sposób umiejętny podsycali konflikty między królestwami i plemionami afrykańskimi - kie­ rowali się przy tym zasadą „dziel i rządź". Handel niewolnikami przynosił obopólne korzyści, a władcy afrykańscy w zasadzie nie przeciwstawiali się takim praktykom. Jedynie w Dahomeju, przez pewien okres, zabroniono sprzedawania niewolników Europejczykom. Kolejne rozdziały traktują o obecności Afrykanów w Ameryce Północnej i Ameryce Łaciń­ skiej. Autor ukazuje położenie niewolników, podkreślając, że najbardziej humanitarnie niewolnicy traktowani byli w Ameryce Łacińskiej. Przedstawiony został także stosunek białych miesz­ kańców, zwłaszcza kolonii amerykańskich, do handlu niewolnikami. Nakreślono ewolucję tego stanowiska poprzez pryzmat wybitnych postaci życia politycznego Stanów Zjednoczonych (m.in. Thomasa Jeffersona i Abrahama Lincolna) oraz aktywności ruchów abolicyjnych. Uwzględniono też mało eksponowaną i poznaną problematykę oporu i powstań Afrykanów przeciwko systemowi niewolnictwa od X V I do X I X w. Inna, niezmiernie ważna kwestia poruszona w książce dotyczy skutków handlu niewolnikami dla kontynentu afrykańskiego. Zajęcie się tą kwestią jest o tyle ważne, iż w historiografii spotyka się różne, nawet przeciwstawne oceny tego procederu, zwłaszcza odnośnie jego rozmiarów i de­ mograficznych skutków. Autor zaprezentował różne podejścia badawcze, a także sformułował własne wnioski bazujące na wszechstronnej analizie dostępnych danych faktograficzno-statystycznych. Ponadto uniknął pochopnych generalizacji: „[...] dzieje handlu niewolnikami, roz­ ległość geograficzna i różnorodność obszarów rekrutacji niewolników, często brak dokładniej­ szych dokumentacji źródłowej sprawiają, iż nie jest łatwo przedstawić jednoznacznie bardzo precyzyjnie jego skutków. Były one niejednokrotnie różne w poszczególnych częściach Afryki, przechodziły również pewną ewolucję w czasie, co nakazuje ostrożność w próbach generalizo­ wania i wyciągania globalnych wniosków" (s. 157). Nie ulega jednak wątpliwości, że handel niewolnikami wpłynął negatywnie na sytuację ekonomiczną i społeczną państw Afryki. Autor w poszczególnych rozdziałach, zwłaszcza w rozdziale piątym, zajął się istotną kwestią, a mianowicie ceną niewolników oraz czynnikami wpływającymi na jej wysokość. Stwierdził, że �262 ARTYKUŁY RECENZYJNE, RECENZJE I OMÓWIENIA handel niewolnikami należał do bardzo intratnych i dochodowych zajęć. Podaje nawet wysokość dochodów z tego procederu w przypadku handlu transsaharyjskiego (500% - s. 34) i atlantyckiego (300% - s. 73). Z drugiej strony, Autor w innej części książki twierdzi, że w handlu atlantyckim zysk był niewielki, rzędu kilku procent (s. 91). W książce można znaleźć też tzw. wątki polskie. Dotyczą one głównie relacji na temat handlu niewolnikami polskich podróżników odbywających peregrynacje afrykańskie (K. Radziwiłła Sierotki) oraz krytycznego stosunku polityków i pisarzy polskiego Oświecenia do niewolnictwa (m.in. H . Kołłątaja, S. Staszica, I . Krasickiego, J.U. Niemcewicza). Wzmiankowany jest także Adam Gurowski, najbardziej znany polski abolicjonista X I X w., działający w Stanach Zjedno­ czonych. Nieco inny wymiar posiada prezentacja udziału Polaków w służbie napoleońskiej w tłumieniu powstania ludności tubylczej na San Domingo oraz jego ocena przez ówczesnych i późniejszych polskich pisarzy i publicystów. Przy interpretacji problemu Autor korzystał w wielu źródeł informacji (cenne źródło stanowiły zwłaszcza relacje urzędników, podróżników i misjonarzy, a także oficjalne dokumenty władz kolonialnych, czy kompanii handlowych). Autor oparł się przede wszystkim na opracowaniach anglojęzycznych. Bibliografia obejmuje ponad 250 pozycji. Autor wskazuje na zaniedbania w badaniach nad tą problematyką oraz wskazuje przyczyny tego stanu rzeczy (m.in. wymiar moralny). Zasygnalizował także osiągnięcia polskich badaczy w tym względzie, chociaż warto przypomnieć, że prace na temat niewolnictwa afrykańskiego opublikował m.in. Bronisław Nowak (1985), a także Andrzej Krasnowolski (1987). W kręgu polskich afrykanistów problematyka ta jest wciąż aktualna, a periodyk Polskiego Towarzystwa Afrykanistycznego pt. Afryka dostarcza w ostatnich latach na ten temat wielu informacji. Autor uwzględnia różne podejścia badaczy, przytacza nawet skrajne opinie, w tym badaczy afrykańskich. Wartym podkreślenia jest fakt, iż opatrzył je własnym wyważonym komentarzem. Rysujący się obraz handlu niewolnikami jest bowiem bardzo złożony. W zasadzie każdy region Afryki miał swoją specyfikę obejmującą przyczyny, charakter i formy niewolnictwa. Do cennych elementów pracy należą polemiki Autora z funkcjonującymi stereotypami doty­ czącymi handlu niewolnikami. Po pierwsze, handlarze niewolnikami, ze względów ekonomicz­ nych, starali się dbać o to, aby dostarczać „towar" dla kupujących w relatywnie dobrej kondycji. Autor kwestionuje tutaj szacunki większości badaczy dotyczące poziomu śmiertelności niewol­ ników podczas transportu, zarówno w handlu transatlantyckim, jak i transsaharyjskim, określane na około 20%. Poza tym, według Autora, należy zweryfikować rozmiary wywozu niewolników z Afryki; np. P.D. Curtin oceniał ubytek ludności Afryki Zachodniej na skutek wywozu niewolni­ ków jedynie na 1% ogólnego zaludnienia tego regionu (s. 158). Kolejnego sprostowania wymaga wysokość zapłaty handlarzy europejskich za niewolników. Wbrew panującym do niedawna opiniom, zapłata nie była symboliczna i nie ograniczała się do alkoholu czy kolorowych paciorków. Wśród dostarczanych towarów były tekstylia, miedź, mo­ siężne sztabki, srebrne monety, a także broń palna i amunicja; np. na przełomie X V I I I i X I X w. Wielka Brytania wysłała do Afryki Zachodniej 300 tys. karabinów i 400 tys. kg prochu strzelni­ czego (s. 71). Eksport broni w te rejony Afryki skutkował bratobójczymi walkami oraz wpływał na większą koncentracją władzy i dominację silniejszych plemion. Inna kwestia dotyczy poglądu o dożywotniej pracy afrykańskich niewolników u jednego plantatora. W rzeczywistości istniał rozwinięty handel niewolnikami w Indiach Zachodnich. Autor polemizuje z poglądami wielu historyków europejskich dotyczącymi braku oporu Afry­ kanów przeciwko niewolnictwu. Materiał źródłowy pokazuje, że próby buntu były dość liczne, mimo nikłych szans powodzenia oraz straszliwych represji. Praca wolna jest na ogół od nieścisłości merytorycznych. Tym niemniej kilka z nich, mało istotnych, wymaga sprostowań: Brytyjski podróżnik John Barrow nie przemierzył Afryki Południowej, ale jedynie Kraj Przylądkowy i miało to miejsce nie pod koniec X I X , ale pod koniec X V I I I stulecia (s. 146; por. Barrow 1801-1804). Ponadto, okręg Stellenbosch wchodził w skład Kolonii Przylądkowej (s. 151; por. Boucher 1988, s. 66-67). W pracy występują nie­ liczne powtórzenia (np. panowanie w Egipcie dynastii Mameluków (s. 19, 28) i relacje Krzysztofa Radziwiłła Sierotki (s. 23, 35). �ARTYKUŁY RECENZYJNE, RECENZJE I OMÓWIENIA 263 Odnośnie uwag terminologicznych, wydaje się niewłaściwym dowolne i przemienne stoso­ wanie, nawet w tym samym akapicie, pojęć 'Anglia' i 'Wielka Brytania'. Kwestia ta dotyczy także terminów 'Murzyni' i 'Afro-Amerykanie'. Należy pamiętać, że przedstawiona w książce problematyka jest w dalszym ciągu przedmio­ tem różnego rodzaju kontrowersji i polemik naukowych. Dotyczą one nie tylko m.in. rozmiarów handlu niewolnikami, udziału w tym procederze Afrykanów, ale także skutków, zarówno dla po­ szczególnych regionów Afryki, a także dla Europy Zachodniej, Ameryki Północnej i Południo­ wej. Należy zgodzić się z tezą Autora, że handel atlantycki wpłynął znacząco na dzieje świata nowożytnego w okresie od X V I do X I X w. Odegrał dużą rolę w rozwoju ekonomicznym Afryki, a zwłaszcza kilku państw Europy i Stanów Zjednoczonych, i był dla nich źródłem prosperity. Przyczynił się do rozwoju kapitalizmu i imperializmu zachodnioeuropejskiego. Przygotował grunt pod kolonizację Afryki przez mocarstwa europejskie. Potomkowie afrykańskich niewolników, po okresie okrutnego traktowania, stali się pełnoprawnymi obywatelami i wnieśli wkład w różne dziedziny życia nowych ojczyzn, a zwłaszcza w muzykę, taniec i sport. Całościowa ocena handlu niewolnikami afrykańskimi jest niemożliwa, ale dzięki temu rzetel­ nemu studium z problemem tym możemy zapoznać się w sposób wieloaspektowy. Książka ta stanowi bowiem współczesne kompendium wiedzy na ten temat w języku polskim. LITERATURA B a r r o w J. 1801-1804, Travels into Interior of Southern Africa, vol. 1-2, London. B o u c h e r M . 1988, The Age of Exploration, [w:] An Illustrated History of South Africa, T. Cameron, S.B. Spies (red.), Cape Town, s. 66-67. H a m m o n d E. 1994, A Brief History of the United States, Poznań. K r a s n o w o l s k i A. 1987, Les Afro-Brésillians dans les processus de changement de la Cote des Esclaves, Wrocław. N o w a k В. 1985, Organizacja i dochodowość transatlantyckich wypraw niewolniczych w XVIII wieku (na przykładzie wypraw angielskich i francuskich), Warszawa. Arkadiusz Żukowski Wstyd w kulturze. Zarys problematyki, Ewa Kosowska (red.), Katowice 1998: „Śląsk", ss. 170 W Zakładzie Teorii i Historii Kultury Instytutu Nauk o Kulturze Uniwersytetu Śląskiego od kilku już lat prowadzone są badania nad fenomenem wstydu. Niniejszy tom jest efektem pierw­ szego etapu tych badań zwieńczonego sesją naukową. Wśród uczestników sesji, a więc także autorów artykułów, byli nie tylko kulturolodzy, ale także językoznawcy, socjologowie, literaturoznawcy szukający, każdy w swojej profesji, obszarów „wstydliwych". Fenomen wstydu, o którym wiemy zdumiewająco mało, zważywszy na częstotliwość jego występowania w przyrodzie, poddany został różnorakim analizom i opisom o różnym stopniu ogólności. Jak niewiele powiedziano we współczesnej humanistyce o wstydzie pokazuje już bibliografia przedmiotowa autorów, którzy wykorzystują i rozwijają na różne sposoby sugestie Jurija Łotmana, dotyczące wstydu i strachu w mechanizmach kultury . Autorzy tego przedsię­ wzięcia, mając świadomość rozległości obszaru niewiedzy na ten temat, bardzo ostrożnie formu­ łują wnioski, bojąc się rozstrzygnięć zbyt pospiesznych, a więc i przedwczesnych. I rzeczywiście, zainicjowane badania pokazują, że sam przedmiot, o którym w ostatnich latach coraz głośniej, głównie za sprawą wypowiedzi publicystów, nie poddaje się łatwo ujęciom syntetyzującym. 1 1 Zob. J. Łotman, O semiotyce pojęć "wstyd" i "strach" w mechanizmach kultury (Tezy), [w:] Semiotyka kultury, wybór i opracowanie E. Janus i M.R. Mayenowa, Warszawa 1977, s. 171-175. Łotman rozróżnia typy kultur regulowanych przez wstyd i przez strach. Podział ten można by sprowadzić do podziału na moralne i prawne normy zachowań. �264 ARTYKUŁY RECENZYJNE, RECENZJE I OMÓWIENIA W obszernym Wstępie autorstwa Ewy Kosowskiej czytamy, że „zebrane materiały stają się [...] dokumentacją pewnego obszaru skojarzeń, jakie wiązać można z pojęciem wstydu. [...] Obec­ ność wybranych nurtów refleksji, na równi z niepodjęciem wielu wątków, traktować należałoby w tym wypadku jako istotny wyznacznik metodologiczny, który sugeruje otwartość asocjacyjną, przyjęcie zasady elementarnej niesprzeczności sądów, swobodę doboru egzemplifikacji oraz akceptowaną wielość metod szczegółowych" (s. 9). Ów wariacyjny charakter tomu jest niewąt­ pliwą jego zaletą, a przy tym, chyba zupełnie niezamierzenie, odpowiedzią na jednokierunkowe ujęcie problemu w publicystyce ostatnich lat. Czego więc może się spodziewać czytelnik, biorąc do ręki Wstyd w kulturze? Odpowiedzi na pytanie lub inspiracji do poszukiwań w obrębie problemów związanych z modą, szeroko rozu­ mianą („Moda a wstyd. Tezy", Romuald Cudak), czy też wyjaśnienia czym jest gafa i na czym polega jej wstydogenny mechanizm („Gafa a wstyd", Anna Gomóła), albo odpowiedzi na pytanie: Czego wstydzą się Polacy w Niemczech i Niemcy w Polsce? (artykuł Piotra Wróblewskiego). W odróżnieniu od ujęć kulturoznawczych, współczesna lingwistyka o wstydzie mówi bez kompleksów i obaw o niekompletność sądów. Praca Ewy Jędrzejko ujmuje wstyd w aspekcie różnych teorii semantycznych, odtwarzając na podstawie informacji zakodowanych w języku (np. badania dotyczące etymologii słów „wstyd" i „srom") historycznie uwarunkowane aspekty zjawisk kulturowych. Wiesław Banyś z kolei poddaje analizie definicje słownikowe wstydu i hańby, pokazując konteksty użyć tych słów, elementy różnicujące poszczególne użycia i analizę prototypową z uwzględnieniem inwariantu znaczeniowego obu tych form. Wstyd w epistemologii zajmuje Beatę Wesołek. Wskazując na dwie możliwe postawy podmio­ tu poznającego, dwa sposoby oglądu rzeczywistości: racjonalny i ponowoczesny, zauważa w każ­ dej innego rodzaju potencjalność zawstydzenia. Pomysł to niezwykle interesujący, by badać zjawi­ sko wstydu w obszarach, w których trudno byłoby się go spodziewać, tj. w dziedzinie metafilozofii, w dyskursie filozoficznym i metanaukowym, wolnym zdawałoby się od afektywnych uwikłań. Wstyd w religii to inny mini cykl w tym zbiorze; tworzą go Aleksandra Kunce, Kamilla Termińska i Piotr Dziadek. Pierwsza z autorek zajmuje się miejscem winy i wstydu w dyskursie Kościoła Katolickiego, uwzględniając głównie formację dyskursywną powstałą po I I soborze watykańskim. Z kolei wstyd w judaizmie rozpatruje Kamilla Termińska. Badaczka mówi o dwóch rzeczach: „Wstydzie" - „swoistej dla mozaizmu kategorii metafizycznej" i „wstydzie" jako kate­ gorii interpersonalnej. Obydwa rozumienia doktrynalnie opozycyjne współistnieją ze sobą. Sugestie autorki rysują ciekawe perspektywy dla poszukiwań antropologicznych. Piotr Dziadek natomiast dokonał zestawienia cytatów z Koranu, co w przyszłości może stać się materiałem do interpretacji wstydu w kulturze islamu, która, o czym przekonuje choćby niedawno wydana powieść Salmana Rushdiego , jest znacznie bardziej od chrześcijańskiej wstydem nasycona. Anna Skotnicka-Maj mówi o wstydzie jako motywie literackim. Odnajduje go w wybranych tekstach prozy rosyjskiej: u Czechowa, Szukszyna, Jerofiejewa, za każdym razem odsłaniając inną jakość zjawiska. Spośród badań dotyczących literatury i folkloru białoruskiego na uwagę zasługuje praca Galiny Kutyriowej-Czubali. Autorka wskazuje na różne oblicza wstydu, przejawiające się w obrzędach: „wstyd jako jedna z emocji powstających na skutek łamania norm społecznego zachowania przy odrzuceniu zdezaktualizowanych pryncypiów, takich jak poligamia, kazirodztwo, erotyka obrzę­ dowa [...], naruszenie tabu i uświadomienie sobie nienormatywności zachowania [...], wstyd «za wstyd» jako protest przeciwko kanonom moralności traktowanym również jako anachronizm [...], wstyd jako strach, wstyd z powodu skrępowania i maskowania wstydu poprzez odwagę na pokaz, rozwiązłość, dziarskość itp., wstyd jako narzędzie wychowania, społecznego potępienia, wstyd jako pokuta, wstyd jako rozgrzeszenie [...]" (s. 135). Inne teksty dotyczące tego obszaru kulturowego to: Aleksieja Raguli, „Regulacyjna funk­ cja wstydu w kulturze odrodzenia narodowego (Na podstawie kultury białoruskiej). Tezy" i Galiny Kurylenki, „Funkcja kategorii wstydu w gatunkowej formie wyznania (Na kanwie literatury białoruskiej)". 2 2 S. Rushdie, Wstyd, przeł. M . Ferek, Poznań 2000. �ARTYKUŁY RECENZYJNE, RECENZJE I OMÓWIENIA 265 Dobrosława Wężowicz-Ziółkowska badała ludową mowę obsceniczną, bezwstydną, czyli, paradoksalnie, taką, której funkcją jest spowodowanie zawstydzenia u odbiorcy. Tego rodzaju akty mowy mają, zdaniem autorki, charakter epistemiczno-etyczny. Zawstydzony zbliża się do stanu „sprzed rozpoznania swej seksualności, uświadamiając sobie równocześnie jego utratę za sprawą złamania zakazu", do stanu, w którym był „w momencie upadku w człowieczeństwo, w momencie rozpoznania siebie jako bytu odrębnego, autonomicznego, samoświadomego" (s. 149). Beatę Włodykę interesuje wstyd i wina w psychologii popularnej. Badaczka zwraca uwagę na normatywny aspekt rozmaitych poradników psychologicznych, które uczą „jak zmienić swoje życie", „jak być asertywnym", „jak odkryć swoją wartość". Można by w tym miejscu zajrzeć także do psychologii nie-popularnej, uwzględniając opisowy charakter badań nad wstydem jako regulatorem funkcjonowania społecznego (w polskiej literaturze zwróciłabym uwagę na badania Alicji Keplinger). W artykule Krzysztofa Łęckiego i Andrzeja Szostaka mamy próbę spojrzenia na fenomen tzw. polskiej zdrady klerków przez pryzmat Łotmanowskich opozycji wstyd i strach. Autorzy widzą w działaniach intelektualistów polskich aktywnych w czasach stalinowskich dwie prawi­ dłowości: strach, do którego nie chcieli się przyznać wówczas i wstyd z powodu przeszłości, którego też nie mogą ujawnić. Badając ten ciągle jeszcze bolesny i drażliwy problem aparaturą socjologa trudno dojść do innych wniosków. Brakuje mi też bardzo wśród lektur słynnej Hańby domowej, Jacka Trznadla, książki, która dla tematu ma kapitalne znaczenie. Rdzeniem całego zbioru są artykuły Eugeniusza Jaworskiego i Ewy Kosowskiej. Obydwa poszukują teoretycznych uzasadnień fenomenu wstydu. W artykule Eugeniusza Jaworskiego, „Wstyd jako kategoria typologiczna", znaleźć można interpretację Arystotelesowej kategorii wstydu, a także uwagi o sposobach przejawiania się tego zjawiska w kulturach greckiej, żydow­ skiej, rosyjskiej, niemieckiej. Operując kategorią wstydu autor wskazuje na dwa typy kultur. Pierwszą z nich byłaby kultura budowana na poczuciu wstydu i współodpowiedzialności, po drugiej stronie linii demarkacyjnej natomiast - kultura budowana na honorze i indywidualizmie. Pierwsze to kultury proste i europejskie kultury ludowe, aksjologicznie stabilne. Kultury drugiego typu, to kultury aksjologicznie niejednorodne. Ewa Kosowska wskazuje na różnorakie rozumienie wstydu w tradycji filozoficznej, u Ary­ stotelesa, Kanta, La Rochefoucauld. W każdej z wymienionych koncepcji kategoria ta zajmuje inne miejsce w systemie, pozostając jednak wciąż tym samym wstydem, co pozwala mówić o nim jak o kulturowym inwariancie. Własną koncepcję opiera autorka na interpretacji wstydu w kulturach dworskich, przedstawionej przez Norberta Eliasa. Na wewnętrzne zróżnicowanie kultury składa się pięć sfer: sfera braku, obfitości, aspiracji, kompetencji i ostentacji. W każdej z nich wstyd dotyczy innych obszarów działania człowieka i doznawania, i w każdej na zjawiska wstydogenne spojrzeć można z perspektywy jednostki i zbiorowości. Autorka po­ szukuje mechanizmów wstydotwórczych i wstydobórczych w kulturze, nie wikła się natomiast w analizę aktualnej rzeczywistości. O tym jak ważny jest artykuł Kosowskiej, można się przekonać czytając pojawiające się ostatnio coraz częściej głosy o bezwstydzie we współczesnej kulturze, od artykułu Barbary Skargi w Tygodniku Powszechnym począwszy. Publicyści, ale także filozofowie, którzy próbują odpowiedzieć na pytanie, co dzieje się z dzisiejszym światem, światem bez-wstydu, nie znajdują dobrze rokujących na przyszłość diagnoz. Czuje się wyraźny brak możliwości teore­ tycznego uzasadnienia aktualnych problemów. Popularna fenomenologia bez-wstydu czeka na diagnozy naukowe, a przedsięwzięcie Wstyd w kulturze czeka na swoje odkrycie. 3 Jadwiga Agnieszka 3 Budzyńska-Daca B. Skarga, O bezwstydzie w naszych czasach, Tygodnik Powszechny, nr 46/98, s. 1 i 5. Zob. też późniejszą wypowiedź T. Sławka, Przypisy do eseju Barbary Skargi o bezwstydzie, Tygodnik Powszechny, nr 2/99, s. 9. �266 ARTYKUŁY RECENZYJNE, RECENZJE I OMÓWIENIA Maria Paradowska, Krzysztof Arciszewski. Admirał wojsk holenderskich w Brazylii, Wrocław - Warszawa 2001, Stowarzyszenie „Wspólnota Polska", Wydawnictwo DTSK Silesia, ss. 201 1 Krzysztof Arciszewski jest kolejnym - po Józefie Siemiradzkim - bohaterem monografii, jakie ukazały się w serii „Polacy w dziejach i cywilizacji świata" . Jego losy zostały przedstawio­ ne przez Marię Paradowską w sposób pasjonujący, budzący emocje, a jednocześnie zmuszający do refleksji. Książkę tę czyta się jak powieść historyczną, pełną napięć, niespodziewanych wyda­ rzeń, zaskakujących zwrotów akcji. Nie brak tu ludzkich dramatów, intryg, powikłanych losów osobistych i rodzinnych, powiązanych z sytuacją polityczną kilku krajów (m.in. Polski, Francji i Holandii) XVII-wiecznej Europy. Śledzimy historię człowieka konsekwentnie dążącego do celu, człowieka, który poznał smak sławy, bogactwa, wielkości, ale też doświadczył goryczy poni­ żenia, porażki, zdrady i manipulacji. Arciszewski był przede wszystkim wybitnym żołnierzem. Doskonalenie wojskowego rzemio­ sła było jego pasją, życiowym zadaniem. Los dał mu wiele możliwości rozwijania żołnierskiego kunsztu. Zmuszony do opuszczenia Polski po zabójstwie Kacpra Brzeźnickiego , w którego ręce przeszła znaczna część rodzinnych dóbr Arciszewskich (nie bez udziału ojca, Eliasza), Arciszewski udał się do Holandii. W drogę do Amsterdamu wyruszył 19 marca 1624 roku. Pobyt w Holandii służył nie tylko zgłębianiu tajników żołnierskiej profesji, Arciszewski bowiem pełnił również funkcję osobistego korespondenta Krzysztofa Radziwiłła, któremu już wcześniej służył wiernie na birżańskim dworze. Teraz przesyłał mu informacje o tym, co działo się na europejskiej scenie politycznej. Arciszewski otrzymał także zadanie „prowadzenia pewnych intryg politycznych" (s. 32). Radziwiłł marzył o buławie hetmańskiej. Aby zrealizować te zamiary, dążył do detroni­ zacji Zygmunta I I I i wprowadzenia na tron Polski Gastona Orleańskiego. Kiedy spisek został wykryty, główną rolę w nim przypisano Arciszewskiemu. Osamotniony, niesłusznie oskarżony, długo czekał na oczyszczenie z zarzutów. W lipcu 1625 na krótko przyjechał do Polski, gdzie rodzina starała się o odwołanie nałożo­ nej wcześniej kary wygnania. Już w styczniu 1626 wyruszył do Francji, by zdobywać szlify żołnierskie. Walczył m.in., po stronie kardynała Richelieu i francuskich katolików, przeciwko hugenotom, choć sam pochodził z rodziny hołdującej tradycjom tzw. braci polskich, zwanych w Polsce arianami. Jak podaje M . Paradowska, credo Arciszewskiego stanowiła wierna służba, „obojętnie gdzie i z kim i przeciwko komu" (s. 59). Chciał przede wszystkim uczyć się rzemiosła wojennego i walczyć tam, „gdzie [...] się okazja podawała [...], gdzie się trafiło służyć" (tamże). Autorka wyjaśnia, że takie „postępowanie było powszechne w Europie i uznawane jako właściwe. [...] Zamiłowani wojskowi, których żywiołem była wojna, służyli wiernie i po rycersku u boku tego wodza, któremu wierność zaprzysięgli, bez względu na to, po czyjej stronie bić się wy­ padło" (tamże). Doświadczenie wojskowe i sława, jaką okrył się Arciszewski zwróciły na niego uwagę osób związanych z (powstałą w 1621 roku) holenderską Kompanią Zachodnioindyjską. Jej celem było ekonomiczne, polityczne i militarne umocnienie Holandii w Brazylii. Służąc interesom Kompanii, m.in. jako autor strategicznych planów podboju terytoriów brazylijskich, mógł jednocześnie Arci­ szewski obserwować życie mieszkańców kraju, nieznanego wcześniej ani jemu, ani wielu innym osobom. Jego uwagę zwróciły przede wszystkim plemiona Indian Tapuja (mężczyźni należący 2 3 1 Zbigniew Wójcik, Józef Siemiradzki. Przyrodnik i humanista, badacz Ameryki Południo­ wej, Wrocław 2000. Redaktorem serii jest Antoni Kuczyński. Omawianą pracę redagowała Maria Bożena Ku­ czyńska. Autorka wyjaśnia, że Arciszewski działał zgodnie z XVII-wiecznym szlacheckim kodek­ sem honorowym, broniąc dobrego imienia rodziny i własnej godności. Sąd skazał go jednak na banicję (wyrok wydano 6 marca 1624 roku). Należałoby jednak zapytać, czy taki sam kodeks obowiązywał braci polskich? 2 3 �ARTYKUŁY RECENZYJNE, RECENZJE I OMÓWIENIA 267 do tej grupy zasilali oddziały, którymi dowodził). Sporządzone przez Arciszewskiego opisy życia Indian brazylijskich (nie tylko Tapujów), ich wierzeń, obyczajów, stosunków społecznych, obrzędów (z budzącymi szczególne zainteresowanie przykładami nekrofagii, zaklasyfikowanej przez M . Paradowską do kategorii endokanibalizmu; s. 105), były pierwszymi polskimi relacjami z terenów Brazylii, które zdobyły rozgłos w świecie. Zainteresowali się nimi przede wszystkim naukowcy holenderscy (w Polsce z materiałami Arciszewskiego zapoznano się dopiero pod koniec X I X wieku). W 1642 roku Gerard Voss zamieścił w swojej pracy obszerne cytaty ze źródeł, których autorem był Arciszewski. Dzięki temu materiały te - bezcenne dla etnograficz­ nych badań Brazylii - weszły do obiegu naukowego i zostały ocalone od zapomnienia. Wiele opisów sporządzonych przez Arciszewskiego zaginęło jednak bezpowrotnie. Krzysztof Arciszewski był nie tylko wnikliwym obserwatorem Indian i rejestratorem ich zwy­ czajów. Dostrzegał on także m.in. błędy Holendrów w sposobie zarządzania terytoriami brazylij­ skimi i niedołęstwo władzy, przyczyniające się do zamętu i chaosu. Związany z Kompanią Zachodnioindyjską, głęboko zainteresowany pomyślnością Holandii i realizacją jej planów kolo­ nialnych w Brazylii, Arciszewski sporządził memoriał, w którym przedstawił propozycje naprawy sytuacji. Nie spodziewał się jednak, że podjęte przez niego w dobrej wierze działania przyczynią się do osobistej porażki. Nieoczekiwanie Arciszewskiego pozbawiono naczelnego dowództwa Kompanii, powierzając je hrabiemu Janowi Maurycemu Nassau-Siegenowi. Moment ten był początkiem końca pobytu Arciszewskiego w Brazylii i jego wiernej służby Holandii. Maria Paradowska znakomicie ukazała rywalizację hrabiego z Arciszewskim, nieukrywaną niechęć Nassau-Siegena do Polaka, lekceważenie, wreszcie intrygi, które doprowadziły do odsu­ nięcia polskiego oficera od służby wojskowej w Brazylii i zmusiły go do powrotu do Holandii w 1639 roku. Ten, którego jeszcze niedawno witano owacyjnie na nabrzeżu amsterdamskiego portu, podziwiano i nagradzano, stał się ofiarą oszustw, oszczerstw i manipulacji, za którymi stał hrabia Nassau i jego poplecznicy. Nie dano mu możliwości złożenia wyjaśnień, udowodnienia niewinności, odsuwając od dalszych działań na rzecz Kompanii. Ile wart był w tym momencie, wręczony niegdyś Arciszewskiemu, medal z napisem „Przyjmij laur zwycięzcy"? Ile znaczyły jego zasługi, które przyczyniły się do umocnienia pozycji holenderskich w Brazylii (jak się póź­ niej okazało, nie na długo)? Ile znaczyła wierna służba i żołnierska sława? W 1645 roku Arciszewski wraca do Polski. Znów czuje się potrzebny. Wierzy, że jego wie­ dza, doświadczenie mogą się przysłużyć krajowi, gotującemu się do wojny z Turkami, Tatarami i Kozakami. Niestety, stało się inaczej. Nie słuchano jego rad, odrzucano plany, które przedsta­ wiał. Po ugodzie z Chmielnickim, podpisanej w 1649 roku w Zborowie, Arciszewski wycofał się z czynnego życia (w jego oczach ugoda Zborowska była haniebna i poniżająca; podpisano j ą w momencie, w którym - jego zdaniem - można było walczyć do zwycięstwa). Osiadł w majątku kuzynów, gdzie schorowany, słaby, przeżywający w samotności życiowe porażki, przebywał do śmierci, która nadeszła w 1656 roku. W relacji o życiu K. Arciszewskiego ukazany został szeroki kontekst społeczno-historyczny. Autorka niezwykle ciekawie scharakteryzowała sytuację rodzinną Arciszewskich, jak też sto­ sunki panujące na dworze K. Radziwiłła. Poznajemy także, jak już wspomniałam, rysy historyczno-politycznego oblicza Europy 1 połowy X V I I wieku, cząstkę dziejów Polski, a także - Francji, Holandii, Portugalii i Hiszpanii, wraz z udziałem tych państw w podbojach kolo­ nialnych. W książce znajdziemy również informacje o sytuacji religijnej w niektórych krajach, m.in. we Francji i w Polsce, gdzie przez wiele lat działali bracia polscy. Z tym ruchem reli­ gijnym związany był niezwykle mocno ojciec Krzysztofa. On sam, jak pisze M . Paradowska, za A. Krausharem, „nigdy nie był dobrym arianinem" (s. 162). Nie wiadomo jednak, na jakiej podstawie oparte zostało to stwierdzenie. Autorka wielokrotnie posługuje się terminem 'arianie'. Jednocześnie wyjaśnia, że „bracia polscy protestowali przeciwko narzucaniu i m " tej nazwy i „niesłusznym łączeniu ich poglądów z doktryną Ariusza, a sami określali siebie Chrystianami, bądź braćmi i ta ostatnia nazwa wraz z przymiotnikiem «polscy» utrwaliła się dla całego mchu w naszym kraju. Dopiero w X V I I w. na obszarze zachodniej Europy przyjęła się nazwa socynianie [...] bądź unitarianie [...]" (s. 8). �268 ARTYKUŁY RECENZYJNE, RECENZJE I OMÓWIENIA Nasuwa się pytanie, czy wobec wspomnianego sprzeciwu - przedstawiając dzieje Arciszewskiego i jego rodziny - nie należałoby operować nazwą „bracia polscy"? Według Marii Paradowskiej, wychowanie w domu o tradycjach ariańskich wpłynęło na stosunek bohatera jej książki do osób reprezentujących odmienne wyznanie, kulturę, poglądy, nauczyło tolerancji (s. 13). Autorka wiele razy wraca do tego wątku, m.in. opisując pobyt Arciszewskiego w Brazylii i jego stosunek do Indian - przyjazny, pozbawiony „europejskiej wyższości" (s. 90). Dziwna to jednak tolerancja, dziwna postawa przyjaźni, braku wyższości i „otwartości wobec ludzi, wyrazicieli innych wartości od powszechnie akceptowanych w Euro­ pie" (tamże), która nie przeszkadzała zabijać Indian, „jeśli stali po drugiej stronie barykady" (s. 90). Chciałoby się zapytać, jakie wartości w rzeczywistości podzielała powszechnie X V I I wieczna Europa? Można też - idąc dalej - zadać pytanie, do jakich wartości odwołujemy się dziś, gdy mówimy o kulturze europejskiej i integracji naszego kontynentu? Arciszewski kierował się zapewne żołnierskimi powinnościami i „wyższymi celami". Podobnie jak w przypadku zabój­ stwa K. Brzeźnickiego, gdy - zgodnie ze szlacheckim kodeksem - ponad ludzkie życie postawił honor i dobre imię rodziny. W odredakcyjnym „Wstępie" Antoni Kuczyński stwierdził, że „istnieje u nas deficyt wiedzy ukazującej dzieje polskiej diaspory i tych jej przedstawicieli, którzy zapisali się na trwałe w kulturze, nauce czy gospodarce krajów ich zamieszkania" (s. 5). Ważna jest więc prezentacja osiągnięć postaci związanych „z historią polskiej emigracji i badaniami w odległych od kraju stronach" (tamże). Kiedy patrzę na postać Arciszewskiego, tak żywo, barwnie, ze znajomością faktów przedsta­ wioną przez M . Paradowską, myślę, jak często człowiek staje się emigrantem wbrew swej woli. Wiadomo też, że nie zawsze pobyt poza ojczyzną sprzyja realizacji życiowych planów. Nasuwa się również refleksja, jak to się dzieje, że osoby nie mające specjalistycznego przygotowania podejmują prace, które okazują się cenne dla nauki, dla poznania świata, jego mieszkańców i ich kultury? Rodzi się jednak także pytanie, czy każde, nawet największe osiągnięcie, wpisuje się na trwałe w kulturę, naukę lub gospodarkę kraju zamieszkania na emigracji? Czy Arciszewski np. „zapisał się na trwałe" w kulturze Holandii, z którą związał część swego życia i której wiernie służył? Czy został doceniony w Polsce? Czyjego przykład nie jest jednym z wielu, które dowo­ dzą, jak kruche są ludzkie osiągnięcia, zaszczyty, sława? Arciszewski był z pewnością postacią znaczącą, przynajmniej dla części Europy 1 połowy X V I I wieku. Przyczynił się do budowania potęgi Holandii, jak i do poznania brazylijskich Indian (te zasługi najbardziej interesują etnografów). Był wreszcie prawdopodobnie pierwszym, zna­ nym z nazwiska, polskim nurkiem . Dobrze się stało, że M . Paradowska przypomniała barwną, ważną dla polskiej i europejskiej historii, a zarazem tragiczną postać Arciszewskiego, choć można zapytać, czy ze wszystkich jego osiągnięć możemy być dzisiaj dumni. Jacy będą kolejni bohaterowie serii „Polacy w dziejach i cywilizacji świata"? Czy staną się oni przedmiotem rozmów rodaków? Czy zachęcą do poznawania historii Polski i krajów, w których działali Polacy - historii ukazanej przez pryzmat dziejów wybitnych jednostek? Czy pobudzą do przemyśleń, np. nad mechanizmami społecznej pamięci, jej kształtowaniem i pie­ lęgnowaniem, nad przyczynami, dla których jedne osoby żyją w tej pamięci przez wieki, inne zaś nie pozostają w niej na dłużej. Dlaczego niektóre postacie zostają po latach przywrócone narodowemu dziedzictwu, inne natomiast odchodzą w niepamięć - jedne na zawsze, inne - być może - czekają tylko na swój czas... 4 Iwona 4 Kabzińska Jak podaje, cytowany przez M . Paradowską, J. Pertek, Arciszewski chodził po dnie mor­ skim w Scheveningen koło Hagi, założywszy skórzany hełm z usztywnioną rurką do oddychania, zakończoną ustnikiem (s. 37). �ARTYKUŁY RECENZYJNE, RECENZJE I OMÓWIENIA Wojciech Lipoński, Encyklopedia 269 sportów świata, Poznań 2001, Oficyna Wydawnicza Atena Wydawnictwa encyklopedyczne powstają najczęściej w wyniku współpracy licznego zespołu autorów. Encyklopedia sportów świata, zawierająca ponad 3 500 haseł, jest natomiast efektem wysiłków jednego człowieka. Wydaje się to wręcz nieprawdopodobne... Dzieło W. Lipońskiego zwraca uwagę stroną edytorską - przejrzystym układem haseł, piękną, bogatą szatą graficzną (barwne fotografíe, reprodukcje dzieł malarskich, plakatów i pocztówek, rysunki), przyciągającą wzrok, znakomitą okładką. Najbardziej imponująca jest jednak baza źródłowa wykorzystana przez Autora. W. Lipoński poszukiwał informacji o sportach świata w setkach bibliotek krajowych i zagranicznych, w licznych antykwariatach. Większość bezcen­ nych materiałów otrzymał jednak dzięki indywidualnym kontaktom z osobami na różne sposoby zajmującymi się sportem . W zbiorach Autora znajduje się obecnie ponad 140 encyklopedii sportów narodowych, regio­ nalnych, występujących w kulturach różnych grup etnicznych. Wśród nich jest m.in. trzytomowa encyklopedia sportów baskijskich, dwuczęściowa encyklopedia sportów uprawianych na tere­ nach Chile, czterotomowa encyklopedia sportów duńskich, encyklopedia sportów Maorysów, encyklopedia sportu chińskich mniejszości narodowych. W. Lipoński jest także posiadaczem wielu innych, unikalnych materiałów pochodzących z różnych krajów świata. Sama korespondencja prowadzona w trakcie prac nad Encyklopedią liczy ponad 1400 stron. Można sobie wyobrazić, jak wielkiego wysiłku wymagało przetłumaczenie materiałów źródłowych, choćby z uwagi na brak polskich odpowiedników specjalistycznych terminów z zakresu sportu, występujących w kilkudziesięciu językach. Autor poradził sobie jednak znakomicie z tymi problemami (sam włada 9 językami!), a efekty jego ogromnej pracy - oraz działań wspomagających go osób - są naprawdę niezwykłe. Budzą podziw, szacunek i wielkie uznanie. Encyklopedia sportów świata jest największym wydawnictwem tego typu na świecie. Dla porównania - jak czytamy we „Wstępie" - amerykańska Encyklopedia of World Sport zawiera ponad 400 haseł. Znajdują się w niej przede wszystkim hasła dotyczące sportów znanych na terenie Ameryki. Nie ma tu informacji o Europie Środkowo-Wschodniej, bardzo skąpo repre­ zentowane są sporty azjatyckie. Wojciech Lipoński nie pominął w swej Encyklopedii żadnego kontynentu. Myliłby się jednak ten, kto sądzi, że w ponad 3 500 hasłach można zawrzeć podsta­ wową wiedzę o sportach uprawianych na kuli ziemskiej dziś i w przeszłości. Autor informuje we „Wstępie", że „pozostało jeszcze 4-5 tysięcy większych i pomniejszych sportów, zabaw i gier ruchowych różnych egzotycznych krajów". W tym samym miejscu zwraca również uwagę na brak jednoznacznej definicji sportu i na konieczność precyzyjnego zdefiniowania tego zjawiska. Sam Autor - jak można sądzić na podstawie haseł zamieszczonych w Encyklopedii sportów świata - pojmuje sport bardzo szeroko, obejmując tym terminem różne formy współzawodnictw, np. gry ruchowe, niektóre zabawy, akrobatykę i i n . W Encyklopedii zamieszczone zostały informacje o szeroko dziś znanych, popularnych na świe­ cie dyscyplinach sportu, a także - ich odmianach. Pod hasłem 'boks' np. możemy znaleźć dane na temat boksu egipskiego, francuskiego, tajlandzkiego, uprawianego przez południowoamerykańskie plemię Mokowitów, jak też przez mieszkańców wsi Badżing, leżącej w chińskiej prowincji Fucien. Pod hasłem 'zapasy' - obok opisu zapasów klasycznych i w stylu wolnym - podano przykłady zapasów uprawianych w ponad 40 grupach etnicznych. W Encyklopedii znajdziemy kilkanaście 1 2 1 Miałam przyjemność znaleźć się w gronie współpracowników Autora, którego zaintereso­ wały moje prace na temat miejsca i roli współzawodnictw w kulturach ludów Azji, ich związków z obrzędami przejścia, magią oraz symbolicznego znaczenia wielu zachowań. W Encyklopedii znalazło się m.in. hasło 'kręcenie ciastem pizzy'. Zawody „polegają na wykonywaniu skomplikowanych ewolucji ciastem pizzy nałożonym na rękę, w celu lepszego jego wyrobienia. Oceniany jest poziom, stopień trudności i szybkość ewolucji". Współzawodnic­ twa organizowane są od 1998 roku we włoskiej prowincji Parma (Lipoński, Encyklopedia spor­ tów świata, s. 247). 2 �270 ARTYKUŁY RECENZYJNE, RECENZJE I OMÓWIENIA odmian peloty i kilkadziesiąt przykładów wyścigów z udziałem zwierząt (koni, bawołów, strusi, słoni, baranów, osłów) - z jeźdźcami lub bez. Oddzielne hasła informują o gonitwach psich zaprzę­ gów, wyścigach łodzi, rydwanów, arb. Okazuje się też, że we współczesnym świecie organizowane sanie tylko wyścigi samochodowe, ale też np. wyścigi na muszlach klozetowych . Wiele miejsca poświęcił W. Lipoński sportom dawnym, często zapomnianym, jak i tym 0 zasięgu lokalnym czy regionalnym (raczej nie usłyszymy o nich w telewizji, ani nie przeczytamy w prasie). Z większością egzotycznie brzmiących nazw (np. aizkolaris, cogs, het kolven, jogo da laranjinha, kalari-payat, koruru, maokiu, parokoiba, sepak takraw, stanto, vazh yod, varzesh-e pehlivani, varma adi i in.) Czytelnik Encyklopedii zetknie się prawdopodobnie po raz pierwszy. Pod każdym hasłem znajdzie jednak wyjaśnienie - opis reguł, informacje o historii, kontekście kulturowym, odniesienia do literatury. Uwzględnienie bogatego materiału historyczno-etnograficznego, pochodzącego niemal z całego świata, stanowi niewątpliwe novum, decyduje o unikalnym 1 oryginalnym charakterze dzieła W Lipońskiego. Wielką zasługą W. Lipońskiego jest przypomnienie około stu, nieznanych szerzej i niemal zupełnie zapomnianych, sportów staropolskich. Podczas promocji Encyklopedii na Międzynarodo­ wych Targach Książki, które odbyły się w maju 2001 roku w Warszawie, Autor ze smutkiem mówił o niewielkim zainteresowaniu rodzimych badaczy (w tym etnologów) sportem jako zjawiskiem kulturowym, jak też o braku zainteresowania popularnymi niegdyś w naszym kraju dyscyplinami, 0 „zadeptywaniu polskich tradycji" i o tym, że polski sport jest nieobecny „w obiegu narodowym 1 międzynarodowym". Zdaniem W Lipońskiego, nasze społeczeństwo łatwo zapomina o tym, co własne, chętnie natomiast przyjmuje „obce wynalazki", pozwalając, by wypierały one rodzime tradycje (także sportowe) . Nie zdajemy sobie również najczęściej sprawy z istnienia związku mię­ dzy znajomością własnych tradycji sportowych i zachowaniem narodowej tożsamości (szerzej na ten temat patrz: Lipoński 1996, 2000, 2001; por. Bujak 1988, s. 35; Kabzińska 1999). Mottem Encyklopedii są słowa Josepha Strutta, autora Sports and Pastimes of the People of England (1810): „Nie można sprawiedliwie ocenić charakteru jakiegokolwiek narodu bez zbada­ nia, jakiego rodzaju sporty najczęściej uprawiają jego przedstawiciele. Wojna, polityka i inne nieprzewidywalne okoliczności mogą w różnych okresach dziejów wywoływać różnice świato­ poglądowe, kiedy jednak panuje pokój i naród nie potrzebuje zakładać na siebie żadnej maski, możemy obserwować jego najbardziej prawdziwe oblicze i oceniać naturalne predyspozycje jego obywateli". Wielu badaczy odnosi się krytycznie do XIX-wiecznych teorii na temat charakteru narodowego, myślę jednak, że nad niektórymi poglądami Strutta warto się zastanowić. Interesu­ jąca wydaje się chociażby koncepcja, wedle której w pewnych okolicznościach naród przywdziewa maskę, w innych natomiast ukazuje prawdziwą twarz... 3 4 Podczas warszawskiego spotkania W Lipoński podkreślił, że jego Encyklopedia ma charak­ ter etnologiczny. Nie patrzy on na sport wyłącznie przez pryzmat wyników, informacji o regułach i przepisach, lecz ukazuje genezę różnych dyscyplin, miejsce sportu w kulturze, w literaturze 3 Muszle zaopatrzone są w małe koła i kierownicę. Wyścigi odbywają się na torach biegną­ cych wokół restauracyjnych stolików. Pomysłodawcą tej nowej formy współzawodnictw, rozgry­ wanych od 1999 roku, jest nowozelandzki restaurator, R. Kirkland (Lipoński, Encyklopedia spor­ tów świata, s. 562). Wydaje się, że pomysłowość organizatorów różnego typu współzawodnictw nie zna granic. Latem 2002 w Krasnoznamiensku pod Moskwą odbyły się pierwsze na świecie mistrzostwa w rzucaniu na odległość klawiaturą komputerową. „Dyscypliną uzupełniającą było kopanie myszki na odległość" (Sport biurowy 2002). W informacji czytamy, że „myszki oraz klawiatury zawodnicy musieli przywieźć ze sobą". W. Lipoński przypomniał, że w Polsce publicznie wykpiono pracę doktorską Zofii Dowgrird, poświęconą grze w palanta (Dowgird 1966), a Polski Komitet Olimpijski zrezygnował z promo­ wania tej gry na rzecz baseballa. Z inicjatywy Autora Encyklopedii, przy poznańskiej Akademii Wychowania Fizycznego powstała Pracownia Etnologii Sportu i Olimpizmu. Prowadzone w niej badania, mające m.in. na celu propagowanie polskich tradycji sportowych, zainteresują, jak sądzę, rodzimych i zagranicznych etnologów. 4 �ARTYKUŁY RECENZYJNE, RECENZJE I OMÓWIENIA 271 i sztuce, jego rolę w kształtowaniu więzi społecznych. Interesują go związki sportu z religią, z tradycjami wojennymi, jak też np. ze sferą uczuć, z miłością, życiem seksualnym. Lektura wybranych haseł świadczy o tym, że cel, jaki postawił sobie Autor Encyklopedii został osiągnięty. Szkoda, że niewiele osób potrafi spojrzeć na sport w sposób głęboko humanistyczny i z tak wielką znajomością problemu. Można mieć jednak nadzieję, że Encyklopedia sportów świata przy­ czyni się do choćby częściowej zmiany tej sytuacji, jak również do większego zainteresowa­ nia genezą poszczególnych dyscyplin, ich różnorodnością i szerokim kontekstem kulturowym, w jakim można mówić o sporcie. Encyklopedia sportów świata W. Lipońskiego jest dziełem unikalnym w skali światowej. Dostrzegli to pracownicy UNESCO, którzy zaproponowali Autorowi przygotowanie angielsko­ języcznej wersji dzieła . Planowana jest też wersja francuska i hiszpańska, a być może także grecka. O trudnościach z opracowaniem obcojęzycznych wersji Encyklopedii wie najlepiej sam Autor (jeden z podstawowych problemów stanowi brak wzorców leksykograficznych, translatorskich). Rzadko się zdarza, by książki polskich naukowców były tłumaczone na języki obce, w dodatku z inicjatywy zagranicznych instytucji. Encyklopedia sportów świata z pewnością zasługuje na takie wyróżnienie. Mam też nadzieję, że zostanie przyjęta z ogromnym zaintereso­ waniem i wejdzie na stałe do światowego obiegu. Życzę tego Autorowi z całego serca. 5 LITERATURA B u j a k J. 1988, Zabawki w Europie. Zarys dziejów - rozwój zainteresowań, Kraków. D o w g i r d Z. 1966, Formy palanta na obszarze Polski, praca doktorska, napisana pod kierun­ kiem prof. dr. hab. Józefa Gajka, mpis w Archiwum Katedry Etnologii Uniwersytetu Wro­ cławskiego. K a b z i ń s k a I . 1999, Próba wykorzystania zachowań ludycznych w procesie odrodzenia naro­ dowego. Współczesna Białoruś, Zabawy i zabawki. Materiały z konferencji nt. Humor, zabawa i zabawka na pograniczach kulturowych i etnicznych, 21-22 października 1999, Cieszyn, Kielce, wyd. Towarzystwo Rozwoju Zabawkarstwa w Kielcach, Muzeum Zabawkarstwa w Kielcach, Uniwersytet Śląski - Filia w Cieszynie, Zakład Etnologii w Instytucie Nauk Społecznych i Nauk o Kulturze, s. 153-174. L i p o ń s k i W. 1996, Still an Unknown European Tradition: Polish Sport in the European Cul­ tural Heritage, [w:] The International Journal of the History of Sport, vol. 13, nr 2, s. 1-41. - 2000, Rola sportów tradycyjnych i ludowych w procesie integracji europejskiej, [w:] Kultura fizyczna i sport w procesie integracji europejskiej, Gniezno, s. 25-33. - 2001, Zignorowane dziedzictwo. Rzecz o wartościach polskich gier ludowych na tle pro­ cesu odradzania się sportów tradycyjnych w świecie, [w:] Aksjologia sportu, Z. Dziubiński (red.), Warszawa, Salezjańska Organizacja Sportowa Rzeczypospolitej Polskiej, s. 286-307. Sport biurowy, Gala, nr 35, 26.08.2002. Iwona Kabzińska Powinna się ona ukazać na przełomie 2002 i 2003 roku. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/a23002c12cc60d13a73d1e7183bfcd3f.pdf f7c60028ca2c73bb61eb1f7ed06b96cb Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1739 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2003 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1610 Title A name given to the resource Artykuły recenzyjne, recenzje i omówienia / ETNOGRAFIA POLSKA 2003 t.47 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 2003 t.47, s.325-346 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text ARTYKUŁY R E C E N Z Y J N E , R E C E N Z J E I OMÓWIENIA „Etnografia Polska", t. X L V I I : 2003, z. 1-2 PL ISSN 0071-1861 DAGNOSŁAW DEMSKI MAŁŻEŃSTWA RADŻPUCKIE JAKO ŹRÓDŁO D O B A D A Ń S I E C I R E L A C J I S P O Ł E C Z N Y C H W R A D Ż A S T A N I E W X V - X V I I w. The M e r t i y o Rathors o f M e r t o , Rajasthan. Select Translations Bearing on the H i s t o r y o f a Rajput Family, 1462-1660, Richard D . Saran, N o r m a n P. Ziegler (red.), A n n A r b o r 2 0 0 1 , t. 1-2 Jest to j e d n a z n i e w i e l u w s p ó ł c z e s n y c h k s i ą ż e k p o ś w i ę c o n y c h tradycji r a d ż p u c k i e j p ó ł n o c ­ nych I n d i i , (Rudolph 1963; D.Sharma 1966; G.Sharma 1968, 1970; Fox 1971; K o l f f 1992; Singhji 1994; H a r l a n 1992), t y m cenniejsza, że k r ą g tej tradycji stanowi w a ż n y segment k u l t u r y h i n d u i ­ stycznej, o d z n a c z a j ą c y s i ę w i e l o m a o d r ę b n y m i , t y p o w y m i dla tej w a r s t w y l u d n o ś c i cechami. P o m i m o w z m o ż o n e g o w ostatnich latach zainteresowania i n n y m i ź r ó d ł a m i h i s t o r i i i k u l t u r y R a d ż p u t ó w , do tej pory s i ę g a l i ś m y p r z e w a ż n i e do klasycznej literatury rodem z okresu k o l o n i i bry­ tyjskiej (Tod 1899). B y ć m o ż e ta praca b ę d z i e p o c z ą t k i e m nowej fali s t u d i ó w p o ś w i ę c o n y c h t e m a t o w i r a d ż p u c k i e j wersji k u l t u r y indyjskiej. N a p r z e ł o m i e X V - X V I w. f u n k c j o n o w a ł y j u ż silne p a ń s t w a r a d ż p u c k i e w t y m rejonie p ó ł ­ n o c n y c h I n d i i . D o najsilniejszych z n i c h n a l e ż a ł y k r ó l e s t w a r z ą d z o n e przez k i l k a w y b i t n y c h r o d ó w : M e w a r ze s t o l i c ą w U d a i p u r i Chitor (pod panowaniem Sisodiyo Gahlot), M a r w a r z g ł ó w ­ n y m i o ś r o d k a m i w Jodhpur i Bikaner, oraz m n i e j s z y m i , np. w M e r t a ( w r ę k a c h rodu Rathor) oraz Jaisalmer (pod panowaniem r o d u B h a t t i ) , Amber/Dhundhar, c z y l i dzisiejszy Jaipur (pod k o n t r o l ą rodu K a c h v a h o ) oraz B u n d i (pod w o d z ą rodu Hado C a u h a n ó w ) . Mniejsze p a ń s t w a b y ł y opa­ nowane przez inne rody: Sirohi, Pali, Sanchor ( D e v r o , Sonagaro i Sanchoro Cauhan), Barmer, Pungal (Rathor), Dungarpur, Vamsvalo (Aharo Gahlot), Amarsar, Sikargadh (Sekhavat Kachvaho) i Bandhavgadh (Vaghelo Solanki). Poza granicami w s p ó ł c z e s n e g o R a d ż a s t a n u z n a l a z ł y się silne p a ń s t w a : G w a l i o r (Kachvaho) w dzisiejszym stanie Madhja Pradesz i U m a r k o t (Sodho Panwar) w p a k i s t a ń s k i m Sindzie. K s i ą ż k a ta jest t ł u m a c z e n i e m na j ę z y k angielski starych k r o n i k k s i ą ż ę c e g o r o d u Rathor z M e r t a , m ł o d s z e j l i n i i k r ó l e w s k i e g o rodu z Jodhpur w R a d ż a s t a n i e . A u t o r z y pracy p r z e t ł u m a ­ c z y l i w c a ł o ś c i k r o n i k ę (vigat) oraz fragmenty k r o n i k (khyat i Aitihasik Batam), obejmujące X V - X V T I w. D u ż a w a r t o ś ć przedstawionej p u b l i k a c j i w y n i k a z a r ó w n o z bogactwa m a t e r i a ł u , j a k i sposobu j e g o prezentacji. D z i ę k i temu poszerza się r ó w n i e ż k r ą g jej c z y t e l n i k ó w - i n d o l o g ó w , h i s t o r y k ó w , h i s t o r y k ó w ś r e d n i o w i e c z a , badaczy m i l i t a r i ó w , a n t r o p o l o g ó w , czy g e n e a l o g ó w . M a t e r i a ł z o s t a ł u p o r z ą d k o w a n y w taki s p o s ó b , by o d d z i e l i ć od siebie fragmenty odmienne pod w z g l ę d e m t r e ś c i i formy. Najbardziej i n t e r e s u j ą c e i godne u w a g i s ą - u ł o ż o n e w k o l e j n o ś c i prezentowania - organizacja s p o ł e c z n a R a d ż p u t ó w , lista s u k c e s o r ó w r o d u , chronologia w y d a ­ r z e ń , t ł u m a c z e n i a k r o n i k r a d ż p u c k i c h ( I tom). R ó w n i e interesujące i n i e z b ę d n e o k a z a ł y się dodatki r o z j a ś n i a j ą c e kontekst d z i e j ó w rodu w postaci a n e k s ó w , np. s ł o w n i k p o j ę ć charakterystycznych dla tego ś r o d o w i s k a k u l t u r o w e g o i czasu. Poza t y m listy w o j o w n i k ó w p o l e g ł y c h w b i t w i e , tak istotne dla r a d ż p u c k i e g o widzenia ś w i a t a , g d y ż tego rodzaju „ l i s t y p o l e g ł y c h na polu b i t w y " , w y r y t e na kamieniach s t o j ą c y c h w p o b l i ż u k a ż d e j r a d ż p u c k i e j w s i , spotykamy jeszcze dzisiaj. W d r u g i m tomie autorzy p r e z e n t u j ą listy m a ł ż e ń s t w i c z ł o n k ó w rodu k r ó l e w s k i e g o z Jodhpur i M e r t a , n a s t ę p n i e d o ś ć s z c z e g ó ł o w e noty biograficzne przedstawicieli k i l k u g ł ó w n y c h r o d ó w r a d ż p u c k i c h ( B h a t t i , Cauhan, Gahlot, Kachvaho, Panwar i Rathor), a t a k ż e skoligaconych z n i m i rodzin m u z u ł m a ń s k i c h (Khanzada K h a n ) i kast z w i ą z a n y c h z a d m i n i s t r o w a n i e m r o d ó w R a d ż p u ­ t ó w Rathor (Bhandari, M u m h a t o , Pancholi). S ą one bogatym ź r ó d ł e m do rekonstrukcji i analizy �326 A R T Y K U Ł Y RECENZYJNE, RECENZJE I O M Ó W I E N I A istoty, i m e c h a n i z m ó w budowania a l i a n s ó w m i ę d z y r o d a m i , a t a k ż e d z i e j ó w p o s z c z e g ó l n y c h d y ­ nastii. T o m I I u z u p e ł n i a fragment p o ś w i ę c o n y t e r m i n o l o g i i z w i ą z k ó w p o k r e w i e ń s t w a w R a d ż a stanie. Z a ł ą c z o n e na z a k o ń c z e n i e indeksy nazwisk postaci oraz nazw m i e j s c o w o ś c i ułatwiają poruszanie s i ę po tej obszernej p u b l i k a c j i . Razem praca l i c z y ponad 800 stron r ó ż n o r o d n e g o materiału dotyczącego kultury radżpuckiej. K i m s ą R a d ż p u c i ? Formalnie zaliczani s ą do jednej z w a r s t w ( w a r n ) h i n d u i z m u - k s z a t r i j ó w - w a r s t w y w o j o w n i k ó w i w ł a d c ó w . Z w y k l e p o m i j a s i ę fakt, ż e hinduistyczny m o d e l w a r n o w y - b r a m i n i , kszatrijowie, k u p c y i siudrowie lub p i ą t a warna „ n i e d o t y k a l n i " - o b o w i ą z y w a ł w r ó ż ­ nych c z ę ś c i a c h I n d i i , n a k ł a d a j ą c się na regionalne tradycje. W w y n i k u tego procesu o g ó l n o i n d y j s k i wzorzec u l e g a ł m o d y f i k a c j o m p o d w p ł y w e m adaptacji do regionalnych w a r u n k ó w . N a j l e p s z y m tego p r z y k ł a d e m s ą p ó ł n o c n o - z a c h o d n i e Indie, gdzie p o d z i a ł na cztery w a r s t w y s p o ł e c z n e n a ł o ­ ż y ł s i ę na d ł u g ą t r a d y c j ę l u d ó w k o c z o w n i c z y c h i pasterskich, f u n k c j o n u j ą c y c h na t y m terenie. L u d n o ś ć o b s z a r ó w , w k t ó r y c h p r z e w a ż a ł y stepy, n i e u ż y t k i i pastwiska, ż y ł a z w y k l e w p ł y n n y c h grupach z a j m u j ą c y c h s i ę pasterstwem lub ł u p i e n i e m innych. L u d y te b y ł y r u c h l i w e , zbrojne, dosko­ nale a d a p t u j ą c e s i ę do n o w y c h w a r u n k ó w , d z i e l ą c s i ę na mniejsze jednostki s p o ł e c z n e , kiedy i c h r u c h l i w o ś ć słabła. C h a r a k t e r y z o w a ł a j e e l a s t y c z n o ś ć , z m i e n n o ś ć , kult wodza, w z g l ę d n a r ó w n o ś ć m i ę d z y c z ł o n k a m i , otwarty status, a przede w s z y s t k i m z d o l n o ś ć do zawierania sojuszy, potwierdza­ nych kontraktami m a ł ż e ń s k i m i . T y p o w ą s t r u k t u r ą takiej „ h o r d y " b y ł o biradari, c z y l i braterstwo, w s p ó l n o t a ł ą c z ą c a m ę s k i c h p o t o m k ó w braci p o c h o d z ą c y c h od jednego przodka, t a k ż e braci ojca. Funkcjonowanie w k r ę g u grup k r e w n i a c z y c h i s o j u s z n i k ó w , w y k s z t a ł c i ł o postrzeganie ś w i a t a z perspektywy p ł y n n e g o p o d z i a ł u na grupy o r ó w n y m statusie. I c h granice w y z n a c z a ł y w i ę z y sojuszy m i ę d z y t y m i grupami lub w r o g o ś ć wobec i n n y c h , z k t ó r y m i nie z a m k n i ę t o jeszcze sta­ r y c h s p o r ó w (vair). Ś w i a t w i d z i a n y w tych kategoriach r ó ż n i ł s i ę od klasycznej koncepcji czte­ rech s t a n ó w ( w a r n ) h i n d u i s t y c z n y c h , k t ó r y c h granic nie m o ż n a p r z e k r o c z y ć , charakterystyczny dla m y ś l i b r a m i ń s k i e j . S t ą d w i e l e t y p o w o hinduistycznych instytucji j a k kasty, system j a d ź m a n a , zasady ż y w i e n i a , z n a l a z ł y s w ó j w y r a z nieco odmienny od b r a m i ń s k i e g o m o d e l u . A u t o r z y k s i ą ż k i p o d e j m u j ą w ą t e k p o s t ę p u j ą c e j e w o l u c j i R a d ż p u t ó w od stanu koczowniczej hordy, a d a p t u j ą c e j s i ę do z m i e n i a j ą ­ cego s i ę otoczenia - do etapu grupy p a n u j ą c e j na s w o i m t e r y t o r i u m . P r z y j ę t e przez n i c h r a m y czasowe s ą w ł a ś c i w e - p o c z ą t e k istnienia R a d ż p u t ó w i formowanie s i ę tej w a r s t w y na zachod­ n i c h o b r z e ż a c h I n d i i to V I I I - X I I w. n.e. D r u g i okres, ś r o d k o w y , przypada na X V I I - pocz. X V I I I w . , c z y l i do m o m e n t u upadku dynastii m o g o l s k i e j . Ostatni okres i c h ś w i e t n o ś c i n a s t ą p i ł k i e d y indyjskie k s i ę s t w a feudalne z n a l a z ł y s i ę pod panowaniem b r y t y j s k i m oraz obejmuje czasy po uzyskaniu n i e p o d l e g ł o ś c i przez Indie. S k ą d w y w o d z ą s i ę R a d ż p u c i ? Istnieje k i l k a teorii na temat i c h pochodzenia. P r z e w a ż a p o g l ą d o i c h c u d z o z i e m s k i c h korzeniach, ł ą c z ą c y c h i c h z l u d n o ś c i ą S a k ó w ( S c y t o w i e ) , K u s z a n ó w , G u r d ż a r ó w , a nawet S o g d y j c z y k ó w p r z y b y ł y c h z A z j i Centralnej. Wskazuje s i ę r ó w n i e ż na po­ chodzenie miejscowe, plemienne R a d ż p u t ó w . W p u b l i k a c j i autorzy p r e z e n t u j ą j e d n ą z g a ł ę z i w i e l k i e g o r o d u r a d ż p u c k i e g o - Mertiyo R a t h o r ó w z R a d ż a s t a n u . M e r t i y o s t a n o w i ą b o c z n ą l i n i ę k r ó l e w s k i e j l i n i i z Jodhpur, o d d z i e l o n ą w s z ó s t y m p o k o l e n i u R a t h o r ó w , od s y n ó w w ł a d c y Jodha - z a ł o ż y c i e l a miasta Jodhpur. B r a c i a D u d a i Varsingh nie n a l e ż e l i do l i n i i s u k c e s o r ó w w ł a d z y i c h ojca, p o n i e w a ż b y l i synami czwartej ż o n y w ł a d c y . W zamian za z o b o w i ą z a n i e wsparcia a r m i i w ł a d c y na w y p a d e k wojny, otrzymali n o w e tereny do zasiedlenia. W ten s p o s ó b M e r t i y o Rathor u f o r m o w a l i o d r ę b n e bractwo (birada­ r i ) , p o w i ą z a n e w i ę z a m i p o k r e w i e ń s t w a z l i n i ą k r ó l e w s k ą z Jodhpur oraz z i n n y m i b r a c t w a m i n a l e ż ą c y m i do r o d u Rathor w R a d ż a s t a n i e . Prezentowana w pracy l i n i a w ł a d c ó w z Jodhpur o b j ę ł a 13 p o k o l e ń , w y w o d z ą c y c h s i ę od w s p ó l n e g o przodka Rav Salkho, k t ó r y o t r z y m a ł numer 1 - 1 . N a j w i ę k s z y w ł a d c a Jodha ( 5 - 1 ) - z a ł o ż y c i e l miasta Jodhpur p r z y p a d ł na 5 pokolenie i r z ą d z i ł w I I p o ł o w i e X V w. Ostatni w ł a d c a ( 1 3 - 1 ) n a l e ż a ł do 13 pokolenia i u m a r ł w I I p o ł o w i e X V I I w. Specyficzny s p o s ó b prezentacji tej pracy pokazuje, j a k cennym ź r ó d ł e m dla b a d a ń k u l t u r y s ą k r o n i k i rodowe. C a ł y I t o m pracy jest bardzo i n t e r e s u j ą c y m i n i o s ą c y m d u ż ą w i e d z ę o m ó w i e n i e m �ARTYKUŁY RECENZYJNE, 327 RECENZJE I O M Ó W I E N I A w a ż k i c h dla tego k r ę g u tradycji cech k u l t u r o w y c h . To jedna z najlepszych prac na temat k u l t u r y r a d ż p u c k i e j p o w s t a ł a w ostatnich latach. Obejmuje o m ó w i e n i e struktury s p o ł e c z n e j , e l e m e n t ó w obyczaju r a d ż p u c k i e g o , k t ó r y jest s z c z e g ó l n i e i n t e r e s u j ą c y , g d y ż dotyczy d w o r u , zasad po­ k r e w i e ń s t w a , poza t y m w y m i e n i a l i s t y z w i ą z a n y c h z d w o r e m u r z ę d n i k ó w itp. P r z e m y ś l e n i a te w y n i k a j ą z analizy t ł u m a c z e ń n i e k t ó r y c h f r a g m e n t ó w ś r e d n i o w i e c z n y c h k r o n i k tego r o d u , z lat 1462-1660. S ą to n i e z b ę d n e elementy do rekonstrukcji ś w i a t a R a d ż p u t ó w z tego okresu. Sama publikacja k r o n i k m o ż e stać się ź r ó d ł e m dla analiz tego s p o ł e c z e ń s t w a i j e g o kultury. M a m t u na m y ś l i t e r m i n o l o g i ę p o k r e w i e ń s t w a , sieć relacji s p o ł e c z n y c h R a d ż p u t ó w , w i d o c z n y c h na podstawie zawieranych przez w ł a d c ó w m a ł ż e ń s t w , oraz odzwierciedlenie t y c h relacji w prze­ strzeni. C h c ę p r z e d s t a w i ć te trzy elementy - sieci relacji, p o l i t y k ę a l i a n s ó w i m a ł ż e ń s t w - oraz ziemie lub terytoria, w y k o r z y s t u j ą c m a t e r i a ł y zawarte w opublikowanej kronice. W s p o ł e c z e ń s t w i e z ł o ż o n y m , j a k i m jest cywilizacja indyjska, jednostka i grupa u w i k ł a n e s ą w w i e l e poprzeplatanych ze s o b ą k r ę g ó w szerszego z a s i ę g u i sieci relacji, t w o r z ą c y c h p o ł ą c z e n i a m i ę d z y r ó ż n y m i sferami ż y c i a , gospodarki, k u l t u r y i t d . Sprowadzenie r z e c z y w i s t o ś c i w y z n a w ­ c ó w h i n d u i z m u do kasty jest d u ż y m uproszczeniem, s z c z e g ó l n i e w p r z y p a d k u R a d ż p u t ó w . Jed­ nostka funkcjonuje w grupach r o d o w y c h i terytorialnych, k t ó r y c h granice s ą jasno zdefiniowane. W p r z e c i w i e ń s t w i e do grup, sieci relacji c h a r a k t e r y z u j ą s i ę przekraczaniem s z t y w n y c h granic: t e r y t o r i a l n y c h , p o k r e w i e ń s t w a , czy klas s p o ł e c z n y c h . W ś w i e c i e k u l t u r y r a d ż p u c k i e j istotne znaczenie ma co najmniej k i l k a r o d z a j ó w sieci relacji: p o k r e w i e ń s t w a i p o w i n o w a c t w a , polityczna, ekonomiczna, handlowa, rytualna. Pierwsza z n i c h ( s i e ć relacji p o k r e w i e ń s t w a ) wyznaczana b y ł a przez zawieranie m a ł ż e ń s t w oraz t o w a r z y s z ą c e temu strategie, m a j ą c e na uwadze istotne dla rodu alianse polityczne. D z i ę k i temu p o w s t a ł y z ł o ­ ż o n e wzajemne p o w i ą z a n i a , w y n i k a j ą c e z p o w s t a ł y c h u k ł a d ó w w p o k o l e n i u ojca w ł a d c y , j e g o w ł a s n y c h z w i ą z k ó w oraz z relacji n a s t ę p c y tronu i r o d z e ń s t w a . S i e ć relacji p o l i t y c z n y c h , p o w i ą z a n a z d ł u g o f a l o w ą p o l i t y k ą d y n a s t y c z n ą r o d u , b y ł a r ó w n o ­ c z e ś n i e obrazem r o z ł o ż e n i a siły i w ł a d z y w danym regionie, w i ę k s z y m n i ż k s i ę s t w o . Relacje tego rodzaju c z ę s t o p r z e k r a c z a ł y t a k ż e granice s p o ł e c z n o ś c i , kast i w y z n a ń . S i e ć relacji e k o n o m i c z n y c h z w i ą z a n a b y ł a z p r z e p ł y w e m t o w a r ó w i u s ł u g oraz r e g u l u j ą c y c h j e decyzji. W p r z y p a d k u k s i ę s t w r a d ż p u c k i c h m i a ł y one bardziej lokalny, w e w n ę t r z n y charakter w z w i ą z k u z feudalnym systemem w y m i a n y k o n c e n t r u j ą c y m się w o k ó ł dworu. Pewien w p ł y w na te relacje m i a ł y szlaki handlowe p r z e c h o d z ą c e przez terytorium danego k s i ę s t w a . W z a l e ż n o ś c i od dogodnego p o ł o ż e n i a na g ł ó w n y c h szlakach handlowych, znaczenie tego rodzaju sieci w z r a s t a ł o . O s o b n ą s i e c i ą relacji s ą p o w i ą z a n i a rytualno-religijne. N a t y m p o z i o m i e w y r a ź n a staje s i ę p r z y n a l e ż n o ś ć p a ń s t w r a d ż p u c k i c h do c y w i l i z a c j i indyjskiej i h i n d u i z m u . P o w i ą z a n i a rytualne p o l e g a j ą na z w i ą z k a c h z p e w n y m i sektami h i n d u i s t y c z n y m i (Nath, Gosain), t a k ż e na podejmo­ w a n i u w y p r a w w ramach indyjskiego systemu o ś r o d k ó w p i e l g r z y m k o w y c h . D l a Radżputów s z c z e g ó l n i e istotne b y ł y m i e j s c o w o ś c i p i e l g r z y m k o w e H a r d w a r nad Gangesem i D w a r k a u za­ chodnich w y b r z e ż y G u d ż a r a t u . C z y m jest p o k r e w i e ń s t w o ? J e ś l i jest to zasada o r g a n i z u j ą c a w s p ó ł ż y c i e s p o ł e c z n e (Szynkiew i c z 1992), to w kulturze r a d ż p u c k i e j przybiera ona n a s t ę p u j ą c ą f o r m ę - pochodzenie od w s p ó l ­ nego przodka, o b o w i ą z u j e t e ż w s p ó l n o t a gospodarcza oraz z w i ą z k i z c z ł o n k a m i grupy, z k t ó r e j p o c h o d z i ł a matka lub inne kobiety. R e g u ł y te u w i d a c z n i a j ą p r z e s t r z e ń m o ż l i w y c h związków i relacji, co m o ż e m y n a z w a ć polem p o k r e w i e ń s t w a . M o ż n a j e o p i s a ć przez takie parametry j a k z a s i ę g , o b o w i ą z u j ą c e r e g u ł y oraz mechanizmy powstawania i p r z e k s z t a ł c a n i a tego pola. N a u w a g ę z a s ł u g u j e s z c z e g ó l n i e staranne przytoczenie przez a u t o r ó w w y s t ę p u j ą c e j w prze­ kazach r a d ż p u c k i c h ś r e d n i o w i e c z n e j t e r m i n o l o g i i p o k r e w i e ń s t w a . W i e m y , j a k i e p r o b l e m y stwa­ rza rekonstrukcja takich danych w terenie, gdzie stosowanie p o j ę ć wydaje s i ę b y ć d o w o l n e , a c z ę s t o z m i e n i a j ą s i ę one pod w p ł y w e m r ó ż n y c h c z y n n i k ó w z e w n ę t r z n y c h . N i e t y l k o z r ó ż n i ­ cowanie t e r m i n o l o g i i jest istotne, ale t a k ż e odmienne pole semantyczne tych p o j ę ć . R ó d r a d ż p u c k i s t a n o w i ł w s p ó l n o t ę e g z o g a m i c z n ą . Ten rodzaj w s p ó l n o t y pochodzeniowej m i a ł dla R a d ż p u t ó w istotne znaczenie. W y r a ż a ł s i ę w symbolice, np. j e d n a nazwa r o d u , w ł a d z a nad o k r e ś l o n y m t e r y t o r i u m lub posiadanie n a d z i a ł u z i e m i , posiadanie fortu-stolicy, k u l t b o g i n i �328 A R T Y K U Ł Y RECENZYJNE, RECENZJE I O M Ó W I E N I A o p i e k u ń c z e j ( k u l a devi) oraz ś w i a d o m o ś ć w s p ó l n e g o przodka i m i t u pochodzeniowego. Z g o d n i e z z a s a d ą i m odleglejszy przodek, t y m liczniejsza grupa ( S z y n k i e w i c z 1992, s. 135), r a d ż p u c k i r ó d l i c z y ł kilkaset lub k i l k a d z i e s i ą t t y s i ę c y o s ó b . R ó d s t a n o w i ł n a d r z ę d n ą k a t e g o r i ą ł ą c z ą c ą R a d ż p u t ó w o nazwisku Rathor. N i e wszyscy z n i c h b y l i ze s o b ą spokrewnieni. W relacje m i ę d z y s o b ą w c h o d z i l i c i , k t ó r z y m i e s z k a l i w t y m sa­ m y m regionie. R a d ż p u c i żyli w bractwach (biradari), s t a n o w i ą c y c h w s p ó l n o t ę pochodzenia od jednego przodka. W podanym okresie autorzy w y l i c z a j ą 20 g ł ó w n y c h bractw (biradari) w k r ę g u samego rodu R a t h o r ó w . W i ę k s z o ś ć z nich n o s i ł a nazwy od imienia przodka, k t ó r e g o u w a ż a l i za z a ł o ż y c i e l a brac­ twa. Jeśli oddzielenie n a s t ą p i ł o na skutek zasiedlenia nowej ziemi, nazwa p o c h o d z i ł a od nazwy geograficznej, np. M e r t i y o . W y n i k a z tego, ż e s p o ś r ó d 20 biradari p r z e w a ż a j ą te, o d w o ł u j ą c e s i ę do p r z o d k ó w braci z s z ó s t e g o pokolenia l i n i i k r ó l e w s k i e j z Jodhpur, s ą linie m ł o d s z e (7 i 8 pokolenie) i starsze (2, 3 lub 5 pokolenie). W sojuszach z n a l a z ł y s i ę stare rody R a t h o r ó w , nie m a j ą c e w s p ó l ­ nych p r z o d k ó w z w ł a d c a m i Jodhpur. Te dane ś w i a d c z ą o dynamice p o d z i a ł ó w rodu. Z u p ł y w e m czasu dziedziczenie n a s t ę p u j e w l i n i i k r ó l e w s k i e j , t y l k o n a s t ę p c a tronu o t r z y m y w a ł tytuł, fort i w i ę k s z o ś ć ziem. Jego m ł o d s i bracia o t r z y m y w a l i n a d z i a ł y ziemi. L i n i a k r ó l e w s k a p o z o s t a w a ł a jedna, rosła natomiast liczba l i n i i m ł o d s z y c h i biradari, u t r z y m u j ą c y c h s i ę na swojej ziemi. R o d y r a d ż p u c k i e , s z c z e g ó l n i e linie senioralne b y ł y czasem ograniczone potencjalnymi m o ż ­ l i w o ś c i a m i sojuszy m a ł ż e ń s k i c h . S t ą d rola r e g u ł y hipergamii w takich strategiach. Bez m o ż l i w o ­ ści dziedziczenia f u n k c j o n o w a ł o potomstwo z nieprawego ł o ż a . Jednak znamy w y j ą t k i w historii K a c z h u , k i e d y to dziecko z takiego m a ł ż e ń s t w a - Godji - z o s t a w a ł o n a s t ę p c ą tronu. Genealogia o d g r y w a w a ż n ą r o l ę p o r z ą d k u j ą c wszystkie o d ł a m y r o d ó w , dostarcza t e ż informacji o kierunkach p o k r e w i e ń s t w a i sposobach jego zorganizowania ( S z y n k i e w i c z 1992, s. 68). Genealogia stanowi w z ó r do n a ś l a d o w a n i a . Rody m a j ą s z c z e g ó l n e znaczenie dla R a d ż p u t ó w , k a ż d y z nich podtrzymuje t r a d y c y j n ą n a z w ę . O d p o w i a d a j ą one g r u p o m endogamicznym u p o z o s t a ł y c h kast. O d w o ł u j ą s i ę do w i ę z i s p o ł e c z n e j t y p u genealogicznego, gdzie w a r t o ś c i ą b y ł a o d l e g ł o ś ć senioralnej l i n i i p o s i a d a j ą c e j w ł a d z ę lub z i e m i ę . W t y m typie w i ę z i istotne b y ł y liczba i z a s i ę g tych w i ę z i . W polityce a l i a n s ó w m a ł ż e ń ­ skich r o d ó w r a d ż p u c k i c h l i c z y ł o s i ę p o k r e w i e ń s t w o przez m ę ż c z y z n ę , j a k i filiacje przez kobiety, w t y m r ó w n i e ż przez m a ł ż o n k ę . C h a r a k t e r y s t y c z n ą c e c h ą dla p o j ę ć rodu i l i n e a ż u jest ich z m i e n n o ś ć i pewna u m o w n o ś ć . Z w i ą z a n e jest to ze z j a w i s k i e m dzielenia s i ę grup na mniejsze, n i e z a l e ż n e , po k i l k u pokoleniach. W ten s p o s ó b dawne w i ę z i z p o t o m k a m i k r e w n y c h sprzed k i l k u p o k o l e ń , t r a c ą swe znaczenie i w k r a c z a j ą w bardziej o g ó l n ą k a t e g o r i ę r o d u (sakh). Natomiast l i n e a ż , j a k o grupa s k ł a d a j ą c a s i ę z c z ł o n k ó w o w s p ó l n y m znanym przodku, nie przekracza z w y k l e trzech p o k o l e ń . W i ę ź p o m i ę d z y n i m i podtrzymuje p a m i ę ć ż y w y c h i aktualna w s p ó l n o t a i n t e r e s ó w . O f u n k c j o n o w a n i u danego bractwa d e c y d o w a ł a j e g o z d o l n o ś ć do zbrojnej obrony swojej z i e m i . Z i e m i a leży u podstaw wszystkich strategii sojuszy m i ę d z y r ó ż n y m i rodami. W w y o b r a ż e n i a c h r a d ż p u c k i c h ma ona n a j w i ę k s z ą w a r t o ś ć . Z i e m i a n a l e ż ą c a do w ł a d c y dzieliła s i ę na wsie o r ó ż n y m charakterze - wsie s ł u ż e b n e wobec w ł a d c y , w o l n e wsie, z a m i e s z k a ł e przez i n n y c h zbrojnych, k o r z y s t a j ą c y c h z d o c h o d ó w w zamian za s ł u ż b ę z b r o j n ą na rzecz w ł a d c y . Przypomina to zasady w y o d r ę b n i a n i a s i ę kategorii szlachty zagrodowej w Polsce, z a m i e s z k u j ą c e j z a ś c i a n k i i kolonie. Krajobraz krainy r a d ż p u c k i e j u z u p e ł n i a ł y wsie nadane braminom i i n n y m kastom, p o w i ą z a n y m ze ś w i ę t o ś c i ą - Czaranowie oraz wsie plemienne, nie zawsze p o d p o r z ą d k o w a n e w ł a d c y . Z z i e m i ą w i ą ż ą s i ę inne koncepcje t y p o w e dla tej k u l t u r y - ochrona granic, u t r z y m a n i e i o b o w i ą z e k karmienia swoich ludzi przez patrona. Znane s ą powszechnie zasady p o ż y w i e n i a i w s p ó ł - b i e s i a d o w a n i a , f o r m u ł o w a n e przez b r a m i n ó w , np. p o d z i a ł na kacza/pakka, r e g u ł y m ó w i ą ­ ce, z k t ó r y c h r ą k m o ż n a p r z y j ą ć p o ż y w i e n i e i j a k i e p o ż y w i e n i e , a z k t ó r y c h r ą k nie w o l n o j e ś ć w żadnym wypadku. W h i n d u i s t y c z n y m ś w i e c i e R a d ż p u t ó w o b o w i ą z u j ą inne zasady z w i ą z a n e z p o ż y w i e n i e m . T u nie m a r e g u ł n a k a z u j ą c y c h lub z a k a z u j ą c y c h , kto z k i m m o ż e z a s i ą ś ć do stołu. W n i o s e k z tego jest t a k i , ż e R a d ż p u t j e p o ż y w i e n i e z r ą k k a ż d e g o , z w y j ą t k i e m n i e d o t y k a l n y c h . Problem d o t y c z y �A R T Y K U Ł Y RECENZYJNE, 329 RECENZJE I O M Ó W I E N I A / BIKANER IV JAISALMER ^ODH^UR • • • \ MgRTA "••» SIND A RADZASTAN. ^ AMBER/JAIPUR • ' ^ - - ^ / 1 5 W A L IIOR BA^MER ^ - - 'gul BUNDI V^^CHITdR"-|R0H| l VSANCHOR - - " ^ VI V . - " " UDAIPUR UMAR^0JW|]^^^; 0 VIII B t MORZE ARABSKIE l U J \ GUDŻARAT &AWANAGAR • stolice p o t ę ż n y c h p a ń s t w O stolice p a ń s t w o mniejszym znaczeniu • •DUNGARHURC wsie nadane przedstawicielom m ł o d s z y c h l i n i i k r ó l e w s k i c h lub wsie, z k t ó r y c h p o c h o d z i ł y ż o n y c z ł o n k ó w rodu R a t h o r ó w I II III IV V VI VII VIII Rathor Kachvaho Gahlot Bhatti Cauhan Sodho Panwar Sankhlo Panwar Jadeja Przestrzenny z a s i ę g sieci relacji R a d ż p u t ó w Rathor z Jodhpur w X V - X V I I w. rys. A . i D . Demscy nie tego, z k i m m o ż n a b i e s i a d o w a ć lub nie, ale j e ś l i „jesz m ó j p o k a r m " znaczy, ż e oddajesz s i ę pod m o j ą o p i e k ę i jestem za ciebie odpowiedzialny. I I t o m p u b l i k a c j i z o s t a ł przedstawiony w bardzo i n t e r e s u j ą c y s p o s ó b . A u t o r z y z a m i e ś c i l i w y ­ b ó r t ł u m a c z e ń tych f r a g m e n t ó w k r o n i k , k t ó r e d o t y c z ą z a p i s k ó w k o l i g a c j i r o d z i n n y c h - w t y m genealogii, i m i o n , rodzin i miejsca pochodzenia ż o n , i m i o n braci, sióstr, dzieci, w t y m s y n ó w , czy c ó r e k . Przytaczane dane w s k a z u j ą na z n a c z ą c e dla R a d ż p u t ó w informacje, na z a w i ł o ś c i w z a j e m ­ nych koligacji z innymi rodami radżpuckimi. N a podstawie tej w y j ą t k o w e j prezentacji m o ż e m y u s t a l i ć n i e k t ó r e dane, ś w i a d c z ą c e o ramach ś w i a t a w y z n a w c ó w h i n d u i z m u , j a k ż e odmiennego od h i n d u i z m u w w y d a n i u M a n u s m r y t i czy b r a m i ń s k i e g o ś w i a t a hierarchii i granic. I d ą c tropem wzajemnych relacji i z a l e ż n o ś c i , j e s t e ś m y w stanie o d t w o r z y ć m a p ę o d z w i e r c i e d l a j ą c ą sieć wzajemnych relacji p o m i ę d z y g ł ó w n y m i i mniej w a ż n y m i r o d a m i R a d ż p u t ó w , i n n y m i ich sojusznikami oraz z a l e ż n ą od nich s ł u ż b ą . M o ż e m y po­ t r a k t o w a ć t ę c z ę ś ć k r o n i k j a k o ź r ó d ł o , z k t ó r e g o uzyskamy dane p o z w a l a j ą c e nam w y j ś ć poza stereotyp w y z n a w c y h i n d u i z m u , stworzonego przez idee Gandhiego, czy nawet poza stereotyp Radżputa jako w ł a d c y i wojownika. �330 A R T Y K U Ł Y RECENZYJNE, RECENZJE I O M Ó W I E N I A Spisy m a ł ż e ń s t w , przedstawione w pracy, p o t r a k t o w a ł e m j a k o ź r ó d ł o do analiz r o d z a j ó w i t y p ó w relacji oraz ich z a s i ę g u na obszarze dzisiejszego R a d ż a s t a n u z X V - X V I I w. i s ą s i e d n i c h s t a n ó w . N a tej podstawie m o ż n a u s t a l i ć : - relacje R a t h o r ó w , kto ( n a s t ę p c a tronu, bracia) i z k i m w c h o d z i ł w relacje? - hierarchie tych m a ł ż e ń s t w i relacji - j a k i e t y p y m a ł ż e ń s t w d o m i n o w a ł y i k t ó r e z nich m i a ł y szanse na dziedziczenie? Czego nie m o ż n a b y ł o w y c z y t a ć z list m a ł ż e ń s t w ? B r a k tam p e ł n e j listy m ł o d s z y c h braci i ich m a ł ż e ń s t w , k t ó r a u m o ż l i w i ł a b y opis z a l e ż n o ś c i ich z w i ą z k ó w od ś l u b ó w starszego brata. Z k r o n i k w y ł a n i a s i ę obraz w y z n a w c y h i n d u i z m u daleki od przestrzegania m o n o g a m i i m a ł ­ ż e ń s k i e j . W ł a d c y w Jodhpur w t y m okresie posiadali, j a k s i ę okazuje od 6 do 25 ż o n . L i c z b a braci s i ę g a ł a 25, z p o d z i a ł e m na tych, co uzyskali c z ę ś ć z dziedzictwa po ojcu, oraz tych, k t ó r z y nie z n a l e ź l i s i ę w t y m podziale, np. c ó r e k , k t ó r e z o s t a ł y wydane za m ą ż . Rekonstrukcja w z a j e m n y c h relacji i „ w y m i a n y " kobiet ( m a t k i , siostry, c ó r k i ) , t y p y tej „ w y m i a n y " , r z u c a j ą ś w i a t ł o na obo­ w i ą z u j ą c e zasady gry a l i a n s ó w czy w r o g o ś c i m i ę d z y r o d a m i . K w e s t i a m a ł ż e ń s t w w h i n d u i z m i e , z p u n k t u w i d z e n i a kodeksu M a n u , przedstawiana jest w postaci 8 t y p ó w , z czego cztery uznane s ą za zgodnie z p r a w e m dharmy, a p o z o s t a ł e za niegod­ ne bramina i i n n y c h c z ł o n k ó w w y ż s z y c h w a r s t w h i n d u i z m u . M o ż n a j e p o d s u m o w a ć j a k o relacje t y p u h i p e r g a m i i , i z o g a m i i i h y p o g a m i i . Jeśli w y k o r z y s t a m y k r o n i k i M e r t i y o Rathor do z w e r y f i ­ k o w a n i a t y p ó w k o n t r a k t ó w m a ł ż e ń s k i c h , o k a ż e s i ę , iż spotykamy tu k i l k a t y p ó w - w y m i a n a k o b i e t z k r ę g u „ r ó w n o r z ę d n y c h " r o d ó w , hipergamia ( d o l o ) , konkubinaty, w y d a w a n i e kobiet za w y z n a w c ó w islamu oraz m a ł ż e ń s t w a pozakastowe. L i s t a ś l u b ó w i dzieci R a t h o r ó w z l i n i i w Jodhpur obejmuje 6 p o k o l e ń w ł a d c ó w M e r t o od c h w i l i o d ł ą c z e n i a s i ę tej bocznej c z ę ś c i r o d u od dynastii z Jodhpur i z a ł o ż e n i a k s i ę s t w a M e r t o . P o z w o l i ł e m sobie na dokonanie k i l k u analiz m a t e r i a ł u zamieszczonego w kronikach. W y n i k a z nich p o d z i a ł na rody, w k t ó r y c h w y m i a n a kobiet zachodzi w s p o s ó b nieograniczony ( B h a t t i , Czauhan, Kaczvaho, Sisodiyo Gahlot). Grupa kilkunastu r o d ó w p r z e w y ż s z a pod t y m w z g l ę d e m w y r a ź n i e pozostałe, które mają kilka p r z y p a d k ó w wymiany małżeńskiej w przeciągu opisywa­ n y c h tu 200 lat ( d o k ł a d n i e 198). K r o n i k i w y m i e n i a j ą p e w n ą l i c z b ę r o d ó w , z k t ó r y m i toczy się, albo z o s t a ł z a k o ń c z o n y , d ł u g o l e t n i spór. R o z w i ą z a n i e p r o b l e m u p i e c z ę t u j e ś l u b . Poza t y m k r ę g i e m w y m i a n y z n a l a z ł y s i ę inne, w o g ó l e nie w y m i e n i a n e rody, co m o ż n a r o z u m i e ć , ż e pozo­ s t a j ą one poza k r ę g i e m tej w y m i a n y . Osobno przedstawiam r ó d R a t h o r ó w , j a k o s t r o n ę „ b i o r ą c ą k o b i e t y " i „ d a j ą c ą kobiety", co w tradycyjnym h i n d u i z m i e posiada istotne znaczenie, p o n i e w a ż tej pierwszej przypisuje s i ę w y ż s z y status. K r ó l e w s k a linia rodu Rathor j a k o strona „ b i o r ą c a k o b i e t y " w c h o d z i ł a n a j c z ę ś c i e j w sojusze m a ł ż e ń s k i e z n a s t ę p u j ą c y m i rodami r a d ż p u c k i m i : Bhatti 11, K a c l w a h o 10, K e l h a n Bhatti 9, Sisodiyo Gahlot (Chitor) 9, Bhatti (Jaisalmer) 8, D e v r o Cauhan (Sirohi) 7, Sancoro Cauhan 6, Sonagaro Cauhan (Pali) 6, H a d o Cauhan ( B u n d i ) 5, Cauhan 5, Sekhavat K a c l w a h o (Amarsar, Sikargadh) 4, Jhala 4, Sodho Pamvar ( U m a r k o t ) 4, A h a r o Gahlot (Dungarpur, Vamsvalo) 3, N a r u k o K a c l w a h o 3 Razem (Bhatti 28, Cauhan 28, K a c l w a h o 17, Sisodiyo Gahlot 12, Panwar 6, Jhala 4, Sodho Panwar 4, Vaghela Solanki 4, Yadam/Yadav 2, Jadeja 2, Caura, Tank, Gaur 1) R a d ż p u c i Rathor z Jodhpur j a k o strona „ d a j ą c a kobiety", n a j c z ę ś c i e j n a w i ą z y w a l i relacje z n i ż e j wymienionymi rodami: K a c l w a h o ( A m b e r ) 7, B h a t t i (Jaisalmer) 5, Sisodiyo Gahlot (Citor) 4, D e v r o Cauhan (Sirohi) 3, K a c l w a h o ( G w a l i o r ) 3, A h a r o Gahlot 2, Vaghelo Solanki (Bandhavgadh) 2. Razem ( K a c l w a h o 10, Gahlot 6, Vaghela Solanki 2, Sodho Panwar, Jhala, Jadeja 1, m u z u ł m a ­ nie 2, d w ó r m o g o l s k i ) . N a tej podstawie m o ż n a r e k o n s t r u o w a ć w z o r y hierarchii m i ę d z y r o d a m i . Jeśli u z n a ć , ż e R a d ż p u t ó w o b o w i ą z y w a ł y te same zasady, co innych w y z n a w c ó w h i n d u i z m u , to prawdopodobnie w y ­ żej od R a t h o r ó w z Jodhpur stały rody K a c l w a h o i Sisodiyo Gahlot, s z c z e g ó l n i e i c h k r ó l e w s k i e linie z A m b e r i Udaipur. Tam w y d a w a n o za m ą ż n a j w i ę c e j kobiet. N i ż e j z n a j d o w a ł y s i ę rody, od k t ó r y c h brano k o b i e t y - B h a t t i i Cauhan. D o ś ć d u ż a liczba kobiet p r z y j m o w a n y c h ze strony �331 A R T Y K U Ł Y RECENZYJNE, RECENZJE I O M Ó W I E N I A K a c h v a h o i Gahlot m o ż e w s k a z y w a ć na p r a k t y k ę w y m i a n y kobiet m i ę d z y t y m i r o d a m i . P o z o s t a ł e r o d y - Pamvar i Jhala - m a j ą mniejsze znaczenie, s t o p i e ń w y m i a n y kobiet m i ę d z y n i m i jest w y r a ź n i e n i ż s z y od poprzednich, co m o ż e ś w i a d c z y ć o d r u g o r z ę d n y m znaczeniu lub o pozosta­ w a n i u w m n i e j s z y m lub w i ę k s z y m stanie w r o g o ś c i . Takie w n i o s k i p ł y n ą przy powierzchownej analizie b i o r ą c e j pod u w a g ę n a z w y r o d ó w , nie u w z g l ę d n i a j ą c e j z r ó ż n i c o w a n i a w e w n ę t r z n e g o l i n i i tych r o d ó w . W k a ż d y m przypadku n a l e ż a ł o b y dodatkowo w z i ą ć pod u w a g ę , z jakiej l i n i i - k r ó l e w s k i e j czy bocznej - pochodzi ż o n a w ł a d c y oraz z której ż o n y w ł a d c y pochodzi n a s t ę p c a . N i e w ą t p l i w i e do k r ó l e w s k i c h l i n i i n a l e ż e l i Kaczvaho z A m b e r , t a k ż e Kachvaho z G w a l i o r , Sisodiyo Gahlot z Citor, czy B h a t t i z Jaisalmer. K t o zostaje n a s t ę p c ą tronu? Z danych p o c h o d z ą c y c h z k r o n i k i w y n i k a , ż e w i ę k s z o ś ć n a s t ę p ­ c ó w tronu p o c h o d z i ł a z jednej z trzech pierwszych ż o n , poza t y m z p i ą t e j , a nawet z d z i e s i ą t e j żony władcy. To s ą relacje s p o ł e c z n i e uznane. M a m y p e w n o ś ć , ż e d u ż o w i ę k s z a w y m i a n a kobiet z a c h o d z i ł a poza o f i c j a l n y m o b i e g i e m , g e n e r o w a n y m przez p o l i t y k ę sojuszy m i l i t a r n y c h . W i d o c z n a jest korelacja m i ę d z y s p o ł e c z n i e u z n a n y m i relacjami m a ł ż e ń s k i m i , a w i ę k s z y m dystansem przestrzen­ n y m m i ę d z y r o d a m i w c h o d z ą c y m i w sojusz. P o z o s t a ł e m i a ł y miejsce, j a k s i ę m o ż e m y s p o d z i e w a ć , w w ę ż s z y m k r ę g u k s i ę s t w a , m a j ą t k u , o k o l i c y czy d w o r u . W y j ą t k i e m b y ł y m a ł ż e ń s t w a b r a m i n ó w i innych administratorów związanych z dworem radżpuckim. Jest to zaledwie j e d e n z a s p e k t ó w ś w i a t a , w j a k i m ż y l i R a d ż p u c i . O t r z y m u j e m y obraz całej sieci relacji, p o k a z u j ą c y r o d y w ł a d c ó w , z k t ó r y m i warto m i e ć sojusze, r o d y o n i ż s z y m statusie, o d d a j ą c e swoje c ó r k i w e d ł u g zasad hipergamii, c z y l i w y ż e j oraz r o d y n a j e m n i k ó w w o j s k o w y c h b ę d ą c y c h na s ł u ż b i e . Hipergamia u m o ż l i w i a sojusze regionalne, ł ą c z ą c w rezultacie r ó ż n e grupy w o k ó ł w s p ó l n e g o systemu statusu (Fox 1971, s. 41). N a k o ń c u s t o j ą z w i ą z k i t y p u konkubinaty. P o w i ą z a n i a te m o ż n a p r z e ł o ż y ć na obraz przestrzenny, p o k a z u j ą c y wzajemne relacje m i ę d z y „ z i e m i ą " , gdzie kobiety s y m b o l i z u j ą z w i ą z k i nie t y l k o z ich rodem i j e g o s i ł ą m i l i t a r n ą , ale t a k ż e relacje m i ę d z y t e r y t o r i a m i . N a tej podstawie m o ż n a b u d o w a ć w y o b r a ż e n i a na temat l o g i k i stra­ tegii m a ł ż e ń s k i c h R a d ż p u t ó w tego okresu. N a z w i s k a r o d ó w , z k t ó r y c h p o c h o d z i ł y k o b i e t y oraz miejsca ich pochodzenia (pihar), umoż­ l i w i ł y stworzenie mapy. W y n i k a z niej, ż e obszar dzisiejszego R a d ż a s t a n u m o ż n a p o d z i e l i ć nie t y l k o na k s i ę s t w a , ale r ó w n i e ż na granice o d d z i e l a j ą c e ziemie n a l e ż ą c e do poszczególnych r o d ó w . N a tak w y o d r ę b n i o n y c h obszarach, stolice i g ł ó w n e f o r t y - m i a s t a z a j m o w a ł y l i n i e senioralne. M ł o d s z e l i n i e osadzane b y ł y w mniejszych fortach lub we wsiach. P o w s t a ł a d z i ę k i temu mapa wskazuje na ziemie zdominowane przez siłę p o s z c z e g ó l n y c h r o d ó w . N a z a k o ń c z e n i e p r a g n ę z a s u g e r o w a ć , ż e taki obraz ś w i a t a o d z w i e r c i e d l a ł d y n a m i k ę z m i a n w grupach tego t y p u , tzn. o p ł y n n y m , c z ę ś c i o w o k o c z o w n i c z y m charakterze. P o d l e g a j ą c a k o l e j ­ n y m p o d z i a ł o m r o z r a s t a j ą c a s i ę grupa, zachowuje: l i n i ę k r ó l e w s k ą ( s e n i o r a l n ą , b i e g n ą c ą w z d ł u ż n a s t ę p c ó w t r o n u ) ; k r ą g arystokracji krewniaczej w o k ó ł w ł a d c y ; ś r e d n i e l i n i e zachowujące status w ł a ś c i c i e l i z i e m s k i c h ; m ł o d s z e i o d l e g ł e l i n i e , zdegradowane n i e m a l do r o l i c h ł o p ó w ; n a j m ł o d s z e i najbardziej o d l e g ł e od w i e r z c h o ł k a drabiny rodowej grupy, k t ó r e praktycznie w y ­ p a d ł y poza r ó d , k a s t ę . O b o w i ą z y w a ł a zasada, ż e i m bliżej patrona i d w o r u , t y m w i ę k s z a szansa na zachowanie dawnej r a d ż p u c k i e j t o ż s a m o ś c i . M o i m zdaniem taka dynamika zmian macierzystej grupy pokazuje proces k s z t a ł t o w a n i a s i ę kast s ł u ż e b n y c h wobec l i n i i k r ó l e w s k i e j , zaliczanej do kategorii s i u d r ó w . LITERATURA Fox R . G . 1971, Kin, Berkeley. Clan, Raja and Rule. State-Hinterland Relations in Preindustrial India, H a r l a n L . 1992, Religion and Rajput Women. The Ethic of Protection in Contemporary Narra­ tives, Berkeley. K o 1 f f D . 1992, Naukar, Rajput, Sepoy - The Ethnohistory of the Military Labour Market in Hindustan, 1450-1850, Leiden. �332 A R T Y K U Ł Y RECENZYJNE, RECENZJE I O M Ó W I E N I A Rudolph S. 1963, The Princely States o f Rajputana: Ethic, A u t h o r i t y and Structure, Journal S harm a of Political D . 1966, Rajasthan Rajasthan Earliest S h arm a Prepared Life of Mughal 1970, Rajasthan the Ages: the Orders Szynkiewicz in Medieval Influence, Studies, S i n g h j i V. 1994, The Rajputs Tod Through under Indian t. 24, s. 14-32. a Comprehensive of the Government and Authentic of Rajasthan, Histoiy t. 1: From of the Times to 1316 AD, Bikaner. G. 1968, Social to the Impact - Science, Rajasthan and Antiquities U r s z u l a Kaczmarek, Spod znaku AD) With Special Reference Agra. of Saurashtra, S. 1992, Pokrewieństwo. J. 1899, Annals (1500-1800 Agra. London. Studium of Rajasthan, Warneńczyka, etnologiczne, L o n d o n , t. Warszawa. 1-2. P o z n a ń 2002, w y d a w n i c t w o A R S N O V A , ss. 404 H i s t o r i a B u ł g a r i i jest d o s y ć s ł a b o znana w Polsce, c h o c i a ż zainteresowania badawcze w tej dziedzinie m a j ą d ł u g ą t r a d y c j ę . Wystarczy w s p o m n i e ć Jana Grzegorzewskiego, k t ó r y dla ich roz­ w i j a n i a z a ł o ż y ł w 1903 r. s t a c j ę n a u k o w ą „ H y a c i n t a e u m " . Jej sofijska ekspozytura (druga b y ł a w K o n s t a n t y n o p o l u ) z a p o c z ą t k o w a ł a nie t y l k o okres o ż y w i o n y c h k o n t a k t ó w p o l s k o - b u ł g a r s k i c h w X X w., ale w n i o s ł a w i e l k i w k ł a d w r o z w ó j polskiej orientalistyki. M i m o to do dzisiaj z w i ę k ­ s z y m zainteresowaniem n i ż czasy najnowsze cieszy s i ę dawna historia B u ł g a r ó w , gdy na i c h z i e m i a c h i s t n i a ł a s t a r o ż y t n a Tracja i ś r e d n i o w i e c z n e p a ń s t w o b u ł g a r s k i e ze s t o l i c ą w Plisce. N i c w t y m dziwnego - w t e d y n a j w y ż s z y p o z i o m o s i ą g n ę ł a kultura s t a r o b u ł g a r s k a . T y m cenniej­ sze s ą j e d n a k te opracowania, k t ó r e s t a r a j ą s i ę ł ą c z y ć r e f l e k s j ę h i s t o r y c z n ą ze w s p ó ł c z e s n o ś c i ą . D o tej grupy n a l e ż y omawiana k s i ą ż k a . P o d b ó j z i e m b u ł g a r s k i c h najpierw przez w ł a d c ó w bizantyjskich w X I w , a d w i e ś c i e lat p ó ź ­ niej przez T u r k ó w , z a h a m o w a ł r o z w ó j p a ń s t w o w o ś c i b u ł g a r s k i e j . K l ę s k a w b i t w i e na K o s o w y m Polu nie t y l k o s p o w o d o w a ł a u t r a t ę politycznej n i e z a l e ż n o ś c i , ale p r z y n i o s ł a t a k ż e d ł u g o t r w a ł e panowanie m u z u ł m a ń s k i c h s ą s i a d ó w , k t ó r e z a g r o z i ł o B u ł g a r o m w y n a r o d o w i e n i e m . D o p i e r o w X V I I I w. Paisij Chilendarski s t w o r z y ł i d e o l o g i ę n a r o d o w ą s t a w i a j ą c ą j a k o naczelne zadanie w y z w o l e n i e narodowe. N i e z w y k l e istotne znaczenie m i a ł y p o d j ę t e w ó w c z a s d z i a ł a n i a m a j ą c e na celu stworzenie b u ł g a r s k i e g o szkolnictwa i usamodzielnienie C e r k w i p r a w o s ł a w n e j . Z a p o c z ą t k o ­ w a ł o to w X I X w k s z t a ł t o w a n i e s i ę nowoczesnego narodu b u ł g a r s k i e g o . Zapatrzeni w dzieje w ł a s n y c h z r y w ó w n i e p o d l e g ł o ś c i o w y c h , Polacy c z ę s t o z a p o m i n a j ą , ż e w X I X w. d r o g ą zbrojnej w a l k i o n i e p o d l e g ł o ś ć p o d ą ż a ł y t a k ż e inne narody s ł o w i a ń s k i e , w ś r ó d k t ó r y c h b y l i B u ł g a r z y . Jest to w j a k i m ś sensie z r o z u m i a ł e , p o n i e w a ż r e a l n ą pomoc w walce S ł o ­ w i a n o m p o ł u d n i o w y m o k a z y w a ł a Rosja - g ł ó w n y przeciwnik polskiej n i e p o d l e g ł o ś c i . N i e z a l e ż n i e od t y c h z ł o ż o n y c h u w a r u n k o w a ń losy obu naszych n a r o d ó w w X I X w. c z ę s t o s i ę p r z e p l a t a ł y . P r z y k ł a d e m jest pomoc okazana N e o f i t o w i B o z w e l e m u przez p o l s k ą e m i g r a c j ę w T u r c j i podczas j e g o z a b i e g ó w o u n i e z a l e ż n i e n i e się C e r k w i bułgarskiej od patriarchatu k o n s t a n t y n o p o l i t a ń s k i e g o . Z g ł o s z o n e przez B o z w e l e g o postulaty z a s t ą p i e n i a greckiego w ł a d y k i przez duchownego b u ł g a r ­ skiego i w p r o w a d z e n i a m o d l i t w w j ę z y k u n a r o d o w y m s p o w o d o w a ł y internowanie duchownego na ś w i ę t e j G ó r z e A t h o s . Dopiero w 1870 r. W y s o k a Porta w y d a ł a firman z e z w a l a j ą c y na p o w o ł a ­ nie o d r ę b n e g o egzarchatu b u ł g a r s k i e g o . K i l k a lat p ó ź n i e j , w w y n i k u w o j n y rosyjsko-tureckiej kongres b e r l i ń s k i z d e c y d o w a ł o u t w o r z e n i u z a l e ż n e g o od T u r c j i K s i ę s t w a B u ł g a r s k i e g o . Informacje d o t y c z ą c e b u ł g a r s k i e j historii z a j m u j ą niewiele miejsca w omawianej k s i ą ż c e , po­ n i e w a ż A u t o r k a u z n a ł a , ż e s t a n o w i ą t y l k o o g ó l n e ramy, w k t ó r y c h k s z t a ł t o w a ł y s i ę stosunki p o l s k o - b u ł g a r s k i e . Takie rozumowanie jest z r o z u m i a ł e , c h o c i a ż na p o c z ą t k u pierwszego rozdzia­ łu m o ż n a b y ł o p o d a ć nieco w i ę c e j informacji o b u ł g a r s k i e j historii. Zamiast tego znajdujemy tam obszerny w y w ó d na temat z w i ą z k ó w p o l s k o - b u ł g a r s k i c h od ś r e d n i o w i e c z a po w i e k X X . Oficjalna w y k ł a d n i a w y p r a w y k r ó l a W ł a d y s ł a w a I I I pod W a r n ę z p e w n o ś c i ą nie zaspokoi d o c i e k l i w o ś c i h i s t o r y k a , ale stanowi w ł a ś c i w y p u n k t w y j ś c i a do o m ó w i e n i a z w i ą z k ó w polsko-bułgarskich �333 A R T Y K U Ł Y RECENZYJNE, RECENZJE I O M Ó W I E N I A w X I X i X X w. I c h i s t o t n ą c z ę ś c i ą b y ł o d t ą d u d z i a ł W ę g r ó w , k t ó r y c h k r ó l e m b y ł W a r n e ń c z y k . W w i e k u X I X w s p ó l n i e z Polakami w a l c z y l i o n i z o b c ą p r z e m o c ą . M a m na m y ś l i opisane szcze­ g ó ł o w o losy u c z e s t n i k ó w w ę g i e r s k i e j r e w o l u c j i 1848 r. Ten fragment dobrze ukazuje stosunek autorki do historii. Zamiast oceniania i ferowania w y r o k ó w , znajdujemy p r ó b ę w y j a ś n i e n i a i zro­ zumienia p r z y c z y n k o n w e r s j i na islam c z ę ś c i polskich o f i c e r ó w internowanych przez T u r k ó w na terenach dzisiejszej B u ł g a r i i . B e m , Stein i K m e t a nie posiadali p r z e c i e ż ś r o d k ó w finansowych hr. W ł a d y s ł a w a Zamoyskiego, u m o ż l i w i a j ą c y c h zachowanie n i e z a l e ż n o ś c i . Z b l i ż e n i e p o l s k o - b u ł g a r s k i e z a p o c z ą t k o w a ł y w X I X w. kontakty osobiste l i t e r a t ó w i uczo­ n y c h , a potem t a k ż e d z i a ł a l n o ś ć pierwszych organizacji, k t ó r e p o d j ę ł y trud w y d a w a n i a w ł a s n y c h czasopism i organizowania r ó ż n e g o rodzaju imprez o k o l i c z n o ś c i o w y c h . Opis tych w y s i ł k ó w za­ m y k a j ą c pierwszy r o z d z i a ł , stanowi d o s k o n a ł e w y j a ś n i e n i e dla zaprezentowanego dalej nasilenia tej d z i a ł a l n o ś c i w okresie m i ę d z y w o j e n n y m . B u ł g a r i ę o d w i e d z i ł y w t e d y liczne polskie delegacje instytucji i ś r o d o w i s k o ś w i a t o w y c h . K u l m i n a c j ą tych k o n t a k t ó w b y ł o otwarcie latem 1935 r. mauzoleum W ł a d y s ł a w a W a r n e ń c z y k a , z u d z i a ł e m polskiej delegacji oficjalnej i cara B u ł g a r i i - Borysa. R o z d z i a ł , podobnie j a k p o z o s t a ł e , z o s t a ł zaopatrzony w n i e z w y k l e bogaty m a t e r i a ł ikonograficzny. O b o k z d j ę ć , znajdujemy tu kopie d o k u m e n t ó w , plany, mapy, tabele. Szkoda, ż e nie zawsze w y t ł u m a c z o n o d o k ł a d n i e ich z w i ą z e k z tekstem, j a k w przypadku k o p i i karty t y t u ł o ­ wej Trzech bułgarskich pieśni Aleksandra C h o d ź k i (s. 39), oraz nie w y j a ś n i o n o d o k ł a d n i e j t r e ś c i , j a k w przypadku przytoczonego na s. 49 w y k a z u w y d a t k ó w na b u d o w ę pomnika k r ó l a W ł a d y s ł a w a pod W a r n ą , k t ó r y nie zawiera przypisu d o t y c z ą c e g o waluty. D r u g i r o z d z i a ł ( k s i ą ż k a ma u k ł a d rzeczowy) prezentuje d w i e w y b i t n e postacie n i e z w y k l e zasłużone dla r o z w i j a n i a s t o s u n k ó w polsko-bułgarskich: Jana Grzegorzewskiego Z e m b r z u s k ą - G u r z y ń s k ą . Trafnie z a t y t u ł o w a n o go Na pograniczu kultur, i Wandę b o w i e m d z i a ł a l n o ś ć bo­ h a t e r ó w o b e j m o w a ł a styk Europy i A z j i . S z c z e g ó l n i e dobrze w i d a ć to w pracy wspomnianego w c z e ś n i e j J. Grzegorzewskiego, k t ó r y ma w i e l k i e z a s ł u g i nie t y l k o dla r o z w o j u k o n t a k t ó w z B u ł ­ g a r i ą , ale t a k ż e dla powstania polskiej t u r k o l o g i i . Wanda Z e m b r z u s k a - G u r z y ń s k a z o s t a ł a o k r e ś ­ lona m i a n e m „ c z ł o w i e k a d w ó c h kultur". M n i e j znana w Polsce n i ż Grzegorzewski, jest wspania­ ł y m p r z y k ł a d e m zachowania polskości w trzecim pokoleniu. Urodzona w Sofii w 1889 r. u k o ń c z y ł a tam g i m n a z j u m i po studiach w e L w o w i e p o w r ó c i ł a do B u ł g a r i i by z a j ą ć s i ę tam dzia­ ł a l n o ś c i ą na rzecz k o l o n i i polskiej. Z powodzeniem ł ą c z y ł a d z i a ł a l n o ś ć d z i e n n i k a r s k ą z l i t e r a c k ą . D o w o d z ą tego reprodukowane w k s i ą ż c e autografy wierszy napisanych w dwóch językach - p o l s k i m i b u ł g a r s k i m . N i e z a p o m n i a ł a o B u ł g a r i i po powrocie do P o l s k i . Z Poznania, gdzie o s i a d ł a w r a z z m ę ż e m , k o n t y n u o w a ł a s w o j ą p r a c ę na rzecz z b l i ż e n i a polsko-bułgarskiego. W i e l k o p o l a n i e docenili j e j w k ł a d w rozwijanie d z i a ł a l n o ś c i organizacji s p o ł e c z n y c h i k u l t u r a l ­ n y c h - po ś m i e r c i j e j c i a ł o s p o c z ę ł o w krypcie z a s ł u ż o n y c h na cmentarzu s t a r o ł ę c k i m . Trzeci r o z d z i a ł - Polonia bułgarska, jest najobszerniejszy i zawiera r o z w a ż a n i a , k t ó r e , j a k s ą d z ę , z d e c y d o w a ł y o p o d j ę c i u w y s i ł k u napisania k s i ą ż k i . Zaprezentowano w n i m losy w s p ó ł ­ czesnej P o l o n i i w B u ł g a r i i , w oparciu o w ł a s n e badania. U w a ż a m , ż e podnosi to z n a c z ą c o war­ t o ś ć tej c z ę ś c i k s i ą ż k i . A u t o r k a u k a z a ł a s z e r o k ą p a n o r a m ę ż y c i a polonijnego, p o c z y n a j ą c od o g ó l ­ n y c h danych na temat l i c z e b n o ś c i i s k ł a d u s p o ł e c z n e g o , przez w i a d o m o ś c i o ż y c i u r e l i g i j n y m i znaczeniu j ę z y k a polskiego, po o m ó w i e n i e instytucjonalnej strony f u n k c j o n o w a n i a Polonii - D o m Polski oraz inne organizacje. W rozdziale, obok obszernej informacji zebranej podczas l i c z n y c h w y j a z d ó w badawczych, p o d j ę t o t a k ż e p r ó b ę analizy relacji m i ę d z y p o l s k o ś c i ą a P o l o n i ą i prezentacji P o l a k ó w j a k o grupy narodowej. Te ciekawe fragmenty, o d w o ł u j ą c e s i ę do wydanej przez a u t o r k ę d z i e s i ę ć lat w c z e ś n i e j k s i ą ż k i Dzieje Polaków na ziemiach bułgarskich (Poznań 1993), i l u s t r u j ą nie t y l k o z d j ę c i a i cytaty z d o k u m e n t ó w , ale t a k ż e fragmenty r o z m ó w przeprowa­ dzonych z bohaterami r o z d z i a ł u oraz napisane przez nich wiersze. W y w o d y te u k a z u j ą wszech­ s t r o n n o ś ć z a i n t e r e s o w a ń badawczych k u l t u r o z n a w c y , opartych na osobistym zaangażowaniu. Podczas lektury w y c z u w a l n a jest empatia, z j a k ą A u t o r k a ukazuje p o s z c z e g ó l n e problemy. N a tle poprzedniego znacznie skromniej prezentuje s i ę ostatni, czwarty r o z d z i a ł , o m a w i a j ą c y g r u p ę B u ł g a r ó w p r z e b y w a j ą c y c h w Polsce po I I wojnie ś w i a t o w e j . U . Kaczmarek p r z y p o m n i a ł a , ż e pierwsi B u ł g a r z y osiedlali s i ę w Polsce j u ż w okresie m i ę d z y w o j e n n y m . D o tej tradycji n a w i ą z u j e �334 A R T Y K U Ł Y RECENZYJNE, RECENZJE I O M Ó W I E N I A w s p ó ł c z e s n a , nieliczna b u ł g a r s k a emigracja, l i c z ą c a w e d ł u g danych ambasady b u ł g a r s k i e j w War­ szawie ok. 5 tys. o s ó b . M i m o znacznie mniejszej o b j ę t o ś c i tego r o z d z i a ł u , n a l e ż y u z n a ć c e l o w o ś ć j e g o napisania. Tak n i e w i e l e p r z e c i e ż w i e m y o a k t y w n o ś c i organizacji b u ł g a r s k i c h z a ł o ż o n y c h w Ł o d z i i W r o c ł a w i u w ostatniej dekadzie u b i e g ł e g o stulecia. I c h o b e c n o ś ć p o d k r e ś l a d ą ż e n i e do zachowania r ó w n o w a g i i d w u k i e r u n k o w o ś c i w y m i a n y p o l s k o - b u ł g a r s k i e j . Jednak niezbyt prze­ k o n u j ą c o realizuje cel ukazania „ z n a c z ą c e j o b e c n o ś c i B u ł g a r ó w w Polsce". O w a o b e c n o ś ć n i g d y a ż tak z n a c z ą c a nie b y ł a . Z p o w o d z e n i e m za to u d a ł o s i ę A u t o r c e z r e a l i z o w a ć p o z o s t a ł e cele postawione opracowaniu: ukazanie d z i e j ó w s t o s u n k ó w p o l s k o - b u ł g a r s k i c h , p r z y b l i ż e n i e najbar­ dziej z a s ł u ż o n y c h w tej dziedzinie postaci oraz zarysowanie obrazu polskiej k o l o n i i w B u ł g a r i i . Urszula Kaczmarek o p u b l i k o w a ł a k s i ą ż k ę , k t ó r a podsumowuje p o d j ę t y przez n i ą w i e l e lat temu trud dokumentowania historii z w i ą z k ó w p o l s k o - b u ł g a r s k i c h . Obszerny m a t e r i a ł i k o n o g r a ­ ficzny u z u p e ł n i a j ą c tekst potwierdza w i e l k i e z a a n g a ż o w a n i e A u t o r k i w o m a w i a n ą t e m a t y k ę (na k i l k u z d j ę c i a c h znajdziemy j e j p o s t a ć ) . N i e b ę d z i e przesady w stwierdzeniu, ż e stanowi j e g o i n t e g r a l n ą c z ę ś ć . W i d a ć to nawet w formie p o d p i s ó w p o s z c z e g ó l n y c h r y c i n , k o n t y n u u j ą c e j m y ś l r o z p o c z ę t ą w t e k ś c i e . K s i ą ż k ę zaopatrzono w obszerna b i b l i o g r a f i ę , indeksy osobowy i nazw geograficznych oraz spis tabel. K o ń c z y j ą podsumowanie z a t y t u ł o w a n e Zamiast zakończenia, k t ó r e jest d o s y ć nietypowe. Zamiast analizy i o g ó l n y c h w n i o s k ó w , znajdujemy w n i m r e f l e k s j ę p o ś w i ę c o n ą w y b i t n y m Polakom b ę d ą c y m duchowymi p r z y w ó d c a m i bułgarskiej Polonii. Dzisiaj, gdy p i s z ę te s ł o w a , w i e m , ż e jest to ostatni r o z d z i a ł napisany przez U r s z u l ę Kaczmarek, k t ó r e j n a g ł a ś m i e r ć z a m k n ę ł a a k t y w n o ś ć n a u k o w ą . Dlatego f o r m ę z a k o ń c z e n i a o d c z y t u j ę j a k o zapro­ szenie do k o n t y n u o w a n i a b a d a ń nad p r o b l e m a t y k ą s t o s u n k ó w p o l s k o - b u ł g a r s k i c h . Jestem prze­ konany, ż e n a s t ę p n i badacze b ę d ą p a m i ę t a l i o tej k s i ą ż c e i o d o r o b k u j e j A u t o r k i . Andrzej Piotr Ż u k , Społeczeństwo w działaniu. wych ruchów w Polsce, społecznych Ekolodzy, feministki, skłotersi. Socjologiczna Fur i er analiza no­ Warszawa 2 0 0 1 , W y d a w n i c t w o N a u k o w e S C H O L A R , ss. 261 K i m s ą feministki i ekolodzy? W i ę k s z o ś ć s p o ł e c z e ń s t w a polskiego posiada j u ż p e w n ą ( c z ę s t o nie p o z b a w i o n ą stereotypizacji) w i e d z ę na ten temat. K o j a r z y m y ich g ł ó w n i e z g ł o ś n y m i happenin­ gami i demonstracjami w obronie kobiet lub nadmiernie eksploatowanej przyrody. N a j c z ę ś c i e j d o c i e r a j ą do nas s k r a w k i i c h rzeczywistych p o g l ą d ó w i form a k t y w n o ś c i . Jednak k i m s ą skłotersi? Wszystkich zainteresowanych o d p o w i e d z i ą na to pytanie, a t a k ż e d o g ł ę b n y m zrozumieniem feno­ menu n o w y c h r u c h ó w s p o ł e c z n y c h kieruję do k s i ą ż k i Piotra Ż u k a : Społeczeństwo Ekolodzy, feministki, skłotersi. Socjologiczna analiza nowych ruchów społecznych w w działaniu. Polsce. Owe trzy nowe ruchy s ą tutaj p r z y c z y n k i e m do g ł ę b s z e j refleksji nad k o n d y c j ą ś w i a t a w s p ó ł ­ czesnego. O t r z y m u j e m y d u ż ą d a w k ę w i e d z y o s p o ł e c z e ń s t w a c h zachodnich, k t ó r e w c z e ś n i e j n i ż Polska w e s z ł y w f a z ę p o n o w o c z e s n ą . Poznajemy podstawowe elementy postmodernistycznej k r y t y k i s p o ł e c z e ń s t w a konsumpcyjnego i k u l t u r y masowej. Jej n o ś n i k i e m s ą w ł a ś n i e nowe ruchy s p o ł e c z n e , k t ó r e na stałe w p i s a ł y s i ę w j u ż w krajobraz ś w i a t a zachodniego. Przy okazji rekonstruowania ruchu ekologicznego, ś r o d o w i s k a feministek oraz s k ł o t e r s ó w p o w s t a ł r ó w n i e ż d o s k o n a ł y obraz s p o ł e c z e ń s t w a polskiego na p r o g u trzeciego t y s i ą c l e c i a . A u t o r dzieli s i ę z n a m i bardzo i n t e r e s u j ą c y m i u w a g a m i na temat istnienia klasy ś r e d n i e j , k o n d y c j i p o l ­ skiej inteligencji, sytuacji m ł o d z i e ż y oraz funkcjonowania s p o ł e c z e ń s t w a obywatelskiego. Tak w i e l e w ą t k ó w z o s t a ł o r o z w i n i ę t y c h dla potrzeb lepszego osadzenia n o w y c h r u c h ó w s p o ł e c z n y c h w k o n t e k ś c i e p o l s k i m . Jak wskazuje Ż u k , s t a n o w i ą one na naszym gruncie zjawisko nowe. S ą m a ł y m i e n k l a w a m i w a r t o ś c i ponowoczesnych, n o ś n i k a m i innowacyjnego p o d e j ś c i a do status quo. Za t e o r e t y c z n ą p o d b u d o w ę dla opisania problemu badawczego s ł u ż ą przede w s z y s t k i m teorie n o w y c h r u c h ó w s p o ł e c z n y c h . P r z y w o ł a n a zostaje koncepcja A l a n a Touraina, w której za nowe ź r ó d ł o k o n f l i k t ó w s p o ł e c z n y c h uznano h i s t o r y c z n o ś ć . Walka na najbardziej o g ó l n y m poziomie t w o ­ rzenia r z e c z y w i s t o ś c i s p o ł e c z n e j , w której s t a w k ą jest kontrola orientacji kulturowych, jest w ł a ś n i e �335 A R T Y K U Ł Y RECENZYJNE, RECENZJE I O M Ó W I E N I A ruchem s p o ł e c z n y m . P o d ł o ż e m na k t ó r y m r o d z ą s i ę nowe ruchy jest społeczeństwo postindustrial- ne. W t y m n o w y m typie s p o ł e c z e ń s t w a n a s t ę p u j e p r z e s u n i ę c i e w kierunku takich w a r t o ś c i s p o ł e c z ­ n y c h j a k : decentralizacja, s a m o r z ą d n o ś ć , nacisk na a u t o n o m i ę oraz zachowanie t o ż s a m o ś c i . N o w e ruchy nie s t a w i a j ą sobie j u ż za cel otwartej w a l k i z systemem (tak j a k m i a ł o to miejsce w przypadku tradycyjnego ruchu robotniczego), przede w s z y s t k i m s ą zainteresowane poszerzaniem społeczeń­ stwa obywatelskiego oraz zmianami j a k o ś c i o w y m i na poziomie ż y c i a jednostki. N a o b r z e ż a c h m a t e r i a l i z m u oraz w a r t o ś c i t r a d y c j o n a l i s t y c z n o - r e l i g i j n y c h , uznawanych za d o m i n u j ą c e w kulturze polskiej, nowe ruchy s p o ł e c z n e i n k o r p o r u j ą ten w ł a ś n i e m o d e l k u l t u r o w y . Jak d o w o d z i Ż u k , j e d y n i e inteligencja oraz m ł o d z i e ż alternatywna m o ż e b y ć b a z ą s p o ł e c z n ą dla tego t y p u d z i a ł a l n o ś c i . Polska klasa ś r e d n i a pozostaje raczej wierna w a r t o ś c i o m materialistyczn y m i nie stanowi (tak j a k ma to miejsce w s p o ł e c z e ń s t w a c h zachodnich) zaplecza dla t y c h r u c h ó w . R o d z i m e r u c h y m a j ą r ó w n i e ż i n n ą g e n e z ę od swoich starszych o d p o w i e d n i k ó w na Zachodzie. N i e z r o d z i ł y s i ę z k o n t r k u l t u r y lat s z e ś ć d z i e s i ą t y c h , k t ó r a w Polsce nie m i a ł a tak w i e l k i e g o i m p e t u i w p ł y w u na o b o w i ą z u j ą c y m o d e l kultury. D l a e k o l o g ó w w a ż n y m i inspiracjami b y ł a j e d y n i e P o m a r a ń c z o w a A l t e r n a t y w a , natomiast w i ę k s z o ś ć w a ż n y c h dla n i c h w z o r c ó w prze­ n i k n ę ł a w latach o s i e m d z i e s i ą t y c h z Europy Zachodniej i S t a n ó w Zjednoczonych. R ó w n i e ż zdaniem feministek, trudno o d n a l e ź ć inspiracje t y p o w o polskie dla i c h ruchu. Ist­ n i e j ą c a w Polsce L i g a K o b i e t s t a n o w i ł a w ł a ś c i w i e zaprzeczenie i d e i f e m i n i s t y c z n y c h , k t ó r e r o z p r z e s t r z e n i ł y s i ę w ó w c z a s w ś w i e c i e zachodnim. Podobna sytuacja m a miejsce w p r z y p a d k u s k ł o t e r s ó w . Idea s k ł o t i n g u , p o l e g a j ą c a na zajmowaniu przez m ł o d y c h l u d z i p u s t o s t a n ó w i t w o r z e ­ n i u pewnego rodzaju k o m u n , p r z y w ę d r o w a ł a prosto z europejskich ś r o d o w i s k alternatywnych w r a z z p o c z ą t k i e m lat d z i e w i ę ć d z i e s i ą t y c h . S z c z e g ó l n i e i n t e r e s u j ą c e fragmenty k s i ą ż k i p o ś w i ę c o n e s ą rekonstrukcji p o d s t a w o w y c h struk­ tur organizacyjnych, bazy s p o ł e c z n e j oraz w a r t o ś c i i c e l ó w , j a k i e t o w a r z y s z ą prezentowanym ś r o d o w i s k o m . A u t o r p o k u s i ł s i ę o stworzenie w s p ó l n e j p ł a s z c z y z n y dla p r z e k o n a ń i postaw k a ż ­ dego z r u c h ó w . N a podstawie przeprowadzonych b a d a ń ankietowych, za w a r t o ś c i k o n s t y t u u j ą c e dla u c z e s t n i k ó w n o w y c h r u c h ó w s p o ł e c z n y c h u z n a ł wartości postmateriałistyczne. ci t y c h ś r o d o w i s k s k ł a n i a j ą s i ę k u d y s k u r s o w i postmodernistycznemu, Reprezentan­ kwestionując istnienie w s z e l k i c h p r a w d absolutnych. M o ż e m y z a o b s e r w o w a ć w ś r ó d nich zanik w i a r y w n i e o m y l n o ś ć n a u k i i z b a w c z ą moc w y t w o r ó w technologicznych. Respondenci p r e z e n t u j ą t a k ż e p o n o w o c z e s n ą p o s t a w ę wobec r e l i g i i , b u d u j ą w ł a s n e koncepcje tzw. „religii p r y w a t n e j " . Z jednej strony zieloni, feministki i słotersi o d r z u c a j ą w a r t o ś c i przedmaterialistyczne (zinstytu­ c j o n a l i z o w a n ą religię, patriotyzm, t r a d y c y j n ą r o d z i n ę , w a r t o ś c i propagowane przez k o ś c i ó ł kato­ l i c k i , itd.). Z drugiej, s p r z e c i w i a j ą s i ę przejawom kultury materialistycznej ( k o n s u m p c j o n i z m o w i , komercjalizacji, p r a k t y k o m m i ę d z y n a r o d o w y c h korporacji, makdonaldyzacji s p o ł e c z e ń s t w a ) . I c h propozycje m o ż e m y zatem o k r e ś l i ć mianem trzeciej fali kulturowej, nie k o r e s p o n d u j ą c e j z d w o m a poprzednimi modelami. N o w e ruchy p r z y j m u j ą najczęściej s t r u k t u r ę l u ź n y c h sieci, celowo rezygnu­ j ą c z centralnego punktu decyzyjnego. Obok stałych c z ł o n k ó w p o s i a d a j ą d u ż ą l i c z b ę z w o l e n n i k ó w , k t ó r z y u j a w n i a j ą swa o b e c n o ś ć w momencie konfrontacji ze status quo. D o podstawowych f o r m ich a k t y w n o ś c i s p o ł e c z n e j n a l e ż ą : demonstracje, happeningi, sitingi, blokady i okupacje. Ponadto orga­ nizowane s ą zloty, spotkania, kluby dyskusyjne dla c z ł o n k ó w i s y m p a t y k ó w ruchu oraz d z i a ł a l n o ś ć pomocniczo-informacyjna (np. porady dla kobiet w klubach feministycznych). S k ł o t y p e ł n i ą t a k ż e c z ę s t o r o l ę regionalnych a n i m a t o r ó w k u l t u r o w y c h dla sceny alternatywnej. Ż u k t ł u m a c z y zjawisko n o w y c h r u c h ó w s p o ł e c z n y c h poprzez r e k o n s t r u k c j ę i c h c e l ó w , m o t y ­ w ó w , zasad organizacji, f o r m a k t y w n o ś c i . N i e s ą to jednak d o k ł a d n e monografie p o s z c z e g ó l n y c h r u c h ó w . D l a o s ó b s z c z e g ó l n i e zainteresowanych k t ó r y m ś z nich m o g ą to b y ć informacje nie­ w y s t a r c z a j ą c e , poutykane w g ą s z c z u teoretycznych r o z w a ż a ń . M i m o , iż nowe ruchy m o g ą s i ę w y d a w a ć j e d y n i e i l u s t r a c j ą dla w a ż n i e j s z y c h p r o c e s ó w spo­ ł e c z n y c h , i c h rola nie jest w tej k s i ą ż c e bagatelizowana. Warto na c h w i l ę z a t r z y m a ć s i ę nad p r o ­ p a g o w a n y m i przez nich p o g l ą d a m i , c h o ć p o z o s t a j ą one z j a w i s k i e m d o ś ć egzotycznym w naszym s p o ł e c z e ń s t w i e . Okazuje s i ę b o w i e m , ż e poza demonstracjami i g ł o ś n y m i happeningami niosą ze s o b ą i n t e r e s u j ą c e , nowe w a r t o ś c i k u l t u r o w e . Ż u k nie n a w o ł u j e do i c h akceptowania, j e d y n i e �336 A R T Y K U Ł Y RECENZYJNE, RECENZJE I O M Ó W I E N I A akcentuje i c h istnienie. Nade wszystko k s i ą ż k a ta jest s w o i s t y m p r z e w o d n i k i e m po ś w i e c i e posti n d u s t r i a l n y m oraz meandrach postmodernistycznych teorii, k t ó r e p r ó b u j ą go o b j a ś n i a ć . Pobudza do refleksji nad m o ż l i w y m i m o d e l a m i k u l t u r o w y m i , j a k i e j u ż w k r ó t c e m o g ą z a i s t n i e ć w s p o ł e ­ c z e ń s t w i e p o l s k i m . Dyskretnie w p r o w a d z a nas za k u l i s y p o n o w o c z e s n o ś c i . Joanna Roch Sulima, Głosy tradycji, Warszawa 2 0 0 1 , W y d a w n i c t w o D i G , ss. W 2000 r o k u Roch Sulima o p u b l i k o w a ł Antropologię codzienności. Cukras 184 Głosy tradycji są - jak czytamy w „ P o s ł o w i u " - d o p e ł n i e n i e m tej k s i ą ż k i . U k a z u j ą zarazem nowe m o ż l i w o ś c i odczyta­ nia w s p ó ł c z e s n e j kultury, w k t ó r e j , m i m o szybko z a c h o d z ą c y c h zmian, w c i ą ż jeszcze obecne s ą elementy p r z e s z ł o ś c i , tradycji. Sulima o d k r y w a j e w „ ś w i a t o p o g l ą d a c h potocznych, w folklorze, m i t o l o g i a c h ś r o d o w i s k o w y c h , we w s p ó ł c z e s n y c h przejawach c z e g o ś , co o k r e ś l a s i ę p o w s z e c h n ą p a m i ę c i ą k u l t u r o w ą czy e s t e t y c z n ą , u o b e c n i a j ą c ą s i ę w lekturze krajobrazu, p r z e j a w i a n i u s i ę sacrum, w m ó w i e n i u o swojej « n a j b l i z s z e j o j c z y z n i e » , w ś w i ę t o w a n i u , r y t u a ł a c h p o l i t y c z n y c h , w l o k a l n y c h « w z o r a c h u m i e r a n i a » , w spontanicznych ekspresjach, np. w t z w t w ó r c z o ś c i naiwnej i nieprofesjonalnej, w o b i e g o w y c h standardach k u l t u r y popularnej" (s. 182). Z a u w a ż a l n e jest w y c z u l e n i e A u t o r a na przemijanie i pragnienie ocalenia c h o ć b y c z ą s t k i tego, co odchodzi w n i e p a m i ę ć lub t r w a t y l k o w swej - n a j c z ę ś c i e j p r z e k s z t a ł c o n e j - formie z e w n ę t r z ­ nej, z m i e n i a j ą c p i e r w o t n y sens. Sulima wskazuje na naruszenie istoty w i e l u z a c h o w a ń , k t ó r e w r o s ł y w n a s z ą k u l t u r ę , a d z i ś - w t ł o c z o n e w t r y b y gospodarki r y n k o w e j , traktowane j a k t o w a r t r a c ą dawne znaczenie, s t a j ą s i ę n i e z r o z u m i a ł e dla l u d z i o m a m i o n y c h k o n s u m p c y j n y m stylem ż y c i a , nie p o j m u j ą c y c h istoty sacrum, nie u m i e j ą c y c h m y ś l e ć kategoriami s y m b o l i c z n y m i , nie z n a j ą c y c h h i s t o r i i w ł a s n e j grupy, j e j kultury, w ł a s n y c h korzeni. W i d z i m y c h o c i a ż b y j a k bardzo z m i e n i a s i ę s p o s ó b obchodzenia n a j p i ę k n i e j s z e g o ze ś w i a t dorocznych - B o ż e g o Narodzenia. Jak w y k o r z y s t u j e s i ę charakterystyczne d l a ń zachowania ( ś p i e w a n i e k o l ę d , o f i a r o w y w a n i e podar­ k ó w , strojenie c h o i n k i , dzielenie s i ę o p ł a t k i e m ) dla c e l ó w k o m e r c y j n y c h . W rozdziale z a t y t u ł o ­ w a n y m „ K o l ę d y p o l s k i e " A u t o r p r z y p o m i n a c z y m b y ł ( i b y ć p o w i n i e n ) czas B o ż e g o Narodzenia, j a k i e miejsce z a j m u j ą k o l ę d y w b o ż o n a r o d z e n i o w y m ś w i ę t o w a n i u , j a k ą w i n n y p e ł n i ć r o l ę . A n a l i ­ zuje teksty w i e l u nieznanych szerzej k o l ę d (od ś r e d n i o w i e c z n y c h po w s p ó ł c z e s n e ) , o d c z y t u j ą c ich znaczenie. Teksty te m ó w i ą o w i ę z i c z ł o w i e k a z B o g i e m , o u c z ł o w i e c z e n i u B ó s t w a , o d o k o ­ n u j ą c e j s i ę w czasie B o ż e g o Narodzenia przemianie, g l o r y f i k a c j i u b ó s t w a (rozumianego j a k o ż y c i e z B o g i e m , w B o g u ) , o darze i ofierze. J ę z y k k o l ę d , tych ś p i e w a n y c h w k o ś c i o ł a c h i t y c h „ d o m o w y c h " , jest „ s w o j s k i " , „ t u t e j s z y " , s ł u ż y ukazaniu ś w i a t a bliskiego, znanego t y m , k t ó r z y j e s t w o r z y l i . Jest w k o l ę d a c h r a d o ś ć , ś w i a d o m o ś ć uczestnictwa w n i e z w y k ł y c h wydarzeniach. N i o s ą one w s p o m n i e n i a rodzinnego d o m u , b l i s k i c h . P r z y w o ł u j ą n i e p o w t a r z a l n ą a t m o s f e r ę daw­ n y c h ś w i ą t , ale t e ż - j a k pisze Sulima - „ m o g ą b y ć « n a r z e d z i e m » zakorzenienia s i ę w Universum" (s. 14). Jest to s z c z e g ó l n i e w a ż n e d z i ś , „ g d y pasma tradycji s i ę p o r w a ł y , gdy coraz bardziej j e s t e ś ­ my «znikąd»" (tamże). W k o l e j n y m rozdziale ( „ P o l s k i s p o s ó b umierania") A u t o r przytacza teksty m ó w pogrzebo­ w y c h t w o r z o n y c h i w y g ł a s z a n y c h przez A d a m a Pacha ( 1 9 0 7 - 1 9 8 0 ) nad g r o b a m i o s ó b z w i ą z a ­ n y c h za ż y c i a z Zakopanem i Podhalem. W j a k ż e osobisty, niepowtarzalny s p o s ó b m ó w i ł on o z m a r ł y c h i ich z w i ą z k a c h z regionem, w k t ó r y m i dla k t ó r e g o ż y l i , o tych, k t ó r z y t w o r z y l i p o d h a l a ń s k ą w s p ó l n o t ę . Jak w i e l k ą m i ł o ś c i ą do c z ł o w i e k a i z i e m i , po której s t ą p a ł przepojone s ą jego mowy pożegnalne. M o w y pogrzebowe w y r a s t a j ą z tradycji staropolskiej. S z c z e g ó l n i e r o z k w i t a j ą w czasach baro­ k u , n a j b l i ż s z e jednak s ą - j a k p o d k r e ś l a Sulima - tradycji renesansowej, z charakterystycznym dla niej kreowaniem z a s ł u g i przydawaniem ich z m a r ł e m u . W mowach pogrzebowych A d a m a Pacha p o j a w i a j ą się przede w s z y s t k i m obrazy ż y w o t a , j a k i e z m a r ł y w i ó d ł na ziemi. S ą w nich t a k ż e obec­ ne wizje z a ś w i a t ó w i p o d r ó ż y m i ę d z y ś w i a t a m i , sama ś m i e r ć natomiast jest prawie niewidoczna. �A R T Y K U Ł Y RECENZYJNE, 337 RECENZJE I O M Ó W I E N I A S u l i m a p o d k r e ś l a , że refleksja nad l u d o w ą e s c h a t o l o g i ą jest uboga, s z c z ą t k o w a . Niezwykle rzadkie s ą t e ż refleksje nad l u d o w ą w y o b r a ź n i ą (s. 40). Zagadnienie to z o s t a ł o zasygnalizowane przez A u t o r a w rozdziale „ S ł o w o i sacrum". N a w y b r a n y c h p r z y k ł a d a c h p r ó b u j e on p r z e d s t a w i ć k o d sakralny w s p ó ł c z e s n e j t w ó r c z o ś c i ludowej (pisanej), z charakterystycznymi dla niej uzasad­ n i e n i a m i t y p u magicznego i religijnego. Zarysowany z o s t a ł r ó w n i e ż p r o b l e m z w i ą z k u m i ę d z y m i t a m i n a r o d o w y m i i l u d o w y m i . A u t o r przypomina, ż e kultura l u d o w a d z i ś j u ż nie istnieje, ż y j e t y l k o jej m i t , ż y j ą marzenia o niej, nie jest natomiast obecna w dyskusjach, r o z w a ż a n i a c h . C i e r p i ­ m y na „ k o m p l e k s c h ł o p s k i " . M o ż e s i ę on j e d n a k „ o k a z a ć s w o i s t y m k a p i t a ł e m na p r z y s z ł o ś ć , rezerwuarem z n a c z e ń s y m b o l i c z n y c h , ale nie ekonomicznych, o d r ó ż n i a j ą c y c h nas w u n i f i k u j ą c e j s i ę g w a ł t o w n i e kulturze E u r o p y i ś w i a t a " (s. 103). Tytuł r o z d z i a ł u , w k t ó r y m o m a w i a n e s ą te kwestie ( „ M i t y polskie i m i t y l u d o w e " ) nie wydaje s i ę n a j s z c z ę ś l i w i e j dobrany. M i t y l u d o w e , o k t ó r y c h pisze A u t o r , s ą p r z e c i e ż t a k ż e polskie, podobnie j a k m i t y narodowe, c h o ć c z ę s t o trudno p r z e p r o w a d z i ć w y r a ź n e granice m i ę d z y n i m i . I n n y m t y p e m t e k s t ó w , do k t ó r y c h s i ę g n ą ł Sulima, jest poezja, zrodzona w czasie s t r a j k ó w (1970, 1980), o k r e ś l o n y c h przez A u t o r a omawianej k s i ą ż k i m i a n e m „ d r a m a t u społecznego". W wydarzeniach tych d o s t r z e g ł on p o d o b i e ń s t w o do turnerowskiej w s p ó l n o t y egzystencjalnej (communitas). Z o s t a ł y one przeanalizowane w e d ł u g schematu o b r z ę d ó w p r z e j ś c i a . Z d a n i e m Sulimy, „ k o n c e p c j a Turnera podsuwa p o m y s ł y « e t n o g r a f i c z n e g o » badania zjawisk i r u c h ó w p o l i ­ t y c z n y c h , uzasadnia t e ż s e m i o t y c z n ą m e t o d ę badania d z i a ł a j ą c y c h i d e o l o g i i oraz i c h z n a k o w y c h n o ś n i k ó w w postaci t e k s t ó w poetyckich, wszelkiego t y p u p r z e k a z ó w j ę z y k o w y c h " (s. 75). B y ć m o ż e , A u t o r o w i uda s i ę z a c h ę c i ć e t n o l o g ó w do p ó j ś c i a t y m tropem. K o l e j n y rodzaj t e k s t ó w literackich, k t ó r e z a i n t e r e s o w a ł y S u l i m ę , p r z y n a l e ż y do tzw. literatury brukowej, p o w s t a j ą c e j m . i n . w ś r o d o w i s k a c h robotniczych. Jej p r z y k ł a d e m m o ż e b y ć c y k l p o w i e ś c i S t a n i s ł a w a Dobiasza ( 1 9 1 2 - 1 9 9 5 ) . N a j w i ę c e j u w a g i p o ś w i ę c i ł Sulima, wydanej w 1988 r o k u , p o w i e ś c i Gorhom, czyli goryl profesora Belmondo, u w y p u k l a j ą c cechy charakterystyczne dla „ k u l t u r y ferajny warszawskiego P o w i ś l a " (s. 94). W k o l e j n y m rozdziale znajdziemy w i e l e bardzo c i e p ł y c h s ł ó w o t w ó r c a c h „ n a i w n y c h " i ich d z i e ł a c h . Punktem w y j ś c i a do r o z w a ż a ń s ą d w i e k s i ą ż k i : Sztuka Jackowskiego ( w y d . w 1995) i Ostatni wiejscy muzykanci, zwana naiwną, Aleksandra Andrzeja B i e ń k o w s k i e g o ( w y d . w 2001). Jest to w ł a ś c i w i e obszerna recenzja o b y d w u d z i e ł i refleksja nad n i m i . Sulima k ł a d z i e nacisk na charakter biograficzny o d c z y t y w a n y c h przez niego bardzo o s o b i ś c i e prac. P o s ł u g u j ą c s i ę przy­ k ł a d a m i o p o w i e ś c i biograficznych „ n a i w n y c h " malarzy i r z e ź b i a r z y oraz w i e j s k i c h m u z y k a n t ó w , p o d k r e ś l a znaczenie tego t y p u ź r ó d e ł dla badania kultury i jej t w ó r c ó w . W i n n y m miejscu Sulima przenosi czytelnika w cudowny, tajemniczy, malarsko-naiwny ś w i a t f i l m ó w Jana Jakuba Kolskiego ( „ P o g r z e b kartofla", „ J a n c i o Wodnik", Pograbek", „ G r a j ą c y z tale­ rza", „ C u d o w n e miejsce"). Ś w i a t ten jest p e ł e n alegorii i s y m b o l i , d w u b i e g u n o w o ś c i . R z ą d z ą n i m w i e l k i e n a m i ę t n o ś c i , ż y w i o ł o w o ś ć . W niepowtarzalny, u r o k l i w y s p o s ó b K o l s k i o d w o ł u j e s i ę do m i t ó w i „ s n ó w l u d z k o ś c i , zaszyfrowanych w c i ą ż jeszcze w ś w i e c i e k u l t u r y ludowej, a m o ż e j u ż t y l k o w m i c i e tej k u l t u r y ? " (s. 126). Bezkresna w y o b r a ź n i a pozwala K o l s k i e m u na kreowanie ś w i a t a z pogranicza snu i j a w y , fantastycznego i realnego zarazem. M a l u j ą c s ł o w a m i wizerunek ludowego ś w i a t a z f i l m ó w Kolskiego, Sulima ukazuje m o ż l i w o ś c i analizy, jakie stwarza antropologia wizualna. W i n n y m miejscu (rozdział „ M a ł e ojczyzny") o d s ł a ­ nia natomiast przed czytelnikiem sposoby interpretacji t e k s t ó w charakterystyczne dla „ g e o g r a f i i k u l t u r o w e j " i takich j e j o b s z a r ó w j a k „ g e o g r a f i a emocjonalna", „ g e o g r a f i a p a m i ę c i " „ g e o g r a f i a w s p ó ł c z u c i a , n i e s z c z ę ś c i a , b e z r a d n o ś c i " (s. 129-130). „ W drugiej p o ł o w i e X X w i e k u - pisze Sulima - obserwujemy p o w r ó t s p o ł e c z n e g o znaczenia « g e o g r a f i i k u l t u r y » , p o w r ó t do l o k a l i z m u , k t ó r e g o zmierzch r o z p o c z ą ł s i ę w Europie w X I X w . " (s. 129). N i e w y o b r a ż a m sobie etnologicznych b a d a ń nad „ m a ł y m i ojczyznami" bez s i ę g n i ę c i a do tek­ s t ó w Sulimy, do j e g o r o z w a ż a ń nad „ m a ł ą o j c z y z n ą " j a k o f i g u r ą m y ś l e n i a antropologicznego, a t a k ż e m o t y w e m dialogu kultur, pluralizmu, multikulturalizmu (s. 141). A u t o r zastanawia s i ę t a k ż e nad obrazami „ m a ł y c h ojczyzn" w praktyce ż y c i a lokalnego, zadając pytanie, J a k m o g ł o b y w y ­ g l ą d a ć d o ś w i a d c z a n i e « m a ł e j o j c z y z n y » przez bezrobotnego, przez m i e s z k a ń c a popegeerowskich �338 A R T Y K U Ł Y RECENZYJNE, RECENZJE I O M Ó W I E N I A osad, m i e s z k a ń c a w y l u d n i o n e j w s i , czy nawet peryferyjnej dzielnicy w i e l k o m i e j s k i c h aglomera­ c j i . M o ż e s i ę p o j a w i ć pytanie: j a k w y o b r a ż e n i e « m a ł e j o j c z y z n y » konfiguruje s i ę w przekona­ niach i strategiach m a r k e t i n g o w y c h lokalnego h u r t o w n i k a , a j a k w ś w i a d o m o ś c i s a m o r z ą d o w c a , nauczyciela w d r a ż a j ą c e g o ministerialny program edukacji regionalnej, dziennikarza lokalnej ga­ zety czy r o z g ł o ś n i radiowej, a wreszcie - j a k a jest t r e ś ć tego w y o b r a ż e n i a dla m i ł o ś n i k a p a m i ą t e k regionu, c z y l i - regionalisty [ . . . ] " (s. 143-144). Kolejne pytanie dotyczy globalizacji i nowej l o k a l n o ś c i . J u ż same t y t u ł y p o d r o z d z i a ł ó w : „ m e t a f o r a matecznika", „ m e t a f o r a m r o w i s k a " , „ m e t a ­ fora « r u c h o m y c h k r e g ó w » " , „ « m a ł e o j c z y z n y » j a k o « r u c h o m e stanowiska archeologii p a m i ę c i » " , p r z y c i ą g a j ą u w a g ę czytelnika, z a c i e k a w i a j ą , z a c h ę c a j ą do lektury, s y g n a l i z u j ą spotkanie z no­ w y m z j a w i s k i e m , o b i e c u j ą i n t e l e k t u a l n ą p r z y g o d ę . Bardzo w y r a ź n a staje s i ę r ó w n i e ż potrzeba refleksji nad w s p ó ł c z e s n y m r o z u m i e n i e m takich p o j ę ć j a k : ' r o d o w ó d ' , 'genealogia', ' b i o g r a f i z m ' , ' r o d z i m o ś ć ' , ' s w o j s k o ś ć ' , ' o b c o ś ć ' , ' i n n o ś ć ' . Sulima z a c h ę c a do r o z w a ż a ń m . i n . nad koncepcją matecznika, rozpatrywanego nie t y l k o w k o n t e k ś c i e „ m a ł y c h o j c z y z n " , ale t e ż - szeroko rozu­ mianej k u l t u r y P o l a k ó w : „ K a ż d y ma j a k i ś s w ó j « m a t e c z n i k » , a z u z m y s ł o w i e n i a tego faktu m o ż e w y n i k a ć szansa nowej w s p ó l n o t y k u l t u r y polskiej, « r o z u m i e n i a się» i p r z e ż y w a n i a wzajemnego, r o z u m i e n i a się «u z r ó d e ł » i m o ż l i w o ś ć porozumienia się co do e l e m e n t a r i ó w . Zatem idea « m a t e c z n i k a » staje s i ę postulatem h u m a n i s t y c z n y m " (s. 153). Z p e w n o ś c i ą warto z a s t a n o w i ć się nad t ą „ n o w ą w s p ó l n o t ą polskiej k u l t u r y " . M a m j e d n a k w ą t p l i w o ś c i , czy tego typu w s p ó l n o t a k i e d y k o l w i e k istniała, czy istniała kultura, w której uczest­ n i c z y l i b y wszyscy Polacy. P a t r z ę też sceptycznie na m o ż l i w o ś ć realizacji tej w s p ó l n o t o w e j idei w dzisiejszym ś w i e c i e , w polskich realiach. Prac Rocha S u l i m y nie trzeba n i k o m u r e k o m e n d o w a ć . Głosy tradycji są m i jednak szczegól­ nie bliskie. To k s i ą ż k a do niespiesznego czytania, smakowania k a ż d e g o s ł o w a , delektowania s i ę p r z e m y ś l e n i a m i A u t o r a , k t ó r y obficie czerpie z dorobku rodzimej etnologii ( a n t r o p o l o g i i k u l t u r o ­ w e j ) , u k a z u j ą c rozliczne m o ż l i w o ś c i jej zastosowania do analizy t e k s t ó w literackich i f i l m o w y c h oraz w y b r a n y c h zjawisk k u l t u r y ( m . i n . „ m a ł y c h ojczyzn"). Głosy tradycji urzekają pięknem sło­ w a , g ł ę b i ą i bogactwem refleksji, j a s n o ś c i ą w y w o d ó w . To k s i ą ż k a , do k t ó r e j m o ż n a w r a c a ć po w i e l o k r o ć , nie c z u j ą c z n u ż e n i a , w p r o w a d z a j ą c a czytelnika w nieznane obszary, k s z t a ł t u j ą c a n o w e spojrzenie na o t a c z a j ą c y nas ś w i a t , w z b o g a c a j ą c a w i e d z ę o n i m i m o ż l i w o ś c i a c h j e g o poznania. A u t o r ma ś w i a d o m o ś ć przemijania ś w i a t a , coraz szybciej p r z e b i e g a j ą c e g o procesu zmian k u l t u r o w y c h , u l o t n o ś c i ludzkich d z i a ł a ń , w y t w o r ó w , szuka jednak w y t r w a l e ś l a d ó w p r z e s z ł o ś c i we w s p ó ł c z e s n e j r z e c z y w i s t o ś c i , „ z a k o t w i c z o n e j w t r a d y c j i " (s. 182). Ratuje j e d n o c z e ś n i e t ę prze­ s z ł o ś ć od zapomnienia, pozwala j ą z r o z u m i e ć , u s z a n o w a ć , dostrzec obecne w niej p i ę k n o . Iwona Mniejszości narodowe i etniczne w mediach elektronicznych. Modele, wizerunki, A n d r z e j Sadowski, Tadeusz Skoczek (red.), B i a ł y s t o k 2002, Instytut S o c j o l o g i i , w B i a ł y m s t o k u , Telewizja Polska S.A., ss. Kabzińska oczekiwania, Uniwersytet 146 O m n i e j s z o ś c i a c h etnicznych i n a r o d o w y c h m ó w i s i ę d z i ś w i e l e , m . i n . w ś r o d o w i s k a c h nau­ k o w y c h . Coraz w i ę c e j miejsca p o ś w i ę c a j ą i m też r ó ż n e g o t y p u media. O k a z j ą do dyskusji nad o b e c n o ś c i ą m n i e j s z o ś c i etnicznych i n a r o d o w y c h w mediach b y ł a druga j u ż konferencja, zorga­ nizowana w B i a ł y m s t o k u ( w grudniu 2001 roku) przez Instytut Socjologii tamtejszego U n i w e r s y ­ tetu oraz T e l e w i z j ę P o l s k ą S.A. Omawiana tu k s i ą ż k a jest p l o n e m owej konferencji. T o m o t w i e r a a r t y k u ł A l u n a Daviesa, z a t y t u ł o w a n y „ M o d e l e funkcjonowania audycji dla m n i e j s z o ś c i . Redagowanie audycji dla W a l i j c z y k ó w w W i e l k i e j B r y t a n i i " . Tekst rozpoczyna s i ę od s ł ó w : „ W s p a n i a ł ą r z e c z ą w Europie jest to, ż e s ą przede w s z y s t k i m m n i e j s z o ś c i , nie ma tu w i ę k s z o ś c i " (s. 13). To prawda, ż e nie istnieje europejska w i ę k s z o ś ć , c h o ć podejmowane s ą w y s i ł k i ( t a k ż e w Polsce) z m i e r z a j ą c e do u k s z t a ł t o w a n i a takiej ponadnarodowej i ponadlokalnej kategorii, w y r a ż a j ą c e j s i ę w o ś w i a d c z e n i u : „ J e s t e m E u r o p e j c z y k i e m " . Jeśli natomiast w e ź m i e m y �A R T Y K U Ł Y RECENZYJNE, RECENZJE I O M Ó W I E N I A 339 pod u w a g ę p o s z c z e g ó l n e kraje, regiony, czy c h o ć b y metropolie trudno nie z a u w a ż y ć , ż e miesz­ k a j ą w nich z a r ó w n o w i ę k s z o ś c i , j a k i m n i e j s z o ś c i etniczne i narodowe, w r ó ż n y s p o s ó b d o ś w i a d ­ c z a j ą c e swojej o b e c n o ś c i . „ N a g ł a ś n i a n i e " p r o b l e m ó w m n i e j s z o ś c i , czy c h o ć b y samo i n f o r m o w a n i e o ich istnieniu w r ó ż n y c h krajach, sprzyja z m i a n o m w charakterze relacji m i ę d z y n i m i a grupami w i ę k s z o ś c i o w y ­ m i , zmusza t e ż do refleksji nad e t n i c z n ą m a p ą ś w i a t a i miejsca, w k t ó r y m ż y j e m y . W procesach t y c h w a ż n ą r o l ę o d g r y w a telewizja. W w i e l u krajach Europy przedstawiciele r ó ż n y c h mniejszo­ ści etnicznych i n a r o d o w y c h w y w a l c z y l i sobie d o s t ę p do niej. M o g ą p r e z e n t o w a ć audycje po­ ś w i ę c o n e a k t u a l n y m p r o b l e m o m w ł a s n e j grupy, jej kulturze, historii, tradycjom. W omawianej tu k s i ą ż c e s w o i m i d o ś w i a d c z e n i a m i d z i e l ą s i ę osoby z w i ą z a n e z: t e l e w i z j ą w a l i j s k ą w A n g l i i ( A . D a vies), s ł o w e ń s k ą w A u s t r i i ( M i r k o Bogataj), programami t e l e w i z y j n y m i i r a d i o w y m i przeznaczo­ n y m i dla m n i e j s z o ś c i m i e s z k a j ą c y c h w Polsce (Waldemar Janda, Jerzy M u s z y ń s k i , Piotr T y m a , Waldemar B r y ś , D i e t m a r Brehmer), na Ł o t w i e ( V l o d y m i r Strój), w Estonii (Evgenia Happonen), na K r y m i e (Walerij I . N y z o w y j ) i i n . Wszyscy p o d k r e ś l a j ą p i l n ą k o n i e c z n o ś ć k s z t a ł c e n i a profe­ sjonalnych dziennikarzy d y s p o n u j ą c y c h nie t y l k o o d p o w i e d n i m warsztatem i d o ś w i a d c z e n i e m , ale t e ż doskonale r o z u m i e j ą c y c h sprawy, j a k i m i ż y j ą m n i e j s z o ś c i etniczne i narodowe oraz spe­ c y f i k ę p o s z c z e g ó l n y c h grup. W Polsce podejmowane s ą p r ó b y k s z t a ł c e n i a takich o s ó b , m . i n . we w s p ó ł p r a c y z K r a j o w ą R a d ą Radiofonii i T e l e w i z j i , M i n i s t e r s t w e m Spraw W e w n ę t r z n y c h i A d ­ ministracji, Stowarzyszeniem D z i e n n i k a r z y Polskich, A k a d e m i ą T e l e w i z y j n ą (na ten temat p i s z ą m . i n . : Izabella C h r u ś l i ń s k a , K r z y s z t o f K r z y ż a n o w s k i , Jerzy U s z y ń s k i i Andrzej Sadowski). Ist­ nieje poza t y m k o n i e c z n o ś ć „ k o n k u r o w a n i a z t y m « p o t w o r n y m z a l e w e m » t e l e w i z y j n y c h kana­ ł ó w " k o m e r c y j n y c h (Davies, s. 13). W i d z ó w trzeba z a i n t e r e s o w a ć , p r z y c i ą g n ą ć i p r z e k o n a ć , ż e oferowany i m program w j ę z y k u m n i e j s z o ś c i jest j e d y n y , niepowtarzalny ( t a m ż e ) . Bardzo w a ż n e jest t e ż dostrzeganie i u w z g l ę d n i a n i e o c z e k i w a ń r ó ż n y c h o s ó b i ś r o d o w i s k . W Maastricht, Amsterdamie i Durbanie, a t a k ż e w Radzie U n i i Europejskiej, p r z y j ę t o progra­ m y m a j ą c e p r z e c i w d z i a ł a ć r a s i z m o w i , ksenofobii, d y s k r y m i n a c j i rasowej, nietolerancji. C e l o m t y m s ł u ż ą m . i n . media, p o d e j m u j ą c e p r o b l e m y m n i e j s z o ś c i etnicznych i n a r o d o w y c h . Z a s a d n i c z ą r o l ę ma tu do s p e ł n i e n i a telewizja. Jest ona - j a k pisze Tadeusz Skoczek - „ m e d i u m s t w o r z o n y m do wspierania i propagowania m n i e j s z o ś c i . To ona sankcjonuje uhonorowanie praw k a ż d e j dia­ spory w naszym s p o ł e c z e ń s t w i e i daje i m realne tego poczucie. Telewizja jest t e ż najlepszym « a d w o k a t e m m n i e j s z o ś c i ) ) , bo t y l k o ona m o ż e p o k a z a ć c a ł ą ich s y t u a c j ę , z ł o ż o n o ś ć , b a r w n o ś ć , bogactwo. To jest j e d n y m z z a d a ń tak zwanej m i s j i telewizji publicznej i z o s t a ł o zapisane j a k o nakaz w ustawie o r a d i o f o n i i i t e l e w i z j i " (s. 20). Jak w y n i k a z „ A n e k s u " , opracowanego przez T. Skoczka, w latach 1999-2001 w polskiej t e l e w i z j i nadano w i e l e p r o g r a m ó w p o ś w i ę c o n y c h m n i e j s z o ś c i o m . Tego t y p u programy s ą obecne przede w s z y s t k i m w t e l e w i z j i regionalnej, z w ł a s z c z a na wschodzie kraju. C z ę ś ć z n i c h ma cha­ rakter c y k l i c z n y ( p r z y k ł a d e m m o ż e b y ć program „ S a m i o sobie" - „ m a g a z y n m n i e j s z o ś c i naro­ d o w y c h : b i a ł o r u s k i e j , u k r a i ń s k i e j , litewskiej, tatarskiej, romskiej; e m i t o w a n y raz w t y g o d n i u w j ę z y k a c h n a r o d o w y c h " (s. 117), w i ę k s z o ś ć s t a n o w i ą jednak audycje przygotowane w z w i ą z k u z w a ż n i e j s z y m i w y d a r z e n i a m i k u l t u r a l n y m i , ś w i ę t a m i r e l i g i j n y m i lub u k a z u j ą c e d z i a ł a l n o ś ć r ó ż n e ­ go t y p u s t o w a r z y s z e ń r e p r e z e n t u j ą c y c h interesy o k r e ś l o n e j m n i e j s z o ś c i etnicznej czy narodowej. N a tle d o r o b k u p o s z c z e g ó l n y c h telewizji regionalnych stosunkowo dobrze p r e z e n t u j ą s i ę - m o i m zdaniem - o b y d w a programy t e l e w i z j i publicznej. O d r ę b n y m zagadnieniem jest kwestia odbioru p r o g r a m ó w p o ś w i ę c o n y c h m n i e j s z o ś c i o m przez t e l e w i d z ó w , z a r ó w n o n a l e ż ą c y c h do m n i e j s z o ś c i , j a k i tych, k t ó r z y r e p r e z e n t u j ą g r u p ę d o m i n u j ą c ą . Badania przeprowadzone w drugiej p o ł o w i e 2000 r o k u przez p r a c o w n i k ó w Instytutu Socjologii U n i w e r s y t e t u w B i a ł y m s t o k u , d o t y c z ą c e funkcjonowania dziennika regionalnego w społecznej ś w i a d o m o ś c i (objęto n i m i 1200 o s ó b z w o j . podlaskiego), ś w i a d c z ą o t y m , że w i ę k s z o ś ć w i d z ó w (70%) reprezentuje postawy akomodacyjne ( „ D z i e n n i k regionalny p o w i n i e n s ł u ż y ć w s z y s t k i m m i e s z k a ń c o m n i e z a l e ż n i e od ich kulturowej specyfiki"), 2 1 % r e s p o n d e n t ó w przejawia postawy asymilacyjne ( „ D z i e n n i k powinien s ł u ż y ć przede w s z y s t k i m kulturze polskiej, p o n i e w a ż ł ą c z y ona wszystkich m i e s z k a ń c ó w " ) , 17% - postawy integracyjne ( „ D z i e n n i k regionalny p o w i n i e n s ł u ż y ć �340 A R T Y K U Ł Y RECENZYJNE, RECENZJE I O M Ó W I E N I A w s z y s t k i m m i e s z k a ń c o m ze s z c z e g ó l n y m u w z g l ę d n i e n i e m i c h specyfiki k u l t u r o w e j " ) , w 1 1 % p r z y p a d k ó w natomiast m o ż n a m ó w i ć o postawach tolerancyjnych ( „ K a ż d a z w y r a ź n i e w y o d r ę b ­ n i o n y c h grup k u l t u r o w y c h p o w i n n a d y s p o n o w a ć w ł a s n y m d z i e n n i k i e m r e g i o n a l n y m " ) ; (s. 68). Z d a n i e m A . Sadowskiego, na podstawie w s p o m n i a n y c h b a d a ń m o ż n a w n i o s k o w a ć o t y m , ż e zdecydowana w i ę k s z o ś ć w i d z ó w oczekuje „ p o m i j a n i a p r o b l e m a t y k i m n i e j s z o ś c i o w e j w mediach oraz przystosowania s i ę z r ó ż n i c o w a n y c h k u l t u r o w o r e s p o n d e n t ó w do ofert t r e ś c i m e d i a l n y c h skie­ r o w a n y c h do w s z y s t k i c h m i e s z k a ń c ó w r e g i o n u " (s. 68). M a m w ą t p l i w o ś c i , czy m o ż n a w y c i ą g ­ n ą ć tak daleko i d ą c e w n i o s k i , d o t y c z ą c e prezentacji „ p r o b l e m a t y k i m n i e j s z o ś c i o w e j " w mediach, na podstawie pytania u w z g l ę d n i a j ą c e g o j e d n ą a u d y c j ę , j a k ą jest „ D z i e n n i k regionalny". Cytowane w y p o w i e d z i nie ś w i a d c z ą - m o i m zdaniem - o generalnym braku akceptacji dla p r o g r a m ó w po­ święconych mniejszościom. C z ł o n k o w i e d z i a ł a j ą c e g o w Polsce Stowarzyszenia M n i e j s z o ś c i N a r o d o w y c h u w a ż a j ą , ż e pro­ gramy telewizyjne i radiowe dla grup m n i e j s z o ś c i o w y c h p o w i n n y b y ć nadawane c z ę ś c i e j n i ż dotychczas, najlepiej codziennie. Powinna r ó w n i e ż z o s t a ć opracowana „ k o n c e p c j a d o t y c z ą c a o g ó l ­ nie o b e c n o ś c i problematyki etnicznej w publicznych ś r o d k a c h masowego przekazu" ( M . Bogataj, s. 88). Z d a n i e m autora, „ c h o d z i o to, aby p r z e k r a c z a ć wszelkie granice, k t ó r e nas d z i e l ą . Potrze­ bujemy c z e g o ś , co b y m n a z w a ł radiem s ą s i e d z k i m , radiem bez granic [...] Jeden duch, ale k i l k a j ę z y k ó w [...] K o m u n i k o w a n i e ponad granicami b ę d z i e ł ą c z y ć ze s o b ą s ą s i a d ó w [ . . . ] , bo o n i na­ p r a w d ę nie c h c ą w p r z y s z ł o ś c i , k i e d y k o l w i e k z n a l e ź ć s i ę z n o w u naprzeciw siebie j a k o przedsta­ w i c i e l e gorszej kultury, s t ł u m i e n i przez k u l t u r ę w y ż s z ą , k t ó r a jest nacechowana w ł a ś n i e p o l i t y k ą siły ze strony d o m i n u j ą c e g o czynnika [...] M u s i m y s i ę n a p r a w d ę p o z n a ć , jeden drugiego, i w ten s p o s ó b da s i ę w y r a z swojej potrzebie porozumiewania s i ę , w s p ó ł p r a c y wzajemnej"(s. 89). Przy­ s z ł o ś ć p o k a ż e , w j a k i m stopniu koncepcje, o k t ó r y c h w s p o m n i a ł M . Bogataj uda s i ę w c i e l i ć w ż y c i e . B ę d z i e to z p e w n o ś c i ą w y m a g a ł o d u ż e g o z a a n g a ż o w a n i a nie t y l k o przedstawicieli po­ s z c z e g ó l n y c h m n i e j s z o ś c i , ale t e ż i n n y c h o s ó b w s p ó ł p r a c u j ą c y c h z m e d i a m i . Z d u ż y m zainteresowaniem p r z e c z y t a ł a m a r t y k u ł K a z i m i e r z a K r z y s z t o f k a , pt. „ A u t o p r e ­ zentacja m n i e j s z o ś c i etnicznych w mediach elektronicznych". A u t o r ukazuje o m a w i a n y p r o b l e m w szerokiej perspektywie, z w r a c a j ą c u w a g ę na p o s t ę p u j ą c e z r ó ż n i c o w a n i e w s p ó ł c z e s n e g o ś w i a ­ ta, p r o w a d z ą c e do utraty w s p ó l n e g o k o d u komunikacyjnego, zjawisko etnodemokracji ( „ ż ą d a n i e decentralizacji w ł a d z y w e d ł u g k r y t e r i ó w etnicznych", s. 95), t r u d n o ś c i z r e a l i z a c j ą postulatu „ i n t e g r a c j i obywatelskiej z poszanowaniem prawa do r ó ż n i c y " ( „ i n t e g r o w a ć obywatelsko, lecz nie u n i f i k o w a ć k u l t u r o w o " , s. 94), f i k c y j n o ś ć z a ł o ż e n i a o r ó w n o ś c i kultur. P o d k r e ś l a j e d n a k r ó w n o c z e ś n i e , ż e i s t n i e j ą szanse dialogu m i ę d z y kulturami i poznania i n n y c h kultur. A u t o r wska­ zuje t a k ż e na k o n i e c z n o ś ć zmian m o d e l u p o l i t y k i kulturalnej, tak by u w z g l ę d n i a ł on znaczne z r ó ż n i c o w a n i e , w r ę c z z i n d y w i d u a l i z o w a n i e ludzkich potrzeb we w s p ó ł c z e s n y m ś w i e c i e . D o t y ­ czy to t a k ż e t e l e w i z j i , „ n a d a j ą c y c h setki p r o g r a m ó w etnicznych, k t ó r e nie w y w o ł u j ą szerszego rezonansu s p o ł e c z n e g o . Po c z ę ś c i w y n i k a to z m a ł o atrakcyjnej f o r m u ł y p r o g r a m ó w , t w o r z o n y c h c z ę s t o przez samych przedstawicieli m n i e j s z o ś c i , ale t a k ż e z p r z y c z y n bardziej o b i e k t y w n y c h " (s. 97). A t r a k c y j n o ś ć p r o g r a m ó w etnicznych m o ż n a z p e w n o ś c i ą p o d n i e ś ć ( p r a c u j ą nad t y m spe­ c j a l i ś c i ) . Warto natomiast z a s t a n o w i ć s i ę nad o w y m i „ o b i e k t y w n y m i p r z y c z y n a m i " b r a k u szer­ szego zainteresowania w s p o m n i a n y m i audycjami, c z ę s t o t a k ż e w ś r ó d samych przedstawicieli m n i e j s z o ś c i etnicznych i narodowych. Z d a n i e m K . Krzysztofka, s p o ł e c z e ń s t w o masowe p o w o l i odchodzi w p r z e s z ł o ś ć . „ R o d z i s i ę pomasowe. Strategie konsumpcji s ą w stanie z a s p o k o i ć najbardziej z i n d y w i d u a l i z o w a n e potrze­ by. Produkcja gotowej w y o b r a ź n i sprawia, ż e ludzie p o s z u k u j ą coraz mocniejszych w r a ż e ń i prze­ ż y ć , k o l e k c j o n u j ą j e j a k przedmioty materialne" (s. 98). W i e l e miejsca A u t o r p o ś w i ę c i ł relacjom m i ę d z y g l o b a l i z a c j ą i l o k a l n o ś c i ą (zjawisko glokalizacji). Z w r ó c i ł t e ż u w a g ę na to, ż e k u l t u r a lokalna m a w y m i a r narodowy, etniczny lub regionalny, a eksponowanie r ó ż n i c w y n i k a nie t y l k o z o b o w i ą z k u przystosowania s i ę do s t a n d a r d ó w europejskich, lecz jest zwyczajnie o p ł a c a l n e . Tekst K . K r z y s z t o f k a zmusza do refleksji nad p r z y s z ł o ś c i ą i k i e r u n k i e m z a c h o d z ą c y c h obec­ nie z m i a n . Czy r z e c z y w i ś c i e , j a k pisze Autor, „ w y g r a j ą t y l k o te m i k r o k u l t u r y , t a k ż e pograniczne, k t ó r y m uda s i ę p r z e t ł u m a c z y ć swe w a l o r y na spektakl i dobrze s p r z e d a j ą c y s i ę p r o d u k t r y n k o w y , �ARTYKUŁY RECENZYJNE, 341 RECENZJE I O M Ó W I E N I A z a ś te, k t ó r e nie b ę d ą do tego zdolne u l e g n ą muzeifikacji, u t r a c ą s w y c h Kulturtraegerów Najbardziej realne jest przetrwanie przez u r y n k o w i e n i e {survival through marketization)" [?]. (s. 100). W t y m miejscu c h c i a ł o b y s i ę z a p y t a ć , co stanie s i ę np. z religiami? Czy i one p r z e t r w a j ą t y l k o wtedy, gdy z n a j d ą odpowiednie f o r m y u r y n k o w i e n i a , j e ś l i b ę d ą u m i a ł y s i ę s p r z e d a w a ć ? C z y na­ p r a w d ę „ i d e n t y f i k o w a ć się z narodem b ę d ą c i , k t ó r z y tego z e c h c ą , k t ó r z y b ę d ą s i ę c z u ć Pola­ k a m i , L i t w i n a m i , U k r a i ń c a m i czy B i a ł o r u s i n a m i nie dlatego, czy nie t y l k o dlatego, ż e s i ę n i m i u r o d z i l i , ale dlatego, ż e taki b ę d z i e i c h w y b ó r . I nie t y l k o o n i , t a k ż e c i , k t ó r z y u r o d z i l i s i ę gdzie indziej, a w y b r a l i ż y c i e w polskiej w s p ó l n o c i e o b y w a t e l s k i e j " (s. 105)? Co j e d n a k b ę d z i e decy­ d o w a ć o takich wyborach? Czy istotnie ł a t w i e j b ę d z i e d z i e d z i c z y ć k u l t u r ę nie przez t r a d y c y j n ą s o c j a l i z a c j ę , ale przez j e j u r y n k o w i e n i e ? Czy w a l k a o dziedzictwo k u l t u r o w e , j a k a toczy s i ę np. m i ę d z y B r e t o ń c z y k a m i i N o r m a n d c z y k a m i , m o ż e b y ć rozpatrywana j e d y n i e pod k ą t e m o s i ą g n i ę ­ cia k o r z y ś c i z „ p r z e m y s ł u d z i e d z i c t w a " (s. 102)? M o i m zdaniem, zjawiska, o k t ó r y c h pisze K . Krzysztofek, w s k a z u j ą c k i e r u n k i z m i a n k u l t u r o ­ w y c h , j a k i e z a c h o d z ą obecnie, p o w i n n y z a i n t e r e s o w a ć e t n o l o g ó w . O t w i e r a s i ę przed n a m i n o w y obszar b a d a ń . N a l e ż a ł o b y t e ż z a s t a n o w i ć s i ę nad w i e l o m a k w e s t i a m i , np. nad przekazem dzie­ d z i c t w a k u l t u r o w e g o we w s p ó ł c z e s n y m ś w i e c i e , r o z u m i e n i e m tradycji, stosunkiem do w ł a s n e j kultury, nad „ s w o j s k o ś c i ą " i „ o b c o ś c i ą " , relacjami m i ę d z y centrum i peryferiami, t w o r z e n i e m się r ó ż n e g o typu w s p ó l n o t i powstawaniem nowych w y z n a c z n i k ó w identyfikacji, a wreszcie - nad f u n k c j o n o w a n i e m k u l t u r y w ś w i e c i e poddanym d y k t a t o w i e k o n o m i i , gospodarki r y n k o w e j i wszechobecnej komercji. K i l k a lat temu z a c h ł y s n ę l i ś m y s i ę w r ę c z m o ż l i w o ś c i a m i prowadzenia s t u d i ó w nad r ó ż n y m i z j a w i s k a m i z zakresu e t n i c z n o ś c i , e g z e m p l i f i k u j ą c j e m . i n . w y n i k a m i b a d a ń terenowych przepro­ w a d z o n y c h na w y b r a n y c h obszarach b y ł e g o Z w i ą z k u Radzieckiego. D z i ś , j a k s ą d z ę , stajemy wobec n o w y c h w y z w a ń i m o ż l i w o ś c i . Tempo z m i a n w y m u s z a na nas coraz szybsze reagowanie na nie, nie t y l k o przez rejestrowanie f a k t ó w i o b s e r w a c j ę transformacji k u l t u r o w y c h ( w t a k i m zakresie, w j a k i m jest nam to d o s t ę p n e ) , lecz t a k ż e przez poszukiwanie n o w y c h metod badaw­ czych i s p o s o b ó w opisu r z e c z y w i s t o ś c i , u l e g a j ą c e j z m i a n o m w b ł y s k a w i c z n y m tempie (zastana­ w i a m s i ę np. czy m o ż n a d z i ś jeszcze m ó w i ć o kategorii „ d ł u g i e g o trwania"). K i e d y przed paroma laty p r o w a d z i ł a m badania w ś r ó d P o l a k ó w m i e s z k a j ą c y c h na B i a ł o r u s i , z e t k n ę ł a m s i ę z p o j ę c i e m 'pomieszanego ś w i a t a ' . O k r e ś l a n o n i m czasy wojenne i powojenne, k i e d y r o z p a d ł s i ę ś w i a t znany, b l i s k i m o i m r o z m ó w c o m , kiedy „ w s z y s t k o z o s t a ł o p o ł a m a n e , po­ k r ę c o n e " . Z m i e n i ł s i ę s k ł a d l u d n o ś c i w p o s z c z e g ó l n y c h m i e j s c o w o ś c i a c h , z a n i k ł y dawne w a r t o ś c i , w i e l e o s ó b d o ś w i a d c z y ł o psychicznego rozdarcia, zawieszenia m i ę d z y p r z e s z ł o ś c i ą i t e r a ź n i e j ­ s z o ś c i ą . M a m w r a ż e n i e , ż e ś w i a t , w k t ó r y m ż y j e m y „ p o m i e s z a ł s i ę " jeszcze bardziej. Warto obser­ w o w a ć , co w y n i k n i e z owego „ p o m i e s z a n i a " . Czy r z e c z y w i ś c i e b ę d z i e tak j a k p r z e w i d y w a ł , cyto­ w a n y przez K . K r z y s z t o f k a , L e o p o l d Senghor, ż e „ c z ł o w i e k p r z y s z ł o ś c i b ę d z i e - multiple man, bo wszyscy j e s t e ś m y m i e s z a ń c a m i " (s. wielokulturowy 101)? Iwona Kabzińska Okolice. Kwartalnik etnologiczny, nr 1:2003, w y d . K o ł o N a u k o w e S t u d e n t ó w E t n o l o g i i U n i w e r ­ sytetu M i k o ł a j a K o p e r n i k a w Toruniu, redaktorzy: Sebastian D u b i e l , R a f a ł I w a ń s k i , Robert P i o t r o w s k i , opieka naukowa: dr Violetta W r ó b l e w s k a i dr Wojciech Olszewski, ss. 149 D a w n o nie c z y t a ł a m etnologicznej pracy z t a k ą p r z y j e m n o ś c i ą i zainteresowaniem. A u t o r z y p u b l i k u j ą c y na ł a m a c h Okolic sanie t y l k o dobrze z a p o w i a d a j ą c y m i się etnologami, ale m a j ą w y r a ź n e z a c i ę c i e literackie. S z c z e g ó l n i e ujął mnie a r t y k u ł K a m i l i Kotlarz, b ę d ą c y f i n e z y j n ą a n a l i z ą d w ó c h f i l m ó w niemieckiego r e ż y s e r a W i m a Wendersa: „ N i e b o nad B e r l i n e m " i „ L i s b o n story". A u t o r k a znakomicie p o ł ą c z y ł a . u m i e j ę t n o ś ć antropologicznego o g l ą d u i n t e r e s u j ą c e g o j ą w y c i n k a r z e c z y w i s t o ś c i z poetyckim sposobem pisania. Wraz z n i ą i W i m e m Wendersem w ę d r u ­ j e m y u l i c a m i Berlina i Lizbony, poznajemy ich m i e s z k a ń c ó w , r e p r e z e n t u j ą c y c h r ó ż n e ś r o d o w i s k a �342 A R T Y K U Ł Y RECENZYJNE, RECENZJE I O M Ó W I E N I A i kultury, zanurzamy s i ę w p r z e s t r z e ń miast, s p o g l ą d a j ą c na nie z perspektywy baudelaire'owskiego spacerowicza (Jlaneura). Oddychamy i c h a t m o s f e r ą , s ł y s z y m y d ź w i ę k i , czujemy zapachy... A u t o r k a odczytuje p r z e s ł a n i e f i l m ó w i interpretuje k o d k u l t u r o w y , k t ó r y m p o s ł u ż y ł s i ę r e ż y s e r ( o d w o ł u j e s i ę t u do antropologicznych kategorii m i t ó w , s y m b o l i , r y t u a ł ó w , sytuacji granicznych, o b r z ę d ó w p r z e j ś c i a , przenikania s i ę c z a s ó w , j a k i do postaci p e ł n i ą c y c h r o l ę m e d i a t o r ó w ) . Z w r a ­ ca t e ż u w a g ę na s p o s ó b , w j a k i Wenders ukazuje E u r o p ę - o t w a r t ą , bez granic administracyjnop o l i t y c z n y c h , w i e l o k u l t u r o w ą , w i e l o j ę z y c z n ą , a jednak p o ł ą c z o n ą w p e w n ą ( t r u d n ą do nazwania) c a ł o ś ć . Bohater „ L i s b o n story" na pytanie o n a r o d o w o ś ć bez wahania odpowiada: „ E u r o p e j c z y k ! " G ł ó w n y m i bohaterami f i l m u „ N i e b o nad B e r l i n e m " s ą anioły. Ż y j ą c e w ś r ó d l u d z i , o p i e k u j ą c e s i ę n i m i , p r ó b u j ą c e z r o z u m i e ć i c h problemy. Jeden z nich zrzeka s i ę swej a n i e l s k o ś c i , by stać s i ę c z ł o w i e k i e m i m ó c - j a k on - s m a k o w a ć ż y c i e , w jego w i e l o ś c i d o z n a ń i w y d a r z e ń , r a d o ś c i i cierpieniu, j a k i e niesie. O t y m , ż e a n i o ł y s ą w ś r ó d nas p r z y p o m i n a w Okolicach Paulina A n t k o w i a k , a n a l i z u j ą c feno­ men w s p ó ł c z e s n e j p o p u l a r n o ś c i tych istot i ich miejsce w popkulturze. P r z y w o ł u j e ona t a k ż e f i l m Wendersa, p o d k r e ś l a j ą c ludzkie cechy a n i o ł ó w , ich s a m o t n o ś ć , w y o b c o w a n i e , rozdarcie m i ę d z y d w o m a r z e c z y w i s t o ś c i a m i . A u t o r k a p o d k r e ś l a , ż e istnieje d z i ś w y r a ź n e zapotrzebowanie na anio­ ły z dziecięcych modlitw, w y o b r a ż e ń , religijnych opowieści - opiekuńcze, pośredniczące w kon­ taktach z B o g i e m , w y p e ł n i a j ą c e d u c h o w ą p u s t k ę , ł a g o d z ą c e poczucie s a m o t n o ś c i w s p ó ł c z e s n e g o c z ł o w i e k a ( m i m o ż e i one m o g ą b y ć samotne). Z d a n i e m autorki, obserwujemy d z i ś o d w r ó t od racjonalnego m y ś l e n i a . J e s t e ś m y ś w i a d k a m i odrodzenia religijnego, t ę s k n o t y za d u c h o w o ś c i ą , a zarazem - egzystencjalnego k r y z y s u c z ł o ­ w i e k a (s. 16). W t y m m . i n . m o ż n a s z u k a ć p r z y c z y n fenomenu p o p u l a r n o ś c i a n i o ł ó w i p r a w d z i ­ wej „ « e k s p l o a t a c j i » anielskich w ą t k ó w " (s. 9). P. A n t k o w i a k p r ó b u j e w y j a ś n i ć p r z y c z y n y p o p u ­ l a r n o ś c i a n i o ł ó w , o d w o ł u j ą c s i ę do prac E.E. Freeman i A . Grima. P i s z ą c o modzie na a n i o ł y i „ a n i e l s k i m biznesie" u ś w i a d a m i a nam, ż e - podobnie j a k wszelkie m o d y i zjawiska k u l t u r y masowej - o w a fascynacja postaciami a n i o ł ó w m a charakter p r z e j ś c i o w y . M o ż n a - j a k s ą d z ę - z a d a ć pytanie: Jak d ł u g o b ę d ą s i ę one jeszcze z n a j d o w a ć na scenie, w blasku r e f l e k t o r ó w ? Jak d ł u g o t r w a ć b ę d z i e medialny hałas w o k ó ł nich? K i e d y z o s t a n ą sprowadzone za kulisy i kto zajmie ich miejsce? R o d z i s i ę t e ż pytanie, czy tak w i e l k a potrzeba obcowania z a n i o ł a m i , otaczania s i ę ich f i g u r k a m i i obrazkami, poszukiwania informacji o przejawach i c h d z i a ł a l n o ś c i , o o b e c n o ś c i w ś r ó d l u d z i , w p ł y w a na z m i a n ę oblicza ś w i a t a i charakter l u d z k i c h z a c h o w a ń . Czy nasz ś w i a t staje s i ę lepszy? Niestety, nie dostrzegam z w i ą z k u m i ę d z y t y m i z j a w i s k a m i . M o d a , p o p k u l t u r o w a p o w i e r z c h o w n o ś ć , biznes, b e z r e f l e k s y j n o ś ć , w y b i ó r c z e traktowanie r e l i g i i , s y n k r e t y z m w i e r z e ­ n i o w y , nie m a j ą nic w s p ó l n e g o z d u c h o w y m odrodzeniem, z r z e c z y w i s t ą , g ł ę b o k ą p r z e m i a n ą c z ł o w i e k a . N i e c z y n i ą go lepszym, ani mniej samotnym i z a g u b i o n y m . A n i o ł y s ą d z i ś j e d n y m i z w i e l u b o h a t e r ó w k u l t u r y masowej. F u n k c j ę t ę p e ł n i ą t e ż n i e k t ó r e postacie literackie (zjawisko potteromanii), f i l m o w e (Batman, Superman, Spiderman), l i c z n i ak­ torzy, m u z y c y , sportowcy. W Polsce t a k i m bohaterem jest A d a m M a ł y s z . C h o ć w swej s k r o m ­ n o ś c i stroni od k i b i c ó w , jest j e d n o c z e ś n i e ich u l u b i e ń c e m , b o ż y s z c z e m t ł u m ó w , z w ł a s z c z a k i e d y z w y c i ę ż a . . . Jest t e ż dla w i e l u o s ó b w z o r e m : sportowca, m ę ż a , ojca, c z ł o n k a lokalnej s p o ł e c z n o ­ ści. O fenomenie m a ł y s z o m a n i i , w której k r e o w a n i u z n a c z ą c ą r o l ę o d e g r a ł y media, pisze w Oko­ licach Tomasz Szopa. Wskazuje on m . i n . na s p o ł e c z n e skutki „ m a ł y s z o n a ł o g u " , „ m a ł y s z o o b s e s j i " - pojawienie s i ę p o z y t y w n y c h w z o r ó w z a c h o w a ń , wzrost zainteresowania s k o k a m i n a r c i a r s k i m i i u p r a w i a n i e m tej d y s c y p l i n y sportu i i n . Wskazuje t e ż na w y k o r z y s t a n i e M a ł y s z a przez ś w i a t biznesu i reklamy. P o j a w i ł s i ę ponadto bohater narodowy, k t ó r y w y z w o l i ł w Polakach poczucie d u m y i r a d o ś c i , p o d n i ó s ł i c h na duchu, p o ł ą c z y ł (przynajmniej na j a k i ś czas). Podobnie j a k w p r z y p a d k u fenomenu, j a k i m jest moda na a n i o ł y , m o ż n a j e d n a k z a p y t a ć , czy fascynacja M a ł y s z e m s p o w o d o w a ł a g ł ę b o k i e przemiany w naszym s p o ł e c z e ń s t w i e ? C z y nie i s t n i e j ą z b y t wielkie różnice m i ę d z y d e k l a r o w a n ą akceptacją wzoru, j a k i m niekwestionowanie m o ż e b y ć M a ł y s z , a r z e c z y w i s t y m i zachowaniami tych, k t ó r z y u w a ż a j ą go za swego i d o l a ? 1 1 Zainteresowanym z j a w i s k i e m „ m a ł y s z o m a n i i " polecam r ó w n i e ż a r t y k u ł Mariusza Czubaja (Czubaj 2 0 0 2 ) . �ARTYKUŁY RECENZYJNE, 343 RECENZJE I O M Ó W I E N I A M e d i a s ą nie t y l k o p o t ę ż n ą siłą, m a j ą c ą moc kreowania i d o l i ( w p r z y p a d k u M a ł y s z a kreacja ta jest u s p r a w i e d l i w i o n a ) . W p ł y w a j ą one t a k ż e na w i e l e ludzkich z a c h o w a ń , j a k t e ż np. na upo­ wszechnianie p e w n y c h w z o r c ó w p ł c i oraz ról s p o ł e c z n y c h p e ł n i o n y c h przez m ę ż c z y z n i kobiety. P r z y k ł a d e m m o g ą b y ć d o w c i p y o kobietach, k r ą ż ą c e w internecie. Z a i n t e r e s o w a ł y one Joannę Cukras, k t ó r a p o d d a ł a j e konfrontacji z p a n u j ą c y m i obecnie stereotypami „ p ł c i p i ę k n e j " , sygnali­ z u j ą c niezmiernie c i e k a w y p r o b l e m badawczy. 2 Internet m o ż e t a k ż e s ł u ż y ć t w o r z e n i u r ó ż n e g o typu w s p ó l n o t , r ó w n i e ż e t n i c z n y c h . U m a c n i a 3 poczucie w i ę z i , j a k t e ż w y d a t n i e wspomaga proces kreowania r o d z i m y c h b o h a t e r ó w . S ł o w a c k i e strony internetowe s ą np. p r a w d z i w ą k o p a l n i ą w i e d z y o A n d y Warholu ( p r a w d z i w e nazwisko: 4 A n d r i j W a r h o l a ) . Z zamieszczonego w Okolicach tekstu Sebastiana D u b i e l a w y n i k a , ż e A n d y 5 Warhol jest przede w s z y s t k i m p o s t a c i ą o t o c z o n ą k u l t e m przez s ł o w a c k i c h R u s i n ó w . L i d e r z y tej grupy na r ó ż n e sposoby p o d k r e ś l a j ą r u s i ń s k i e korzenie artysty, p r ó b u j ą - o d w o ł u j ą c s i ę do j e g o postaci - o ż y w i ć s p o ł e c z n o ś ć r u s i ń s k ą n a S ł o w a c j i , o d b u d o w a ć i w z m o c n i ć jej t o ż s a m o ś ć etniczno- k u l t u r o w ą , by o g r a n i c z y ć proces s ł o w a c y z a c j i . S. D u b i e l , z d u ż ą z n a j o m o ś c i ą f a k t ó w , opisuje zabiegi l i d e r ó w s ł o w a c k i c h R u s i n ó w d ą ż ą c y c h do uczynienia z Warhola r u s i ń s k i e g o bohatera, s p a j a j ą c e g o g r u p ę , z której s i ę w y w o d z i ( n i e z a l e ż n i e od j e g o osobistej identyfikacji) poczuciem d u m y z posiadania tak w y b i t n e j postaci w ś r ó d swoich c z ł o n k ó w . J e d n o c z e ś n i e o d b y w a s i ę „ d e konstrukcja a m e r y k a ń s k i e g o m i t u Warhola" (s. 77), „ p r z e p i s y w a n i e go na w r a ż l i w o ś ć R u s i n ó w " (s. 78). K r e o w a n i u r u s i ń s k o ś c i Warhola i p o d t r z y m y w a n i u r u s i ń s k i e j t o ż s a m o ś c i grupy s ł u ż y m . i n . festiwal organizowany co r o k u w M e d z i l a b o r c a c h . Elementy sacrum ł ą c z ą s i ę tu z p o s p o l i t ą l u d y c z n o ś c i ą , naukowe odczyty z z a b a w ą . N a j w a ż n i e j s z e jednak jest to, ż e R u s i n i m a j ą „ s w e g o świętego", z którego m o g ą być dumni. D o p r z e s z ł o ś c i - w r ó ż n y c h celach - w r a c a j ą nie t y l k o liderzy grup etnicznych czy narodowi p r z y w ó d c y . Wiele o s ó b interesuje się np. dziejami w ł a s n e j rodziny, p o s z u k u j ą c korzeni, prawdy o przodkach, a w i ę c - w j a k i e j ś części - t a k ż e o sobie. S z c z e g ó l n i e ciekawe w y d a j ą się dzieje rodzin mieszanych pod w z g l ę d e m identyfikacji etnicznej (narodowej), z r ó ż n i c o w a n y c h w y z n a n i o w o , j ę z y k o w o , m i e s z k a j ą c y c h na pograniczu k u l t u r o w y m , n a r o d o w y m , a t a k ż e tych, k t ó r y c h ż y c i e p r z y p a d ł o na p r z e ł o m o w e okresy dziejów. P r z y k ł a d e m takiej rodziny s ą bohaterowie a r t y k u ł u R a f a ł a I w a ń s k i e g o . Pisze on o swojej rodzinie, z w i ą z a n e j z Toruniem i dzielącej losy m i e s z k a ń c ó w miasta, najpierw w zaborze pruskim, potem - w okresie m i ę d z y w o j e n n y m i po wojnie. Pytania o p r z e s z ł o ś ć r o d z i n n ą i postawy ludzi m i e s z k a j ą c y c h na pograniczu k u l t u r o w y m i n a r o d o w y m , ludzi, k t ó r z y z n a l e ź l i się w sytuacjach granicznych, nie dają I w a ń s k i e m u spokoju. Zaczyna odtwa­ r z a ć „ w i e l k ą " i „ m a ł ą " historię, nie bojąc się trudnych p y t a ń , zdając sobie zarazem s p r a w ę z tego, ż e b ę d z i e m u s i a ł się z m i e r z y ć z odpowiedziami na nie. Chce jednak p o z n a ć p r a w d ę . W 1989 r o k u ojciec R a f a ł a w y j e c h a ł z ż o n ą i j e g o p r z y r o d n i m bratem do N i e m i e c . Ten m o m e n t stał s i ę dla niego p r z e ł o m o w y nie t y l k o z u w a g i na z m i a n ę osobistej sytuacji. P o j a w i ł o s i ę pytanie: „ C z y p ł y n i e we mnie niemiecka k r e w lub czy c z ę ś ć moje r o d z i n y nie w y k a z a ł a s i ę n i e g o d n y m P o l a k ó w zachowaniem podczas I I w o j n y ś w i a t o w e j ? " I w a ń s k i chce d o w i e d z i e ć się, k i m b y l i c z ł o n k o w i e j e g o rodziny, chce p o z n a ć m o t y w y i c h w y b o r ó w , decyzji. N i e kryje przy t y m emocjonalnego z a a n g a ż o w a n i a , p r ó b u j ą c z r o z u m i e ć niemiecko-polskie p o d z i a ł y przebiega­ j ą c e przez j e g o r o d z i n ę i o k r e ś l i ć w niej swoje miejsce. 2 P r z y k ł a d e m s ą Indianie z plemienia Oneida, „ k t ó r e j u ż w y m a r ł o j a k o kultura". P r z e t r w a ł a j e d n a k b i o l o g i c z n i e n i e w i e l k a grupa o s ó b , p r z y z n a j ą c y c h się do pochodzenia z tego plemienia. Z a c z ę ł y one o d t w a r z a ć k u l t u r ę grupy, jej dzieje, narzecze. „ R o z r z u c e n i po Stanach p o t o m k o w i e [Oneida] o d n a l e ź l i s i ę na t e r y t o r i u m i n t e r n e t o w y m , « z a a n e k t o w a l i » c z ę ś ć sieci, s t w o r z y l i w s p ó l ­ n o t ę w i r t u a l n ą . [...] P o w s t a ł a n o w a s p o ł e c z n o ś ć , k t ó r a z p e w n o ś c i ą nie z u b a ż a , a wzbogaca k u l t u r ę " (Krzysztofek 2002, s. 104). 3 O w y k o r z y s t a n i u internetu dla p o d t r z y m y w a n i a w i ę z i i t o ż s a m o ś c i etnicznej pisze w t y m t o m i e Etnografii Polskiej Katarzyna K u l i k o w s k a , p r z y w o ł u j ą c p r z y k ł a d K a r a i m ó w . 4 5 Pisze o t y m K . Krzysztofek (2002, s. 105). Czy do nich n a l e ż ą strony internetowe, o k t ó r y c h w s p o m i n a K . Krzysztofek? �344 A R T Y K U Ł Y RECENZYJNE, RECENZJE I O M Ó W I E N I A Tekst napisany przez R. I w a ń s k i e g o jest d o b r y m p r z y k ł a d e m sposobu prezentacji r o d z i n ­ n y c h d z i e j ó w , w p l e c i o n y c h w „ w i e l k ą " h i s t o r i ę , a zarazem - z n a j o m o ś c i f a k t ó w oraz w i e l k i e j w r a ż l i w o ś c i i u m i e j ę t n o ś c i patrzenia na r z e c z y w i s t o ś ć z r ó ż n y c h perspektyw. Jest t e ż w a ż n y m w polskiej literaturze etnologicznej p r z y k ł a d e m w y k o r z y s t a n i a m a t e r i a ł ó w b i o g r a f i c z n y c h ( i s t n i e j ą c y c h i w y w o ł a n y c h przez badacza) dla ukazania s k o m p l i k o w a n y c h relacji p o l s k o - n i e m i e c k i c h , rozpatrywanych na poziomie narodu oraz c z ł o n k ó w jednej rodziny, m a j ą c y c h od­ m i e n n ą identyfikacją, różne poglądy. P r z e s z ł o ś ć - bolesna, nie do k o ń c a w y j a ś n i o n a , n i e z r o z u m i a ł a - wraca w artykule J a r o s ł a w a Maszczaka. I I w o j n a ś w i a t o w a , A k c j a „ W i s ł a " , losy m i e s z k a ń c ó w w s i T w o r y l n e (dzisiejsze w o j . podkarpackie), Polacy, U k r a i ń c y , N i e m c y , Rosjanie... Repatriacja l u d n o ś c i u k r a i ń s k i e j , ż o ł n i e r z e U P A i Wojsko Polskie... Ile kart, takich j a k te, k t ó r e o d s ł a n i a Maszczak, kryje jeszcze historia? Ile z n i c h jeszcze poznamy? Jak wiele jest w s i , takich j a k Tworylne, k t ó r y c h m i e s z k a ń c y z a p ł a c i l i ż y c i e m , w y g n a n i e m , t r u d n y m i do w y o b r a ż e n i a cierpieniami za decyzje p o l i t y k ó w ? Z takich l o s ó w , j a k te, przedstawione - w w i e l k i m s k r ó c i e - przez autora, na podstawie relacji D y m i t r a K u z i o , dawnego m i e s z k a ń c a w s i , s k ł a d a s i ę historia. N a j c z ę ś c i e j smutna, tragiczna, b o l e ś n i e o ż y w a j ą c a w p o w r a c a j ą c y c h co j a k i ś czas wspomnieniach. A r t y k u ł J. Maszczaka został opatrzony przez r e d a k t o r ó w informacjami o historii w s i Tworylne, od lokacji na prawie w o ł o s k i m przed 1456 r o k i e m , w dobrach K m i t ó w , do c z a s ó w PRL. Szkoda, ż e nie wskazano ź r ó d e ł tych w z m i a n e k , przede w s z y s t k i m m ó w i ą c y c h o najdawniejszych dzie­ jach miejscowości. Pierwszy numer Okolic cechuje r ó ż n o r o d n o ś ć tematyki, podejmowanych p r o b l e m ó w i sposo­ b ó w ich przedstawiania. A u t o r z y d o t y k a j ą dramatycznych c z ę s t o d z i e j ó w jednostek, rodzin i grup l o k a l n y c h , a n a l i z u j ą wybrane zjawiska w s p ó ł c z e s n e j kultury. Znajdziemy t e ż w t o m i e niecodzien­ n ą r e l a c j ę z p o d r ó ż y . W t e k ś c i e A r k a Szulca, z a t y t u ł o w a n y m „ A m e r y k a , A m e r y k a . . . " , opisany z o s t a ł areszt dla nielegalnych i m i g r a n t ó w , b ę d ą c y c z ę ś c i ą w i ę z i e n i a w hrabstwie Y o r k (zachodnie w y b r z e ż e U S A ) . P r z e b y w a j ą c e tam osoby r e p r e z e n t u j ą r ó ż n e grupy etniczne, n a r o d o w o ś c i , po­ s ł u g u j ą s i ę r ó ż n y m i j ę z y k a m i . Miejsce to jest m i k r o s k o p i j n y m o d b i c i e m mieszanki k u l t u r o w e j , j a k ą t w o r z ą m i g r a n c i p r z e b y w a j ą c y nielegalnie w U S A . Z tekstu nie w y n i k a , w j a k i s p o s ó b autor relacji z e t k n ą ł s i ę z o p i s y w a n ą przez siebie g r u p ą . C z y ż b y sam trafił do aresztu j a k o nielegalny imigrant? N a j w i ę c e j u w a g i p o ś w i ę c i ł Szulc Pasztunom z Pakistanu i Afganistanu oraz osobom p o c h o d z ą c y m z P e n d ż a b u . Pisze jednak r ó w n i e ż o przedstawicielach w i e l u i n n y c h k r a j ó w i k u l ­ tur. Okazuje się, ż e areszt, w k t ó r y m p r z e b y w a j ą nielegalni i m i g r a n c i m o ż e b y ć z n a k o m i t y m miejscem b a d a ń , etnologicznych obserwacji. Przybysze z r ó ż n y c h k o n t y n e n t ó w , z t y s i ę c y „ m a ­ ł y c h o j c z y z n " , m ó w i ą r ó ż n y m i j ę z y k a m i , m a j ą odmienne tradycje, w y r o ś l i w r ó ż n y c h kulturach. Ł ą c z y i c h nadzieja na lepsze ż y c i e w w y ś n i o n e j , wymarzonej A m e r y c e . I n n y rodzaj „ n o t a t e k z p o d r ó ż y " , m a j ą c y c h miejscami charakter bardzo osobistych z w i e r z e ń , znajdziemy w artykule M a ł g o r z a t y S o k o ł o w s k i e j . A u t o r k a p r z e ż y w a i n t e l e k t u a l n ą w ę d r ó w k ę do ś w i a t a literatury, w p o s z u k i w a n i u t e m a t ó w badawczych. Wskazuje prace, k t ó r e j ą zafascyno­ w a ł y , z a c h w y c i ł y ( j e d n ą z nich s ą Szczeliny istnienia, Joanny Brach-Czaina, w y d . w 1992 r o k u ) . W k o ń c u zatrzymuje s i ę na postaci M i r c e a Eliade i i n d y j s k i m etapie j e g o ż y c i a . P o d r ó ż do I n d i i z a o w o c o w a ł a nie t y l k o l i c z n y m i pracami n a u k o w y m i , osobistym d o ś w i a d ­ czeniem konfrontacji „ e u r o p e j s k o ś c i " z „ h i n d u s k o ś c i ą " , ale t e ż p r z y n i o s ł a Eliademu spotkanie z f a s c y n u j ą c ą k o b i e t ą ( b y ł a n i ą M a j t r e i D e v i , c ó r k a profesora Dasgupty, u k t ó r e g o m i e s z k a ł ) . Spotkanie to stało s i ę i m p u l s e m do napisania p o w i e ś c i pt. Majtreji ( w y d . polskie, 1988). Odpo­ w i e d z i ą na t ę k s i ą ż k ę b y ł a Na hanyate, M a j t r e j i D e v i ( w y d . polskie pt. Mircea, 1993). D l a M . S o k o ł o w s k i e j o b y d w i e k s i ą ż k i b y ł y t y m , czego s z u k a ł a . O d c z y t a ł a j e w s p o s ó b g ł ę b o k i , sub­ telny, „ p o kobiecemu", p o s ł u g u j ą c s i ę j e d n o c z e ś n i e w i e d z ą a n t r o p o l o g i c z n ą . A r t y k u ł M . S o k o ł o w s k i e j z a c h ę c a do lektury ( b y ć m o ż e , ponownej) o b y d w u prac, j a k t e ż konfrontacji w ł a s n e g o sposobu ich odczytania z t y m , j a k i proponuje m ł o d a A u t o r k a , nie u k r y ­ w a j ą c a przy t y m t r u d n o ś c i , z j a k i m i z m a g a ł a s i ę , by z a m k n ą ć w s ł o w a c h swoje m y ś l i , odczucia, w r a ż e n i a , emocje, by p o k o n a ć o g a r n i a j ą c e j ą czasem poczucie b e z r a d n o ś c i , p u s t k i , n i e m o c y tworzenia, t o w a r z y s z ą c e p r z e m o ż n e m u pragnieniu pisania, p o s z u k i w a n i u swojego miejsca we w s p ó ł c z e s n e j etnologii. �345 ARTYKUŁY RECENZYJNE, RECENZJE I O M Ó W I E N I A W j e d n y m z d z i a ł ó w pisma, n o s z ą c y m n a z w ę „ O k o l i c e m a ł y c h ojczyzn", zamieszczony z o s t a ł zapis r o z m o w y przeprowadzonej przez A n n ę S t r z e l e c k ą z pisarzem, Augustynem Baranem. M o ż e ­ m y ponadto p r z e c z y t a ć dwa teksty tego autora. W „ J a n Sas - na p o c z ą t k u b y ł las" w i d z i m y p o l s k ą w i e ś ( w w o j . podkarpackim), w y l u d n i a j ą c ą się, p o z b a w i o n ą perspektyw, biernie p o d d a j ą c ą się l o ­ sowi. W i e ś , do której „jak do każdej w s i w Polsce, ale t y l k o w Polsce - w r a c a j ą przegrani" (s. 136). W i e ś , której m i e s z k a ń c y s z u k a j ą ucieczki od r z e c z y w i s t o ś c i w alkoholu i d y s k o t e k o w y m h a ł a s i e , w p a t r u j ą się w ekrany t e l e w i z o r ó w , o b s e r w u j ą c jednak r ó w n o l e g l e , z u w a g ą , życie s ą s i a d ó w . K o l e j n e opowiadania A . Barana, „ K r e w pobratymcza" zaczyna s i ę od s ł ó w : „ P o l a c y nie l u b i ą n i k o g o " (s. 142). Prawda to, czy literacka fikcja? Jeden z e l e m e n t ó w stereotypowego w i z e r u n k u naszego narodu? Czy r z e c z y w i ś c i e „ t e n d z i w n y stan" nielubienia jest „ p r a w i e nieznany u i n n y c h n a c j i " ( t a m ż e ) ? Z n ó w powraca m o t y w k o n f l i k t ó w p o l s k o - u k r a i ń s k i c h , k r z y w d , o k t ó r y c h nie m o ż n a z a p o m n i e ć , c h o ć b y s i ę c h c i a ł o , k t ó r e tak trudno w y b a c z y ć , a p r z e c i e ż jest to konieczne, by m ó c z a c z ą ć wszystko od nowa. P a m i ę ć m o ż n a w y k o r z y s t y w a ć do r ó ż n y c h celów. M o ż e ona s ł u ż y ć odtwarzaniu r o d z i n n y c h d z i e j ó w , historii grupy lokalnej, narodu, m o ż e t a k ż e z n i s z c z y ć w s p ó l n o t ę , p o d z i e l i ć j ą , s k ł ó c i ć . M o ż e b y ć ź r ó d ł e m informacji o p r z e s z ł o ś c i - o kraju r o d z i n n y m , ukochanych miejscach i oso­ bach, m o ż e j e d n a k r ó w n i e ż u t r u d n i a ć porozumienie, wybaczenie, dialog. Pierwszy numer Okolic zamyka felieton R a f a ł a N a w r o c k i e g o , z a t y t u ł o w a n y „ Ł o w c ó w nie­ d ź w i e d z i - od zaraz!" Zabawny, ś w i e t n i e napisany tekst, k t ó r e g o bohaterem jest m i ś ( w r ó ż n y c h postaciach) dotyka - poruszanego t a k ż e przez i n n y c h a u t o r ó w - p r o b l e m u k o n f l i k t u . W l e k k i e j , ironicznej formie A u t o r p r z y p o m i n a o istnieniu opozycji m i ę d z y n a t u r ą i k u l t u r ą , a t a k ż e o t y m , w j a k i s p o s ó b m o ż e r e a g o w a ć na n i ą c z ł o w i e k . Redaktorzy pisma, w „ S ł o w i e od...", z a p r a s z a j ą c z y t e l n i k ó w w „ o k o l i c e znane z o p o w i a d a ń , miejsca magiczne, zatopione w s ł o w a c h p e j z a ż e c o d z i e n n o ś c i . . . Okolice strachu i ś m i e r c i , p o d r ó ż y do kresu i na kresy..." (s. 3). I n f o r m u j ą też, że w p i ś m i e „ u k a z y w a ć s i ę b ę d ą teksty z zakresu f o l k l o r y s t y k i , p r o b l e m a t y k i etnicznej i n a r o d o w o ś c i o w e j , j a k r ó w n i e ż z antropologii s y m b o l i c z ­ nej, a n t r o p o l o g i i c o d z i e n n o ś c i , a t a k ż e opisy p o d r ó ż y , eseje i felietony etnologiczne. W n a s t ę p ­ n y c h numerach [...] p o j a w i ą s i ę r ó w n i e ż d z i a ł y recenzji i korespondencji" ( t a m ż e ) . Okolice są ponadto „ c z a s o p i s m e m etnograficznych d o c i e k a ń i z a p i s ó w naszych s p o t k a ń z o d m i e n n o ś c i ą i c o d z i e n n o ś c i ą " ( t a m ż e ) . W y j a ś n i a s i ę w i ę c tajemnica t y t u ł u pisma. M a m y zarazem z a p o w i e d ź w i e l o ś c i t e m a t ó w (jest ona w i d o c z n a j u ż w p i e r w s z y m numerze) i w ę d r ó w e k po r ó ż n o r o d n y c h obszarach, w t y m r ó w n i e ż niebadanych jeszcze przez r o d z i m ą e t n o l o g i ę . N a w e t j e ś l i znajdziemy s i ę j e d y n i e na o b r z e ż a c h tych o b s z a r ó w (jak m ó g ł b y s u g e r o w a ć t y t u ł pisma), j e ś l i pewne pro­ b l e m y z o s t a n ą j e d y n i e zasygnalizowane, naszkicowane c i e n i u t k ą k r e s k ą , warto o d b y ć t ę p o d r ó ż w p o s z u k i w a n i u inspiracji, a t a k ż e - dla p r z y j e m n o ś c i , p ł y n ą c e j z lektury studenckich t e k s t ó w . Z n i e c i e r p l i w o ś c i ą czekam na kolejne tomy, ż y c z ą c autorom i redaktorom n i e s ł a b n ą c e g o z a p a ł u , niewyczerpanych p o m y s ł ó w , doskonalenia u m i e j ę t n o ś c i , t a k ż e technicznych, by u n i k n ą ć w p r z y s z ł o ś c i w y s t ę p u j ą c y c h , niestety, w p i ś m i e b ł ę d ó w . Ż y c z ę w i e l u c z y t e l n i k ó w oraz tego, by Okolice b y ł y czytane i ż y w o komentowane przez ś r o d o w i s k o etnologiczne w c a ł y m kraju. LITERATURA C z u b aj M . 2002, L e c i z nami M a ł y s z . M i ę d z y bohaterem k u l t u r o w y m a i d o l e m popkultury, Kultura popularna: Krzysztofek [ w : ] Mniejszości kiwania, Graffiti na ekr@nie, W. G o d z i ć (red.), K r a k ó w , w y d . R A B I D , s. 8 5 - 9 5 . K . 2002, Autoprezentacja m n i e j s z o ś c i etnicznych w mediach elektronicznych, narodowe i etniczne w mediach elektronicznych. Modele, wizerunki, A . Sadowski, T. Skoczek (red.), B i a ł y s t o k , Instytut S o c j o l o g i i , ocze­ Uniwersytet w B i a ł y m s t o k u , Telewizja Polska S.A., s. 9 4 - 1 0 7 . Kulikowska K . 2003, M i ę d z y a s y m i l a c j ą a u t r z y m a n i e m ś w i a d o m o ś c i etnicznej. T o ż s a m o ś ć s p o ł e c z n a K a r a i m ó w w Polsce, Etnografia Polska, t. 47, z. 1-2, s. 2 6 7 - 2 8 4 . Iwona Kabzińska �N A J N O W S Z E WYDAWNICTWA I N S T Y T U T U A R C H E O L O G I I I E T N O L O G I I PAN MONOGRAFIE: Archeologia w teorii B. B a l c e r . krzemienia. Z. A . B u k o , P. U r b a ń c z y k (red), Warszawa 2000, ss. 660, ryciny. - Krzemionki - Świeciechów. Związki osady neolitycznej z kopalniami z epoki brązu epoki Warszawa 2002, ss. 191, ryciny. Bukowski, Znaleziska z dorzecza Civitas i w praktyce, Ćmielów bursztynu w zespołach i z wczesnej żelaza Odry oraz Wisły, Warszawa 2002, ss. 157, ryciny, mapy. et villa. Miasto i wieś w średniowiecznej Europie Środkowej, C. B u s k o , J. Klapszte, L . L e c i e j e w i c z , S. M o ź d z i o c h (red.), W r o c ł a w - P r a h a 2002, ss. 476, ryciny. M . D u 1 i n i c z, Kształtowanie się Słowiańszczyzny Północno-Zachodniej. Studium archeologiczne. Warszawa 2 0 0 1 , ss. 323, ryciny. Europe around the year 1000, S. K a d r ó w , U progu w Europie Środkowej, Z. K o b y l i ń s k i , P. U r b a ń c z y k (red.). Warszawa 2 0 0 1 , ss. 488, ryciny. nowej epoki. Gospodarka i społeczeństwo wczesnego okresu epoki brązu K r a k ó w 2 0 0 1 , ss. 313, ryciny. Teoretyczne podstawy konserwacji dziedzictwa archeologicznego. Warszawa 2 0 0 1 , ss. 295, ryciny. J. K o p a c z , Początki epoki brązu w strefie karpackiej w świetle materiałów kamiennych, Kraków w państwie wczesno- 2 0 0 1 , ss. 207, tablice. S. M o ź d z i o c h , Castrum piastowskim, Od narodzin munitissimum Bytom. Lokalny ośrodek władzy Warszawa 2002, ss. 320, ryciny. do wieku dojrzałego. Dzieci i młodzież w Polsce, M . D ą b r o w s k a , A . Klonder, E. M a z u r (red.), cz. 1-2, Warszawa 2 0 0 2 - 2 0 0 3 . Słowianie i ich sąsiedzi M. R ę b k o w s k i , strzenne we wczesnym Piei*wsze i kulturowe. średniowieczu. lokacje M . D u l i n i c z (red.), L u b l i n 2002. miast w księstwie zachodniopomorskim. Przemiany prze­ K o ł o b r z e g 2 0 0 1 , ss. 2 6 1 , ryciny. B I B L I O T E K A ETNOGRAFII POLSKIEJ [pod r e d a k c j ą Jolanty K o w a l s k i e j ] Nr53,K. Hermanowicz-Nowak, -kułturowe. Nr 54,1. Kabzińska, (narodowej) N r 55, Podhale. Strój górali Beskidu Śląskiego. Funkcje społeczno- tożsamości etnicznej Warszawa 1997, ss. 1 3 1 + 3 6 r y c i n . Wśród Polaków Tradycja „kościelnych na Białorusi. we współczesnej N r 56, Czas zmiany, czas trwania. Studia Polaków". Wyznaczniki Warszawa 1999, ss. 208. kulturze wsi [red. D . T y l k o w a ] . K r a k ó w 2000, ss. 458. etnologiczne, J. K o w a l s k a , R. T o m i c k i , S. S z y n k i e w i c z (red.), Warszawa 2003, ss. 390. STRONA INTERNETOWA INSTYTUTU (INFORMACJE O B A D A N I A C H , BIBLIOTEKA, KSIĘGARNIA): www.archaeology.pl KSIĄŻKI I CZASOPISMA MOŻNA TAKŻE ZAMAWIAĆ: broniek@iaepan.edu.pl � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/f30295c207091eb989f78a042161c737.pdf adb011bc22965ac724209bb9cabfad4a Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1757 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2004 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1627 Title A name given to the resource Artykuły recenzyjne, recenzje i omówienia / ETNOGRAFIA POLSKA 2004 t.48 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 2004 t.48, s.263-283 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text ARTYKUŁY R E C E N Z Y J N E , R E C E N Z J E I OMÓWIENIA „Etnografia Polska", t. X L V I I I : 2004, z. 1-2 PL ISSN 0071-1861 DAGNOSŁAW DEMSKI NARRACJE ŁOTEWSKIE, C Z Y L I PRZESZŁOŚĆ W ŚWIETLE RELACJI OSOBISTYCH History, Stories, Culture and Society Through Life Stories. A Selected HISTORII Collection of Latvian Life M a r a Z i r n i t e , M a i j a H i n k l e (compilers), Riga 2003 Jest to w y b ó r osobistych historii ż y c i a Ł o t y s z y zebranych przez autorki tej p u b l i k a c j i . Obej­ m u j ą one okres p o c z ą w s z y od uzyskania n i e p o d l e g ł o ś c i przez Ł o t w ę w 1991 r. do dnia dzisiej­ 1 szego. M a t e r i a ł y te p o c h o d z ą z narodowego a r c h i w u m h i s t o r i i ustnej ( N O H ) . D o r o k u 2003 zebrano j u ż ponad 2000 tych o p o w i e ś c i , w formie n a g r a ń audio na kasetach. P o w s t a ł o t a k ż e Stowarzyszenie Ł o t e w s k i c h Badaczy Ustnej H i s t o r i i „ D z i v e s s t a t s " ( o p o w i e ś ć ustna). Prezentowane w y d a n i e s k ł a d a s i ę z d w ó c h c z ę ś c i . W pierwszej przedstawiono 6 h i s t o r i i ż y c i a spisanych w r ó ż n y c h regionach na terenie Ł o t w y . W drugiej c z ę ś c i o p u b l i k o w a n o 7 relacji Ł o t y ­ szy, p o c h o d z ą c y c h ze S t a n ó w Zjednoczonych (jeden z nich b y ł Ż y d e m , k t ó r y w y e m i g r o w a ł do S t a n ó w Zjednoczonych po I I wojnie ś w i a t o w e j ) . Informatorzy b y l i w w i e k u od 60 do 80 lat i pochodzili ze w s z y s t k i c h stron Ł o t w y . Tego t y p u ekspedycje z b i e r a j ą c e o p o w i e ś c i o d b y w a j ą s i ę co r o k u , w kolejnych regionach kraju (Semigalia, Ł a t g a l i a , Kurlandia, L i w l a n d i a ) . D r u g a c z ę ś ć historii w omawianej pracy z o s t a ł a zebrana przez M a i j a H i n k l e , k i e r u j ą c ą pro­ j e k t e m Stowarzyszenia Ł o t y s z y A m e r y k a ń s k i c h (Amerikas Latviesu Apvieniba). Wyboru relacji d o k o n a l i organizatorzy projektu. W 2003 r. w zbiorach Stowarzyszenia z n a j d o w a ł o s i ę ponad 150 kaset z nagraniami. W t y m samym czasie, podczas realizacji a m e r y k a ń s k i e g o o d p o w i e d n i k a tego p r z e d s i ę w z i ę c i a , zebrano dalsze 300 historii. N u r t zbierania tego t y p u m a t e r i a ł ó w r o z p o c z ę ł a A m e r y k a n k a ł o t e w s k i e g o pochodzenia Veda Skultans, p u b l i k u j ą c swoje prace (1998) poza Ł o t w ą . Po uzyskaniu n i e p o d l e g ł o ś c i przez ten kraj w 1991 r. pojawienie się tego rodzaju t e m a t y k i stało się n a r z ę d z i e m poznawania p r z e s z ł o ś c i swo­ j e g o narodu. W Polsce zainteresowanie p a m i ę t n i k a m i i historiami ż y c i a z w y k ł y c h ludzi, w t y m c h ł o p ó w , m i a ł o swój r o z k w i t w okresie działalności Floriana Znanieckiego i Józefa C h a ł a s i ń s k i e g o . A k c j a zbierania ustnych historii ż y c i a z w y k ł y c h ludzi na Ł o t w i e jest n i e z b ę d n y m o g n i w e m w odnajdywaniu swojego miejsca we w s p ó ł c z e s n e j Europie w krajach postsowieckich. Jak p i s z ą autorzy tego zbioru, jest on p i e r w s z y m k r o k i e m w poszukiwaniu sposobu prezentacji tego mate­ r i a ł u szerszej p u b l i c z n o ś c i , a wybrane historie r e p r e z e n t u j ą d o ś w i a d c z e n i a c a ł e g o pokolenia. * * * Co m o ż e d o s t a r c z y ć lektura takich o p o w i e ś c i badaczowi kultury, zainteresowanemu kwestia­ m i postrzegania p r z e s z ł o ś c i , t o ż s a m o ś c i , e t n i c z n o ś c i , relacjami s w ó j - o b c y , l o k a l n y m i w a r t o ś c i a m i , czy stereotypami? A b y o d p o w i e d z i e ć na to pytanie, n a l e ż y z a s t a n o w i ć się, c z y m s ą ustne nar­ racje o p r z e s z ł o ś c i i w j a k i s p o s ó b m o ż n a j e a n a l i z o w a ć . Historie osobiste, k t ó r e o p o w i a d a j ą ludzie o s w o i m ż y c i u i d o ś w i a d c z e n i a c h , o p i e r a j ą się na p a m i ę c i , albo raczej na p e w n y m doborze w y b r a n y c h jej f r a g m e n t ó w . Te opisy p r z e s z ł o ś c i w y d a j ą się nie b y ć przypadkowe, z o s t a j ą one u p o r z ą d k o w a n e i konceptualizowane przez o p o w i a d a j ą c y c h , t w o r z ą c w ten s p o s ó b o g ó l n e r a m y przekazu. S ą one p o w i ą z a n e znaczeniem, k t ó r e spaja r ó ż n e P o w s t a ł j a k o projekt Instytutu F i l o z o f i i i Socjologii U n i w e r s y t e t u w Rydze. �264 ARTYKUŁY RECENZYJNE, RECENZJE I O M Ó W I E N I A elementy i c h d o ś w i a d c z e ń , ale t a k ż e ł ą c z y j e z t e r a ź n i e j s z o ś c i ą . W ten s p o s ó b powstaje obraz r z e c z y w i s t o ś c i przekazywany z pewnego p u n k t u widzenia, a t r e ś ć tych d o ś w i a d c z e ń w p o w i ą z a ­ n i u z p e r s p e k t y w ą opisu m o ż n a u z n a ć za n a r r a c j ę . Narracja wydaje s i ę b y ć komentarzem do p a m i ę c i p o s z c z e g ó l n y c h c z ł o n k ó w s p o ł e c z n o ś c i , ma w sobie c o ś z m i t u p o d t r z y m u j ą c e g o obraz r z e c z y w i s t o ś c i postrzegany przez d a n ą o s o b ę . Przy t a k i m p o d e j ś c i u to narracja staje s i ę przed­ m i o t e m b a d a ń i analizy, a nie t r e ś ć , czy w i a r y g o d n o ś ć tych o p o w i e ś c i . Istnieje j u ż obszerny z b i ó r literatury p o d e j m u j ą c e j p r o b l e m analizy narracji osobistej prze­ s z ł o ś c i ludzi (Greimas 1989; Tonkin 1992). D o k o n a n i a tych a u t o r ó w w n i o s ł y w i e l e do u k s z t a ł t o ­ w a n i a s i ę pewnego kanonu naukowego badania ustnych narracji. Generalnie analiza s i ę g a szero­ ko, w y k r a c z a j ą c poza treść i formalne struktury w y p o w i e d z i , p r z e c h o d z ą c w s t r o n ę s p o ł e c z n y c h u w a r u n k o w a ń przekazywanych historii. P o w o ł u j ą c s i ę na ten rodzaj analizy, n a l e ż y w y m i e n i ć n a j w a ż n i e j s z e j e j elementy - tematy, elementy powtarzalne, styl w y p o w i e d z i , m o d e l k o m u n i k a ­ c j i , przekazywane w a r t o ś c i , i t p . I tak, zgodnie z t y m p o d e j ś c i e m , konieczne staje s i ę w y o d r ę b n i e n i e najbardziej charaktery­ stycznych w y r a ż e ń p a d a j ą c y c h z ust i n f o r m a t o r ó w , elementy powtarzalne, t w o r z ą c e schemat struktury tekstu. W bardziej s z c z e g ó ł o w y c h badaniach, kiedy panujemy nad j ę z y k i e m , istotne s ą u k ł a d y s ł ó w i w y r a ż e ń w zdaniu. Z tych w y p o w i e d z i w y r ó ż n i ć m o ż n a g ł ó w n e tematy, p r z e ś l e d z i ć ich z a l e ż n o ś ć o d miejsca i czasu, w j a k i m s ą opowiadane. M o ż n a także ustalić styl w y p o w i e d z i , rodzaj n a r z ę d z i j ę z y k o w y c h , takich j a k metafora, hiper­ bola, ironia oraz r e t o r y k ę oraz w y ł o w i ć z a s t o s o w a n ą s t r a t e g i ę , za p o m o c ą której t w o r z ą s p e c y f i c z n ą dla nich n a r r a c j ę . N a l e ż y t e ż o k r e ś l i ć m o d e l k o m u n i k a c j i opowiadający (wielogłosowy, binarny) i z jakiej perspektywy jest ona przekazywana. Co p o d k r e ś l a j ą te o p o w i e ś c i . Jaki m o ż e b y ć cel tych narracji? Jakie znaczenie t w o r z ą ? O p o w i a d a j ą c y i s ł u c h a c z e r e p r e z e n t u j ą g r u p ę ludzi p o s i a d a j ą c y c h specyficzne kompetencje u m o ż l i w i a j ą c e r o z m a w i a j ą c y m ich wzajemne porozumienie, co jest n i e z b ę d n e w takich sytuacjach. D o tego t y p u w i e d z y n a l e ż ą symbole, znaki, p o j ę c i a , fakty historyczne, postacie, organizacje historyczne, ale r ó w n i e ż podzielane interpretacje i specyficzne rozumienie. D z i ę k i temu ich prze­ kaz staje s i ę m o ż l i w y do odczytania. Razem t w o r z ą z b i o r o w o ś ć m ó w i ą c y c h o w s p ó l n y c h sprawach, p o r u s z a j ą c y c h podobne tematy, co jednoczy ich i czyni z nich s p o ł e c z n o ś ć . To rodzaj w s p ó l n o t y dyskursu. Grupa taka wytwarza s p e c y f i c z n ą dla niej n a r r a c j ę o r z e c z y w i s t o ś c i s p o ł e c z n e j . Charakterystyczne cechy dyskursu to: r e g u l a r n o ś ć , k o n w e n c j o n a l n o ś ć , s e n s o w n o ś ć , c e l o w o ś ć , r ó ż n o r o d n o ś ć i k o n t e k s t o w o ś ć . Dyskurs s p o ł e c z n o ś c i dostarcza grupie p e w n y c h r a m oraz specy­ ficznego w y r a z u , ale to j e d n o s t k i w y p e ł n i a j ą j e treścią. Elizabeth T o n k i n p i s a ł a , ż e dla historyka p r z e s z ł o ś ć jest „ i n n y m krajem, k t ó r y rekonstruuje on z resztek p o z o s t a ł y c h , j e ś l i w o g ó l e takie p o z o s t a ł y " . A n a l i z u j ą c p r z e s z ł o ś ć p r z e k a z ó w ust­ nych autorka stawia inne pytania: w j a k i s p o s ó b p r z e s z ł o ś ć jest moja, a w j a k i s p o s ó b m o g ł a ona w p ł y n ą ć na moje dyspozycje? Dlaczego ludzie p a m i ę t a j ą r ó ż n e aspekty p r z e s z ł o ś c i ? Jasne jest, ż e p a m i ę ć ludzka, poznanie i historia p o m a g a j ą k s z t a ł t o w a ć nasze aktualne w y o b r a ż e n i a . Stąd postulat nie badania h i s t o r i i , ale u ś w i a d o m i e n i a sobie, ż e analizujemy „ r e p r e z e n t a c j e p r z e s z ł o ś c i " , kiedy zajmujemy s i ę u s t n y m i opisami. Teza T o n k i n b r z m i , ż e opisy p r z e s z ł o ś c i s ą konstruowane s p o ł e c z n i e poprzez s t o p i e ń o b o w i ą ­ z y w a n i a lub siłę stylu, tzn. stosowanych n a r z ę d z i j ę z y k o w y c h , s p e c y f i c z n ą r e t o r y k ę i strategie narracji. Dlatego t e ż r ó ż n y c h w y p o w i e d z i nie n a l e ż y p o r ó w n y w a ć taksonomicznie, gdzie styl jest i d e n t y f i k o w a n y zgodnie ze stopniem dopasowania do wzorca, ani poprzez f o r m ę w i ę k s z e j uniwersalnej k l a s y f i k a c j i , ale przez p o r ó w n a n i e w a r u n k ó w s p o ł e c z n y c h p r o d u k c j i i praktyki estetyczne. W ó w c z a s przekonamy s i ę , ż e r ó ż n i c e stylu i praktyk c h a r a k t e r y z u j ą pokolenia. Zebrane w tej p u b l i k a c j i historie ż y c i a Ł o t y s z y s ą bogate, nasycone t r e ś c i ą i znaczeniem. Po ich przeczytaniu nasuwa s i ę pierwszy wniosek. O t ó ż , z b i e r a j ą c podobne historie w Polsce lub na B i a ł o r u s i , czy L i t w i e , m o ż e m y szybko z o r i e n t o w a ć s i ę , ż e ż y c i e w i ę k s z o ś c i m i e s z k a ń c ó w dzieli �ARTYKUŁY RECENZYJNE, 265 RECENZJE I O M Ó W I E N I A s i ę na podobne fragmenty. Informatorzy w y m i e n i a j ą z w y k l e te same p r z e d z i a ł y czasowe, w a ż n e m o m e n t y p r z e ł o m o w e ich ż y c i a , charakterystyczne dla z b i o r o w o ś c i , w której żyją. Wydaje s i ę , ż e ż y c i e k a ż d e j j e d n o s t k i przebiega w tych samych ramach i skupia się w o k ó ł najbardziej istot­ n y c h w y d a r z e ń ich indywidualnej historii, takich j a k narodziny, ś l u b i pogrzeb. Poza t y m w ich p a m i ę c i istotne miejsce z a j m u j ą wydarzenia o charakterze historyczno-politycznym. Subiektywne ż y c i e jednostki zostaje w t ł o c z o n e w o k r e ś l o n e dla danej z i e m i ramy historyczno-polityczno-ekonomiczne, o d c i s k a j ą c e s w ó j w p ł y w na c a ł ą z b i o r o w o ś ć . Takie badania w y m a g a j ą poznania h i s t o r i i regionu, aby ł a t w i e j u c h w y c i ć , o c z y m m ó w i ą informatorzy i co ostatecznie ma dla nich znaczenie. Z moich d o ś w i a d c z e ń w y n i k a , że w centralnej Polsce podobne wspomnienia „ z w y k ł y c h " ludzi, w z a l e ż n o ś c i od miejsca i p a m i ę c i , p o r u s z a ł y w ą t k i I w o j n y ś w i a t o w e j , w o j n y polsko-bolsze­ w i c k i e j , 20-lecia m i ę d z y w o j e n n e g o , okupacji n i e m i e c k i e j , w y z w o l e n i a przez a r m i ę r a d z i e c k ą oraz r z e c z y w i s t o ś c i powojennej. N a terenach wschodniej Polski, ale r ó w n i e ż zachodniej B i a ł o r u s i ( t a k ż e U k r a i n y ) , relacje takie d o t y c z ą okupacji niemieckiej, j a k i okresu, kiedy ziemie te z o s t a ł y zajęte przez Z w i ą z e k Radziecki. O p o w i e ś c i r e l a c j o n u j ą c e n a j w a ż n i e j s z e wydarzenia w ż y c i u l u d z i , w ten czy i n n y s p o s ó b p o d e j m u j ą te w ą t k i , c h o c i a ż m o g ą one m i e ć inne znaczenie dla k a ż d e g o z o p o w i a d a j ą c y c h . Relacje z ż y c i a m i e s z k a ń c ó w Ł o t w y r ó w n i e ż p o w t a r z a j ą się w pewien s p o s ó b , co oznacza w t ł o c z e n i e ich w odpowiednie ramy historyczne. Tu jednak, j a k się przekonamy, p o j a w i a j ą się r ó ż n i c e w stosunku do Polski lub B i a ł o r u s i , o d z w i e r c i e d l a j ą c e s p e c y f i k ę h i s t o r y c z n ą , przemiany polityczne i ekonomiczne na tych ziemiach. Jakie tematy p o j a w i a j ą s i ę w relacjach Ł o t y s z y ? Okres carskiej Rosji, I w o j n a ś w i a t o w a , 2 w a l k i o n i e p o d l e g ł o ś ć Ł o t w y , o d d z i a ł y Bermontsa , c z y l i tej c z ę ś c i a r m i i niemieckiej, k t ó r a w a l ­ c z y ł a nie g o d z ą c się na n i e p o d l e g ł o ś ć , k r ó t k o t r w a ł y r z ą d sowiecki w Rydze (1919). Dalej, okres 3 n i e p o d l e g ł e g o p a ń s t w a ł o t e w s k i e g o , tzn. reforma rolna i „ n o w i farmerzy" (jaunsairnmieki) dojś­ cie do w ł a d z y i r z ą d y U l m a n i s a (1935). W s p o m i n a j ą c z ę s t o w y b u c h I I w o j n y ś w i a t o w e j , z a j ę c i e Ł o t w y przez wojska sowieckie (1941) i deportacje Ł o t y s z y na S y b e r i ę , a t a k ż e o d e j ś c i e Rosjan i przybycie N i e m c ó w (1941). Kolejne wydarzenia to z a k o ń c z e n i e wojny, ucieczka Ł o t y s z y na z a c h ó d z N i e m c a m i , z a j ę c i e Ł o t w y przez Rosjan (1944), masowe deportacje Ł o t y s z y na S y b e r i ę i do Rosji (1947), k o l e k t y w i z a c j a i kolejne deportacje ( 1 9 5 0 - 1 9 5 7 ) . Okres p r z y n a l e ż n o ś c i do p a ń s t w a radzieckiego oraz uzyskanie n i e p o d l e g ł o ś c i (1991) - to najnowsza opowiadana historia. Takie ramy historyczne w y w a r ł y w p ł y w na m i e s z k a ń c ó w Ł o t w y . W rezultacie w s w o i m ż y c i u b y l i oni zmuszeni do konkretnych w y b o r ó w , k t ó r e s p o w o d o w a ł y , że ich relacje w y p e ł n i a j ą w s p o m ­ nienia, kiedy stawali s i ę u c h o d ź c a m i , w y w i e z i o n y m i na Sybir, c z ł o n k a m i ł o t e w s k i c h formacji 4 zbrojnych (SS Waffen), Ł o t e w s k i e g o L e g i o n u , lub innych organizacji strzeleckich l u d n o ś c i cy­ w i l n e j , j a k o d d z i a ł y obrony (Aizsargi, 2 Bermonts - Aizsardzes) od nazwiska d o w ó d c y 5 lub organizacje s t r z e l c ó w w a l c z ą c y c h w a r m i i kontrrewolucyjnego ruchu w krajach bałtyckich ( 1 9 1 8 - 1 9 1 9 ) . Pavels B e r m o n t s - A v a l o v s ( 1 8 8 4 - 1 9 7 3 ) . Jego w o j s k a p r ó b o w a ł y przy p o m o c y N i e m c ó w o d b i ć R y g ę . Jednak wojska ł o t e w s k i e p o k o n a ł y Bermontsa i u s u n ę ł y z kraju. 11 listo­ pada Ł o t y s z e o b c h o d z ą d z i e ń P a m i ę c i B o h a t e r ó w z tego okresu. Zamieszczone informacje histo­ ryczne p r z e d s t a w i ł e m d z i ę k i konsultacjom Ilze Boldane z R y g i . 3 Jaunsammieki 4 Ł o t e w s k i Legion (Latviesu Legion) został uformowany przez niemieckie w ł a d z e okupacyjne - ludzie, k t ó r z y otrzymali z i e m i ę w ramach reformy rolnej z 1920 r o k u . w 1943 r. W celu u k r y c i a Ł o t e w s k i e g o L e g i o n u utworzono go w ramach SS. N o w y L e g i o n na­ zwano „ L e t t i s c h e SS F r e i w i l l i g e n L e g i o n " , a liczył on o k o ł o 52 000 l u d z i . C z ę ś ć tych o d d z i a ł ó w stanowili ochotnicy, ale nie wszyscy. K i e d y losy w o j n y z a c z ę ł y s i ę o d w r a c a ć na n i e k o r z y ś ć N i e ­ miec, w p r o w a d z o n o p o b ó r . P r z y w ó d c ą i z a ł o ż y c i e l e m L e g i o n u b y ł Rudolfs Bangerskis. 5 Aizsargi to rodzaj organizacji paramilitarnej. U t w o r z o n a z o s t a ł a przez T y m c z a s o w y R z ą d Ł o t w y w 1919 roku. P o w s t a ł a w celu umocnienia i obrony Ł o t w y , zapewnienia b e z p i e c z e ń s t w a wobec z a g r o ż e n i a ze strony obcych sił. W i ę k s z ą p o p u l a r n o ś ć z d o b y ł a ta organizacja w okresie panowania K . U l m a n i s a w latach 30-tych. W 1940 r o k u w jej s k ł a d w c h o d z i ł o 68 000 c z ł o n k ó w , �266 ARTYKUŁY RECENZYJNE, 6 radzieckiej (strelnieku) RECENZJE I O M Ó W I E N I A podczas I w o j n y ś w i a t o w e j ( 1 9 1 5 - 1 9 1 8 ) , ż o ł n i e r z a m i narodowej a r m i i ł o t e w s k i e j pod rozkazami płk. Oskara Kalpaksa (kalpakiesi) czy o d d z i a ł a m i p a r t y z a n c k i m i (kureliesif , (meza kakif 1 podczas tej samej w o j n y (1919), z I I w o j n y ś w i a t o w e j , c z ł o n k a m i organi­ ]0 zacji w e t e r a n ó w w o j e n n y c h Ł o t e w s k i e g o L e g i o n u (Daugavas Vanagi) . W y n i k a z tego, ż e Ł o t w a b y ł a miejscem s z c z e g ó l n i e trudnych i b e z k o m p r o m i s o w y c h w y ­ b o r ó w , p r o w a d z ą c y c h w efekcie do wyniszczenia r ó ż n y c h n a r o d o w o ś c i . Prezentowany tu z b i ó r obejmuje relacje Ł o t y s z y . A l e losy k a ż d e j z n a r o d o w o ś c i m i e s z k a j ą c e j na Ł o t w i e k s z t a ł t o w a ł y s i ę inaczej, dlatego ten z b i ó r przedstawia t y l k o p e r s p e k t y w ę ł o t e w s k ą . U c z e s t n i c t w o w jednej z organizacji m i l i t a r n y c h r ó w n o z n a c z n e b y ł o z c z y n n y m o p o w i e ­ dzeniem s i ę po jednej ze stron k o n f l i k t u podczas wojny, a w ó w c z a s w y m i e n i a n e w w i ę k s z o ś c i narracji tego rodzaju wydarzenia prezentowane b y ł y j a k o te, k t ó r e w konsekwencji o d w r a c a ł y c a ł k o w i c i e dotychczasowe pozycje s p o ł e c z n e o p o w i a d a j ą c y c h , raz s t a w i a ł y ich po stronie z w y ­ c i ę z c y , a p ó ź n i e j w r o l i pokonanych. Osobiste historie w y p e ł n i o n e s ą opisami p e ł n y m i cierpienia, n a j c z ę ś c i e j t r a g i c z n y m i dla rodzin. Zebrane tu po odzyskaniu n i e p o d l e g ł o ś c i przez Ł o t w ę o p o w i e ś c i s ą w y r a z e m ś w i a d o m o ś c i i n f o r m a t o r ó w , j a k i z b i e r a j ą c y c h oraz d o k o n u j ą c y c h w y b o r u . R e p r o d u k u j ą b ą d ź k o n t e s t u j ą w s p ó ł ­ czesny n a r o d o w y dyskurs p a ń s t w o w y . W i ę k s z o ś ć tych h i s t o r i i , z w y j ą t k i e m m i e s z k a ń c a Ł o t w y n a r o d o w o ś c i ż y d o w s k i e j (historia nr 11), m i e ś c i się w dyskursie n a r o d o w y m . Ten w y b ó r narracji w y r a ź n i e akcentuje narracje ł o t e w s k i e . To b y ł o celem c a ł e g o projektu. Po latach p r z y n a l e ż n o ś c i Ł o t w y do Z w i ą z k u Radzieckiego, gdzie nie b y ł o miejsca dla w y r a ż a n i a k r z y w d y narodowej, te o p o w i e ś c i m i e s z c z ą s i ę w t y m nurcie. M o j e w ł a s n e d o ś w i a d c z e n i a z prowadzenia r o z m ó w z m i e s z k a ń c a m i Ł o t w y , n a l e ż ą c y m i do r ó ż n y c h n a r o d o w o ś c i (Polacy, B i a ł o r u s i n i , Rosjanie, w t y m s t a r o o b r z ę d o w c y , Ł o t y s z e ) potwier­ d z a j ą fakt, ż e niemal wszyscy m ę ż c z y ź n i b y l i w ten czy inny s p o s ó b p o w i ą z a n i z organizacjami 1 1 wojskowymi lub p a r a m i l i t a r n y m i Ł o t w y , albo w y w i e z i e n i na roboty do N i e m i e c (Polacy, w t y m m ę ż c z y ź n i od 18 do 60 r o k u ż y c i a . W i e l u z nich b y ł o potem represjonowanych przez Rosjan. W jej s k ł a d w c h o d z i ł y t a k ż e organizacje kobiece (aizsardzes) 6 Strelnieku i młodzieżowe (jaunsargi). - to c z ę ś ć narodowych sił ł o t e w s k i c h . U t w o r z o n e z o s t a ł y w 1915 r. j a k o c z ę ś ć rosyjskiej a r m i i carskiej. P o c z ą t k o w o u f o r m o w a n i zostali z samych o c h o t n i k ó w , p ó ź n i e j d o ł ą ­ czono do nich Ł o t y s z y z innych o d d z i a ł ó w rosyjskich. B y l i d z i e l n y m i ż o ł n i e r z a m i i w a l c z y l i p r z e c i w k o N i e m c o m podczas I w o j n y ś w i a t o w e j . Po r e w o l u c j i zdecydowali o n i p o p r z e ć bolsze­ w i k ó w , d z i ę k i temu r z ą d radziecki u r a t o w a ł się. Dzisiaj Ł o t y s z e nie s ą d u m n i z tego faktu. 7 Kalpakiesi - to bataliony Oskarsa Kalpaksa, utworzone j a k o c z ę ś ć B a ł t y c k i e j A r m i i N i e ­ mieckiej w 1919 r. W a l c z y l i przeciwko a r m i i czerwonej, a p ó ź n i e j t a k ż e przeciwko niemieckiej a r m i i . Dlatego t e ż w z i ę l i u d z i a ł w w a l k a c h o w y z w o l e n i e Ł o t w y . 8 Kureliesi - to c z ł o n k o w i e grupy pod d o w ó d z t w e m g e n e r a ł a Janisa Kurelis ( 1 8 8 2 - 1 9 5 4 ) . P o w s t a ł a ona w drugiej p o ł o w i e lipca 1944 r. W ł a ś c i w y m d o w ó d c ą b y ł Kristaps Upenieks ( 1 8 9 1 - 1 9 4 4 ) . Obaj b y l i c z ł o n k a m i Ł o t e w s k i e j Centralnej Rady ustanowionej 13 sierpnia 1943 r. w celu w a l k p r z e c i w k o okupacji N i e m i e c k i e j . Grupa b y ł a blisko tej Rady, tak by w razie potrzeby z o s t a ć z a l ą ż k i e m a r m i i w y z w o l e ń c z e j Ł o t w y . Ludzie spodziewali się, ż e scenariusz I w o j n y ś w i a ­ towej p o w t ó r z y się, a gdy N i e m c y i Rosja o s ł a b n ą , to Ł o t w a przy p o m o c y p a ń s t w zachodnich uzyska n i e p o d l e g ł o ś ć . Grupa z o s t a ł a rozbita w listopadzie 1944 r. przez N i e m c ó w . 9 Meza kaki - to nazwa grupy partyzanckiej utworzonej przez N i e m c ó w w celu w a l k i z sowietami i c z e r w o n ą p a r t y z a n t k ą , podczas I I w o j n y ś w i a t o w e j i po jej z a k o ń c z e n i u . 1 0 Daugavas Vanagi to s p o ł e c z n o - p o l i t y c z n a organizacja u t w o r z o n a w B e l g i i w 1945 r. w celu wspierania Ł o t y s z y , k t ó r z y ucierpieli w w y n i k u I I w o j n y ś w i a t o w e j . Ł ą c z y ona g ł ó w n i e Ł o t y s z y m i e s z k a j ą c y c h za g r a n i c ą , ale od 1990 r. d z i a ł a r ó w n i e ż na terenie p a ń s t w a ł o t e w s k i e g o . 11 P o n i e w a ż j e d n y m z g ł ó w n y c h t e m a t ó w tych relacji s ą wspomnienia d o t y c z ą c e organizacji paramilitarnych, dlatego p o ś w i ę c a m tu i m w i ę c e j miejsca. Organizacje ochrony kraju w p a ń s t w a c h b a ł t y c k i c h (np. szaulisi - Lietuvos sauliu sajunga na L i t w i e , kajtselit w Estonii) z r z e s z a ł y d o r o s ł y c h m ę ż c z y z n , k t ó r z y nie służyli w wojsku, p r z y s p o s a b i a ł y ich do s ł u ż b y wojskowej (wychowanie �267 ARTYKUŁY RECENZYJNE, RECENZJE I O M Ó W I E N I A Rosjanie). Z tych relacji w y n i k a , ż e niemal wszyscy trafiali n a s t ę p n i e do o b o z ó w przeznaczo­ n y c h dla j e ń c ó w w o j e n n y c h , albo za p r z e s t ę p s t w a p o p e ł n i o n e p r z e c i w k o p a ń s t w u r a d z i e c k i e m u oraz deportowani na S y b e r i ę lub p o ł u d n i e Rosji. Wojna i jej konsekwencje s t a n o w i ą kontekst historyczny w s z y s t k i c h o p o w i e ś c i , n i e z a l e ż n i e od n a r o d o w o ś c i narratora. R ó w n i e i n t e r e s u j ą c e s ą dane na temat liczby i s k ł a d u narodowego l u d n o ś c i Ł o t w y z r ó ż n y c h o k r e s ó w (tu zobaczymy jeszcze szerszy kontekst s p o ł e c z n o - h i s t o r y c z n y ) . I tak, w e d ł u g p i e r w ­ szego spisu l u d n o ś c i na t y m obszarze z 1897 r., Ł o t y s z e stanowili 68,3% całej populacji, liczącej 1,93 m i l i o n a m i e s z k a ń c ó w . Rosjanie stanowili w ó w c z a s ok. 12%, Ż y d z i 7,4%, N i e m c y 6,2%, Polacy 3,4%. P o z o s t a ł e m n i e j s z o ś c i stanowili L i t w i n i , E s t o ń c z y c y i Cyganie. W e d ł u g spisu z 1935 r. liczba l u d n o ś c i Ł o t w y w y n o s i ł a 1,9 m i l i o n a . W e d ł u g tych danych procent Ł o t y s z y w z r ó s ł do 77% c a ł o ś c i , a proporcje l u d n o ś c i p o z o s t a ł y c h m n i e j s z o ś c i z m n i e j s z y ł y się. P o m i m o c i ę ż k i c h ofiar poniesionych w okresie I w o j n y ś w i a t o w e j i w y j a z d ó w do Rosji, 12 liczba l u d n o ś c i ł o t e w s k i e j w z r o s ł a m i ę d z y 1897 a 1935 r o k i e m o 155 0 0 0 . W t y m okresie w y ­ emigrowali głównie Niemcy i Żydzi. W 1959 r. Ł o t y s z e stanowili 62%) s p o ł e c z e ń s t w a , podczas gdy liczba l u d n o ś c i rosyjskiej sko­ 13 c z y ł a z 8,8%) do 26,6%). B i a ł o r u s i , U k r a i ń c y i Polacy ł ą c z n i e stanowili 7,2%), a Ż y d z i - l,7%o . Emigracja t y s i ę c y Rosjan na ziemie ł o t e w s k i e s p o w o d o w a ł a , ż e l u d n o ś ć ł o t e w s k a zmalała i w 1970 r. s t a n o w i ł a 56,8%, w 1979 - 54%, a w 1989 - 52%. W 2000 r. l u d n o ś ć Ł o t w y w y n o s i ł a 2,4 m i n , w t y m Ł o t y s z e stanowili 51,8%, Rosjanie 33,8%o, 14 B i a ł o r u s i n i 4,3%, U k r a i ń c y 3,5%, Polacy 2,3%, L i t w i n i 1,3% . Z tych danych w y n i k a , że proporcje liczby l u d n o ś c i m n i e j s z o ś c i etnicznych na Ł o t w i e s ą s t a ł e . W y j ą t e k stanowi l u d n o ś ć rosyjska, k t ó r e j , j a k to w y n i k a z danych, p r z y b y ł o ponad d w u ­ krotnie w okresie X X w. fizyczne, strzelectwo) oraz r o z w i j a ł y w nich postawy obywatelskie. Organizacje ochrony kraju w p a ń s t w a c h b a ł t y c k i c h d y s p o n o w a ł y też w ł a s n y m c i ę ż k i m s p r z ę t e m - armaty, c z o ł g i , samoloty, a struktura organizacyjna b y ł a dostosowana do struktury administracyjnej p a ń s t w a . D o c e l ó w bojo­ w y c h grupy te b y ł y zorganizowane w d r u ż y n y i p o d l e g a ł y p o w i a t o w y m komendantom w o j s k o ­ w y m . W skali kraju ich szkoleniem i d z i a ł a n i a m i k i e r o w a ł w ł a s n y sztab. W przypadku w o j n y dru­ ż y n y organizacji ochrony kraju w p a ń s t w a c h b a ł t y c k i c h u b e z p i e c z a ł y zaplecze w a l c z ą c e j armii w ł a s n e j i b y ł y u ż y w a n e do prowadzenia partyzantki na tyłach nieprzyjaciela. W czasach pokoju b r a ł y u d z i a ł w walce z k l ę s k a m i ż y w i o ł o w y m i i p o ż a r a m i , w razie r o z r u c h ó w w s p ó ł d z i a ł a ł y z p o l i ­ cją. Jako s k ł a d o w a c z ę ś ć sił zbrojnych p a ń s t w a c z ł o n k o w i e organizacji obrony przewyższali liczebnie skoszarowane wojsko ( w latach 30. nawet kilkakrotnie), sieć ich d r u ż y n o b e j m o w a ł a c a ł y kraj. C z ł o n k a m i organizacji ochrony kraju w p a ń s t w a c h b a ł t y c k i c h b y ł o w i e l u przedstawicieli inte­ ligencji (nauczyciele, wolne zawody, d u c h o w i e ń s t w o ) , ich trzon s t a n o w i ł a jednak przede wszyst­ k i m l u d n o ś ć w s i . D o z a d a ń organizacji ochrony kraju w p a ń s t w a c h b a ł t y c k i c h n a l e ż a ł o też krzewie­ nie postaw obywatelskich i o d d z i a ł y w a n i e na rzecz poziomu kultury ogólnej w kraju. W Estonii, na L i t w i e i Ł o t w i e organizacje te z o s t a ł y r o z w i ą z a n e po w c i e l e n i u tych krajów w s k ł a d Z S R R ( w 1940 roku). C z ł o n k ó w i k a d r ę w w i ę k s z o ś c i osadzono w w i ę z i e n i a c h b ą d ź deportowano. M i m o to z ich k r ę g u w y w o d z i l i s i ę przede w s z y s t k i m spiskowcy, k t ó r z y w m o m e n ­ cie z b l i ż a n i a się Wehrmachtu, w lecie 1941 r o k u , w y s t ą p i l i zbrojnie p r z e c i w k o a r m i i czerwonej, m i ę d z y i n n y m i w K o w n i e . W okresie okupacji niemieckiej, w latach 1941-44, zasilali tolerowa­ ne przez N i e m c ó w organizacje narodowe oraz pomocnicze formacje policyjne i wojskowe w s p ó ł d z i a ł a j ą c e z okupantem. Po zajęciu r e p u b l i k b a ł t y c k i c h przez a r m i ę c z e r w o n ą d z i a ł a l i m i ę ­ dzy i n n y m i w antysowieckiej partyzantce na L i t w i e . 1 2 M o g ł o to b y ć w y n i k i e m p o l i t y k i asymilacji m n i e j s z o ś c i etnicznych w Republice Ł o t e w s k i e j . 1 3 W okresie w o j e n n y m m i ę d z y 1941 a 1944 r. z g i n ę ł o 80 000 Ż y d ó w na Ł o t w i e . 14 w 1993 r n a Ł o t w i e i s t n i a ł o 290 kongregacji l u t e r a ń s k i c h , 191 parafii k a t o l i c k i c h , a t a k ż e 56 w s p ó l n o t (obszczina) s t a r o o b r z ę d o w c ó w . W 2000 r. ze w z g l ę d u na w y z n a n i e religijne lute­ ranie stanowili 55% s p o ł e c z e ń s t w a , katolicy - 24%, p r a w o s ł a w n i - 9%. W samej Ł a t g a l i i miesz­ k a ł o 60 000 P o l a k ó w . �268 ARTYKUŁY RECENZYJNE, RECENZJE I O M Ó W I E N I A Jakie tematy w y ł a n i a j ą s i ę z o p o w i e ś c i w y s e l e k c j o n o w a n y c h w t y m zbiorze? N a j c z ę ś c i e j wspominane s ą czasy d z i e c i ń s t w a , c z ę s t o ż y c i e na p r o w i n c j i , na farmach (seta, laukumaies), ko­ n i e c z n o ś ć opowiadania się po stronie rosyjskiej lub niemieckiej. D l a o p o w i a d a j ą c y c h w a ż n e s ą relacje m i ę d z y Ł o t y s z a m i a Rosjanami lub m i ę d z y Ł o t y s z a m i a i n n y m i n a r o d o w o ś c i a m i . Z pre­ zentowanych relacji w y n i k a pewien obraz Ł o t y s z a , p a ń s t w a Ł o t e w s k i e g o , czy nawet „ ł o t e w s k o ś c i " . W s k a z u j ą na to r ó ż n e w y p o w i e d z i . Powszechne b y ł o nazywanie Ł o t y s z y faszystami, depor­ tacje, z e s ł a n i a , w y r o k i ś m i e r c i za d z i a ł a l n o ś ć przeciw p a ń s t w u radzieckiemu. Dezercje z armii radzieckiej, zmuszanie k u ł a k ó w do w y s o k i c h p o d a t k ó w , n i e m o ż n o ś ć s p ł a c e n i a p o d a t k ó w i odda­ wanie ziemi do k o ł c h o z ó w . To ich b o l ą c z k i . P r a c o w i t o ś ć i d b a ł o ś ć o c z y s t o ś ć na deportacji czy w k o ł c h o z a c h , w y s o k a produkcja ł o t e w s k i c h k o ł c h o z ó w w y r ó ż n i a ł a ten n a r ó d . Z a j m o w a n i e d o m ó w i m i e s z k a ń deportowanych przez r o d z i n y rosyjskie jest powszechnie źle oceniane. M o ż n a t e ż u s ł y s z e ć w z m i a n k i o procesie asymilacji Rosjan w okresie przedwojennym, kiedy to nie chcieli by nazywano ich Rosjanami, lecz Ł o t y s z a m i , m i m o ż e niezbyt dobrze znali j ę z y k łotewski. Jak p i s a ł jeden z i n f o r m a t o r ó w , m i a ł on absolutne przekonanie, co do tego, ż e w a l c z y o nie­ dopuszczenie Rosjan na z i e m i ę ł o t e w s k ą . D l a nich nie b y ł o ż a d n y c h w ą t p l i w o ś c i , co do s ł u s z ­ n o ś c i w a l k i z Rosjanami. Ż a d e n Ł o t y s z nie c h c i a ł d o p u ś c i ć do p o w r o t u tego, co d z i a ł o s i ę w okresie 1 9 4 0 - 1 9 4 1 . N a L i t w i e tego typu narodowy L e g i o n nie p o w s t a ł , w p r z e c i w i e ń s t w i e do Ł o t w y i Estonii. W e d ł u g informatora m i a ł y one charakter w o j s k frontowych. L i t w a w y b r a ł a inny wariant, g d y ż potencjalni c z ł o n k o w i e tych formacji u c i e k l i i s k r y l i s i e w lasach. L i t w i n i pozostali j e d n a k w s ł u ż b i e zbrojnej p o l i c j i (szaulisi) (s. 160). Pomijany jest w ą t e k eksterminacji l u d n o ś c i ż y d o w s k i e j na Ł o t w i e . Jeden z i n f o r m a t o r ó w , sam pochodzenia ż y d o w s k i e g o p r z e ż y ł , t y l k o dlatego, że z o s t a ł ewakuowany do Rosji. Ale z m o i c h b a d a ń w y n i k a , ż e w ą t e k ten pojawia się w relacjach w s p ó ł c z e s n y c h m i e s z k a ń c ó w Ł o t w y . U d z i a ł o d d z i a ł ó w ł o t e w s k i c h w eksterminacji l u d n o ś c i ż y d o w s k i e j jest w jednej relacji w s p o m ­ niany, ale raczej jest pomijany. L u d z i e p a m i ę t a j ą osoby, k t ó r e z a b i j a ł y podczas wojny, a nie zo­ s t a ł y jeszcze rozliczone za z a b ó j s t w a . Z relacji zebranych w ś r ó d Ł o t y s z y m i e s z k a j ą c y c h w A m e r y c e w y n i k a , ż e w i e l u c z ł o n k ó w Ł o t e w s k i e g o L e g i o n u u c i e k ł o na z a c h ó d . T y m samym u n i k n ę l i oni n i e w o l i radzieckiej, gdzie b y l i b y traktowani bardzo surowo. D u ż a c z ę ś ć z nich w y e m i g r o w a ł a do U S A , Kanady, A u s t r a l i i , c z ę ś ć z o s t a ł a z N i e m c z e c h . Wraz z nastaniem ery M c C a r t h y z m u w Stanach Z j e d n o c z o n y c h , zostali oni uznani za w e t e r a n ó w w o j n y z k o m u n i z m e m (ustawa prezydenta). Kongres w y d a ł r e z o l u c j ę , w e d ł u g której b y ł y c h c z ł o n k ó w Ł o t e w s k i e g o L e g i o n u nie traktowano j u ż j a k o w r o g ó w S t a n ó w Zjednoczonych (s. 165). M i m o wszystko, j a k podaje jeden z i n f o r m a t o r ó w , „ w i ę k s z o ś ć ludzi w Smiltene m ó w i ł o , że j e ś l i m i e l i by w y b i e r a ć m i ę d z y dwoma z ł a m i - N i e m c y czy Rosjanie - to raczej w y b r a l i b y Rosjan. W i ę c kiedy Rosjanie p r z y b y l i , k a ż d y p o w i a d a ł „dzięki B o g u " , ale nastały c i ę ż k i e m i e s i ą c e " (s. 158). W zbiorze spotkamy r ó w n i e ż w ą t k i polskie. I n t e r e s u j ą c e s ą w z m i a n k i Ł o t y s z y d o t y c z ą c e P o l a k ó w . N i e k t ó r z y z n i c h w y m i e n i a j ą p r z o d k ó w pochodzenia polskiego. U c i e k a j ą c przed Rosjanami w i e l u Ł o t y s z y , n a l e ż ą c y c h do l u d n o ś c i c y w i l n e j , z n a l a z ł o s i ę na obecnym Pomorzu s z c z e c i ń s k i m . Pracowali u N i e m c ó w i podobnie j a k oni wyjechali ostatecznie na z a c h ó d . Oba­ w i a l i s i ę P o l a k ó w p r z y b y ł y c h z t e r e n ó w Rosji, o s i e d l a j ą c y c h się na ziemiach zachodnich, zajmu­ j ą c y c h d o m y poniemieckie. W jednej z relacji w s p o m i n a j ą fakt p r z y b y c i a P o l a k ó w i zawieszania swoich flag na domach, a e w a k u a c j ę N i e m c ó w o p i s u j ą j a k o t r a g i c z n ą . O p i s u j ą c p r z y b y ł y c h P o l a k ó w n a z y w a j ą ich „ d o ś ć p r y m i t y w n y m i " , a „ich dzieci nie m i a ł y bielizny, a kobiety b y ł y okutane w c i ę ż k i e szale". W s p o ­ m i n a r ó w n i e ż , ż e patrzyli na wszystko z n i e n a w i ś c i ą (s. 120). Po ich p r z y b y c i u wyrzucano Ł o t y ­ szy z lepszych d o m ó w . W e d ł u g tej relacji Rosjanie d ł u g o nie w y j e ż d ż a l i , by m i e ć oko na Pola­ k ó w (s. 121). Ten sam informator pisze, ż e „ c z a s e m w y d a w a ł o m u się, ż e Polacy b y l i c a ł k o w i c i e „ p i j a n i " i d e ą , ż e b ę d ą m o g l i r z ą d z i ć s i ę sami i ż e b ę d ą w o l n i " . „ P o l a c y p r ó b o w a l i d a ć m ł o d ­ szej generacji s z a n s ę r z ą d z e n i a , np. starszego w y k s z t a ł c o n e g o m ę ż c z y z n ę z w o l n i o n o i na j e g o miejsce w s t a w i o n o m ł o d e g o studenta, k t ó r y n o s i ł literę „ P " na ubraniu (s. 122). �ARTYKUŁY RECENZYJNE, RECENZJE I O M Ó W I E N I A 269 N a z a k o ń c z e n i e p a d ł y u w a g i na temat sytuacji Ł o t y s z y w U S A . Informator stwierdza, ż e n i g d y w ż y c i u nie z e t k n ą ł s i ę z problemem d y s k r y m i n a c j i z tego p o w o d u , ż e b y ł Ł o t y s z e m . W e d ł u g niego, c z ę ś c i o w y m w y t ł u m a c z e n i e m tego zjawiska jest fakt, ż e Ł o t y s z e s ą m a ł y m naro­ dem, n i k o m u nie znanym, j a k Polacy, czy W ł o s i . Ł o t y s z y o k r e ś l a j ą j a k o ludzi, k t ó r z y j a k o ś r a d z ą sobie w k a ż d e j sytuacji. „ N i e w a ż n e j a k w y r z u c i ć kota, on zawsze w y l ą d u j e na cztery łapy. N a emigracji Ł o t y s z e p o t r a f i ą p r z e o r i e n t o w a ć siebie, w y k o r z y s t a ć k a ż d ą s y t u a c j ę dla w ł a s n y c h k o r z y ś c i i c e l ó w , z m i e n i ć z a w ó d . Sukcesy Ł o t y s z y l e ż ą w t y m , ż e s ą oni w y t r w a l i i n i e u s t ę p l i w i , zdolni do adaptacji w k a ż d e j sytuacji. To samo dotyczy Ł o t y s z y , k t ó r z y pozostali w Z w i ą z k u Radzieckim. M a j ą z d o l n o ś c i adaptacji, dostosowania s i ę do k a ż d y c h w a r u n k ó w , p o n i e w a ż nie m a j ą innego w y b o r u , albo ż y ć tak j a k m o g ą , albo p r z e s t a ć ż y ć w o g ó l e . We w s z y s t k i c h sytuacjach Ł o t y s z e w y b i e r a j ą dostosowanie by p r z e ż y ć i o c h r o n i ć swoje rodziny. N e g a t y w n y m zjawiskiem j a k i dostrzec m o ż n a u Ł o t y s z y , jest kompleks m n i e j s z o ś c i , który, j a k mam w r a ż e n i e , p r ó b u j ą oni u k r y ć pod m a s k ą b r a w u r y " (s. 182). „ I n n y m z j a w i s k i e m , k t ó r e ł a m i e m i serce w Ł o t w i e jest fakt, że kiedy Ł o t y s z e i Rosjanie ż y j ą obok siebie i r o z m a w i a j ą , kiedy s ą oni razem, to wszyscy Ł o t y s z e r o z m a w i a j ą po r o s y j s k u " (s. 183). Dzisiaj Ł o t y s z e z U S A m a j ą prawo do obywatelstwa ł o t e w s k i e g o oraz prawa w y b o r c z e . Chyba jednak n i e w i e l u z nich korzysta z tego prawa. * * * W y b ó r tych w s p o m n i e ń nie jest, m o i m zdaniem, charakterystyczny dla w s z y s t k i c h m i e s z k a ń ­ c ó w Ł o t w y , ale b y ć m o ż e dla Ł o t y s z y . Ł o t w a jest krajem w i e l o e t n i c z n y m . W t y m zestawieniu j a w i s i ę j a k o laurka, o d p o w i e d n i o p r z e d s t a w i a j ą c a w s p ó ł c z e ś n i e ten n a r ó d . M o ż n a p o d z i e l i ć narracje ze w z g l ę d u na specyficzne r ó ż n i c e , tzn. narracje r z ą d z ą c y c h i te o p o w i e ś c i osadzone w d o ś w i a d c z e n i a c h ż y c i o w y c h r z ą d z o n y c h . D o tych pierwszych zaliczam o p o w i e ś c i Ł o t y s z y u t o ż s a m i a j ą c y c h się z r e p u b l i k ą Ł o t e w s k ą , co niejednokrotnie o z n a c z a ł o w a l k ę po stronie nie­ mieckiej, c h o c i a ż j a k p o d k r e ś l a j ą , c z ę s t o w b r e w w ł a s n e j w o l i oraz restrykcje ze strony Z w i ą z k u Radzieckiego. I s t n i e j ą j e d n a k r ó ż n i c e w interpretacjach o p o w i e ś c i d o k o n y w a n y c h przez z w y ­ k ł y c h m i e s z k a ń c ó w , zebranych przeze mnie w Ł a t g a l i i . 15 Jak w y n i k a z m o i c h d o ś w i a d c z e ń na Ł o t w i e , i s t n i e j ą o p o w i e ś c i , w k t ó r y c h u d z i a ł m i e s z k a ń ­ c ó w Ł o t w y w formacjach paramilitarnych, np. aizsergi, b y ł ź l e wspominany, a przede w s z y s t k i m s t a n o w i ł ź r ó d ł o p ó ź n i e j s z y c h n i e s z c z ę ś ć . W e d ł u g jednej z takich relacji, m ą ż i n f o r m a t o r k i zapi­ sał s i ę do tej formacji, p o n i e w a ż o t r z y m a ł od nich b r o ń p a l n ą , d z i ę k i czemu m ó g ł p o l o w a ć na z w i e r z y n ę w lesie. A w i ę c p o w o d y zapisania nie zawsze b y ł y tak patriotyczne, j a k nam to przed­ stawiano w t y m zbiorze. K a ż d y g ł o s zaprezentowany w zbiorze jest i n t e r e s u j ą c y i wart u w a ż n e g o przestudiowania, by lepiej p o z n a ć h i s t o r i ę Ł o t w y , d o ś w i a d c z e n i a jej m i e s z k a ń c ó w oraz s p o s ó b m y ś l e n i a dzisiejszych Ł o t y s z y j a k i o b y w a t e l i tego kraju, innych n a r o d o w o ś c i . Jednak to t y l k o fragment w s p ó ł c z e s n y c h narracji m i e s z k a ń c ó w Ł o t w y . Z p e w n o ś c i ą warto p o r ó w n a ć odmienne historie. W Ł a t g a l i i spotykamy w i e l o ś ć d y s k u r s ó w . R ó w n o c z e s n a r o z m o w a z przedstawicielami r ó ż n y c h s p o ł e c z n o ś c i na temat p r z e s z ł o ś c i w y w o ł u j e skrajne w y p o w i e d z i , a nawet o s k a r ż e n i a . M o ż n a w i ę c raczej m ó w i ć o w i e l u narracjach, nie t y l k o ł o t e w s k i c h , ale r ó w ­ n i e ż p o l s k i c h , rosyjskich, starowierskich, b i a ł o r u s k i c h , litewskich, ż y d o w s k i c h i t d . , a tego zabra­ k ł o w t y m zbiorze. C h o c i a ż , j a k z a p e w n i a j ą jego autorzy, jest to pierwszy k r o k do p e ł n i e j s z e j prezentacji szerszego m a t e r i a ł u . N i e wszystkie z tych historii m a j ą charakter bohaterski. Z b i ó r ten nie posiada tej cechy. Ra­ czej prezentuje historie widziane z pozycji ofiary. M ó w i ą c metaforycznie, to krajobraz, w k t ó r y m nie ma z w y c i ę z c ó w , setki t y s i ę c y Ł o t y s z ó w p o l e g ł o , i n n i w y j e c h a l i . To p r ó b a z i n w e n t a r y z o w a n i a tego, co p o z o s t a ł o w p a m i ę c i w nowej sytuacji, po uzyskaniu n i e p o d l e g ł o ś c i i gospodarzenia na swojej ziemi. Bohaterami s ą c i , co p r z e ż y l i i m o g ą c o ś o p o w i e d z i e ć . 1 5 M o j e badania d o t y c z ą c e pogranicza i sytuacji w i e l o n a r o d o w e j r o z p o c z ą ł e m w 2003 r. i o b e j m u j ą one w y w i a d y z przedstawicielami w s z y s t k i c h grup etnicznych Ł a t g a l i i . �270 ARTYKUŁY RECENZYJNE, RECENZJE I O M Ó W I E N I A LITERATURA D e m s k i D . 2003, Pogranicze j a k o patchwork, Etnografia Jekabsons E. b r w , Stosunki między Łotwą i Białoruską Polska, t. 48, nr 1-2, s. 129-148. Republiką Ludową w latach 191911921 (internet). Skultans V. 1998, Testimony of Limes: Narratives and Memory in Post-Soviet Latvia, Lon- d o n - N e w York. To n k i n E. 1992, Narrating Our Pasts: The Social Construction Kościół katolicki na Syberii. Historia • Współczesność W y d a w n i c t w o D T S K Silesia, W r o c ł a w 2002, ss. 780 of Oral History, • Przyszłość, Cambridge. A n t o n i K u c z y ń s k i (red.), W ostatnich latach wiedza o polskich d o ś w i a d c z e n i a c h na Syberii u l e g ł a znacznemu wzboga­ ceniu, do czego w a l n i e p r z y c z y n i ł y się konferencje naukowe p o ś w i ę c o n e tej problematyce. Z i n i c j a t y w y O ś r o d k a B a d a ń W s c h o d n i c h we W r o c ł a w i u o d b y ł y się do tej pory trzy m i ę d z y n a ­ r o d o w e sesje z u d z i a ł e m przedstawicieli r ó ż n y c h dziedzin nauki, podczas k t ó r y c h zajmowano się losami P o l a k ó w w Kazachstanie, r o l ą Syberii w historii i kulturze narodu polskiego oraz dzie­ j a m i i p r z y s z ł o ś c i ą K o ś c i o ł a Katolickiego d z i a ł a j ą c e g o w Rosji. Organizatorzy zadbali r ó w n i e ż , by z t r e ś c i ą w y g ł a s z a n y c h r e f e r a t ó w m o g ł o się z a p o z n a ć szerokie grono o s ó b , g d y ż m a t e r i a ł y ze w s z y s t k i c h konferencji z o s t a ł y opublikowane. K s i ą ż k a p o ś w i ę c o n a K o ś c i o ł o w i K a t o l i c k i e m u na Wschodzie jest j e d y n ą p o z y c j ą w polskiej i zagranicznej historiografii tak obszernie o m a w i a j ą c ą ten temat. Chodzi tu z a r ó w n o o z r ó ż n i c o ­ w a n ą p r o b l e m a t y k ę a r t y k u ł ó w , j a k i o z a s i ę g terytorialny opracowania, k t ó r y wykracza poza r a m y z a k r e ś l o n e w tytule. Pod w z g l ę d e m c h r o n o l o g i c z n y m obejmuje ono okres od X I I I do X X w i e k u . Historia z w i ą z k ó w P o l a k ó w z S y b e r i ą jest prawdopodobnie tak d ł u g a , j a k o b e c n o ś ć katolic­ kiego d u c h o w i e ń s t w a za U r a l e m . Zdaniem w i e l u badaczy jej p o c z ą t k i s i ę g a j ą r o k u 1246, gdyż w ł a ś n i e w ó w c z a s m i a ł a miejsce w y p r a w a Jana de Piano Carpiniego na d w ó r chana Gujuka, w której u c z e s t n i c z y ł polski franciszkanin Benedykt. Podobny p o g l ą d w y r a ż o n y jest w k s i ą ż c e Kościół katolicki na Syberii i - co s z c z e g ó l n i e w a ż n e - z o s t a ł on podbudowany r z e t e l n ą b a z ą ź r ó d ł o w ą . P o d k r e ś l a m ten fakt, g d y ż pochodzenie towarzysza legata papieskiego nie b y ł o j a k d o t ą d dostatecznie udokumentowane. W omawianej k s i ą ż c e Franciszek M . R o s i ń s k i , p o w o ł u j ą c się na m a ł o znane ź r ó d ł a , dostarcza n o w y c h d o w o d ó w p o t w i e r d z a j ą c y c h polski r o d o w ó d Benedykta oraz ukazuje jego z n a c z ą c ą r o l ę w w y p r a w i e . Przedstawiona argumentacja, j e ś l i nie do k o ń c a usuwa istniejące w ą t p l i w o ś c i , to przynajmniej znacznie uwierzytelnia przyjęte w artykule tezy. Z k o l e i Jan T r y n k o w s k i definitywnie w y k r e ś l a z panteonu w y b i t n y c h d u c h o w n y c h Syberii mitycznego kapucyna Elizeusza G ł ę b o c k i e g o , k t ó r e g o przez dziesiątki lat uznawano za w z ó r niez ł o m n o ś c i ducha i s z l a c h e t n o ś c i . W e d ł u g relacji k s i ę d z a S. Szantyra, opublikowanej w 1843 roku, m i a ł on p r z e m i e r z a ć na p i e c h o t ę ogromne obszary Syberii, c i ą g n ą c ze s o b ą na saneczkach s k ł a ­ dany o ł t a r z i n i o s ą c p o s ł u g ę r e l i g i j n ą k a t o l i k o m - z e s ł a ń c o m . K o l e j n i autorzy wzbogacali j e g o h i s t o r i ę o nowe szczegóły. O m a w i a j ą c teksty p o ś w i ę c o n e tej w y m y ś l o n e j postaci, Jan Trynkowski zwraca u w a g ę na p r o b l e m t r w a ł o ś c i m i t u i ukazuje j e g o funkcje w ś w i a d o m o ś c i s p o ł e c z n e j . W tomie z n a l e ź ć m o ż n a w i e l e r ó w n i e w a ż n y c h pod w z g l ę d e m p o z n a w c z y m s t w i e r d z e ń . D l a p o l s k i c h h i s t o r y k ó w d u ż ą w a r t o ś ć p o s i a d a j ą opracowania rosyjskich badaczy, g d y ż z a w i e r a j ą szereg n o w y c h faktów, k t ó r e u d a ł o się u s t a l i ć d z i ę k i kwerendom w archiwach na Wschodzie. W k s i ą ż c e zamieszczone s ą a r t y k u ł y Renaty O p ł a k a ń s k i e j , Wasyla Chaniewicza, Andrzeja M a s l e n n i k o w a i Siergiusza Fiela o w s p ó l n o t a c h r e l i g i j n y c h na Syberii, Tatiany N i e d z i e l u k o tam­ tejszych organizacjach k a t o l i c k i c h , I r i n y N i k u l i n y o z e s ł a n y c h k s i ę ż a c h oraz B o l e s ł a w a Szosta­ k o w i c z a , N i n y Jakowlewej, L a r y s y Juszczuk, Wasyla Chaniewicza i Sergiusza Jemielianowa o powstawaniu i r o z w o j u o ś r o d k ó w parafialnych. Trzeba d o d a ć , że p o d o b n ą p r o b l e m a t y k ą zajął s i ę W ł a d y s ł a w Masiarz, k t ó r y o m ó w i ł h i s t o r i ę duszpasterstwa na Syberii Wschodniej oraz r o l ę k o ś c i o ł a w ż y c i u parafian, b a z u j ą c r ó w n i e ż na rosyjskich m a t e r i a ł a c h archiwalnych. �271 ARTYKUŁY RECENZYJNE, RECENZJE I O M Ó W I E N I A W dotychczasowej literaturze przedmiotu uwaga badaczy k o n c e n t r o w a ł a s i ę na losach p o l ­ skich d u c h o w n y c h i r ó ż n y c h formach ich d z i a ł a l n o ś c i , a w ostatnim okresie - na problemie odra­ dzania się f o r m ż y c i a religijnego we w s p ó ł c z e s n e j Rosji. W h i s t o r i ę k o ś c i o ł a na Syberii wplata s i ę j e d n a k szereg i n n y c h w a ż n y c h w ą t k ó w , takich j a k heroiczna w a l k a o zachowanie w i a r y , postawy ekumeniczne, w i e r n o ś ć p o l s k i m i d e a ł o m n a r o d o w y m , d z i a ł a l n o ś ć k s i ę ż y na rzecz ofiar w o j n y czy szerzenie przez k a t o l i k ó w o k r e ś l o n y c h w z o r c ó w c y w i l i z a c y j n y c h wśród różnych n a r o d ó w . A n a l i z ę w s z y s t k i c h tych z a g a d n i e ń z n a l e ź ć m o ż n a w omawianej k s i ą ż c e , c h o ć poszcze­ g ó l n e tematy przedstawione s ą mniej lub bardziej s z c z e g ó ł o w o . Sporo miejsca p o ś w i ę c o n o tu problematyce martyrologicznej, ze wskazaniem p r z y c z y n prze­ ś l a d o w a ń r e l i g i j n y c h na obszarze Rosji. J u ż we „ W s t ę p i e " znajdujemy o d p o w i e d ź na pytanie, dlaczego K o ś c i o ł o w i K a t o l i c k i e m u trudno b y ł o działać na Syberii. Wojciech W r z e s i ń s k i w y j a ś n i a , że z a g r a ż a ł on o d r ę b n o ś c i carskiej Rosji i g o d z i ł w uzurpowane przez n i ą prawo do dominacji na całej S ł o w i a ń s z c z y ź n i e . W czasach w ł a d z y radzieckiej natomiast wiara b y ł a dla k o m u n i s t ó w g r o ź ­ n y m elementem k o n t r r e w o l u c y j n y m , g d y ż nauka K o ś c i o ł a p o d w a ż a ł a ś w i a t o p o g l ą d i zasady ustrojowe g ł o s z o n e przez o f i c j a l n ą i d e o l o g i ę . Szerzej pisze na ten temat A r t u r Patek, r o z w i j a j ą c t e z ę , że w Rosji f u n k c j o n o w a ł a zasada cezaropapizmu, p o l e g a j ą c a na u z a l e ż n i e n i u K o ś c i o ł a od p a ń s t w a . A u t o r analizuje tu antyreligijne ustawodawstwo radzieckie i jego skutki, k t ó r y c h osta­ tecznym przejawem b y ł a niemal c a ł k o w i t a l i k w i d a c j a struktur k a t o l i c k i c h w Z S R R . Ograniczanie d z i a ł a l n o ś c i K o ś c i o ł a m i a ł o miejsce j u ż w czasach carskich. N a k s i ę ż y - z e s ł a ń ­ c ó w n a k ł a d a n o zazwyczaj takie same ciężary j a k na p o z o s t a ł y c h s k a z a ń c ó w , często u n i e m o ż l i w i a ­ no i m p e ł n i e n i e p o s ł u g duszpasterskich. O p r z e ś l a d o w a n i a c h m o ż n a jednak m ó w i ć przede wszyst­ k i m w odniesieniu do okresu w ł a d z y radzieckiej. Prowadzono w ó w c z a s a n t y r e l i g i j n ą a g i t a c j ę w ś r ó d k a t o l i k ó w , bezpodstawnie o s k a r ż a n o ich o tworzenie w r o g i c h p a ń s t w u u g r u p o w a ń , zmuszano k s i ę ż y do opuszczania parafii, zamykano i grabiono k o ś c i o ł y . D u c h o w n y c h i w i e r n y c h osadzano w obozach lub skazywano na ś m i e r ć . Wiele w a ż n y c h informacji na ten temat z n a l e ź ć m o ż n a w artykule I d y Zaikiny. A u t o r k a przytacza w n i m t r e ś ć l i s t ó w pisanych do Jekateriny Pieszkowej, delegatki Polskiego Towarzystwa Czerwonego K r z y ż a w Rosji, w k t ó r y c h zawarte s ą relacje d o t y c z ą c e p o ł o ż e n i a księży w i ę z i o n y c h w lagrach w latach 1920-1937. Szeroko o represjonowaniu d u c h o w i e ń s t w a i k a t o l i k ó w p i s z ą też inni rosyjscy badacze - Wasyl Chankiewicz i Sergiusz Fiel. P r z e ś l a d o w a n i e K o ś c i o ł a p r z y c z y n i a ł o się do wynaradawiania polskiej diaspory. Sergiusz Fiel u w a ż a , ż e „ c i o s zadany k a t o l i c k i m parafiom b y ł ciosem w y m i e r z o n y m p r z e c i w k o p o l s k i m osadnikom. P r z e s t a ł a d ź w i ę c z e ć polska m o w a , nie s ł y c h a ć b y ł o p o l s k i c h m o d l i t w . Przedsta­ w i c i e l e starszego pokolenia, b o j ą c s i ę w o l e l i m ó w i ć o sobie, ż e s ą « L i t w i n a m i » , « B i a ł o r u s i n a m i » lub « U k r a i ń c a m i » . Ich p o t o m k o w i e natomiast w y c h o w y w a l i się j u ż bez n a r o d o w y c h i k u l t u ­ ralnych t r a d y c j i " (s. 287). W w i e l u opracowaniach p o ś w i ę c o n y c h zagadnieniom represji spotyka się stwierdzenie, ż e z e s ł a ń c z a lub obozowa r z e c z y w i s t o ś ć b y ł a probierzem l u d z k i c h postaw. S ł a b s z e j e d n o s t k i nie w y t r z y m y w a ł y p r ó b y i o d c h o d z i ł y od w i a r y lub u l e g a ł y demoralizacji. Przypadki o d s t ę p s t w zda­ r z a ł y s i ę nawet w ś r ó d o s ó b duchownych, jednak w omawianej k s i ą ż c e zawarto m a ł o informacji na ten temat. W i ę c e j miejsca z a j m u j ą opisy u k a z u j ą c e o d w r o t n ą sytuację, gdy trudne d o ś w i a d c z e ­ nia w e w n ę t r z n i e w z m a c n i a ł y c z ł o w i e k a , k r y s t a l i z o w a ł y jego poglądy. Najbardziej znanym przy­ k ł a d e m u w z n i o ś l a j ą c e j r o l i cierpienia jest przemiana duchowa patrona Syberii, św. Rafała, k t ó r y w latach katorgi i z e s ł a n i a o d k r y ł w sobie p o w o ł a n i e do k a p ł a ń s t w a . Szerzej pisze na ten temat Z b i g n i e w W ó j c i k w c i e k a w y m artykule p o ś w i ę c o n y m syberyjskiej drodze Józefa K a l i n o w s k i e g o . Wydaje się, ż e sytuacja d u c h o w n y c h na Wschodzie b y ł a s z c z e g ó l n i e trudna, g d y ż w w a r u n ­ kach, w k t ó r y c h niejednokrotnie p r z e s t a w a ł y o b o w i ą z y w a ć wszelkie prawa moralne, starali się d o c h o w a ć w i e r n o ś c i s w o i m przekonaniom. Bardzo c z ę s t o k s i ę ż a czuli s i ę o d p o w i e d z i a l n i za kato­ l i c k ą s p o ł e c z n o ś ć , c h o ć m o ż l i w o ś c i d z i a ł a n i a m i e l i niewielkie. P o z o s t a w a ł o to z r e s z t ą w zgodzie z o c z e k i w a n i a m i w i e r z ą c y c h , k t ó r z y w osobie duchownego p r a g n ę l i w i d z i e ć opiekuna, pocieszy­ ciela czy wzorzec moralny. N a kartach k s i ą ż k i przedstawiono k i l k a postaci w y r ó ż n i a j ą c y c h s i ę w y b i t n y m i p r z y m i o t a m i ducha. Wasyl Chaniewicz kreśli s y l w e t k ę k s i ę d z a Waleriana Gromadzkiego, A d r i a n a K u r o w s k a �272 ARTYKUŁY RECENZYJNE, RECENZJE I O M Ó W I E N I A pisze o Maurusie K l u g e , a Franciszek R o s i ń s k i o misjonarzach na Sachalinie. R ó ż n i autorzy oma­ w i a j ą t e ż d z i a ł a l n o ś ć z a s ł u ż o n e g o irkuckiego proboszcza Krzysztofa Szwernickiego (Szwermickiego) i w s p o m i n a j ą o w i e l u k a p ł a n a c h , k t ó r z y dobrze zapisali s i ę w p a m i ę c i swoich parafian. Sporo informacji o n i e z ł o m n e j postawie d u c h o w i e ń s t w a z n a l e ź ć m o ż n a w opracowaniach p o ś w i ę c o n y c h k s i ę ż o m k a t o l i c k i m osadzonym w radzieckich obozach lub p r o w a d z ą c y c h dzia­ ł a l n o ś ć d u s z p a s t e r s k ą w ś r o d o w i s k a c h z e s ł a ń c ó w w latach 40-tych i 50-ych X X w. W k s i ą ż c e n a j c z ę ś c i e j w y m i e n i a s i ę Waltera Ciszka, a m e r y k a ń s k i e g o j e z u i t ę polskiego pochodzenia, oraz k s i ę ż y : Józefa K u c z y ń s k i e g o , B r o n i s ł a w a Drzepeckiego i W ł a d y s ł a w a B u k o w i ń s k i e g o . D u c h o w n i tacy j a k oni b y l i b u d o w n i c z y m i p o d w a l i n dzisiejszego K o ś c i o ł a na Syberii, k t ó r y - w e d ł u g w i z j i Waltera Ciszka - z o s t a ł „ u t w o r z o n y z p r z e ś l a d o w a ń i r o z c z a r o w a ń , w y p r ó b o w a n y j a k z ł o t o w p i e c u " (s. 514). R o m a n D z w o n k o w s k i i Jerzy Supady o m a w i a j ą bardzo w a ż n y , lecz m a ł o znany aspekt r e l i ­ gijnego p o j m o w a n i a d o ś w i a d c z e ń . Przedmiotem ich r o z w a ż a ń s ą postawy osadzonych w obo­ zach k a p ł a n ó w . R o m a n D z w o n k o w s k i stwierdza, że „ k s i ę ż a k a t o l i c c y r ó ż n e j narodowości, k t ó r y c h kilkuset z n a l a z ł o się w latach 40. i 50. w ł a g r a c h [...] o d k r y l i tam, zaakceptowali i ofiar­ nie s p e ł n i a l i , u k r y w a n ą n i e z w y k ł ą m i s j ę d u s z p a s t e r s k ą . Jej p e ł n i e n i e b y ł o dla nich, j a k ś w i a d c z ą ich wspomnienia, ź r ó d ł e m g ł ę b o k i e j satysfakcji i r a d o ś c i " (s.512, 513). Jerzy Supady natomiast p o w o ł u j e się m . i n . na r o z w a ż a n i a k s i ę d z a Waltera Ciszka d o t y c z ą c e m i s j i k a p ł a ń s k i e j w obozach oraz nadawania p o z y t y w n e j w a r t o ś c i pracy u w a ż a n e j powszechnie za u w ł a c z a j ą c ą i c i ę ż k ą . M a ł g o r z a t a R u c h n i e w i c z , Ewa K o w a l s k a , S t a n i s ł a w Ciesielski, P r z e m y s ł a w Nagel p i s z ą o funk­ c j o n o w a n i u w z o r c ó w r e l i g i j n y c h w specyficznych o b o z o w y c h lub z e s ł a ń c z y c h warunkach oraz ich r o l i w walce o przetrwanie. W k s i ą ż c e poruszono t e ż problem stosunku k a t o l i k ó w do i n n y c h w y z n a ń , c h o ć p o ś w i ę c o n o m u chyba zbyt m a ł o u w a g i . Syberia b y ł a i jest obszarem w i e l o k u l t u r o w y m , na k t ó r y m w s p ó ł ­ i s t n i a ł y r ó ż n e religie i lokalne wierzenia. N i e k t ó r z y katolicy ulegali w p ł y w o m otoczenia, kiedy indziej sami p r ó b o w a l i n a w r a c a ć i n n o w i e r c ó w , szanowali lub n e g o w a l i o d m i e n n o ś ć w y z n a ń . Problemy te zasygnalizowane s ą w d w ó c h opracowaniach. A n t o n i K u c z y ń s k i , charakteryzując p o g l ą d y k s i ę d z a M i k o ł a j a K u l a s z y ń s k i e g o , przytacza j e g o negatywny stosunek do w i e r z e ń B u r i a t ó w oraz k r y t y c z n ą o c e n ę metod nawracania t u b y l c ó w na p r a w o s ł a w i e , Roman D z w o n k o w s k i porusza natomiast k w e s t i ę ł a g i e r n i c z e g o ekumenizmu. C h a r a k t e r y z u j ą c działalność księdza W ł a d y s ł a w a B u k o w i ń s k i e g o w obozie D ż e s k a z g a n pisze m . i n . , ż e „ w dni w o l n e od pracy groma­ d z i ł w o k ó ł siebie nie t y l k o P o l a k ó w , ale t e ż N i e m c ó w , Rosjan, U k r a i ń c ó w , B i a ł o r u s i n ó w i i n ­ nych, w t y m l u d z i r ó ż n y c h w y z n a ń , na konferencje religijne i w s p ó l n e m o d l i t w y . Z j e g o inicjaty­ w y w 1954 roku podczas W i e l k a n o c y m u z u ł m a n i e z a s t ą p i l i w pracy k a t o l i k ó w " (s. 510). Roman D z w o n k o w s k i dodaje, że po u w o l n i e n i u z ł a g r ó w k s i ę ż a wszystkich n a r o d o w o ś c i objęli o p i e k ą również ludność prawosławną. Z k o l e i a r t y k u ł Bogdana Roka dotyczy zagadnienia przemian ś w i a t o p o g l ą d o w y c h . A u t o r oma­ w i a w n i m k o n w e r s j ę L u d w i k a Sienickiego z protestantyzmu na k a t o l i c y z m , k t ó r a m i a ł a miejsce w czasie j e g o p o b y t u na Syberii. Z opracowania w y n i k a , ż e o duchowej przemianie Sienickiego z a d e c y d o w a ł a obserwacja „ p r y m i t y w n y c h " w i e r z e ń t u b y l c ó w , n i e c h ę ć do p r a w o s ł a w i a , informa­ cje o heroicznych postawach misjonarzy oraz w n i k l i w a lektura k a t o l i c k i c h k s i ą ż e k . W c i e k a w y m artykule Andrzej Maslennikow pisze m.in. o K o ś c i e l e na Syberii j a k o centrum ż y c i a religijnego, s k u p i a j ą c y m przedstawicieli r ó ż n y c h n a r o d o w o ś c i . Jednym z poruszanych proble­ m ó w jest kwestia k o n f l i k t ó w i konkurencji m i ę d z y Polakami oraz i n n y m i s p o ł e c z n o ś c i a m i wyzna­ j ą c y m i tę s a m ą w i a r ę . Ich n a j w a ż n i e j s z ą p r z y c z y n ą było d ą ż e n i e p o s z c z e g ó l n y c h grup k a t o l i k ó w do zachowania w ł a s n e j o d r ę b n o ś c i narodowej. U podstaw k o n f l i k t ó w leżał stereotyp, ż e „od War­ szawy do W ł a d y w o s t o k u k a ż d y Polak jest katolikiem i k a ż d y katolik jest Polakiem, k a ż d y Rosjanin jest p r a w o s ł a w n y m i k a ż d y p r a w o s ł a w n y Rosjaninem" (s. 179). W t y m schemacie z a b r a k ł o miejsca na s a m o o k r e ś l e n i e dla B i a ł o r u s i n ó w , U k r a i ń c ó w , L i t w i n ó w i wiernych innych n a r o d o w o ś c i . C h o ć w omawianej k s i ą ż c e n a j w i ę c e j u w a g i p o ś w i ę c o n o d z i a ł a l n o ś c i d u c h o w n y c h na rzecz w s p ó l n o t r e l i g i j n y c h , podano w niej r ó w n i e ż nieco w i a d o m o ś c i na temat r e a l i ó w ich ż y c i a , zain­ t e r e s o w a ń czy p o g l ą d ó w na o t a c z a j ą c ą r z e c z y w i s t o ś ć . �ARTYKUŁY RECENZYJNE, 273 RECENZJE I O M Ó W I E N I A K w e s t i e te p o r u s z a j ą w swoich a r t y k u ł a c h A n n a Stogowska i Eugeniusz N i e b e l s k i , Antoni K u c z y ń s k i natomiast „ n a n o w o odczytuje" w s p o m n i e n i a k s i ę d z a M i k o ł a j a K u l a s z y ń s k i e g o z T u n k i . Jego syberyjskie zapiski z a w i e r a j ą w i e l e c i e k a w y c h informacji o osadzie, jej m i e s z k a ń c a c h , o m a w i a j ą w a r u n k i b y t o w e d u c h o w n y c h , w y k o n y w a n e przez nich z a j ę c i a , u k a z u j ą relacje z tunk i n s k i m i c h ł o p a m i . K u l a s z y ń s k i i n t e r e s o w a ł się r ó w n i e ż k u l t u r ą B u r i a t ó w , m i e j s c o w y m i wierze­ n i a m i oraz rosyjskim o d d z i a ł y w a n i e m na t u b y l c z ą l u d n o ś ć . A n t o n i K u c z y ń s k i p r z e d s t a w i ł j e g o spojrzenie na wszystkie te problemy, a zacytowane opisy z a o p a t r z y ł w naukowe komentarze. Tom z a m y k a j ą a r t y k u ł y p o ś w i ę c o n e odradzaniu się K o ś c i o ł a K a t o l i c k i e g o w czasach demo­ kratyzowania się Rosji. O dynamice tego procesu ś w i a d c z y , ż e od 1991 r o k u p o w s t a ł y trzy A d m i ­ nistratury Apostolskie, zarejestrowano wiele parafii, odzyskano lub w y b u d o w a n o szereg ś w i ą t y ń k a t o l i c k i c h , z a w i ą z a n o c h a r y t a t y w n ą o r g a n i z a c j ę „ C h a r i t a s " , na S y b e r i ę p o w r ó c i l i zakonnicy. Bezsprzecznie m o ż n a w i ę c m ó w i ć o odrodzeniu katolicyzmu, jednak ma on j u ż inne oblicze n i ż dawniej. W p r z e s z ł o ś c i K o ś c i ó ł na Syberii nazywano p o l s k i m , p o n i e w a ż w i ę k s z o ś ć j e g o w y ­ z n a w c ó w w y w o d z i ł a s i ę z naszych ziem. D z i ś w s p ó l n o t ę t w o r z ą Sybiracy o r ó ż n y c h korzeniach, w t y m coraz w i ę k s z a liczba Rosjan. P o s ł u g ę d u s z p a s t e r s k ą p e ł n i ą k a p ł a n i z Europy, A m e r y k i i A z j i , p r z e n o s z ą c na S y b e r i ę w ł a s n e tradycje. Msze sprawowane s ą w j ę z y k u rosyjskim, zrozu­ m i a ł y m dla w s z y s t k i c h parafian, z a ś c z ę ś ć k s i ę ż y jest przeciwna t w o r z e n i u n a r o d o w y c h duszpasterstw, o c z y m pisze Marek A . K o p r o w s k i . Trudno w i ę c jednoznacznie o k r e ś l i ć , w j a k i m stopniu K o ś c i ó ł K a t o l i c k i b ę d z i e p r z y c z y n i a ł się do k s z t a ł t o w a n i a lub odradzania t o ż s a m o ś c i przebywa­ j ą c y c h tam P o l a k ó w . Inna sprawa, czy musi on jeszcze p e ł n i ć t a k ą m i s j ę , g d y ż na Syberii d z i a ł a j ą obecnie r ó ż n e organizacje polonijne i istnieje wiele f o r m kontaktu z macierzystym krajem. C h o ć w podtytule k s i ą ż k i znajduje się informacja, ż e dotyczy ona r ó w n i e ż perspektyw K o ś ­ c i o ł a K a t o l i c k i e g o , prognoz jest w niej niewiele. N i e ł a t w o jednak p i s a ć o t r w a ł y c h tendencjach, z w a ż y w s z y , ż e K o ś c i ó ł ten o d r o d z i ł s i ę zaledwie k i l k a n a ś c i e lat temu, a Rosja nadal pozostaje krajem n i e p r z e w i d y w a l n y m . Anna Tadeusz K r u c z k o w s k i , Polacy na Białorusi na tle historii i współczesności, Milewska-Młynik S ł o n i m 2003, ss. 272, tabele, mapy Problematyka m n i e j s z o ś c i polskiej na terenie w s p ó ł c z e s n e j B i a ł o r u s i do d z i ś budzi w k r ę ­ gach n a u k o w y c h w i e l e kontrowersji. Spojrzenie w i ę k s z o ś c i n a u k o w c ó w b i a ł o r u s k i c h na h i s t o r i ę współczesnych Ziem Białoruskich 1 ma np. j a k o ś c i o w o i n n y w y d ź w i ę k od prezentowanego w Polsce. Jest tak, p o n i e w a ż znaczna c z ę ś ć b i a ł o r u s k i c h ś r o d o w i s k n a u k o w y c h nie potrafi z m i e ­ nić stereotypowego m y ś l e n i a na temat P o l a k ó w i p o l s k o ś c i na tych ziemiach, u p a t r u j ą c w nich „ w r o g a klasowego", polonizatora i g n ę b i c i e l a . Polacy m i e s z k a j ą c y na B i a ł o r u s i s ą c z ę s t o po­ strzegani j a k o „ s p o l o n i z o w a n i B i a ł o r u s i n i " . Takie stwierdzenie jest k r z y w d z ą c e dla ś w i a d o m y c h P o l a k ó w , k t ó r z y od p o k o l e ń z a m i e s z k u j ą Z i e m i e B i a ł o r u s k i e . D o t y c z y to w s z c z e g ó l n o ś c i star­ szej generacji, o s ó b u r o d z o n y c h przed I I w o j n ą ś w i a t o w ą , mocno z w i ą z a n y c h z p o l s k o ś c i ą , pamiętających niepodległą Polskę. N a w s p ó ł c z e s n e j B i a ł o r u s i , w e d ł u g oficjalnych danych, mieszka prawie 400 t y s i ę c y o s ó b , d e k l a r u j ą c y c h n a r o d o w o ś ć p o l s k ą . W r z e c z y w i s t o ś c i , w e d ł u g r ó ż n y c h s z a c u n k ó w , liczba ta, w ł ą ­ c z a j ą c osoby polskiego pochodzenia, jest co najmniej d w u k r o t n i e w y ż s z a . A k t y w n i i zaintereso­ wani odrodzeniem n a r o d o w y m Polacy, j a k o m n i e j s z o ś ć narodowa na B i a ł o r u s i , na fali pierestrojki i demokratyzacji ó w c z e s n e g o Z S R R u t w o r z y l i w 1988 Polskie Towarzystwo S p o ł e c z n o - K u l t u r a l n e i m . A . M i c k i e w i c z a , p r z e k s z t a ł c o n e w 1990 r. w Z w i ą z e k P o l a k ó w na B i a ł o r u s i - Z P B . G ł ó w n y m 2 1 S f o r m u ł o w a n i e „ Z i e m i e B i a ł o r u s k i e " p r z y j m u j ę za P. Eberhardtem, k t ó r y stosuje j e w od­ niesieniu do w s p ó ł c z e s n e g o obszaru R e p u b l i k i B i a ł o r u ś . 2 W e d ł u g ostatniego powszechnego spisu l u d n o ś c i z 1999 r o k u , na B i a ł o r u s i mieszka 395 712 P o l a k ó w (Itogi perepisi... 2001). �274 ARTYKUŁY RECENZYJNE, RECENZJE I O M Ó W I E N I A celem d z i a ł a l n o ś c i Z P B jest odrodzenie szkolnictwa polskiego, tradycji n a r o d o w y c h i k u l t u r o ­ w y c h , a t y m samym odrodzenie polskiej ś w i a d o m o ś c i narodowej m . i n . w ś r ó d m ł o d e g o pokolenia P o l a k ó w , k t ó r e zna h i s t o r i ę Z i e m B i a ł o r u s k i c h z k s i ą ż e k i p o d r ę c z n i k ó w , przede w s z y s t k i m b i a ł o ­ ruskich, nie m a j ą c alternatywy poznawczej (o ile nie uczestniczy w ż y c i u p o l s k i c h p l a c ó w e k k u l t u r a l n o - o ś w i a t o w y c h , nie chodzi do s z k o ł y polskiej lub na zajęcia fakultatywne nauki j ę z y k a polskiego i historii Polski). Wobec masowo u k a z u j ą c y c h się na B i a ł o r u s i r ó ż n e g o rodzaju p u b l i k a c j i , k t ó r e l a n s u j ą po­ g l ą d n i e s p r z y j a j ą c y p o z y t y w n e m u postrzeganiu Polski i P o l a k ó w , brakuje prac, u k a z u j ą c y c h inny punkt w i d z e n i a d z i e j ó w Z i e m B i a ł o r u s k i c h i d z i e j ó w polskiej l u d n o ś c i . W a ż n ą r o l ę e d u k a c y j n ą w t y m zakresie spełniają: tygodnik polski „ G ł o s znad N i e m n a " oraz kwartalnik „ M a g a z y n P o l s k i " (pisma te m a j ą z a s i ę g o g ó l n o p a ń s t w o w y ) j a k też lokalnie wydawane gazety, np. „ Z i e m i a L i d z k a " . I s t o t n ą r o l ę s p e ł n i ł y k s i ą ż k i Tadeusza Gawina, wieloletniego prezesa Z P B , pt. Ojcowizna oraz Zwycięstwa i porażki (1993) (2003). Ź r ó d ł e m w i e d z y o Polakach na B i a ł o r u s i s ą r ó w n i e ż m a t e r i a ł y pokonferencyjne; poruszana jest w n i c h m . i n . problematyka t o ż s a m o ś c i narodowej P o l a k ó w na B i a ł o r u s i . Za p r z y k ł a d m o ż e s ł u ż y ć wydane w 2003 roku w Grodnie opracowanie, b ę d ą c e efektem konferencji m i ę d z y n a r o d o w e j , k t ó r a o d b y ł a się j e s i e n i ą 2001 r o k u (Problemy... 2003). O m a w i a n a tu k s i ą ż k a T. K r u c z k o w s k i e g o zawiera z a r ó w n o prace dotychczas niedrukowane, j a k r ó w n i e ż publikowane w c z e ś n i e j w czasopismach u k a z u j ą c y c h się na B i a ł o r u s i i w Polsce. Z n a j d u j ą się tu r ó w n i e ż teksty w y g ł o s z o n e podczas konferencji n a u k o w y c h , s p o t k a ń , k t ó r e m o ż ­ na z n a l e ź ć w m a t e r i a ł a c h pokonferencyjnych. W s p ó l n y m m i a n o w n i k i e m jest p r ó b a logicznego, opartego na ź r ó d ł a c h historycznych, uzasadnienia „racji b y t u " P o l a k ó w na terytorium dzisiejszej B i a ł o r u s i , ukazanie p o l i t y k i w ł a d z carskich i radzieckich, d ą ż ą c y c h do zniszczenia wszystkiego co polskie. K s i ą ż k a jest t e ż ś w i a d e c t w e m przetrwania p o l s k o ś c i , p o m i m o w s z y s t k i c h t r u d n o ś c i , a ż do c z a s ó w w s p ó ł c z e s n y c h . W pierwszej c z ę ś c i k s i ą ż k i T. K r u c z k o w s k i przedstawia - w ujęciu p o l e m i c z n y m - punkt widzenia historiografii rosyjskiej i radzieckiej (od X I X w. do pocz. w i e k u X X ) na temat s t o s u n k ó w p o l s k o - b i a ł o r u s k i c h i historii B i a ł o r u s i j a k o istotnego czynnika w p ł y w a j ą c e g o na w s p ó ł c z e s n y s p o s ó b w i d z e n i a tych ziem. Konfrontuje tezy rosyjskiej historiografii z p o g l ą d a m i polskich histo­ r y k ó w , j a k r ó w n i e ż w s p ó ł c z e s n y c h h i s t o r y k ó w b i a ł o r u s k i c h , k t ó r z y w dużej mierze k o r z y s t a j ą z dorobku historiografii rosyjskiej i radzieckiej. A u t o r zaznacza, że historycy b i a ł o r u s c y o d c h o d z ą w p e w n y m stopniu od „ s c h e m a t u historiografii sowieckiej, k t ó r a w w i ę k s z o ś c i u j m o w a ł a czasy W K L i Rzeczypospolitej w kategoriach polonizacji i ekspansji katolickiej na ziemiach b i a ł o r u ­ s k i c h " (s.10). Takich h i s t o r y k ó w jest jednak n i e w i e l u . K r u c z k o w s k i przytacza tezy rosyjskich h i s t o r y k ó w , w e d ł u g k t ó r y c h B i a ł o r u s i n i p r z y n a l e ż ą do tego samego „ t y p u etnograficznego, narodu" co i Rosjanie - czego d o w o d z ą takie kryteria j a k religia oraz j ę z y k . Wieloletnie w p ł y w y rosyjskie i radzieckie s p o w o d o w a ł y , ż e d u ż a c z ę ś ć B i a ł o r u s i n ó w identyfikuje się obecnie z k u l t u r ą i tradycjami rosyjskimi, jest „ m e n t a l n o ś c i o w o " bizantyjska, c z y l i c i ą ż ą c a ku Rosji i jej w a r t o ś c i o m . W drugiej c z ę ś c i opracowania autor stara się n a ś w i e t l i ć p r z y c z y n y w z r o s t u lub spadku ( w r ó ż n y c h okresach) zainteresowania w Rosji t w ó r c z o ś c i ą A d a m a M i c k i e w i c z a , a t a k ż e j e g o p o g l ą d a m i na kwestie s p o ł e c z n o - p o l i t y c z n e i historyczne. Przeanalizowana z o s t a ł a w t y m celu rosyjska prasa s p o ł e c z n o - p o l i t y c z n a , literaturoznawcza i historyczna, w y d a w a n a na p r z e ł o m i e X I X i X X w i e k u . Jak u d o w a d n i a T. K r u c z k o w s k i , przed powstaniem l i s t o p a d o w y m p o s t a ć A . M i c k i e w i c z a i j e g o t w ó r c z o ś ć b y ł y znane w ó w c z e s n e j Rosji. M i c k i e w i c z b y ł p o z y t y w n i e odbierany w rosyjskich k r ę g a c h literackich. Takie p o z y t y w n e nastawienie do Wieszcza w y n i k a ł o z „ p a n u j ą c y c h w s p o ł e c z e ń s t w i e rosyjskim w okresie p r z e d p o w s t a n i o w y m p e w n y c h i l u z j i s ł o w i a n o f i l s k i c h [ . . . ] " (s. 63). A u t o r w y r ó ż n i a trzy etapy zainteresowania A . M i c k i e w i c z e m : p i e r w ­ szy, od 1824 do 1834, c z y l i od m o m e n t u jego „ p o e t y c k i e g o r o z g ł o s u " (s. 64) do zakazu w y d a w a ­ nia j e g o d z i e ł i w z m i a n k o w a n i a o n i m w prasie rosyjskiej. W d r u g i m okresie, w latach 1834-1857, n a s t ą p i ł o „oficjalne objęcie zakazem upowszechniania prac polskiego poety, patrioty i m y ś l i c i e l a " (s. 64). I trzeci okres - k i e d y to za z g o d ą cara Aleksandra I I p o z w o l o n o na publikacje d z i e ł poety. Jego t w ó r c z o ś ć staje się obiektem b a d a ń k r y t y k ó w i h i s t o r y k ó w rosyjskich (1857-1917). Autor, �ARTYKUŁY RECENZYJNE, 275 RECENZJE I O M Ó W I E N I A p o s ł u g u j ą c s i ę p r z y k ł a d e m A . M i c k i e w i c z a , n a ś w i e t l i ł mechanizm zmian s p o ł e c z e ń s t w a rosyj­ skiego w stosunku do p o l s k o ś c i i P o l a k ó w i ich z w i ą z e k z s y t u a c j ą s p o ł e c z n o - p o l i t y c z n ą Rosji. W kolejnym rozdziale k s i ą ż k i autor ukazuje p o c z ą t k i I I w o j n y ś w i a t o w e j i s y t u a c j ę Polski w rozgrywkach politycznych Niemiec hitlerowskich i stalinowskiej Rosji. A u t o r s ł u s z n i e zaznacza, ż e odpowiedzi na pytania: czy I I wojna ś w i a t o w a b y ł a nieunikniona i - kto p r z y c z y n i ł się do jej w y b u c h u s p r o w a d z a j ą się do w y j a ś n i e n i a kwestii „kto był zainteresowany w zmianie i s t n i e j ą c e g o m i ę d z y n a r o d o w e g o status quo". T. K r u c z k o w s k i jednoznacznie wskazuje na tragiczny, nie t y l k o dla narodu polskiego, pakt R i b b e n t r o p - M o ł o t o w . Przypomina też, że wkroczenie A r m i i Czerwonej 17 w r z e ś n i a 1939 r. jest postrzegane przez w i ę k s z o ś ć h i s t o r y k ó w b i a ł o r u s k i c h j a k o „ w y z w o l e ń c z y p o c h ó d " wojsk, podczas gdy dla narodu polskiego jest to jednoznaczny akt agresji, „ c i o s w plecy". Dopiero w okresie pierestrojki z a c z ę t o u j a w n i a ć p r a w d ę o zbrodniach dokonanych na l u d n o ś c i polskiej „ w y z w o l o n y c h " t e r e n ó w . R o z p o c z ę t o p u b l i k a c j ę m a t e r i a ł ó w archiwalnych d o t y c z ą c y c h represji. Historycy podjęli się zadania „ o d k ł a m y w a n i a " historii lat 1939-1941 na „ o k u p o w a n y c h ziemiach wschodniej Polski" (s. 80). A u t o r stwierdza, że „ w s p ó ł c z e ś n i e okres ten jest j u ż w i d z i a n y w historiografii nie t y l k o polskiej, ale i w p e w n y m stopniu rosyjskiej, w prawdziwym litewskiej i u k r a i ń s k i e j ś w i e t l e tych tragicznych w y d a r z e ń " ( t a m ż e ) . N a B i a ł o r u s i natomiast oficjalnie obchodzono 60 r o c z n i c ę zjednoczenia Zachodniej B i a ł o r u s i z B i a ł o r u s k ą S o c j a l i s t y c z n ą R e p u b l i k ą R a d z i e c k ą , a w i ę k s z o ś ć h i s t o r y k ó w b i a ł o r u s k i c h pozytywnie ustosunkowuje się do oceny „ z j e d n o ­ czenia B i a ł o r u s i " dokonanego przez w ł a d z e radzieckie. U j a w n i e n i e i powszechny d o s t ę p do d o k u m e n t ó w a r c h i w a l n y c h , w s k a z u j ą c y c h na p r a w d z i w e oblicze prowadzonej p o l i t y k i Z S R R w z g l ę d e m Polski i P o l a k ó w , nic w t y m zakresie s i ę nie z m i e n i ł o . Kolejna c z ę ś ć omawianej pracy dotyczy historycznego spojrzenia na miejsce i r o l ę P o l a k ó w w dziejach t e r e n ó w p ó ł n o c n o - w s c h o d n i c h I i I I Rzeczypospolitej, o b e j m u j ą c y c h obszar obecne­ go p a ń s t w a b i a ł o r u s k i e g o . T. K r u c z k o w s k i analizuje p r o b l e m a t y k ę s t o s u n k ó w p o l s k o - b i a ł o r u ­ skich, w s k a z u j ą c na istotny czynnik w p ł y w a j ą c y na owe stosunki - cywilizacyjno-kulturowy, k t ó r y z jednej strony wskazuje na p o d o b i e ń s t w a m i ę d z y o b y d w o m a s p o ł e c z n o ś c i a m i (polską i b i a ł o r u s k ą ) , a z drugiej m ó w i o „ b a r d z o p o w a ż n y c h ich r ó ż n i c a c h " (s. 87). A u t o r jest zdania, iż t a k ą „ r ó ż n i c ą " stała się chrystianizacja. „ P o l a c y przyjęli chrzest w o b r z ą d k u ł a c i ń s k i m , podczas gdy p r z o d k o w i e B i a ł o r u s i n ó w - w bizantyjskim [ . . . ] W y b ó r d w ó c h r ó ż n y c h odmian c h r z e ś c i j a ń ­ stwa z d e c y d o w a ł o p r z y n a l e ż n o ś c i do d w ó c h k r ę g ó w c y w i l i z a c y j n y c h , r ó ż n i ą c y c h s i ę nie t y l k o p o w i e r z c h o w n y m i zjawiskami k u l t u r o w y m i , ale r ó w n i e ż sposobem k s z t a ł t o w a n i a ż y c i a zbioro­ w e g o " (s. 87). T. K r u c z k o w s k i wskazuje na w a ż n y fakt historyczny, k t ó r y w i ę k s z o ś ć h i s t o r y k ó w b i a ł o r u s k i c h neguje, lub interpretuje na s w ó j s p o s ó b , a m i a n o w i c i e to, ż e l u d n o ś ć polska na terenach w s p ó ł c z e s n e g o p a ń s t w a B i a ł o r u ś jest l u d n o ś c i ą a u t o c h t o n i c z n ą , r d z e n n ą . Początki zasiedlenia tych ziem przez S ł o w i a n s i ę g a j ą V - V I w. „ B y l i to, j a k obecnie ś w i a d c z ą historycy, p r z e w a ż n i e S ł o w i a n i e w s c h o d n i , ale t a k ż e i zachodni. B y ł a to l u d n o ś ć p r z e w a ż n i e z Mazowsza, [ale też] z okolic obecnych miast Grodna, W o ł k o w y s k a , L a c h o w i c z " (s. 88). W c h o d z ą c a w s k ł a d W K L dzisiejsza B i a ł o r u ś k s z t a ł t o w a ł a s i ę k u l t u r o w o w duchu c y w i l i z a c j i ł a c i ń s k i e j , j a k o ż e L i t w a p r z y j ę ł a chrzest ł a c i ń s k i . K o ś c i ó ł k a t o l i c k i nie p o l o n i z o w a ł w o w y c h czasach l u d n o ś c i p r a w o s ł a w n e j , j a k t w i e r d z ą historycy b i a ł o r u s c y ( w c z e ś n i e j m ó w i ł a o t y m historiografia rosyjska i radziecka), p o n i e w a ż „ n i e m i a ł w ó w c z a s charakteru polskiego. Przez k o ś c i ó ł w d r a ż a n a b y ł a idea c h r z e ś c i j a ń s k i e g o u n i w e r s a l i z m u i k u l t u r y zachodniej" (s. 93). P r z y k ł a d a j ą c do tez T. Kruczkowskiego siatkę p o j ę c i o w ą u ż y w a n ą m.in. przez S.P. Huntingtona (Huntington 2001) m o ż n a s t w i e r d z i ć , iż B i a ł o r u ś jest krajem „ r o z s z c z e p i o n y m " , c z y l i t a k i m , w k t ó r y m n a s t ę p u j e zderzenie d w ó c h ś w i a t ó w , d w ó c h r e l i g i i , d w ó c h c y w i l i z a c j i i bizantyjskiej. W m y ś l tej teorii T. K r u c z k o w s k i łacińskiej twierdzi, ż e B i a ł o r u s i n i „ p a t r z ą na zachód w d u ż y m stopniu poprzez pryzmat kultury rosyjskiej" (s. 152). P r z y c z y n ę tego upatruje w w y c h o ­ waniu od n a j m ł o d s z y c h lat w kulturze, tradycjach oraz na p i ś m i e n n i c t w i e rosyjskim. P o d k r e ś l a t y m samym fakt, iż B i a ł o r u s i n i obecnie s ą „ w znacznym stopniu t a k ż e nosicielami rosyjskiej men­ t a l n o ś c i " (s. 152). M o ż n a też m ó w i ć o „ r o z s z c z e p i e n i u " ś w i a d o m o ś c i w w y n i k u funkcjonowania w „ r o z s z c z e p i o n y m " s p o ł e c z e ń s t w i e , czego p r z y k ł a d e m s ą m . i n . d z i a ł a c z e B i a ł o r u s k i e g o F r o n t u Narodowego, k t ó r z y z jednej strony d ą ż ą do w z o r c ó w i k u l t u r y Zachodu, z drugiej z a ś strony �276 A R T Y K U Ł Y RECENZYJNE, RECENZJE I O M Ó W I E N I A j a k a ś siła hamuje ich d ą ż e n i a , by p ó j ś ć w i n n y m k i e r u n k u n i ż prorosyjski. Ł ą c z y s i ę to z n e g a t y w n y m stosunkiem do P o l a k ó w m i e s z k a j ą c y c h na B i a ł o r u s i . W k o l e j n y m rozdziale, d o t y c z ą c y m historii P o l a k ó w na Z i e m i a c h B i a ł o r u s k i c h , T. K r u c z ­ k o w s k i polemizuje z t r e ś c i a m i z a w a r t y m i w w i e l u b i a ł o r u s k i c h publikacjach n a u k o w y c h na ten temat. S z c z e g ó l n ą u w a g ę zwraca m . i n . na u d z i a ł polskich o s a d n i k ó w p o c h o d z ą c y c h z M a z o w s z a w kolonizacji t e r e n ó w n a d n i e m e ń s k i c h i n a d b u ż a ń s k i c h . Wskazuje r ó w n i e ż na p ł y n n o ś ć granic etnicznych w p r z e s z ł o ś c i . A n a l i z u j ą c s k ł a d etniczny Z i e m B i a ł o r u s k i c h wskazuje na r ó ż n o r o d ­ n o ś ć w s p ó ł i s t n i e j ą c y c h ze s o b ą grup etnicznych, k t ó r e w granicach W K L p o k o j o w o ze s o b ą egzy­ s t o w a ł y . W X I X w i e k u , podczas p r ó b rusyfikacji b y ł y c h t e r e n ó w Rzeczypospolitej, p o k o j o w e , tolerancyjne w s p ó ł i s t n i e n i e d o b i e g ł o k o ń c a . Dalsza c z ę ś ć r o z d z i a ł u s k ł a d a s i ę z analizy s p i s ó w l u d n o ś c i przeprowadzonych przez w ł a d z e carskie, niemieckie, radzieckie oraz w s p ó ł c z e ś n i e ( w 1999 roku). A n a l i z u j ą c wspomniane spisy, T. K r u c z k o w s k i o m a w i a p o l i t y k ę p o s z c z e g ó l n y c h w ł a d z , k t ó r e ś w i a d o m i e d ą ż y ł y do ukaza­ nia n i e p r a w d z i w e g o obrazu s k ł a d u n a r o d o w o ś c i o w e g o , z m n i e j s z a j ą c np. l i c z e b n o ś ć P o l a k ó w . K r y t y c z n i e ustosunkowuje się r ó w n i e ż do danych z ostatniego powszechnego spisu l u d n o ś c i na B i a ł o r u s i , w s k a z u j ą c na brak r z e t e l n o ś c i . A u t o r m ó w i o spadku l i c z e b n o ś c i P o l a k ó w praktycznie we w s z y s t k i c h obwodach. „ S p a d e k ten ś w i a d c z y o p o l i t y c e p a ń s t w a b i a ł o r u s k i e g o o d n o ś n i e P o l a k ó w : m o ż n a b y wszystko w y j a ś n i ć t y l k o « p r z e p i s y w a n i e m » , bo j u ż po 1959 r. nie b y ł o ż a d n y c h w i ę k s z y c h w y j a z d ó w P o l a k ó w poza granice B i a ł o r u s i " (s. 215). N i e n a l e ż y j e d n a k z a p o m i n a ć o d ł u g o t r w a ł y m okresie sowietyzacji i - w j e j efekcie - asymilacji znacznej c z ę ś c i P o l a k ó w m . i n . pod w z g l ę d e m j ę z y k o w y m , o c z y m ś w i a d c z y ostatni spis l u d n o ś c i . W ł a ś n i e dla­ tego, zaznacza T. K r u c z k o w s k i , zadaniem polskiej m n i e j s z o ś c i jest p r z e c i w d z i a ł a n i e asymilacji i zachowanie k u l t u r y narodowej poprzez r o z w ó j o ś w i a t y i szkolnictwa. 3 T. K r u c z k o w s k i nie z a p o m n i a ł n a ś w i e t l i ć w swojej pracy t a k ż e w s p ó ł c z e s n e j sytuacji P o l a k ó w na B i a ł o r u s i . O m ó w i ł m.in. d z i a ł a l n o ś ć Z w i ą z k u P o l a k ó w na B i a ł o r u s i i u k a z a ł stosunek w ł a d z b i a ł o r u s k i c h do polskiej m n i e j s z o ś c i . „ S t o s u n e k [ten] niestety, nigdy nie spełniał w y m o g ó w euro­ pejskich, d o t y c z ą c y c h m n i e j s z o ś c i narodowych" (s. 227). Zdaniem autora, p a ń s t w o b i a ł o r u s k i e ła­ mie podstawowe prawa P o l a k ó w do nauki w j ę z y k u ojczystym poprzez utrudnianie i brak wsparcia w dziedzinie oświaty. T. K r u c z k o w s k i p o d k r e ś l a fakt, iż Polacy nie u m i e j ą w pełni w y k o r z y s t a ć praw, k t ó r e i m p r z y s ł u g u j ą w e d ł u g s t a n d a r d ó w m i ę d z y n a r o d o w y c h i prawa b i a ł o r u s k i e g o . Czasami nie potrafią w a l c z y ć o swoje prawa. C h o c i a ż m i n ę ł y czasy „ z a s t r a s z a n i a " ludzi, to jednak rodzice r e z y g n u j ą z nauczania dziecka w j ę z y k u ojczystym po rozmowie z dyrektorem, k t ó r y celowo ich z n i e c h ę c a . W takiej sytuacji trzeba s p r a w ę n a g ł o ś n i ć , n a p i s a ć kolejne podanie i , co istotne, s z u k a ć wsparcia, z j e d n o c z y ć się i w a l c z y ć w w i ę k s z y m gronie. U ł a t w i to o s i ą g n i ę c i e celu. A u t o r pisze t a k ż e o K o ś c i e l e k a t o l i c k i m na Z i e m i a c h B i a ł o r u s k i c h , który, j a k w i a d o m o , ode­ g r a ł k l u c z o w ą r o l ę w zachowaniu j ę z y k a i t o ż s a m o ś c i narodowej P o l a k ó w , b y ł azylem p o l s k o ś c i w czasach represji i p r z e ś l a d o w a ń . D z i ś sytuacja j ę z y k o w a w K o ś c i e l e w y g l ą d a nieco inaczej - w m y ś l „ u n i w e r s a l i z a c j i " K o ś c i ó ł przechodzi na j ę z y k b i a ł o r u s k i . O w a b i a ł o r u t e n i z a c j a K o ś c i o ł a katolickiego, zdaniem T. K r u c z k o w s k i e g o , u ł a t w i z u p ł y w e m czasu a s y m i l a c j ę P o l a k ó w (jak też B i a ł o r u s i n ó w ) , a K o ś c i ó ł straci „ s w o j ą t r a d y c y j n ą b a z ę " , j a k ą s t a n o w i ą w i e r n i P o l a c y A u t o r pod­ k r e ś l a , iż praktycznie j ę z y k rosyjski, a nie b i a ł o r u s k i dominuje w katechizacji dzieci i m ł o d z i e ż y , a l b o w i e m jest dla n i c h z r o z u m i a ł y . K o ś c i ó ł przyczynia się w i ę c do rusyfikacji w i e r n y c h . W o b l i c z u z a c h o d z ą c y c h zmian w K o ś c i e l e , istotnym ź r ó d ł e m zachowania j ę z y k a i t o ż ­ s a m o ś c i , naszym zdaniem, b ę d z i e rodzina i o c z y w i ś c i e d z i a ł a l n o ś ć Z P B , z m i e r z a j ą c a w kierunku odrodzenia j ę z y k a , k u l t u r y i tradycji polskich. T. K r u c z k o w s k i nie pomija relacji z M a c i e r z ą . U w a ż a , ż e Polska p o w i n n a bardziej zaanga­ ż o w a ć s i ę w s p r a w ę popierania d ą ż e ń polskiej m n i e j s z o ś c i narodowej na B i a ł o r u s i c h o ć b y przez 3 N a o g ó l n ą l i c z b ę P o l a k ó w 395 712 - 65 455 o s ó b o b j ę t y c h spisem u z n a ł o j ę z y k polski za s w ó j ojczysty (16,5%), 18 720 o s ó b rozmawia w t y m j ę z y k u w domu (4,7%). W ś r ó d P o l a k ó w 67,1% u z n a ł o j ę z y k b i a ł o r u s k i za s w ó j ojczysty, a 16,2% - j ę z y k rosyjski. 57,6% P o l a k ó w roz­ mawia w domu w j ę z y k u b i a ł o r u s k i m , a 37,7% - w j ę z y k u rosyjskim. 8,4% P o l a k ó w swobodnie p o s ł u g u j e się j ę z y k i e m b i a ł o r u s k i m , a j ę z y k i e m rosyjskim - 25,3% (Itogi perepisi... 2001, s. 211). �ARTYKUŁY RECENZYJNE, 277 RECENZJE I O M Ó W I E N I A prowadzenie r o z m ó w z r z ą d e m b i a ł o r u s k i m w sprawie otwarcia szkół polskich tam, gdzie p r z e w a ż a l u d n o ś ć polska (np. w rejonie w e r e n o w s k i m ) . Potrzebna jest, zdaniem autora, zmiana prawnej sytuacji P o l a k ó w , a l b o w i e m Polacy z B i a ł o r u s i s ą w Polsce t r a k t o w a n i j a k o obcokrajowcy „jest to nie t y l k o n i e s p r a w i e d l i w o ś ć prawna, ale i w i e l k a k r z y w d a m o r a l n a " (s. 231). Z a d o ś ć u c z y n i e ­ niem dla P o l a k ó w w tej sytuacji byłoby, zdaniem T. Kruczkowskiego, wprowadzenie K a r t y Polaka i p o d w ó j n e g o obywatelstwa, co korzystnie w p ł y n ę ł o b y na odrodzenie p o l s k o ś c i , „ c o f n ę ł y b y s i ę nawet skutki asymilacji P o l a k ó w na B i a ł o r u s i " (s. 231) oraz z w i ę k s z y ł y „ w p ł y w y sił o r i e n t u j ą ­ cych s i ę na zachodnie w a r t o ś c i c y w i l i z a c y j n e poprzez m o c n ą p o z y c j ę polskiej m n i e j s z o ś c i " (s. 262). A u t o r u w a ż a , ż e droga B i a ł o r u s i do U n i i Europejskiej „ l e ż y poprzez P o l s k ę " (s. 262). R e a s u m u j ą c , n a l e ż y s t w i e r d z i ć , iż omawiana pozycja przynosi cenny m a t e r i a ł poznawczy, i n f o r m u j ą c o Polakach na B i a ł o r u s i w przekroju h i s t o r y c z n y m , u w z g l ę d n i a j ą c czasy najdawniej­ sze i w s p ó ł c z e s n e . W a g ę tego opracowania podnosi fakt, iż autor polemizuje z p o g l ą d a m i b i a ł o ­ ruskich i rosyjskich h i s t o r i o g r a f ó w w kwestii polskiej, ukazuje s w ó j punkt w i d z e n i a nie t y l k o j a k o historyk, ale r ó w n i e ż j a k o a k t y w n y d z i a ł a c z Z P B , Polak z B i a ł o r u s i , k t ó r y na co d z i e ń uczest­ n i c z y w ż y c i u organizacji i zna jej problemy. Opracowanie jest w a ż n e z a r ó w n o dla P o l a k ó w na B i a ł o r u s i , j a k i dla r o d a k ó w w Polsce. T y m ostatnim u ś w i a d o m i , iż Polacy m i e s z k a j ą c y na B i a ł o ­ rusi to nie s ą „ R u s c y " , „ o b c y " , t y l k o tej samej k r w i , „ s w o i " , k t ó r z y ze w z g l ę d u na takie a nie inne z a w i ł o ś c i historii pozostali „ z a B u g i e m " . D l a P o l a k ó w na B i a ł o r u s i s z c z e g ó l n i e i s t o t n y m , m o i m zdaniem, b ę d z i e „ z a p o z n a n i e s i ę " z ich r o d o w o d e m na ziemiach b i a ł o r u s k i c h . Jest to bardzo w a ż n e przede w s z y s t k i m dla m ł o d e g o pokolenia P o l a k ó w , k t ó r e z p o d r ę c z n i k ó w historii B i a ł o ­ rusi w y n o s i negatywny obraz Polski i p o l s k o ś c i , w y c h o w y w a n e jest w duchu a n t y p o l s k i m . U w a g i krytyczne d o t y c z ą przede w s z y s t k i m n i e ś c i s ł o ś c i redakcyjno-technicznych i korektorskich. Praca zawiera b ł ę d y literowe i interpunkcyjne, s ą r ó w n i e ż niekonsekwencje j ę z y k o w e w przypisach - t y t u ł y rosyjskie i b i a ł o r u s k i e pisane s ą w j ę z y k u o r y g i n a ł u i po polsku (np. s. 5 4 - 5 7 , 85, 2 2 0 - 2 2 4 ) - n a l e ż a ł o b y j e ujednolicić. W y s t ę p u j e r ó ż n i c a w w i e l k o ś c i czcionki p r z y p i s ó w , r ó ż ­ ny t e ż jest s p o s ó b ich zapisywania (np. s. 54-61 i 221-224). Z d a r z a j ą się r ó w n i e ż b ł ę d y w pisowni nazwisk i w zdaniach b i a ł o r u s k o j ę z y c z n y c h : jest Michajłowskaja, powinno b y ć Michajłouskaja, jest eurapiejskich, poprawnie jeurapiejskich, paślia - paś la, szliacheckaja - szlachecka} a. U w a g i k r y t y c z n i e nie u m n i e j s z a j ą merytorycznej w a r t o ś c i k s i ą ż k i . Przedstawiona w tej pu­ b l i k a c j i z a w i ł a sytuacja autochtonicznej polskiej m n i e j s z o ś c i narodowej jest ź r ó d ł e m w i e d z y o udziale P o l a k ó w w historii Z i e m B i a ł o r u s k i c h . Ze w z g l ę d u na s ł a b ą z n a j o m o ś ć j ę z y k a polskie­ go w ś r ó d P o l a k ó w na B i a ł o r u s i n a l e ż a ł o b y p r z e t ł u m a c z y ć o m a w i a n ą p r a c ę na j ę z y k rosyjski. U ł a t w i ł o b y to zapoznanie się z n i ą t y m osobom, k t ó r e nie p o t r a f i ą c z y t a ć w j ę z y k u p o l s k i m , a takich jest w i e l e w tej grupie. LITERATURA E b e r h a r d t P. 1998, Polska ludność kresowa, Warszawa. H u n t i n g t o n S.P. 2 0 0 1 , Zderzenie cywilizacji, Warszawa. Itogi perepisi...200 \, Itogi perepisi naselenija Respubliki Belarus' 1999g. naselenija Respubliki Belarus. Statistićeskij sbornik, t. 1, M i n s k . Problemy... 2003, Problemy świadomości narodowej Polaków na Białorusi, Grodno. Nacyonalnyi sostav E. Skrobocki (red.), Helena M i r o s ł a w M a r c z y k , Grzyby w kulturze ludowej, W r o c ł a w 2003, W y d . A T L A 2, ss. Giebień 168 „ A ż e b y z n a l e ź ć g r z y b y nie w y s t a r c z y w e j ś ć do lasu - ten trzeba dobrze z n a ć , w i e d z i e ć trzeba, w j a k i c h miejscach m o ż n a s z u k a ć o k r e ś l o n y c h g a t u n k ó w " - n a p i s a ł Z b i g n i e w Libera, jeden z r e c e n z e n t ó w k s i ą ż k i M i r o s ł a w a M a r c z y k a pt. Grzyby w kulturze ludowej . C z y t a j ą c tę 1 Z . Libera, r e c : M . M a r c z y k , 2003, o k ł a d k a . �278 A R T Y K U Ł Y RECENZYJNE, RECENZJE I O M Ó W I E N I A m o n o g r a f i c z n ą p r a c ę z pogranicza etnologii i f o l k l o r y s t y k i , m o ż n a o d n i e ś ć w r a ż e n i e , ż e j e j autor na grzybach zna s i ę w y ś m i e n i c i e , w i e , gdzie i c h s z u k a ć , j a k i m i w ł a ś c i w o ś c i a m i s i ę o d z n a c z a j ą , j a k i e n a z w y ł a c i ń s k i e i potoczne p o s i a d a j ą . Przekonuje nas o t y m proponowana przez niego w y p r a w a na g r z y b y w o d l e g ł e obszary k r a i n y k u l t u r y ludowej. W ę d r ó w k a po etnograficznych ź r ó d ł a c h , j a k i badania w ł a s n e autora p o k a z a ł y , ż e grzyb, c h o ć ze swej natury niepozorny, sta­ n o w i nie t y l k o l e ś n e bogactwo naturalne, ale t a k ż e m a t e r i a ł godny b a d a ń n a u k o w y c h , m o g ą c y c h n a m p r z y b l i ż y ć c i ą g l e m a ł o z n a n ą , a w pewien s p o s ó b z a m k n i ę t ą k u l t u r ę . L u d o z n a w c z e „ g r z y b o b r a n i e " s k ł a d a s i ę z trzech e t a p ó w . Pierwszy, z a t y t u ł o w a n y „ M i t y 0 grzybach", u ś w i a d a m i a nam n i e z w y k ł ą g e n e z ę g r z y b ó w w w y o b r a ź n i ludowej. W ś w i e t l e przy­ toczonych przez M a r c z y k a p r z y k ł a d ó w ( o p o w i e ś c i r e l i g i j n y c h , p r z y s ł ó w , w i e r z e ń ) okazuje się, ż e grzyb ma pochodzenie sakralne i p o w s t a ł z resztek chleba w y p l u w a n y c h przez ś w i ę t e g o Piotra, w w y n i k u cudownej d z i a ł a l n o ś c i Jezusa Chrystusa b ą d ź M a t k i Boskiej. W t y m k o n t e k ś c i e nie d z i w i fakt, ż e n a j c z ę ś c i e j o genezie g r z y b ó w opowiadano w f o r m i e legendowej. A u t o r r o z p r a w y p o ś w i ę c a temu g a t u n k o w i w i e l e miejsca. W rozdziale p i e r w s z y m o m ó w i e n i e legendy i j e j p o d s t a w o w y c h w y z n a c z n i k ó w n a l e ż y do najciekawszych c z ę ś c i , co nie jest bez znaczenia p r z y nikłej literaturze d o t y c z ą c e j tego tematu . M a r c z y k nie t y l k o dokonuje p r z e g l ą d u znanych i mniej znanych o p o w i e ś c i r e l i g i j n y c h o powstaniu g r z y b ó w ( w sumie 32 p r z y k ł a d y ) , s t a n o w i ą c y c h r ó ż n e realizacje w ą t k u T 2636 w klasyfikacji Juliana K r z y ż a n o w s k i e g o (1963), ale t a k ż e p r ó b u j e w s k a z a ć ich istotne cechy formalne, p o z w a l a j ą c e na z a k w a l i f i k o w a n i e omawianej grupy t e k s t ó w do legend ajtiologicznych, zakorzenionych w d a w n y c h mitach kosmogonicznych. W e d ł u g M a r c z y k a , o mitycznej genezie w ą t k u d e c y d u j ą liczne analogie fabularne m i ę d z y opo­ w i e ś c i ą o grzybach, p o w s t a ł y c h z w y p l u t e g o chleba, a h i s t o r i ą o diable, k t ó r y s c h o w a ł w ustach g a r ś ć z i e m i , ale w y p l u ł , nie m o g ą c w y t r z y m a ć jej p ę c z n i e n i a , co p r z y c z y n i ł o s i ę do powstania na o t a c z a j ą c e j go przestrzeni t e r e n ó w g ó r z y s t y c h . Jak ł a t w o z a u w a ż y ć , r z e c z y w i ś c i e w j e d n y m 2 1 d r u g i m o p o w i a d a n i u akcentowany jest pierwiastek ajtiologiczny, a j e g o g ł ó w n y m s p r a w c ą jest B ó g , k t ó r y doskonale w i e d z i a ł o t y m , ż e Piotr potajemnie zjada chleb, a d i a b e ł - chowa w ustach piasek. „ W y n i k a z tego, ż e postacie D i a b ł a i św. Piotra p e ł n i ą w m i c i e i legendzie podobne funk­ cje, z a ś w y p l u w a n i e z i e m i czy chleba to akt kreacji, w k t ó r e g o w y n i k u p o w s t a j ą rzeczy nie­ d o s k o n a ł e i m a ł o w a r t o ś c i o w e , a jednak u ż y t e c z n e i d o r a ź n i e w y k o r z y s t y w a n e przez c z ł o w i e k a ( c h o c i a ż p o z o s t a j ą c e poza j e g o e k u m e n ą ) , np. g r z y b y " (s. 5 2 ) . 3 W rozprawie p o d j ę t o p r ó b ę scharakteryzowania podstawowych cech g a t u n k o w y c h legendy, do k t ó r y c h w ś w i e t l e badanego m a t e r i a ł u zaliczono b o h a t e r ó w o r o d o w o d z i e e w a n g e l i c z n y m ( g ł ó w n i e św. Piotr, Jezus), n i e o k r e ś l o n y czas akcji, osadzony jednak w o d l e g ł e j p r z e s z ł o ś c i , z b l i ­ ż o n y do k o n w e n c j i m i t u (tzw. czas p o c z ą t k u ; s. 38), p r z e s t r z e ń k r e o w a n ą na obraz rodzimej w s i i o k o l i c y g a w ę d z i a r z a , co o b r a z u j ą n i e k i e d y miejscowe nazwy w ł a s n e t y p u Sucha Woda (s. 39), a t a k ż e d r o g ę ( c z ę s t o przez las) i z w i ą z a n e z j e j p o k o n y w a n i e m p o j ę c i e ruchu, k t ó r e razem „ s ą kategoriami ł ą c z ą c y m i wszystkie istotne w y z n a c z n i k i legendy" (s. 40). F a b u ł a w t y m k o n t e k ś c i e j a w i s i ę j a k o pretekst w y j a ś n i e n i a pochodzenia o k r e ś l o n e g o o b i e k t u czy zjawiska, a r ó w n o ­ c z e ś n i e p e ł n i funkcję u m o r a l n i a j ą c ą i p s y c h o l o g i c z n ą , b o w i e m z a s p o k a j a ł a potrzeby duchowe o d b i o r c ó w d o s t a r c z a j ą c i m poetyckich o d p o w i e d z i na n u r t u j ą c e pytania. „ C h c i w o ś ć , z ł o ś ć , oszu­ stwo, d o b r o ć , w y r o z u m i a ł o ś ć w [...] o p o w i e ś c i a c h s ą « m o d e l o w e » , wprowadzone do ś w i a t a po raz pierwszy. Jako p o j ę c i a abstrakcyjne z o s t a j ą paradygmatycznie w y j a ś n i o n e , z w a l o r y z o w a n e i sklasyfikowane, u z u p e ł n i a j ą ś w i a t , d o p e ł n i a j ą go. I c h sens staje się z r o z u m i a ł y przez w y j a ś ­ nienie i c h pochodzenia, podobnie j a k pochodzenie g r z y b ó w w y j a ś n i a ich i s t o t ę i warunkuje w y k o r z y s t a n i e " (s. 38). O b o k p o w y ż e j w y m i e n i o n y c h cech f o r m a l n y c h M a r c z y k wskazuje na i s t o t n ą r o l ę m o t y w ó w l e g e n d o w y c h , k o n s t y t u u j ą c y c h ś w i a t przedstawiony, a b ę d ą c y c h w a ż n y m i s y m b o l a m i k u l t u r y ludowej. W ś r ó d nich w y m i e n i a chleb (znak ż y c i a , siły p ł o d n o ś c i ) , ś l i n ę (jako obraz r o z m n a ż a n i a , 2 W ś r ó d prac p o ś w i ę c o n y c h legendzie m o ż n a w y m i e n i ć : E. K o s o w s k a , Legenda. i transformacja. Św. Jerzy w polskiej kulturze ludowej, W r o c ł a w 1985; A . E . W o ź n i a k , i legenda. Z badań nad rosyjską prozą ludową, L u b l i n 1988. W nawiasach umieszczam numery stron z k s i ą ż k i M . M a r c z y k a . 3 Kanon Podanie �ARTYKUŁY RECENZYJNE, RECENZJE I O M Ó W I E N I A 279 4 t a k ż e p o g a r d y ) oraz m o t y w d e c y d u j ą c y o ich zmianie, czy raczej przemianie w g r z y b y - r e l i ­ g i j n y cud. Ten ostatni stanowi punkt k u l m i n a c y j n y legendy, po k t ó r y m n a s t ę p u j e r o z w i ą z a n i e akcji, c z y l i orzeczenie w i n y i rozgrzeszenie (s. 46). S p r a w c ą cudu jest osoba boska, co dodat­ k o w o p o d k r e ś l a w a g ę d z i a ł a n i a , ale droga do niego - j a k stwierdza autor - „ p r o w a d z i przez grzech" (s. 46) obrazowany przez p o s t ę p e k ś w i ę t e g o Piotra. Warto w t y m miejscu w p r o w a d z i ć dwa u z u p e ł n i e n i a , k t ó r e m o g ą u ś c i ś l i ć r o z w a ż a n i a o natu­ rze legendy. Po pierwsze, w ś r ó d m o t y w ó w wskazanych w k s i ą ż c e o grzybach m o ż n a z a s t o s o w a ć p o d z i a ł , f u n k c j o n u j ą c y w obszarze b a d a ń teoretycznoliterackich, na m o t y w y statyczne, d o o k r e ś l a j ą c e ś w i a t przedstawiony, i dynamiczne, w p ł y w a j ą c e na z m i a n ę kreowanej r z e c z y w i s t o ś c i (zob. S ł a w i ń s k i 1998, s. 325). W t y m k o n t e k ś c i e m o t y w e m d y n a m i c z n y m b y ł b y w s p o m n i a n y cud, boskie d z i a ł a n i e , d z i ę k i k t ó r e m u n a s t ę p u j e akt kreacyjny, a do m o t y w ó w statycznych z a l i c z y ć m o ż n a ś l i n ę i chleb oraz g r z y b y z nich p o w s t a ł e , a b ę d ą c e namacalnym d o w o d e m boskiej wszech­ w i e d z y i p o t ę g i . Takie r o z r ó ż n i e n i e wydaje s i ę o tyle istotne, ż e pozwala p r z e ś l e d z i ć nie t y l k o w legendach, ale b y ć m o ż e w i n n y c h gatunkach z e s p o ł y m o t y w ó w k o n s t y t u u j ą c y c h d a n ą f o r m ę przekazu. Problem teorii m o t y w u w literaturze ustnej p o d j ę ł a m . i n . f o l k l o r y s t y k a rosyj­ ska (Silantev 1999), a ż e jest to temat r o z l e g ł y , pokazuje i s t n i e j ą c a systematyka m o t y w ó w Stitha Thompsona Motif-Index of Folk-Literature, Copenhagen 1955-1958, t. 1-5 ( T h o m p s o n 1955-1958, t. 1-5), a t a k ż e systematyki o z a s i ę g u n a r o d o w y m , j a k Type and Motif-Index of the Folktales ofEngland and North America (Baughman 1960). W Polsce s w o i s t y m i o d p o w i e d n i k a ­ m i w t y m zakresie b y ł y b y , szkoda, ż e nie u w z g l ę d n i o n e przez M a r c z y k a w b i b l i o g r a f i i , Słownik stereotypów i symboli ludowych p o d r e d a k c j ą Jerzego B a r t m i ń s k i e g o (Słownik stereotypów i sym­ boli ludowych 1996, 1999), j a k r ó w n i e ż Leksykon znaki świata. Omen, przesąd, znaczenie Piotra K o w a l s k i e g o (1998), k t ó r e nie s ą jednak zestawieniami obecnych w folklorze p o l s k i m m o t y w ó w , lecz przede w s z y s t k i m p r ó b a m i i c h symbolicznej interpretacji. Po drugie, j a k w y k a z a ł y r o z w a ż a n i a E w y Ferfeckiej, w i ę k s z o ś ć legend daje s i ę s p r o w a d z i ć do pewnego schematu fabularnego, o p i e r a j ą c e g o s i ę n a j c z ę ś c i e j na k o n t r a ś c i e , a k t ó r y w o g ó l ­ n y m zarysie przedstawia s i ę n a s t ę p u j ą c o : z a s ł u g a bohatera p o z y t y w n e g o , nagroda za dobry uczy­ nek, w i n a bohatera negatywnego, kara za z ł y p o s t ę p e k (Ferfecka 1997) . W w y p a d k u o p o w i e ś c i o grzybach zdaje s i ę w y s t ę p o w a ć t y l k o jeden c z ł o n fabularny - w y s t ę p e k i kara, gdzie p o s t a ć ś w i ę t e g o przejmuje cechy bohatera negatywnego, co stanowi j e d e n z w a r i a n t ó w schematu zda­ r z e ń , opisanego przez F e r f e c k ą . Wydaje s i ę to o tyle istotne, ż e omawiane przez M a r c z y k a histo­ rie o grzybach, sytuowane we wspomnianej systematyce w ą t k ó w w dziale bajek a j t i o l o g i c z n y c h , w y j a ś n i a j ą c y c h pochodzenie r o ś l i n , z w i e r z ą t itp., nie s ą o k r e ś l o n e jednoznacznie p o d w z g l ę d e m g a t u n k o w y m . Badania M a r c z y k a w dużej mierze z b i e ż n e s ą z ustaleniami Ferfeckiej, o p a r t y m i na materiale l e g e n d o w y m ( d z i a ł T 7 5 0 - 8 4 9 ) , co potwierdza s ł u s z n o ś ć j e g o tezy o l e g e n d o w y m charakterze historii o g r z y b a c h . B y ć m o ż e analiza i n n y c h t e k s t ó w z grupy ajtiologii p o z w o l i ł a b y na d o k ł a d n i e j s z e w t y m w z g l ę d z i e r o z s t r z y g n i ę c i a . K o l e j n y etap „ g r z y b o b r a n i a " , nazwany „ L u d o w ą w i e d z ą o grzybach i ich p o z y s k i w a n i u " , u z m y s ł a w i a r ó ż n o r o d n o ś ć nazewnictwa, stosowanego na o k r e ś l e n i e p o s z c z e g ó l n y c h o d m i a n grzy­ b ó w , n a k r e ś l a w y k o r z y s t y w a n ą w o b r ę b i e ludu k l a s y f i k a c j ę tych r o ś l i n ( g ł ó w n i e na podstawie w y g l ą d u i miejsca w y s t ę p o w a n i a ) , j a k i - co najciekawsze - charakteryzuje magiczne i pragma­ tyczne elementy zbieractwa g r z y b ó w . Przedstawiony m a t e r i a ł u w y p u k l a znaczenie, j a k i e p r z y ­ w i ą z y w a n o do czasu, miejsca i u c z e s t n i k ó w grzybobrania. R o z w a ż a n i a te u k a z u j ą t r w a ł o ś ć , c i ą g ł o ś ć istnienia p e w n y c h g r z y b i a r s k i c h p r z e s ą d ó w , f u n k c j o n u j ą c y c h t a k ż e w e w s p ó ł c z e s n e j 5 6 4 S y m b o l i k ę chleba, śliny, g r z y b ó w i i n n y c h e l e m e n t ó w kultur magicznych charakteryzuje d o k ł a d n i e j Piotr K o w a l s k i 1998. 5 Szerzej o legendzie Ferfecka p i s a ł a w swej pracy doktorskiej „ S t r u k t u r a ś w i a t a przed­ stawionego polskiej legendy l u d o w e j " (promotor - J . M . Kasjan) - praca w maszynopisie, d o s t ę p ­ na w I L P U M K T o r u ń . R ó w n i e ż Ferfecka w swej pracy wskazuje na o b e c n o ś ć legend w dziale a j t i o l o g i i (1997, s. 34). 6 �280 A R T Y K U Ł Y RECENZYJNE, RECENZJE I O M Ó W I E N I A kulturze. W i e l u z c z y t e l n i k ó w tej k s i ą ż k i z d z i w i s i ę zapewne, r o z p o z n a j ą c j a k o w ł a s n e - l u d o w e zasady zbierania g r z y b ó w , a o d n o s z ą c e s i ę m . i n . do czasu ich z r y w a n i a (najlepiej o ś w i c i e , g d y ż przez noc w y r o s ł y ; s. 108) i do sposobu (np. grzyb n a l e ż y w y k r ę c a ć , bo w t y m miejscu n a s t ę p n y nie u r o ś n i e ; s. 117), a nawet do u b i o r u (znoszona o d z i e ż , g u m o w e buty; s. 155) itp. O b e c n o ś ć p r z e c i w n y c h s ą d ó w d o t y c z ą c y c h grzybobrania, np. w y c i n a n i e zamiast w y k r ę c a n i a g r z y b ó w , autor t ł u m a c z y w e w n ę t r z n y m z r ó ż n i c o w a n i e m opisywanej k u l t u r y (s. 117). K o n k l u z j a jest jednak jednoznaczna: „ W s p ó ł c z e s n e grzybobranie nie z m i e n i ł o w s p o s ó b zasadniczy swego k u l ­ turowego znaczenia. W c i ą ż cechuje j e swoista semantyka, k o d , k t ó r y n a l e ż y p o z n a ć , i r e g u ł y , k t ó r y c h n a l e ż y p r z e s t r z e g a ć , aby o d r ó ż n i ć s i ę od rzeszy « a m a t o r ó w » " ( s . 154). Dzisiejsze w ę d r ó w k i do lasu nie rozpatruje s i ę w kategoriach magicznych, c h o c i a ż pewien lęk na pewno istnieje ( w y n i k a on raczej z obawy przed zagubieniem czy spotkaniem z d z i k i m z w i e r z ę ­ ciem). W tradycji ludowej, j a k wykazuje M a r c z y k , grzybobranie, przez nierozerwalny z w i ą z e k z lasem, miejscem o b c y m , t r a k t o w a n y m j a k teren graniczny m i ę d z y ś w i a t e m ż y w y c h a u m a r ł y c h , m i a ł o charakter rytualny, o d t w a r z a ł o „ m i t y c z n y schemat w y p r a w y w z a ś w i a t y w celu zdobycia c z e g o ś , co j e d y n i e tam m o ż n a z n a l e ź ć , osoby tam s i ę u d a j ą c e p o w i n n y b y ć moralnie i fizycznie czyste, a t a k ż e p o w i n n y u p o d o b n i ć się do istot s t a m t ą d p o c h o d z ą c y c h " (s. 115). S t ą d liczne nor­ m y o k r e ś l a j ą c e , kto m o ż e w ę d r o w a ć do lasu na grzyby (dzieci i kobiety, istoty, „ k t ó r y c h ludzka kondycja b y ł a w a r u n k o w a i tymczasowa, p o s i a d a ł y predyspozycje do pozostawania w kontak­ tach z t a m t y m ś w i a t e m " ; s. 110), j a k n a l e ż a ł o s i ę w lesie z a c h o w a ć (magiczne c z y n n o ś c i przed w e j ś c i e m do lasu, np. rzucanie n o ż a , p r z e ż e g n a n i e się, pozostawienie pierwszego z a u w a ż o n e g o przez siebie grzyba lub trzymanie go w r ę k u do k o ń c a grzybobrania; s. 116-117), co n a l e ż a ł o r o b i ć , b y z y s k a ć p r z y c h y l n o ś ć lasu w trakcie zbierania g r z y b ó w (zwracanie s i ę o pomoc do ś w i ę ­ tych, np. św. Piotra czy Jakuba; s. 120). Trzecia c z ę ś ć ludoznawczego grzybobrania - „ G r z y b y j a k o pokarm i l e k " - dotyczy codzien­ nego zastosowania g r z y b ó w . Potrawy z g r z y b ó w s t a n o w i ł y jedno z p o d s t a w o w y c h d a ń w trady­ cyjnej k u c h n i wiejskiej, s z c z e g ó l n i e cenne w regionach ubogich, k t ó r e ze w z g l ę d u na n i s k ą j a ­ k o ś ć gleb nie s p r z y j a ł y u p r a w o m . W czasach k r y z y s u c i e s z y ł y s i ę p o w s z e c h n y m uznaniem. M o ż l i w o ś ć przechowania g r z y b ó w s p r a w i a ł a , ż e b y ł to t a k ż e cenny p o k a r m z i m ą , gdy trudno b y ł o z d o b y ć innego rodzaju p o ż y w i e n i e . J e d n o c z e ś n i e g r z y b y stosowano j a k o lekarstwa na r ó ż ­ ne d o l e g l i w o ś c i , np. b ó l e g a r d ł a , kaszel, egzemy, w r z o d y , artretyzm, a nawet n o w o t w o r y . O c z y ­ w i ś c i e w p o s z c z e g ó l n y c h regionach kraju o b o w i ą z y w a ł y odmienne receptury, przeciwwskazania i zasady u ż y c i a , ale sam fakt pochodzenia g r z y b ó w z lasu, miejsca swoistej mediacji, powszech­ nie n a d a w a ł i m s z c z e g ó l n e w a r t o ś c i lecznicze. „ P o s i a d a ł y w i e l k ą moc m a g i c z n ą , b o w i e m pocho­ d z i ł y z przestrzeni o d l e g ł e j od centrum, z w i ą z a n e j z z a ś w i a t a m i " (s. 152). C a ł o ś ć „ l u d o z n a w c z e g o grzybobrania" zaproponowanego przez M i r o s ł a w a M a r c z y k a w i e ń ­ czy b i b l i o g r a f i a u z m y s ł a w i a j ą c a o g r o m w y d a w a ł o b y s i ę nielicznego m a t e r i a ł u badawczego, d o t y c z ą c e g o g r z y b ó w , t a k ż e z prac o b c o j ę z y c z n y c h , m . i n . angielskich, francuskich i rosyjskich. W efekcie p o w s t a ł a ciekawa etnologiczno-folklorystyczna o p o w i e ś ć o grzybach w kulturze ludo­ w e j , k t ó r a m o ż e z a i n t e r e s o w a ć nie t y l k o l u d o z n a w c ó w . J e d n o c z e ś n i e omawiana k s i ą ż k a otwiera szerokie pole m o ż l i w o ś c i dla b a d a ń nad i n n y m i , niedostrzeganymi do tej p o r y zbyt w y r a ź n i e , a jednak i s t o t n y m i s z c z e g ó ł a m i , t r a d y c y j n y m i m o t y w a m i , k t ó r e w p r z y s z ł o ś c i , o d p o w i e d n i o opra­ cowane, b y ć m o ż e p o z w o l ą na p e ł n i e j s z ą r e k o n s t r u k c j ę szeroko rozumianej k u l t u r y ludowej, skry­ w a j ą c e j jeszcze w i e l e badawczych tajemnic. Ponadto praca ta pokazuje, ż e brak m o n o g r a f i i pod­ s t a w o w y c h g a t u n k ó w prozy ludowej (najlepiej na t y m tle w y g l ą d a kwestia bajki magicznej, opracowanej m . i n . przez J o l a n t ę Ł u g o w s k ą , 1981, i podania, scharakteryzowanego przez D o r o t ę Simonides, 1969) sprawia, ż e k a ż d y autor dla potrzeb badanego m a t e r i a ł u musi niejako na n o w o u s t a l a ć zakres znaczeniowy stosowanej n a z w y gatunkowej ( w t y m w y p a d k u legendy) i rozstrzy­ g a ć p r o b l e m y genologiczne, j a k i e s i ę przy okazji podejmowanego tematu u j a w n i a j ą , np. k w e s t i ę a j t i o l o g i z m u (kategoria ponadgatunkowa, w y z n a c z n i k g a t u n k o w y jednej z form podania czy t e ż s y g n a ł m i t y c z n o ś c i l u d o w y c h o p o w i a d a ń ) . M o ż e w ł a ś n i e takie s z c z e g ó ł o w e prace, r o z p a t r u j ą c e 7 7 Problem ten szerzej z o s t a ł o m ó w i o n y w pracach: Serafin 2002, s. 119-127; M i a n e c k i 2002 s. 129-138. �ARTYKUŁY RECENZYJNE, 281 RECENZJE I O M Ó W I E N I A dany element k u l t u r y ludowej w perspektywie tekstowej i pozatekstowej, p o z w o l ą z czasem na stworzenie rozpraw o szerszym z a s i ę g u , p r z y b l i ż a j ą c y c h s p e c y f i k ę tradycyjnej k u l t u r y czy f u n k c j o n u j ą c y c h w jej o b r ę b i e f o r m wiejskiej literackich. A co do g r z y b ó w . . . - j a k p o w i e d z i a ł p r z y w o ł a n y j u ż na w s t ę p i e Z b i g n i e w Libera - „ p o M a r c z y k u nic w a r t o ś c i o w e g o nie m o ż n a z n a l e ź ć w « t y m l e s i e » " (por. przyp. 1). Violetta Wróblewska LITERATURA B a u g h m a n E. W. 1960, Type and Motif-Index Indiana. Ferfecka ratura ofthe Folktales ofEngland and North America, E. 1997, P r ó b a analizy struktury fabularnej w y b r a n y c h w ą t k ó w legendowych, Ludowa, nr 3, s. 3 3 - 4 9 . Lite­ K o s o w s k a E. 1985, Legenda. Kanon i transformacja. Św. Jerzy w polskiej kulturze ludowej, Wrocław. K o w a l s k i P. 1998, Leksykon znaki świata. Omen, przesąd, znaczenie, Warszawa. K r z y ż a n o w s k i J. 1963, Polska bajka ludowa w układzie systematycznym, t. 2, W r o c ł a w . L i b e r a Z. 2003, r e c : M . M a r c z y k , Grzyby w kulturze ludowej, W r o c ł a w , o k ł a d k a . Ł u g o w s k a J. 1981, Ludowa bajka magiczna jako tworzywo literatury, W r o c ł a w . M i a n e c k i A . 2002, O m i t y c z n o ś c i ludowych o p o w i e ś c i ajtiologicznych, [ w : ] Genologia literatuiy ludowej. Studia folklorystyczne, A . Mianecki, V. W r ó b l e w s k a (red.), Toruń, s. 129-138. S e r a f i n E. 2002, L u d o w e opowiadanie ajtiologiczne, [ w : ] Genologia literatury ludowej. Stu­ dia folkloiy styczne, A . M i a n e c k i , V. W r ó b l e w s k a (red.), T o r u ń , s. 119-127; S i 1 a n t e v L V . 1999, Teoria motiva v otecestvennom literaturovedenii i folklor istike: oćerk istoriografii, Nowosibirsk. S ł a w i ń s k i J. 1998, M o t y w [hasło w : ] Słownik terminów literackich, J. S ł a w i ń s k i (red.), W r o ­ c ł a w - W a r s z a w a - K r a k ó w, s. 325. S i m o n i d e s D . 1969, Bajka i podanie j a k o podstawowe gatunki tradycyjnej prozy ludowej, Zeszyty Naukowe WSP w Opolu. Historia Literatuiy, t. V, Opole. Słownik stereotypów i symboli ludowych, 1996, J. B a r t m i ń s k i (red.), t. 1, cz. 1, L u b l i n . - 1999, J. B a r t m i ń s k i (red.), t. 1, cz. 2, L u b l i n . T h o m p s o n S. 1955-1958, Motif-Index of Folk-Literature, t. 1-5, Copenhagen. W o ź n i a k A . E . 1988, Podanie i legenda. Z badań nad rosyjską prozą ludową, L u b l i n . Wojciech Olszewski, Patriotyzm gicznej do drugiej wojny światowej i tolerancja. wobec procesów Nurt humanistyczny etnicznych w polskiej na Kresach, myśli etnolo- Toruń 2001, ss. 144. Opracowanie W. Olszewskiego u k a z a ł o się niemal d o k ł a d n i e po u p ł y n i ę c i u dekady od p o c z ą t ­ k u w i e l k i c h przemian, j a k i e z a p o c z ą t k o w a ł y proces w y o d r ę b n i e n i a s i ę z u p a d ł e g o Z S S R suwe­ rennych n a r o d o w y c h p a ń s t w . We w s z y s t k i c h tych strukturach politycznych n a s t ą p i ł o odrodzenie narodowe nie t y l k o grup d o m i n u j ą c y c h - n a r o d ó w p a ń s t w o w y c h , ale t a k ż e m n i e j s z o ś c i narodo­ w y c h , w t y m l i t e w s k i c h , b i a ł o r u s k i c h i u k r a i ń s k i c h P o l a k ó w . C i ostatni to w ł a ś n i e rdzenni miesz­ k a ń c y obszaru nazywanego w tradycji polskiej, r ó w n i e ż naukowej, Kresami W s c h o d n i m i . Praca Olszewskiego z o s t a ł a o g ł o s z o n a t a k ż e ( c h o ć na ten aspekt A u t o r zwraca u w a g ę t y l k o marginalnie) po z a k o ń c z e n i u procesu destrukcji Socjalistycznej Federacyjnej Republiki J u g o s ł a w i i . Wydarzenia w b y ł e j J u g o s ł a w i i , i szerzej - na B a ł k a n a c h , s t a w i a j ą przed n a u k ą , z w ł a s z c z a s o c j o l o g i ą narodu i e t n o l o g i ą , lecz t a k ż e p o l i t o l o g i ą , pytanie o sens zarzucenia b a d a ń , j a k i e pod­ j ę t o przed p ó ł w i e c z e m , gdy po pierwszej wojnie ś w i a t o w e j p o w s t a w a ł y lub - j a k w p r z y p a d k u Polski i L i t w y - o d r a d z a ł y się p a ń s t w o w o ś c i , k t ó r e z e t k n ę ł y się z n i e z w y k l e ostrym p r o b l e m e m w s p ó ł i s t n i e n i a grup narodowych, n a r o d o w o ś c i o w y c h i etnicznych o r ó ż n y m stopniu s a m o ś w i a ­ d o m o ś c i grupowej, kulturowej i etno-narodowej w ł a ś n i e . S t ą d pierwsze pytanie metodologiczne, �282 ARTYKUŁY RECENZYJNE, RECENZJE I O M Ó W I E N I A j a k i e p o s t a w i ł w s w y m opracowaniu Olszewski: „ D l a c z e g o wracamy do historii?" A u t o r odpo­ wiada na nie we „ W s t ę p i e " , n a w i ą z u j e w narracji merytorycznej, gdy prezentuje i systematyzuje dorobek g ł ó w n y c h przedstawicieli „ p o l s k i e j m y ś l i etnologicznej" nurtu, j a k go o k r e ś l i ł , stycznego humani­ oraz w „ S ł o w i e k o ń c o w y m " . O d p o w i e d ź daje się s p r o w a d z i ć do stwierdzenia, ż e odra­ d z a j ą c a się i odideologizowana etnologia i socjologia polska generalnie, poza j e d n o s t k o w y m i w y j ą t k a m i , traktuje per non est te elementy d o r o b k u w ł a s n e j nauki z p o c z ą t k ó w X X w i e k u a nawet wykazuje ich daleko i d ą c ą n i e z n a j o m o ś ć albo - i to j u ż wniosek r e c e n z u j ą c e g o - w y k a ­ zuje wobec nich stosunek l e k c e w a ż e n i a . K o n k l u z j ą jest stwierdzenie Olszewskiego o t y m , ż e w s p ó ł c z e ś n i badacze daleko lepiej z n a j ą m e t o d o l o g i ę a m e r y k a ń s k ą n i ż w ł a s n ą , p o l s k ą . Olszewski prezentuje zatem i , co p o d k r e ś l a m y , systematyzuje dorobek i znaczenie polskiej m y ś l i etnologicznej (nie etnologii j a k o takiej) nurtu, k t ó r y n a z w a ł humanistycznym. Jak w y n i k a z c a ł o ś c i w y w o d u , ó w nurt reprezentowali g ł ó w n i e ci s p o ś r ó d badaczy, k t ó r z y ś w i a d o m i e , j a k o uczeni - Polacy, co w a ż n i e j s z e , nie k r y j ą c y z a a n g a ż o w a n i a w w y j a ś n i a n i e p r o b l e m a t y k i narodo­ w o ś c i o w e j w interesie o d r a d z a j ą c e j się p a ń s t w o w o ś c i polskiej, stosowali ( w y n a j d y w a l i ) obiek­ tywne instrumenty badawcze, które, ich zdaniem, nie p o w i n n y s z k o d z i ć niepolskim lub narodowo n i e u k s z t a ł t o w a n y m s p o ł e c z n o ś c i o m w s p ó ł ż y j ą c y m w p o l s k i m obszarze p a ń s t w o w y m , w t y m w s z c z e g ó l n o ś c i na etnicznie, narodowo i kulturowo niejednolitym obszarze ó w c z e s n y c h K r e s ó w . To ostatnie, j a k w y n i k a z tez A u t o r a , z a ś w i a d c z a ł o o humanistyce taka koncepcja to r ó w n i e ż signum specificum owego nurtu. Wydaje się, iż ó w c z e s n e j nauki polskiej n a w i ą z u j ą c e j do drama­ tycznie przerwanej w k o ń c ó w c e X V I I I w i e k u sytuacji p o c z ą t k u k s z t a ł t o w a n i a s i ę r ó ż n e g o w etno­ genezie, lecz j e d n o c z ą c e g o się w „ p o l s k i e j n a r o d o w o ś c i politycznej", a zatem i ó w c z e s n e g o s p o ł e c z e ń s t w a Rzeczypospolitej. U w a ż a m y t a k ż e , iż humaniści kulturowej, etnolodzy, posta­ w i e n i przed t y m s z c z e g ó l n y m zadaniem, tak badawczym, j a k i s p o ł e c z n y m , polskiego X X - l e c i a , p r o p o n o w a l i r o z w i ą z a n i a i uzasadnienia dla politycznej koncepcji c z e g o ś , co w s p ó ł c z e ś n i e na­ z y w a m y n o w o c z e s n ą f o r m u ł ą „ s p o ł e c z e ń s t w a obywatelskiego", ale z s i l n y m pierwiastkiem p a t r i o t y z m u p a ń s t w o w e g o , a zatem tego, co w s p ó ł c z e s n a koncepcja zdaje się o d r z u c a ć . Badacze przedwojenni b o w i e m , j a k u w a ż a Olszewski, ł ą c z y l i w swych „ p o s t a w a c h badacza s t o s u n k ó w etnicznych poszanowanie dla cudzych w a r t o ś c i k u l t u r o w y c h , j a k i w ł a s n e j t o ż s a m o ś c i [podkr. Z . J . W ] - T O L E R A N C J I i P A T R I O T Y Z M U (co c z ę ś c i dzisiejszych polskich badaczy, j a k wska­ ż e m y dalej, wydaje się trudne do pogodzenia") (s. 117). Olszewski s ł u s z n i e p o d k r e ś l a , ż e c e z u r ą dla polskiej s z k o ł y m y ś l i etnologicznej - nurtu manistycznego hu­ - b y ł a druga wojna ś w i a t o w a . O konsekwencjach dla kontynuacji w s p o m i n a l i ś m y w y ż e j . K o n s e k w e n c j a m i innego rodzaju s ą istotne s p o s t r z e ż e n i a A u t o r a zamieszczone w „ S ł o w i e k o ń c o w y m " . To, ż e dorobek polskich e t n o l o g ó w humanistów jest w zasadzie nieznany na Zacho­ dzie da się stosunkowo ł a t w o u z a s a d n i ć . Gorzej, gdy przechodzi nad n i m mimo współczesna nauka polska. A u t o r p o d k r e ś l i ł to poprzez p r z y w o ł a n y w y ż e j cytat. J e d n ą z w a ż n i e j s z y c h przyczyn jest, j a k się zdaje ta, że humaniści badali Kresy, a tych w Polsce w s p ó ł c z e s n e j nie ma. Jest natomiast stan nieznany w Polsce od c z a s ó w piastowskich - niemal z u p e ł n a h o m o g e n i c z n o ś ć etniczna (narodowa) s p o ł e c z e ń s t w a , k t ó r e , j a k na to w i e l e wskazuje, staje s i ę bardziej społeczeństwem (kategoria socjologiczna) a coraz mniej pozostaje narodem (w sensie etno-politycznym). Wreszcie, co w y r a ź n i e p o d k r e ś l a Olszewski w z a k o ń c z e n i u , a co m o ż n a o k r e ś l i ć p o j ę c i e m „kompleksu 1 o d r z u c a j ą c e g o " , w s p ó ł c z e ś n i e dominuje w krajowych naukach s p o ł e c z n y c h nachalna popraw­ n o ś ć polityczna u k s z t a ł t o w a n a przez o p i n i o t w ó r c z e ś r o d o w i s k a w ostatniej dekadzie. M a ona swe g ł ó w n e ź r ó d ł a m . i n . w niewiedzy, w y n i k a j ą c e j z kompleksu o d r z u c a j ą c e g o i p o p r a w n o ś c i politycznej a zarazem n i e c h ę c i do p o l s k o ś c i w o g ó l e traktowanej j a k o swoista parafia ńszczyzna i nacjonalizm. To ostatnie, na co zwraca u w a g ę Autor, prowadzi do sytuacji paradoksalnych, gdy w odniesieniu do jednego z e l e m e n t ó w p o d m i o t u i przedmiotu zarazem b a d a ń 1 humanistów Pod p o j ę c i e m t y m rozumiemy s w o i s t ą w s p ó ł c z e s n ą m o d ę p r e z e n t o w a n ą przez w i e l u przed­ stawicieli nauk s p o ł e c z n y c h oraz p u b l i c y s t ó w politycznych p o l e g a j ą c ą na s z c z e g ó l n y m koncentro­ waniu się na tropieniu najmniejszych c h o ć b y p r z e j a w ó w polskich w i n i p r z e w i n i e ń wobec naszych s ą s i a d ó w albo w s p ó ł s ą s i a d ó w lub uznawaniu za takie z d a r z e ń charakteru owego nie m a j ą c y c h . �283 ARTYKUŁY RECENZYJNE, RECENZJE I O M Ó W I E N I A polskiej l u d n o ś c i kresowej na dzisiejszej L i t w i e , B i a ł o r u s i i U k r a i n i e znaczna c z ę ś ć badaczy i k r ę g ó w intelektualnych (też p o l i t y c z n y c h ) w Polsce, przyjmuje jednoznacznie oraz bezkrytycz­ nie nacjonalistyczny p o g l ą d prezentowany przez litewskie, b i a ł o r u s k i e i u k r a i ń s k i e ś r o d o w i s k a k u l t u r o w e , polityczne i o p i n i o t w ó r c z e . Olszewski nazywa to „ p r z y j m o w a n i e m i propagowaniem postaw f i l o e t n i c z n y c h " , k t ó r e nie m a j ą nic w s p ó l n e g o z p r a w d z i w ą t o l e r a n c j ą i z p e w n o ś c i ą nie m o g ą s i ę p r z y c z y n i ć do j e j u k s z t a ł t o w a n i a " (s. 122) i dalej: „ s ą one z w y k l e r e a k c j ą na manifesto­ wanie przez inne formacje etniczne p o s ą d z e n i a p o d m i o t u o w r o g i e intencje. Zarzut taki uderza w c z u ł y punkt - sugeruje k o n f l i k t m i ę d z y d o t y c h c z a s o w ą p o s t a w ą p o d m i o t u a c e n i o n ą przez niego w a r t o ś c i ą - t o l e r a n c j ą . P o n i e w a ż podmiot jest za słaby, by a k c e p t o w a ć obok siebie innego «jaki j e s t » , a w i ę c na p r a w d z i w ą tolerancję, t w o r z y jego obraz w y i d e a l i z o w a n y zgodny z w ł a s n y m syste­ mem w a r t o ś c i " (ibidem). N a d o w ó d takich postaw w s k a ż m y s y t u a c j ę oraz stosunki l i t e w s k o polskie na dzisiejszej W i l e ń s z c z y ź n i e a przy t y m f i l o l i t e w s k i stosunek k r a j o w y c h (polskich) k r ę ­ 2 g ó w o p i n i o t w ó r c z y c h , w t y m c z ę ś c i n a u k o w y c h . Olszewski przytacza w tej konkretnej sprawie trafną, naszym zdaniem, u w a g ę K r y s t y n y Romaniszyn o t y m , ż e „ w e w s p ó ł c z e s n e j literaturze naukowej d o t y c z ą c e j k o n t a k t ó w m i ę d z y k u l t u r o w y c h panuje moda na pisanie o nietolerancji i uprze­ dzeniach P o l a k ó w wobec innych czy obcych, a g ł o s y m ó w i ą c e o wzajemnych inspiracjach kulturo­ w y c h , o k o r z y ś c i a c h z w i e l o k u l t u r o w o ś c i s ą odosobnione" (s. 120). M y dodajmy do tego nasze u j ę c i e kompleksu odrzucającego oraz z u p e ł n i e nie p o d e j m o w a n ą w t y m k o n t e k ś c i e k w e s t i ę ple- beizacji polskich powojennych elit, w t y m n a u k o w y c h , z w s z y s t k i m i tego konsekwencjami. J e d n ą z o d p o w i e d z i i p r o p o z y c j i naturalnej humanistycznej reakcji na zasygnalizowane zja­ w i s k o ( w s p ó ł c z e s n e !) jest wniosek, j a k i daje s i ę w y w i e ś ć z u s t a l e ń Olszewskiego - p o w r o t u lub przynajmniej u w z g l ę d n i e n i a dorobku p r z y w o ł y w a n y c h p r z e z e ń humanistów polskich, przecież w s w o i m czasie uznanych w k r ę g u uczonych Zachodu a u t o r y t e t ó w (por. c h o ć b y F. Z n a n i e c k i czy powojenna m i ę d z y n a r o d o w a s ł u ż b a publiczna O b r ę b s k i e g o ) . Olszewski z a l i c z y ł do nurtu humanistycznego „ p o l s k i e j m y ś l i etnologicznej" zaledwie p i ę c i u badaczy: Floriana Znanieckiego, J ó z e f a O b r ę b s k i e g o , S t a n i s ł a w a Orsini-Rosenberga, A l f o n s a K r y s i ń s k i e g o i Leona Wasilewskiego. W „ S ł o w i e k o ń c o w y m " eksponuje ponadto Tadeusza H o ł ó w k ę a w części w s t ę p n e j wzmiankuje o S t a n i s ł a w i e Bystroniu. Analizie z punktu widzenia prezentowanego nurtu poddaje jednak jedynie w y m i e n i o n y c h pięciu. Wydaje się, w pełni u z n a j ą c dokonanie Autora p o l e g a j ą c e g ł ó w n i e na wskazaniu istnienia i analizie d e s y g n a t ó w omawianego p r z e z e ń nurtu, ż e lista „ p i ę c i u " winna b y ć p o w i ę k s z o n a , co z p e w n o ś c i ą utrwali p o s t a w i o n ą i , na­ szym zdaniem, u d o w o d n i o n ą tezę, a zarazem poszerzy w i e d z ę o t y m specyficznie polskim nurcie. Ź r ó d ł a , na j a k i c h A u t o r o p a r ł swoje ustalenia i w y w i ó d ł t e z ę to przede w s z y s t k i m prace ana­ l i z o w a n y c h badaczy ( g ł ó w n i e monografie i studia) oraz literatura przedmiotu (ca 142 pozycje) tak m i ę d z y w o j e n n a , j a k w s p ó ł c z e s n a , praktycznie w c a ł o ś c i polska. N i e wykorzystano natomiast r ó w n i e w a ż n e j , naszym zdaniem, s p u ś c i z n y archiwalnej badaczy c z ę ś c i o w o zachowanej w zbio­ rach osobowych ( g ł ó w n i e r ę k o p i ś m i e n n y c h ) na p r z y k ł a d Ossolineum czy B i b l i o t e k i J a g i e l l o ń ­ skiej. N i e u w a ż a m y , by nie u p r a w n i a ł o to do postawienia, j a k p o d k r e ś l i l i ś m y j u ż - udowodnionej tezy, nie mniej z u b o ż y ł o aparat d o w o d o w y . Warto b y b y ł o n a w i ą z a ć do p o m i n i ę t y c h źródeł w kontynuacji b a d a ń nad p o d j ę t ą p r o b l e m a t y k ą . N i e w i e m y t a k ż e czy podobny nurt z a r y s o w a ł s i ę w zagranicznej literaturze przedmiotu, ale to o d r ę b n a c h o ć , j a k s i ę zdaje, w a ż k a z punktu w i d z e n i a podjętej t e m a t y k i kwestia badawcza. Zasadniczym p o z y t y w e m omawianego opracowania jest przypomnienie ź r ó d ł a , j a k i m b y ł a wypracowana przez p r z y w o ł a n y c h badaczy polska m y ś l etnologiczna nurtu humanistycznego oraz wskazanie na j e j znaczenie praktyczne nie t y l k o w warunkach p a ń s t w a w i e l o n a r o d o w o ś c i o w e g o ( I I RP) gdzie, j a k p o d k r e ś l a Autor, z a i s t n i a ł a m o ż l i w o ś ć w r ę c z laboratoryjna, ale t a k ż e w s p ó ł c z e ­ ś n i e , co p o d k r e ś l a l i ś m y w y ż e j . Z tego w z g l ę d u analiza i teza Olszewskiego jest i cenna, i w p e ł n i aktualna w s p ó ł c z e ś n i e . Zdzisław 2 Ostatnio najszerzej na takie zjawisko w s k a z a ł A . Srebrakowski, Polacy 1944-1989, T o r u ń 2000, ss. 397. J. Winnicki w Litewskie/ SSR �WARUNKI PRENUMERATY - „RUCH" S.A. Prenumerata krajowa: Przez „RUCH" S.A. - wpłaty na prenumeratę przyjmują jednostki kolportażowe „RUCH" S.A. właściwe dla miejsca zamieszkania. Termin przyjmowania wpłat na prenumeratę krajową do 5 każdego miesiąca poprzedzającego okres roz­ poczęcia prenumeraty Prenumerata opłacana w złotówkach ze zleceniem wysyłki za granicę: Informacji o warunkach prenumeraty i sposobie zamawiania udziela „RUCH" S.A. Oddział krajowej dystrybucji Prasy, 01-248 Warszawa, ul. Jana Kazimierza 31/33 telefony 5328-731, 5328-816, 5328-819 infolinia 0-800-1200-29 wpłaty w PLN na konto w banku P K O S.A. IV O/Warszawa No. 68 1240 1053 1111 0000 0443 0494 lub w kasie Oddziału. Dokonując wpłaty na prenumeratę w Banku czy też w urzędzie pocztowym należy podać: nazwę naszej firmy, nazwę banku, numer konta, czytelny pełny adres odbiorcy za granicą, okres prenumeraty, rodzaj wysyłki (p-tą lot. czy zwykłą) oraz zamawiany tytuł. Warunkiem rozpoczęcia wysyłki prenumeraty jest dokonanie wpłaty na nasze konto. Prenumerata opłacana w dewizach przez odbiorcę z zagranicy: przelewem na nasze konto w banku w USD P E K A O S.A. I V O/W-wa 54 1240 1053 1787 0000 0443 0508 w E U R P E K A O S.A. IV O/W-wa 46 1240 1053 1978 0000 0443 0511 po dokonaniu przelewu prosimy o przesłanie kserokopii polecenia przelewu z podaniem adresu i tytułu pod nr faxu +48 22 532-87-32 Opłaty za prenumeratę można dokonać również czekiem wystawionym na firmę „RUCH SA OKDP" i przesłanym razem z zamówieniem, listem poleco­ nym, na nasz adres j.w. Informujemy, że klienci płacący z zagranicy mogą też dokonać wpłaty na pre­ numeratę kartami kredytowymi VISA i MASTERCARD w internecie http:// www.ruch.noria.pl � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/54f69538147dd33d8886355f15fb7f28.pdf 203ad990267759629381805d5cf6111a Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4235 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1961 Subject The topic of the resource Kurpie - sztuka ludowa kowalstwo artystyczne Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3948 Title A name given to the resource Artystyczna twórczość kowalska na terenie Kurpiowskiej Puszczy Zielonej od końca XIX w. do I wojny światowej/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1961 t.15 z.4 Description An account of the resource Olędzki, Jacek, 1961, Artystyczna twórczość kowalska na terenie Kurpiowskiej Puszczy Zielonej od końca XIX w. do I wojny światowej/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1961 t.15 z.4. s. 199-214 Creator An entity primarily responsible for making the resource Olędzki, Jacek Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available IS PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Jacek Olędzki ARTYSTYCZNA T W Ó R C Z O Ś Ć KOWALSKA NA TERENIE KURPIOW­ SKIEJ PUSZCZY ZIELONEJ OD KOŃCA XIX W. DO I WOJNY ŚWIATOWEJ Na przestrzeni niezbyt rozległego okresu — mniej więcej od osiemdziesiątych lat X I X w. do I wojny światowej — rozwinęła się w obrębie Kurpiowskiej Puszczy Zielonej artystyczna twórczość kowalska Charakter tej twórczości nie mógł być w tyim okresie wynikiem oddziaływania, tak j a k w innych rejonach Polski, długotrwałych tradycji rzemiosła i wielowiecznego jego powiązania z gospodarką chłopską, ani też nie mógł być związany wyłącznie z ogólnym, dają­ cym się wtedy zaobserwować rozwojem wsi polskiej. Nie znajdując podstaw do przyjęcia możliwości tych uzależnień, sądzę, że słuszne będzie zwrócenie uwagi na rolę czynników pozaekonomicznych, w tym wypadku na fakt świadomości społecznej określonej grupy ludności. Literatura przedmiotu dostarcza wyczerpującego materiału dowodowego n a istnienie wśród Kurpiów silnego poczucia przynależności do grupy — w wyni­ ku odrębności dawnych procesów dziejowych, którym podlegała sama Kurpiowszczyzna i otaczające ją obszary, spośród nich szczególnie tereny dawnego osadnictwa szlacheckiego . Wydaje się, iż to poczucie przynależności do grupy Kurpiów, deprecjonowanej w opinii sąsiadów, mogło stworzyć klimat szczególnie sprzyjający twórczości artystycznej, w której doszło do rozkwitu wielu dziedzin sztuki, nie wyłączając kowalskiej. W tym szczególnym układzie stosunków, twórczość artystyczna stanowiła przejaw aspiracji społecznych grupy — dążącej do dorównania sąsia­ dom i rywalizacji z nimi. Sprawdzenie tego założenia wymaga przedstawie­ nia najbardziej chociażby syntetycznego szkicu dziejów rzemiosła kowalskiego n a Kurpiowszczyźnie, omówie­ nia związanej z nim wytwórczości o walorach arty­ stycznych i — co jest najistotniejsze — dostarczenia materiałów określających potrzeby odbiorców pro­ dukcji kuźni oraz wskazania pobudek kierujących twórczością kowali. W X V I w., tj. w czasie, z którego pochodzą naj­ wcześniejsze dane dotyczące interesującego nas te­ matu, na terenie dzisiejszej Kurpiowskiej Puszczy Zielonej (tj. w pasie między rzekami Omulwią i Pisą od dawnej granicy polsko-pruskiej do Narwi) miesz­ kała stale nieliczna grupa węglarzy, Smolarzy i dziegciarzy oraz niewiele chyba liczniejsza — właścicieli 1k ' \ 2 Niniejsze opracowanie jest wynikiem badań te­ renowych prowadzonych w latach 1956-59 na terenie północno-wschodniej Polski, w ramach stałej pracy w Zakładzie Etnografii Instytutu Historii Kultury Materialnej P A N w Warszawie. 1 II. 1. Ość do bicia ryb, dl. 54 cm., Dobrylas, pow. Łomża, wyk. ok, 1920 r. II. 2. a) Ciężka motyka do uprawy nowinkruda, dl. 30 cm, Obierwa, pow. Ostrołę­ ka, wyk. ok. 1914 r. b) Okucie wideł drew­ nianych, dł. 42 cm, Parzychy, pow. Ostro­ łęka, wyk. pod koniec XIX w. Por.: L . Krzywicki, Kurpie. „Biblioteka War­ szawska", 1892 (52),,t. C C V I I I , s. 537—53'8; K. Judenko, Poczucie odrębności grupowej Kurpiów, rkps w Arch. Zakł. Etnogr. I H K M P A N w Warszawie, nr inw. 12. 1 m �II. 3. Kaganiec na łu­ czywo — „gaganiec", dl. 60 cm, Surowe, pow. Ostrołęka, wyk. pod koniec XIX w. U. 4. Chrapki przy­ wiązywane pod budy w czasie zimowych połowów. Wg: Z. Glo­ ger: „Ości i chrap­ ki rybackie", „Wisła", t. XIV, 1900 r., s. 179—180. administracji dworskiej czy też ówczesnego rycer­ stwa . Były to niewielkie zakłady najprawdopodob­ niej już na tamte czasy przestarzałe pod względem techniki produkcji . Zajmowały się one wyrobem „ordynaryjnego", taniego żelaza i okuć soch, tzw. sośników"'. Żelazo kurpiowskie dzięki niskiej cenie (na co wpływała prawdopodobnie okoliczność, że nie było trudności w korzystaniu z rudy i węgla drzew­ nego) docierało n a znacznie oddalone rynki w kra­ j u . Na terenie samej zaś Puszczy nie znajdowało nabywców. W t y m czasie był to teren jeszcze nie osiedlony przez chłopów-rolników, gdzie indziej głównych odbiorców p r o d u k c j i kuźnic. Od drugiej połowy X V I I w . datuje się nagły wzmo­ żony proces kolonizacji terenów Puszczy Zielonej. W ciągu kilkudziesięciu l a t powstały liczne osady rolnicze . W niektórych wsiach, założonych pod kie­ r u n k i e m administracji starościańskiej, pojawiła się instytucja kowala wioski. Był to rzemieślnik pracu­ jący wyłącznie na potrzeby 'mieszkańców rodzimej wsi, wzamian za przydzieloną m u działkę pod budyn­ k i , ogród w a r z y w n y oraz za okresowe wynagrodzenie (przypadające na czas zbioru plonów) w postaci pro­ duktów rolnych uiszczanych przez każdego z gospo­ darzy . Karczowanie puszczy, uprawa nowin, wznoszenie budynków mieszkalnych i gospodarczych — zagospo­ darowywanie się osadników od podstaw — stwarzało w a r u n k i dla udziału pracy kowala. Jednak potrzeby 5 6 8 9 i robotników młynów zbożowych oraz młynów-kuźnic, tzw. hamerni albo amerni . Kuźnice występowały głównie wzdłuż rzeki O m u l w i , w mniejszym stopniu nad rzeczkami rozproszo­ nymi między Omulwią a Szkwą . Stanowiły one własność uprzywilejowanych przez króla osób spośród 3 4 Nazwy hamernia, amernia używane przez miesz­ kańców w s i Przystań, Wyszel, Czarnotrzew, Oborczyska, Brodowe Łąki w powiecie ostrołęckim. Por.: B. Baranowski, Walka chłopów kurpiowskich z feu­ dalnym uciskiem, Warszawa 1951, s. 35. 3 10 Por.: J . Piaskowski, Badania żużli żelaznych z terenów Kurpiowszczyzny, rkps w arch. IHKM PAN. H . Gawarecki, op. c i i , s. 79; W. Czajkowski, op. c i t , s. 567. Por.: K . Arłamowski, Dzieje przemyskich ce­ chów rzemieślniczych w dawnej Polsce, Przemyśl 1931, s. 207; B. Zientara, Stan badań nad historią polskiego hutnictwa (witek XVIII—XIX), „Studia z dziejów górnictwa i h u t n i c t w a " , t. I , Wrocław 1957, s. 49. Por. L. K r z y w i c k i , op. cit., s. 549—550, 556—557; P. Piaścik, Osadnictwo w Puszczy Kur­ piowskiej, Warszawa 1939, s. 26—27; B. Baranowski, op. c i t , s. 64—65. Na podstawie badań terenowych we wsiach: Surowe, Dąbrowy, Wolkowe, Wykrot, Lipniki, w których jeszcze p r z y końcu XLX w . utrzymywała się instytucja k o w a l a wioski, opłacanego skopizną. Por.: F. Piaścik, op. cit., s. 64, 58; Z. Jasiewicz, Kowalstwo, rozdział w pracy zbiorowej Kultura ludo­ wa Wielkopolski, t. I , Poznań 1960, s. 407—436. 8 7 8 Na podstawie danych z l i t e r a t u r y przedmiotu rozszerzonych przez w y n i k i badań terenowych udaje się ustalić następujące miejsca występowania kuźnic: Omulew, Przystań, Wyszel, Olszewka, Oborczyska, Czarnotrzew, Brodowe Łąki (wszystkie wsie położone nad Omulwią), Czarnia (nad Trybówką), Lelis, K r o ­ bia (nad Rozoga), Nowa Ruda, Leman (nad dopły­ w e m — bez nazwy — górnej Pisy), Parzychy (nad Zbójna) oraz nieopodal Ruda Osowiecka. 1 1 9 10 Por. A r c h i w u m Główne A k t Dawnych, M e t r y ­ ka Koronna, n r 186, f. 242—242v, n r 173, f. 470v— 471v, nr 170, f. 237v—238, n r 106, f. 114v—115; H. Gawarecki, Pamiętnik historyczny płocki, Warsza­ wa 1928, s. 79; W. Czajkowski, Kurpie, „Tygodnik Ilustrowany", 1881, n r 296, s. 567. 5 200 �r i możliwości nabywcze osadników, rekrutujących się głównie spośród zbiegów pańszczyźnianych, a więc warstwy najuboższej, siłą rzeczy były niezwykle ograniczone. Zresztą przy piaszczystych glebach i b r a ­ ku bitych dróg — kucie koni i kół u wozów nie było konieczne. Koła osadzano na osiach całkowicie drew­ nianych albo okutych na końcach wąskim paskiem żelaza. Drewniane kołki z powodzeniem zastępowały gwoździe, z czasem t a k niezbędne w budownictwie i wszelkim sprzętarstwie. Proste drewniane urządze­ nia, oparte na wykorzystaniu różnych gatunków drew­ na, zastępowały żelazne okucia czy nawet z a n i k i , Niezastąpione jedynie były krzesiwka, noże, siekiery, sierpy, ciężkie m o t y k i do prac przy uprawie n o w i n oraz sośniki. Istnieją powody, aby przypuszczać, że szereg spośród tych narzędzi, jako wyrobów w y m a ­ gających dużych umiejętności rzemieślniczych a jed­ nocześnie trwałych, mogących służyć lata, nabywano okolicznościowo od specjalistów k o w a l i spoza terenu Puszczy . W t y m układzie potrzeb i stosunków pa­ nujących na terenie Kurpiowszczyzny powinności k o ­ wali wiosek ograniczały się do ostrzenia zdartych ostrzy siekier, sierpów, motyk, sośników i , być może, do wyrobu niektórych nowych narzędzi . Przy niezbyt rozbudowanej działalności kuźni i tym samym n i e w i e l k i m zużyciu żelaza, rola k i l k u ­ nastu zakładów hutniczych nie mogła mieć większego znaczenia dla kształtowania oblicza k u l t u r y w s i kurpiowskich. Zresztą już od połowy X V I I I w. kuź­ nice stopniowo upadają w czasie zaś zaboru pruskiego dochodzi do ich l i k w i d a c j i . Od tego m o ­ mentu potrzeby k u r p i o w s k i c h kuźni reguluje pro­ dukcja żelaza pochodzącego z Mazur, głównie z za­ 11 n 13 Na podstawie analizy obiektów tradycyjnego budownictwa i sprzętarstwa, zachowanych w e wsiach: Baranowo, Biełusny Lasek, Brzozowy Kąt, Charciabałda, Oborczyska, Wolkowe, Zdunek, oraz na pod­ stawie wypowiedzi następujących informatorów: W. Florezykowskiego (ur. 1888), w . Kozioł, pow. K o l ­ no; F. Grzyba (ur. 1884), w . Oborczyska, pow. Ostro­ łęka, St. Gwiazdy (ur. 1871), w. Wolkowe, pow. Ostro­ łęka; A. Kłosa (ur. 1876), w . Przystań, pow. Maków Maz.; K. Konopki (ur. 1880), w . Tatary, pow. Ostro­ łęka; T. K u t y (ur. 1881), w. Parciaki, pow. Przasnysz; P. Piotraka (ur. 1869), w. Jednorożec, pow. Przasnysz; F. Prusaczyka (ur. 1881), w. Brodowe Łąki, pow. Ostrołęka; A. Serowika (ur. 1870), w. Cieciory, pow. Kolno; S. S i w i k a (ur. 1886), w . Dobrylas, pow. Łomża; J. Puchalskiego (ur. 1872), w . Zalas, pow. Ostrołęka; J. Skonecznego (ur.. 1873), w . Dąbrowy, pow. Ostro­ łęka; J . Stachelka (ur. 1866), w . Dudy Puszczańskie, pow. Ostrołęka; W. Wojciechowskiego (ur. 1890), w. Surowe, pow. Ostrołęka i k i . 11 kładów w Wądołku, położonych blisko dawnej nicy polsko-pruskiej . gra­ 15 Trudno powiedzieć, jakie zmiany nastąpiły w pro­ dukcji kowalskiej z nastaniem X I X w., brak bowiem w t y m zakresie j a k i c h k o l w i e k danych. Można jedy­ nie przypuszczać, że pod wpływem pewnej stabilizacji stosunków gospodarczych na terenie Kurpiowszczyz­ ny i przeszło wiekowej osiadłości gospodarstw, doszło do ich okrzepnięcia, a zatem i wzrostu potrzeb, co odnosiło się również do rzemiosła kowalskiego. Opie­ rając się na danych z badań terenowych można jednak twierdzić z pełną odpowiedzialnością, że dopiero w siedemdziesiątych-osiemdziesiątych latach X I X w . nastąpiły w tej dziedzinie istotne zmiany. Przenika­ jący na teren Kurpiowszczyzny proces kapitalizacji wsi, prace zarobkowe w Prusach, paroletnie przeby­ wanie • kogoś z każdej prawie rodziny kurpiowskiej na emigracji zarobkowej w Westfalii lub Ameryce, wszystko to powodowało materialny rozwój gospo­ darstw. Wiele z nich rozbudowywało się, przybywało sporo nowych zagród. W tradycyjnej gospodarce r o l ­ nej nastąpiły w t y m czasie przemiany wielkiej wagi. Zaczęto zarzucać sochy przechodząc na orkę pługiem, zaprzestano posługiwania się drewnianymi bronami, kosę używaną dotychczas t y l k o przy sianokosach wprowadzono do żniw na miejsce sierpa . I6 Kuźnie, zamiast o k u w a n i a soch, dokonywania drob­ nych napraw, podjęły w t y m czasie produkcję płu­ gów, bron żelaznych, motyk do ziemniaków, w y k o ­ nawstwo niezliczonej ilości mało dotychczas znanych wyrobów na potrzeby budownictwa . W tych latach rozpowszechniły się na terenie Kurpiowszczyzny kute 17 Por.: H . Gawareeki, op. cit., s. 79; W. Czajkow­ ski, op. cit., s. 567; A. Chętnik, O dawnym przemyśle na Puszczy Kurpiowskiej, „Życie i Praca", 1926, n r 18—19. We wsiach Oborczyska i Czarnotrzew za­ chowała się pamięć o zatopieniu przez Prusaków kuź­ nic miejscowych (wg F. Grzyba, w. Oborczyska, J. ,Maika, w. Czarnotrzew). Na podstawie wypowiedzi informatorów w y ­ mienionych w przyp. 11. Jw. 15 16 17 II. 5. Krzesiwko, ok. 1914 r. dl. 7 cm, Zimna, pow. Kolno, wyk. Jeszcze w końcu X I X w . zdarzało się, że jeżdżono po noże i sierpy do Serwatek w pow. Łom­ ża albo na okoliczne targi. Patrz przyp. 10. W warunkach stale postępującego karczowa­ nia lasów coraz trudniej było o węgiel drzewny, j e ­ dyny w t y m czasie surowiec opałowy na t y m terenie. Jednocześnie zasoby r u d y darniowej wyczerpywały się. Trudności te znalazły wyraz w w i e l k i e j labilności praw do dzierżawienia kuźnic, występujących już w X V I I w . Por. A r c h i w u m Główne A k t Dawnych, Metryka Koronna, n r 170, f. 23'7v—238, n r 186, f. 305v—306v, n r 169, f. 408v—409. 12 13 u 201 �czy Turośl, wystąpiło zjawisko konkurencji między poszczególnymi kuźniami. W sytuacji kiedy kowale musieli zabiegać o zjednanie sobie klienteli, docho­ dziło do specjalizowania się warsztatów w różnych dziedzinach produkcji kowalskiej. Sprzyjało temu zróżnicowanie pochodzenia kowali: byli wśród nich rzemieślnicy narodowości żydowskiej, zdarzali się przybysze z sąsiednich Mazur . Jedni i drudzy szczy­ cili się dobrą znajomością swego rzemiosła. Wszystko to zapewne nie pozostawało bez wpływu na wzboga­ canie się asortymentu oraz wzrost jakości wyrobów. Kowale w nowych kuźniach nie opierali już pro­ dukcji na dawnych zasadach opłat i powinności. Nie będąc już ograniczeni prawem pracy dla macierzy­ stej wsi, za każdą wykonywaną robotę żądali zapłaty pieniężnej, którą otrzymywali bezpośrednio po za­ kończeniu pracy. Nowe zasady zaczęły przenikać również do starych kuźni wiejskich . 21 22 Popyt na wyroby kowalskie trwał nieprzerwanie do I wojny światowej. Po jej zakończeniu, na skutek pojawienia się wielu tanich wyrobów fabrycznych, rola kuźni w gospodarce wiejskiej zaczęła stopniowo maleć . Okres między siedemdziesiątymi latami X I X w. a I wojną światową należy traktować jako najbardziej żywotny w dziejach rzemiosła kowalskie­ go na terenie Kurpiowskiej Puszczy Zielonej. Wów­ czas rzemiosło kowalskie osiągnięto najwyższy po­ ziom, czego trwałe ślady dziś jeszcze spotyka się w wielu wsiach Kurpiowszczyzny. 23 Przystępując do omówienia przejawów artystycz­ nej twórczości w produkcji kowalskiej na terenach Kurpiowskiej Puszczy Zielonej w tym właśnie okre­ sie, wydaje się konieczne wprowadzenie klasyfikacji analizowanych wyrobów w oparciu o kryterium peł­ nionej przez nie funkcji. Głównymi grupami wyroWiększość zachowanych do dzisiaj kutych krzy­ ży jest datowana. Były one wystawiane głównie w osiemdziesiątych latach X I X w. W jednym tylko wypadku udało mi się natrafić na krzyż wzniesiony znacznie wcześniej, mianowicie w 1868 r. (il. 27). Mając na uwadze trwałość tego rodzaju obiektów, jakimi są kute krzyże, można sądzić, iż przed osiem­ dziesiątymi latami X I X w. nie wznoszono ich po­ wszechnie. Przypuszczenie to potwierdzałoby używa­ nie n a tym terenie na oznaczenie kutego krzyża nazwy figura, odnoszącej się pierwotnie do rzeźb w drzewie — postaci świętych, kapliczek. Istnieje jeszcze wiele innych dowodów wskazujących na późne pojawienie się na Kurpiowszczyźnie żelaznych krzy­ ży — por.: O. Kolberg, Lud, Mazowsze, t. IV, Kra­ ków 1888, s. 150. Na podstawie wypowiedzi kowali: W. Florczykowskiego, B. Kowalewskiego (ur. 1917), w. Bro­ dowe Łąki, W. Wojciechowskiego, A. Wasilewskiego (ur. 1874), w. Lipniki, F . Zadrogi (ur. 1920), w. Leman, J . Zery (ur. 1904), w. Kadzidło. Np. wsie: Jednorożec, Kadzidło, Myszyniec, Lipniki, Kozioł miały w tym czasie po 4 kuźnie, a Dąbrowy, Turośl, Zalas — po 3. Kowale pochodzenia żydowskiego mieli kuźnie we wsiach: Myszyniec, Lipniki, Kadzidło, pochodze­ nia mazurskiego — w Dąbrowach, Koźle, Turośli. Por. przyp. 10. Na podstawie wypowiedzi informatorów wy­ mienionych w przyp. 11 i 19. 18 11. 6. Drejfus, Łacha, pow. Kolno. II. 7. Przetyka, wys. 23 cm, Wyk. Wl. Dąbek (ur. 1897), Gaczyska, pow. Przasnysz, 1924 r. żelazne figury . krzyże, zastępując dawne drewniane 18 Istniejące dawne zakłady nie były w stanie z a ­ spokoić nagłego zapotrzebowania na produkcję ko­ walską. Nie pomagało angażowanie pomocników . Zaczęły pojawiać się nowe kuźnie. Już przy końcu osiemdziesiątych lat X I X w. każda większa wieś mia­ ła kowala. Zdarzało się, że w dużych wsiach powsta­ wało niezależnie od siebie kilka nowych warszta­ tów . Z czasem, w takich ośrodkach rzemiosła kowal­ skiego, jak Kadzidło, Lipniki, Myszyniec, Dąbrowy, 19 20 202 19 20 21 22 23 �II. 8. Krzyżówki — spoidło tylnej części kosza wasągu, Cieloszka, pow. Kolno, czas wykonania nie ustalony. II. 9. Fragment śtycy — spoidła kosza wasągu, Cieloszka, czas wykonania nie ustalony. bów kowalskich byłyby: 1) narzędzia, przybory i sprzęty do pracy: a) w rolnictwie i zajęciach poza­ rolniczych, b) w gospodarstwie domowym; 2) spoidła, zaczepy i uchwyty używane: a) przy środkach tran­ sportu, b) w budownictwie; 3) krzyże jako: a) formy uzupełniające inne obiekty i b) samoistne. W pierwszej grupie znalazłyby się okucia pracu­ jącej części sochy (sośniki), wideł, następnie sierpy, siekiery, motyki, spośród narzędzi używanych przy zajęciach .pozarolniczych — rybackie ości, chrapki albo inaczej ziabki, gagańce, ciesielskie skoblice, cieślice i topory, jeśli zaś chodzi o wyroby stosowane przy gospodarstwie: podstawki pod garnki — drejjusy, krzesiwka do wzniecania ognia i wreszcie spec­ jalne szpile — przetyki (il. 7). 1 Wspólną cechą tych wyrobów był ich ścisły zwią­ zek z pracą '(jeśli nie bezpośrednio z produkcją rolną, to z dodatkowymi zajęciami produkcyjnymi względ­ nie gospodarstwem domowym), co i m nadawało wspólne piętno: surowość wykonania, wielką dyscypli­ nę w użytkowaniu surowca, zadziwiającą logikę konstrukcji. T e właściwości kształtowały się n a prze­ strzeni wieków, w rezultacie długotrwałych obser­ wacji i starań aby uczynić narzędzie j a k najbardziej ekonomicznym, trwałym i sprawnym w pracy. T a k więc względy natury utylitarnej doprowadziły formę plastyczną poszczególnych narzędzi, przyborów i sprzę­ tów do doskonałości, która nadaje i m walor przed­ miotu artystycznego. Chociaż nie były ani zdobione ani wymyślnie modelowane, odznaczają się pięknem zrównoważonych proporcji, rytmicznych lub syme­ trycznych układów. Przykładem tych wartości może tu być ość do bicia ryb i(il. 1). W narzędziu tym zwra­ cają uwagę nieprzypadkowe proporcje między partią zębów a trzonkiem z tuleją. Dzięki bowiem smukłości trzonka oddzielającego ostre zęby od stosunkowo grubego drzewca, narzędzie ciśnięte w wartki prąd rzeki nie stawia oporu i nie jest gwałtownie porwa­ ne przez wodę. W narzędziach, przyborach i sprzętach używanych w gospodarstwie domowym dochodziło jeszcze zdobie­ nie partii nie związanych bezpośrednio z pracą, nie narażonych na stałe niszczenie się. W krzesiwkach były to uchwyty, w drejfusach — górne końce nóg, a w przetykach — główki (il. 5—7). Zdobinę stanowił powtarzający się motyw kulistych lub esowatych wygięć końców prętów, często spotykany we wszel­ kich wyrobach żelaznych jako najłatwiejszy do uzyskania. Do ich wykonania nie potrzeba było innych narzędzi oprócz młotka, a więc efekty te w jakiejś mierze narzucały się kowalowi w czasie kucia. Przetyki, które najczęściej stanowiły dary kowali dla wybranych panien, dekorowane były szczególnie starannie i bogato. Zdarzały się Wśród nich egzempla­ rze o rozbudowanych, wymyślnie ukształtowanych główkach. Przetyki te służyły już tylko do zatykania kądzieli na kołowrotku, nie nadając się np. do prac przy zszywaniu uprzęży i wszelkich skór. Miały one wyrażać uczucia ofiarodawcy, dlatego też mniejszą wagę przywiązywano do ich praktycznych zalet. 1 Przeważająca większość tych wyrobów znajdowała się w mniej lub bardziej powszechnym użyciu na długo przed omawianym okresem. Jest to zestaw naj­ starszych wyrobów kowalskich na tym terenie, naj­ mniej reprezentatywny dla wytwórczości z końca X I X i początków X X w. W tym okresie kuźnie za­ rzucały już produkcję większości tych starych narzę- II. 10. Wasążek: a) lusienki, b) śtyce, c) stupień, d) poręc; Brzozowy Kąt, pow. Ostrołęka, wyk. ok. 1885 r. �Jeśli chodzi o takie n p . narzędzia, j a k żelazne brony i pługi, które weszły w użycie dopiero w oma­ w i a n y m czasie, to trudno t u mówić o wartościach plastycznych występujących w starych narzędziach. Żelazne pługi i b r o n y pojawiły się i wyszły z użycia zbyt nagle, aby mogto nastąpić przy nich wykształce­ nie się owych doskonałych, pięknych w budowie form. Okucia wasągów były to przede wszystkim krzy­ żówki, śtyce, wzmocnienia kosza (składającego się ze specjalnej drewnianej obudowy i umieszczonych w niej właściwych dwóch półkoszków) oraz lusienki wiążące całość z podwoziem. Poza t y m były jeszcze żelazne stopnie i oparcie na siedzeniu. Okucia wy­ jazdowych sani sprowadzały się zasadniczo do ciągarów na przodzie płóz, spoideł — sieków łączących płozy z podstawą skrzyni oraz u c h w y t u — pojmą lub ucha na jej tylnej ściance (il. 8—12). Okucia drzwi stanowiły gwoździe z dużymi łepkami, zamki zapad­ kowe, skoble i zawiasy (il. 13—17). Wszystkim t y m w y r o b o m nadawano szczególnie dekoracyjną formę. Poza zwykłym skuwaniem stoso­ wano takie techniki kowalskie, j a k zwijanie, skręca­ nie, wycinanie oraz nacinanie i p u n k t o w a n i e . Zwi­ jano esowato względnie koliście, mniej l u b bardziej ściśle, końce lusienek. W ten sposób ozdabiano nie­ kiedy tarczki u c h w y t u zamka zapadkowego. Czasem nieznacznie zawijano w o l n y koniec skobla albo nie pracującą część ciągara w saniach. Skręcano śrubo­ wało lusienki wasągów, ucha skrzyń w saniach, nie­ które fragmenty ciągarów saniowych i niekiedy uchwyty zamków zapadkowych. Słabiej l u b mocniej to czyniąc pokrywano przedmiot gęściej albo rzadziej wrębami zgrubień. Niekiedy ten sam przedmiot nie­ jednakowo mocno poddawano skręceniu różnicując w ten sposób r y t m powstającej na n i m zdobiny. Technikę w y c i n a n i a wykorzystywano' głównie przy w y r o b i e słońc, gwiazd (gziazd) stanowiących pod­ kładki pod n i t y w miejscu złączenia taśm (krzy­ żówek) spinających tył i przód wasągu (il. 8). Więk­ szość zdobin występujących na tarczkach uchwytów zamków zapadkowych w y k o n y w a n o tą techniką. Łat­ wość, z jaką przy j e j stosowaniu można uzyskać za­ mierzony efekt zdobniczy, nie pozostawała bez wpły­ w u n a charakter f o r m y wyrobów. Występowała w i e l k a ich rozmaitość. Obok zapadek zwieńczonych kołem, rombem, liściem o kształcie sereowatym, zda­ rzały się egzemplarze O' znacznie bardziej rozbudo­ wanych motywach dekoracyjnych, jak np. równora­ mienny, o rozszerzonych końcach krzyż, główki ptasie pojedyncze, niekiedy podwójne wychylone na zew­ nątrz albo też zwrócone k u sobie, głowy końskie, a także, sporadycznie, wyobrażenia całej postaci ko­ nia, czasem łącznie z jeźdźcem ( i l . 15—17) . Drugą grupą wyrobów kowalskich byłyby różnego rodzaju okucia (żelazne spoidła, zaczepy i uchwyty), używane głównie do wozów wyjazdowych — wasągów, wasążków, sani oraz do d r z w i budynków mieszkalnych. Wszystkie te w y r o b y pełniły ważną rolę w konstrukcjach drewnianych. Łączyły, wzmac­ niały l u b całkowicie zastępowały części drewniane w miejscach szczególnie narażonych na ich zużycie. Skoble, ciągary i zawiasy pokrywano niekiedy na­ cięciami, czasami również p u n k t o w y m i wgłębieniami, komponując z nich najprostszy ornament geometrycz­ ny lub roślinny. Sam kształt przedmiotu narzucał już rozmieszczenie zdobiny, t a k i czy inny jej układ (il. 14) . A r c h i t e k t u r a domu, budowa wasągu czy sani były to samoistne piękne formy plastyczne dodatkowo 25 II. 11. Sanie wyjazdowe: a) ciągar, b) sieki, Łacha, pow. Kolno, wyk. ok. 1880 r. c) pojmo; dzi, przyborów i sprzętów. Niektóre z nich (sośniki, okucia wideł, chrapki, drejfusy i krzesiwka) wyszły z użycia w t y m czasie n a zawsze. Inne znów (sierpy, siekiery, ości, gagańce, skoblice i cieślice oraz przetyki) będą jeszcze długo występowały w inwentarzu narzędzi gospodarskich, nie pełniąc jednak t a k waż­ nej roli j a k niegdyś . 24 " ' Jw. Do zwijania używano t y l k o młotka (ręczniak lub ślichtamer), do skręcania — kleszczy l u b klesz­ czy i imadła (śrubstak), do wycinania i nacinania — młotka i przecinaka (cinak, mesel), do> p u n k t o w a ­ nia — młotka i punktaka (punkciak, durślak, dornik). Techniki te w żargonie miejscowych k o w a l i nie miały specjalnych nazw, 2 204 26 27 26 Występowanie zamków zapadkowych ze zdo­ biną wyobrażającą konia l u b jeźdźca na koniu na­ potkałem w e wsiach: Charciabałdzie. Brzozowym Kącie, Z d u n k u i Cięcku (wszystkie — w pow. Ostro­ łęka). W czasie badań terenowych nie uzyskałem potwierdzenia używania przy tej technice zdobienia specjalnych stempli, 27 �wzbogacane zdobnictwem właściwym dla użytego tworzywa. W dążeniu by uczynić budowę piękną, cieśla i stolarz koncentrowali szczególne wysiłki na wykonaniu szczytu p a r t i i frontowej budynku miesz­ kalnego i drzwi. Okucia stanowiły uzupełniający akcent plastyczny zdobnictwa w drzewie, kontrastu­ jący z n i m odmiennością barwy, faktury, w ogóle całością formy, nie powodując jednak zachwiania harmonii istniejących układów. To samo w zasadzie można powiedzieć o okuciach wasągów i sani. N a j bogaeie>j zdobiono tył każdego z tych pojazdów — a więc partię, która była bardzo wyeksponowana na widok publiczny, a jednocześnie znajdowała się od strony, skąd n i e są dobrze widziane konie — naj­ ważniejszy element całego zaprzęgu. W saniach, po­ dobnie j a k w szczytach domów, dominowało zdob­ nictwo w drzewie, oparte nawet na tych samych motywach; skręcony śrubowato gruby uchwyt żelaz­ ny stanowił t u już t y l k o uzupełniający akcent pla­ styczny ( i l . 11). Tę samą rolę pełniły żelazne „gziazdy", słońca, kółka i g r u c h a w k i n a tyłach wasągów. Ożywiały one monotonną płaszczyznę plecionki. War­ to jeszcze dodać, że niektóre z tych okuć były luźno montowane, specjalnie po to aby w czasie jazdy towarzyszyło i c h brzęczenie . zwracano uwagę wyłącznie na ich praktyczne zalety, nie dbając o w a l o r y dekoracyjne. Trzecią spośród przedstawianych grup stanowiłyby w y r o b y o przeznaczeniu n i e u t y l i t a r n y m — kute k r z y ­ że (figury). Na terenie Kurpiowskiej Puszczy Zielonej występowały w o m a w i a n y m czasie dwa zasadnicze ich rodzaje — krzyże uzupełniające inne obiekty i krzyże samoistne. Figury pierwszego rodzaju stano­ wiły zwieńczenia krzyży drewnianych (przydrożnych i cmentarnych), kapliczek, b r a m cmentarnych oraz szczytów budynków mieszkalnych. Żelazne krzyże samoistne były odpowiednikami przydrożnych i cmen­ tarnych krzyży drewnianych. Figury uzupełniające były niewielkie, rzadko w y ­ miary ich osiągały 50 cm szerokości i 70 cm wyso­ kości; najczęściej posiadały 20—30 cm szerokości i 40—50 cm wysokości, a zdarzały się formy jeszcze mniejsze. Krzyże drugiego rodzaju dochodziły nieraz do ok. 5 m wysokości (łącznie z kamienną podstawą, na której zawsze były umieszczane) i ok. 1,5 m szero- 28 Wszystkie omówione wyżej w y r o b y zdobiły m i e j ­ sca bardzo eksponowane, najważniejsze w obiektach, w którydh występowały, powodując skoncentrowanie na nich uwagi. Sprzyjało t e m u stosowanie takich zdobniczych technik kowalskich, które polegały na kształtowaniu bryły czy k o n t u r u przedmiotu, a nie na zapełnianiu jego płaskich powierzchni. Przedmio­ ty zdobione n a powierzchni nacinaniem l u b punkto­ waniem zdarzały się sporadycznie, a i wówczas po­ łączone t o było z modelowaniem całości przedmiotu, tworzeniem surowych, nie rozbudowanych ornamen­ tów, kompozycyjnie nie rozbijających .jego s t r u k t u r y . Omawiana grupa wyrobów kowalskich jest dla nas najbardziej interesująca. Rozwój j e j (jeśli już nie pojawienie się) przypada n a siedemdziesiąte i dalsze lata X I X w . Poza s w y m k o n k r e t n y m , użytkowym przeznaczeniem, omawiane w y r o b y miały służyć zdo­ bieniu, miały wzmacniać działanie estetyczne tych obiektów, w których j e stosowano, a które świadczy­ ły o zamożności właściciela, o jego zaradności. Do takich obiektów należały: wóz i sanie, w których można było pokazać się na j a r m a r k u czy przed kościo­ łem oraz — dom mieszkalny, wystawiony przy d r o ­ dze na w i d o k przechodniów. Wozy i sanie używane wyłącznie do celów gospodarczych uzbrajano w o k u ­ cia bez porównania oszczędniej, a w budynkach go­ spodarczych długo jeszcze utrzymywały się drewnia­ ne urządzenia zastępujące żelazne. Przy w y k o n y w a ­ niu okuć w obiektach o charakterze gospodarczym 0 O 2 9 Por.: A. Ohętnik, Z kurpiowskich borów, Lwów 1930, s. 16, 48, 81. Inf. T. K u t a : „Na każdym zgęciu i n a tyle były przysądzone kółka, nazywali je gruchawkami, to n a drodze brzum, brzum r o b i l i . " Patrz również przyp. 55. Na podstawie wypowiedzi informatorów w y ­ mienionych w przyp. 11 i 19. 28 29 IL 12. Ciągary saniowe: a) Dąbrowy, pow. Ostrołę­ ka, wyk. ok. 1890 r., b) Zdu­ nek, pow. Ostrołęka, czas wykonania nie ustalony. II. 13. Zawiesy, Wolkowe, pow. Ostrołęka: a) wyk. ok. 1888 r., b) wyk. ok. 1914 r. II. 14. Skubie: a) Długie, pow. Ostrołęka, wyk. ok. 1875 r., b) Popioł­ ki, pow. Kolno, wyk. ok. 1887 r., c) Bandysie, pow. Ostrołęka, wyk. ok. 1914 r., d) Charciabałda, pow. Ostrołęka, wyk. ok. 1880 r., e) brak bliższych danych. Wg: R. Reinfuss „Pol­ skie ludowe kowalstwo ar­ tystyczne", „Pol. Szt. Lud.", 1953, nr 6, s. 368. li: c �kości; najczęściej posiadały 20—30 cm szerokości i ok. 1 m szerokości . Krzyże małe kuto z surowca, jaki się nadarzył, z wszelkiego rodzaju ścinków i odpadków. Natomiast owe figury o imponujących wymiarach wymagały specjalnych sztab, jakich używano do wyrobu osi u wozów względnie okuwania kół, a niekiedy dodat­ kowo jeszcze sporej ilości taśm bednarskich. Krzyże, które zatykano n a szczycie domu czy bramy cmentarnej lub wbijano w wierzchołek drew­ nianego krzyża czy kapliczki, wykuwano ze sztabki, sztywnego pręta lub formowano z drutu lub taśmy, skuwając zawsze ich podstawę w ostry szpic (il. 20—24). Krzyże przybijane do desek w szczycie frontowym budynku mieszkalnego wycinano z płatów rozklepanego żelaza lub gotowej blachy ( i l 18, 19). Zależnie więc od przeznaczenia, wymagały one za­ zwyczaj zastosowania określonego materiału i określo­ nej jego obróbki. T o z kolei decydowało zasadniczo o formie plastycznej krzyża. Wśród figur, które zatykano i wbijano, występo­ wały formy mniej lub bardziej rozbudowane. Zdarzały się najprostsze, kiedy krzyż stanowiły dwa odpowied­ nio zespawane pręty żelaza lub sztabki na końcach lekko rozklepane . Niekiedy miały one specjalnie wydłużone ramiona i wówczas znajdowały się na nich dodatkowo mniejsze trzy krzyże . Krzyże wy­ konane ze sztabek żelaza wzbogacały czasami, w miejscu skrzyżowania ramion, d w a krzyżujące się (pod innym kątem niż ramiona) ostro zakończone prę­ ciki, mające wyobrażać promienie, a u podstawy — przystrój w postaci dwóch rozchylających się na boki szerokich liści lub stylizowanych kwiatów na fali­ stych łodygach (il. 20 a, b, 22) . 30 31 32 33 Znacznie bardziej rozbudowaną formę wiały figury o ramionach rozdzielonych II. 15. Zapadka, wys. 30 cm, Dęby, pow. Ostrołęka, wyk. ok. 1890 r. 11. 16. Zapadki: a) Dąbrowy, pow. Ostrołęka, czas wykonania nie ustalony, b) Dylewo, pow. Ostrołęka, wyk. ok. 1880 r., c) Wach, pow. Ostro­ łęka, czas wykonania nie ustalony, d) Parzychy, pow. Ostrołęka, wyk. ok. 1900 r., e) Turośl, pow. Ostrołęka, czas wykonania nie ustalony, f) Dobrylas, pow. Łom­ ża, wyk. prawdopodobnie ok. 1880 r., g) Kozioł, pow. Kolno, wyk. ok. 1885 r. przedsta­ na dwie Dane te podaję n a podstawie 42 zinwentaryzo­ wanych obiektów. Por. Arch. Zakł. Etnograf. IHKM P A N w Warszawie. Tego rodzaju krzyże można jeszcze dzisiaj napotkać prawie w każdej wsi n a terenie Kurpiow­ skiej Puszczy Zielonej. Por.: A. Ohętnik, Z Puszczy Zielonej, „Zie­ mia", t. V, 1914, s. 152. Por.: A. Chętnik, Z Puszczy Zielonej, cyt. wyd., s. 152; tenże, Kurpie, Kraków 1924, s. 68; ten­ że, Puszcza Kurpiowska, Warszawa 1913, s. 79. 30 31 32 33 �lub trzy części i półkoliście, a niekiedy esowato skrę­ conych końcach (il. 20 c, d, 22). Wykonywano je zawsze z jednego kawałka żelaza. Niezwykle piękny, właściwy strukturze tworzywa przystrój tych krzyży pozwala zaliczać je do poważniejszych osiągnięć artystycznych kurpiowskich kowali. Krzyże te w y ­ stępowały dosyć często we wsiach centralnej części Kurpiowszczyzny Zdarzały się również dość powszechnie formy cha­ rakteryzujące się użyciem rozmaitego gotowego s u ­ rowca (obok grubych prętów i sztabek żelaza — cien­ kiego drutu, taśm czy nawet blachy), przy zastosowa­ niu różnych technik kowalskich. W tych wypadkach właściwy krzyż, a najczęściej wielokrzyż, wykonany np. ze sztabki, taśmy żelaza czy drutu, uzupełniały wyobrażenia promieni, ciał niebieskich, głównie słońca, rzadziej księżyca i gwiazd (il. 23, 24). Krzyże te występowały zawsze jako zwieńczenia szczególnie ważnych obiektów, bram cmentarnych, kapliczek, rzadziej drewnianych krzyży wystawionych n a jakąś wzniosłą intencję. Figury wycinane z płatków rozklepanego żelaza lub gotowej blachy, które przybijano n a frontowych szczytach domów, aby były dobrze widoczne z dużej odległości, nie mogły mieć, tak j a k większość krzyży opisanych wyżej, delikatnej, rozdrobnionej formy. Ich widoczność n a tle ciemnych desek uzależniona była od szerokości płaszczyzn ramion, które przy odpowiednim ustawieniu się patrzącego jaśniały n a tle drewna, odbijając promienie słońca. Dlatego też wszystkie te umieszczane n a deskach krzyże starano się ciąć jak najgrubiej, nie zabiegając o jakiś bar­ dziej zróżnicowany rysunek konturu (il. 18). Krzyże n a szczytach domów występowały często łącznie z wyobrażeniami słońca, księżyca lub zastę­ pującego go koguta, niekiedy również gwiazd. Czasa­ mi zamiast tych wyobrażeń pojawiały się przedsta­ wienia ludzi lub koni (il. 18d). Uzupełniające krzyż figury również wycinano z płatków żelaza albo bla­ chy. Przybijano je w pobliżu krzyża u jego podstawy, zawsze jednak w pewnej odległości, aby były dobrze widoczne, nie starając się, jak to zazwyczaj bywa, wiązać ich w jedną, zamkniętą konstrukcyjnie całość. Krzyż i umieszczone Obok figury wraz z rozsiany­ mi po powierzchni desek blaszanymi podkładkami pod główki gwoździ (nazywanymi szajblonami, pie­ rożkami, gziazdami), stanowiły jedną pięknie zakom­ ponowaną całość, a przy odpowiednim oświetleniu budynku dawały silny efekt dekoracyjny . 35 Dotyczy w s i : Cięck, Dudy Puszczańskie, T u rośl, Wolkowe, Wydmusy (wszystkie — w pow. Ostro­ łęka). Por.: A. Chętnik, Chata Kurpiowska, Warsza­ wa 1915, s. 29—33; M. Pokropek, Budownictwo na te­ renie Zielonej Puszczy Kurpiowskiej od końca XIX do polowy XX w., „Prace Działu Etnografii P A N " , z. 5 (w druku). Na podstawie analizy figur ze w s i : Dąbrowy, Dóbrylas, Cięck, Brodowe Łąki, Łodziska, Szwędrowny Most, Golanka, Pupkowizna, St. Myszyniec, Po­ rody, Tatary, Turośl, Wolkowe i in. Dotyczy w s i : St. Myszyniec, Biełusny Lasek, Dóbrylas, Borkowo. 81 35 38 37 U. 17. Zapadka, wys. 18 cm, Charciabałda pow. Ostrołęka, wyk. ok, 1880 r. Krzyże żelazne, które nie uzupełniały architektury budynku, bramy cmentarnej czy kapliczki, a więc które miały oddziaływać samodzielnie, reprezentowały formy najbardziej rozbudowane. Tutaj kowal miał możność wykazania się najwyższymi umiejętnościami. Powodowało to powstawanie kompozycji bardziej zło­ żonych, w których sam krzyż stanowił już tylko osnowę konstrukcyjną całości. Na podstawie analizy kilkudziesięciu zachowa­ nych do dzisiaj obiektów można wnioskować, iż w tej dziedzinie wytwórczości kowalskiej obowiązywało kilka zasadniczych wzorów . Sprowadzały się one do wyboru w górnej partii krzyża, ponad jego podstawą, odpowiednich miejsc na wmontowanie dodatkowych elementów plastycznych. Takimi miejscami mogły być końce ramion krzyża, środek ich skrzyżowania, partie pomiędzy końcami ramion i wreszcie prze­ strzeń po bokach prętu, stanowiącego podstawę figu­ ry, tuż pod ramionami (il. 25—28, 31). * Powtarzały się również motywy plastyczne, które uzupełniały sam krzyż. Najczęściej były to krzyżyki 0 wyższych lub niższych podstawach, liście i gałązki (palmy), kwiaty (grzybziele, lelje), potraktowane mniej lub bardziej, naturalistycznie, oraz promienie zawsze ujęte po trzy i faliście wygięte. Elementy te wykonane były z prętów żelaza przy zastosowaniu takich technik kowalskich, jak sklepywanie, zwijanie 1 skręcanie. Często na tych krzyżach wycinano z płat­ ków sklepanego żelaza lub blachy — wyobrażenia słońca, gwiazd i koguta . Przedstawienia księżyca 36 37 �i gwiazd powtarzały się bez większych różnic w ich formie. Natomiast słońce przedstawiano za pomocą rozmaitych figur, nieraz tak symbolicznych, wykona­ nych według jakichś dawnych konwencji, że zupełnie nie kojarzyły się z obiektem, który miały wyobra­ żać (il. 32). Kowale — opierając się na ogólnie, rozpowszech­ nionych wzorach, wykorzystując niejednokrotnie t a ­ kie same motywy plastyczne, stosując wreszcie- te same techniki — tworzyli jednak za każdym razem zupełnie własne, nie powtarzające się kompozycje. M i m o wielorakości użytych elementów plastycznych, dużej rozmaitości motywów zdobniczych, oddziałują one zawsze całą doskonale zorganizowaną powierzch­ nią. Sprzyja temu w i e l k a prostota i szlachetność kon­ turów elementów kompozycyjnych, decyduje jed­ nak — symetryczno-rytmiczny montaż. Krzyż, uchodzący oficjalnie za symbol męki Chry­ stusa i w i a r y w jego naukę, traktowany był przez Kurpiów w omawianym czasie przede wszystkim j a k o konkretny przedmiot posiadający właściwości od­ straszające wszelkie zło i chroniące przed n i m . Był on również dla Kurpiów symbolem ludzkiej niedoli stanowiącym w stosunkach człowieka z Bogiem najskuteczniejszą symboliczną ofiarę przebłagalną, proszalną lub dziękczynną. Wzniesiony na rozstaju dróg przed wejściem do wsi, miał bronić wstępu zarazie morowej, chronić przed niedostatkiem głodo­ wych lat, odstraszać omentrów, mary, wszelkie złe d u c h y . Ustawiony przed obejściem l u b przybity do szczytu domu, miał je chronić przed gromami, ogniem, zabezpieczać rodzinę przed niepłodnością, u r o k i e m złych ludzi i t p . Jednocześnie w każdym z tych wypadków krzyż stanowił symboliczną ofiarę Bogu na określone intencje . 38 3 9 40 Wydaje się, że ikonografia w i e l u kowalskich figur wyrażała w jakiejś mierze charakter tej ludowej interpretacji symbolu krzyża. Występowały na nich dodatkowe przedstawienia krzyża, wyobrażenia słoń­ ca, księżyca i gwiazd. Ilość uzupełniających krzyży Na podstawie wiadomości uzyskanych o d : W. Kadłubowskiej (ur. 1864), w. Białobrzeg Bliższy; M. Strzemiennej (ur. 1868), w. W y k r o t ; J . Puchal­ skiego (ur. 1872), w. Zalas; St. Gwiazdy, J . Stachelka, J. Serowika i i n . Wydaje się, że zbieżność dat w y ­ stawienia w i e l u figur na Kurpiowszczyźnie z klęską głodową w 1880 r. nie jest przypadkowa. Por.: J. Osiecki, O Kurpiach. Rzut oka na przeszłość Kur­ piów i o klęsce głodowej jaką dotknięci zostali, „Wiek", Warszawa 1881, n r 108 s. 3, oraz [bez autora] Głód na Kurpiach, „Tygodnik Ilustrowany", 1881. nr 278. Por.: Powyżsi informatorzy oraz M . Golanek (1890), w. Borkowo; F. M o r d w a (1885), w. K r u k o w o ; A. Waśkiewicz (1885), w. Waszki; J . Zajk (1875), 38 39 odpowiadała zawsze magicznej liczbie trzech lub siedmiu. Najprawdopodobniej miały one potęgować apotropeiczne właściwości krzyża głównego . Na krzyżu wieńczącym bramę cmentarną w Turośli (11. 23) zawieszone zostały trzy dzwoneczki. Być może , iż rozkołysane w i a t r e m również miały odstraszać „złe", w t y m w y p a d k u zastępować drogę duszom po­ kutującym, gdyby pragnęły przekroczyć bramę . Otaczanie krzyża symbolami słońca, księżyca i gwiazd mogło z kolei wyobrażać miejsce królestwa bożego albo nawet wyrażać hołd wierze w wszechogarniające istnienie Boga , mogło również przypominać O' prze­ m i j a n i u czasu, o krótkotrwałości życia, nawoływać do właściwego jego spędzenia . Natomiast zdobiny w postaci kwiatów — grzybzieli, lelji i gałązekpalm — były niewątpliwie wyrazem adoracji symbolu krzyża. 41 1 42 43 44 Jakkolwiek by się jednak tłumaczyło treści ukryte w tych wszystkich dodatkowych motywach współwystępujących łącznie z krzyżem, nie ulega kwestii, że wyrażała się w nich również potrzeba twórców — tworzenia piękna. Czas pojawienia się wszystkich rodzajów bardziej rozbudowanych f o r m krzyży kutych na terenie K u r ­ piowskiej Puszczy Zielonej należy określić dopiero na siedemdziesiąte, a niekiedy nawet osiemdziesiąte lata X I X w. , kiedy to prawie każda wieś fundo­ wała sobie kutą figurę, wiele zaś zamożniejszych go­ spodarstw wznosiło je przed obejściem, u granic pola lub na grobie bliskiej osoby. Jeśli zdarzały się wcześniej n a t y m terenie żelazne, k u t e krzyże, to jedynie najprostsze ich formy, niewielkich wymiarów, przy t y m zawsze jako zwieńczenia innych obiektów. 45 W o m a w i a n y m okresie ambicją każdego fundatora krzyża było nadanie m u wyglądu j a k najbardziej okazałego. Dlatego też następuje wtedy stały rozwój f o r m wyłącznie samoistnych, o dużych rozmiarach, coraz bardziej wyszukanych w kompozycji. Proces ten t r w a nieprzerwanie do I wojny światowej. Po wojnie upadek rzemiosła kowalskiego obejmuje róww. Leman. Cz. Pietkiewicz, Krzyż i diabeł w wierze­ niach Białorusinów, „Ziemia", 1930, n r 10. Por.: „Offiara Naywyższemu na ubłaganie Maiestatu o zwolnienie plagi grasującej CHOLERY w roku 1831". Napis na krzyżu we w s i Drążdżewo, pow. Przasnysz. Por.: G. J . Zieliński, Zwyczaje myśliwskie, „Wisła", t. X I V , 1900, s. 756. W tradycyjnych wierzeniach ludowych prze­ konanie o magicznym działaniu dźwięków, o apotropeicznych właściwościach dźwięku wydawanego przez dzwony występuje niezwykle powszechnie. Patrz przyp. 38—39. Jw. Patrz przyp. 11 i 18. I 40 41 42 43 44 45 II. 18. Krzyże przybijane na szczytach budynków mieszkalnych: a) Brzozowy Kąt, pow. Ostrołęka, wyk. ok. 1870 r., b) Borkowo, pow. Kolno, wyk. ok. 1880 r., c) Stary Mszyniec, pow. Ostrołęka, wyk. ok. 1900 r„ d) Biełuszny Lasek, pow: Ostrołęka, wyk. prawdopodobnie pod koniec XIX w. �nież wytwórczość krzyży. Figury, które pojawiają się w okresie międzywojennym, pochodzą najczęściej spoza terenu Kurpiowskiej Puszczy Zielonej, kupo­ wane na targach, niekiedy sprowadzane aż z War­ szawy . 46 Nasuwa się pytanie, gdzie szukać przyczyn poja­ wienia się i tak znacznego roawoju omawianej dzie­ dziny wytwórczości kowalskiej. A b y mówić jednak o przemianach w zakresie świadomości mieszkańców Kurpiowszczyzny konieczne jest spojrzenie wstecz na ich przeszłość. W okresie pierwszych lat po skolonizowaniu tere­ nu Kurpiowskiej Puszczy Zielonej, jak wynika z ówczesnych źródeł — ludność żyła t u w bezboż­ nictwie, bez duszpasterzy, nie związana z żadnym stałym ośrodkiem k u l t u religijnego . Przenikała t u natomiast działalność ewangelicyzmu z sąsiednich Mazur, szerzył się również a r i a n i z m W p ł y w y te, jak się wydaje, spowodowały raczej reakcję ze strony katolickiej diecezji w Płocku i Łomży, aniżeli prze­ miany w religijności Kurpiów. Pierwszym zdecydo­ wanym aktem mającym przeciwdziałać „herezji" było założenie przez misję jezuicką kościoła nad granicą mazurską, w dzisiejszym Myszyńcu . To, że jezuici zajmowali się propinacją i m i e l i ciągłe spory z k o n ­ kurentami ze strony administracji starościańskiej, utrudniało i m bardzo pracę duszpasterską . Wydaje się, iż założenie w dalszych latach kościołów w K a ­ dzidle, Dąbrówce i L i p n i k a c h również nie przyniosło od razu jakichś wyraźniejszych s k u t k o w i . Na nie­ moralny żywot Kurpiów (szczególnie zaś kobiet), na wielką oporność ich w przyjmowaniu zasad gło­ szonych przez kościół, narzekają badacze K u r p i o w ­ szczyzny jeszcze w połowie X I X w. Pierwsze bar­ dziej zasadnicze rezultaty akcji umoralniającej w sto­ sunku do Kurpiów, prowadzonej głównie przez pro­ boszczów, zostają osiągnięte dopiero w drugiej po­ łowie X I X w . 47 49 50 51 5 2 Nagięcie miejscowej ludności do elementarnych nieraz p r a k t y k religijnych, nakłonienie jej do n a j ­ prostszych f o r m k u l t u , stworzyło k l i m a t niezbędny do przyjęcia się zwyczajów, które w innych rejonach kraju obowiązywały już od dawna. Wydaje się, żę ten opóźniony proces, swego rodzaju wtórnej chrystiani­ zacji w dalszych latach spowodował na K u r p i o w 46 g . T. K u t y , W. Wasilewskiego i J . Zegi. Por.: L. K r z y w i c k i , op. cit., s. 537—538; B. Ba­ ranowski, op. cit., s. 59—©1; I . Baranowski, Najstar­ szy opis Puszczy Kurpiowskiej", „Ziemia", t. I I , 1911, s. 279. Por.: B. Baranowski, op. cit., s. 60. J w . oraz S. Załęski, Jezuici w Polsce, Kra­ ków 1905, t. I V , cz. 3, s. 1030. B. Baranowski, op. cit., s. 60. W 47 48 49 50 II. 19. Szczyt budynku mieszkalnego z krzyżem oraz wyobrażeniami słońca i księżyca, Borkowo, pow. Kol­ no, wyk. ok. 1880 r. szczyźnie silniejsze niż gdzie indziej natężenie de­ wocji i wszelkiego rodzaju najprostszych form k u l t u . Odnosi się dzisiaj wrażenie, że rozpowszechniająca się pod koniec X I X w . w tutejszych gromadach w i e j ­ skich i poszczególnych gospodarstwach potrzeba fun­ dacji okazałych figur kutych była w jakiejś mierze jednym z przejawów tego rodzaju zjawisk. Przegląd zachowanych zabytków tradycyjnej w y ­ twórczości kowalskiej na terenie Kurpiowskiej Pusz­ czy Zielonej pozwala się zorientować j a k w poszcze­ gólnych grupach wyrobów dążenia i wartości artyW Kadzidle kościół został założony w 1740 r., w L i p n i k a c h — kaplica w 1778 i w Dąbrówce — również kaplica w 1798 r. 51 Por.: A. Połujański, Wędrówki po guberni augustowskiej, w celu naukowym odbyte, Warsza­ w a 1859, s. 65—69; A. Zakrzewski, Z Puszczy Zie­ lonej, „Wisła", 1887, s. 597; D. Daszewski, Moralność i umoralnienie Kurpiów, Płock 1903, s. 9. 52 71. 20. Krzyże żelazne zwieńczające krzyże drewniane: a) Brzozowy Kąt, pow. Ostrołęka, wyk. ok. 1880 r., b) Szwendrowny Most, pow. Ostrołęka, wyk. ok. 1885 r., c) Wolkowe, pow. Ostrołęka, czas wykonania nie usta­ lony, d) Turośl, pow. Kolno, czas wykonania nie ustalony. cp o 1 Ł t n O �zbliżają się do wytworów nieutylitarnych (np. krzy­ że) — tym bogaciej występują w nich elementy wy­ bitnie dekoracyjne. Jednocześnie w miarę rozrastania tej dekoratywności — obiekty stają się coraz bardziej indywidualnym dziełem określonego twórcy-kowala, a coraz mniej — osiągnięciem zbiorowym całych pokoleń tych rzemieślników. Jeśli w narzędziach, przyborach i sprzętach służących do pracy można za­ sadniczo doszukiwać się wartości ukształtowanych w długotrwałym procesie stapiania się zbiorowych doświadczeń twórców i użytkowników, o tyle już w wytwórczości np. n a potrzeby budownictwa, a przede wszystkim w kutych krzyżach, uwidacznia się piętno pochodzenia z konkretnego warsztatu, czy nawet od twórcy o określonych upodobaniach i zdol­ nościach . Anonimowość tych dzieł, brak w więk­ szości wypadków jakichkolwiek danych o ich pocho­ dzeniu, nie pozwala n a ukazanie postaci autorów i tym samym n a podjęcie próby przedstawienia istniejących zależności między charakterem poszcze­ gólnych wyrobów a indywidualnością ich twórców. 53 II. 21. Krzyż nagrobny Kolno, wyk. 1890 r. na cmentarzu, Turośl, pow. styczne rosną lub słabną zależnie od przeznaczenia obiektów, od spełnianej przez nie funkcji podstawo­ wej. Najsłabiej pod tym względem przedstawia się grupa narzędzi, przyborów i sprzętów związanych z pracą produkcyjną, o wiele lepiej — grupa w y ­ robów na potrzeby gospodarstwa domowego. Bardzo silnie zaznaczają się dążenia artystyczne w grupie spoideł, zaczepów i uchwytów — a w wytwórczości kutych krzyży osiągają szczytowe nasilenie. Można więc stwierdzić, że i m słabiej poszczególne wyroby wiążą się z pracą produkcyjną, i m bardziej 53 przykładem mogą być np. krzyże z Wachu i Tatar. Wydaje się, że kowale największą przyjemność znajdowali w pracy wybitnie efektywnej, nie wyma­ gającej, jak mówią, „łamania głowy". Z szeregu w y ­ powiedzi można wnioskować, że znacznie większe zadowolenie dawało i m okuwanie np. wozu, czy kręcenie świdrów lub klepanie motyk, aniżeli arty­ styczne modelowanie krzyży. „Chęć mie pociągała do rzemiosła więcej niż do rolnictwa. Ciepałem się bednarstwa, ale to jednolite, stale ta sama robota. Ciepałem się szewstwa, ale to stale tseba było sie­ dzieć, as mnie tyłek bolał. Wziełem się za kowal­ stwo — rozrywca robota, nieuprzykrzona taka, pełno zawdy chłopów, gawędka, wciąż wesoło, a przy innych robotach to takiego ściągu nie ma. Krawiec, siewc, to żadnej cery n i miał, zuziędniałe takie, a kowal na powietrzu stale... Każdy kowal mniał do cegoś zręcność. Julkowie robił ksyze, siekiery, wozy i sośniki. Jek Julkowie okuł sośnik, to i baba nabiła i można było orać. Kowalcyk był specijalista od świdrów, on miał do tego zręcność. J a to najlepiej łubie kuć wozy, bo to sporo idzie roboto i zapłata dobra. Psy ksyzach to ksyzowa robota, tseba se n a łamać głowę, jak te powywijać filory, rozweselenia... Robota u mnie musi mieć wygląd, to nie znacy, zeby była dobro, ale była cysta, gładka. Drudzy to pod­ rabiają pilnikiem, a u mnie to tyło rotoota wychodzą, spod młota osie jak tocone." (J. Zera, w. Kadzidło). 51 Charakter przedmiotów, które były świadomie dekorowane i rodzaj stosowanych technik zdobni­ czych pozwala sądzić, iż artystyczna twórczość ko­ walska n a terenie Kurpiowskiej Puszczy Zielonej rozwinęła się nie tyle pod wpływem potrzeb este­ tycznych samych twórców, czy też pod wpływem konkurowania ze sobą, ile pod silnym działaniem określonych zamówień społecznych. T y m tylko można na tym terenie wytłumaczyć brak zdobionych obiek­ tów należących do narzędzi pracy samego kowala czy też mających przeznaczenie wyłącznie gospodar­ cze, a także brak zdobionych wyrobów, które były użytkowane w warunkach utrudniających ich oglą­ danie. T a k samo można tłumaczyć stosowanie przez nich takich głównie technik dekoratorskich, które wzbogacały kształt, kontur przedmiotu, z pominię­ ciem jego płaskich powierzchni . 54 Przypuszczenie o kształtowaniu się charakteru artystycznej twórczości kowalskiej głównie pod wpływem określonych zamówień społecznych znaj­ duje dalsze potwierdzenie w uwagach na ten temat samych kowali oraż użytkowników ich wyrobów. Informatorzy — mieszkańcy wsi położonych na po­ graniczu Kurpiowszczyzny i obszarów z nią sąsiadu­ jących — mając możliwość stałego porównywania występujących stosunków w tych rejonach, dostar­ czają szczególnie cennych wiadomości. „Na Puscę się robiło różne gruchawki, gwiazdy, krzyżyki z blachy, bo oni się w tym lubili. J a k się robiło wasążek, to zawdy trzeba było to wszystko zrobić, parę złoty więcej dali. Było u nich takie zakochanie. Szlachta miała swoją gładką robotę, żadnych przystrojów nie lubili. Opiłować to tak, ale juz pachem nie malować, a Pusca pachem, a j a k ześ nie umalował, to wielka żałość: «cemuś majsterku nie umalował*-, a szlachcic II. 22. Krzyż żelazny. Wg: A. Chętnik „Kusrpie", Kraków 1924, s. 68. �II. 23. Krzyż wieńczący bramę cmentarną, Turośl, paw. Kolno, przysed i zastrzeg: «panie majstrze j a proszę żadnego pachu». K u r p j a k m u gruchało psy wasążku, to się ciesył, ho j a k b y m u w kieseni... U sani clągary m u ­ sowo skręcone, bo j a k nie, t o <<nie psięknie — niech pon ukręci*, zawdy prosili. Zawiasę w liść, w k w i a t zakońcyć, b u c h t o w a l i m różne zakońcenia. U zapadek robilim orlany z d w o m a cubkami, bo na Puscę trze­ ba było zawdy wyrobić różne ptaski. D r u g i e tseba było cienko odciągnąć, skręcić, bo j a k gładko, t o »nie psiękno — n i c h pon zrobzi j o k i e filory«, zawdy p r o s i l i . " „Tu to psewaznie były proste ksyze. Były i woziki-wasągi. K o w a l wykuł psy nich t y l k o to co tsa do siły, a żadnych cacków n i e tseba było. T a m na Puscy, to się interesowali cackami, to r o b i l i z róż­ nymi z y g z a k a m i . " „Oni [ K u r p i e — J . O.] t u psyjezdzali pracować całymi gromadami do pielenia, do żniw. A l e to j a k j a byłam mała. T o wesoły naród. Jak śli do pracy, to całą drogę śpiewali i tańcyli. Ładne mieli k a f t a n i k i , zakładecki, pliseoki, w a r k o cyki, choć to K u r p i e . " „Chodzilim po nięso do Kurpsiów n a j e r m a r k do Mysińca — k o n i a m t a m kupsił. Mało co robzili, t y l k o kochali się w toniach i przystrojstwach rozmaitych. Pracozite nie b y l i , niezapracozite, proste ligoty b y l i . " „Za granicą żyją złodzieje pierwsej" klasy — m n i e żakiet zabrali, sąsiadoju rozzuli z butów, drugiemu posiadali na konie i pojechali. A żyli o n i j e k pielgzymy, n a górce polezyć w chłodzie, a do Prus n a złodziejstwo psyjść, t o ich zajęcie. Baby i c h j e k cyganki nieządern żyły. Dobrodziejów to u m i e l i udawać — saniami jeździli po gryce kiedy kściała albo bociana łapali i w y n o ­ sili, zeby i m t r a w y nie deptał." „Kurpie, to naród 55 56 5 7 58 59 wyk. ok. 1880 r. prostszy. Wczoraj wyzwałam ich od kurpiów, bo m i płoty porozjeżdżali, j a k na j a r m a r k jechali. T a m ludzie gorse — chamowate, osukańcy. Pana Jezusa by sprzedali. Oni się t a k strojo, różności dłubio, zeby osukać, ze inse z nich l u d z i e " . „Tam zwykłe K u r ­ pie. Chcą pokazać, że t o o n i o d szlachty lepsi i wszyst­ ko lepiej potrafią robić, a niech ta." Ludność Kurpiowszczyzny w podstawowej masie wywodzi się, j a k wiadomo, spośród zbiegów pań­ szczyźnianych, l u d z i ściganych, surowo sądzonych przez ówczesne p r a w o . Dzięki osiedleniu obszaru należącego do dóbr królewskich, spotkała się ońa jednak z p e w n y m uprzywilejowaniem, szeregiem swo­ bód niedostępnych d l a zwykłych chłopów. Fakt ten miał ogromne znaczenie d l a 'kształtowania się osobo­ wości i postaw społecznych tej ludności. Udział Kurpiów w walce ze Szwedami, i c h zatargi z a d m i n i ­ stracją starośctańską, krnąbrność wobec zabiegów 60 61 62 55 Kolno. W. Florczykowski (ur. 1888), w . Kozioł, pow. G. Budziszewski (ur. 1875), w . Golany, pow. Przasnysz. M . Kowalewska (ur. 1870), w . Czerwin, pow. Ostrołęka. F. Pacia (ur. 1873), w . Piasutno, pow. Szczytno. L . Faleński (ur. 1878), w . Pogubię Średnie, pow. Pisz. S. D y t r y c h (ur. 1887), w. Przeradowo, pow. Maków Maz. U . U b a (ur. 1875), w . Czartoria, pow. Ostro­ łęka. Por.: B . ' Baranowski, Czy szlachta w XVII i XVIII w. magla chłopów karać śmiercią, „Państwo i Prawo", 1948, z. 12, s. 43. 5S 57 58 59 60 61 62 211 ��II. 29. Krzyż przydrożny, Chojny, pow. Łomża. II. 30. Krzyż, wys. 83. Zb. Muz. Łomża. 11. 31. Krzyż, Dóbrylas, pow. Łomża, wyk. 1886 r. i. li,' misji jezuickiej, wreszcie postawa w stosunku do zaborców, pozwoliły L . Krzywickiemu tak scharakte­ ryzować tę ludność. „Jest to jedyny Odłam z pośród naszego ludu, który usiłował, że tak powiem, robić i układać własnoręcznie swoją historię ,[...] nie byli biernymi widzami, lub lepiej, biernym źródłem środ­ ków walki dziejowej •[...] I dzisiaj samodzielność K u r pika, oryginalność poglądów i przede wszystkim wiara w samego siebie i swoje siły występuje w spo­ sób wymowny." • Przez najbliższych sąsiadów traktowani byli K u r ­ pie, jak już wiadomo, inaczej aniżeli n a to zasługi­ wali. Drobna szlachta zaściankowa z obszarów otaczających Kurpiowską Puszczę Zieloną od połud­ nia, wschodu i zachodu wytykała Kurpiom ich nieszlacheckie pochodzenie, Mazurzy szczycili się przed sąsiadami zza granicy ewangelicyzmem bardziej r a ­ cjonalnym niż katolicyzm. Obydwie zaś sąsiedzkie grupy tłumaczyły ubóstwo Kurpiów nie tyle ciężkimi warunkami ich bytu n a nieurodzajnych, popuszezańskich glebach, ile hulaszczym, niefrasobliwym trybem życia. W tej sytuacji kształtowało się wśród mieszkań­ ców Kurpiowszczyzny powszechne pragnienie pozby­ 1 83 cia się ciążącego piętna ludzi biednych, nie mają­ cych znaczenia. Wydaje się, iż starali się dać temu wyraz wielokrotnie w swych dziejach, nie wyłącza­ jąc omawianego Okresu, kiedy nastąpiła pewna po­ prawa warunków ich życia. Wystawiane w tym cza­ sie domy, sprawiane zaprzęgi, stroje, jak i fundowane figury nie tylko zaspakajały określone, najczęściej praktyczne potrzeby, lecz jednocześnie miały być swego rodzaju społeczną manifestacją zamożności czy zaradności. Oczywiście nie dotyczyło to ogółu, lecz głównie tych Kurpiów, którym rzeczywiście udało się poprawić warunki bytowe. A l e nawet w tym wypad­ ku zamożność miała tylko charakter zewnętrzny. Poziom elementarnych warunków życia (pożywienia, higieny itp.) nie uległ zmianie. W tym aspekcie n a ­ leży traktować pobudki rozwoju wielu dziedzin twór­ czości artystycznej nie wyłączając kowalskiej. Nasuwa się jeszcze pytanie, w jakim stopniu arty­ styczna twórczość kowalska Kurpiowszczyzny oma­ wianego okresu stanowi zjawisko oryginalne, ukształ­ towane na miejscu, nie powtarzające się. Niektóre spośród składających się na nią wartości można od­ naleźć w rzemiośle kowalskim występującym n a są­ siednich terenach Mazowsza i Podlasia. Żelazne n a ­ rzędzia, przybory i sprzęty używane do pracy z tych obszarów — nie różniły się na ogół od kurpiowskich ani pod względem konstrukcji, ani też sposobu w y ­ konania, w tym również dekorowania. Nie mogło być inaczej jeśli się zważy, iż każdy prawie z tych w y ­ tworów posiadał nieraz wielowieczną tradycję. Inaczej jednak było z wyrobami znajdującymi zasto- 63 Por. L. Krzywicki, op. cit., s. 537—538. �sowande w transporcie i budownictwie, których poja­ wienie się w kulturze ludowej nie było t a k dawne. Wprawdzie wozy czy sanie o takiej samej konstrukcji (w t y m również elementów żelaznych) występowały na rozległych obszarach północno-wschodniej Polski, nie wszędzie jednak zdobiono j e tak bogato j a k na całej Kurpiowszczyźnie. T a m zaś,' gdzie do przy­ strajania wozów i sani przywiązywano równie duże znaczenie (jak na terenie Puszczy Zielonej), inne n a j ­ częściej obowiązywały techniki i w z o r y . Podobne spostrzeżenia nasuwają się przy porówny­ waniu dekorowanych wykładek zamków zapadko­ wych. Większość motywów zdobniczych stosowanych w wyrobach kurpiowskich posiadała zasięg ogólno­ polski . Jednak t a k dekoracyjnie rozbudowanych zdobin, j a k np. wyobrażenie konia l u b jeźdźca n a ko­ niu, nie spotkałem poza Kurpiowszczyzną. Wydaje m i się, że zwyczaj nabijania specjalnych okuć na szczycie budynku mieszkalnego również ściśle się wiązał z terenem k u r p i o w s k i m . Brak jest wreszcie jakichkolwiek danych potwierdzających, że gdzie indziej niż na K u r p i a c h robiono ozdobne przetyki do kądzieli w kołowrotkach. Osobnym problemem jest pochodzenie wzorów k u ­ tych krzyży, których t a k w i e l k a rozmaitość występo­ wała na terenie Kurpiowszczyzny. Jakieś najbardziej bliskie w stosunku do nich analogie można zauważyć wśród żelaznych krzyży spotykanych n a rozległych obszarach, rozciągających się n a wschód i północnowschód od Kurpiowszczyzny, aż poza granice naszego kraju. Wśród krzyży z Podlasia, radzieckiej Biało­ rusi, czy nawet L i t w y można natrafić n a szereg od­ powiedników tych najstarszych form, figur uzupeł­ niających, które występowały na terenie Kurpiow­ skiej Puszczy Z i e l o n e j . Być może, istniał jakiś związek rozwojowy między f o r m a m i kutych krzyży z tych graniczących ze sobą rejonów i krajów. Brak bardziej pełnych w t y m zakresie danych nie pozwala jednak zająć zdecydowanego s t a n o w i s k a . Jeśli na­ w e t istniały te związki, to jednak nie ulega kwestii, że n a terenie Kurpiowszczyzny wykształcił się pe­ wien model krzyża kutego, na który nigdzie indziej nie udało m i się natrafić. Była to forma krzyża sa­ moistnego, dużych wymiarów, o strzelistej, pozbawio­ nej dekoracji podstawie, ozdabianego w górnej tylko części, z charakterystycznymi, rozchylającymi się na boki gałązkami-pałmami (il. 31). Artystyczną twórczość kowalską Kurpiowszczyzny omawianego okresu kształtował zatem szereg czyn­ ników właściwych głównie temu rejonowi. Odnosiły się one zarówno do dziejów rzemiosła, f u n k c j i spo­ łecznej związanej z n i m wytwórczości artystycznej, charakteru potrzeb estetycznych kowali, j a k i do samej f o r m y w i c i u dzieł. N a podstawie badań terenowych w e wsiach: Plutycze i Strabla, pow. Bielsk Podlaski, Chodów, pow. Siedlce, Mocarze, pow. Jedwabne, Ciemnoszyje i Białogrądy, pow. Goniądz, Nowinka, pow. Augustów i dn. Por. A r c h . fotogr. Muzeum K u l t u r y i Sztuki Ludowej w Warszawie, fot. n r 1597—1601. Por.: M . Brenśtein, Krzyże i kapliczki na Żmu­ dzi, Materiały Antropologii i Etnografii P A U 1907; B. Ginet-Piłsudśki, Les croix Lithuaniennes, „Schwei­ zerisches Archiv für Volkskunde", Basel 1916, s. 246—258; tenże, Krzyże litewskie, „Biblioteka Orlego L o t u " , Kraków 1922, n r 3; B. Krzywda-Polkowski, Krzyże na Litwie, w y d . Polska Sztuka Stosowana, 1909, z. 12. Istnieje bardzo wiele analogii w kulturze ma­ terialnej i duchowej Kurpiowszczyzny i obszarów rozpościerających się o d niej w k i e r u n k u północnowschodnim. Szczególnie j a s k r a w o rysują się te podo­ bieństwa w inwentarzu narzędzi rybackich, a także w magii rybackiej. 64 65 66 64 Por.: R. Reinfuss, Polskie ludowe kowalstwo artystyczne, „Polska Sztuka Ludowa". 1953, n r 6, s. 369. 65 Na omawiany zwyczaj natrafiłem poza K u r ­ piowszczyzną jedynie w p a r u wsiach szlacheckich w pow. kolneńskim. 66 słońca występujące Kurpiowszczyzny. 68 67 68 o • o o II. 32. Wyobrażenia krzyżach z terenu 67 na kutych Fot: K. Kwaśniewski — il. 17; Jacek Olędzki — il. 1, 3, 5—9, 19, 21, 23—25, 28; Jan Swiderski — il. 29, 30. Rys. Jacek Olędzki. * � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/5478dafa398578411e60ad666147ad34.pdf 1403b1236147532c97320c182eece63a Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6505 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2014 Subject The topic of the resource historia sztuki Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:6077 Title A name given to the resource At Home/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2014 Special Issue Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2014 Special Issue s.61-64 Creator An entity primarily responsible for making the resource Poprzęcka, Maria Language A language of the resource ang Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text MARIA POPRZĘCKA I f we were to ponder for even a moment upon the ostensibly commonplace expression used daily: ”I’m at home.... I feel at hom e...”, we might reali­ se that it evokes one of the greatest values of life. After all, ”to be at home” signifies not only to reside in one’s home. It also denotes to be oneself, in harmony with oneself and all that surrounds us. Moreover, it signifies an extremely precious feeling of inner peace, an accord with the world and a spiritual equilibrium. In European painting - and probably only in that particular realm - this emotion was expressed in ima­ ges. In this case, the homes are not imaginary but, as a rule, close to the life of the period. Characteristical­ ly, paintings depicting interiors in which ”one feels at home” remain the domain of Netherlandish, German and Scandinavian art. The reasons are probably nu­ merous: the cold that compels to seek a warm refuge, the burgher culture that envisages the home as a ha­ ven, the longing for privacy with a distinctly deline­ ated boundary between that which is one’s own and that which is alien, the need to possess space that is ours and subjected to us, and, predominantly, the yearning for a safe refuge in a world of our own, safe, well-ordered, devoid of the haphazardness of fate, predictable and closed against external threats. The first to introduce the interiors of homes were the Low Countries paintings of the fifteenth century, making it possible to take a look into the prosperous and neat chambers in which Mary feeds the Infant, with all the spiritualia concealed sub metaforis corporalium. There are no signs of sanctity, but ordinary, stur­ dy outfitting - fireplaces, benches, pillows, candle­ sticks and mirrors endowed with religious significance. This secular-sacral space is closed to the forces of evil: in the Merode altarpiece St. Joseph in his carpenter’s workshop sets traps for mice - the embodiment of dia­ bolical forces. The order of the homestead is a reflec­ tion of a higher, divine order. The chamber in which Giovanni Arnolfini cere­ moniously stretches out his left hand towards the pre­ gnant wife is thoroughly secular but also full of hidden meanings. The Arnolfini couple celebrate the por­ trayed ceremony in the privacy of their home, conce­ ived as a site suitable for nuptials. The painting by Jan van Eyck is endlessly interpreted anew. The indubita­ ble fact is that together with the painter-witness of the event; we have been permitted not only to take part in an important act but also to share the intima­ cy of the bedroom of a married couple, a sphere of the most protected privacy. Paintings presenting home interiors create a specific relation between the depicted world and the spectator. We are looking at something that is not on view. Seven­ teenth-century Dutch paintings of interiors place us in the ambiguous role of invisible voyeurs. We are not gu­ ests but neither do we trespass. Our unnoticed presen- At Home ce does not leave behind any traces on the immaculate­ ly glistening floors in the pedantic interiors depicted by Pieter de Hoogh and other masters of Dutch interieurs. Our intrusion into this world of ideal burgher order obviously goes unnoticed by the women absorbed in their simple household chores. Even the little dogs ac­ companying them do not detect the presence of a stran­ ger. Nothing disturbs the tranquillity. Nonetheless, we find ourselves in a strangers’ home. Are we invited, or not? Are we stealing a look, or becoming involved in a game played with the spectator by the painted image of privacy? After all, this spotlessness, industriousness and affluence of the home are demonstrated for our sa­ ke. We are supposed to look and admire. It is art that entitles and invites us to gaze at something which in re­ ality is inaccessible to the sight of an outsider. Another sort of apprehension is created by the images of home interiors popular in German Roman­ tic art and the Biedermeier culture. It was introduced by the motif of the window, through which a solitary figure, shown from the interior, looks out. For long, this particular motif has been perceived as an image condensing the tension and dilemmas characteristic for the epoch, constructed upon a fundamental juxta­ position between “here” and “there”, and based on the contrast between distance and proximity. The window is a border of the conceptions of life and the world. The inhabited interior, the world created by man, opens up to the great universe of Nature. It also offers an opportunity to seek a haven against the outer world in peaceful daily life, and a likelihood of tackling its challenges and dangers. The orderliness and matter-of-factness of the interior are contrasted with a hazy and conjectural landscape, the concrete with imagination. The window is a threshold but also a barrier. It divides the domesticated, intimate and fa­ miliar refuge from distant, unknown and alien space. It confronts secure enclosure and openness brimming with uncertainty. We reside “here” - at home, in a sheltered haven, but at the same time our gaze is drawn to “there” - those worlds full of mystery and unrest. 61 ��1. Vilhelm Hammershoi, Interior with Easel and Punch Bowl, no date 2. Vilhelm Hammershoi, Interior with Woman Seen from Behind, 1903-1904 3. Vilhelm Hammershoi, Interior. With Piano and Woman in Black, 1901 4. Vilhelm Hammershoi, Interior with a Reading Lady, no date 5. Vilhelm Hammershoi, Bedroom, 1890 6. Vilhelm Hammershoi, At Woman Reading by a Window, no date 7. Vilhelm Hammershoi, Interior with Young Man Reading, 1898! 8. Vilhelm Hammershoi, The Tall Windows, 1913 Vilhelm Hammershoi, In the Bedroom, 1896 �M aria Poprzçcka • A T HOME A t the turn of the nineteenth century, a period of growing crises of the heretofore principles of creativity and of approaching artistic revolts and revolutions, art was not conducive for paintings focused on the peace and quiet of home life. The exceptions were the repre­ sentatives of Intimisme from the circle of the Parisian Nabists, hedonistically fond of bourgeois wellbeing. Another isolated and thus unique exception is the oeu­ vre of the Danish painter Vilhelm Hammershoi, until re­ cently forgotten, who remained perfectly indifferent to the transformations of contemporary art. In willingly cul­ tivated isolation he created a totally independent and in­ imitable art, private and enclosed in a world of its own. This is to a great measure a women’s world, seclu­ ded within the home, with a frequent recurrence of the identical motifs of an inhabited interior, empty or with a solitary figure. Both the address and the model are known: the artist portrayed his own flat in an old Copenhagen town house and his wife, with whom spent his whole life with no children. Nonetheless, the imagery appears to be suspended outside a definite ti­ me and place. Although in successive paintings we re­ cognise familiar, meticulously rendered details: empty grey walls, white varnished doors, sparse and simple pieces of furniture - the overall impression is that of something closer to a melancholic vision than a con­ crete interior. Hammershoi built the unusual ambien­ ce of his paintings by almost totally depriving them of colour and submerging them in pearly greys, faded be­ iges and browns contrasted with black and white. These neat and simple rooms prove to be even more intriguing when we compare them with the in­ teriors of the epoch, which seemed to closely enfold the residents and were full of colourful wallpaper, plush drapes, carpets, soft upholstered sofas, armcha­ irs, chaises longues, pillows, jardinières and bric-abrac... Instead of profuse decorations we are dealing with ascetic moderation, which harmonises with the painterly form, reduced almost to an architectural drawing. Even the view from the window does not di­ sturb the immaculate, geometric order, and shows identical windows on an opposite wall in a cramped courtyard. The pale sunlight on the floor, seeping through the window bars, has been captured within the rigour of a perspectivistic diagram. Nevertheless, paradoxically, these are not interiors lacking “a wo­ man’s touch”. Sometimes, there appears in them the unassuming figure of the lady of the house, always dressed in black and turned towards us with her back. In these seemingly cold and impersonal rooms we fe­ el her calm and warm feminine presence, though we never see her face. Similarly as in the Dutch intérieurs, in the Hammershoi canvases our role as spectators remains unc­ lear. Captivated, we are nonetheless embarrassed by this admittance to the privacy of a home that is both “being at home” and “for each other”, never merely for show. But once again, it is art that offers us the key to a stranger’s home, which, fortunately, remains unaffected by our presence. Vilhelm Hammershoi, Interior, 1898 64 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/34b6f8c69dbc1bcc680c874084382da6.pdf 71ac1edb378311c5fb1ae132c2b09d5b Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2611 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1997 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2426 Title A name given to the resource Autobiografia stworzona z fotografii / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1997 t.51 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1997 t.51 z.3-4, s.7-23 Creator An entity primarily responsible for making the resource Sikora, Sławomir Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Autobiografia stworzona z fotografii Metafora w fotografii Sławomir Sikora „Pisarstwo etnograficzne można właściwie nazwać fikcjami literackimi [fictions] w znaczeniu 'czegoś wytworzonego lub ukształtowanego', co stanowi główny trzon łacińskiego słowa/mgere. Ale ważne jest, by zachować nie tylko znaczenie tworzenia, ale także zmyślania, wymyślania rzeczy, które nie są faktycznie rzeczywiste, (fingere, w niektórych swoich użyciach, zakłada pewien stopień nieprawdy)." James Clifford „Patrzą na mnie, / więc pewnie mam twarz. Ze wszystkich znajomych twarzy / najmniej pamiętam własną." Miron Białoszewski „Obrazy nie tworzą historii życia; ani też wydarzenia. To iluzja narracyjna, praca biograficzna tworzy historię życia." Andre Malraux Za bardzo znaczący krok w rozwoju antropologii wizualnej należy chyba uznać badania Margaret Mead i Gregory Batesona przeprowadzone na wyspie Bali (druga połowa lat trzydziestych), których opublikowanym rezultatem była Ba/ierzgj CAaracfer. Л PWograpAíc A W y j W Za pomocą apa­ ratu fotograficznego i kamery filmowej próbowali oni sporzą­ dzić obraz kultury Balijczyków. Oczywiście, nie pierwsza to i nie jedyna próba intensywnej dokumentacji obcej kultury z wykorzystaniem aparatu fotograficznego (za takie można przecież uznać tak prace Bronisława Malinowskiego*, Józefa Obrębskiego na Polesiu^ i w Macedonii, jak i działaność wybitnych fotografów w USA w ramach Farm Security Administration, których zadaniem było sporządzenie wizual­ nej dokumentacji obrazu nędzy i zmian wywołanych kryzy­ sem lat trzydziestych w Stanach Zjednoczonych). Nie jedyna to zatem próba odwołania się do środków wizualnych w celu poznania obcej kultury, ale na pewno bardzo znacząca poprzez świadome przyznanie roli pierwszych skrzypiec właśnie wizuałności. Wizualności można by rzec nagiej, przekraczającej paradygmat wizualny zawarty w takich sformułowaniach jak „obserwacja uczestnicząca", czy w wizualnym paradygmacie samego poznania (opisu) naukowego. Wzrok jest najszlachet­ niejszym z naszych zmysłów - powiedział przecież Kartezjusz. A u Foucaulta odnaleźć można opis spojrzenia klinicz­ nego i modelu nauki opartego na inspekcji/ Do metaforyki wizualnej odwołują się tak różne metody jak pozytywizm czy fenomenologia. Warto tu przypomnieć, że oficjalna data wynalezienia fotografii (1839) pokrywa się z datą wydania pozyfywne/ Augusta Comte'a.I choć od samego początku aparat walczył o prawo do „robienia sztuki", to jednak jego głównym zadaniem miało być wierne odtwarzanie rzeczywistości. Aparat i kamera wyposażone w o¿w*fyw miały dawać o6;e6fywMy obraz rzeczywistości, miały być tej wizji gwarantem. Dominique Francois Arago w .Sprawoa&miw dla Izby Posłów nazwał dagerotyp (promienie światła, które posłużyły do jego stworzenia) „najbardziej wyrafinowanym ołówkiem przyrody"/ Podobnie „ołówkiem natury" nazwał swój wynalazek Talbotu A sam Daguerre powiedział: „Za pomocą tego procesu, nie mając żadnego pojęcia o rysunku, bez znajomości chemii i fizyki, można będzie w ciągu kilku minut zdjąć [zrobić] najbardziej szczegółowy widok, najbar­ dziej malowniczą scenę, ponieważ zasada obsługi jest prosta i nie wymaga żadnej specjalnej wiedzy, a jedynie potrzeba trochę troski i nieco praktyki, by odnieść pełen sukces."? W gruncie rzeczy podobne myśli odkrywamy także ponad sto lat później u Margaret Mead. Była ona przekonana, że „obiektywne" filmowanie zastąpi „subiektywne" notatki tere­ nowe.^ Ten pozytywistyczny w gruncie rzeczy paradygmat zaowocował także i taką wypowiedzią Margaret Mead: „W końcu trzeba tu pokrótce zająć się powtarzanym często argumentem, że zapis na taśmie magnetofonowej lub filmowej jest selektywny i że żadna z tych form rejestracji nie jest obiektywna. Jeśli magnetofon, aparat fotograficzny czy kamerę wideo ustawimy w danym miejscu, wówczas duże partie materiału mogą być zebrane bez udziału filmowca czy etnografa oraz bez stałej świadomości i po­ czucia skrępowania ze strony obserwowanych. Kamera lub magnetofon ustawione w jednym miejscu, nie poruszane, bez zmiany kąta widzenia, ogniskowej, ani nie ładowane powtórnie w widoczny sposób, stają się częścią tła, a to, co zostało zarejestrowane, rzeczywiście się wydarzyło.'"* Forma wizualna miała stać się również świadectwem abstrakcyjnych (ukrytych) treści. Margaret Mead pisała: „To nie jest książka o zwyczajach Balijczyków, lecz o samych Balijczykach, o tym jak (jako żywe osoby) się poruszają, stoją, jedzą, śpią, tańczą, wpadają w trans i wcielają tę abstrakcję, którą (gdy ją wyabstrahujemy) nazywamy kul­ turą.'"" Jednym z elementów odróżniających naukę od literatury - pisał Roland Barthes -jest język. „Dla nauki język jest tylko instrumentem, który chce ona uczynić możliwie najbardziej p r z e z r o c z y s t y m i neutralnym; podporządkowany 7 �procedurom naukowym (operacje, hipotezy, wyniki), o któ­ rych powiada się, że istnieją poza nim i poprzedzają go: z jednej strony i przede wjzyjftim treść naukowego przekazu jest absolutnie wszystkim; z drugiej zaś, i późnie/, pojawia się werbalna forma, której powierzono wyrażenie tej treści i która jest już tylko błahostką."" To właśnie przede wszystkim w wierze w przezroczystość tak języka naukowego opisu, jak i fotografii można upatrywać początku kariery tej drugiej w języku i procedurach tej pierwszej. Zrobić z d j ę c i e ( z d j ą ć wygląd) to przecież - wedle dość powszechnego mniemania - najlepszy sposób na uzyskanie najwierniejszego opisu rzeczywistości. * * * Od ponad ćwierćwiecza antropologia wizualna przeżywa burzliwy rozwój. Na licznych uniwersytetach powstały kated­ ry specjalizujące się w tej gałęzi antropologii, pojawiły się specjalistyczne pisma i ludzie zajmujący się tą dziedziną. Ale przy całej fascynacji antropologią wizualną zaobserwować też można ostatnio nurt przeciwny: krytykę wizualności jako naczelnej metafory (paradygmatu) poznania. Taki poważny rozrachunek z obiektywizmem fotografii niosło w sobie PoWeŁrzefue (1967) Antonioniego. Film ten można przecież również odczytać (nie jest to rzecz jasna jedyne, a może nawet nie najważniejsze jego odczytanie) jako protest przeciwko naiwnej wierze w obiektywizm fotografii, wierze, że „lepsze" ЫггшмелГу z pewnością przybliżą nas do poznania świata. Tą drogą podąża także obecna krytyka obiektywności i wizua­ lności w antropologii." Jako jej przejaw można chyba również potraktować pojawienie się terminu „etnografie nieprzezro­ czyste", który na grunt etnografii polskiej wprowadziła Joanna Tokarska-Bakir.''* Jednego z przykładów krytyki wizualności dostarczają niewątpliwie także teksty Kirsten Hastrup.'^ Przywołując anegdotę z własnych doświadczeń tereno­ wych, Kirsten Hastrup twierdzi, że fotografia (jak i nim niemy - dla wygody wywodu dokonuje ona bowiem radykalnego rozdziału między trybem wizualnym a tekstowym) nie jest w stanie oddać istoty zjawiska. Zdarzyło się, że uczestniczyła na Islandii w „znaczącym kulturowym wydarzeniu" - wystawie-zawodach baranów. W „wydarzeniu" brali udział tylko mężczyźni i miało ono bardzo silne seksualne konotacje - „konkursu męskości". Między innymi dłońmi mierzono i „ważono" jądra baranów, a ich wielkość była powodem do dumy dla właścicieli zwierząt. Wszystko to było też zabar­ wione ciągłymi dowcipami o tematyce seksualnej. „Męskość" baranów ściśle łączyła się z „męskością" ich właścicieli. Tolerowana, choć wcale na imprezę nie zaproszona, Hastrup, czuła się mocno nie na miejscu. Ze zdjęć, które usiłowała wykonać, też niewiele wynikało. Hastrup twierdzi, że lepszy fotograf, mężczyzna, w sytuacji tej wykonałby prawdopodob­ nie lepsze zdjęcia, tym niemniej nie udałoby mu się uchwycić istoty zjawiska. „Materia męskości i seksualności, która przepełniała pomieszczenie, była skrajnie zmysłowym do­ świadczeniem, lecz było ono niewidoczne."'" Do istoty zapisu wizualnego należy rejestracja jedynie rzeczy widzial­ nych: „...chociaż możemy zrobić zbliżenie baranich privare parfj, nie możemy zobaczyć, że metaforycznie wyrażają one seksualną potencję właścicieli baranów." " Hastrup twierdzi - odwołując się do wprowadzonego przez Clifforda Geertza podziału na i fAict oefcnpfio» (opis gęsty i rozrzedzony) - że fotografia stoi po stronie г/ни аелслргиж, opisu, który chwyta formy, ale nie jest w stanie uchwycić i oddać ukrytych znaczeń." Zauroczona tekstualnością (tak obecnie modną w etnografii-antropologii) Hastrup wydaje się chwilami tracić dystans w swojej, w dużej mierze słusznej, krytyce wizualności. W odpowiedzi na fetyszyzację antropologii wizualnej (o co podstawnie podejrzewać można Margaret Mead) Hastrup odpowiada mocnym głosem po części tę antropologię deza­ wuującym - choć słowo to oczywiście nazbyt silne. Przypisu­ je tej gałęzi etnografii głos, który nie jest przecież jedynie jej głosem. Czy zdanie: „Musimy działać szybko, jeśli nie mamy stracić na zawsze informacji..." (Sorenson)'" - nie było jednym ze stale powtarzanych twierdzeń dotyczących całej dziedziny etnografii (w równym stopniu używano go do starych zwyczajów, opowieści, jak i form wizualnych - „sta­ rzy" informatorzy jako nosiciele „prawdziwszej", bliższej źródeł prawdy)? Czy mit nietkniętej (dziewiczej) wyspy (o którym Hastrup sama pisała gdzie indziej)™ nie był właśnie jednym z etnograficznych złudzeń, będących rozwinięciem cytowanego wyżej zdania? Jednym z takich łatwych ar­ gumentów przeciwko wizualności (naoczności jako źródła prawdy) może być podany przez Hastrup przykład fotografii z chrztu wykonanej prawie cztery lata po fakcie (fotografia została zrobiona, kiedy nadarzyła się sposobność pożyczenia aparatu, a prawdę-nieprawdę fotografii antropolożka odkryła dopiero zadając pytanie dotyczące zwyczajowego, ale mocno już przykusego, stroju dziecka; Islandia)/' �Prawda fotografii mówi tylko tyle: w pewnej chwili (w czasie otwarcia migawki) przed obiektywem aparatu znajdowała się oglądana na zdjęciu scena. Amerykański socjolog i fotograf, Lewis Hine, konstatował, że to nie fotografia, ale fotograf może kłamać.^ (Idzie oczywiście o próbę manipulacji kontekstem.) A Roland Barthes podkreślał, że fotografia może kłamać (tym razem idzie już nie tyle o znaczenie, ile o samo „wydarzenie" w fotografii) tylko wtedy, gdy fotograf dokłada specjalnych starań (tj. interweniuje w sam proces robienia i wywoływania zdjęć)-* Nie da się przecież zaprzeczyć, że dziecko tak właśnie ubrane w danym czasie znalazło się przed obiektywem aparatu fotograficznego. Cały zaś kontekst wykonania zdjęcia pozostaje już sprawą interpretacji. Można by rzec, że fotografia w tym przypadku przedstawia bardziej prawdę idei (normy; koniecz­ ność wykonania fotografii „potwierdzającej" chrzest, ślub etc.) niż pojedynczego wydarzenia. To chyba jedna z prawd dotyczą­ cych fotografii, że w miejsce domniemanej spontaniczności (przypadkowości) chwyta ona często (tj. potwierdza) „prawdę konwencji" (zwyczaju). Hastrup zdaje się czasami traktować antropologię wizualną jak pudło starych, nie opisanych fotografii znalezionych na strychu opuszczonego domu, lub też materiał, który bez żadnej zmiany trafia z terenu do formy edytorskiej, co może być podejściem słusznym, jeśli miałaby się ta antropologia spro­ wadzić do rozwinięcia myśli Margaret Mead o oózftfywnym глрше: nieruchoma kamera, bez zmiany ogniskowej, „bez udziału" operatora czy etnografa, bez cięć i montażu, nie zaś do faktu, że prawda wizualna (tak jak i prawda naukowa czy literacka) jest zawsze ś w i a d o m i e konstruowana. (Warto tu mieć w pamięci film Wima Wendersa блабол Sfory, w którym sportretowany tam reżyser zapragnął zdobyć zdjęcia sporządzone bez udziału operatora [nagą prawdę] - to widz byłby ich pierwszym świadkiem.) Tym samym nie da się potencji tej pierwszej (wizualności) sprowadzić do prawdy metonimii. Hastrup pisze, że fotografia (film) wiąże się z metonimicznością (widzeniem), zaś tekst z metaforycznością, nadawaniem sensu.^ Ale tym samym do jej wywodu - jak sądzę - wkrada się błąd polegający na zestawieniu i zrównaniu dwóch różnych czasowo momentów pracy: pracy w terenie (robienie fotografii, filmowanie - tak jakby te „nagie" fakty nie czekały na dalszą obróbkę i przemyślenie) i pracę w domu (napisany tekst). Dopiero wtedy przecież tworzony jest sens. James Clifford ukazuje to „rozdwojenie" prawdy, zestawiając prawdę prywatnego dziennika z badań terenowych (Л Dwzry (Л fAe S/r/cf Земле о / f&e Tbrm) z prawdą zawartą w „dziele", ArgonowkzcA Zac/KxWfgo f дс%/%Ы Bronisława Malinows­ kiego.^ Przytacza również przykład Renato Rosaldo, który dopiero powtórnie czytając notatki terenowe („w domu") zdał sobie sprawę z ich „prawdziwego" znaczenia.* Hastrup zdaje się więc ignorować lub nie dostrzegać różnicy czasowej dzielącej terenowy zapis (fotografię) od interpretacji, próby jej kontekstualizacji czy rekontekstualizacji. Clifford powiada, że etnografowie niechętnie pokazują swoje notatki terenowe-do wyjątków należałyby właśnie fotografie (przy założeniu, że traktujemy je właśnie jako notatki). Jestem głęboko przekonany, a odwołuję się tu ponownie do przytaczanego wyżej doświadczenia Hastrup z wystawyzawodów baranów, że dobry fotograf (pewnie rzeczywiście w tym przypadku mężczyzna) i dobre, znaczące i przemyślane zestawienia zdjęć są w stanie oddać istotę tego spotkania: metaforyczny związek między potencją baranów i ich właścieli, że - innymi słowy - da się to wydarzenie „wizualnie opowiedzieć" w sposób sensowny i bogaty w znaczenia. Tym samym ñlm i fotografia (przy wszelkich zastrzeżeniach co do ich ograniczeń) mogą ubiegać się o oddanie n i e w i d o c z ­ n e g o sensu/" Niech przedstawiona ponieżej, wydana już ponad dziesięć lat temu książka-album, Anof&er о/УеШ/zg (Inny sposób opowiadania, 1982)* Johna Bergera i Jeana Mohra stanowi odpowiedź nie wprost na niektóre, wysunięte przez Hastrup, zastrzeżenia wobec antropologii wizualnej, a jednocześnie niech będzie przykładem tego, jak twórczo i nowatorsko można podejść do wizualności. Autorzy, z których pierwszy jest angielskim malarzem, pisarzem (m.in. powieść G.) oraz piszącym o sztuce i foto­ grafii eseistą (fotografia nie w pełni mieści się pod skrzydłami sztuki), który zdobył rozgłos cyklem programów telewizyj­ nych dla BBC o sposobach widzenia (przybrały one następnie formę książkową - Wayr o/Sffwg, 1967), a obecnie mieszka na uprawianej przez siebie farmie na południu Francji^; drugi zaś szeroko znanym szwajcarskim, pracującym m.in. dla Organizacji Narodów Zjednoczonych, fotografem. Autorzy podejmują wspólny trud zbadania możliwości tego medium. Książka składa się z kilku części, które stopniowo wprowa­ dzają czytelnika w możliwości „czytania"* fotografii. Przed­ ostatnia, szczególnie mnie tu interesująca część, to złożona z samych fotografii (około 150) fotonarracja, poprzedzona jedynie krótkim wstępem, a pomyślana jako autobiografia starej, pochodzącej ze wsi kobiety. Już pierwsza część książki, zawierająca fotografie Jeana Mohra i jego komentarz do nich, wprowadza niepokój. Fotograf poprosił dziesięć osób różnych profesji o komentarz do tego, co przedstawiają, zawierają, o czym mówią pokazane zdjęcia oraz o wyjaśnienie scen, czyli znalezienie kontekstu dla oglądanego przedstawienia ( W W 7 Jeef). Okazało się, że żadna z osób nie trafiała w sedno, nie potrafiła odtworzyć właściwego kontekstu dla zdjęć, tym samym wszystkie fałszywie „czytały" fotografie (oczywiście przy specyficznym rozumieniu tego czytania - właśnie jako próby odtworzenia pierwotnego kontekstu zdjęcia). W tej samej części znajduje się również podjęta przez Jeana Mohra próba opowiedzenia o życiu pasterza Marcela i jego wędrówce ze swoim stadem (Мдгсе/ or fAe ÁígAf fo САооле). Fotografié i tekst składają się na całą przygodę, a jednocześnie są badaniem możliwości fotografii. Skromny komentarz słowny Mohra relacjonuje między innymi to, co Marcel mówi o fotografiach, które z nich mu się podobają, a których nie aprobuje; jednocześnie możemy te fotografie oglądać. Jean Mohr dopuszcza się też drobnych prowokacji: tak na przykład pod zdjęciami zbliżenia oka krowy i części twarzy Marcela (od brwi po usta; i l . 1) czytamy: „W następną sobotę, kiedy przyniosłem mu plik fotografii, oglądał je bardzo uważnie, rozkładając na stole kuchen­ nym. Wskazując palcem na zbliżenie oka krowy, powie­ dział kategorycznie: 'To nie jest temat na fotografię!' Milczenie. Potem dodał: 'Ale nie myśl sobie, że nie wiem, która to krowa! To Marquise'a/ Dalsze milczenie. 'Tasama zasada - ciągnął - dotyczy także zdjęć ludzi. Jeśli fotografujesz głowę, musi to być c a ł a głowa, głowa z ramionami, a nie tylko część twarzy."^ �Można by widzieć pewną niestosowność i naruszenie norm etycznych w zestawieniu takiej wypowiedzi z nie akceptowanymi przez pasterza Marcela fotografiami. Ale czy takie drobne niestosowności, drobne prowokacje nie są przypisane do profesji fotografa (czy etnografa)? Trzeba powiedzieć, że często to właśnie dzięki nim można poznać obcy świat. Poznajemy świat tak, jak widzi go fotograf, ale tylko dzięki temu wiemy także o tym, że odmiennie widzą go inni. Wrażliwość na rejestrację tych różnych punktów widze­ nia musi nieodzownie towarzyszyć poczynaniom foto/etno/grafa.* Na końcu opisywanego zestawienia fotografii znajdujemy inny portret Marcela, taki który on sam za­ planował, zakładając świeżo wyprasowaną koszulę i staran­ nie zaczesując włosy; portret - zgodnie z życzeniem - od pasa w górę (od dołu był on stale ubrany w strój „roboczy"). Portretowi towarzyszy komentarz: „Kiedy zobaczył ten portret, do którego wszystko wybrał sam, powiedział z ulgą: Teraz moi wnukowie będą wiedzieć, jakiego rodzaju czło­ wiekiem byłem'." Dążenie do oddania prawdy wiąże się najpewniej z próbą ukazania tych dwóch doświadczeń, obu punktów widzenia. 70 * * * Walter Benjamin marzył o napisaniu tekstu, który składał­ by się jedynie z cytatów." Miało to być środkiem wyrażenia obiektywnych tendencji kulturowych. Można uznać, że ma­ rzenie to w specyficzny sposób realizuje ułożona przez Bergera i Mohra fotonarracja едсл fwMf... Fotografia jest przecież cytatem, „fragmentem rzeczywistości", jest jej metonimiczną odbitką.* Ciekawe, że to - jak je nazwał Clifford - modernistyczne marzenie Benjamina^ spełnia się w tak szczególnej formie w postmodernizmie. Ale tę fotonarrację może zasadniej należałoby nazwać fotoesejem. Esej jest formą bardziej otwartą, „nie domykają­ cą" sensów, wielowątkową, czasem skorą do dygresji, zbliżeń i oddaleń, poszukiwań, rozterek i niepewności, ale może przede wszystkim formą niekonkluzywną, nie zamkniętą formułą: „co należało dowieść" - właściwą tekstom stricte naukowym. Esej to - jak powiada Roland Barthes - powieść bez imion własnych. O aplikowalności tego stwierdzenia do omawianej formy będę jeszcze pisał dalej. Postępowanie Bergera i Mohra jest bardzo ciekawe rów­ nież i z tego powodu, że oto mamy do czynienia z hybrydą: �posługując się samymi fotografiami, czyli jak to nazwaliśmy cytatami z rzeczywistości - a może można by nawet rzec, pamiętając o cudzysłowie, „rzeczywistością" samą - k o n ­ s t r u u j ą oni fikcję. Przedstawione życie kobiety nie jest przecież historią żadnej konkretnej postaci, jest czymś, co nazwalibyśmy fikcją literacką (ale czy można w tym przypad­ ku mówić o literaturze - ?), która jednocześnie n a m а с a I n i e czerpie - sięgając po fotografie - z „budulca rzeczywis­ tości". Zabieg taki jest ewidentną manipulacją, a jednocześnie daje pozór prawdy. R z e c z y w i s t o ś c i ą p o w r a c a ­ j ą c ą w p o s t a c i f i k c j i . Przypominam motto zaczerp­ nięte z tekstu Jamesa Clifforda. Fredric Jameson uważa, że jedną ze znaczących cech postmodernizmu jest tekstualność. Czerpiąc z Lacanowskiego pomysłu dotyczącego schizofrenii, Jameson wskazuje na pewną istotną cechę ruchu tekstualnego: byłoby nią zerwanie związku między elementami znaczącymi: „schizofrenia jest doświadczeniem wyizolowanych, nie połączonych, nieciąg­ łych materialnych elementów znaczących, którym nie udaje się stworzyć spójnej sekwencji (...) element znaczący, który utracił swój element znaczony, przekształca się tym samym w obraz."* Ale element znaczący, który utracił swoją referencję, nie staje się przez to całkowicie wolny, raczej zaczyna odnosić się swobodnie do innych tekstów i obra­ zów." „(...) jeżeli tekst jest-pisze Clifford cytując Barthes'a - * utkany z cytatów pochodzących z niezliczonych centrów kultury', to *jedność tekstu leży nie w jego pochodzeniu, a w jego przeznaczeniu'."^ Może dopiero to charakterystycz­ ne dla postmodernizmu przesunięcie pozwala nam spokojnie oglądać zabiegi, jakim Berger i Mohr poddali fotografie, obiekty, których referencyjność jest tak silna. Ten сЫ/д^е to lévi-straussowski onWage. Po tych uwagach wstępnych przyjrzyjmy się jednak samej fotonarracji. Początek fotonarracji jest jasny. Widzimy ręce starej kobiety robiącej na drutach. To jej ręce, to będzie jej życie, (il. 4) Monotonna, rytmicznie powtarzająca się praca rąk, sprzyja s n u c i u się w ą t k u myśli, pamięci błąkającej się po zaułkach zapamiętanych chwil, marzeniom. Poniżej auto­ rzy umieszczają fotografię fragmentu gotowej dzianiny. Tkanina w sposób oczy-wisty wiąże się z tekstem. Łacińskie fexfwj oznacza tkaninę i plecionkę. Mówimy o w ą t k u 77 �i k a n w i e o p o w i e ś c i , o p r z e p l a t a n i u s i ę wątków, powieści o s n u t e j na... Wystarczy przywołać motyw daru Ariadny, by połączyć kłębek przędzy z pamięcią, która pozwoliła wydostać się Tezeuszowi z Labiryntu. Tworzenie tkaniny, skrzyżowanie dwóch nici (wątku i osnowy) porów­ nywane jest z transformacją chaosu w kosmos/* z tworzeniem i płodnością/" ale - co dla mnie tu najważniejsze - z mową (dla Dogonów mowa jest jak tkanina, jak ubiór człowieka),"' tekstem'" i pracą wyobraźni/" W wielu kulturach tkanina i jej wytwarzanie służy za metaforę życia, zmiennych kolei losu.'" Roland Barthes porównał kiedyś tworzenie tekstu z wy­ twarzaniem koronek z Walencji. W naszym przypadku nie jest to materia tak wyszukana - wełniana dzianina o stosunkowo prostym, powtarzającym się splocie. Podobnie pamięć bohate­ rki błąka się przede wszystkim wśród zdarzeń życia codzien­ nego: codziennej pracy i obowiązków, radości płynącej z codziennych spotkań, rozmów, pogawędek, świąt, czasem tylko pojawiają się inne motywy. ,,7exf oznacza f&am'Hg; ale podczas gdy dotąd zawsze traktowaliśmy tę tkaninę jako wytwór, gotową już zasłonę, poza którą znajduje się mniej lub bardziej ukryte znaczenie (prawda); obecnie, w przypadku tej 72 tkaniny, kładziemy nacisk na ideę wytwarzania, na fakt, że t e k s t jest r o b i o n y , wypracowywany w procesie ciąg­ łego przeplatania; zagubiony w tkaninie - tkance - podmiot niweczy siebie, podobnie jak pająk rozpuszczający się w wy­ dzielinie, która konstruuje jego własną sieć."^ To, że kobieta d z i e j e dzianinę, że materia tworzona jest tylko z j e d n e j nitki, wydaje się znaczące. Dowiadujemy się przecież we wstępie, że bohaterka była osobą samotną. W tkanie zaś uwikłane są dwa elementy: wątek i osnowa. Niewiele informacji uzyskujemy o bohaterce fotograficz­ nej opowieści w krótkim wprowadzeniu do fotonarracji. Urodziła się na wsi, w Alpach, nie wyszła za mąż, żyje sama, przeżyła dwie wojny światowe. Przez pewien czas mieszkała w stolicy, służąc w różnych domach. A także, że jest postacią wymyśloną, fikcyjną. Tylko tyle. Fotografie, z których ułożona jest fotonarracja, pochodzą prawie z całej Europy (od Anglii po Istambuł). Prawie wszystkie zrobione zostały przez Jeana Mohra, ale są też np. dwa wykonane przez Bergera zdjęcia córki Katii. Nie ma więc chyba sensu zastanawianie się, która z twarzy (starych) kobiet, może należeć do protago­ nista tej narracji."'' Ale kiedy wpatrujemy się w rytm zdjęć, to �5 musi nam się rzucić w oczy motyw powtarzających się, rozrzuconych wzdłuż całej opowieści, fotografii spracowa­ nych rąk starej kobiety. Rąk robiących na drutach, cerujących skarpetę, złożonych w modlitwie (?), ukazujących nam spra­ cowane, popękane dłonie (a może zasłaniających znajdującą się na drugim planie rozmazaną twarz - ?), mieszających kawę w filiżance, ręki trzymającej żamówkę (?), ponownie rąk robiących na drutach, ręki sadzącej sadzonki, rąk wiążących chustkę z tyłu głowy, rąk trzymanych na wysokości brzucha w geście zakłopotania (?; a może konieczności powiedzenia czegoś - ?, niepewności - ?)... To jedyny przypadek (poza wspomnianą już Kacią i jednym zdjęciem starej kobiety, Marcel le), kiedy w skąpych, umieszczonych na końcu książki opisach do ilustracji, pojawia się namiastka imienia - inicjał: У. ' j Ад/кк - „Ręce 1 " Można chyba zatem zasadnie mniemać, że to J., czy raczej nawet jej ręce są protagonista tej opowieści? Jakkolwiek by było, ręce te niewątpliwie pozostają bardzo znaczącym elementem fotonarracji. Są niejako tej opowieści spoiwem. Ważny jest też sam inicjał. Inicjał to jakby coś pośredniego między imieniem własnym (kimś z krwi i kości) i anonimowym (czyli każdym) człowiekiem. Sporządzony „portret" stoi pomiędzy wybranym indywiduum, człowie­ kiem konkretnym a człowiekiem w ogóle, można by rzec, jego istotą. Przypomina się sformułowanie Barthes'a, że esej to powieść bez imion własnych. Julian Barnes bywa okrutny. W uroczej książce fapwga F&zwiwfo poświęca krótki rozdział kolorowi oczu Emmy Bovary i . . . krytykom literackim. Kozłem ofiarnym staje się w tym przypadku doktor Enid Starkie, emerytowana pani do­ cent z wydziału literatury francuskiej w Uniwersytecie Oksfordzkim, miejscu szczególnym, gdzie do niedawna Języki nowoczesne [nowożytne - ?] traktowano jako martwe" „Wysłuchałem kiedyś wykładu doktor Starkie i z przyjem­ nością stwierdzam, że miała okropny akcent - pisze В ames; - chodzi o tę dykcję pełną pewności siebie wyniesionej z żeńskiej szkoły i świadczącej o całkowitym braku słuchu, zataczającej się od szkolnej poprawności ćwiczeń do błędów rodem prosto z farsy, a wszystko często w obrębie jednego słowa." [s. 105] Niechęć Barnesa nie jest całkiem bezpod­ stawna. Przytacza tylko jedno zdanie (choć mógłby ich niewątpliwie przytoczyć więcej), za które nie znosi dok­ tor Starkie: „Flaubert nie budował swoich postaci, jak to 73 �czynił Balzak, poprzez obiektywny, zewnętrzny opis; w gruncie rzeczy jest tak niedbały, jeśli chodzi o ich powierz­ chowność, że przy jednej okazji daje Emmie oczy piw­ ne (14); przy innej czarne (15); przy jeszcze innej niebieskie (16)." [s. 104] Bames nie jest małostkowy. Porusza ważny problem pomyłek faktograficznych w literaturze, które krytykom dają czasem podstawę do zachowań protekcjonalnych, tak „jakby Flaubert albo Milton, albo Wordsworth był jakąś starą nudną ciotką w fotelu na biegunach, którą czuć stęchły m pudrem", [s. 107] Trudno tu streszczać dowcipny wywód Bamesa. Przyto­ czę jedynie konkluzję. Flaubert nie mylił się: „W całej książce Flaubert sześć razy wspomina o oczach Emmy Bovary. Najwyraźniej ma to dla pisarza pewne znaczenie: 1. (Pierwsze pojawienie się Emmy) 'Całajej uroda mieściła się w oczach; chociaż były piwne, mogły uchodzić za czarne, taki cień rzucały rzęsy...' 2. (Opisane przez uwielbiającego małżonka we wczesnym okresie małżeństwa) 'Jej oczy wydały mu się większe, zwłaszcza tuż po przebudzeniu, kiedy mrugała powiekami; były czarne w cieniu i ciemnoniebieskie w pełnym świetle; zdawało się, że nałożono na nie kilka warstw odcieni, mroczniejszych w głębi i jaśniejszych przy jakby emaliowanej powierzchni.' 3. (Na balu przy świecach) 'Jej czarne oczy zdawały się jeszcze czarniejsze.' (...)" [s. 113-114] Wystarczy! Co pozostaje nam, którzy nie znamy w ogóle twarzy bohaterki. Przecież w kulturze europejskiej twarzy przypisuje się najsilniejszy związek z tożsamością. Czy możemy zatem poznać bohaterkę jednocześnie w ogóle jej nie łWzĄc, nie wWząc, jak wygląda? To przesunięcie uwagi na ręce - „Ręce J." - wydaje się bardzo znaczące. Przecież to właśnie ręce są głównym narzędziem pracy ludzi wsi (zresztą wszystkich „ludzi żyją­ cych z pracy rąk"). Czy można zatem potraktować ręce J. jako swoisty wyraz, z n a k t o ż s a m o ś c i tej starej kobiety.** W tym przesunięciu uwagi z twarzy na ręce można pewnie dostrzec znamię lewicowych skłonności Bergera. Ale można też - i jest to chyba ważniejsze - dopatrzeć się w tym przemieszczeniu próby uchwycenia innej skali wartości, rzeczywiste przesunięcie ważności, „środka ciężkości". To praca jest głównym, choć oczywiście nie jedynym, motywem i spoiwem życia J. To ona, „wędrówka za nią" tworzy koleje jej życia. Znaczenie rąk jest, można by rzec podwójne: tak jak znaczące są dla głównej wartości życia bohaterki, pracy, tak też znaczące są dla naszej opowieści, to one d z i e j ą , powodując, że opowieść s i ę d z i e j e/* Może to również wskazywać na pewien automatyzm, mimowolność procesów pamięci w analogii do automatyzmu robienia na drutach. To „odsunięcie" uwagi od twarzy może też chyba wskazywać na antynarcystyczny wymiar kultury, z której wywodzi się bohaterka narracji. Opowiadanie to jest w dużym stopniu opowiadaniem 0 pracy. Lecz to „opowiadanie o życiu i pracy" wcale nie jest banalne. A przed banalnością chroni je również forma, czy może raczej struktura narracji. Nie jest bowiem tak, że widzimy sceny z życia, różne typy wiejskiej (i miejskiej) pracy 1 na tym koniec. „Opowiadanie" Bergera i Mohra odwołuje się do istoty i specyfiki fotograficznego obrazu. Nie od rzeczy /4 byłoby zatem zastanowienie się nad swoistością czasu w foto­ grafii (obrazie) w opozycji do tekstu (a także filmu). W poprzedzającej fotonarrację części, Лрредгелсю, napi­ sanej przez Johna Bergera, zajmuje się on m.in. problemem związku czasu z fotografią. Literatura (mowa) i film rozwijają się w czasie. Fotografia radykalnie zatrzymuje czas, niejako unieważnia go, uchwyconej chwili nadając rangę wieczności i aczasowości. Christian Metz powiada: „Podczas gdy film pozwala nam uwierzyć w większą ilość rzeczy, fotografia pozwala nam uwierzyć bardziej w jedną rzecz."*" W kulturze europejskiej czasowi właśnie przyznano naczelne znaczenie, czasowi (historycznemu) biegnącemu - dodajmy - unilinearnie (stąd taka waga historii, rozwoju, ewolucji)/' Fotografia" (jak i w ogóle obraz) może to zmienić: akcent przenosi na przestrzenność. Obrazu nigdy nie „czytamy" liniowo (tak tylko maniak może „czytać" obrazy Romana Opałki), lecz poruszamy się we wszystkich kierunkach (chciałoby się dodać jednocześnie). Berger ilustruje to diagramem wek­ torów biegnących we wszystkich kierunkach na płaszczyźnie (zamkniętej okręgiem).* Liniowości, ukierunkowaniu, roz­ wojowi, tj. uczasowieniu (czytania, narracji, filmu) przeciw­ stawiona jest przestrzenność (oglądu zdjęcia). Dosyć podobne rozróżnienie (korzystając z ustaleń Michela de Certeau na temat miejsca i przestrzeni) czyni Hastrup, choć u niej obraz (mapa) zyskuje ujemne konotacje: „obraz tak się ma do tekstu, jak cały krajobraz do wybranej drogi pośród sieci dróg. Odwołując się do konceptualnego świata de Certeau, jest to równoznaczne dwóm różnym rodzajom reprezentacji - mapie i dziennikowi podróży. Dla celów mojego wywodu, opartego na zestawieniu kontrastowym, proponuję by przyjąć, że film etnograficzny przedstawia rzeczywistość w formie mapy, natomiast tekst w formie dziennika podróży. [...] W Wieku Odkryć mapa zyskała prymat nad dziennikiem podróży, który wcześniej był najwiarygodniejszym przewodnikiem po świecie. Podczas gdy dziennik podróży odzwierciedla homocentryczną kosmolo­ gię, odnoszącą się do rzeczywistego ruchu ludzi w prze­ strzeni, mapa niesie pieczęć obiektywizmu i nowej naukowej wizji wszechświata, gdzie ludzie nie znajdują się już w cent­ rum."* $ * $ To, że fotografie (lepiej z podpisami) poprzez odpowiednie zestawienia potrafią opowiadać historię, nie ulega chyba wątpliwości. Przywołajmy tylko jeden z przykładów prze­ prowadzonej przez Thomasa Hard af Segerstada analizy zestawienia zdjęć, które pojawiły się w prasie szwedzkiej w związku z próbą zabójstwa Ronalda Reagana. Ukazuje on, jak łatwo przez zestawienia fotografii z różnych miejsc i czasów można tworzyć „opowiadanie". Niedoszły morder­ ca, John W. Hinckley Jr., „patrzy" na Jodie Foster - ze­ stawienie dwóch fotografii: zdjęcie z profilu Hinckleya, obok Judie Foster „patrząca" nanas „Poster, nieco bliżej, jak gdyby zbliżała się do patrzącego; włosy odrzucone do tyłu przez wiatr, gruby szal spowija jej szyję. W pozie wskazującej na opanowanie spogląda prosto w oczy patrzącego."" i napis nad zdjęciami „Dlatego zabiłem". „Zdjęcia z różnych źródeł wchodzą między sobą w interakcję przez bliskość. Duchowy związek pomiędzy nimi zostaje wyczarowany, jak gdyby kontakt zdjęć wyrażał cudowną więź; on patrzy na nią, ale gdzie patrzy ona? Kiedy potraktujemy te obrazy rozłącznie, �wówczas ona może patrzeć na niego, albo raczej patrzący może patrzeć na nią w taki sposób, w jaki zrobiłby to Hinckley. Układ ten prowokuje zatem patrzącego do rozmyślania nad jej pełną drwiny charyzmą, która skłoniła wyobcowany umysł Hinckleya do zaplanowania morderstwa."* Nawet zwykła turystyczna, wykonana pare lat wcześniej fotka Hinckleya na tle Białego Domu zestawiona z napisem: „Powrócił, by zabić prezydenta" - sugeruje, że plan morderstwa powstał znacznie wcześniej. „Wszystkie fotografie są niejednoznaczne - pisze Berger Wszystkie fotografie wyłączone są z ciągłości (...) Brak ciągłości zawsze stwarza niejednoznaczność. Lecz często ta niejednoznaczność nie jest oczywista, ponieważ kiedy foto­ grafiom towarzyszy słowo, stwarzają one efekt pewności, wręcz dogmatycznego twierdzenia." ^ * * * Można by zapytać, dlaczego Berger i Mohr używają terminu autobiografia zamiast biografia. Współcześni badacze wskazują na trudności w poszukiwaniu referencji dla autobio­ grafii. „Nie istnieje - pisze Emil Benveniste - inne obiektywne świadectwo tożsamości podmiotu oprócz tego, które składa o sobie on sam."*„(...) autobiografia - twierdzi Paul de Man -jest nie tyle rodzajem, ile 'figurą czytania lub rozumienia, która występuje do pewnego stopnia we wszystkich teks­ tach'."* Roland Barthes zadaje sobie pytanie: „Czy wiem o tym, że na obszarze podmiotu nie ma referencji?"* A Philippe Lejeune zauważa, że „w biografii to podobieństwo daje podstawę do [postrzegania] tożsamości; w autobiografii to tożsamość daje podstawę do [postrzegania] podobieństwa. T o ż s a m o ś ć jest prawdziwym punktem wyjścia autobio­ grafii; podobieństwo jest niemożliwym [do osiągnięcia] hory­ zontem biografii.'"" Mamy tu do czynienia z paradoksem: w a u t o b i o g r a f i i - według Barthes'a - n i e ma r e f e r e n c j i , w f o t o g r a f i i i s t n i e j e ona z a ­ w s z e . Jak pisze on gdzie indziej, w fotografii obcujemy z „wytrzeszczoną rzeczą", obrazem, o który otarła się rzeczy­ wistość.^ A my mamy przed oczami autobiografię ułożoną z fotografii. Muzy są córkami Mnemosyne, Pamięci. Której z nich najbliższa jest fotografia? - pyta Berger. Odpowiedź, jakiej udziela, jest znamienna: według niego fotografia najbliższa jest samej Pamięci.* Jeśli uznamy twierdzenie Bergera za słuszne,** to można również mniemać, że nie dałoby się znaleźć lepszego medium dla tej „opowieści": fotoesej jest przecież próbą nawet nie tyle opowiedzenia o życiu kobiety, ile raczej próbą ewokowania samej s t r u k t u r y p a m i ę ­ c i i w y o b r a ź n i , próbą, która przybiera formę fikcyjnej autobiografii. Warto chyba zwrócić uwagę na pewną pracę, która mogła leżeć u źródeł pomysłu kreacji Bergera i Mohra. Myślę tu o sławnej książce Яо/дтк/ AarfW par TWcW autobiografii, którą należałoby nazwać autobiografią intelek­ tualną, czy może nawet autobiografią intelektu. Przypusz­ czam, że Berger mógł znać pracę Barthes'a, ale istotniejsze jest dla mnie pewne podobieństwo idei. Praca Barthes'a ułożona jest z oddzielnych fragmentów nie odzwiercied­ lających ani porządku pisania, ani porządku historii życia. W ogóle mało tam tego, co zwykliśmy uznawać za „życie", są to raczej „poglądy i myśli". A rządzi nią pewien arbitralny porządek alfabetyczny haseł-fragmentów (choć od tej reguły też zdarzają się odstępstwa). Barthes tworzy autobiografię myśli. Bardziej obecną „strukturę" niż rekonstruowaną diachronię. Choć oczywiście jest tam też ciało, paradoksalnie ciało nie jako bohater („moje ciało nie jest bohaterem"), ale na przykład ciało piszące (to wyposażenie pisarza w cWo jest być może jednym z powodów, dla których pisarstwo nie jest przezroczyste). Praca składa się z fragmentów, ponieważ (a podobną myśl odnajdujemy już u Nietzschego) tworząc całość, nieuchronnie odcinamy fragmenty siebie w imię etyki prawdy („prawda leży w spójności"). Estetyka fragmentu, narzuca brak ciągłości, utrudnia dostrzeżenie spójnej struk­ tury (poza alfabetem), ale ten brak spójności powoduje pewną niemożliwość wykreowania jednolitej postaci, maski, którą tak lubią tworzyć autorzy zarówno biografii, jak i autobio­ grafii. Zamiast tego otrzymujemy bardzo oryginalny mental­ ny рд(сЫог&, a może nawet kalejdoskop, w którym po­ szczególne fragmenty oświetlają się nawzajem ciągle od nowa. Książkę otwiera znaczące zdanie, które może być pochodną wspomnianego wyżej braku referencji na obszarze podmiotu: „Wszystko to należy traktować, jakby było powie­ dziane przez bohatera w powieści."* Barthes pisze zresztą 0 sobie najczęściej w trzeciej osobie. „R.B. napisany przez R.B ", „J. opowiedziana przez J.B. i J.M." Berger podaje ciekawy powód, dla którego zdjęcia nie mogły pochodzić z jednego miejsca. Otóż, gdyby tak było - utrzymuje - fotografie te stałyby się bliższe reportażowi: ukazywałyby pojedynczy, zewnętrzny punkt widzenia - a te­ go właśnie autorzy starali się uniknąć. Ale w tym zabiegu można chyba również dostrzec próbę potraktowania fotografii jako języka. Tak jak z „oderwanych", „abstrakcyjnych" słów (pojęć-obrazów) tworzy się świat (wiersz, tekst), tak i tu z „oderwanych" („abstrakcyjnych") obrazów stworzony zo­ staje osobisty (prywatny) świat. Fotografia to „połowiczny język"* - powiada Berger, ale można by chyba powiedzieć w odniesieniu do sposobu, w jaki wykorzystują je Berger i Mohr, że fotografie tworzą i n n y język. Warto tu przypomnieć rozróżnienie, jakie miedzy językami europejskimi a chińskim dostrzega José Ortega y Gasset: „Nasz system pisania jest praktyczniejszy od systemu chińskiego, bo oparty jest na mechanicznej zasadzie. Każda litera ma swój symbol; ale jako że każda litera z osobna nic nie znaczy, to również nasze pismo-rygorystycznie rzecz biorąc - nic nie znaczy. W piśmie chińskim natomiast przedstawione są bezpośrednio idee, a co za tym idzie, jest ono bliższe tokowi myśli. Pisać lub czytać po chińsku, to znaczy myśleć, myśleć, to prawie to samo co pisać i czytać. Dlatego też chińskie ideogramy lepiej od naszych liter odzwierciedlają procesy umysłowe. Chińczyk chcąc pomyś­ leć o smutku jako o rzeczy odrębnej, wydzielonej, zauważa, że brak mu symbolu literowego tego pojęcia. Łączy wówczas dwa ideogramy: jeden oznaczający 'jesień' i drugi 'serce'. 1 tak smutek zarówno w myślach, jak i piśmie staje się 'jesienią serca'."^ Podobne zestawienia - jak zobaczymy - można odnaleźć w fotonarracji Bergera i Mohra. Oryginalność zabiegów Bergera i Mohra (nie tylko ich zresztą) polega również na tym, że traktują fotografie tak, jakby pozbawione one były referencji, interesuje ich element znaczący (i znaczony), a nie „prawdziwa" referencja. O tym, że zwykliśmy traktować element znaczony jako referencję 75 �pisał á propos dyskursu historycznego Barthes. A fakty - według niego - mają przecież jedynie językową egzysten­ cję."* Jak sądzę, z tego „pomieszania" korzystają właśnie Berger i Mohr, tworząc fikcyjną („fałszywą") referencję.^ Sięgając po „język wyglądów", Berger i Mohr odwołują się bardziej do „języka opisującego fakty" niż emocje. To „fakty" pozwalają dopiero mniemać o uczuciach. Proust chwali Flauberta, kiedy ten zamiast powiedzieć, że Emmie Bovary jest zimno, pisze, że zbliżyła się do kominka.™ Taki do pewnego stopnia jest Język fotografii". Trudno w nim powiedzieć „Jaś lubi Małgosię", ale można to właśnie poprzez „wyglądy" próbować ukazać. Autorzy używają terminu narracja, ale termin ten nie wydaje się w pełni adekwatny, o tyle, o ile pamięć, pozostając na poziomie obrazów, nie musi przybierać wymiaru werbal­ nego i linearnego/' Rysuje się paradoks, który, jak mi się wydaje, próbują ukazać inni autorzy. André Malraux zauwa­ żył (w cytowanej już w motcie myśli), że „Obrazy nie tworzą historii życia; ani też wydarzenia. To iluzja narracyjna, praca biograficzna tworzy historię życia."^ Albumy często konstruuje się podobnie jak teksty pisane, w sposób linearny starają się opowiadać (przybliżyć, ukazać) jakieś wydarzenie, historię. W rodzinie amerykańskiej album zdjęć znajdował swoje miejsce na półce obok Biblii i na jej podobieństwo odtwarzał - tym razem już prywatną - historię rodzinną. Odmiennie czynią Berger i Mohr (o czym Berger pisze expressis verbis). Fotonarracja, można by rzec, podobnie jak samo zdjęcie (o czym pisałem powyżej), nie narzuca liniowego rozwoju akcji. Berger pisze, że czytelnik/patrzący powinien czuć się uprawomocniony do własnego wyboru kierunku poruszania się w jej ramach. To przyzwolenie nie jest czysto słowne, a elementem wzmagającym i narzucającym 76 nielineamy czas odbioru patrzącemu mogą być także po­ wtarzające się w obrębie fotoeseju zdjęcia. Choć narracja zachowuje do pewnego stopnia (przynajmniej w początkowej fazie) charakter opowieści ułożonej historycznie (narodziny, dzieciństwo, „sekwencja wojenna" itd.), to jednak całość nie narzuca konieczności liniowego (czasowego) rozwoju. Tym samym w sposobie konstruowania fotoeseju Bergera i Mohra daje się dostrzec napięcie pomiędzy dwiema „siłami" - „siłą" historii, rozumianej tu jako następstwo zdarzeń, właściwą myśleniu chłopskiemu tendencją do odtworzenia historycznego następstwa i całości^ oraz „siłą" pamięci (i myślenia mitycznego), które ciążą ku nielineamości i której bliższy jest mechanizm kojarzenia: „Rzadko kiedy odtwarza­ nie wspomnień zachowuje następstwo wydarzeń - lokalizuje­ my je raczej przez skojarzenia niż dzięki metodycznej penetracji, a przeszłość traktujemy jak 'muzeum archeo­ logiczne (...) porozrzucanych na chybił trafił szczątków'."^ Ale na obraz historii życia kobiety nakłada się do pewnego stopnia obraz cyklu-rytmu natury: od narodzin po śmierć i odrodzenie - pod koniec fotoeseju pojawia się duża sekwencja fotografii zimy, śmierci (świniobicia), starości, a potem ponownie obrazy „odrodzenia" - praca w polu, obraz młodej dziewczyny [Katia] i schematyczny rysunek sposobu tworzenia dzianiny (przekazywanie doświadczenia - ?). Można by tu chyba zaryzykować (wprowadzoną przez Deleuza i Guatt anego) metaforę kłącza, czyli „tekstu" roz­ wijającego się i narastającego w różnych kierunkach.^ Cały fotoesej kończy się jednym ze zdjęć z początku narracji: „widokiem" drzwi i okna pewnego domostwa - będąc na końcu, jesteśmy zatem ponownie na początku opowieści, zaproszeni do otwarcia drzwi i wejścia do środka. Można to pewnie odczytać jako próbę unieważnienia linearnego czasu, �próbę, która może być nawiązaniem zarówno do cyklicznej koncepcji czasu właściwej społeczeństwom tradycyjnym (o czym wspominałem wyżej), jak i aluzję do postmodernistycz­ nego „chwytu" (vide np. Barfon braci Coen)^. W krótkim wstępie do zestawu fotografii autorzy piszą: „Jesteśmy dalecy od chęci mistyfikacji. Tym niemniej nie możemy podać werbalnego klucza, ani też jednej linii opowie­ ści dla tej sekwencji fotografii. Gdybyśmy to zrobili znaczyło­ by to narzucenie p o j e d y n c z e g o werbalnego znaczenia na wyglądy [appeargncgj], a tym samym zahamowało i za­ przeczyło ich w ł a s n e m u j ę z y k o w i . Wyglądy same w sobie są niejednoznaczne, mają wiele znaczeń. To właśnie dlatego wizualność jest tak zadziwiająca i dlatego pamięć oparta na wizualności jest swobodniejsza niż myślenie racjonalne."" Mogłoby się wydawać, że moje postępowanie idzie wbrew sugestiom i chęciom Bergera i Mohra. Ale moim celem jest nie tyle narzucenie jakiejś pojedynczej linii rozumienia, ile raczej zastanowienie się nad środkami, do jakich odwołują się autorzy kreując swoje dzieło. Nie jest to więc wykładnia, jak należy rozumieć fotonarrację, ale raczej próba wychwycenia niektórych „mechanizmów" jej konstrukcji i działania. Nawet jeśli w fotonarracji można śledzić podporządkowaną historii sukcesywność, to trudno odnaleźć tam historię jako wynikanie, jako łańcuch przyczynowo-skutkowy. Poszczegól­ ne sekwencje obrazów gromadzone są raczej wokół pewnych punktów węzłowych, „miejsc w pamięci" (problemów), nie­ wiele jest elementów sugerujących rozwój w narracji, przewa­ żają takie, które wprowadzają statyczność, co nie znaczy nieruchomość. Kolejne obrazy kreują raczej „plastyczność" i „przestrzenność" pewnej sytuacji, obrazu-miejsca (toposu), I czy też obrazu-idei niż ruch w formie rozwoju. Zestawianie zdjęć „buduje", czy też może należałoby powiedzieć zagęsz­ cza znaczenie, drąży problem.^ Dynamizuje wewnętrznie obraz. Zestawienia obrazów najczęściej nie tworzą struktury syntagmatycznej. W tym znaczeniu narracja ta jest „po­ rwana", często nie ma „łączników", dzięki którym jeden obraz („mega-obraz", „rozbudowany" obraz) przechodziłby w kolejny. Jak sądzę, część zestawień należy czytać „ s t e r e o ­ s k o p ó w o". Tak jak w obrazie stereoskopowym uzys­ kujemy trzeci wymiar przez patrzenie na dwa podobne, lecz nie tożsame zdjęcia, tak tu zestawiane są obrazy, które jakiś aspekt upodabnia, i który zostaje wydobyty przez „jednoczes­ ne", „synchroniczne" patrzenie na nie. Można to zinter­ pretować jako próbę uogólnienia pewnych idei, jak również czasem jako próbę kreowania metafor. Może wystarczy przytoczyć przykład zestawienia pustej, zimowej, paryskiej ulicy ze zbliżeniem „samotnych" „rąk J." opartych o stół wokół filiżanki kawy (obrazy samotności i pustki są sobie pokrewne i „wzmacniają się"; i l . 6). Ale takie poszczególne zestawienia-wzmocnienia zestawiane są również z innymi zdjęciami, i tych zestawień także nie należy, jak sądzę, koniecznie rozumieć jako następstwa. Obraz samotności przypada na czas migracji zarobkowej do Paryża, a ze­ stawieniu temu towarzyszą zdjęcia ukazujące obrazy zabawy, ulicy gwarnej, rozświetlonej, wypełnionej (prawie) wyłącznie mężczyznami. Kobieta pojawia się jedynie w postaci nęcące­ go obrazka - powabnej, zalotnie spoglądającej piękności - umieszczonego na „warsztacie pracy" pucybuta. Dwa kolejne zdjęcia to: źródlana woda cieknąca z zakrzywionej rurki (obraz umieszczony również u początku fotonarracji) �i stylizowana reklama (?) wanien z epoki. Czy nie układa się to wciąg samotność-pokusa-czystość (moralno-seksualna kobie­ ty). Obraz cieknącej wody pojawił się także na początku fotonarracji, gdzie kontekst zdjęcia również może konotować symboliczną czystość. Zgodnie z tym, co twierdzi Berger, fotografie najczęściej pozwalają na więcej (czasem bliskich sobie) interpretacji. Przypatrzmy się takiemu choćby zestawieniu zdjęć (z „historii pasterza Marcela"): (na jednej stronie, u góry) zbliżenie traw pokrytych rosą, (u dołu) Marcel w czasie prac związanych z dojeniem krów, (na sąsiedniej stronie) Marcel jedzący bułkę moczoną w mleku (il. 2 i 3). Można to ująć w postaci przyczynowo-skutkowej narracji, wprowadzając wątek czasu: krowy jedzą trawę, dostarczają mleko, Marcel spożywa je mocząc w nim bułkę. Ale można chyba to zestawienie odczytać również inaczej: nie układając zdjęć w opowieść, lecz niejako „zsyntetyzować" je eliminując pierwiastek czasu. Zestawienie to miałoby wówczas podobne znaczenie jak prezentowana obecnie na billboardach w War­ szawie (marzec 97) reklama margaryny „rama": po oddarciu ochronnego sreberka w pudełku „ramy" ukazuje się świeża zieleń - spożywamy produkt, który jest czystą naturą, nie­ skażoną zieleń łąki. Podobnie można czytać wymienione wyżej zestawienie zdjęć - konotowałyby one m.in. natural­ ność i samowystarczalność tego życia. Ale można też chyba odczytać pierwsze zestawienie „temporalnie", doszukując się w nich synchroniczności czasowej: rosa traw metaforycznie wskazywałaby na porę czynności dojenia - ranek, a może ranek i wieczór; metaforycznie obie pory zostałyby połączone. I jeszcze jeden przykład zestawienia (ii. 7 i 8): dwoje dzieci siedzi w ławce w czasie lekcji. Jedno z nich (chłopiec ?) trzyma głowę opartą na przedramieniu (na ławce), sie­ dząca obok dziewczynka przygląda mu się. Druga fotografia - wejście na ciemny strych, przy wejściu zawieszone zające (króliki - ?); (na kolejnych stronach) powiększony fragment zdjęcia z wiszącymi zającami, (obok) zdjęcie innej dziew­ 7» czynki [Katia], na której twarzy widać niepokój spotęgowany światłocieniem spowodowanym liśćmi drzew - zestawienie sugeruje, że „spogląda" ona z niepokojem w kierunku wejścia na strych (zajęcy); (kolejne strony) trzy pomniejszone ze­ stawione obok siebie fotografie: dzieci na lekcji, zbliżenie fragmentu zdjęcia z zającami i druga dziewczynka [Katia], (sąsiednia strona) drzwi i okno domostwa (to samo powięk­ szone zdjęcie - co znaczące - kończy całą fotonarrację). Można by na przykład powiedzieć, że dzieci siedzą na nudnej lekcji i myślą o tym, że po szkole będą się bawić na tajemniczym i ciekawym strychu. Ponownie w wypowiedzi daje się uchwycić wprowadzony element czasu, narrację. Myślę, że fotografie te można „czytać" również nieco odmien­ nie. A w obrazach tych obraz ciemnego, kuszącego strychu (na obu zdjęciach patrzącą jest dziewczynka) łączy się z motywem ofiary (zające), lęku, niepewności (pełne niepokoju spojrzenie dziewczynki [Katia]) - może odnosić się do dziecięcych fanlazji, pierwszej miłości, ale też wyobrażenia przyszłej stałości (drzwi domostwa). Choć w sekwencji tej można dostrzec wątek czasowy, to jednak równie dobrze może się ona niejako zawierać w ramach pojedynczego, „rozbudowanego" obrazu, łączącego różne czasem sprzeczne uczucia i stany. Wszystko to da się „wyczytać" z tych fotografii. Na tych przykładach widać jasno, że „tekst" ułożony z fotografii jest ze swojej natury „mniej gotowy", wymaga zdecydowanie więk­ szej aktywności od oglądającego-czytelnika.^ Podobnie „budowana" jest na przykład atmosfera radości, zabawy i święta, domu (szałasu) jako schronienia, czasu wojny, śmierci. Jeśli moja interpretacja jest słuszna, to mielibyśmy do czynienia z bardzo ciekawą konstrukcją, w nagromadzeniu podobnych obrazów niekoniecznie szłoby o narrację, ale właśnie o spotęgowanie oddziaływania, o k r e o w a n i e metafor, o ewokowanie poliwalentności obrazów mentalnych. Jest bowiem chyba tak, że nasza pamięć nie zawsze operuje narracjami, lecz właśnie znaczącymi obrazami, które tylko czasem rozwijają się w narrację. �Autorzy sięgają też po inny ciekawy środek: zestawiają obrazy o różnym statusie ontologicznym. W podpisach noszą one najczęściej miano „dokumentu", a są to zdjęcia obrazów malarstwa (naiwnego i „wysokiego") oraz zdjęcia zdjęć. Jak sądzę, w ten sposób pragną oni wprowadzić dystans, który narzuca odmienny status ontologiczny danemu „obrazowi-myśli", może być to obraz marzenia (w przeszłości) lub fakt, który stal się już przeszłością w obrębie samej przeszłości. W pierwszym przypadku autorzy wykorzystują malarstwo (malarstwo naiwne) w drugim - fotografię fotografii. Przypat­ rzmy się takiemu zestawieniu. Obraz Holbeiaa [forfref zony arryjfy z na sąsiedniej stronie u góry J. ukazująca nam spracowane dłonie, poniżej naiwny obrazek leżącej kobiety, na której ramieniu siada ptak. Kolejne strony to zdjęcie zdjęcia - obraz stojącego młodego mężczyzny i (obok) drewniana zabawka-ptaszek z rozpostartymi skrzydłami, ale sfotografowany dziwacznie od dołu, jakby był przewrócony. Na kolejnych stronach znajduje się zdjęcie stada owiec prowadzonego przez młodych mężczyzn, z widoczną w oddali sylwetką miasta. Pierwsze obrazy wydają się jedno­ znacznie wskazywać na marzenie o macierzyństwie (właśnie jako myśl-marzenie - malarstwo jako kreacja, a nie „fakt" zaistniały w przeszłości [fotografia jako ślad faktu] - najczęś­ ciej czytałbym wprowadzone do fotonarracji obrazy malars­ kie): ptak dość powszechnie uznawany jest za obraz duszy, nie tylko w myśleniu ludowym.** Zdjęcie mężczyzny zda­ je się sugerować rzeczywistego mężczyznę nieobecnego, który odszedł lub umarP (?) raczej niż mężczyznę w marze­ niach. Niektóre z zestawień, można sądzić, starają się też apelować do zmysłowości: np. zestawienie zdjęć stojącego na polu mężczyzny i rzeźbionych w drzewie spodni podobnych do tych, jakie nosi mężczyzna (il. 11). Takich zestawień „dających do myślenia" jest bardzo wiele. Nie dają one jedynie do myślenia, mają również wzbudzić emocjonalny związek z oglądaną historią. Przypat­ rzmy się takiemu (bardzo ciekawemu) zestawieniu dwóch fotografii na sąsiednich stronach (il. 10). Uczące się czytać małe dziecko z zadartą do góry głową, linijką „wodzi" po napisanych na czarnej tablicy sylabach: „... ro - ri - ru - ra - rame/une rue - un mari - le revés...". Obok pogmatwane ślady ptasich łap na śniegu. Zestawienie zdawałoby się absurdalne. A jednak. Ślady ptasich łap są dla nas właściwie nieczytelne. Błądzą, krzyżują się. Nie wiadomo nawet, ile tych ptaków jest ani co to za ptaki (ktoś może oczywiście wszystko to wiedzieć i „odczytać", ale raczej nie będzie to ktoś przeciętny). Czy nasze doświadczenie wobec konieczno­ ści odczytania „śladów ptasich łap" nie przypomina doświad­ czenia dziecka poznającego zasady pisowni, reguły ortografii, odkrywającego dziwną tajemnicę liter. Tym samym ze­ stawienia fotografii mogą mieć na celu e w o k o w a n i e d o ś w i a d c z e n i a , służy emocjonalnemu zbliżeniu, po­ przez zestawienie „naszego trudnego" doświadczenia „czyta­ nia" ptasich „śladów-znaków" z doświadczeniem małego dziecka uczenia się prawideł ortografii (dlaczego np. koń­ cowe „e" w „une rue" są nieme?). Niektóre przykłady, a szczególnie ten ostatni, zdają się jasno wskazywać na to, że Berger i Mohr starają się kreować wizualne metafory i odwoływać do myślenia symbolicznego. Pomyślmy o zestawieniu takich zdjęć: obraz (malarstwo naiwne) kobiety karmiącej piersią dziecko i fotografii zbliże­ nia kawałka splecionego sznurka leżącego na ziemi przy­ gniecionego kamieniem. Czy obrazy te nie konotują więzi, związku (z matką, ziemią)? Albo czy umieszczone w fotonar­ racji nieco wcześniej zestawienie tego samego obrazka karmiącej kobiety z cieknącą z zakrzywionej rurki źródlaną 79 �wodą nie przywołują praobrazu wody życia? Niektóre z obra­ zów mogą potencjalnie uruchamiać całe opisywane przez Eliadego łańcuchy związków symbolicznych. Warto tu chyba pokrótce przytoczyć to, co na temat metafory pisze jej współczesny badacz, Paul Ricouer. Uważa on, że w metaforze tworzy się napięcie nie tyle między dwoma terminami, co między dwiema interpretacjami. Sama metafora istnieje tylko dzięki interpretacji. Pojawia się jako reakcja na niespójność wyrażenia metaforycznego interpretowanego do­ słownie. Metafora jest nie tyle przedstawieniem idei za pomocą obrazu, lecz raczej „redukcją szoku" wywołanego przez idee niezgodne (w naszym przypadku zestawienie „obrazów niezgodnych"), ujawnia ona pokrewieństwo tam, gdzie widzenie potoczne nie dostrzega żadnego związku. Jest ona więc pewnego rodzaju błędem kategorialnym.^ Ricoeur pisze też: „wszelkie użycie analogii, pozornie neutralne wobec tradycji metafizycznej, bezwiednie spoczywałoby na metafi­ zycznym pojęciu analogii, które określa ruch odsyłania od widzialnego do niewidzialnego; pierwotna 'ikoniczność' zo­ stałaby tu opanowana (солклые): to, co zasadniczo tworzy 'obraz', byłoby całkowicie widzialne; jego podobieństwo z tym, co niewidzialne, nadawałoby mu charakter obrazu; w efekcie cała pierwsza transpozycja byłaby p r z e n i e ­ s i e n i e m sensu z e m p i r i i do ' m i e j s c a i n t e l i gibilnego'."" 20 Jeśli fotoesej Bergera i Mohra jest w znacznym stopniu próbą opowiedzenia doświadczeń, a właściwie nie tyle nawet prostego opowiedzenia doświadczeń, co raczej „opowiedze­ nia" doświadczeń również poprzez próbę w y w o ł a n i a d o ś w i a d c z e ń u patrzącego, to tym samym usiłowanie to nie byłoby już prostą próbą naśladownictwa w ujęciu Platońskiego mimgfü. Byłoby nową formą л н л к Щ taką, do jakiej zdaniem Derridy powinien zmierzać tekst: „Najważ­ niejszą innowacją w Derridowskiej praktyce montażu jest 'nowamimesis', w której tekst naśladuje i odgrywa [mimes] obiekt swoich studiów."^ Jak sądzę, dzięki temu przedsię­ wzięcie Bergera i Mohra mieści się w projekcie nowej etnografii Stephena A. Tylera, przedstawionej w pracy o wiele mówiącym tytule foaf-AWe/rz Ef/Mograp/iy. From Docwтлелг o/fAg Ocw/f (о (ле Оосшлелг: „Ewokacja nie jest ani przedstawieniem, ani reprezentacją. Nie przedstawia ona ani nie reprezentuje żadnego obiektu, tym niemniej czyni dostępnym dzięki nieobecności to, co można pojąć, choć nie można dostrzec. Pozostaje to zatem poza prawdą, odporne na ocenę wykonania. Przezwycięża podział na odczute i pojęte, formę i zawartość, ja i innych, język i świat."" Wszystkie fotografie zamieszczone w tekście (poza zdjęciem Katii - J. Berger) wykonane są przez Jeana Mohra i pochodzą z omawianej książki ЛлоГАег Ways of 7e///ng. �11 PRZYPISY i G. Bateson i M. Mead, ¿Wmgjg САдгдс^г. Л ?W¿#rapAfc Ллд/yjff, New York. New York Academy of Science 1942. Powstało wówczas 25000 zdjęć i 22000 stóp taśmy filmowej (16 mm). W książce znalazło się 759 zdjęć zgromadzonych na stu tematycznych planszach. z Por. artykuł Terence'a Wrighta, ЛлГго/Wog joto orfyjfa. ЯЪщуго/Уг АЫмо№.гЛзг#? z TYubrw/ićMw/, przeł. S. Sikora, „Konteksty. Polska Sztuka Ludowa" 1997, nr 1-2 3 Por. np. wystawę fotograficzną W z í f fokjfü. Тгоргт fÁj/Wyc/f 7ó*zf/a Otffktffgo zorganizowaną przez grupę studentów skupionych wokół grupy laboratoryjnej prowadzonej przez Annę Engelking ( K E i A K UW) w Muzeum Niepodległości 19 marca - 9 czerwca 1996 (scenariusz wystawy K. Dąbek i A. Engclking). * Por. np, M. Foucault, Микогоикк?У Ыг^с. №zn?¿zm}' M/fezfgfUJ, przeł. Т. Komendant, Warszawa 1993; a także K. Hastrup, AnfńrojMfogfcaf KnowWgf WYJfywrwW. DfjcwMfoM. [w:] ^ с м / Ялумлелсе Лл^Аro/w/ogfca/^MO*vWgf, ed. by К. Hastrup & P. Hervik, Routledge, London 1994, s. 224 oraz J. Tokarska-Bakir, DaffZf W y f)%¿f m^mofruM/wgo. Prq/ftf Wfprzfzmczyjff/, „Konteksty: Polska Sztuka Ludowa" 1995, nr 1 ^ Dominique Francois Arago, Rg/wrf, [w:] C W j / c ол PAofog rapAy, edited by Alan Trachtenberg, Léete's Island Books New Haven, Conn. 1980, s. 18 * Opublikował książkę 7%г Ргли/ ^ Aafwrg. Рог. С6%лмс ¿jfayj on PAfffffgrüpAy, op. cit. ^ Louis Jacques Mandé Daguerre, ZXzgwgrrfofypf, |w:] С Ы л с Efjoyj ол №яо^шрЛу, op. cit. " Por. za E . Weinberger, Г/к Салмгд fgoy^g, |w:] ТТкогу. ^ f k c W ^ a y ^ o m У.Л./f. Ed. by L . Taylor, Routledge, New York and London 1994, s. 11 * Cyt. za E . Weinberger, 7%e Сдлюгд Релрк, s. 12 G. Bateson, M. Mead, ZMm&pf СЫгдскг. op. cit. " R. Barthes, from Jc/fwcf ZJMrafwrf, [w:] Rftyrk о/langwcgf, Basil Blackwell 1986, s. 4. Spacja moja. ^ Taki właśnie optymistyczny pogląd wyraził jeden z autorów w „Studies in the Anthropology of Visual Communication", twierdząc, że dziś (chodzi o późne lata siedemdziesiąte, w tych też latach artykuł był publikowany) nie mielibyśmy już problemu, jaki postawił sobie w filmie PowfC&fzanff Antonioni - komputer pozwoliłby nam bez trudu dotrzeć poprzez określone zabiegi na obrazie do kluczowej prawdy przed­ stawionej na wykonanej w parku fotografii. Olśniewająca pewność autora tak mnie oślepiła, że zapomniałem zanotować jego nazwisko. " Por. np. fames Clifford, /nüWwcffwr farfW TYwrAj, [w:] J. Clifford and G. E Marcus (wyd.), Wnfwg Cwłfwr*. 7%f Pocfkf fo#ücr б / #лло#гярлу. University of California Press, Berkeley, Los Angeles, London 1986, s. 11. Por. też M. Jay, Об»и/лсш7 Eyef. 77к D ^ / g r ü f W i f Ушол m Ги/^л^гА-С^лЛгу FrfwA TougAf, Univ. of California Press 1993 "* Swój pomysł Joanna Tokarska-Bakir wywodzi (jak się zdaje) od myśli Paula Rabinowa (PowrJf..., op. cit.), ale warto tu chyba przypo­ mnieć, że przezroczystość/nieprzezroczystość tekstu od dawna frapowała Rolanda Barthes'a (por. tegoż from JcfWicf..., op. cit., oraz T. Hawkes, ^frHtfwra/fzm f мтюгу&д, przeł. J. Sieradzki, PWN, Warszawa 1988), jak również, że przezroczystości świadomości u Sartre'a(co ma pewnie silne kartezjańskie korzenie) mocno przeciwstawił się Maurice Merleau-Ponty ze swoją nieprzezroczystosciq mowy. Na przykład: K. Hastrup, Ллглт/Ы(%и:д/ &лтд on Wi.fwa/ awf Awf/ionfy, [w:] fj/m од EfWfjjMfpAy, ed. by P.I. Crawford i D. Turton, Manchester University Press, Manchester and New 27 �York 1992 i tejże, Уегдпгу <W УшШгу.- TVie frookm о/ЛыГлгл»С1(у ;л Anffiropofogy, „Folk: Journal of the Danish Ethnographic Society", Vol. 28,1986 " K. Hastrup, Anffiropofogicaf Wji'onj, op. cit, s. 10 " Tamże, s. 14 " Tamże, s. 10 ^ Cyt. za К. Hastrup, AnfAropofbgicaf Ушолл. op. cii., s. 14-15 " Рог. пр. К. Hastrup, /Vofwra yato ^rze.ftrzeń Aüroryczno, (turn. S. Sikora, „Konteksty: Polska Sztuka Ludowa" nr 3-4. 1994 2' K. Hastrup, y«rac:fy ол<У МлЪЯ/гу, op. cit. ^ Timothy Dow Adams, /лГгоаиснол:Ц/г Wnfi^g a n j /.igmf Wnfmg, Aufo6iogra/)/:yan¿fAofogra/)/ry, „Modem Fiction Studies" Vol. 40, No 3, Fall 1994 " R. Barthes, Aviaffo obrazu, (/wagi o yofogra/ii, ttum. J. Trznadel, Wydawnictwo KR. Warszawa 1996 z* K. Hastrup, /WAro/WogiW Ушолд... ^ J. Clifford, O ewogro/iczne/ awfotreagi,- Conra j i МаНлощЩ tłum. M. Krupa, „Konteksty: Polska Sztuka Ludowa" nr 3-4, 1992 ^ j . Clifford, O awforyffcif emogm/icznym, tłum. J. Iracka i S. Sikora, „Konteksty: Polska Sztuka Ludowa" nr 3-4, 1995 " Por. np. obrazy ukazujące deprywację seksualną u robotników-imigrantów w S«veníA Мол J. Bergera i J. Mohra, London: Writers and Readers Publishing Cooperative, 1982 " J. Berger, J. Mohr,/W(Aer Wayo/7«Wmg. New York: Pantheon 1982 " W Polsce jego twórczość eseistyczno-pisarskajest raczej mało znana. Ostatnio tekst Bergera opublikowały „Regiony" 4/1995; tamże obszerniej­ sza nota o tym autorze pióra Marii Niemojewskiej oraz w jej przekładzie Cl, Wrzy frwu/ą. ™ Mówi się czasem o czytaniu obrazów, co więcej o „czytaniu" właśnie fotografii. Sławne stało się powiedzenie Rolanda Barthes'a (z „okresu semiotycznego") o fotografii jako „komunikacie bez kodu". Zdanie to, czasem podważane, wskazuje na dwie sprawy: fakt, że fotografię da się „czytać" (choć Barthes odwoływał się przede wszystkim do fotografii „pozowanej", „kreowanej" - reklama, fotografia plakatu wyborczego), ajednocześnie, że trudno w niej wyróżnić takie cechy dystynktywne, które wskazywałyby na jakiś język fotograficzny. R. Barthes, 7%e PWogrop/uc Mej.Mge, przeł. S. Heath, (w:) /magf, Миле, Teif, Flamingo, London 1984 " J. Berger, j . Mohr, op. cit., s. 22-23. Spacja moja. ^ Por. np. artykuł Huberta Czachowskiego, O /oíogra/ü i einogra/w („Konteksty: Polska Sztuka Ludowa" nr 1-2, 1994). rozwijający problem zbieżności doświadczenia fotografii i etnografii, a także Ch. Pinneya, 7%e Paraf kf Яшопе.т о / /WAro/Wogy ( W PWograp/ry, (w:) E . Edwards (wyd.),AnfWpo(ogyan¿f/iofograp/iy У860-У920. Yale Univ. Press, New Haven and London 1992 " G. L . Ulmer, 77* Ob/gcf o/Fo.T(-Cn(ici.rm, [w:] Hal Foster (wyd.) 77к АлП-ЛмГлгПс. Емаут on foflmoo'frn Cufnirg, Bay Press: Seattle, Washin­ gton 1983, s. 97 " S. Sontag, O/btogm/ii, [tum. S. Magala, WAiF, Warszawa 1986. s. 8 i dalej. " J. Clifford, O auforywcif..., op. cit. ^* F . Jameson, Роапмодгглшм a«¿ Conjwmg г ^oci'gfy, [w:] 7л« Дш/-AgfMm'c, op. cit., s. 119-120 " P. Rabinów, / к р г б м л к т о ю Are Досю/ Facw.- МодгпШу onj Рол-Моогглну i« Лмглгодо/ogy, [w:] tVriimg Сы/Гылг, op. cit., s. 250 3* J. Clifford, О oulorykcM..., op. cit. Cytaty z Barthes'a pochodzą z eseju Тле Дгагл о / |л« ЛыГлог. ^ Hasło Сгом, [w:] Глг Ялгус/о/мдю о / /fgfigion. Editor in Chief Mircea Eliade, Macmillan Publishing Company, New York, Collier Macmillan Publishers, London 1987, t. IV, s. 160 Hasła Feminine SacWify i Teifikj, [w:] 7л« Ялсускрг^ш о / Affigíon, op. cit., t. V, s. 508, t. X I V , s. 410 Por. Companion fo ÜKrary Mytk, Яегое.? ana" Arcngfypw. Ed. by Pierre Brunei, Routledge, London, New York 1992, s. 326, 328 *2 „W Indiach nić użyczyła swego symbolicznego znaczenia literatu­ rze." Sufra (sansk.) znaczy m.in. „nić". Hasło Сгом, op. cit. Th. Moore, gra (wg ¿ioz«. przeł. D. Golec, Jacek Santorski & Co. Agencja Wydawnicza, Warszawa 1995, s. 67 " Hasło r&cnki, op. cit. Vide пр. greckie Mojry. w R. Barthes, fküir ГпК. Editions du Seuil 1973. s. 100-101. Spacja moja. "* Pytanie takie zdaje się sobie stawiać Michael W. Messmer, autor skądinąd bardzo ciekawej analizy książki Bergera i Mohra (ЛролГок fo f/w 7гслл#Ргололм. Woroj ало" /magg ¡'n Wort о/Уолт grrggr, [w:] D. В. Downing i S. Bazargan, /mag« ала" /¿«ofogy in MfWgr^Po.9fmoаггл Dúcourag. State University of New York Press 1992). Autor interpretuje omawiany album-książkę przede wszystkim w kontekście innych pisanych prac Bergera, klasyfikowanych często jako Fiction/Anthropołogy. " J. Bames, fopuga F ü u k r f a . przeł. A. Szymanowski, Czytelnik, Warszawa 1992. s. 105 22 ** Ręce są znaczącym i ważnym elementem tradycyjnego portretu Por. Cz. Porębski, Syfjir^tif /iifro wziąt (w:) Poprzęcka (red), /*оло*га/ю готалГусгла. Materiały Sympozjum Komitetu Nauk o Sztuce Polskiej Akademii Nauk..., PWN, Warszawa 1977 Popatrzmy, jak Roland Barthes opisuje znany portret Andy Warhola sfotografowanego przez Duane'a Michals: to „prowokujący portret, ponieważ Warhol ukrył twarz w dłoniach. Nie mam ochoty intelektualnie komentować tej zabawy w chowanego (to należy do afudiiim); dla mnie, Warhol nic nie ukrywa, ale całkiem otwarcie ofiarowuje nam do czytania swoje ręce, apiwcfiwn to nie gest, lecz nieco odpychająca wymowa szpachelkowatych paznokci, miękkich i jednocześnie twardo zakończonych." Cümerü Łwcw/д, § 19 (tłum. pol. Aviaffo obrazw, op. cit.). Notabene Jurij Łotman uznaje, że p o w t a r z a j ą c e s i ę elementy narracji wizualnej zyskują z n a c z e n i e t w a r z y . Por. Semiofyta /Яти. tłum J. Faryno i T. Miczka, Wiedza Powszechna, Warszawa 1983, s. 104 * Por. etymologiczne związki tych wyrazów u A. Brucknera, Sfownit efymofogicznyytzyta poütífgo. Wiedza Powszechna, Warszawa 1957, s. 107 ™ Zdanie to lepiej brzmi po angielsku: „Where film lets us believe in more things, photography lets us believe more in one thing." Ch. Metz, f W o g n # y ало" F e ü * .October" No 34, Fall 1985, s. 88 ^' Por. David Lowenthal, f r z o z W i f fo o&y tro/, przel. I. Grudzińska-Gross i M. Tański „Res Publica" 1991. nr 3., a także К. Hastrup, PrzfdJWwKMif przzjz/ofci. C/wagi ла kmaf m/m i лиГогн, przeł. S. Sikora, „Konteksty. Polska Sztuka Ludowa" 1997, nr 1-2 " Zdanie to jest tylko potencjalnie prawdziwe. Bardzo często bowiem mamy tendencję, by fotografie traktować jako dokumenty, ślady faktów, wydarzenia-układać je w albumach i nanizywać niczym paciorki na nitki historii. Rzecz jasna podział ten zarysowany jest zbyt ostro. Od dawna literatura (i film) odchodzi (odeszła) od unilinearności. Wystarczy przywołać wprowadzony przez Michaiła Bachtina termin polifoniczność, nie mówiąc już o bardzo wyrafinowanych zabiegach narracyjnych w literaturze (i filmie) współczesnej, by wspomnieć tylko Vladimira Nabokova. " J. Berger, J. Mohr, ДлоГлгг..., op. cit., s. 120-121 ^ K. Hastrup, ÁMfW/w/ogiW Илол, op. cit., s. 18-19 ^ Th. Hard Af Segerstad, Ол Picfonaf ana" Уггба/ Commiwícafio». Л Co/bguy, [w:] №ыа/ ParapAraifj. S f u j í » m Maíf M«¿ia /magery. Acta Universitatis Upsaliensis Nova Series 21, Uppsala 1984, s. 197 Tamże, s. 197-8 " J. Berger, J. Mohr, op. cit., s. 91 ^* Cyt. za Sreten Marić, Zopú w związtw z ^o/gc ш w Maffarmźgo. [w:] tegoż, Уггагсу apo*afí/?iy. przeł. J. Chmielewski, PIW, Warszawa 1987, s. 227 » Cyt. za T. D. Adams, op. cit., s. 461 "° Cyt. za T. D. Adams, op. cit., s. 463 " Cyt. za T. D. Adams, op. cit., s. 475 (spacja moja). Dlatego właśnie tak ważne są elementy kształtujące „tożsamości" bohaterki fotonarracji. ^ R. Barthes, Aviaffo obrazw, op. cit., § 47 " J. Berger, J. Mohr, AnofW..., op. cit., s. 280 " Może się wydawać, że jest to „płaskie" porównanie oparte na potocznym rozumieniu fotografii jako pamięci zewnętrznej, jako zapisu masowego, spospołitowanego doświadczenia (vide fotografie turystycz­ ne, przysłowiowi japońscy turyści), ale to przeświadczenie znajduje również poważnych adwokatów np. w osobach Rolanda Barthes'a i Tadeusza Kantora (por. odwołania do fotografii w sztukach tego ostatniego, a także jego „metodę klisz '). Barthes twierdzi co prawda, że fotografia nie jest pamięcią, tym niemniej opisuje traumatyczne doświad­ czenie, jakie można mieć w obliczu fotografii (fotografii nie da się „przetworzyć", jest traumatycznym doświadczeniem „dotykania" czasu minionego). To traumatyczne doświadczenie warto zestawić z opisem traumy pamięci o jakiej mówi odnośnie do doświadczenia Holocaustu F. Ankersmit, / { ż y t а (WwiWczeme лиюгусглг („Konteksty. Polska Sztuka Ludowa" 1997, nr 1-2). Można by zatem powiedzieć, że fotografia zbliża się do pamięci, na dwóch skrajnie od siebie oddalonych obszarach: w potocznym („turystycznym") i „traumatycznym" doświadczeniu prze­ szłości. Warto też pamiętać o nazwie nadanej fotografii przez Olivera H. Holmesa jeszcze w X I X w. - „lustro z pamięcią". " /foWd BarfW 6y / W i W Дамл«, trans, by R. Howard, Hill and Wang, New York 1977 j . Berger, J. Mohr, op. cit., s. 128 " j . Ortega y Gasset, Dwie мчгШг mgfa/bry, [w:] tegoż, Dg/iiwnanizac/a fzfuti 11ллг przeł. S. Niklewicz, Czytelnik, Warszawa 1980, s. 227 ™ R. Barthes, 77и? Дисоыгм о / Mifory. [w:] tegoż, Aiwfk о / Longuagf, op. cit., s. 138 " Autorzy piszą: „Fotografie w tej sekwencji nie zamierzają być dokumentalne. To znaczy, nie dotiwnmfii/a. one życia kobiety - nawet jej życia subiektywnego." J. Berger, J. Mohr, op. cit., s. 134 �^' M. Proust, &ff/üf-BfWVf, cyt. za U. Eco, Sza&fprz6c&%</zfÁ: po f & Y f g p r z e ł . J . Jamiewicz, Znak, Kraków 1995, s. 44 ^ Por. D. Lowenthal, frzfJzWff fo обсу ¿r¿f/, op. cit. oraz drukowany w tym numerze tekst K. Hastrup, РгглйыЫдлю przf^zfo^c:... ^ Cyt. za: T. D. Adams, WrWwcfion; ЖпЯл^..., op. cit. ^ Na tę tendencję do odtworzenia całości tak w twórczości chłopów, jak i najlepszej twórczości nurtu chłopskiego w literaturze (które „odrzucają opisów ość, mimetyzm, gdyż zmuszone są stworzyć w i e ś z e s ł ó w") predylekcji do takich form jak „życiorys, pamiętnik, dziennik" wskazuje Roch Sulima: „aby powiedzieć cokolwiek, trzeba powiedzieć wszystko od początku. Prawdą jest wiec, że kto nauczył się zaledwie pisać, porywa się na opisanie świata całego. Staje się historiozofem " R. Sulima, S/owo:gf(M. Szb'cf o Mfurzg, Zakład Wydawniczy PA ZMW „Galicja" Kraków 1992, s. 33, 58 i 32. Na tę tendencję do odtwarzania całości (w fotografii) wskazuje wyraźnie przytoczona wcześniej historia pasterza Marcela. Ale warto tu też przywołać przykład niezwykłej autobiografii fotografa Józefa Szymańczyka, której wysłuchała i spisała Anna Engelking - „A może fotograf to więcej niż obserwator? Bohater tej historii nie ogranicza się od patrzenia. Także rejestruje i odtwarza. Jego fotograficzna pamięć i obra­ zowe opowiadania sprawiają, że nie trzeba widzieć zdjęć, żeby w i d z i e ć przyjazd starosty do Kosowa w 1918 roku, samochodzik z budą brezentową na 10 osób', który kursował do stacji Niechaczewo Napoleon Pobidyński, czy wnętrze kurnej chaty we wsi nad jeziorem Czarnym." (ze wstępu) - a która bez specjalnej redakcji ułożyła się [wedle jej słów] w rozwijającą się i toczącą historię życia [informacja ustna]. Józef Szymańczyk, Jfafć/n /bfogm/irm, „Konteksty: Polska Sztuka Ludowa" 1992, nr 3-4 A nieco wcześniej: „Przechowywane w pamięci miejsca mają skłonność do zlewania się w jedno, o ile coś ich wyraźnie nie odróżnia: sekwencja kolejnych scen może się zbić w jedną, i to obdarzoną specyficznymi cechami wszystkich pozostałych. Pamięć zmienia również porządek wydarzeń - przetasowuje kolejność odwiedzanych miejscowo­ ści, przedstawia nam epizody w takim układzie, w jakim powinny się one były zdarzyć." D. Lowenthal, PrzfJzWc fo обсу ¿ra), op. cit. Por. też drukowany w tym numerze tekst K. Hastrup, frzfdf&zwzawf przarzWcv. ^ Рог. T. Rutkowska, Poff/WK&rmzm t'./ifm, „Konteksty: Polska Sztuka Ludowa" 1992, nr 3-4 ^ Na końcu filmu bohater widzi „w rzeczywistości obraz", który na początku filmu pojawił się jako zdjęcie. ^ J. Berger, J. Mohr, op. cit., s. 133 (spacja moja). ^ Można by tu dostrzec pewną analogię do metody amplifikacji, jakiej stosowanie do interpretacji symbolu w filmie sugeruje DonFredericksen. Por. D. Czaja, 3ymW f/Z/m. Uwagf л%гк%М<#н%лг, oraz D. Fredericksen, ДдгУоМ, oba teksty w „Konteksty. Polska Sztuka Ludowa" 1992, nr 3-4 ^ Podobne twierdzenia odnaleźć można w bardzo ciekawym tekście Mieczysława Porębska Czy mffü/órg лмглд zo&zczyc? „Teksty" 1980, nr ć Por. np. J. Borowski, fiłozo/fczne frafcf jy/nWw czbwfaW-pfwbz. muf t' JzWa, „Konteksty: Polska Sztuka Ludowa" 1995, nr 3-4 *' Por. związki fotografii i śmierci u BaMhes'a(&WafWWzw, op. cit.), Metza (op. cit.) i Kantora (L. Caplan, T. Kantor, K. Rabińska, m?z, „Dialog" 1980, nr 12 oraz K. Pleśniarowicz, Г с д У У т и г п TWfiwza Kwifora, V E R B A , Chotomów 1990). " Por. P. Ricoeur, frorgf лк/о^гусглу Joto pfvzmank, vvyoorüz'gnic f przeł. G. Cendrowska, przejrzała T. Dobrzyńska, „Pamięt­ nik Literacki" 1984, z. 2; także dotyczące metafory rozdziały w Jgzy6, my# Wffprg&zc/a, przeł. P. Graff i K. Rosner, PIW, Warszawa 1989 " P. Ricoeur, Mffo^/orycZRf i mffw^fzyczwf, przeł. T. Komendant, „Teksty" 1980, nr 6, s. 191 ** G. Ulmer, op. cit., s. 91 " S. Tyier, Ро#-М<%кгл Етло^гдрлу. flro/л DocwmfMf o/fAf Го fAf Ocwff Docwm^f, [w:j Clifford i Marcus, op. cit., s. 123 Grabarka. Fot. Sławomir Sikora 23 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/906c943686f0254d6e9e9c573fa4c95d.pdf 268efcd386788fd9fe69b49273c1f893 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Książki Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5666 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2011 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5268 Title A name given to the resource Autoportret z negatywu czyli czego można dowiedzieć się o Polakach z góralskich wypowiedzi na temat władzy / Polacy o sobie Creator An entity primarily responsible for making the resource Malewska-Szałygin, Anna Language A language of the resource pol Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Polacy o sobie. Współczesna autorefleksja: jednostka, społeczeństwo, historia, red. Piotr Kowalski, Łomża: Oficyna Wydawnicza „Stpoka" 2005, s. 17-34. Prawa autorskie zastrzeżone. Anna Malewska-Szałygin Autoportret z negatywu czyli czego można się dowiedzieć o Polakach z góralskich wypowiedzi na temat władzy. Tytułowe sformułowanie odwołuje się do zaproponowanego przez Ludwika Stommę określenia portret z negatywu, którego użycie autor Antropologii kultury wsi polskiej XIX w. uzasadnia w ten sposób „wyobrażenia przeciwstawieniem, swoistym negatywem wyobrażeń więc odwrócenie tych wyobrażeń, przekształcenie danej grupy o sobie są tej grupy o obcych". Wystarczy negatywu w pozytyw, by uzyskać własny portret grupy, by dowiedzieć się jakie warunki musi spełniać „swój" (Stomma 1986, s. 63). Zgodnie z tym zaleceniem postaram się odczytać jaki portret własny kreślą nowotarscy górale rozmowach na temat polityki i władzy. Badania prowadzone od 1999 r. na Podhalu przez Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej dotyczyły wiejskich wyobrażeń na temat władzy państwowej. Technika badań przewidywała długie, swobodne rozmowy (porządkowane wytycznymi zawartymi w dyspozycji badawczej), prowadzone we wsiach powiatu Nowy Targ. Muszę zastrzec, że termin górale stosuję w szerokim znaczeniu, nie rezerwując go dla górali tatrzańskich, z okolic Zakopanego. Naszymi rozmówcami byli w większości ludzie w wieku 30 - 70 lat, słabo wykształceni (w większości absolwenci szkoły podstawowej lub zawodowej, rzadziej technikum). Celem badań było przyjrzenie się lokalnemu dyskursowi na tematy polityczne i dlatego rozmowy ogniskowały się wokół pojęć: początkowo słów zaczerpniętych z dyskursu publicznego, a potem, kiedy już oswoiliśmy się z językiem lokalnych rozmów o władzy, doprecyzowaliśmyokreślenia, którymi posługiwali się nasi rozmówcy. 1 �W tym tekście skupię się na pojęciu władza i jego znaczeniach. Wyłania się z nich góralski obraz władzy, ale jeśli zastosować wytyczne Stommy można też zobaczyć portret samych siebie, jaki kreślą nasi rozmówcy. Zalecenia Stommy dotyczą badania stereotypów o „obcych". Można zapytać: na ile demokratycznie wybrani przedstawiciele są widziani przez społeczeństwo jako „obcy"? Z naszych rozmów wynika, że ludzie władzy, politycy są tak właśnie postrzegani. Wybrani spośród społeczeństwa kandydaci po dojściu do władzy przechodzą rodzaj metamorfozy, odtąd stosuje się do nich kategorię oni i uznaje za przeciwieństwo prostego narodu. Górale o władzy. Kiedy w rozmowie padało słowo władza nasi rozmówcy objaśniali je na różne sposoby: władza to jest polityka mnie się wydaje [Kobieta, lat 45]; władza to ktoś kto rządzi [Kobieta lat 55], ktoś kto będzie kierował, jak w pracy tak i w państwie [Kobieta lat 33], ktoś kto lepiej, rozsądniej to zorganizuje, musi być taka „głowa domu" [Taksówkarze lat 35-50]. Pierwsze z zacytowanych zdań potwierdza przekonanie, że pojęcia władza i polityka mają częściowo wspólną płaszczyznę znaczeniową, choć oczywiście rozważywszy wszelkie konotacje nie są to pojęcia pokrywające się, już choćby dlatego, że w rozmowach zwykle występują w innym kontekście słownym. Stwierdzenie władza to ktoś kto rządzi, podobnie jak następne, odsyła do zasadniczej funkcji władzy - kierowania i zarządzania: władza powinna być mądra i dobrze zarządzać [Mężczyzna lat 60]. Takie krótkie quasi definicje nie pojawiały się często. Chętniej stosowaną strategią objaśniania pojęć abstrakcyjnych było odwołanie się do przykładu. Zwykle był on wzięty z życia i tłumaczył abstrakcyjną ideę, poprzez odniesienie jej do zjawisk znanych i bliskich, podobnie jak przypowieść: Władza to jest tako jak łojciec, abo matka w domu. O to jest władza! Jak matka dobrze rzundzi, to ma z cego cyrpać, a jak nie, to ni mo i mo przerombane - objaśniał nas sześćdziesięcioletni rolnik. Porównań do ojca lub matki w rodzinie używali najczęściej ludzie starsi. Prócz nich wiele kobiet w średnim wieku (ok.40), objaśniło problem rządzenia krajem poprzez odniesienie do życia rodzinnego. Przy czym, co zaskakujące w patriarchalnych góralskich rodzinach, głową, o której mówiły była kobieta - zwykle nasza rozmówczyni: niechby tak rządzili jak ja w domu rządzę - postulowała pięćdziesięcioletnia rencistka. 2 �Inna kobieta w jej wieku wtórowała: ja w domu rządzę i mnie słuchają to oni w państwie też tak powinni . Objaśnianie pojęć abstrakcyjnych poprzez odwołanie się do rzeczywistości znanej z własnego doświadczenia opisywał Jacques Le Goff (2002) szukając odpowiedzi na pytanie: w jaki sposób ludzie średniowiecza tworzyli wyobrażenia o odległej dla nich rzeczywistości? Jego zdaniem rozszerzali wiedzę o dobrze znanej człowiekowi mikro skali codziennego życia na makro skalę wyobrażeń o nieznanym świecie. Zaskakujące, ale podobnie postępowali również nasi rozmówcy. Odległe zjawiska objaśniali przez odniesienie do bliskich im i dobrze znanych realiów rodziny lub pracy: władza powinna być jak dobry gazda, żeby ludziom nie brakowało ani chałupy, ani chleba. Na pierwszym miejscu chleba! - mówiła siedemdziesięcioletnia kobieta. Władza to powinna być taka kierownica, to tak samo jak na przykład gospodarz na wsi... - postulował czterdziestoletni kowal. Jak mówi góralskie przysłowie „jak nie ma gazdy, głupi kazdy" - wtórowali nowotarscy taksówkarze, to jak na bacówce, jak ni ma bacy - nic z tego uzupełniał sześćdziesięcioletnie mężczyzna. Co wynika z takiego sposobu mówienia o władzy oprócz spostrzeżenia, że wielkie problemy objaśnia się poprzez odniesienie do codziennych? Jeżeli władza to gazda czy baca, jakie jest miejsce naszych rozmówców w tym układzie? Wydaje się, że pełnią oni rolę inwentarza, owiec, baranów, ale także juhasów, dzieci i parobków w gospodarstwie, w którym gospodarz czy ojciec rodziny organizują pracę. Społeczeństwo byłoby zatem grupą ludzi, której pracą trzeba tak pokierować, żeby zapewnić dobrobyt. To spostrzeżenie potwierdzałyby słowa cytowane na początku rozdziału o kierowniczej funkcji władzy. Władza, zatem powinna zarządzać pracą społeczeństwa tak, żeby ta przynosiła jak najwięcej korzyści. Gdy pytaliśmy naszych rozmówców czy można to tak ująć, niektórzy odpowiadali: aby oni tylko nie szkodzili! W tych słowach zawiera się realistyczny program minimum: skoro władza w Polsce nie umie dobrze zarządzać gospodarką, niech choć nie zarządza na niekorzyść. Warto tu po raz kolejny podkreślić, że - zdaniem naszych rozmówców - głównym zadaniem władzy jest zarządzanie gospodarką tak, aby ludzie swoją pracą mogli wypracować dobrobyt. Porównania „gospodarskie" niosą jeszcze inne przesłanie. Są zdecydowanie przeciwstawne idei władzy kolektywnej. Gazda czy baca uosabiają władzę 3 �jednoosobową, odpowiedzialną i stanowczą: to musi być stanowczy człowiek, żeby mógł coś zrobić! Tak jak gazda jest stanowczy. - twierdził sześćdziesięcioletni rolnik. To zdanie podkreśla podstawową, zdaniem naszych rozmówców, stanowczość. Siedemdziesięcioletni rolnik objaśniając cechę władzy - nam czym jest władza też uwypuklał ten aspekt: to tak jak pasterz idzie owce paść, to som takie co sie dobrze pasom i takie co uciekajom. Dla tych to pasterz musi być ostry, musi je kochać i gonić. Kara musi być! Dyscyplina! Żeby sie bali pasterza! W tych słowach teoretyczne rozważania czym jest władza zostały odniesione do specyfiki polskiej, a polskie społeczeństwo porównane do stada niesfornych owiec. Wielokrotnie spotykaliśmy się z poglądem, że Polacy są społeczeństwem zwaśnionym i trudnym do rządzenia, a przez to wymagającym szczególnie silnej ręki. Zapewne to założenie było podstawą twierdzenia, że cechą dobrej władzy w Polsce jest żeby umiała rygor trzymać. Czterdziestoletni elektryk uściślał ten pogląd: Dla Polaków to rząd silnej ręki najlepszy, bo tak w ogóle to najlepsza jest demokracja. Wtórował mu siedemdziesięcioletni rolnik: No jesce się taki nie urodził, abo nie dorósł taki, co by to chycił w łapy i to tak twardo na 100%. Polsce potrzebna strasnie twarda władza! Bardziej wykształceni rozmówcy mówili o potrzebie zmiany uprawnień polskiego prezydenta. Uważali, że silna władza prezydencka na wzór amerykańskiej byłaby optymalną formą władzy w Polsce. Amerykański dobrobyt przytaczali jako koronny argument na rzecz tej tezy. Często podkreślanym zadaniem władzy było też zapewnianie ludziom bezpieczeństwa. Górale bardzo przeżywali wzrost przestępczości jaki nastąpił po 1989 r. Często o tym mówili, czuli się zagrożeni i wygłaszali sądy ostateczne typu: świat sie kończy! Pani! Kto to kiedy takie rzeczy widział! Gdy pytaliśmy czy opisywane nam przestępstwa wydarzają się we wsiach wokół Nowego Targu czy też wiedzą o nich z telewizyjnych wiadomości, często mieszali wydarzenia bliskie, znane z sąsiedztwa i dalekie, znane z telewizora, które razem składały się na obraz szalejącej przemocy. Oczywiście winą za to obarczali władzę (czasem używali wówczas słowa rząd), która jest zbyt słaba, aby przeciwstawić się przestępczości, zwłaszcza zorganizowanej. Padały wówczas porównania do władz PRL, o których nasi rozmówcy mieli różne zdania, ale byli zgodni, że przestępców umiały trzymać pod kontrolą. Większe bezpieczeństwo na 4 �ulicach było jedynym aspektem rzeczywistości PRL, który był jednoznacznie dobrze oceniany. Prócz funkcji dyscyplinarnych władza powinna również wykazywać się troską o podwładnych. Element troski, podobnie jak rygoru jest dobrze widoczny w porównaniach władzy do matki lub ojca w rodzinie, do gazdy czy pasterza. Wszystkie te osoby mają prawo do narzucania swojej woli i wymuszania posłuszeństwa, ale mają też obowiązek działania dla dobra rodziny, gospodarstwa czy powierzonych ich opiece owiec. Nie sądzę jednak, żeby chodziło o troskę rozumianą w wzór karmienia inwentarza w gospodarstwie. Myślę raczej, że chodzi o organizację pracy taką, aby nikomu nie brakło ni chałupy, ni chleba. Dwa sposoby mówienia o władzy. Przysłuchując się naszym rozmowom można zauważyć wyraźną cezurę oddzielającą dwa, różne sposoby mówienia o władzy. Tą cezurą jest wykształcenie, zwykle skorelowane z wiekiem mówiącego. Większość naszych rozmówców, którzy ukończyli technikum lub liceum (zwykle byli to ludzie w wieku 30-50lat) albo nie posługiwała się terminem władza zastępując je słowami rząd, sejm, posłowie stosując to pojęcie objaśniała je jako instytucje sprawujące albo władzę, które potrafili wymienić. Można stwierdzić, że większość wykształconych respondentów posługiwała się w rozmowie monteskiuszowskim podziałem władzy czego przykładem może być taka wypowiedź pięćdziesięcioletniego sprzedawcy, po technikum ekonomicznym: państwo musi mieć władzę ustawodawczą i wykonawczą. Musi panować ład, porządek. Inaczej było w przypadku ludzi słabo wykształconych i starszych. Oni najczęściej używali określenia władza na opisanie mglistej sfery onych. Sfera władzy była dla nich tak odległa, że jawiła się nieostro jako tajemnicza, niepojęta, inna. Trudno było coś o niej wyraźnie powiedzieć, trudno mieć do niej zaufanie, wzbudzała raczej niepokój. Te spostrzeżenia przywołują na myśl obserwacje Floriana Znanieckiego o władzy, która jest 1 dla chłopów odległa i niepojęta jak Bóg . Wynikałoby z tego zestawienia, że Polityczny porządek jawi się chłopu jako w pewnej mierze bezosobowa moralna siła, absolutnie tajemnicza, której przejaw można w jakiś sposób przewidzieć, ale której istota i prawa nie dadzą się zmienić dzięki ingerencji ludzkiej.(...) Nieograniczona władza przypisywana państwu oraz tajemnica, jaką w wyobraźni chłopa otoczeni są przywódcy, sprawia, że często chłop wiąże z nimi najbardziej niedorzeczne nadzieje i daje dostęp najbardziej czasem absurdalnym obawom. Jeśli nawet bowiem przywódcy kierują się motywami zrozumiałymi dla chłopa, działają oprócz tego w nieograniczonym kręgu nie znanych mu 1 5 �wyobrażenia o władzy zmieniają się bardzo powoli i te opisywane przez Znanieckiego wciąż są rozpoznawalne obecnie, choć najczęściej u ludzi starszych. Nasi słabiej wykształceni rozmówcy używając słowa władza zaskakująco szeroko zakreślali jego pole semantyczne. Często pytani o władzę odpowiadali to ci tam we Warszawie, albo jeszcze szerzej i mniej precyzyjnie no to ci bogaci, no. Jakkolwiek te objaśnienia są niejasne, można dopatrzyć się w nich echa dawnych podziałów organizujących życie na wsi, a przede wszystkim rozmówcom władza kojarzyła się z wyższą sferą: podziału stanowego. Naszym władza to te wszystkie co som na stanowiskach, a my to ino pionki. My tu daleko od Warszawy, to tak musimy robić jak uni każą - twierdził sześćdziesięcioletni rolnik. Wtórowała mu sześćdziesięcioletnia rencistka (rolniczka): władza to zawse musi być wyzsa jako my bidni ludzie. To ci co na stanowisku. O jak ksiądz! On ttyz jest na stanowisku. No to juz jest wyzso, bo on sie na to kształci. No tacy [ludzie władzy - A. M . Sz.] oni tez sie na to kształcili żeby cosi wiedzieli jak trzeba rządzić. Ludzie władzy to elita, wyższa sfera, której życie obserwowane z perspektywy mieszkańców wsi ma wiele cech dawnego życia pańskiego. Określenie oni tam żyją po pańsku pojawiało się bardzo często. Wiele cech przypisywanych tym na górze to przymioty, które Józef Chałasiński przypisuje inteligencji polskiej. Góralskie wyobrażenia o ludziach władzy. Ludzi władzy i mieszkańców wsi różni przede wszystkim wykształcenie, ogłada i pieniądze. Ten na stanowisku to musi być wykształcony - twierdziła cytowana rozmówczyni, inna, osiemdziesięcioletnia rolniczka, uzupełniała to musi być ktoś, kto głowę ma na to, co sie orientuje w tej polityce, w tem wszystkiem. Bo my to nie, my som za głupie na takie coś. Tam musą być ludzie wykształcone i mądrzejsze, nie takie jak my, co tam dozo gadać. Władza to ludzie obyci, przygotowani do wyższych zadań: człowiek nie obyty nie wykształcony, wiedzieć co powiedzieć nie ma po co tam iść, on się musi umieć wypowiedzieć i [Kobieta lat 55]. Zwłaszcza kobiety w średnim wieku podkreślały, że: musi się umieć odpowiednio zachować w wielu sytuacjach, bo na przykład poprzedni prezydent [Lech Wałęsa - A. M . Sz.] to nie umiał, a ten [Aleksander Kwaśniewski - A. M . Sz.] to wręcz przeciwnie, zawsze zachowuje się Wizerunek motywów i planów, dokładnie tak jak Pan Bóg. (...) Reprezentując nadprzyrodzony porządek, państwo jest jednocześnie źródłem nieograniczonych możliwości (Thomas, Znaniecki 1976, s. 133) 6 �człowieka z wyższej sfery uzupełnia postawa fajna, ubranie na nim, no i umiejętność na tej mównicy [Mężczyzna lat 65]. Zdaniem naszych rozmówców pieniądze to podstawowy wyznacznik władzy. Ludzie władzy są bogaci. Warto rozważyć wypowiedź czterdziestoletniego pracownika firmy krawieckiej dotyczącą wprawdzie problemów finansowych, ale wiele mówiącą na interesujący nas temat: Skąd oni biorą tą średnią krajową? Ja się pytam kto zarabia te osiemnaście baniek?[1.800zł - A. M . Sz.] No może posłowie tyle mają. Tu w Nowym Targu to jak ktoś zarobi 8 baniek [800 zł - A. M . Sz.] to podskakuje ze szczęścia. Warszawa ma lepiej, bo przy żłobie jest, nie!. Ostatnie zdanie sugeruje, że władza „promieniuje" pieniędzmi. Kto jest bliżej władzy ma większe szanse zarobić. Potwierdzają to potoczne wyobrażenia o warszawiakach przyjeżdżających na Podhale na letnisko czy na zimowisko. Mieszkając w Warszawie czyli w centrum są bardziej zamożni, obyci, pewni siebie - opromienieni bliskością władzy. Sądzę, że czasownik promieniować prowadzi nas do ważnego aspektu wyobrażeń o władzy. Władza ma swoje centrum - miejsca, gdzie jej atrybuty: stanowiska, obycie, pieniądze są najbardziej skondensowane. Z tego ośrodka rozchodzą się koncentrycznymi kręgami, rozmywającymi się w miarę oddalania. Na wieś splendory władzy centralnej nie docierają. Dojście do władzy to niegodny wprawdzie, ale najszybszy sposób wzbogacenia się. Władza - wiadomo, to potem ułatwia ludziom inne sprawy - twierdziła czterdziestoletnia właścicielka małego sklepu. To samo, choć bardziej poetycko formułował siedemdziesięcioletni rolnik: trza tam blisko złobka siedziec i nabić do kiesonka. Na pytanie: czemu ludzie starają się zdobyć władzę, sześćdziesięcioletnia rencistka odpowiadała: Zeby było lepi cłowiekowi. No na pewno mu jest lepi. On jedzie tam, on jedzie tu i nie musi płacić, bo jemu płacom. No, chleba zawse więcej se na tym dorobi. No jak Wałęsa był na chwile tem prezydentem. Jak się jego dzieciom powodzi? A jak by był pracował to by im się się było na pewno tak nie powodziło. Choćby krótka styczność z władzą bardzo szybko owocuje poprawą kondycji finansowej całej rodziny. Jest to aksjomat, podstawowy pewnik potocznej wiedzy o władzy. Wejście w sferę władzy kładzie się blaskiem złotego na całej rodzinie. Nasi rozmówcy nie mają rewolucyjnych poglądów uważają, że muszą być bogaci i biedni. Tak zawsze było, jest i 7 �będzie. Ale pomału trzeba się bogacić, a nie w ciągu roku i już bogaty! - irytował się starszy mężczyzna. Tu dochodzimy do sedna: bogactwo zdobyte ciężką, często wielopokoleniowa pracą jest wysoko cenione przez naszych rozmówców. Pieniądze szybko zdobyte poprzez dojście do władzy, podobnie jak poprzez udział w ciemnych, interesach uważa się ze niegodne. Tym, którzy są blisko żłobka władza objawia swą złocistą stronę, zwykłym ludziom jawi się przeciwnie, jako nienasycony poborca podatków: ten rząd to tak nam daje w dupę, że nawet tego nie można określić - narzekał na ciężary fiskalne czterdziestoletni elektryk w 2000 r. Pięćdziesięcioletni stolarz formułował podobne zarzuty tyle, że pod adresem sejmu: oni się tam zbierajo, codziennie siedzo tam no i radzo, ażeby kogoś upieprzyć. No i zawsze tego robotnika, tego rolnika upieprzo! Siebie przecież nie upieprzo! Ucisk podatkowy zwykle opisywany był w emocjonalnych, ostrych słowach, choć czasem, zwłaszcza młodsi, lepiej wykształceni rozmówcy przedstawiali go w długich wyliczeniach mających nam wykazać jak zbójeckie są powinności, które trzeba płacić na rzecz państwa. Warto zauważyć, że w rozmowach o fiskalizmie nasi rozmówcy zwykle posługiwali się terminem państwo, a nie władza. Rozbuchany fiskalizm państwa nie jest w stanie nasycić Lewiatana, a ściślej szalonych apetytów ludzi władzy. Formułowany przez Edwarda Shilsa (1994) postulat samoograniczenia jako podstawowej cnoty obywatelskiej jest politykom zupełnie obcy. Naszym rozmówcom trzęsły się ręce ze złości, gdy mówili o zarobkach ludzi władzy i o wszelakich synekurach: Jak taki dyrektor w Krakowie zarabia 2 miliardy 700 milionów , to taki zwykły śmiertelnik nie zarobi do końca życia tego co on za miesiąc. To jak to może być! Jeden i drugi ma taki sam żołądek! - krzyczał kowal na bazarze w Nowym Targu. Wysokie podatki i opłaty na ZUS, fantastyczne zarobki ludzi władzy płacone z pieniędzy podatnika budziły złość, ale prawdziwą nienawiść, często mieszającą się z rozpaczą budziła wyprzedaż majątku narodowego: jak można sprzedać fabrykę czy dom towarowy jednemu biznesmenowi, jak to było budowane przez cały naród? To przecież nie jest jednej osoby, to przecież nie jest władzy. Teraz to nie wiadomo komu sprzedają, a to było całego narodu - zaperzała się rencistka, w średnim wieku. Czem tu mają rządzić, jak wszystko sprzedali? - pytał retorycznie pięćdziesięcioletni stolarz - a ile tam oni piniędzy majom!!! Niech to diabeł jasny weźmie! Wyprzedaż majątku narodowego jest 8 �najcięższym zarzutem wobec władzy. Często padały porównania do rozkradania państwa przez zaborców, czy do pobierania kontyngentów w czasie okupacji niemieckiej. Władza, która nie tylko nie wywiązuje się z umowy, ale jeszcze kradnie i wyprzedaje majątek narodowy działając ewidentnie na niekorzyść obywateli, a tak tę sytuację opisywali nasi rozmówcy, jest podejrzewana o służenie obcym interesom. Jest to najcięższy zarzut jaki można sformułować. Emocjonalne wypowiedzi oni obcym interesom służą! Nie o Polskę dbają!, porównania do okupacyjnych kolaborantów sugerują oskarżanie władzy o zdradę. Ludzie władzy działając gospodarczo na szkodę Polski dopuszczają się zdrady wobec społeczeństwa. Ten proceder politycy ukrywają pod fasadą kłamliwych słów. Hipokryzja władzy budzi w naszych rozmówcach największą furię. Zapewnienia parlamentarzystów o służeniu dobru społecznemu odbierane jako okrutny fałsz. Głosów pełnych oburzenia i złości zanotowaliśmy wiele. Wyjątkowo kwiecista była wypowiedź siedemdziesięciolatki, która mówiła o sobie: ja mam dwie klasy i żem zrobiła w Ameryce obywatelstwo i wszystkie dzieci, żem wypchała i wszystkich wnuków. Ja sześcioro dzieci miała i wszystko żem wypchała, bo co tu biedaki mieli robić. A pisać i cytać nie umim. Ta niepiśmienna gaździna o władzy mówiła w ten sposób: A żeby ślak ich wszystkich trafił! Po co to fałszystwo?! My proste, biedne ludzie, skoły nie mamy, a w ten telewizor teraz troszkę popatrzymy i to widzimy, że tam chamstwo, cygaństwo jest! Bedom sie kochać, kiedy bedom chcieć. Fałszywe takie! Cymu jeden drugiemu tak dokuca?! Cymu ich tam taka kupa?! W Ameryce to ich jest dziesięciu, a nie dziewięciuset dziewięćdziesiąt dziewięć. Uni uceni!!! A dać im łopate niech idom rowy kopać! W państwie nauczycielom mało pensji nie płacom, pielęgniarkom bieda, tyz, a łoni majom! Łoni majom! Jeno siedzo i sie obyczajo! Po co ten fałsz?! (...) A cygaństwo jak sie widzi to az śkoda patseć na to. Ja to w swoim głupim rozumie rozumiem i jak widze posła to bym tak napluła w ocy. Jakoś to oni skromniej powinni! A nie żeby im brzuchy rozsły a my ze karkami zgiętymi!! Obłuda i zakłamanie władzy przemawiającej z telewizora budzą straszne rozgoryczenie. Słowa parlamentarzystów o uchwalaniu uchwał i podejmowaniu działań dla dobra społecznego zderzone z aferami, przekrętami, informacjami o zarobkach płynącymi z tego samego ekranu odbierane są jako kłamstwo niezmiernie irytujące. Powodem złości jest fakt, że kłamstwa władzy unicestwiają realną 9 �rzeczywistość. Wobec zastępowania doświadczanej rzeczywistości przez wykreowaną fikcję nasi rozmówcy czują się zupełnie bezradni. Mamy tu jak sadzę do czynienia z simulacrum, o którym Jean Baudrillard (1998) pisał, że znosi rzeczywistość. Oficjalny dyskurs polityczny kreuje nierzeczywistość, zastępując nią doświadczaną przez naszych rozmówców realność. W ten sposób ich prawda nie ma szans zaistnienia, znika podobnie jak przeżywana przez ludzi codzienność. To budzi irytację, choć jak powiedział jeden z naszych rozmówców do mijania się rzeczywistości z fikcją kreowaną przez polityków zdążyli przyzwyczaić już w latach PRL-u. Na koniec warto zapytać o to, jak to się dzieje, że zwykli ludzie, w tym także pochodzący ze wsi stają się ludźmi władzy? Targowi sprzedawcy mieli na ten temat jasną odpowiedź: Nie ma człowieka, który idzie do władzy żeby zachował swoje...[cechy - A. M . Sz.] traci wtedy swoją tożsamość, traci honor, wiele, wiele traci. Idzie tak jak koń z klapkami na oczach, on rządzi i wszystko. Nie ma człowieka u władzy, żeby cos nie przeskrobał - twierdził pięćdziesięcioletni mężczyzna. Ten pogląd podzielało wielu naszych rozmówców. Władza zmienia ludzi. Wstępując do tego środowiska nawet porządny człowiek przechodzi przemianę i nabiera cech negatywnych: staje się kimś „wyższym", bogatym i zaczyna się interesować wyłącznie własnym dobrobytem. Należy do sfery, na którą, jak twierdzili wszyscy nasi rozmówcy, zwykły człowiek nie ma żadnego wpływu, co znów przypomina wnioski Znanieckiego. Góralskie wyobrażenia o „dobrej władzy". Nasze rozmowy w ogromnej mierze wypełniały narzekania, żeby nie powiedzieć pomstowania na władzę czy polityków. Próbowaliśmy odnaleźć jakieś pozytywne oceny lub jakiś idealny wzorzec zadając pytanie o dobrą władzę. Zwykle uzyskiwaliśmy odpowiedzi odwołujące się do wartości: uczciwy powinien być. Ten kto sprawuje władzę powinien być uczciwy [Kobieta lat 55]. Słowo uczciwy padało najczęściej, streszczając wszelkie etyczne wymagania wobec kandydata do władzy. Nieco mniej popularne, ale dobrze uzupełniające poprzedni termin, było określenie sumienny: byle oni sumiennie rządzili [Kobieta lat 60] lub powinien być solidny, sumienny i nie myśleć tylko o sobie, ino o wszystkich [Kobieta lat 55]. Określenie sumienny i uczciwy jest używane w znacznym stopniu wymiennie - chodzi o to, aby człowiek władzy żył zgodnie z 10 �sumieniem ukształtowanym przez dekalog i miłość bliźniego. Wszystkie postulaty tego typu kończą się stwierdzeniem, że obecnie jest dokładnie na odwrót. Gdy zadawaliśmy pytanie o dobrą władzę wielu rozmówców porównywało ją do służby: Władza służyć powinna Polakom, społeczeństwu, każdemu człowiekowi [Mężczyzna lat 50]. Jak się przekonaliśmy władza rozumiana w kategoriach służby stanowiła idealny wzór wszelkiej władzy. Ten ideał wcielał, zdaniem górali, tylko jeden człowiek - papież Jan Paweł I I : władza nie powinna być władzom, tylko po prostu służyć, tak jak papież, nasz Ojciec Święty. On jest autorytetem, oni powinni się od niego uczyć. On niby rządzi całym światem, ale służy - objaśniała pięćdziesięcioletnia kobieta. Takie rozumienie władzy niewątpliwie zostało ukształtowane na gruncie chrześcijaństwa. Postać Jana Pawła I I jest niezwykle istotna dla zrozumienia góralskich wyobrażeń o władzy. Nasi rozmówcy, zwłaszcza ci wychowani w czasach PRL, bardzo ostro rozdzielali sfery polityki i religii, charakteryzując tę pierwszą jako sferę brudną, drugą zaś jako wzniosłą (Lubańska 2005). W przypadku Jana Pawła I I ten podział jest nieistotny, Ojciec Święty jest ponad nim: papież całą tą politykę utrzymuje, bo on jest podstawą tej polityki, (...) nie chce wojny, nie chce robić zła, chce jak najlepiej, zawsze czyni dobrze - podkreślał sześćdziesięcioletni mężczyzna. Polityczna rola Ojca Świętego jest podkreślana we wszystkich wypowiedziach, podobnie jak w rozmowie taksówkarzy w Nowym Targu: proszę Panią, wojnę przekroczył Papież, Reagan i Gorbaczow. Tych trzech ludzi załatwiło to i dalej tę politykę formują. My bez Papieża to byśmy już 18 republiką byli dawno! Rolnik, emeryt uzupełniał: on był tą iskrą, która rozpaliła wszystko, a wielu naszych rozmówców mówiło po prostu: on komunizm obalił. Zaskakujące, ale w osobie Jana Pawła I I polityka nie tylko nie jest przeciwieństwem religii czy moralności przeciwnie, zdaniem górali on potrafił wnieść do brudnej polityki dobro, przemieniając ją tym samym w sferę, nadal obcą i odległą dla zwykłego człowieka, ale nie diaboliczną. Według naszych rozmówców stało się tak dlatego, że Papież wniósł ewangeliczne wartości do świata polityki: Ojciec święty pokazuje jak wyciąga rękę do każdego. Miał spotkania ekumeniczne nawet z żydami. No najgorzej mu idzie z prawosławiem, ale do każdego wyciąga rękę - mówiła pięśdziesięcioletnia kobieta - i ta jego tolerancja! To jest podstawowa rzecz! Papież przeprasza, on do każdego wyciąga rękę! Starsza gaździna uzupełniała: Ojciec Święty powiedzioł: on psyjmuje i 11 �żydów i muzułmanów i każdego szanuje i powinno się tolerować każdego cłowieka: cy to katolik, cy to zyd, cy cygon. Młodsza kobieta, dawniej należąca do PZPR dodawała: Ojciec Święty pokazuje jak być tolerancyjnym w stosunku do tych, którzy wierzą w co innego niż my. O tolerancję mu chodzi i o pokój. Władza sprawowana w myśl zasad chrześcijańskich uległa przemienieniu. Stało się to za sprawą siły duchowej Jana Pawła I I , którą nasi rozmówcy uważali za tak wielką, że zdolną przemieniać ludzi i narody: on był ta iskrą potrzebną w narodzie, żeby się ludzie obudzili, żeby uwierzyli po prostu w to, że pewne rzeczy są możliwe. Ludzie stali się dużo odważniejsi, takiej otuchy nabrali, bo w ten cas był jesce taki ustrój komunistyczny i to tak różnie było, po prostu my tacy byli zniewoleni, ze nic nie wolno było mówić, nic tego... i po prostu ludzie takiej otuchy nabrali - tak objaśniała studentom fenomen oddziaływania Ojca Świętego staruszka, która ukończyła 2 klasy (rolniczka). Jej wypowiedź dobrze charakteryzuje stosunek górali do Papieża: No to my tu w Ludźmierzu Papieża bardzo szanujemy, bo jesce jak był biskupem w Krakowie, to cęsto psyjezdzoł do Ludźmierza, przeważnie na odpusty. No to sie go widziało, i wiedzieli my ze to ten i jak go wybrali na papieża to kazdy był zadowolony, że to taki, co my go znamy, nie! Dalszy ciąg jej wypowiedzi dotyczy zdarzenia istotnego dla rozważań na temat władzy: I jesce takie zdazenie było, ze jak było koronacjo tej Matki Boskiej Ludźmierskiej w 1963, to te figurę jak podnosili, to jakoś im się pochyliła i berło jej wypadło z rąk i on to chwycił, żeby nie upadło na ziemię. Chwycił to berło! I zaraz śmiali sie z niego księża i biskupi śmiali się z niego, że wróży mu sie jakaś władza i potem było właśnie ta władzo! Opowieść o pochwyconym berle słyszeliśmy od wielu osób. Ludzie opowiadali nam ją wielokrotnie, abyśmy zrozumieli że, władza Ojca Świętego pochodziła od Boga. Opisywane zdarzenie interpretowali jako znak z nieba, rodzaj objawienia woli bożej, element planu bożego wcześniej wiadomy i zakomunikowany wybranym (góralom oczywiście). Odwołując się do sakralnego pochodzenia władzy, o którym pisał zarówno Mircea Eliade (1988), Jean Paul Roux (1998) jak i inni autorzy sądzę, że można pokusić się o przeciwstawienie władzy pochodzenia boskiego i ustanowionej przez ludzi. Reprezentanci wybierani przez elektorat i na mocy umowy społecznej oddelegowani do decydowania w ich imieniu, mają wszystkie ludzkie przywary: samolubność, skłonność do prywaty, nepotyzmu itp. Inaczej z władzą z boskiego nadania, którą Bóg ustanawia i 12 �wzmacnia swą siłą, która pozwala wybrańcowi przemieniać duchowo całe narody. Dlatego ten rodzaj władzy stanowi niedościgły wzór dla władzy ludzkiej. Ucieleśniający go Jan Paweł I I o oczach górali ma wszelkie cechy „bożego pomazańca" - jest wybrany przez boga, jest pośrednikiem pomiędzy światem ludzi i sferą sacrum: w obliczu Najwyższego uosabia rodzaj ludzki wstawiając się za nim, na ludzi oddziałuje mocą, której źródło jest ponad naturalne. Portret z negatywu. Próbując z tych rozważań odtworzyć obraz własny naszych rozmówców zacznijmy od porównań, którymi się posługiwali. Postaci gazdy, bacy, pasterza to jak pisze Sherry Ortner metafory źródłowe, o których można powiedzieć, że są jednym z rodzajów symbolu kardynalnego, który bywa symbolem służącym do porządkowania doświadczenia i uchwycenia go w kategoriach danej kultury, symbolem, który pomaga nam wymyślić w jaki sposób owo doświadczenie tworzy całość (Ortner 2003, s. 110). Jaki obraz własny ujawnia się w tak znaczącej metaforze? Jak już sugerowałam pierwsze skojarzenie to inwentarz w gospodarstwie, owce, które trzeba pilnować, karmić, poić. Jest też możliwa mniej deprecjonująca interpretacja: społeczeństwo to juhasi, członkowie rodziny gospodarza, słowem ludzie, którzy wespół z nim wypracowują dobrobyt, a od niego oczekują zorganizowania pracy tak, żeby była jak najbardziej efektywna. Pierwsza interpretacja nie zakłada podmiotowości. W drugim ujęciu Polacy, a w każdym razie górale, postrzegają się jako samodzielne podmioty, wymagające jedynie pokierowania. Jeżeli od władzy oczekują przede wszystkim dobrego organizowania gospodarki oznacza to, że uważają, iż sami odnajdą się w rzeczywistości rynkowej, o ile prawo, które reguluje tę sferę będzie sprzyjające i przejrzyste. Porównanie władzy do stanowczego pasterza niesfornych owiec wprowadza ważny element autoportretu polskiego społeczeństwa. Oczywiście uzasadnia potrzebę silnej władzy, ale przede wszystkim niesie informację o samoocenie naszych rozmówców, którzy uważają, że Polacy są niesubordynowani, mają kłopoty z samo organizacją i współdziałaniem. Są społeczeństwem zatomizowanym, które jednoczy się w obliczu silnej władzy. Czy zatem idea działania dla wspólnego dobra jest im obca? Przeczą temu bardzo emocjonalne i liczne wypowiedzi na temat rozkradania i wyprzedaży majątku 13 �narodowego. Wiele z nich zawierało argumenty, że przecież był to majątek wypracowany przez społeczeństwo. Można się zastanawiać, na ile jest to wynik oddziaływania socjalistycznych idei upowszechnianych przez radiowęzeł w kombinacie „Podhale". Warto jednak przypomnieć, że górale mają wyjątkowo zakorzenione poczucie własności. Nigdy nie odebrano im ziemi, nie powstały na Podhalu PGR-y. Może to być zatem poczucie więzi i współ wytwarzania czegoś, co nie jest majątkiem konkretnego właściciela, ale wspólnoty narodowej. Z tego wynika, że nasi rozmówcy zakładają istnienie takiej wspólnoty, że czują się składową narodu, wspólnoty, którą Benedict Anderson nazywa wyobrażoną (1997). Jak górale wyobrażają sobie naród, to temat do zbadania, tutaj chciałam jedynie złagodzić indywidualistyczną wizję społeczeństwa, jaką zawiera się w metaforze niesfornych owiec. Władza oprócz funkcji organizacyjnych powinna zapewniać obywatelom bezpieczeństwo - ten postulat jest chyba najstarszym i najbardziej uniwersalnie formułowanym oczekiwaniem wobec wszelkiej władzy i trudno się dziwić, że wciąż jest aktualny. Tymczasem ludzie czują się zagrożeni, bezradni wobec narastającej przestępczości, zwłaszcza zorganizowanej. Porównanie z latami PRL jeszcze pogłębia to wrażenie. Całkiem niedawno było na ulicach dużo bezpieczniej. Po przełomie 1989 r przestępczość bardzo wzrosła, a przede wszystkim znacznie nasiliło się zainteresowanie mediów. Efektem jest społeczne odczucie gwałtownego spadku bezpieczeństwa. Nasi rozmówcy czują się również zagrożeni gospodarczo - zmieniające się przepisy i obciążenia fiskalne powodują, że nikt nie jest pewny jak długo jego mała wytwórnia, zakład usługowy, stragan czy gospodarstwo będzie rentowne. Gdy państwo zmieni przepisy, podniesie VAT, opłaty na ZUS drobny przedsiębiorca splajtuje i zwolni pracowników. W efekcie nikt nie jest pewien jutra, wszyscy obawiają się utraty pracy i narzekają na bardzo słabe zarobki u „prywaciarza", który obciążony świadczeniami na rzecz państwa, nie chce lepiej płacić pracownikom. Większość z nich porównując obecną sytuację z czasami PRL-u z nostalgią wspomina komfort, jakim była stała pensja przynajmniej jednego z członków rodziny pracującego w kombinacie obuwniczym 2 „Podhale" . Warto podkreślić, że górale w stopniu większym niż mieszkańcy innych 2 Kombinat przemysłu obuwniczego "Podhale" zbudowano w Nowym Targu w 1957 r. W okresie największego rozkwitu, w l. 70., zatrudniał do 10.000 pracowników. Został zlikwidowany w 1990r. 14 �regionów, byli od pokoleń przyzwyczajeni do tego, że dochód z górskiego gospodarstwa nie wystarcza na wyżywienie rodziny i trzeba szukać zarobku w rzemiośle lub w pracy za granicą. Mimo, że niepewność jutra nie jest dla nich niczym nowym, po latach zatrudnienia w państwowych zakładach zapewniających stabilność zarobków, obecna sytuacja jawi się jako niepewna. Poczucie niepewności i niestabilności gospodarczej dominuje w wypowiedziach. Wiele o lokalnym autoportrecie mówią opowieści o ludziach władzy, o tym kto może zostać politykiem, jakie cechy predestynują do władzy itp. Nasi rozmówcy uważają się za radykalnie różnych od polityków. Polityk to człowiek wykształcony, obyty, bogaty przywykły do dobrobytu i lekkiej a dochodowej pracy. Ludzie, z którymi rozmawialiśmy - przeciwnie - czują się nieznaczącymi pionkami. Mówią o sobie my bidne ludzie lub my - prosty naród. To poczucie niskiej wartości uzasadniają brakiem edukacji, ogłady, a przede wszystkim biedą. Uważają, że za ciężką pracę są słabo wynagradzani i choćby się zapracowali, nie są w stanie zarobić tyle, by żyć godnie. Zwłaszcza starsi ludzie uważają, że przyszło im żyć z karkami zgiętymi. Młodsi są bardziej konkretni i szukają przyczyn tego, że w Polsce człowiek pracujący fizycznie nie może się dorobić, a w USA czy Niemczech - tak. Za tą poniżającą dla nich sytuację obwiniają fiskalizm państwowy i złe zarządzanie gospodarką. Pod tym określeniem mieszczą się wszystkie afery gospodarcze, nieuczciwości związane z likwidacją i prywatyzacją przedsiębiorstw oraz wyprzedaż majątku narodowego. Są to sprawy bardzo bulwersujące, nasi rozmówcy czują się wobec nich bezsilni. Pracują, ale zyski z ich pracy czerpią inni. W efekcie trudno mówić o poczuciu własnej wartości, gdy walczą o utrzymanie siebie i swoich rodzin. Jedyne co im pozostaje to przekonanie o tym, że w porównaniu do polityków są bardziej uczciwi, sumienni, etyczni. Porównanie z politykami pod kątem wygody życia i dostatku wypada zdecydowanie na niekorzyść naszych rozmówców, rekompensatą za to jest korzystne dla ciężko pracujących ludzi porównanie pod względem moralnym. Wyrzucanie ludziom władzy prywaty, nieuczciwości, zakłamania wiele mówi o wiejskim systemie wartości, w którym uczciwa praca jest jedną z najwyższych wartości. Ciężka, codzienna praca, powolne dorabianie się, bogacenie przez pokolenia są przeciwstawiane obecnym karierom, kiedy to majątek zbijany jest w kilka lat. Czerpanie 15 �korzyści dawniej z przynależności do PZPR, a obecnie z uczestnictwa w polityce lokalnej czy centralnej jest negatywnie wartościowane. Jak wynika z naszych badań: polityka to nie jest uczciwa praca (Rozmowy...2005). Podkreślają to również wypowiedzi dotyczące przemiany moralnej człowieka, który wchodzi w sferę władzy - gdzieś gubi się jego kręgosłup moralny i zrozumienie dla problemów sąsiadów. Dla naszych rozmówców wartością jest sumienna praca, działalność polityków uważają za dorobkiewiczostwo. Co wynika z kreślonego przez górali wzorca idealnego? Ideał władzy formułowany w kategoriach służby zakłada podmiotowość tego, komu ta władza służy. Idea służby jest swego rodzaju dowartościowaniem owego podmiotu. Zmienia to diametralnie istniejącą sytuację, w której nasi rozmówcy czują się pionkami. W modelu idealnym następuje odwrócenie: to oni są godnym poszanowania podmiotem, wobec którego władza pełni funkcje służebne. Takie ujęcie pokazuje silną tęsknotę za poszanowaniem, dostrzeżeniem, zaistnieniem w sferze publicznej. Władza, która służy człowiekowi dostrzega jego problemy i dąży do tego, aby je rozwiązać. W takim ujęciu ludzie, również niewykształceni, są znaczący. Zważywszy, że mówimy tu o sytuacji pożądanej, a nie realizowanej, można wnosić, że nasi rozmówcy czują się nieistotni, lekceważeni, odsunięci o wpływu, a często poniżeni. Wielka irytacja jaką budzą zapewnienia ludzi władzy, o tym, że służą dobru społecznemu wynika z tego, że prawda jest inna, zdaniem naszych rozmówców. Publiczne wypowiedzi polityków o poszanowaniu wyborców i działaniu dla ich dobra, unicestwiają rzeczywistość zastępując ją sielankowa wizją. To budzi w naszych rozmówcach wielkie rozgoryczenie. Media dopuszczają do głosu polityków, głos ludzi niewykształconych jest niesłyszalny. Ich prawda o rzeczywistości nie ma, jak uważają, możliwości zaistnienia. Jest wyparta z dyskursu publicznego i zastąpiona obłudnymi deklaracjami. To wzmaga jeszcze poczucie odsunięcia i tego, że dla polityków nasi rozmówcy stanowią masę, łatwo poddająca się manipulacji. Co objawiają wypowiedzi dotyczące Jana Pawła II? Niewątpliwie ujawniają marzenia o władzy etycznej, zainteresowanej człowiekiem, akceptującej każdego, nawet prostych ludzi; władzy, która ich szanuje na tyle, że chce im służyć. Te marzenia powstają na gruncie przekonania, że w rzeczywistości jest odwrotnie. Wyrastają z poczucia nieposzanowania, okpienia, lekceważenia bidnych ludzi, którzy są pionkami. 16 �Oczywiście nie dotyczy to całego społeczeństwa, ale prostego narodu ludzi niewykształconych, pracujących fizycznie, mieszkających z dala od centrum władzy i bogactwa. Wypowiedzi naszych rozmówców dowodziły, że podział na Polskę „pańską" i „chłopską" jest wciąż aktualny. Józef Burszta wywodzi go ze średniowiecznego porządku społecznego, pokazuje jak umacniał się w czasach renesansu, racjonalizował w dobie oświecenia, nabierał emocjonalnego młodopolskim. O dwudziestoleciu zabarwienia w okresie romantyzmu i międzywojennym pisze, że wówczas podział był doświadczany w kategoriach kultury chłopskiej i szlachecko-inteligenckiej (1985, s. 274). Józef Chałasiński podobnie charakteryzuje go w latach pięćdziesiątych, kiedy przybiera postać opozycji kultura chłopska - kultura inteligencka. Burszta pisze o jego aktualności w latach osiemdziesiątych. Najnowsze wcielenie tego przeciwstawienia Izabella Bukraba Rylska (2005) nazywa dyskursem miejsko-inteligenckim i wiejsko plebejskim. Podsumowując, warto zauważyć, że kreślony przez górali autoportret zakłada bardzo głęboki podział społeczny, wywodzący się jeszcze z czasów społeczeństwa stanowego, a jak widać wciąż aktualny pomimo zmian prawnych włączających warstwę ludową do grona obywateli współdecydujących o losach Polski. Czym charakteryzuje się prosty naród przeciwstawiany tym, którzy żyją po pańsku? skupieniem na sprawach gospodarczych, zapewnić utrzymanie rodziny Przede wszystkim na pracy, pozwalającej odegnać biedę i (Stomma 1986, Kroh 2002). Sprawy gospodarcze są zawsze priorytetowe, a polityka interesuje ich o tyle, o ile ma wpływ na gospodarkę (Rozmowy...2005). Dlatego najistotniejsze są te wartości, które łączą się z pracą uczciwość i sumienność. Stanowiąca zasadniczą większość społeczeństwa grupa ludzi słabiej wykształconych ma poczucie odsunięcia. Ich cele, dążenia, wyznawane wartości nie przebijają się do dyskursu publicznego. Medialne debaty w małym stopniu dotyczą optymalizacji rozwiązań gospodarczych, skupiają się na sprawach politycznych, o których nasi rozmówcy mówili, że są fanaberią dla bogatych, co nie muszą ciężko pracować. Bibliografia: Anderson B. 17 �1997 Wspólnoty wyobrażone, tłum. S. Asmsterdamski, Kraków. Baudrillard J. 1998 Procesja symulakrów, w: Postmodernizm, red. J. Nycz, tłum. T. Komendant, Kraków, s. 175-189. Bukraba-Rylska I . 2005 Na temat wsi i socjologii wsi (pomiędzy dyskursem wiejsko-plebejskim a miejsko inteligenckim),Warszawa. Burszta J. 1982 Osobowość chłopa polskiego u progu niepodległości jako wynik przemian agrarnych i społeczno-ekonomicznych, w: Dzieje szkolnictwa i oświaty na wsi polskiej, red. S. Michalski, t. I, Warszawa. 1985 Chłopskie źródła kultury, Warszawa. Chałasiński J 1997 Przeszłość i przyszłość inteligencji polskiej, Warszawa. Eliade M . 1988 Historia wierzeń i idei religijnych, t. 1, tłum. S. Tokarski, Warszawa 1994 Historia wierzeń i idei religijnych, t. 2, tłum. S. Tokarski, Warszawa Goff Le J. 2002 Kultura średniowiecznej Europy, tłum. H. Szumańska-Grossowa, Gdańsk, Warszawa. Lubańska M . 2005 Religia i polityka. Ich wzajemne relacje w powiecie nowotarskim, w: Rozmowy z góralami o polityce, red. A. Malewska-Szałygin, Warszawa, s. 125-140. Ortner Sh. B. 2003 O symbolach kardynalnych, w: Badanie kultury. Elementy teorii antropologicznej, tłum E. Klekot, Warszawa, s. 106-116. Rozmowy... 2005 Rozmowy z góralami o polityce, red. A. Malewska-Szałygin, Warszawa. 18 �Roux J. P. 1998 Król. Mity i symbole, tłum. K. Marczewska Warszawa. Schils E, 1994 Co to jest społeczeństwo obywatelskie?, w: Europa i społeczeństwo obywatelskie. Rozmowy w Castel Gandolfo, red. K. Michalski, tłum. D. Lachowska, Kraków. Stomma L. 1986 Antropologia kultury wsi polskiej XIX w, Warszawa Thomas W. I . , Znaniecki F. 1976 Chłop polski w Europie i Ameryce, tłum. M . Metelska, Warszawa. 19 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/0335604c1ebb33288e75b58c912e4f10.pdf d82e4961e738df2409f9259fcd6580bf Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3093 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2001 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2897 Title A name given to the resource Autorzy numeru / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2001 t.55 z.1-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2001 t.55 z.1-4, s.554-559 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text AUTORZY NUMERU Autorzy numeru (ostra satyra na M . Tatcher; napisana z T o n y m Howardem, Theatre Royal, Stratford East, 1980); The Genius (Royal Court Theater [dalej R C T ] , 1983); Bloody Poetry (Heymarket Theatre, Leicester, 1984); Prat'da; A Fleet Streat Comedy (napisane z Davidem Hare, National Theatre, Londyn 1985); Greenland (RCT, Londyn 1988); H . I . D . (Hess is Dead), (Almeida Theatre, L o n ­ dyn 1989); W a n Nights (wraz z Tariqiem A l i m , R C T , Londyn W a r r e n D . A n d e r s o n - profesor State University o f Massachu­ 1989); Moscow Gold (wraz z Tariqiem A l i m , Barbican Theatre, setts, Amherst- Studiował literaturę klasyczną na Uniwersyte­ Londyn 1989); Berlin Bertie (RCT, Londyn 1992). Polskie tłu­ cie w Haverford (dyplom w 1942 r.) i w Oksfordzie (dyplom maczenie Gra w Churchilla, tłum. J. Anders, „Dialog" I V , 1981. H o n o u r School o f Literae Humaniores w 1949 r . ) . W 1947 r. G i o v a n n i C e r r i - ur. w 1940 r. w Rzymie, profesor zwyczajny lite­ zdobył tytuł d o k t o r a na Uniwersytecie Harvarda, gdzie też w 1954 r. obronił pracę habilitacyjną. Wykłada! m . i n . grekę ratury greckiej na Wydziale Literatury i Filozofii Instituto U n i ­ i łacinę w College of Wooster (1950-67) i na Uniwersytecie versitario Orientale w Neapolu. D o tematów, na których k o n ­ Stanowym M i c h i g a n w A n n A r b o r . W latach 1967-1970 byl centrował się w dotychczasowej pracy badawczej należą: zwią­ profesorem komparatysryki literackiej na Uniwersytecie Stano­ zek między oralnością a pismem w kompozycji i rozprzestrzenia­ w y m Iowa. O d r. 1970 związany z Uniwersytetem Stanowym niu tekstów poetyckich w epoce archaicznej i klasycznej; epos Massachusetts w Amherst (od 1980 r. jest profesorem emery­ homerycki; słownictwo polityczne w liryce i tragedii; teorie an­ t o w a n y m ) . Prowadził wykłady, m . i n . na uniwersytetach w Rzy­ tyczne na temat natury i celów opowiadania historycznego mie, Londynie, Oksfordzie, Palermo i A t e n a c h . Główne zain­ i biograficznego; mechanizmy narracyjno-ekspresywne, za po­ teresowania to literatura i muzyka starożytnej Grecji, literatu­ mocą których m i t jest ustawicznie aktualizowany jako paradyg­ ra wiktoriańska (zwłaszcza twórczość M . A r n o l d a i G . Manleya mat sytuacji indywidualnych i społecznych; rytuały, ideologia Hopkinsa) oraz kompararvstyka literacka. Byl założycielem i kultura dionizyjska; technika dramaturgiczna tragedii attyc- i w latach 1978-1981 dyrektorem Translation Center przy U n i ­ kiej V w . p.n.e.; myśl platońska ze szczególnym uzwględnie- wersytecie Massachusetts o r a : założycielem i wspóldyrektorem niem teorii k o m u n i k a c j i i poetyki; filozofia i poezja Ksenofane- (1980-1981) Five-College Seminar o n Literary Translation. sa z K o l o f o n u i Parmenidesa z Elei. Najważniejsze publikacje: Aeschylus, Prometheus Bound, trans­ lated w i t h an i n t r o d u c t i o n and notes and the Classical Tradition Inicjator, koordynator i redaktor prac zbiorowych, organi­ 1963' Matthew Arnold 1971; Ethos and Education zator międzynarodowych konferencji naukowych. W wydaw­ in Greek Music Cambridge 1966; Music and Musicians m Ancient nictwie A r g o (Lecce) kieruje serią„II vello d o r o " , w której p u ­ Gre­ blikowane są teksty greckie i łacińskie oraz studia o świecie an¬ A u t o r 72 haseł o antycznej muzyce greckiej w The tycznym. Członek K o m i t e t u Naukowego periodyku „Ouademi New Grove Dictionary of Music and Musicians oraz licznych ar­ U r b i n a t i d i C u l t u r a Classica" (od 1995 r ) . Członek K o m i t e t u ece 1995 tykułów i recenzji publikowanych w prasie specjalistycznej. Wydawniczego periodyku ..Mediterráneo A n t i c o : Economie Societa C u l t u r e " . Ostatnio zosta! mianowany redaktorem na­ czelnym periodyku „Annali dell'Instituto Univetsitario O r i e n ­ K r y s t y n a B a r t o l - filolog klasyczny, hellenista, profesor U n i w e r ­ sytetu i m . A d a m a Mickiewicza w Poznaniu; interesuje się po­ tale" (Sezione ezją grecką różnych okresów, zwłaszcza jej aspektami wyko¬ dakcyjnym pracował o d m o m e n t u jego założenia (1979). Studies in Ancient tyczno- di Escfiilo. Saggio di semántica, Iambus. Literary Sources (1993), książki: Studia teore­ i historyczno-literackie nad dialogiem w którego Komitecie Re­ Najważniejsze publikacje: I I Ünguaggio politico nel Prometeo nawczymi; autorka licznych prac teoretycznych i interpretacyj­ n y c h z tej dziedziny, m . i n . monografii Greek Elegy and filologico-letteraria), tragedia greca. Studi sull'Antigone Roma 1975; Legisíarione orale e di Sofocle e sulk Supplia di Eu­ ripide, N a p o l i 1979; Storia e biografia nel pensiero antico, Roma¬ pseudo-Plutarcha „O muzyce" (1995) oraz pierwszego catościowego przekładu na -Bari 1983 (wspólnie z B. G e n t i l i m ) ; Platone sociólogo delia ca- język polski dialogu pseudo-Plutarcha O muzyce (1992). Jej au­ municazione, M i l a n o 1991, wydanie rozszerzone i uaktualnione: torstwa jest też t o m I (Jakub i elegia) dwutomowej publikacji L i ­ Lecce 1996; Parmenule di Elea, Poema sulla natura, Introduzío- ryka grecka. Wybór tekstów i komentarz pod red. lerzego Danie- ne, testo, traduzione e note di G . Cerri, M i l a n o 1999. Jest takze autorem literackiego przekładu i wstępu do Iliady. Omem, Ilia­ lewicza (t. I I Melika w opr. J. D . ) . de, M i l a n o 1986. Przekład ten został wyróżniony pierwszą na­ Obecnie pracuje nad k o m e n t o w a n y m przekładem wybra­ nych pism Filodemosa oraz Mędrców przy uczcie grodą X X V I edycji konkursu „Citta d i Monselice". Atenajosa. Uczestniczy jako współautor w przygotowaniu akademickiego A r k a d i u s z C h o l e w a - mieszkaniec Gardzienic. Studiował ogrod­ podręcznika historii literatury greckiej. n i c t w o . Pracuje w O P T „Gardzienice". Zajmuje się regionali­ zmem i fotografią. Zbigniew B e n e d y k t o w i c z - antropolog kultury, redaktor naczel­ ny miesięcznika „Konteksty. Polska Sztuka Ludowa". Członek redakcji „Kwartalnika Filmowego". Kierownik Pracowni A n ­ Dariusz Czaja - etnolog, studia UJ. Napisał pracę doktorską tropologii K u l t u r y , F i l m u i Sztuki Audiowizualnej w Instytucie o symbolu w filmie. Pracuje w Instytucie Etnologii UJ i w re­ Sztuki Polskiej A k a d e m i i N a u k . A u t o r prac z zakresu wyobraź­ dakcji „Kontekstów". Redaktor książki Mitologie n i symbolicznej i antropologii wspótczesnej. Współautor książ­ (1994) i Metamorfozy ciała (1999). popularne k i [z Danutą Benedyktowicz] Dom w tradycji ludowej (1993). A u t o r pracy Portrety obcych (2000). J e r r y D a n i e l e w i c z - profesor zwyczajny, wiceprzewodniczący K o ­ m i t e t u N a u k o Kulturze Antycznej P A N . jest kierownikiem H o w a r d B r e n t o n - czołowy dramaturg angielski, poeta, pisarz; dy­ Zakładu Hellenistyki w Instytucie Filologii Klasycznej U n i w e r ­ rektor Royal Shakespeare Company. Napisał wiele ważnych sytetu i m . A d a m a Mickiewicza w Poznaniu. Zajmuje się głów­ (The Roundhouse, L o n ­ nie poezją antyczną, zwłaszcza gtecką. Tej ostatniej dotyczy dyn, 1977); Sore Throats (The Warehouse, London 1979); The szereg jego studiów teoretycznych, historyczno-literackich i i n ­ i głośnych sztuk, m . i n . Epsom Downs (sztuka wywołała obyczajowy skandal i ataki terpretacyjnych, a takze kilka książek, m. i n . : Liryka starożytnej cenzury; National Theatre, London 1980); A Short Sharp Shock! Grecji (najnowsze, uaktualnione wydanie Warszawa-Poznań Romans in Bntains 554 �AUTORZY NUMERI' 1 9 % ) , Miary wierszowe greckiej liryki. Problemy opisu i interpre­ tacji, Poznań 1994 (wersja angielska: Problems of Notation interpretation. B o c h u m 1996), Liryka grecka, t. I I : Melika, and War- Ireneusz G u s z p i t - teatrolog, pracownik naukowy w Zakładzie T e o r i i K u l t u r y i Sztuk W i d o w i s k o w y c h IFP Uniwersytetu Wrocławskiego oraz na Wydziale A k t o r s k i m wrocławskiej szawa-Poznań 1999 (edycja tekstu z komentarzem naukowym; P W S T . Szczególne obszary zainteresowań: herezje teatralne t. I w opracowaniu prof. Krystyny Bartol). Jest współautorem X X wieku (Osterwa, G r o t o w s k i , Gardzienice), zwolennik an­ przygotowywanego do d r u k u podręcznika akademickiego Lite­ tropologicznej refleksji nad teatrem. ratura Grecji starożytne) pod red. prof. Henryka Podbielskiego. Wespół z Krystyna Bartol pracuje obecnie nad k o m e n t o w a n y m przekładem dzieła Atenajosa Mędrcy przy uczcie. A l i s o n H o d g e - jest wykładowcą d t a m a t u w Royol Holloway Col­ lege Uniwersytetu Londyńskiego. Była założycielką i współdyrektorem artystycznym T e a t r u A l i b i , a następnie asystentką re­ Jacek Dobrowolski - poeta, tłumacz. A u t o r esejów poświęco­ nych teatrowi współczesnemu publikowanych przez miesięcz­ nik „Teatr": Tańczący zbawiciel Jerzego Grotowskiego (nr żysera przy Włodzimierzu Staniewskim w G a r d z i e n i c k i m Ośrodku Praktyk Teatralnych. Kierowała wieloma projektami teatralnymi, np. przygotowała Misery Stephena Kinga w Te­ atrze C r i t e r i o n w Londynie, prowadziła półroczny trening ak­ 12/1998 i 1/1999) oraz Złoty osioł, czyli misteria (nr 6/1999). torski we współpracy z Londyńskim Instytutem Sztuki Współ­ V i l i a m D o c o l o m a n s k y - ur. 1975, reżyser teatralny (Słowacja). czesnej (Institute o/Contemporary A n s ) . W latach 1991-94 założył i prowadził własną grupę teatralną (Bodea Theater, Liptowski Mikulasz); realizuje projekt Allen A l e k s a n d e r J a c k o w s k i - antropolog kultury (studia: socjologia and Naomi, oparty na wierszach A . Ginsburga. W latach 1994¬ UW), 99 studiuje reżyserię teatralną (Brno). W 1999 roku przygoto­ nej, zwłaszcza ludowej. Krytyk sztuki. Organizator kilkudziesię­ autor wielu tekstów o współczesnej kulturze artystycz­ wuje lalkarski spektakl Syrenka (Na Razcestf Banska Bystrica; ciu wystaw sztuki ludowej i naiwnej w kraju i za granicą. Ostat­ udział w międzynarodowym festiwalu teatrów lalkarskich na nio wydal Sztukę zwana naiwna, Na skróty, Obrazy ludowe. Re­ Słowacji i w międzynarodowym festiwalu Hradec Kralove daktor „Kontekstów". w Czechach) oraz Tramwaj zwany pożądaniem (Studio M a r t a Brno, oparty na sztuce T . Williamsa a inspirowany obozem dla W i e s ł a w J u s z c z a k - profesor Instytutu H i s t o r i i Sztuki Uniwersy­ uchodźców w Czechach; udział w festiwalach I T S A m s t e r d a m , tetu Warszawskiego i Instytutu Sztuki P A N . Historyk sztuki, Hradec Kralove, Z l o m vaz Praha). W tymże roku powstaje do­ filozof, autor wielu książek i artykułów oraz tłumaczeń (w r y m kumentalny film I . Chauna o pracy I . Kelarovej i V . Doćolo- z litetatury pięknej). W y b i t n y znawca malarstwa polskiego X I X niansky'ego (With Ida Behind a M i r r o r ) . W roku 2000 przygoto­ i X X w. Obecnie jego główne zainteresowania badawcze t o fi­ wuje w M a r t a Brno spektakl Oz (scenariusz P. Michałek i V . lozofia sztuki oraz historia religii. Prowadzi wykłady monogra­ Docolomansky) w kixiperacji z brytyjskim choreografem po­ ficzne poświęcone m . i n . archaicznej greckiej myśli o sztuce, chodzenia nigeryjskiego O l u T a i w o (nominacja za najlepsze koncepcji sztuki u Platona, teorii sztuki u Heideggera oraz przedstawienie i dla najlepszego aktora na festiwalu ITS w A m ­ związkom sztuki i religii. Opublikował m . i n . Wojtkiewicz sterdamie; na międzynarodowej konferencji antropologicznej wa sztuka. Warszawa 1965, i no­ Kraków 2000; Jan Stanisławski, w Brnie wraz z O . T a i w o przedstawiają metody wykorzystane Warszawa 1972; Postimpresjoru.ści, Warszawa 1973; Malarstwo W przedstawieniu). Prowadzi warsztaty (wraz z 1. Kelarova) polskę: modernizm, w Zegg, Belzig - Berlin. Udział w warsztatach prowadzonych 1979; Fakty i wyobraźnia, przez „Gardzienice". Przygotowuje przedstawienie na mory- ki albo „O granicach: wach tekstów A . Strinberga i F. D i i r e n m a t t a The Deathdance menty. Szkice z teorii i filozofii sztuki', Warszawa 1995, oraz prze­ ( H a D i v a d l o B r n o ) . Uczy w I n t e r n a t i o n a l School for H u m a n kłady Coctail Party Eliota oraz dwóch poematów Blake'a: M i l ­ Voice (1995-2001). Obecnie realizuje projekt Lorca. Dark Lo­ ion, Zaślubmy Nieba i Pieklą (\X'vdawnictwo Universitas). Warszawa 1977; Miody Weiss, Warszawa Warszawa 1979; Zasłona w rajskie pta­ okresu powieści". Warszawa 1981; Frag­ ve Sonnets (zakładający m. i n . pobyt wśród andaluzyjskich Cy­ ganów). Studia doktoranckie w D A M U , Praga. Zofia K a ł k u s K r y s t y n a D u n i e c - adiunkt w Zakładzie T e a t r u Instytutu Sztuki PAN. A u t o r k a rozpraw i artykułów z zakresu historii teatru i teatru współczesnego, książki Kaprysy Prospera. inscenizacje Leona Szekspirowskie mieszkanka Gardzienic. L e s z e k K o l a n k i e w i c z - d o k t o r nauk humanistycznych; adiunkt w Instytucie K u l t u r y Polskiej na Uniwersytecie Warszawskim; adiunkt na Wydziale Wiedzy o Teatrze w A k a d e m i i Teatralnej ba. Aleksandra Zelwerowicza w Warszawie. W latach SchiiUra. 70., w okresie tzw. kultury czynnej, uczestnik prac Instytutu Labo­ J a c e k D z i e k a n - absolwent polonistyki K U L (praca magisterska ratorium Jerzego Grotowskiego. Zajmuje się głównie antropo­ o „Gardzienicach"), d o k t o r a n t w I E i A K U A M . Mieszka w Dę­ logią teatru, będąc j e d n y m z najczynmejszych jej propagatorów bicy, gdzie pracuje jako dziennikarz w tygodniku „Obserwator na gruncie polskim. Jest stałym współpracownikiem miesięcz­ nika „Dialog", na którego lamach opublikował wiele esejów, Lokalny". opisów przedstawień (cykl „Notatki po spektaklu"), a także tłu­ M a r i a Fogler - studentka I I roku filozofii na UJ oraz 2. edycji maczeń. Najważniejsze publikacje: Na drodze do kultury czyn­ nej. O działalności Instytutu Grotowskiego. Teatr Laboratorium A k a d e m i i Praktyk Teatralnych w Gardzienicach. u' lalach 1970-1977, Wrocław 1978; Święty Artaud, Warszawa Mariusz Gołaj - ukończył polonistykę we Wrocławiu. W czasie 1988; Samba z bogami. Opowieść studiów mocno zaangażowany we wroctawski n u r t teatru stu­ 1995; Kropelka brandy antropologiczna, Warszawa ze Sionehenge, „Dialog" 1998-1999, denckiego i alternatywnego; praca magisterska o subkulturze Dziady. Teatr Święta Zmańych, Gdańsk 2000. więziennej. O d 1978 roku w Gardziernicach. Brał udział w nie­ mal wszystkich projektach merytorycznych Ośrodka Praktyk D a r i u s z Kosiński - historyk teatru szczególnie zainteresowany Teatralnych. Główne role we wszystkich dotychczasowych sztuką aktorską oraz polską tradycją teatru misteryjnego o d spektaklach. Koordynował większość projektów edukacyjnych Mickiewicza po „Gardzienice", pracownik naukowy UJ; w la­ Ośrodka w latach osiemdziesiątych i dziewięćdziesiątych; o d tach 1999-2000 pracował przy organizacji Festiwalu „Misteria, 4 lat koordynuje Akademię Praktyk Teatralnych. inicjacje". 555 �Al l i 'R/Y NUMERU M o n i k a K u b a t - absolwentk.. polonistyki wroctawskiej, student­ do końca ka piątego r o k u historii sztuki. O d k i l k u lat współpracuje V wieku p.n.e.. Warszawa 1988; Religijność nych Greków, starożyt­ Warszawa 1994. z O P T „Gardzienice", ukończyta Akademię Praktyk Teatral­ nych w Gardzienicach (przy teatrze zajmuje się organizowa­ P i o t r M a c h u l - dziennikarz, muzyk folkowy, absolwent pierwszej niem wystaw, m . i n . w ramach projektu „Ukraina-Polska-Euro- edycji A k a d e m i i Praktyk T e a t r a l n y c h w Gardzienicach. Pu­ pa" wystawy i k o n Jerzego Nowosielskiego). blikowane fragmenty słownika terminów O . P. T . „Gardzieni­ ce" i wywiad z M a c i e j e m Rychłym to część pracy magister¬ skiej Kreacja T o m e k K u b i c k i „ K u b e k " - student A k a d e m i i Praktyk Teatral­ nych przy O P T O.P.T. „Gardzienice", absolwent Nauczycielskiego i funkcja „Gardzienice" muzyki i muzyczności w twórczości przygotowywanej w Instytucie K u l t u r y Kolegium Języka Angielskiego na Uniwersytecie Warszawskim, Polskiej U n i w e r s y t e t u Warszawskiego u d r . hab. Leszka K o - wokalista grupv „Pan Profeska", autor książek: Wndmek i Wd- lankiewicza. gotka (1997), Trzyjemność (2C0O) C a r o l M a r t i n - jest docentem dramaturgii w Tisch School of the T o m a s z K u b i k o w s k i - urodzony w 1962. Studiował wiedzę o te­ A r t s na uniwersytecie nowojorskim ( N e w York University). atrze i filozofię. Wykładowca i prorektor A k a d e m i i Teatralnej Obecnie ptacuje nad książką poświęconą przedstawieniom do­ w Warszawie. Członek redakcji „Dialogu". W 1994 zaproszony k u m e n t a l n y m w U S A . Swą pierwszą podróż do Polski odbyła do prowadzenia wykładów na Uniwersytecie w R i c h m o n d . na jesieni 2000 r. Ważniejsze publikacje: Ateneum 1928-1998, Watszawa B ł a ż e j M a t u s i a k O P - d o m i n i k a n i n , filolog klasyczny, współreda­ 1998; Siafeffl bytów teatralnych, Warszawa 1994. guje pismo „Canor" poświęcone interpretacjom muzyki dawnej L i d i a K u c h t ó w n a - historyk teatru, profesor w Instytucie sztuki (redaktor odpowiedzialny za dział średniowieczny). Obecnie P A N , członek K o m i t e t u N a u k o Sztuce P A N . Prowadzi bada­ przygotowuje pracę na temat teologii muzyki Hildegardy z Bin¬ nia nad historią teatru polskiego i europejskiego X X w . A u t o r ­ gen. Współpracował z M a r c i n e m Bornus-Szczycińskim przy ka prac monograficznych o W i l a m i e Horzycy i Irenie Solskiej. projekcie „Siedem tradycji" (praca nad chorałem dominikań­ Edyrorka pism teatralnych. Przygotowuje biografię artystyczną skim) i przy Festiwalu M u z y k i Dawnej w Jarosławiu. Karola Frycza. A l e k s a n d r a M e l b e c h o w s k a - L u t y - historyk sztuki, studia na M i c h a e l L a m b e r t - profesor Urûversity of N a t a l , jest starszym wy- U W , d o k t o r a t z nauk humanistycznych ( U W 1966). Specjali­ kładowcą filologii klasycznej na Uniwersytecie N a t a l u w Pie- zacja: historyk sztuki polskiej XIX/XX w . A d i u n k t w Instytu¬ termaritzburgu w Republice Południowej A f r y k i . Prowadzi za­ cie Sztuki P A N (gdzie pracowała w latach 1955-1985), Pra­ jęcia poświęcone analizie porównawczej rytuałów antycznych cownia Słownika Artystów Polskich. A u t o r k a 35 artykułów i afrykańskich oraz zagadnieniom płci i seksualności w antyku. i 7 książek, m . i n . Teojii k'u/iatkou>ski (monografia), Ossoli­ Jest promotorem wielu prac doktorskich porównujących po­ n e u m , Wrocław 1966; Widmo. Życie i twórczość szczególne elementy kultury afrykańskiej i antyku. O p u b l i k o ­ Laveaux, wał liczne prace poświęcone literaturze starożytnej Grecji 0 rzeźbie {niskiej XIX w., IS P A N , Warszawa 1993 i Rzvmu oraz szczególnie go interesującym zagadnieniom związ­ z Piotrem Szubertem); M a l i mistrzowie polskiego pejzażu ków między obrzędami antycznej Grecji a tradycyjnymi ryru- w., N e r i t o n , Warszawa 1997; Nokturny. Widoki nocy w malar­ ałami zuluskimi. Interesuje się także muzyką (jest k i e r o w n i ­ stwie polskim, A r k a d y , Warszawa 1999. Wrocław 1988; Ludwika De Posagi i ludzie. Antologia tekstów (wspólnie XIX kiem uniwersyteckiego zespołu madrygalistów), podróżami (byt inicjatorem i przewodnikiem uniwersyteckich wypraw do Gre­ W o j c i e c h M i c h e r a - antropolog kultury (studia U W ) , twórca te­ cji, T u r c j i , W ł o c h i C h i n ) o r a ; teatrem (reżyserował przedsta­ lewizyjny, prowadzi zajęcia na U W i w A k a d e m i i Teatralnej wienie Bachamek w Warszawie. A u t o r książki Anti-Daniken. Eurypidesa). O d niedawna jesr związany z C e n t r u m Etvki Uniwersytetu N a t a l u , gdzie wykłada etykę afrykańską i chińską. A d a m N a w i e r s k i - absolwent etnologii (UJ), d o k t o r a n t przy W y ­ dziale Historycznym UJ. W ł o d z i m i e r c L e n g a u e r - ur. w 1949, profesor w Instytucie H i ­ storycznym Uniwersytetu Warszawskiego. Studiował na U n i ­ Jerzy N o w o s i e l s k i - malarz, rysownik, scenograf, o d 1976 profe­ r.) sor A S P w Krakowie, od 1994 członek P A U ; członek grupy i habilitację (1985 r ) . W 1996 r. mianowany profesorem na­ młodych plasryków i Grupy Krakowskiej. Fascynacja ikoną wersytecie Warszawskim, gdzie uzyskał d o k t o r a t (1975 uk humanistycznych. O d 1971 jest p r a c o w n i k i e m I n s t y t u t u znajduje silne odzwierciedlenie w jego twórczości, kompozy­ Historycznego U n i w e r s y t e t u Watszawskiego. Główny przed­ cjach figuralnych i pejzażach. A u t o r kompozycji m o n u m e n t a l ­ m i o t jego zainteresowań badawczych stanowi historia starożyt­ nych ( m . i n . kościoły w Louvre i T y c h a c h ; cerkwi w Hajnów­ nej Grecji okresu archaicznego i klasycznego, a zwłaszcza pro­ ce). A u t o r prac teoretycznych o ikonie i malarstwie, m . i n . Wo­ blematyka ustroju, świadomości społecznej, k u l t u r y , m e n t a l ­ kół tkany. Rozmowy z Jerzym Nowosielskim, ności oraz religii. Jest członkiem Polskiego Towatzystwa Filo­ sławia, 1985; Inność prawo¬ 1991. logicznego, Polskiego Towarzystwa Historycznego, K o m i t e t u Głównego O l i m p i a d y Historycznej, K o m i t e t u N a u k o K u l t u ­ P a w e ł P a s s i n i - student A k a d e m i i Praktyk Teatralnych przy rze A n t y c z n e j P A N (od 1995 r.) oraz Rady N a u k o w e j Instytu­ O P T „Gardzienice", student filozofii Uniwersytetu Warszaw­ tu Filologii Klasycznej. Pełni funkcję zastępcy przewodniczą­ skiego oraz Wydziału Reżyserii A k a d e m i i Teatralnej w Warsza¬ cego Zarządu Krajowego Funduszu na Rzecz Dzieci. Jest też wie członkiem Rady Redakcyjnej czasopisma „Meander", człon­ kiem redakcji „Ars Regia" i „Przeglądu Historycznego" (od J a c e k J a n P a w l i k S V D - etnolog, werbista, długoletni misjonarz 1998 r. pełni funkcje zastępcy redaktora). Najważniejsze p u ­ w Togo. Studia z antropologii kultury i socjologii porównaw­ blikacje: Greek Commandes in tfie 5th and 4th Centuries B. C. czej na Uniwersytecie Kartezjusza w Paryżu uwieńczone pracą Warszawa 1979; Po­ doktorską na temat obtzędów pogrzebowych. W latach 1994¬ Polittcs and Ideology: A Study ofMilitarism, jecie równości w greckich lumcepcjach politycznych. Od Homera 556 1999 pracownik Instytutu Etnologii i Lingwistyki „Anthropos" �AlTORZY NUMERI w Sankt A u g u s t i n , N i e m c y . Wykładowca etnologii na U n i w e r ­ skiego i Edwarda Stachury, Bydgoszcz 1985; sytecie Warmińsko-Mazurskim śmierć. Zabijanie Mickiewicza w Olsztynie. A u t o r książki Braterstwo albo w Kole Sprawy Bożej, Paryż 1988 (I w y d . ) , Kraków 1990 ( I I w y d . ) , Gdańsk 1999 ( I I I w y d . ) ; Mę­ Łtpenence sociale de la mori. czennice z Saint Denis. Opowiadania, Warszawa 1990; Stos dla A n d r z e j P i e ń k o s - adiunkt w Instytucie Sztuki U W . Wraz z zo­ Adama albo kacerze i kapłani, Warszawa 1994; Paryskie pasaże. ną, Jolantą Chrzanowską-Pieńkos, opublikował Słownik arty­ Opowieść o tajemnych przejściach, styczny Paryża i regionu lle-de-France Mistrz. 1996; 1996, 1999; wieku, kon polskiej sztuki X X w . (Poznań 1997). Prace z zakresu histo­ Gdańsk 1997; Śmierć w wodzie. Proza. Gdańsk 1999, Książę rii sztuki nowoczesnej, k r y t y k i artystycznej i eseistyki dotyczą­ bezdomny, L u b l i n 1999. Widowisko, Gdańsk Gdańsk 1995, Raptularz końca (Warszawa 1996) i Leksy­ cej kultury publikuje m . i n . w czasopismach „Art and Busness", Założył „laboratorium gatunków mowy". Poszukuje sposo­ „Dom i Wnętrze", „Nowy N u r t " , „Znak" oraz periodykach na­ bów wypowiedzi na pograniczu eseju, felietonu, prozy artystycz­ ukowych „Ikonotheka", „Rocznik Historii Sztuki". „Artibus et nej, d r a m a t u , multimediów. Przez dziesięć lat pracował nad Historiae". „pasażami" i „raptularzami". O b y d w a etapy poszukiwań dobie­ gły końca, co nie znaczy, że zrezygnował z dalszej pracy. M a r i a P r u s s a k - pracuje w Instytucie Badań Literackich P A N i równocześnie jest k i e r o w n i k i e m Katedry Badań nad Teatrem M a c i e j R y c h ł y - muzyk, psycholog, absolwent psychologii U A M i Filmem Uniwersytetu i m . Kardynała Stefana Wyszyńskiego. w Poznaniu, były pracownik naukowy na Wydziale N a u k Spo­ Pracuje nad edycją krytyczną dziel A d a m a Mickiewicza - jest łecznych w Instytucie Psychologii, badacz archaicznych f o r m członkiem k o m i t e t u redakcyjnego W y d a n i a Rocznicowego, w k u l t u r a c h tradycyjnych. Współpracował z Teatrem Kana publikuje rozprawy z zakresu edytorstwa tekstów literackich. w Szczecinie, Teatrem „Lalka" w Waszawie, Teatrem Wiersza- Przygotowuje również kolejny t o m studiów poświęconych dra­ lin w Supraślu, Teatrem Witkacego w Zakopanem. Obecnie m a t o m Stanisława Wyspiańskiego i ich realizacjom teatralnym współpracuje z Teatrem „Gardzienice" i Akademią Praktyk Te­ atralnych przy Ośrodku Praktyk Teatralnych „Gardzienice". C z e s ł a w R o b o t y c k i - a n t r o p o l o g kultury, profesor. Kierownik I n ­ Publikował m . i n . w „Kwartalniku H i s t o r i i K u l t u r y M a t e r i a l ­ stytutu Etnologii UJ. A u t o r licznych artykułów i książek m. i n . nej", „Muzyce", „Kontekstach", „Krasnogrudzie", „Czasie K u l ­ Etnografia wobec kultury współczesnej. Zajmuje się antropologią tury". Lider i współzałożyciel zespołu „Kwartet Jorgi", w którym gra na różnorodnych fletach i piszczałkach, wielu spośród k i l ­ kultury współczesnej. kudziesięciu przez siebie skonstruowanych. Z zespołem nagrał Jadwiga M . R o d o w i c z - doktor, japonistka, studia na japonistyce sześć płyt z muzyką inspirowaną folklorem wielu regionów Eu- Uniwersytetu Warszawskiego oraz na Uniwersytecie Tokijskim. W latach 1977-1979 staż w teatrze nó (Tessenkai) w T o k i o pod LP. 1985 Pronit, Life Kwartet Jorgi kierunkiem Kanze Tetsunojo W latach 1974-1977 współpraca LP. 1986 Pronit, Kwartet Jorgi z Teatrem Laboratorium Jerzego Grotowskiego. W latach 1979 LP. 1988 Polskie Nagrania, Kwartet Jorgi vol. I (an. - 1989 aktorka i współpracownica Włodzimierza Staniewskiego C D . 1991 J A M , Kwanet w Ośrodku C D . 1991 J A M , T o i Tao Praktyk Teatralnych „Gardzienice" W latach Biskupińska) Jorgi 1994_1999 pracownik Ministetstwa Spraw Zagranicznych (rad­ C D . 1992 Polskie Nagrania, Kwartet Jorgi vol. i i 2 (tzw. Bisku­ ca w Ambasadzie RP w T o k i o ) . Specjalizuje się w teorii w i d o w i ­ pińska) ska i dramatu nó. Publikacje: Piec wcieleń kobiety w teatrze no, M C . 1994 K a m a h u k , Gędżbowa Pusty Obłok, Warszawa 1993, Aktor doskonały. M C x 2 . 1994 Quartet - płyty 1 i 2 Traktaty Zeamie- go o sztuce nó, Słowo/obraz terytoria, Gdańsk 2000. C D . 1995 Polskie Radio, Jorgi - Knieja Chopin C D . 2000 Folk Magazine, Muzyka na trąbkę, gitarę i flet Tomasz Rodowicz - historyk filozofii ( A T K ) , aktor i muzyk, pszczelarz i młynarz. W 1972 założył z przyjaciółmi w Warsza­ R i c h a r d S c h e c h n e r - jeden z najwybitniejszych żyjących twórców wie pierwszy w Polsce ośrodek socjoterapii dla młodzieży uza­ teatru poszukującego, teoretyk i filozof teatru i kultury. Studio­ leżnionej. W latach 1974-76 współpracował z T e a t r e m Labora­ wał anglistykę w C o r n e l l University i w State of Iowa U n i v e r ­ t o r i u m we Wrocławiu przy projektach parateatralnych. Współ­ sity, doktorat w 1962 w T u l a n e University. W 1964 był jednym twórca Ośrodka Praktyk Teatralnych „Gardzienice", gdzie pra­ z współautorów i reżyserów „The Free Southern Theatre", cuje do dziś. W 1985 wyreżyserował w M u n s t e r (Niemcy) Pro­ a rok później „The N e w Orleans G r o u p " (obok malarza Fran­ meteusza wg Ajschylosa. W latach 1992-94 współpracował z te­ ka Adamsa i kompozytora Paula Epsteina). Twórca i kierow­ atrem T a n t o w W i e d n i u , w 1996 w duńskim Oyfri Veg. nik, a także przez wiele lat główny reżyser „The Performance W „Gardzienicach" jest współodpowiedzialny za stronę m u ­ G r o u p " , zespołu założonego w 1967 r o k u . W 1968 zyczną projektów; w 2000 r. wydal płytę z muzyką antyczną spektakl Dionysus in 69, w 1969 Makbet wg Shakespeare'a, ko­ Metamorfozy. W A k a d e m i i Praktyk Teatralnych prowadzi tre­ lejno: kreacja zbiorowa Commune 1970-72, Kly zbrodni ning fizyczny i zajęcia głosowe. Pracuje nad projektem O r k i e ­ parda 1972-74, Matka Courage Brechta 1975, The Marylin stra Antyczna. Opublikował m . i n . : Sacrum wobec mitu Projeci Davida Gaarda 1975, Edyp Seneki w opracowaniu Te­ Eliadego (1974), Charakterystyka i struktura według Kotarbińskiego według nauk historycznych (1975); Dyskusja Stanisława Ignacego [Witkiewicza] ze współczesna m u filozofią [w: „Studia Ftloso- phia Christianae", A T K , 1976). powstał da Hughesa 1977, Cops T h e r r y ' C u r t i s a Foxa 1978. W She- 1980 opuści! „The Performance G r o u p " , przygotowując w t y m sa­ m y m roku collage Króla Leara i Ryszarda Ul Shakespeare'a - Richard's Lear. Prof. R. Schechner poddaje analizie i k o m e n t u ­ je rezultaty artystycznych poszukiwań własnego zespołu i teatru K r z y s z t o f R u t k o w s k i - dr hab. Pisarz. D o k t o r a t na Uniwersyte­ awangardowego w ogóle m . i n . : relacje przestrzenne, i c h zabu­ cie Warszawskim, habilitacja w Instytucie Badań Literackich rzenia a reakcje i współuczestnictwo widzów, teatr a rytuał, P A N . Wykładał m . i n . w Uniwersytecie Warszawskim, na U n i ­ spektakl strukturalistyczny etc. Zajmuje się teatrem w świetle wersytecie Paris V I I I , w paryskim Instytucie K a t o l i c k i m . socjologiii, antropologii, teorii zachowań i teorii k o m u n i k a c j i . Kolejne etapy jego pisania wyznaczają następujące książki: Przeciw H literaturze. Esej o poezji czynnej Mirona Biabszew- 557 Profesor T i s c h School o f A r t s na Uniwersytecie N o w o j o r s k i m . Redaktor awangardowego kwartalnika „The Drama Review: �AUTORZY NUMERU T h e Journal ot Performance Studies" (wcześniej „Tulane Dra­ - Korea Południowa (Rut' - przedliturgiczny obrzęd pojed¬ ma Review") w latach 1962-1969 i ponownie o d 1986 roku. nania - reconciliation; t e c h n i k i śmiechu jako sposób łącze­ Redakror naczelny wydawanej przez wydawnictwo Routledge nia się ze światem ponadzmysłowym; t e c h n i k i zaśpiewu; serii „World o f Performance" oraz kierownik artystyczny zespo­ akty graniczne protagonisty obrzędu - jako perfekcja opa­ łu „East Coast A t t i s t s " . Publikacje: Public Domain, 1969, T/te nowania gry z ryzykiem); Environmental Théâtre 1973, 18 Projecis 1976, wspólnie z Mady Schuman Ritiuii Pltrv and Performance 1976, Essays on Perfor­ mance Theory 1977, Between Theaire and Anthropobgy, ture of Klasztory Góry A t h o s (śpiew jako akt przebóstwienia; ide­ alna przestrzeń liturgiczna - replika groty). The Fu­ Ritual. Jest projektodawcą, autorem założeń i organizatorem mię­ dzynarodowych Sympozjów, gromadzących wybitnych przed­ stawicieli nauk humanistycznych i teatru z całego świata: P r z e m y s ł a w Sieraczyński - student etnologii UJ, student A k a ­ - demii Praktyk Teatralnych w Gardzienicach, fotograf. Włodzimierz Staniewski - Teatr wobec tradycji ludowych, 1980, w ramach Festiwalu T e a t r u Narodów (wspólorganizacja: Tomasz Rodowicz) urodzony w 1950 w Bardo nad rzeką Przyroda słowa w Teatrze, 1987 (współpraca - Jadwiga Ro­ dowicz) Nysą. Uważa, że ukształtowanie ziemi, z której człowiek się wy­ - Ekologia Teatru wodzi, ma wpływ na jego osobowość. - Prowincje wobec centrum, - Misteria. Inicjacje Kraków, 1999, 2000 Studia polonistyczne najpierw na Uniwersytecie Jagielłoń- 1990, 1991 1991 skim w Krakowie, m . i n . konwersatoria u profesora Kazimierza M i a l wykłady na uniwersytetach w M e x i c o City, Dallas W y k i , a później na Uniwersytecie Wrocławskim. W t y m sa­ ( U S A ) , N e w Hempshire ( U S A ) . Bennington College, N Y U , m y m czasie praca w Teatrze S T U Krzysztofa Jasińskiego. T r i n i t y College ( U S A ) , A k a d e m i i Teatralnej w Paryżu. W roku 1971 powołany przez Jerzego Grotowskiego do Te­ Z towarzyszeniem kolegów z Ośrodka Praktyk Teatralnych atru Laboratorium, w którym - jak dziś uważa - najbardziej po¬ ( m . i n . Mariusza Golaja, Tomasza Rodowicza, A n n y Zubrzyc­ żytecznym dla niego doświadczeniem było układanie scenariu­ kiej, Jadwigi Zubrzyckiej, D o r o t y Borowskiej, Grzegorza Brala, szy dla tzw. „special projects". Elżbiety Poleśnej) prowadził zajęcia dla aktorów, m . i n . w T o ­ Według jego scenariuszy realizowane były projekty w Brze­ Od r o n t o , Bostonie, Baltimore (Uniwersytet T e a t r u Narodów), Cardiff, Sztokholmie. zince i Wrocławiu, Stanach Zjednoczonych, A u s t r a l i i . 1975 odbywa etnograficzne wędrówki badawcze na wschodzie Polski, wożąc w plecaku Gargantua i Pantagruel F. W grudniu 1991, 1992, 1994 - zajęcia dla aktorów Royal Shakespeare Company w Stratfordzie. Rabelaiego i M . Bachtina Kultura ludowa średniowiecza i Rene¬ Jest reżyserem przedstawień „Gardzienic": - Gargantua i Pantagruelna p o s t a w i e Francaise'a Rabelaisego W 1977 zakłada teatr, który zaczyna działalność na unikal­ - Gusła na podstawie I I i I V cz. Dziadów Adama Mickiewicza nych w o w y m czasie prawach Stowarzyszenia (zachowano prawa - Żywot protopopa z 1932 r. - dekret prezydenta RP). Pisze Statut Stowarzyszenia, - Ćarmina a teatr nazywa Ośrodkiem Praktyk Teatralnych „Gardzienice". - sansu. Pierwsze lata teatr przeżywa dzięki wkładom finansowym Awwakuma Burana Metamorfozy na podstawie Apulejusza Przedstawienia były prezentowane w wielu krajach świata: członków zespołu, pomocy zaprzyjaźnionych osób i instytucji - Festiwal T e a t r u Narodów - Baltimore, U S A hobbystycznych (np. Towarzystwo K u l t u r y Teatralnej). Pierw­ - T h e First N e w York International Festival of A r t s - U S A szym miejscem pracy teatru jest zrujnowana kaplica innowier­ - Seoul O l i m p i e A r t s Festival - Korea cza (ariańska) we wsi Gardzienice pod L u b l i n e m . - Toga Theater Festival - Japonia Staniewski jest autorem idei W y p r a w i Zgromadzeń, sta­ a także w Sao Paolo, Amsterdamie, Nancy, Londynie, Ber­ nowiących w pierwszych latach podstawę praktyk teatral­ linie, Bostonie, T o r o n t o , Sztokholmie i wielu i n n y c h miej­ nych, a organizowanych w środowiskach tubylczych (wsie, scach. W r o k u 2001 bardzo dobrze przyjęte zostały występy kolonie, rezerwaty). W r a z z Tomaszem Rodowiczem prowa­ w n o w o j o r s k i m „La M a m m a " oraz C e n t r u m Meyerholda dził realizację wszystkich W y p r a w i Zgromadzeń w Moskwie (Światowa O l i m p i a d a T e a t r u ) . Pisał o n i c h m . i n . Ośrodka Praktyk T e a t r a l n y c h . „New York Times", „Izwiestia". Generalna wykładnia tych przedsięwzięć zawarta jest w szki­ Po dwudziestu latach ciągłej i konsekwentnej pracy warszta­ cu Po nowe naturalne środowisko teatru, wygłoszonym przez W . towej i dydaktycznej z młodzieżą w Gardzienicach Staniewski po­ Staniewskiego na konferencji Nowego T e a t r u w ramach Inter­ wołał do istnienia w roku 1997 Akademię Praktyk Teatralnych. national Théâtre Instituto - Helsinki 1978, a potem na K o n ­ gresie I T I w Sofii (1979). Z „Gardzienic" Staniewskiego wyszło wielu ludzi, których działalność, w Polsce i za granicą, rozwija i krzewi wyrosłe t u A u t o r (reżyseria, scenariusz, struktura muzyczna, rozwiąza­ idee pracy w nowych, naturalnych środowiskach kultury, t z n . nia przestrzenne) wszystkich ptzedstawień Ośrodka Praktyk na prowincjach, na wsiach, wśród mniejszości narodowych Teattalnych. w imię wzajemnego zrozumienia i zaufania. Odbył wiele zagranicznych wędrówek badawczych, m . i n . dla porównania oryginalnych, tradycyjnych ceremoniałów oraz W k i l k u krajach pracują grupy teatralne wyrosłe z etosu „Gatdzienic". technik ruchu, głosu, dialogowania, organizowania przestrzeni z t y m i technikami, które wprowadził do pracy Ośrodka z wła­ Niektóte nagrody: - snej i n t u i c j i . Ważniejsze z n i c h to: - - - odznaka „Zasłużonego działacza k u l t u r y " przyznana przez - nagroda Ministra Spraw Zagranicznych za wybitne zasługi Laponia (joifcu - technika zaśpiewu i r y t m o i n k a n t a c j i , po­ ezja melliczna); - Meksyk - Indianie Tarahumara w medal Ministra K u l t u r y i Sztuki Egiptu za wkład w rozwój światowego teatru eksperymentalnego Sierra M a d r e Ministra K u l t u r y i Sztuki Occiden­ dla kultury polskiej za granicą tal (raramurü - wielo- ! wielodziesięciogodzinne biegi; ryt- - medal wojewody lubelskiego za zasługi w rozwój regionu mooddech; źródła energii); - nagroda Ministra K u l t u r y i Sztuki za wybitne osiągnięcia Stany Zjednoczone - Indianie Z u n i (tańce deszczu - ob­ rzęd jako akt sprawczy; inicjacje dzieci); artystyczne i upowszechnianie k u l t u r y teatralnej - 558 nagroda i m . Konrada Swinarskiego �AUTORZY NUMERU O teatrze „Gardzienice" i ideach działalności Włodzimierza „Studio" - wystawy i dzieła. Warszawa 1998; Szajna - Galeria, Rzeszów 1999. Staniewskiego opowiadają m . i n . książki: Zbigniew T a r a n i e n k o , Gardzienice. Praktyki' teatralne Włodzimierza Staniewskiego, W y ­ d a w n i c t w o Test, L u b l i n 1997; Paul A l l a i n , Gardzienice. Polish T/iearre m Transition, H a r w o o d A c a d e m i c Publishers ( W i e l k a Brytania). W książce Twenry Cemury Actors U c h T r z c i o n k o w s k i - asystent w Katedrze Historii Starożytnej 1997 K U L Specjalizuje się w historii religii starożytnej Grecji. A u t o r Training licznych artykułów publikowanych w prasie specjalistycznej. (Routledge 2000) znajduje się rozdział poświęcony metodzie pracy Staniewskiego. Obecnie Staniewski pracuje nad książką J a k o b U l l m a n - niemiecki kompozytor muzyki awangardowej, dla wydawnictwa Routledge w Londynie. który po obejrzeniu Kosmosu w Berlinie przysłał zamieszczony w numerze list i doslal partyturę swojej kompozycji na glos i i n ­ J a n Stęszewski - muzykolog, profesor Uniwersytetu i m . A . M i c ­ strumenty z tekstem greckim. kiewicza w Poznaniu. Główne obszary zainteresowań badaw­ czych: muzyka ludowa polska (również polskich mniejszości na Jerzy S ł a w o m i r W a s i l e w s k i - etnolog, d o k t o r habilitowany, Litwie, Białorusi, R u m u n i i ) , wschodniostowiańska, pozaeuro­ pracuje w Katedrze Etnologii i A n t r o p o l o g i i K u l t u r o w e j U W . pejska; historia muzyki polskiej o d X V I I w . do współczesnej; W latach 1971-80 był uczestnikiem corocznej eksdycji I H K M metodologia muzykologii. Liczne publikacje własne oraz redak­ P A N do M o n g o l i i . Prowadził też penetrację etnograficzną i n ­ cje zwartych publikacji i serii wydawniczych, aktualnie uczest­ n y c h krajów A z j i . A u t o r książek: Podróż do piekieł, rzecz o sza­ niczy w wydaniu Dziel Wszystkich H e n r y k a Wieniawskiego, mańskich „Res Facta N o v a " i serii prac muzykologicznych Zakładu M u ­ W - w a 1989. misteriach, W - w a 1979, Tabu a paradygmaty etnologii, zykologii U A M i Poznańskiego Towarzystwo Przyjaciół N u k . Wykłada na U A M , U ] i w Europejskiej A k a d e m i i Sztuk, wy­ J o a n n a W i c h o w s k a - absolwentka teatrologii Uniwersytetu Ja­ kładał na U W , K U L , na uniwersytetach niemieckich (Freie giellońskiego i A k a d e m i i Praktyk T e a t r a l n y c h „Gardzienice". Universitaet, Berlin, Getynga) i w Hiszpanii ( G i r o n a ) . Byl pre­ Była aktorka T e a t r u „Węgajty" i wieloletnia współpracownicz­ zesem Zarządu Głównego Związku Kompozytorów Polskich, ka i aktorka T e a t r u „Gardzienice". Realizatorka autorskich Polskiej Rady Muzycznej i wiceprzewodniczącym Międzynaro­ projektów m . i n . Noce Mkańskte (Gardzienice 2000). Poetka. dowe) Rady Muzycznej U N E S C O . A n n a W y k a - socjolog kultury, doc. dr. hab., pracuje w IFiS P A N . Zajmuje się nowymi zjawiskami w kulturze i metodologią jako­ L u c j a n Świetlicki - historyk i regionalista z Piask, animator k u l ­ tury, przez kilkadziesiąt lat nauczyciel historii i kierownik miej­ ściową. Napisała m . i n . pracę Badacz społeczny wobec scowej szkoły, o d piętnastu lat intensywnie dokumentuje histo­ czenia, doświad­ 1993. rię okolic Piask, autor wielu publikacji na ten temat. A g a t a Z y g l e w s k a - absolwentka 1 A k a d e m i i Praktyk Teatralnych przy O P T „Gardzienice", studentka Instytutu A n g l i s t y k i oraz Zbigniew T a r a n i e n k o - pracownik I n s t y t u t u Filozofii Uniwersy­ tetu Warszawskiego. Estetyk, teoretyk, krytyk sztuki, teatru Instytutu Stosowanych N a u k Społecznych Uniwersytetu W a r ­ i literatury. Długoletni dyrektor Galerii „Studio" w Warszawie. szawskiego, w latach 1999-2000 pracowniczka i współpracow­ Kurator Kolekcji „Studio". A u t o r koncepcji teatru narracji pla­ niczka O P T „Gardzienice", realizatorka (i wspólrealizatorka) stycznej. A u t o r k i l k u tomów wywiadów z najwybitniejszymi ar­ projektów m . i n . O f f - K o n f r o n t a c j i . tystami polskimi. Ważne miejsce w jego zainteresowaniach zaj­ muje współczesny polski teatr poszukujący własnych środków M i r a Ż e l e c h o w e r - A l e k s i u n - studia i dyplom (1966) w Katedrze wyrazu, zwłaszcza twórczość Józefa Szajny, Leszka Mądzika Malarstwa Architektonicznego PWSSP we Wrocławiu. Upra­ i Włodzimierza wia malarstwo. Ponad 70 wystaw indywidualnych i zbiorowych. Staniewskiego. Najważniejsze p u b l i k a c j e : Śmiech staropolski, Warszawa 1977; Teatr hez dramatu. Warsza­ Obrazy w zbiorach M u z e u m Sztuki Współczesnej W a t y k a n u , wa 1979, Rozmowy o teatrze, Warszawa 1981; Rozmowy z pisa­ Ludwigshaffen, M u z e u m N a r o d o w y m w Warszawie i Wrocła¬ rzami. Warszawa 1986; Rozmowy o malarstwie, Wrocław w i u . w zbiorach prywatnych w Londynie, Jerozolimie, N o w y m Uwagi o sztuce współczesnej, Warszawa 1992; Adam 1987; Warszawa 1988; Szajna - 70 lat, Myjak - rzeźba, Termopiie. Dokumenty terroru 1944-56, Olsztyn 1993; Jorku, Warszawie i i n n y c h miastach. Nasze O d 28 lat jest a k t y w n y m przyjacielem „Gardzienic". T a m Warszawa 1993; Kolek­ z okazji 25-lecia Ośrodka Praktyk Teatralnych „Gardzienice", cja „Studio" - dzieła i twórcy, Warszawa 1997; Gardzienice. Prak­ na zaproszenie jego twórcy odbyło się tam spotkanie Smak Sza­ tyki teatralne Włodzimierza Staniewskiego, Lublin 1997. batu z wystawa M i r y Żelechower-Aleksiun o tej samej nazwie. Galeria 559 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/3429e3d18245c4c7ec8cfe2a4c3962e6.pdf 8df9fcb34ce9e91083ec3b7a4c9a7ec6 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3152 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1988 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2952 Title A name given to the resource Autorzy pisma w latach 1947-1987 / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1988 t.42 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1988 t.42 z.1-2, s.138 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text AUTORZY PISMA W LATACH 1947-1987 A b r a m i u k M a r i a , A b r a m o w i c z A n d r z e j , A d a m o w s k i J a n , Aleksa K a o z k o K r y s t y n a , K a c z m a r c z y k I z o l d a , Kaczorowska B l a n k a , Anastazja, Kalinowski Ambrożewicz P h i l i p p o , Astalosz Terosa, Anacka-Łyjak M a r i a , Ariós Szandor. Kamocki Wojciech, Janusz, Kamińska Kamykowski J a n i n a , Kamiński Zbigniew, Kantor Antoni, Ryszard, K a r w i c k a Toresa, K o n a r o w a H a l i n a , K i j a k - S o l o w s k i F o r d y n a n d , Tailored, K i t o w s k a Małgorzata, Kłobuszowska Bożena, Kłosiewicz D a n u t a , Władysław-, K o l a g o Władysława, K o l b u s z o w s k i Jacek, Kołodziejska B a r b a r a , Bałabanow K r y s t y n a , Banach Andrzej, Banatoanu Bartmiński Jerzy, Bartosz Adam, Bartoszewski B a r u t Józof, Basistowa K r y s t y n a , Bazielich B a r b a r a , B c n o d y k - Komornicka-Rościszewska Teresa, K o p a n i a Teresa, Korbę O. A a towicz Biało- K o r n e c k i M a r i a n , K o s s a k o w s k i A n d r z e j , Kostysz J u l i u s z , K o t u l a p i o t r o w i c z W o j c i e c h , Biela K a z i m i e r z , B i e l a w s k i L u d w i k , B i e - Franciszek, KowaJska-Lowioka Anna., K o w a l s k i Marek A r p a d , Zbigniew, Bernasikowa Maria, Beylin Pawol, łous U r s z u l a , Bioniarzowa J a n i n a , B i h a l j i - M e r m O t o , B i s k u p s k i K o w n a c k a M a r i a , K ó s K a r o l , K r a j e w s k a Ja.nina, Krasińska Елуа, Romuald, Helena, K r a s n o w o l s k i A n d r z o j , K r a s s o w s k i W i t o l d , K r a s u s k i Wojciech, Stanisław, Błońska M a r i a , K r e u z e r Kareł, K r i p p o n d o r f Janusz, K r o l l A n t o n i , K r o h Magda­ Bittnor-Szowczykowa Halina, Błaehowski Aloksandor, Blaszczyk Blumówna Bocheński Zbigniew, Bogatyński Władysław, B o j a r s k a I r e n a , lena, K r o t o s k i Tadeusz, Królikowska B o j k o Szymon, B o l d u a n Tadeusz, B r i s t i g e r Michał, B r u k a l s k a Krzysztofowicz Stefania, K r z y w i o c R u d o l f , Krzyżanowski J u l i a n , Barbara, Jacek, Brzozowski Kubiak Krzysztof, J u l i a n , B y l i n a Stanisław, Buczek L i d i a , B u j a k J a n , B u j a k o w a Kukier Ryszard, M a r i a , Bukowska-Florońska I r o n a , Bukowska. J a n i n a , B u r s z t a K u r a l Bożena, K u r e k J a n , K u r e k Mirosława, K u r k i o w i c z J a n , Józof. Kutrzeba-Pojnarowa Brykowski Rj'szard, Brzoska Wanda, Kubik Elżbieta, K r y g J a n , Kuczyńska-Skrzypek Kunczyńska-Iracka Anna, Anna, Kunz Ludvik, Anna. Chętnik A d a m , Chętnikowa J a d w i g a , C h i t i m a J o n Cons., Ohmio- Langer J i f i , Leach E d m u n d R., Łochowski Paweł, Lesień-Pła- l a r s k i Wacław, Chmielowski W i t o l d , Chmielińska I r e n a , Choro- checka K r y s t y n a , Leszczycki siński J a n , C h r a n i c k i J a n , Chróścicki Juliusz A n t o n i , Chrzanowska Lew P a u l i n a , Chrzanowski Tadeusz, C h w i e r u t A n n a , Chybiński A d o l f , Józof, Lippóczy N o r b e r t , L i p s k i M a r i a n , L l o y d A . L . , L u d a w s k a Cichowicz Janina, L u d w i k o v a Miroslava. Wiesława, Cierniak Stanisław, Ciesielski Z y g m u n t , Stanisław, Lóvi-Strauss Claude, Stefan, L e w a n d o w s k i A n d r z o j , Lewański J u l i a n , Ligęza Cieśla-Reinfussowa Zofia, Ciolok Gerard, Csorba T i b o r , Cywińska I r e n a , Czaja Czasznicka D a r i u s z , Czajkowska Zofia, Toresa, Czajkowski Czoch-Walczakowa Stanisława, Jerzy, Czerepińska J a d w i g a , Czeropiński A n a t o l i u s z , Czerwiński M a r c i n , Czyżowski Adam. Ładur Michaił, Łączyński M a r e k , Łodziński Jacek, Łopatkiowicz Tadeusz, Łopuszańska I r e n a , Łopuszański Bolesław, Łukasiewicz Janina. M a c h Zdzisław, Maciojowska-Pavkowic Joanna,, Madejski Euge­ Damrosz A n n a , D a r o w s k i Jerzy, D a v i d o v a K w a , Dekowski J a n niusz, Majka M a r i a , M a k u l s k i J a n K r z y s z t o f , M a l i c k i L o n g i n , P i o t r , Deptuszowski Malkiewicz K r z y s z t o f , Małachowski Aleksander, Mało t a A l i c j a , Stefan, Dorwiz Grigorij, Dobrowolska Agnieszka,, Dobrza,ńska-Pa.wliel-:a A n n a , I)oma.ńska-Kubiak I r e n a , Małkowska K r y s t y n a , Ma.nugiowioz J a n , Marczakowa K r y s t y n a , Dorman J a n , D r a b i k Wanda, Drozdowska Wanda, Dubiel L u d ­ M a r k o w s k i Feliks. Massalska. Eugenia, Maszczak M a r i a Teresa, w i k , Duna,re Nieolae. D u n i n Janusz. D y b o w s k i Stefan, Dydo- Maśhński Michał. M dusok Małgorzata, Matuszewska Barbara,, wiczowa, J a n i n a , D y n o w s k i W i t o l d . Dzięg <d Loszek. Mazurek Mikołaj, Mazurkiewicz Małgorzata, Michalska Marta,, Eisele Wanda.. E y s m o n t Janusz. Józef, M i l e w s k a - M l y n i k A n n a , Milsztein E . A., M i n o r s k i Jan, Fałniowska-Gradowska A l i c j a , Fodkowicz Jerzy, F i l i p o w i c z A n n a , Modzelewska W a n d a , M o r a w s k a A n n a , M o r a w s k i Stefan, Mossa­ Michera Wojciech. Mieińska A n n a . M i d u r a Franciszek, Mikołajtis Mug.i, A n d r z e j , M i t a r s k i Ja.n. M i t e r a J a n , Modzelewska Fiszer Jerzy, F l i z a k Sebastian, F o r m a g i u J a d w i g a , F r a n k o w s k i Eugeniusz, Frenkel Giza, Fryś-Piotraszkowa Ewa,, F u r d y n a Teodora, k o w s k i Stanisław, Mroczek Janusz, Mrozińska Stanisława, M u l k i o wicz-Goldbergowa Olga, Mróz Loch, Muszyński Bronisław, J ózef. M u l l e r Władysław, Gajda Tomasz, Gajokowa Olga, Gajerski Stanisław F., Galicka N a h l i k A d a m , Niodosziwin G., N o w a c k a J a n i n a , N y i r y M a r i a . Izabolła, Gaspar M i l a n , Gawłowa K a t a r z y n a , Gawrak Zbigniew, Gebert K o n s t a n t y , Gontil-Tippenhauer W a n d a , Gerlach A l i c j a , German Franciszek, Gębik Władysław, Janina, Giza Wojciech, Glapa Ginott-Wojnarowiozowa Adam, Gladysz Mieczysław, Głowa Zofia B a r b a r a , Golez Bożena, Gołąb B a r b a r a , Gorbaczowa Ogrodowska Barbara,, Okopień-Sławińska Aleksandra, Olędzka H a l i n a , Olędzki Jacok, Onyszkiowicz-Łaszczyńska Zofia, Opolski D o m i n i k , Optołowicz Janusz, Orynżyna J a n i n a . N . P., Górak J a n , Górecki B o g d a n , Górski R y s z a r d , G r a b o w s k i Józef, Grąbczewski Grzegorczyk Jacek, Gródecka Zofia, Greniuk Piotr, P a b i c h Franciszek, Pachoński J a n , Paradowska M a r i a , Porczyń­ ska N i n a , Petera J a n i n a , Pękalski Michał, P i e c h o t k a K a z i m i e r z , Piotr, Gutkowska-Rychlewska Maria. H a n k o w s k a R o m u a l d a , Hasalova Vorn,, Holsztyński Stanisław, Pieńkowska H a n n a , Piersiak Tadeusz, Pietkiewicz Hermanowicz-Nowak Hiż P i e t r a k Bronisław, Pietraszek E d w a r d , Pietrusiński Jerzy, P i l i - K a r o l , Hopliński J a n , chowska Bogdana, P i o t r o w s k i J a n , P i o t r o w s k i Stanisław, P i w o c k i Stanisław, H o f f m a n Krystyna, Hilczer-Pilch A d a m , Homolacs Jadwiga, Kazimierz, K s a w e r y , Pluciński J a n , Pochwalski Kasper, Pokropek M a r i a n , Hryń R e n a t a . Poloczkowa B a r b a r a , Porębski Mieczysław', Półćwiartek Józef, Jabłońska Teresa, Jachor-Tyszkowa Aleksandra, Jackowska Aleksandra, J a c k o w s k i Aleksander, J a k i m o w i c z A n d r z e j , J a k u ­ bowska Bogna., .Jakubowski Zbigniew, J a n i k o w s k a Eleonora., Pranda A d a m , P r o k o p i u k Jerzy, Przedpełski M a r i a n , Przoździecka M a r i a , P r z y b o r o w s k i Józef, Przyłuska (obocnie J a w o r ­ ska) Zofia, Pudłowski Leszek. Ja.rnuszkiowiezowa J a d w i g a , Jasiewicz Zbigniew. Jastrzębowski Wojciech, Jaśkiewicz Aleksander, Jaworska. Władysława, Je- Raińska Małgorzata, Raszewski Zbigniew, Reinfuss Roman, r»bek R i c h a r d , Jęczalik E w a , Jonscher B a r b a r a , Jończyk L e o n , R e n i k K r z y s z t o f , R e y c h m a n J a n , R o b o t y c k i Czesław, R o d z i k Jostowa W a n d a , J u r k o w s k i H e n r y k , Juszczak Wiesław. Eugeniusz, Rogalanka T,, Rosen-Przeworska J a n i n a . Rosiński 138 �Stefan, R o z a n o w Zofia, Rusok Tomasz, Ruszel K r z y s z t o f , baków Boris Aleksandrowicz, Ryszkiowicz Ry­ A n d r z e j , Rzopiński Józef, Trojanowicz Teresa, Trzopacz M a r i a , T u r n a u I r e n a , T u r n o Bernadetta, Turska Zofia, Twardowski J a n , Czesław. Urbanowicz Bohdan. Sadownik Alojza, J a n , Sadowski Wojciech, Sągajłło-Kaczanowska Schmits Goorges, Setkowicz Samek Maria, Jan, Safkiowioz Schouflor Vladimir, J a n , Soweryn Tadeusz, Siemion V o t u l a n i A r m a n d , V o t u l a n i Cocylia, V y d r a Józef. Wajda Andrzej, Walicka J o l a n t a , W a l i c k i Michał, Waligóra W o j c i e c h , Sikora Sławomir, Simonidos D o r o t a , Skibiński S t a n i ­ Edward, sław, S k u r p s k i H i o r o n i m , Sławiński Janusz, Sobalski Franciszek, Stanisław, Sobieska J a d w i g a , Sobieski M a r i a n , Sokolowicz Zofia, Sokołowski Węgrzynowicz Leopold, Wieluński A n d r z e j , Wieruszowska M a r i a , M a r i a n , Sokorski Włodzimiorz, Spyra Aleksander, S t a l i i Wierzchoń-Miorluchowska Paul Walknowski Wasilewski Dobiesław, Jerzy Wallis Sławomir, Aloksander, Węglarz A u r e l i a , Więckowski Wallis Stanisław, Tadousz, Wi- H e n r i , Stankiowiczowa Janina,, Starek E d y t a , S t a r o n k o w a Zofia, słocki Seweryn Starzyński J u l i u s z , Stelmach A n t f ) u i , Stelmachowska R y s z a r d , W o l o i i s k a M a r i a , W o l s k i K r z y s z t o f , Wołowski Jacek, Bożena,, A., W o j c i e c h o w s k i Aleksander, Wojoiochowski Stęszewski J a n , S t o m m a L u d w i k , Stroiński Stanisław, S u l i m a Woźniak K r z y s z t o f , Roch, Sulkow'skn, Urszula, S u l k o w s k i Wacław, S u r o w i a k B r o n i s ­ Wójcik H a l i n a , Wójcik Jarosław K r z y s z t o f , Wójcicki R y s z a r d , ław, Sygietyńska H a n n a , Szacki P i o t r , Szanter Zofia, Szańkowski Wycisk Maciej, Szczepanek Tadeusz, Szefler K r y s t y n a , Szonejko Woźniak M a r i a , Woźnowski Mieczysław, Artur. Olga, Szotela Terosa, Szewczyk-Wiorzbieka H a n n a , Szewczyk Zdzisław, Zambrzycka-Kunachowicz Szromba-Rysowa Zofia,. Szulc Zdzisław, Szutkowska D a n u t a . J a n A., Zaręba A l f r e d , Z a w a d z k i H o n r y k , Zawistowicz-Adamska Sławski Tadeusz, Ślodzicwski A n t o n i , Śuieżyńska-Stołot Ewa, lislaw, Z i m a n d R o m a n , Z i m m o r e r L u d w i g , Złotnikowa I r i n a , Świąt колечка Anna,, Świątkowski H e n r y k , Znamierowska-Priifferowa M a r i a , Zwolakiewicz H e n r y k , Zyglor Anna, Zanoziński Jerzy, Zaremba K a z i m i e r a , Z b o r o w s k i J u l i u s z , Zgierun Zdzisław, Zieliński ChwaŚredniawa Helena, Tadeusz Swiderski J a n , Świeży Janusz. Telakowska W a n d a , Toeplitz Jerzy, Timoszowicz Jerzy, T o m i c k a Żaki A n d r z e j , Żakowska M a r i a , Żołna-Manugiowicz J a n , Życki Joanna, Tomicki Ryszard, L e o n a r d , Żywirska M a r i a . S U M M Trajdos Tadeusz, A R Trojan Marian I E S * SUMMARY O F Akos E n g e l m a v e r — PLAY I N HUNGARIAN MANNER PIPES, P L A Y BASSES A spontaneous m o v e m e n t of y o u n g people to p e r f o r m a u t h e n ­ t i c f o l k music combined w i t h dance a n d singing has been de­ v e l o p i n g i n H u n g a r y since... The t u r n i n g p o i n t was the discovery of T r a n s i l v a n i a , where H u n g a r i a n m i n o r i t i o s preserved old customs, langaugo, dance, a n d music. Professional dancers began to go to T r a n s i l v a n i a to learn how to dance, sing, p l a y old i n ­ struments. The movement, „Tanchaz" (which l i t e r a l l y means the .,house o f dance") was i n i t i a t e d b y t w o a.matonr musicians, Ferenc Sabo a n d Bela Hahnos. I t consisted i n a c o m m o n dance of a fewdancers, a n d the knowledge how to dance a n d sing o l d songs. I n the i n t e r v a l s p a r t i c i p a n t s recite poems a n d folk tales. The m o v e m e n t , w h i c h numbers thousands of y o u n g people, e f f i c i e n t l y compotes w i t h c o n t e m p o r a r y pop music a n d integrates the y o u t h from various r u r a l and t o w n circles. Roman Reinfuss — PODHALE PHENOMENON A c c o r d i n g to t h o a u t h o r , c o n t e m p o r a r y c u l t u r e of the Podhalens proves t h a t t r a d i t i o n a l folk c u l t u r e is n o t thereatened try u r b a n c i v i l i z a t i o n i f o n l y tho r u r a l c o m m u n i t y preservos the sense o f its o w n value. H i s t o r i c a l c o n d i t i o n i n g of the independent Podhale region, p a r t i c u l a r l y l i t e r a r y and a r t i s t i c egend created i n the 1st docades of t h e 20th c e n t u r y , enabled the highlanders to preserve the sense o f t h e i r distinctness or oven of the s u p e r i o r i t y of t h e i r c u l t u r e . Hence the highlanders' costume, dialect, music, dance, a n d a r c h i t e c t u r e , regarded to be t y p i c a l of the Podhale region oven b y the higblandors themselves, have boon c u l t i v a t e d . K r z y s z t o f Ren iк - KITE AND THEATRE I s the porformace w h i c h accompanies celebrations o f r i t e or theatre character? The answer is given on t h o basis of the analysis of the f o r m o f two performances ( K a t h a k a l a , K r y s z n a t t a m ) t h a t are to be f o u n d i n the south of I n d i a (the state o f Gorala) the a u t h o r was able to observe (December 1084 — A p r i l 1085). The above performances have m u c h i n c o m m o n ; t h o y origina­ t e d a t the t u r n of the 16th c e n t u r y i n the same area. Based on the m y t h i c a l story o f the H i n d u , the p l o t was d r a m a t i z e d ( K a t h a ­ P Е З Ю М Е ARTICLES kala) or given a poetical f o r m (scenes f r o m the life of K r i s h n i n K r i s h n a t t a m ) . O f similar c o n s t r u c t i o n , decoration (costumesa masks, m a k e - u p ) , a n d applied techniques o f a c t i n g (song, gestu­ res, m i m i c r y , dance), b o t h performances aro played i n a temple. T h e y do n o t differ m u c h as far as the way to convey the p l o t is concernod; correspondingly, c e r t a i n t h e a t r i c a l elements are ea.sily discerned i n t h e m . The Europeans a,re inclined to refer to the performaces as to rites. I n t h e i r t u r n , the Cerala locals v i e w the performances i n a completely different w a y : e.g. t h e y comment, on a c t i n g ( K a t h a k a l a ) t r a e t i n g thus the whole as a, k i n d of f i c t i o n ; when w a t c h i n g K r i s h n a t t a n t h o audience is solemn a n d concentrated for the ,,actors" e m b o d y the h o l y s t o r y (lack of the e v a l u a t i o n of acting) — the disposition towards the c o n t a c t w i t h transcedenco is easily observed. Joanna H u b n e г - W о j с i о с h о w s к а —• F E A S T . I L L U S I O N AND R E A L I T Y I N STATE CEREMONIES OF T H E 17th C E N T U R I E S The feasts were the c r o w n i n g or s i m p l y the mere element of the ceremonies connected w i t h 1) l i t u r g i c a l calendar (e.g. Christ­ inas E v e feast): 2) i m p o r t a n t events i n one's life ( b i r t h , m a r r i a g e ) ; 3) significant events i n t h o life o f a g i v e n c o m m u n i t y ( r o y a l e n t r y , accession to the episcopal office). Aesthetic values the feast cannot be confined to were o f significance for the shape of the feast itself. The s t r i c t scenario of the feast is assumed to have been necessary due to the r i t e or p a r a - t h e a t r i c a l character o f the feast. The same concerns the division i n t o ..actors" a n d ,,audience", the l a t t e r being o n l y observers. I n qiew' of the French ceremonial (its apogee t o o k place a t the court of Louis X I V ) wdiich was d o m i n a n t i n E u r o p e a,t t h e t i m e the ,.actors" were assign certain s t r i c t roles; words a n d gestures were also defined. The order of incomers a n d outgoers as well a,s the place a t the table w'cre s i g n i f i c a n t , also i n p o l i t i c a l c o n t e x t , w h i c h m a y e v e n t u a l l y lead to a c o n f l i c t . Tho feast also had a propaganda, meaning, e.g. creation of the king's nocge hence the audience was necessary. According to the donnnonf ..service я ki, francaise", three courses were m a n d a t o r y ; o b l i g a t o r y were also r i c h decoration composed of porcelain pieces (fignral representations), flowers, and food products. W h e n the banquet was finished the ,,actors" role was t a k e n over b y the observers: t h e y pillaged tables, dest­ royed decorations and t h r e w e v e r y t h i n g i n t o disorder. 131 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/120deec34e1a9ecd93c2f4d2d058e4d1.pdf 8cf705d80b5748a1f9e0ef71478f2dfa Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3230 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1987 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3027 Title A name given to the resource Autorzy rocznika 1987 "Polskie Sztuki Ludowej" / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1987 t.41 z.1-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1987 t.41 z.1-4, s.223-224 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text I AUTORZY ROCZNIKA 1987 „POLSKIEJ SZTUKI LUDOWEJ" Spis autorów Rocznika Jubileuszowego — Księgi Pamiątkowej, ofiarowanej Aleksandrowi Jackowskiemu w 35-lecie Jego pracy na stanowisku redaktora naczelnego „Polskiej Sztuki Ludowej" d r hab. Ludwik Stomma Profesor, Ecole Directeur des Hautos Section des Sciences Instytutu Sztuki Etudes, Roligiousos, P a r y ż Prof, dr hab. Stanisław Mossakowski Prof, dr Zofia Dyrektor Sztuk Plastycznych, d'etudes, Pratique Prezes prezes h o n o r o w y Prof, Raszewski Kierownik i Antropologii Kulturowej Katedry Uni­ Prof, dr Anna Kutrzeba Tojnarowa Mieczysław Porębski hab. Tadeusz Chrzanowski Etnologii logii K u l t u r o w e j i Antropo­ Uniwersytetu K a t e d r a K u l t u r y Polskiej U n i ­ Roeli Sulima w e r s y t e t u Warszawskiego, K i e ­ tur' Ś r o d o w i s k o w y c h , Warszawa Senior K r y s t y n a Szefler „Tukwa" Fellow Instytut nia lerii G r a ż y n y Etnograficz­ Doc. dr Exeter College Zakład hab. Jerzy B a r t m i ń s k i redakcja dowej", mgr M a ł g o r z a t a Mazurkiewicz Nieprofesjonalnej, „Polskiej Z a k ł a d J ę z y k a Polskiego U n i Marii Prof, dr hab. Instytut m g r H a n n a Szowczyk- I n s t y t u t S z t u k i P A N , Pracow, -Wierzbicka nia rownik Zakładu, Wroclaw S z t u k i PAN", Pracow­ Teatralnego", Prof, dr Liceum Plas­ dr J a n Adamowski tycznych i m . Antoniego Kenara B r o n i s ł a w Surowiak Tlie H e b r e w U n i v e r s i t y of Je- W i e s ł a w Juszczak Andrzej R ó ż y c k i poligraficzny, d r Jacek O l ę d z k i uczestniczy Prof, dr hab. Czerwiński Stefan hab. Morawski W ł a d y s ł a w a Jaworska, fotografik, reżyser fil­ mowy, m.in. filmów o artystach folklorze, sztuce l u ­ Warszawa Wydział Geografii i Studiów Uniwersytetu Warszawskiego, zeum w M u r z y n o w i e k . P ł o c k a , m.in. wysta­ indywidualna w Galerii nia P r o b l e m ó w K u l t u r y Artys­ Węglarz I n s t y t u t Sztuki P A N , Artystycznej, Wojewódzki Nowy d r Czesław R o b o t y e k i Kierow­ Kul­ Ośrodek Katedra Etnografii Korulska Warszawa I n s t y t u t Sztuki P A N , Pracow­ n i a S z t u k i Nieprofesjonalnej — redakcja „ P o l s k i e j dowej", Artys­ Naczelny Studios", mgr Antoni Kroh War­ w y Sącz Katedra I n s t y t u t Sztuki P A N , b. kierow­ Wasilewski logii Kulturowej Historii i Teorii Lu­ L i t e r a t , etnograf, t ł u m a c z , N o ­ dr Jerzy S ł a w o m i r Zakładu Sztuki Warszawa szawa nik Słowian Kraków mgr E w a nia P r o b l e m ó w K u l t u r y Redaktor Kultury, Jagiellońskiego, I n s t y t u t S z t u k i P A N , Pracow­ Art Mu­ Sącz Uniwersytetu nik Pracowni P r o b l e m ó w Opiekun Warszawa mgr Stanisław I n s t y t u t S z t u k i P A N , Pracow­ „Polish hab. artysta i indywidualnych, tycznej, Prof, dr Skłodowskiej - w wielu wystawach zbiorowych tury Prof, dr Polskiego U n i ­ Marii Regionalnych t y c z n e j , Warszawa Marcin wersytetu dowej, a r t y s t a p l a s t y k , z zawodu tech­ Podagogieznej, Zakład Języka ludowych, Jorozolima G r a ż y n y Hase, Warszawa hab. Szkoły Folklore, wa Doc. dr szej m s a l o m , D e p a r t a m e n t o f Jewish nik Lu­ -Curie, L u b l i n w latach 1948—1953, Zakopane d r Olga M u l k i e w i c z -Gołdhorgowa Sztuki Warszawa Opole Teatral­ Sztuk Nieprofesjonalnej- I n s t y t u t F i l o l o g i i Polskioj W y ż ­ hab. D o r o t a Simonides nego", Warszawa Dyrektor Sztuki redakcja „ P o l s k i e j dowej", redakcja „ P a m i ę t n i k a mgr Halina Konarowa Skłodowskiej - W y d z i a ł F i l o l o g i i Polskiej U n i ­ Skłodowskiej - nia „ P a m i ę t n i k a Marii wersytetu Wrocławskiego, Kie­ -Curie, L u b l i n dr Jerzy Timoszcwicz wersj'totu Warszawa Polskiego U n i - Jacek K o l b u s z e w s k i Sztrrki L u ­ Warszawa worsy t e t u Hase, Języka -Curie, L u b l i n S z t u k i P A N , Pracow­ Sztuki artysta plastyk, wystawy indy­ widualne w Galerii P A X i Ga­ Lublin of A r t , E x e t e r , A n g l i a Kunezyńska-Iraeka Historii Jagielloń­ r o w n i k Z e s p o ł u do B a c l a ń K u l ­ czosnej, K a t o l i c k i U n i w e r s y t e t Lubelski, dr Anna Katedry Sztuki Uniwersytetu hab. Doc. dr Katedra Historii Sztuki Nowo- dr Aleksandra Jae.her-Tyszkowi i Kustosz M u z e u m nego, K r a k ó w Prof. M a r e k Łąc/.yń.ski „Pamiętnika skiego, K r a k ó w Katedra Warszawskiego, Warszawa Doe. dr Teatralne­ Redaktor Kierownik hab. szawa hab. „Pamiętnika Teatralnego", Warszawa Etnologii w e r s y t e t u Warszawskiego, W a r ­ Prof, dr nia, go", hab. AICA, AICA I n s t y t u t S z t u k i P A N , Pracow­ dr Zbigniew P A N , Warszawa Sokołowie. wieloletni Sekcji Polskiej Etnologii i Antropo­ Uniwersytetu Warszawskiego, Warszawa 223 �dr Ryszard Tomicki Instytut Historii K u l t u r y Ma­ terialnej PAN, Zakład mgr Bożena K u r a l Etno­ Benedyktowicz Instytut Sztuki Historii i Teorii kcja wej". Prof, d r Roman bab. Reinfuss „Polskiej Sztuki P A N , Zespół Kraków P A N , Zakład Filmu Sztuki reda­ Ludo­ m g r Aleksandra Jackowska m g r Leszek P u d ł o w s k i etnograf, Warszawa historyk, heraldyk, Konserwacji Warszawa Instytut Sztuki Dokumentacji Sztuki Ludowej, g r a f i i , Warszawa d r Zbigniew Instytut Dokumentacji Sztuki Ludowej, War­ szawa P A N , Zespól redakcja „ P o l s k i e j S z t u k i L u ­ Pracownie Zabytków, Jan Świderski artysta Sztuki dowej", K r a k ó w skiej fotografik, PAN, Sztuki Instytut redakcja „Pol­ Ludowej", War­ szawa dr E w a F r y ś - P i e t r a s z k o w a m g r A d a m Bartosz I n s t y t u t Sztuki P A N , Kierow­ n i k Z e s p o ł u D o k u m e n t a c j i Sztuk i L u d o w e j , redakcja „ P o l s k i e j Sztuki Ludowej", K r a k ó w Dyrektor Muzeum Okręgowego, Tarnów mgr Zofia Bisiak Pot. J - Świderski 224 I Centralny Ośrodek Metodyki Upowszechniania Kultury, g ł ó w n y specjalista do spraw plastyki, redakcja „Polskiej Sztuki Ludowej", Warszawa � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/9d8145fb975aff77d59f5bd0e68b2088.jpg a37cc0f04bfc803f2779512e880c43b4 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Baba kamienna / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Wabcz (woj. kujawsko-pomorskie) Subject The topic of the resource religijność ludowa ; świadomość mirakularna ; Pomorze Description An account of the resource fotografia przedstawia kamienną babę Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1974 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_20.16.VI_K.5.14.2_01 kamień okolice Chełmna religijność ludowa świadomość mirakularna Wabcz https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/d5758ba20de63a5e02a37cc3fc40e788.jpg eab87e90a382610e249babe87199909b Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Baca przy pracy / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Brzegi Górne / Berehy Górne (woj. podkarpackie) Subject The topic of the resource rzemiosło ; drewno ; naczynia drewniane ; serowarstwo ; Bieszczady Description An account of the resource fotografia przedstawia mężczyznę, który wylewa płyn (serwatkę lub żętycę) z naczynia klepkowego (puciura) do wiadra Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1960 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_34.39.X_T.1.B.5_01 bednarstwo Bieszczady Brzegi Górne dawniej Berehy Górne drewno naczynia drewniane naczynia klepkowe okolice Ustrzyk Dolnych puciura rzemiosło serwatka transport ludzki żętyca https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/98cad386a7ee40396315d5d13d2ba82b.jpg 755c7f0dd3da439ae97477390e41b344 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Baca w kapeluszu góralskim przed szałasem / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Brzegi Górne / Berehy Górne (woj. podkarpackie) Subject The topic of the resource strój regionalny ; odzież męska ; pasterstwo ; Bieszczady Description An account of the resource fotografia przedstawia mężczyznę (baca - przydomek Król Mały) niosącego wiadra Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1960 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_34.39.X_T.1.B.2_01 baca Brzegi Górne dawniej Berehy Górne kapelusz koszula nakrycie głowy obuwie odzież odzież męska okolice Ustrzyk Dolnych spodnie strój strój regionalny https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/4314b84eb0fb19d0c09d497b2a93ca69.pdf 945a6b0e3753f86e03a83a501dccb8ea Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5438 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2004 Subject The topic of the resource Olędzki, Jacek (1933-2004) Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5056 Title A name given to the resource Badacz osobny / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2004 t.58 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2004 t.58 z.3-4 ; s.245-248 Creator An entity primarily responsible for making the resource Mróz, Lech Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text est jedną z najbardziej znaczących, oryginalnych postaci powojennej ~tnologii. p~lskiej - naj~ardziej twórczych i pracowttych. Nte Jestem pewten, czy Jacek Olędzki kiedykolwiek spędzał urlop w sposób, jaki zwykle kojarzy się z tym pojęciem -jako odpoczynek, oddalenie od pracy. Obserwacja, zastanawianie się dlaczego coś jest takie, a nie inne i co znaczy - towarzyszyły mu chyba zawsze. Nieomal do samego koń­ ca, do śmierci, czytał, robił notatki, przygotowywał szkic kolejnego tekstu. Był pierwszym, który podjął tak wiele tematów, wcześniej w ogóle nie badanych lub tylko marginalnie. Charakterystyczne dla jego osobowości jest też, że nie używał nieomal słów typowych dla języka naukowego- zawodowego żargonu, mądrze brzmiących, napuszonych zwrotów, które niejednokrotnie miały być oznaką kompetencji naukowej autora. Pisał bardzo prosto, zaś kompetencje widoczne były poprzez materiał, jaki prezentował i oryginalność analizy. Nieomal nie odwoływał się do języka filozofii i nie zajmowały go problemy filozofii, ale pytania, które go intrygowały i na które szukał odpowiedzi, były pytaniami z zakresu filozofii, choć odpowiedzi na nie szukał w rozmowie z mieszkańcami wsi polskich, afrykańskich, czy mongolskich koczowisk. Był umysłem niezwykłym, stale stawiającym pytania. Przez to często także denerwującym w kontaktach z innymi osobami. Pytanie: "dlaczego?"- kierowane do osób z bliskiego kręgu, niejednokrotnie konfudowało albo złościło, było bowiem często stawiane w sposób taki, jak pyta wymagający nauczyciel leniwego lub niezbyt rozgarniętego ucznia. Niewątpliwie czasami zadawał je w sposób prowokacyjny, gdy znał już odpowiedź,. Dlatego zapewne zmieniało się dość często grono osób zafascynowanych jego osobowością. Wielu nie czuło się zbyt dobrze w roli mało pojętnego rozmówcy. Kiedyś, w latach 70, spotkała się u mnie grupka naszych wspólnych przyjaciół. Był i Jacek. Prawie natychmiast po przyjściu zaczął przyglądać się starej rzeź­ bie ludowej, przedstawiającej Chrystusa Frasobliwego. A potem zamiast miłej towarzyskiej rozmowy, padało zadawane to denerwujące pytanie: "dlaczego?". Dlaczego głowa tego Chrystusa jest uniesiona ku górze, podczas gdy zawsze w wyobrażeniach, nie tylko ludowych, skierowana jest ku dołowi. Próbował zrozumieć dlaczego tak została przedstawiona postać, czy jest to świadomy zamysł twórcy, czy też przypadek wynikają­ cy z cech materiału, lub niedoskonałości warsztatowej. To bardzo charakterystyczna sytuacja dla osobowości i umysłowości Jacka Olędzkiego. Był osobą szczególnie wrażliwą na kształt, na formę, ale jako wyraz zamkniętej z niej treści. Potrafił przy tym doskonale - fotografując, realizując zapis filmowy - wydobyć to, co istotne, wyeliminować to, co zbędne; niepokój tła, elementy rozpraszające, potrafił z fotografii dokumentującej jakieś zjawisko, zrobić fotografię artystyczną. Nikt chyba z polskich badaczy nie J LECH MRÓZ Badacz osobny potrafił tego dokonać w takim, lub choćby zbliżonym stopniu i na takim poziomie. Jego fotografie intrygują, zwracają uwagę- przekonać się łatwo sięgając do publikacji Jacka. Inni niekiedy próbowali je naśladować, fotografując taki sam motyw. Ale efektem była zwyczajna fotografia, jakich dziesiątki można widzieć w publikacjach etnologów, obrazek dołączony jako ilustracja publikowanego tekstu. Wieś polska lat 50. i 60. zmieniała się szybko. Odchodzili starsi ludzie, których wiedza, sposób widzenia świata i postrzeganie otoczenia ulegały zapomnieniu, nie przekazywane następnym pokoleniom, eliminowane wpływem miasta, edukacją, ucieczką młodzieży ze wsi. Wtedy właśnie Jacek prowadził badania na Kurpiach i Podlasiu. Nikt później nie potrafił tak interesująco pokazać tego tradycyjnego stosunku do przyrody, pokazać kryteria estetyki mieszkańców wsi kurpiowskich czy podlaskich. Do dzisiaj - mimo tak znaczące­ go przyrostu literatury- teksty te znajdują się w zestawie ważnej literatury dla studentów etnologii. Jeżeli prześledzić bibliografię publikacji Jacka Olędzkiego, zamieszczonych w "Polskiej Sztuce Ludowej", a potem w: "Konteksty. Polska Sztuka Ludowa", łatwo przekonać się, jak bardzo oryginalny był w swoich pracach i podejmowanych tematach. Wiosną 1960 rozpoczął realizację kolejnego swojego filmu. Jego tematem były ludowe przedstawienia Chrystusa Frasobliwego. Byłem wówczas na pierwszym roku studiów i wespół z kolegą z roku zgłosiliśmy się do pomocy. Niestety nie ma tego filmu. Rezultaty wielodniowej pracy Jacka uległy zniszczeniu w trakcie wywoływania. Nie wiem jak do tego doszło, ale ten niezwykły zapis filmowy nie istnieje. Jako początkujący etnograf mogłem obserwować sposób pracy Jacka. Widzieć, w jaki sposób przygląda się przedmiotowi, jak analizuje formę, chcąc dotrzeć do zawartej w niej treści i do osobowości twórcy. Jak posługuje się światłem, wydobywając to czego nie dostrzega się nawet przy uważnym oglądzie . Możliwość towarzyszenia tamtej realizacji, podglądania jego sposobu pracy i fotografowania dały mi ogromnie dużo, pamiętam tę ważną lekcję do dziś. Jego publikacje o twórcach i ich dziełach, o artystach ludowych i naiwnych, są przykładem i efektem tego borykania się Jacka z tematami, które go intrygowały. �Jeżeli przeprowadzał badania terenowe według klasycznego kwestionariusza, to musiało to być bardzo dawno. Jego wczesne publikacje zdają się jeszcze o rym świadczyć. Bowiem sposobem pracy doszedł dawno do tego, co dzisiaj jest już oczywistością. Jego praca- wła­ ściwie nie używał terminu: "badania" - to były długie rozmowy o wielu wątkach, tak jak zwykle wielowątko­ wa jest rozmowa z kimś znanym sobie, z osobą, z którą wymieniamy poglądy, rozmawiamy, a nie tylko zarzucamy ją pytaniami, na które chcielibyśmy otrzymać syntetyczną, zwartą odpowiedź. Tak często jednak sprowadzającą się do niespójnych, zdawkowych wypowiedzi, wynikających z chęci szybkiego pozbycia się natrętnego badacza. Tę sztukę rozmowy doskonalił Jacek, jak sądzę, latami. Nie wiem na ile był to proces planowany, przemyślany dokładnie, a na ile intuicyjny, jak akt twórczy. Sądzę, że jego książka habilitacyjna Murzynowo. Znaki istnienia i tożsamości kulturalnej mieszkańców wioski nadwiślańskiej XVIII-XX w. (Warszawa 1991), jest najpełniejszym wyrazem takiego sposobu pracy. Było kilka wyraźnie zaznaczonych, czy zauważal­ nych poprzez publikacje, okresów życia i twórczości Jacka Olędzkiego. Najpierw okres zainteresowań sztuką oraz estetycznymi i duchowymi potrzebami mieszkańców Podlasia i Kurpiowszczyzny - formami i postaciami realizacji tych potrzeb. Nie ograniczał się do tych jedynie obszarów geograficznych i tej tak rozległej tematyki. Uczestniczył w badaniach nad pasterstwem górskim, realizowanych przez zespół pracowników ówczesnego (pierwszej połowy lat 60) Zakładu Etnografii Instytutu Historii Kultury Materialnej PAN. Próbował poznać w jaki sposób ludność wypę­ dzona z Beskidu Niskiego, podczas Akcji ,;wisła", a osiedlona w koszalińskim, oswaja nowe środowisko i oswaja siebie z morzem i zupełnie innymi warunkami krajobrazowymi i gospodarczymi. Prócz prac pisanych zrealizował na ten temat także film. Jeszcze w latach 60 dołączył- jako jeden z pierwszych - do zespołu kierowanego przez prof. Witolda Dynowskiego, podejmującego pracę w Mongolii. Kilkakrotne wyjazdy do Mongolii przyniosły nie tylko nowe publikacje. Powstał duży zbiór fotografii, i zapisy filmowe. Pokazujące także, że Jacek szukał już wówczas takich elementów ludzkich zachowań i ludzkiego myślenia, takiej artykulacji potrzeb duchowych, które nie są tylko polskie, czy tylko mongolskie, lecz mają walor uniwersalny. Kiedyś miałem możliwość zapoznania się z jednym z notatników-ksiąg, gdzie Jacek zapisywał rozmaite obserwacje poczynione w trakcie pobytu w Mongolii, gdzie szkicował elementy wyposażenia jurty, czy klasztoru, notował intrygujące go wypowiedzi rozmówców. To niezwykły dokument, wart studiów sam w sobie, jako świadectwo oryginalności i wielkiego talentu obserwacyjnego, refleksyjności - świadec­ two nieustającej pracy autora. Potem nastał czas wyjazdów do Afryki i równie konsekwentnego, równie zdeterminowanego studiowania sztuki, potrzeb estetycznych, postaci zachowań religijnych. Zarówno podejmowane tematy, jak sposób ich pokazania, dociekliwość i oryginalność są ilustracją niezwykłej konsekwencji i samodzielności badawczej. Dla wielu uczonych nie jest to walor. Jacek nie odwoływał się do aktualnych tendencji w nauce, do modnych prądów teoretycznych i wątków uznanych za ważne. Zbyt wiele jest jego osobistego odczucia i własnego rozumienia tego, co opisuje i analizuje oceniali niejednokrotnie uczeni. A później nastał czas Murzynowa. W Murzynowie, niedaleko Płocka (przez wiele lat autobus do Murzynowa odjeżdżał z Placu Jedności Afryki), istnieje Stacja badawcza Wydziału Geografii i Studiów Regionalnych UW. Budowa zalewu na Wiśle pociągnęła wysiedlenie wielu rodzin żyjących nad rzeką i z rzeki. Jacek, wówczas już pracownik tego wydziału (po likwidacji Studium Afrykanistycznego UW), przekonał stosowne instytucje, pod których zarządem znajdują się brzegi zalewu, by pozostawić jedną z typowych dla tamtejszego pejzażu chat, stojących na skarpie wiślanej i dlatego przeznaczonej do rozebrania. Porządkując zniszczone domostwo, usuwając - z pomocą niewielkiej garstki przyjaciół - gromadzone dziesięcioleciami śmieci, rozpoczął tworzenie niezwykłej placówki. Nazwał później tę chatę Muzeum im. Stanisława Murzynawskiego (syna niegdysiejszego właściciela wsi Murzynowo), autora pierwszego, z roku 1551, przekładu na język polski Nowego Testamentu. Z jego też, z Jacka inspiracji wydanego powtórnie w Płocku, w roku 2003. Ta chata była przez wiele lat jego domem - tu mieszkał i pracował, gromadził sprzęty otrzymane od mieszkańców Murzynowa. Stworzył niepowtarzalne, specyficzne muzeum, będące istotnym unaocznieniem, ilustracją jego wykładów dla studentów geografii i etnologii, a także spotkań z gromadami młodzieży szkolnej. Dziś jest to muzeum o charakterze regionalnej izby pamięci; trudno mieć o to pretensje. Tego rodzaju instytucje czy dzieła żyją w pełni tak długo, jak długo żyje autor idei, ich twórca i gospodarz. Przedstawiona tu chronologia zainteresowań Jacka Olędzkiego jest tylko przybliżona; to uproszczony obraz ewoluowania tematów i obszarów jego badań. Przez cały długi czas swojej aktywności zakres jego zainteresowań obejmował przede wszystkim sztukę i potrzeby estetyczne człowieka. Równie ważne w jego biografii są zainteresowania duchowymi potrzebami i postaciami ich uzewnętrznienia oraz formami rytualizacji. Przejście na emeryturę i opuszczenie Murzynowa było dla Jacka bardzo trudnym momentem, choć dzię­ ki życzliwości władz wydziału nadal dysponował pomieszczeniem do pracy i możliwością bezpośredniego, codziennego kontaktu z uczelnią. Przez kolejne lata przychodził tu dwukrotnie w ciągu dnia. Pierwszy raz 246 �Lech Mróz • BADACZ OSOBNY około 9. Sygnaturka na kościele Wizytek, dzwoniąca na Anioł Pański, była znakiem południowej przerwy na odpoczynek i obiad. Do swojej izdebki na Uniwersytecie wracał około 15 i pracował tam do wieczora. Potrzebował rozmówców, ale też słuchaczy. Studenci etnologii niezwykle cenili jego zajęcia. Choć rzadko podejmował się je prowadzić, zwłaszcza w latach późniejszych. Nigdy jednak nie odmówił pomocy, proszony o indywidualną opiekę nad studentem. Pracował z nimi zmuszając do wysiłku, do własnych przemyśleń. Przynosiło to bardzo pozytywne efekty, choć nie wszyscy byli w stanie znieść ciężar tych rozmów i zadawanej do wykonania pracy. Jak wiele zapewne wybitnych osobowości, bardzo indywidualnych badaczy, był osobą nie łatwego charakteru; często apodyktyczny, zrażający rozmówców, nawet spośród oddanych mu przyjaciół. Zarazem bardzo potrzebował tych rozmówców, słuchaczy, współ­ pracowników. Lgnął do nich i odpychał zrażony, że nie są tacy, jak potrzebował. Zapewne dlatego krąg osób, z którymi utrzymał do końca kontakty był stosunkowo niewielki. Pod wieloma względami jest człowiekiem niespeł­ nionym. Zmiany miejsc pracy - w wyniku własnych decyzji, lub reorganizacji - rozproszyły część dorobku Afryka. Fot. Jacek Olędzki zwłaszcza fotograficzno-filmowego. Nie pozouczniów, nie dokończył nowo podjętych tematów. Nawet tytułu profesorskiego nie doczekał. Mając doskonałe opinie o dorobku, pozytywne wyniki oceny na kolejnych etapach i szczeblach procedury, zmarł, gdy całość wszczętych działań zmierzała ku końcowi. Można jednak przyjąć inne kryteria spełnienia. To, że realizował samego siebie, że rytm pracy i jej rodzaj wybierał sam, że sam decydował nad czym będzie pracował i w jaki sposób - nie poddając się naciskom. To, że podjął jako pierwszy wiele tematów i że pozostawił wiele ogromnie wartościowych, stale aktualnych publikacji, że ciągle zauważalny i wyraźny jest jego wpływ na środowisko etnologiczne w Polsce, że uznawany jest za autorytet i osobowość wybitną. A także, że jego oddziaływanie na studentów, także na tych młodszych, którzy osobiście nie poznali go, jest widoczne poprzez studenckie inicjatywy - przeglądy filmów etnograficznych. Wówczas można uznać, że jest spełniony w stopniu daleko większym, niż wynikałoby to z bycia od dłuższego czasu na uboczu życia instytucji, z dala od kariery i awansów. Spełnionym w stopniu daleko większym, niż wielu innych, uczonych i bardziej utytułowanych badaczy. Jacka, stawił �� https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/9a07d9154fa016abfb4cf643e7005f3f.pdf e9c80a61d2fc8d6f4f11bb00de1dcaed Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:373 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:334 Title A name given to the resource Badania etnograficzne na Podhalu / ETNOGRAFIA POLSKA 1958 t.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1958, t.1, s.240-256 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kowalska-Lewicka, Anna Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text MAŁOPOLSKA Prace pod kierunkiem K. Moszyńskiego i J. ANNA Klimaszewskiej KOWALSKA-LEWICKA B A D A N I A ETNOGRAFICZNE NA PODHALU Pomysł zespołowego opracowania kultury ludowej Podhala powstał w 1951 r. w grupie młodych etnografów krakowskich. Łączył się on z pla­ nowaną wówczas przez Oddział Krakowski Polskiego Towarzystwa Ludo­ znawczego monografią ziemi krakowskiej. Pierwotnie mowa była o opracowaniu monograficznym całokształtu kultury ludowej Podhala, z czasem jednak przedsięwzięcie to okazało się niewykonalne z powodu braku przede wszystkim odpowiednio licznego zespołu, czasu i pieniędzy. Postanowiliśmy więc ograniczyć się wyłącz­ nie do przebadania produkcji w rolnictwie, hodowli i rzemiosła, z pew­ nym tylko uwzględnieniem wymiany i konsumpcji — o tyle, o ile jest to niezbędne dla pełnego obrazu badanego zagadnienia. Zawężenie tematyki i rezygnacja z wielodziałowej monografii regionu miały również swe uzasadnienie teoretyczne. Doszliśmy bowiem do wniosku, że jeśli ze­ chcemy poszczególne działy traktować nie tylko w ich rozwoju histo­ rycznym, ale także w powiązaniu z innymi zjawiskami kulturowymi, wówczas opracowanie całości musi doprowadzić do szeregu powtórzeń. Niemniej dojście do takiej decyzji wymagało dłuższego czasu, doświad­ czeń terenowych i teoretycznych dyskusji, w ciągu których w badaniach uwzględniano jeszcze pełną problematykę. Dzięki temu archiwum nasze posiada dziś, poza danymi dotyczącymi produkcji, cały szereg materia­ łów dotyczących nawet tak odległych dziedzin, jak sztuka ludowa, folklor, demonologia, magia i in. Sporo tych materiałów znalazło zastosowanie w naszym opracowaniu, na przykład magia rolna i hodowlana, sztuka w połączeniu z rzemiosłem. Pozostałe natomiast bądź czekają dalszego opracowania, bądź zostały przekazane innym instytucjom (np. zbiór pie- �BADANIA ETNOGRAFICZNE NA PODHALU 241 śni oddano do dyspozycji Państwowego Instytutu Sztuki) lub też docze­ kały się opracowań w charakterze odrębnych artykułów *. Na wstępie zaznaczyć pragnę jeszcze jedno, co posłuży nam może aa usprawiedliwienie wielu niedociągnięć. Zespół zaczynający w 1952 r. pracę na Podhalu składał się wyłącznie z etnografów, wśród których nie było nikogo, kto by ukończył studia przed wojną, a k i l k a osób było wów­ czas jeszcze studentami. Brakowało również jakiejkolwiek tego typu pracy etnograficznej napisanej po wojnie i opartej na nowoczesnej me­ todologii, która mogłaby posłużyć za wzór. Wybór Podhala jako terenu badań miał za sobą cały szereg argumen­ tów. Chodziło mianowicie o region zwarty zarówno etnograficznie, jak i geograficznie, a równocześnie niezbyt rozległy, możliwy do przebadania przez niewielką grupę ludzi. Ponadto Podhale stosunkowo mało uległo urbanizacji, zachowując cały szereg cech swej tradycyjnej kultury, a rów­ nocześnie jest obszarem, na którym dzięki rozwiniętym centrom letnisko­ wym, rozbudowanej sieci komunikacyjnej i rozwijającemu się w ostat­ nich latach przemysłowi (przemysł drzewny, żwirownie, kamieniołomy, kombinat skórzany w Nowym Targu, przemysł chałupniczy organizo­ wany na wielką skalę przez CPLiA) śledzić możemy powstawanie nowych form życia ekonomicznego. Na Podhalu wreszcie do dwu podstawowych dla całej wsi polskiej dziedzin produkcji (rolnictwa i hodowli typu nizinnego) dołącza się je­ szcze trzecia, posiadająca własną organizację, własne powiązania spo­ łeczne itd. Jest to pasterstwo polaniarskie i wysokogórskie. 1 Artykuły powstałe na podstawie materiałów zespołu: Z. G o ł ą b , O zróżnico­ waniu wewnętrznym gwary podhalańskiej, „Język Polski", R. 34: 1954, nr 2, s. 85—111; B. K o p c z y ń s k a - J a w o r s k a, Gospodarcze i społeczne podstawy pasterstwa tatrzańskiego, Biblioteka Etnografii Polskiej, t. 3 (w druku); t e n ż e , Badania nad organizacją ivypasu w pasterstwie wysokogórskim na Podhalu, [w:] Pasterstwo Podhala (w druku); t e n ż e . Hodowla w tradycyjnej kulturze Podhala, „Kwart. H K M " , R. 5: 1957, nr 2, s. 291-298; A. K o w a 1 s k a - L e w i c k a, Janos, rzeźbiarz ludowy z Dębna, „Polska Sztuka Ludowa", R. 8: 1954, nr 3, s. 162—173; t e n ż e , omówienie pracy W. Jostowej: Tradycyjne pożywienie ludności PodhaŁa, „Kwart. H K M " , R. 4: 1956, nr 1, s. 152—155; t e n ż e , Kilka uwag o wędrówkach za­ robkowych górali podhalańskich. „Kwartalnik Historyczny", R. 64: 1957, nr 2; t e n ż e , Haft biały na Podhalu, „Polska Sztuka Ludowa" (w druku); tenże, Handel wiejski na Podhalu w drugiej połowie XIX i w początkach XX wieku, „Kwart. H K M " , R. 5: 1957, nr 2, s. 305—314, t e n ż e , O zbójnickich skarbach, „Zie­ mia", R. 2: 1957, nr 3, s. 17—19; A. Z a rn b r z y c k a, Stan badań nad rzemiosłem ludowym na Podhalu, „Slovensky Närodopis", Bratislava, R. 16: 1957, nr 2—3; A. Z a m b r z y c k a - K u n a c h o w i c z , Organizacja zbytu wyrobów rzemiosła wiejskiego na Podhalu iv latach 1870—1950, „Kwart. HKM", R. 5: 1957, nr 2, s. 299—305; A. Z a m b r z y c k a i K . M a l k i e w i c z , Fajczarstwo na Podhalu, „Pol. Szt. Lud'.', R. 10: 1958, nr 4—5, s. 209—218. Etnografia Polska I 16 �ANNA 242 KOWALSKA-LEWICKA Ważny też dla nas był fakt, że Podhale jest regionem Polski o naj­ bogatszej chyba literaturze, której większość dotyczy jednak dziedzin życia nie związanych z gospodarką, wyłączywszy pasterstwo typu gór­ skiego. Z drugiej za to strony, za podstawę badań etnograficznych mieli­ śmy bogatą literaturę historyczną i doskonałe opracowanie geograficznogospodarcze Leszczyckiego , które wybitnie ułatwiały pracę. Do wzglę­ dów powyższych dołączyły się także praktyczne, przede wszystkim b l i ­ skość od Krakowa omawianego terenu i jego dostępność. Co do obszaru, jakim mieliśmy się zajmować, to na temat zasięgu Podhala toczy się od dłuższego czasu dyskusja. W wyznaczaniu jego gra­ nic brano za kryterium bądź granice administracyjne, czyli granice po­ wiatu, bądź zasięgi pewnych zjawisk językowych, bądź wreszcie zasięgi pewnych elementów kultury, najczęściej stroju. Utożsamienie Podhala z powiatem nowotarskim, jakkolwiek dogodne z punktu widzenia w y ­ korzystania archiwów i statystyk powiatowych, w t y m wypadku okazało się niewskazane, gdyż powiat obejmuje kilka różnych grup etnograficz­ nych, które trudno traktować łącznie. W wypadku kryterium języko­ wego stwierdzono, że tzw. archaizm podhalański i inne charakterystyczne dla Podhala cechy językowe sięgają aż po Myślenice i w żadnym w y ­ padku na ich zasięgu nie można budować granic regionu. Kryteria za­ czerpnięte z kultury ludowej okazały się płynne. Na przykład strój pod­ halański przeżywa obecnie okres ekspansji i szybko powiększa swój zasięg. Ostatecznie więc zamknęliśmy region w granicach dawnego przed­ rozbiorowego starostwa nowotarskiego z pewnymi jednak knrekturami. Polegają one na włączeniu do naszego obszaru wsi należących do cyster­ sów (Ludzimierz i in.) oraz dzierżawy dębniańskiej i prywatnych ma­ jątków, które jakkolwiek leżały w obrębie tego obszaru, administracyjnie od starostów były niezależne. Zasięg Podhala wygląda w takim układzie następująco: południową granicę stanowią Tatry, zachodnia biegnie mniej więcej wzdłuż rzeki Czarny Dunajec i jest jednoznaczna z granicami Orawy. Granica północna biegnie działem wodnym między Rabą a Du­ najcem i dalej ku wschodowi główną granią Gorców; wschodnia zaś wzdłuż rzeki Białki, prawobrzeżnego dopływu Dunajca, poza którą leży już Spisz. 2 Obszar, który ludność miejscowa nazywa Podhalem i którego mie­ szkańcy nadają ton całemu pozostałemu krajowi, nosi w literaturze nazwę Skalnego Podhala i sięga od podnóży Tatr po północne krańce wzgórz, ciągnących się nieprzerwanie od Tatr po dolinę nowotarską. Jest to obszar mało urodzajnych gleb, zasiedlony stosunkowo późno, o przewadze wsi z łanowym układem gruntów leżących w większości w dolinach stru- S. L e s z c z y c k i , Region Podhala, Kraków 1938. �BADANIA ETNOGRAFICZNE NA PODHALU 243 mieni. Zaledwie parę wsi położonych tuż pod Tatrami i powstałych szczególnie późno, bez dokumentu lokacyjnego, ma charakter polaniarski. Na nizinie nowotarskiej, na żyznych glebach aluwialnych, leżą wsie naj­ starsze na tym terenie, o układzie pól niwowym. Do trzeciej grupy należą wsi na stokach Gorców. W k i l k u wsiach leżących na wschodniej granicy regionu, zwłaszcza w Dębnie i Brzegach, obserwujemy odrębności kultu­ rowe wynikające z silnych wpływów spiskich. W powyższym podziale wyraźny charakter łącznika kulturowego mają góry (Tatry i Gorce). Związki kulturowe w obrębie poszczególnych grup tłumaczyć można między innymi unifikującym działaniem pasterstwa, które potem na terenie rodzinnej wsi nadaje w wielu dziedzinach ton życiu społeczności wiejskiej. Pod Skalnym Podhalem będziemy więc rozumieć grupę wsi związa­ nych letnim wypasem w Tatrach; wsi związane letnią gospodarką polaniarską w Gorcach stanowić będą drugą grupę; wreszcie w nizinie nowo­ tarskiej leżą wsie, które łączy ich charakter przede wszystkim rolniczy. Na odrębność etnograficzną Podhala niewątpliwie wpłynęły jego dzieje, poczynając od zasiedlenia tych terenów. Problemem tym zajmowało się wielu badaczy, od Morawskiego poczynając. Sporo uwagi poświęcili mu P o t k a ń s k i , po nim Raf acz i Dobrowolski . Zajmowali się nim Długo­ polski. Czubek, Baranowie i in. Szczególnie wiele na ten temat pisano w okresie międzywojennym. W świetle danych historycznych wydaje się być pewne, że już w X I I w. istniały na Podhalu jakieś osiedla ludzkie, skupiające się w do­ linie nowotarskiej wzdłuż brzegów Dunajca. Pierwsza ta fala osadnicza etnicznie polska napłynęła prawdopodobnie z północy, posuwając się w górę biegu Raby, a następnie przez przełęcze Obidowską , Siemia­ nowicką i Pieniążkowićką przedostała się na nizinę nowotarską. Udział doliny Raby w zasiedleniu Podhala potwierdza wybitna zgodność dia­ lektyczna między tymi dwoma obszarami'. Mniej ważną arterię komu­ nikacyjną stanowi Dunajec, trudno dostępny skutkiem wąskości doliny. Prawdopodobnie już wtedy omijano przełomy dunajcowe idąc doliną Ochotnicy i Przełęczą Knurowską, między masywem Lubania i Turbacza, szlakiem do ostatnich czasów uczęszczanym w drodze z Podhala do Sącza. 3 4 r> 6 ;l K. P o t k a ń s k i , Pisma, pośmiertne, t. 1, Kraków 1922, s. 284—388 i t. 2, Kraków 1924, s. 333—345. ' J . R a f a c z, Dzieje i ustrój Podhala Nowotarskiego, Warsizawa 1935. K . D o b r o w o l s k i , Najstarsze osadnictwo Podhala, Kraków 1935 i Inne prace. Na drogę tę pierwszy zwrócił u w a g ę K. D o b r o w o l s k i , op. cit., s. 8. K. D o b r o w o l s k i , op. cit., s. 9. 3 e ; �ANNA KOWALSKA-LEWICKA Od X I I I w. rozpoczyna się zorganizowane osadzanie wsi na terenie Podhala. Wiek X I V cechuje napływ Niemców spiskich, którzy nie two­ rzyli tu jednak zwartych kolonii, dzięki czemu stosunkowo szybko zasy­ milowali się i wrośli w większość polską. Pozostały po nich niektóre nazwy wsi i nazwiska zapisane w aktach lokacyjnych. Obok elementu polskiego i niemieckiego, niewielkiego zresztą liczeb­ nie, nieco później zjawiają się na Podhalu pasterze, tzw. wołoscy. Za­ gadnienie grup pasterskich, które pod nazwą Wołochów ekspandują wzdłuż Karpat na zachód, od dawna budziło żywe zainteresowanie nie tylko w Polsce. U nas zagadnieniem t y m zajęli się zarówno historycy (Potkański, Rafacz, Szczotka i in.), jak językoznawcy (Rozwadowski) oraz z punktu widzenia genezy pasterstwa górskiego geografowie i etnogra­ fowie (Hołub-Pacewiczowa, Kopczyńska-Jaworska); najwięcej zaś uwagi poświęcił sprawie wołoskiej K . Dobrowolski. Mimo wnikliwych badań wciąż jeszcze istnieją liczne problemy, które oczekują rozwiązania. Powracając do akcji kolonizacyjnej Podhala stwierdzić należy, że jakkolwiek wyglądało pierwotne osadnictwo, faktem jest, że systema­ tyczna akcja osiedleńcza prowadzona t u była dopiero przez wielką wła­ sność. Pierwszymi osadźcami byli cystersi, a po ich przeniesieniu do Szczyrzyca ( X I I I w.) obszary im nadane, z wyjątkiem Ludzimierza i wsi przyległych, przechodzą w posiadanie króla. Od tego czasu trud koloni­ zacji Podhala podjęli starostowie, szczególnie rodzina Pieniążków. Czer­ pią oni rezerwy ludzkie głównie z północnego zaplecza, z doliny Raby. Choć ucisk feudalny dawał się we znaki ludności wiejskiej również na Podhalu, posiadała ona bez porównania lepsze warunki niż chłopi po­ zostałych dzielnic Polski. Składało się na to wiele przyczyn. Przede wszystkim los chłopów w królewszczyznach był na ogół znacznie lżejszy niż w majątkach własności prywatnej; poza t y m w bliskości były niedo­ stępne góry, gdzie zawsze chronić mógł się zbieg; wreszcie licha górska ziemia i ostry klimat nie dawały warunków do zakładania folwarków, obliczonych wówczas prawie wyłącznie na produkcję zbożową, głównych narzędzi ucisku feudalnego. W wieku największego w Polsce rozwoju pańszczyzny na Podhalu dokonuje się przejście z gospodarki pańszczyź­ nianej na czynszową. Ma i to niewątpliwy wpływ na kształtowanie się całej późniejszej kultury regionu. Aneksja Podhala przez Austrię następuje w 1769 r., po czym po trak­ tacie rozbiorowym w 1773 r. całe starostwo nowotarskie zostaje wcie­ lone do dóbr kameralnych cesarskich. W 1818 r. zostaje przeprowadzony szacunek tych dóbr, podział ich na 4 sekcje i sprzedaż w ręce prywatne. Ten bardzo pobieżny szkic historii regionu ma na celu zwrócenie uwagi przede wszystkim na dwa czynniki: na element osadniczy, który sta­ nowi substrat dzisiejszej ludności, i na fakt, że od zarania dziejów �BADANIA ETNOGRAFICZNE NA PODHALU 24.5 chłopi starostwa nowotarskiego cieszyli się większymi swobodami niż większość chłopów Rzeczypospolitej. Pod t y m względem szczególnie ważny jest wiek X V I I I i początek X I X , tak już bliskie okresowi, który etnograf może poznać drogą badań terenowych. Zainteresowaniami swoimi objęliśmy okres stulecia od uwłaszczenia chłopów po rok 1953, datę ukończenia przez nas badań terenowych. Okres ten, stosunkowo niedługi, pełen jest zasadniczych przemian k u l ­ turowych. Dla odpowiedniego ustawienia w czasie owych przemian ko­ nieczne więc było przeprowadzenie jego periodyzacji. Pierwsze 25—30 lat po uwłaszczeniu nie przynosi na Podhalu więk­ szych zmian. Sam akt uwolnienia chłopów z pańszczyzny wobec braku możliwości zarobkowych, a co za t y m idzie — gotówki i zupełnego za­ cofania gospodarczego, nie miał t u tak przełomowego znaczenia, jak na innych ziemiach polskich. Przełom następuje dopiero w okresie 1870—1880. Złożyło się n a ń wiele powodów, z których najważniejszym stała się zarobkowa emigracja do Ameryki. Początek jej przypada na lata siedemdziesiąte ubiegłego wieku. Wedle pewnych wiadomości pierwsze wypadki wychodźstwa pojawiły się na terenach podgórskich Galicji w 1873 r., po czym w ciągu zaledwie paru lat objęły olbrzymie rzesze ludności. Działalność agitacyjną prasa ówczesna przypisuje kle­ rowi. Wychodźstwo to ma dwa zasadnicze aspekty. Z jednej strony l i k w i ­ duje przeludnienie kraju, które zwłaszcza na Podhalu było bardzo wiel­ kie, z drugiej wychodźcy zaczynają nadsyłać lub wracając przywozić do kraju gotówkę . Po raz pierwszy na wsi podhalańskiej zjawia się wów­ czas pieniądz w większych ilościach. Zapas gotówki pozwala na zakup nowego sprzętu w gospodarstwie, wprowadzenie nowych roślin upraw­ nych i przede wszystkim nawozów sztucznych. Tu i ówdzie zaczyna się przeprowadzać melioracje, powiększając w ten sposób powierzchnię uprawnej ziemi. Obok emigracji zarobkowej otwierają się dla Podhala dalsze możli­ wości uzyskania gotówki i nawiązania kontaktów z szerokim światem. Jest to coraz bardziej nasilający się ruch letniskowy, którego jednym z głównych inicjatorów stał się dr Chałubiński, propagator leczniczych właściwości górskiego klimatu. Co prawda ruch ten jeszcze w pierw8 9 8 Por. artykuły w „Dzienniku Polskim" 1876, nr 108 i 124, oraz w „Czasie" 1876, nr 131. Poza tym pobyt za granicą w wielu wypadkach kształcił fachowców. We wsi Ciche spotkaliśmy kowala, który rozwinął s w ą w i e d z ę techniczną na emigracji i powrócił przywożąc cały zestaw narzędzi oraz nowe metody pracy. Stał się on specjalistą od wyrobu nowego typu pługów na dużą część powiatu. Jego uczniami jest wielu kowali okolicznych. 9 �246 ANNA KOWALSKA-LE WICKA szych latach X X w..obejmuje zaledwie kilka wsi podtatrzańskich, nie­ mniej powstaje dzięki niemu z początku tylko sezonowy rynek we­ wnętrzny, zaczyna powstawać ruch budowlany, otwiera się możliwość zarobków przy przewozie letników i towarów dla nich. Wreszcie ostat­ nim, lecz nie najmniej ważnym czynnikiem otwierającym przed Pod­ halem możliwości rozwoju staje się zbudowanie l i n i i kolejowej najpierw do Chabówki, a następnie doprowadzenie jej do Zakopanego (otwarcie l i ­ nii (kolejowej do Zakopanego nastąpiło w 1899 r.). Wszystkie te względy wskazują wyraźnie, że impakt kapitalizmu roz­ poczyna się dla Podhala dopiero w latach osiemdziesiątych ubiegłego stulecia. Będzie to więc okres drugi po pofeudalnej martwocie gospo­ darczej trzeciej ćwierci X I X w. Doprowadzamy go do 1918 r., do za­ kończenia pierwszej wojny światowej. W latach I wojny światowej w całej gospodarce widzimy gwałtowne cofnięcie się do poziomu niemal pańszczyźnianego. Jednakże zahamo­ wanie rozwoju jest tylko pozorne. Po zawarciu pokoju przychodzi ko­ niunktura gospodarcza dla wsi, nowy dopływ gotówki i , co równie ważne, przełamane zostają dawne autorytety wiejskie. Młodzi, którzy zwiedzili wiele krajów w swych wędrówkach wojennych, są teraz skłonni do przyjęcia każdej nowości. Obserwujemy wyraźne podniesienie się i unowocześnienie gospodarki. Równocześnie zaczyna się gwałtowny wzrost ruchu letniskowego. Nie tylko widzimy szybki rozrost Zako­ panego, ale napływ gości daje się zauważyć w całym szeregu wsi dotąd nie objętych ruchem kuracyjno-wypoczynkowym. Rozwija się przemysł pamiątkarski, rośnie rynek wewnętrzny na produkty hodowlane przy równoczesnym wyraźnym podniesieniu się hodowli. Zanim przejdziemy do następnego, trzeciego okresu, należy zazna­ czyć, że I wojna światowa przyniosła na Podhalu większe zmiany niż na innych ziemiach polskich. W poprzednim wieku, zwłaszcza w czasach poprzedzających budowę kolei do Chabówki i Zakopanego, Podhale było izolowane od północnych ziem polskich. Natomiast na południu, za Tatrami, rozciągały się doliny żyzne, potrzebujące rąk do pracy. Tutaj więc, głównie na Spisz i Liptów, a nawet na nizinę węgierską w okolice Koszyc, kierowały się zainteresowania mieszkańców Podhala. Tu, do Starej Wsi na Spiszu i Trzciany na Orawie udawali się oni na wielkie doroczne jarmarki, gdzie obok żywności można było nabyć wszelkie wyroby skórzane (uprząż, kożuchy, buty), wyroby metalowe (kosy, kotły, dzwonki dla owiec i bydła), ceramikę i wiele innych . Na po­ łudnie szli w poszukiwaniu żywności, zakupując tam przede wszystkim l0 1 0 łowie A. K o w a l s k a - L e w i c k a , Handel wiejski na Podhalu w drugiej po­ XIX i w początku XX wieku. „Kwart. H K M " , R. 5: 1957, nr 2, s. 305—314. �BADANIA ETNOGRAFICZNE NA PODHALU 247 zboże, a jesienią kapustę. Wreszcie na południe udawali się na prace sezonowe, sianokosy i żniwa; szli też do Budapesztu na pracę w cegielni, przy budowie domów i w fabryce obuwia . Wprowadzenie kolei łączącej Podhale z resztą Polski osłabiło nieco natężenie tych wędrówek, ale bynajmniej kontaktów nie przerwało. Kres położyło i m dopiero zamknięcie granicy polsko-czechosłowackiej w 1918 r. Dla Podhala był to prawdziwy cios. Istniały wprawdzie przepustki gra­ niczne dla właścicieli pól i możliwości dzierżawienia pastwisk i wypasu po południowej stronie Tatr, niemniej cały handel i wiążące się z nim rozliczne kontakty kulturowe musiały podupaść, a z biegiem czasu skierować się ku północy. Zwłaszcza dla kultury materialnej regionu, głównie Skalnego Podhala, miało to duże znaczenie. Wzrosło natomiast znaczenie Nowego Targu jako jedynego poważniejszego punktu jarmarcz­ nego, co z kolei wpłynęło na unifikację kultury podhalańskiej. Jarmarki nowotarskie zbliżyły Skalne Podhale do niziny nowotarskiej i wsi stoków Gorców, ułatwiając t y m samym rozprzestrzenienie się ,,stylu podhalań­ skiego" na te tereny. Druga wojna światowa przynosi terror i niedostatek, ale i w tym okresie nastąpiły istotne zmiany w zakresie gospodarki. Działalność instruktorów rolnych okresu okupacji, premiowanie rasowego bydła, które chronione było od rekwizycji, wprowadzanie nowych ras owiec, działalność związku pszczelarskiego itd. pozostawiły dodatnie skutki. Wywóz olbrzymich rzesz ludzi na przymusowe roboty do Niemiec, gdzie w wielu wypadkach pracowali na wsi zapoznając się z nowymi maszy­ nami rolniczymi i nową techniką uprawy, nie pozostał bez wpływu na podniesienie się poziomu zainteresowań postępem techniki. Duże zna­ czenie dla podniesienia poziomu gospodarki regionu miały też wędrówki górali po żywność do Miechowskiego i Proszowskiego. Po zakończeniu wojny zaczął się dla Podhala czwarty z kolei okres przemian. Odpływ olbrzymich rzesz małorolnych na Ziemie Odzyskane i częściowo na tereny połemkowskie oraz mniejszy liczebnie odpływ do ośrodków przemysłowych zlikwidował narastające przeludnienie. Po­ stępujące uprzemysłowienie terenu, rozwój przemysłu chałupniczego i dalszy rozwój ruchu letniskowego dostarczyły wsi sporych zasobów gotówki. Młodzież masowo uczęszczająca do szkół zawodowych, ogólno­ kształcących i na wyższe uczelnie niejednokrotnie wracała potem na wieś rodzinną, podnosząc poziom kulturalny otoczenia. Reasumując, interesujące nas stulecie dzielimy na cztery zasadnicze okresy: a) okres pofeudalny, lata 1848—1870/1880; b) impakt kapitan 11 W. J o s t o w a , Wędrówki zarobkowe górali podhalańskich, R. 24: 1955, s. 141—153; A. K o w a l s k a - L e w i c k a , K i l k a uwag o zarobkowych górali podhalańskich, „Kwart. Hist.", R. 64: 1957, nr 2. „Wiarchy", wędrówkach �248 ANNA KGWALSKA-LEWICKA lizmu, lata 1870/1880—1918; c) okres międzywojenny dalszej kapitali­ zacji Wsi, lata 1918—1945; d) okres socjalizacji wsi, od 1945 r. Jak już wspomniano, problematyka naszych badań została w trakcie prac zwężona do głównych działów produkcji: rolnictwa, hodowli i rze­ miosła. Spożycie i wymiana potraktowane zostały jedynie jako rozdział uzupełniający i zamykający niejako cykl produkcyjny. Dalsze ograniczenie zakresu pracy polegało na tym, że zdecydowa­ liśmy się opracować zebrane dane tylko jako materiały do gospodarki Podhala. Nie wyklucza to oczywiście dalszych prac i zamiaru opubliko­ wania w przyszłości ogólnego, syntetycznego ujęcia całości czy też sze­ regu ujęć syntetycznych poszczególnych działów produkcji przez ucze­ stników badań. Kultura ludowa Podhala, jakkolwiek w pewnych swych działach (budownictwo, strój, organizacja pasterstwa) bardziej zachowawcza od innych, ulega obecnie, zwłaszcza w dziedzinie produkcji rolnej czy rze­ mieślniczej, bardzo szybkim przekształceniom. Góral podhalański dzięki szczególnie silnie rozwiniętemu uzdolnieniu technicznemu i poszukiwa­ niu nowości, które mogłyby ułatwić jego pracę, bez oporów przyjmuje każdą nadającą się do jego warunków bytowania nowość. Już w czasie naszych kilkuletnich badań zdołaliśmy zaobserwować duży postęp zwłaszcza w takiej dziedzinie, jak rolnictwo. Każde nowe narzędzie jest chętnie nabywane, pierwszymi próbami jego użycia interesuje się cała wieś i w razie pozytywnych skutków niezwłocznie stosuje u siebie. Co więcej, górale sami ulepszają i dostosowują do własnych warunków te­ renowych nowo zakupione narzędzia fabrycznej produkcji. To samo zjawisko, jak już wspomniałam, wadzimy w innych dziedzinach życia, np. elektryfikacja niektórych wsi umożliwiająca użycie nowych maszyn w bardzo krótkim czasie przekształciła wiele rzemiosł i zakładów prze­ mysłowych wiejskich. Objawy tej łatwej chłonności wszelkich zdobyczy technicznych, a co za t y m idzie bardzo szybkie przekształcanie stosunków produkcji, aczkol­ wiek ze wszech miar pozytywne z punktu widzenia postępu, są jednak sygnałem dla etnografów, że właśnie na tym terenie i w tej dziedzinie należy jak najszybciej i najenergiczniej prowadzić akcję' rejestrowania faktów m. i n . w zakresie już przemijającej kultury ludowej. Jednym więc z naczelnych celów naszej pracy było utrwalenie dla nauki ginącej tradycyjnej gospodarki. Materiały w naszym ujęciu nie ograniczają się jedynie do opisu, choć i na ten opis kładzie się duży nacisk. Naczelnym naszym dążeniem jest ściśle historyczne uszerego­ wanie faktów w obrębie czterech wydzielonych okresów i trzech stref kulturowych tak, aby samo ich ustawienie dawało obraz przeobrażeń, jakim podlegała wieś podhalańska na przestrzeni minionego stulecia. �BADANIA ETNOGRAFICZNE NA PODHALU 249 Chodzi nam ponadto o przedstawienie faktów na tle całokształtu sto­ sunków oraz o przedstawienie ich w powiązaniu z sobą. Dając opis na­ rzędzi i sposobów produkcji staramy się łączyć je w pewnym stopniu z odpowiadającymi im zjawiskami społecznymi, z wiedzą ludową na ich temat oraz częściowo, zwłaszcza w odniesieniu do okresów najdaw­ niejszych, z wierzeniami i praktykami magicznymi, które wokół nich narosły. W związku z produkowaniem narzędzi i posługiwaniem się nimi interesuje nas zagadnienie pracy i jej organizacji w obrębie naj­ mniejszej komórki produkcyjnej, jaką jest rodzina, oraz w społeczności wiejskiej. Właściwe prace terenowe poprzedzone studium literatury trwały dwa lata, 1952 i 1953 r. Rozpoczęliśmy je od badań stacjonarnych prowadzo­ nych przez dwa miesiące w jednej z najbardziej typowych wsi Skal­ nego Podhala — w Cichem. Badaniami objęto górną część tej rozległej wsi, tzw. Wierch Ciche, z przysiółkami Zoki i Ostrysz. Jest to wieś o ła­ nowym układzie pól, do niedawna zachowawcza, na której terenie jed­ nak można obserwować wybitny postęp na przestrzeni ostatnich k i l k u ­ nastu lat. Jest ona przy tym silnie związana z tradycyjną gospodarką pasterską. W samym Wierch Cichem żyje obecnie kilkunastu baców, a nie spotyka się niemal mężczyzny, który by w swym życiu nie spełniał obowiązków honielnika (pomocnika juhasa) lub juhasa. Drugim etapem terenowej pracy było przebadanie w ciągu dziewię­ ciodniowych wypadów trzech dalszych wsi typowych dla dalszych dwu partii Podhala, a więc leżącej na nizinie nowotarskiej wsi Krauszowa, o niwowym układzie pól i odmiennej organizacji rolnictwa oraz hodowli, zaś następnie Obidowej, typowej wsi gorczańskiej, leżącej w obrębie dawnego starostwa nowotarskiego. Przebadano również Brzegi, podobnie jak Ciche leżące w obrębie Skalnego Podhala, ale na jego drugim, wschodnim krańcu. Po badaniach w pewnej mierze stacjonarnych w wymienionych 4 wsiach dalszy etap naszej pracy polegał na przeprowadzeniu badań typu inwentaryzacyjnego, które trwały pełny miesiąc (lipiec 1953 r.) i objęły 9 wsi leżących na terenie całego Podhala. Ujawniły one pewne cechy kulturowe nie spotykane w poprzednio badanych Wsiach, pozwoliły w y ­ kreślić przybliżone zasięgi niektórych zjawisk i umożliwiły uchwycenie specyfiki terenu jako całości oraz jego poszczególnych partii. Nadmienić należy, że prócz wsi, w których przeprowadzono syste­ matyczne badania, poznano nadto w sposób orientacyjny szereg wsi okolicznych drogą wypadków z punktów badanych bardziej szczegółowo (mapka 5). W badaniach chodziło nie tylko o uzyskanie danych drogą wywia­ dów, ale też o naoczną obserwację życia wsi i zabiegów gospodarskich. �Badania • 1951-1952 fonograficzne badania zzspofoue O Etnograficzne badania indywidualne A Mapka 5. na Podhalu u latach Badania językoznawcze — Granica powiatu •--Granica regionu Badania na Podhalu w latach 1951—1953 nowotarskiego PoJhali �BADANIA ETNOGRAFICZNE NA PODHALU" 251 Dla poznania więc pełnego cyklu rocznego tego życia i zabiegów wska­ zane było takie rozłożenie badań, które by pozwoliło na przebywanie na wsi w różnych porach roku, co też mniej więcej doprowadziliśmy do skutku, jak widać z załączonego wykazu terminów badań. Luty — Obidowa, dziewięciodniowy pobyt w 1953 r.; marzec — Ciche, miesięczny pobyt w r. 1952 i dziesięciodniowy w 1954 r.; maj — Dębno, dwutygodniowy pobyt w 1951 r.; maj — Ochotnica, dwutygodniowy pobyt w 1951 r.; maj — Krauszów, dziewięciodniowy pobyt w 1953 r.; lipiec — wędrówka po całym Podhalu trwająca pełny miesiąc, 1953 r.; sierpień — Murzasichle, czterodniowe badania uzupełniające w 1955 r.; sierpień — Kościelisko, tygodniowy pobyt w 1951 r.; sierpień — Chochołów, tygodniowy pobyt w 1951 r.; sierpień — Ludzimierz, tygodniowy pobyt w 1951 r.; wrzesień — Ciche, miesięczny pobyt w 1952 r.; listopad — Brzegi, dziewięciodniowy pobyt w 1953 r. W podanym powyżej wykazie uwzględniam zarówno badania ze­ społowe, jak i indywidualne z 1951 r. (materiały z tych badań oddano do dyspozycji zespołu) oraz uzupełniające z 1955 r. Następnym z kolei problemem, łączącym się przede wszystkim z eksploatacją wsi reprezentacyjnej, był sposób jej badania. I tu zasto­ sowano metodę podobną jak poprzednio. Rozpoczęto bowiem od prze­ pracowania całego zagadnienia w obrębie jednej rodziny typowej dla danego środowiska zarówno pod względem zamożności, jak i sposobu życia. Dało to jednolite poznanie całości problemu, tak jak on wygląda w obrębie najmniejszej grupy społecznej, a równocześnie najmniejszej jednostki produkcyjnej. Przy zastosowaniu tego systemu dzięki dłuż­ szemu kontaktowi z niewielką grupą ludzi związanych z sobą więzią pokrewieństwa i wspólnoty gospodarczej badacz zyskuje lepsze zrozu­ mienie miejscowego sposobu myślenia i odczuwania, zaczyna niejako solidaryzować się z rodziną informatora, patrzeć na wieś jej oczyma. Dzięki takiemu dopiero zżyciu ma się możność wyczucia i zrozumienia sensu nieuchwytnych dla zwykłego wywiadu procesów. Krótkotrwałe kontakty, choćby nawet z wieloma informatorami, mogą doprowadzić do dokładnego poznania instytucji kulturowych, nigdy jednak nie dadzą bezpośredniego wglądu w motywy tego, co dzieje się wokół nas. Jak od wsi reprezentatywnej badanej stacjonarnie przechodzimy do poznania całego obszaru objętego naszymi zainteresowaniami, tak od jednej rodziny, na której przykładzie poznaliśmy całokształt danego za- �ANNA KOWALSKA-LEWICKA gadnienia, przechodzimy do innych mieszkańców wsi, starając się do­ bierać informatorów w ten sposób, aby reprezentowali różne warstwy społeczne, by byli przedstawicielami różnych pokoleń. Wywiady na te­ mat poszczególnych działów kwestionariuszy przeprowadzano z fachow­ cami w tej dziedzinie. Bardzo interesujące rezultaty dała próba prze­ prowadzenia wywiadów z przedstawicielami trzech pokoleń w obrębie jednej rodziny. Nie chodziło tu, rzecz prosta, o opis samych faktów etnograficznych, które zwłaszcza we wsiach konserwatywnych wszystkie pokolenia znają niemal równie dokładnie, ale o różnicę podejścia trzech pokoleń do danego problemu, zwłaszcza różnicę w wartościowaniu zja­ wisk. Przed przystąpieniem do prac terenowych członkowie zespołu opra­ cowali własne kwestionariusze. Jedynie w badaniach nad rolnictwem posłużono się kwestionariuszem Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, zmodyfikowanym i uzupełnionym. W trakcie badań wszystkie one ule­ gły licznym uzupełnieniom i przeróbkom, tak że dzisiejsza ich redakcja jest już wynikiem długich doświadczeń. Jednakowoż w czasie samego prowadzenia wywiadu staraliśmy się nie posługiwać bezpośrednio kwe­ stionariuszem. Służył on do przygotowania wywiadu, sprawdzenia po jego zakończeniu, czy wszystkie punkty zostały wyczerpane, wreszcie do po­ rządkowania zebranych materiałów. Najcenniejszy materiał uzyskiwano na drodze zupełnie swobodnej, choć czasem inspirowanej przez badacza rozmowy. Poruszone w niej tematy wywoływały nieraz u informatora cały łańcuch skojarzeń, które umiejętnie wykorzystane odsłaniają nie­ jednokrotnie zupełnie nowe aspekty. Poza systematycznym wywiadem i swobodną rozmową stosowano oczywiście również system w pewnym sensie biernego uczestniczenia w życiu i rozmowach chłopów, przy czym wysiłek badacza polegał jedynie na obserwacji tego, co działo się wo­ kół niego i niezależnie od niego. Rozmowa lub kilka kolejnych rozmów z jednym informatorem skła­ dały się na tzw. wywiad, czyli dokładnie spisany protokół, w którym za­ mieszczało się, poza charakterystyką informatora, jego wypowiedzi do­ tyczące zarówno badanego problemu, jak i różne inne, nieraz całkiem nie związane z właściwym tematem badań refleksje czy opowiadania. Tego rodzaju „wywiad" już sam w sobie stanowi wartościowy doku­ ment historyczny, który w przyszłości wielokrotnie i z różnych punktów widzenia może być wykorzystany. Wywiad przepisywano na maszynie w kilku egzemplarzach, z których jeden pozostaje w archiwum, reszta, w miarę potrzeby, może być pocięta i posegregowana. Prócz „wywiadów" zaczęto w drugim roku pracy spisywać dziennik badań, gdzie znalazły się wszelkie obserwacje, celowe lub robione przy­ padkowo, dotyczące całokształtu życia wsi i prowadzenia badań tere- �BADANIA ETNOGRAFICZNE NA PODHALU 253 nowych, gdzie wreszcie znalazły swe miejsce wszelkie refleksje bada­ cza i pierwsze próby uogólnień, jakie nasunął sam teren, W trakcie opracowywania materiału dziennik oddał duże usługi. Zebrany przez zespół materiał terenowy daje spory zasób wiadomo­ ści z dziedziny produkcji rolniczej, hodowlanej i rzemieślniczej oraz i n ­ nych działów kultury. Jakkolwiek te ostatnie nie zostały bezpośrednio wykorzystane w pracy, ułatwiły orientację w całokształcie zagadnień związanych z główną tematyką. Najsłabszą stronę materiałów terenowych stanowi niepewne dato­ wanie faktów dawniejszych. Stosunkowo małe zainteresowanie prze­ szłością łączy się u górali podhalańskich z zupełną nieumiejętnością umieszczania w czasie odległych faktów. Niekiedy jeszcze potrafią okre­ ślić, że dane zjawisko występowało przed ich urodzeniem albo za życia rodziców. Prawie nigdy jednak nie uzyskaliśmy dokładniejszej odpo­ wiedzi dotyczącej czasów dalszych. Mimo więc dużego nacisku, jaki kładliśmy na uchwycenie chronologii bezwzględnej zjawisk, teren dał niewystarczające rezultaty. Trzeha było uzupełnić braki i w miarę moż­ ności sprawdzać zdobyte wiadomości drogą studiów archiwalnych. * Patronat nad naszymi badaniami objęło Polskie Towarzystwo L u ­ doznawcze, ono też wzięło na siebie finansowanie prac terenowych wy­ dając na ten cel łącznie sumę 19 243,85 zł. Ogólnej opieki naukowej podjął się profesor UJ dr Kazimierz Moszyński, kierownictwo zaś sa­ mych badań powierzono dr Annie Kowalskiej-Lewickiej. Do współ­ udziału w badaniach zaproszono mgr Bronisławę Kopczyńską-Jaworską, wówczas starszego asystenta Zakładu Etnografii U. Ł., która już wcze­ śniej prowadziła badania terenowe na Podhalu i której zainteresowania skupiają się głównie wokół hodowli i pasterstwa. Wszelkie prace tere­ nowe, dyskusje i opracowanie materiałów prowadzone były więc wspól­ nie z ośrodkiem łódzkim, przy żywym udziale i pomocy prof. dr Kazi­ miery Zawistowicz-Adamskiej. Oprócz mgr Kopczyńskiej-Jaworskiej i dr Kowalskiej-Lewickiej we­ szli do zespołu badawczego: dwie etnografki krakowskie, mgr Irena N i zińska i mgr Anna Zambrzycka-Kunachowiczowa, językoznawca mgr Zbigniew Gołąb i fotograf mgr Wiesław Tomaszkiewicz. Prócz nich do­ rywczo brało udział w pracach terenowych kilkanaście osób spośród studentów i magistrów etnografii, a także architekci i rysownicy. Wewnątrz zespołu pracę podzielono w ten sposób, że każdy otrzymał do przebadania jedno lub kilka zagadnień. Szereg z nich, które uwzględ­ nia się w pracy marginesowo, włączono do kwestionariuszy poświęconych zagadnieniom naczelnym. Mimo podziału tematów w trakcie badań nie- �254 ANNA KOWALSKA-LEW1CKA jednokrotnie zespół pracował wspólnie nad jednym zagadnieniem, jak np. nad rolnictwem we wsi Ciche, nad statystykami hodowlanymi itd. Badania zaplanowano na dwa lata, 1952 i 1953 r., po czym dopiero zespół miał przystąpić do ostatecznego opracowania materiałów. Plan w całości wykonano i już w końcu lipca 1953 r. zakończone zostały ze­ społowe prace terenowe, co nie wykluczało w przyszłości, w miarę p i ­ sania, organizowania wypadów w teren, mających na celu uzupełnienie prac badawczych. W wyniku badań uzyskaliśmy materiały etnograficzne z 13 wsi Pod­ hala oraz sporą ilość danych z szeregu innych wsi, do których robiono wypady (uwzględniono je na ogólnej mapie badań). Do dyspozycji ze­ społu zostały również oddane materiały prywatne z badań KowalskiejLe wieki ej oraz materiały Zakładu Etnografii U. Ł. i własne Kopczyńskiej-Jaworskiej, co zagęściło jeszcze sieć badanych punktów. Równolegle z badaniami etnograficznymi mgr Gołąb prowadził badania językowe. Przez cały czas trwania prac terenowych codziennie wspólnie oma­ wiane były rezultaty uzyskane w danym dniu. Dyskutowano metodę pracy terenowej, sposób opracowania materiałów i wreszcie układ oraz sposób ujęcia samej publikacji. Ponadto w 1953 r. miały miejsce dwie konferencje. Pierwsza w Krakowie 14 marca, sprawozdawcza, z udziałem etnografów krakowskich, łódzkich i zakopiańskich; druga wewnętrzna zespołu w Łodzi (18—20 grudnia), na której został ostatecznie ustalony plan publikacji. Od strony ilościowej rezultaty dwuletnich badań przedstawiają się następująco: 374 wywiady (2785 s. maszynopisu), 5 opracowań gwary podhalańskiej (112 s. maszynopisu), 722 teksty pieśni zapisanych przez nas oraz 432 teksty pieśni zapisanych przez dzieci szkolne, 883 zdjęć fotograficznych, 112 rysunków przeważnie narzędzi pracy, 320 przebi­ tek haftów i przedmiotów zdobionych drewnianych i metalowych, wre­ szcie 28 zdjęć architektonicznych. W trakcie badań zebrano, głównie we wsi Ciche, kilkadziesiąt dokumentów, m. in. testamentów, z których naj­ starsze sięgają lat 1750—1752. Zebrano też szereg listów z przełomu X I X / X X w. pisanych przez górali podhalańskich przebywających na emigracji. Gromadzi się również korespondencję, jaką zespół prowadzi z informatorami, a która dostarcza bardzo ciekawych materiałów. Do dorobku zespołu można zaliczyć własne kwestionariusze do pa­ sterstwa, rzemiosła ludowego, pożywienia, transportu i komunikacji, niektórych zagadnień społecznych oraz uzupełnienia i przeróbki szeregu 12 Etnograficzne badania na Podhalu, „Wierchy", R. 21: 1952, s. 225—226; B a ­ dania etnograficzne na Podhalu, „Wierchy", R. 22: 1953, s. 218—222; Sprawozdanie z działalności Oddziału Krakowskiego Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, ..Lud", t. 41: 1954, s. 1236—1245. �BADANIA ETNOGRAFICZNE NA PODHALU 255 istniejących już kwestionariuszy pbcych do pozostałych zagadnień związanych z gospodarką. Sprawozdania tymczasowe z badań były w czasie ich trwania publikowane . W styczniu 1954 r. został utworzony w Krakowie Zakład Etnogra­ fii Polski I H K M PAN. Znaleźli tu zatrudnienie trzej członkowie do­ tychczasowego zespołu PTL: mgr Iiena Nizińska, mgr Anna Zambrzycka-Kunachowiczowa i dr Anna Kowalska-Lewicka. Od 1954 r. prace nad Podhalem wykonywane przez wymienione osoby weszły w plan Za­ kładu i odtąd — obok prac związanych z Polskim Atlasem Etnogra­ ficznym i innych — zajmowano się nimi j u ż w ramach obowiązków instytutowych. Członkowie zespołu zajęci w PA.N przystąpili w oparciu o archiwum Oddziału Krakowskiego P T L do przygotowania do druku opracowań dwu podstawowych dziedzin produkcji: rolnictwa (KowalskaLewicka) i rzemiosła (Zambrzycka-Kunachowiezowa, która zajmowała się omawianym zagadnieniem w latach 1954 i 1955, a w 1956 r. prze­ szła do prac nad monografią Śląska). Mgr Nizińska w pierwszym roku istnienia Zakładu pracowała nad rolnictwem; już w 1955 r poświęciła się monografii Śląska. 1 2 Przerobiono przede wszystkim literaturę przedmiotu oraz zebrano materiał archiwalny i muzealny. W czasie opracowywania wszystkich danych wyłoniła się potrzeba badań uzupełniających. Zorganizowano więc w 1955 r. krótkotrwałe wyjazdy terenowe do wsi Ciche, Murza­ sichle, Chochołów, Ratułów i Kościelisko oraz badania nad rzemiosłem ludowym w Nowym Targu. W chwili bieżącej zarówno prace o rolnictwie, jak i o rzemiośle ludowym na Podhalu są już na ukończeniu. : Ann n Kon n .i te K a -.. I (.' u u u K a i J T H O r P A O I I H E C K M E M C C I E J\ O Ii A H M H li P A t t O H B B B. HOtfrAJlbH 1952 r . ćibui c o p r a n H . i O B a n aoKJiaaiHKOM KOJIJIGKTHB (A. KoBa.7if.ci;a-JIeBHu;Ka, u A. 3aM6pH<HD,Ka) c n e a b i o c H C T e w a T i m e c K o r o H3yieHHH KoniHHCKa-flBopcKa sTHorpacfiHH Ilo3,rajibH. llepnue ;iBa r o a a (1952—1953) KOJIUGKTHB BCJI pa6oTH irpeHMymecTuemio noneBŁie B CBHSH C ^ejjTe.abHOCTbio JTo.ibCKoro 06m,ecTBa Hapo«oBO«eiiHH. B cjie^yioinHft n e p n o A (1954—1957) KonJieKTHB BKjnoiiiacn B aejrrejibHOCTb MHCTiiTyTa •la^aiaM HcropHH MaTepHantnofi iipo;;ojiH<a.Ti p a i i b m e na'iaTyro KyjibTypH paPoT.y. H napanjienbno HOBŁIM Hay^HUM TeppHTopiiajibHoft óaaofl aTHorpa- ncc.Te«0BannH Ilo,irajib>i HBJIHGTCH patton HoBOTapcKoro CTapocTBa B r p a n n i i a x X I I I Bena. Hccie^oBanHHMił oxBaieH H c r o p H i e c K H i ł n e p i i o a c MoiaeHTa OTMeubi K p e n o c T H O r o n p a u a (1848 r.), no Hacrorimee Bpewn (1953). LTo *!HCTO T 6 X H H (})H4eCKnx 'lecKHM i; (B. cooópa?«eniinM, p a 3 p a ó o T K a coó]iaimb)x MaTepnaJiOB orpammHJiacb TonbKO (A. K o B a o i b C K a - J I e B H U K a ) , C K O T O B O A C T B a K o n M i t i i C K i i - f T B o p c K a ) . K . Y n r a p n o f t n p o m w m . i n m o n n (A. 3aM<5pjKmu.-«). BonpocaM: KpecTbHHCKoro 3eMnea,ejrnn �ANNA B nan iiTore 3aBepuieinibix KOWALSKA-LEWICKA pafloT IIom'ajTbe HB.iaeTCH c reorpaiJimieCKoii, Tai; h oTHOrpatfiii'iecKoil t o m k i i cnvioieiiHMM paiiOHOM. a p e i i H H . Paiioii u t o t coxpamiji pnji xapaKiepHtix i i p H M e x TpaannnonHoii Ky.iLTypw. OAiioBpeiuemio is paflone I I 0 3 ranbH, is C B H 3 H c co:!naiiiiieftcji ceibw n a i i i u x MOCTHocieii, c o T i i o c i i T e j i b i i o xopoimtM cooflmenweM i;ait 11 na noc.ie^uee npeMH p a s n n n a w m e f t c n n p o M i . n i i J i e i i H O C T b J O HaSjiw,u,aeTCH p o c r i i o b i . i x (|)opM o i ; o n o M i i q e c j s o f t m i m u i i . Kpoiie T o r o , n a rio,;raJii>e, w a i c x a p a K repnan qepra o k o i i o m h k h p a i t o n a , B b i c i y n a e x n a p n ^ y c -jpyuK o c h o b i i m m i i OTpac.iHMii c e n b C K O r o x o a n t t C T i i a n n on b i n e — iteM.-ie^enneM 11 c k o t o b o ^ c t b o m liiimiemioro TjinaTan>KO ^ u j i i u i i i o e , nan 11 nucoKoropnoc n a c x y n i e c T B o . B i i x o r e upoBe^eiiiitix paCor HayHHbiii KO.J.1CKTHB Bbi^Biiny.1 T a i o K P pji;i npe^nocu.'ioK 1; iiepno^ibsaniiu i s y . w r y p H o r o npoijecca n p a i i o n e no^ra.ni.jr. Anna Kowalska-Lewicka E T H N O G R A P H I C R E S E A R C H ON T H E P O D H A L E REGION Summary Field studies carried out with the aid of a grant from the Polish Ethnological Society were conducted in 1952 and 1953 by a team of research workers under the leadership of the writer. The work was first started in the village of Ciche, where two months' were spent, and afterwards research was extended to other localities. The assembled data were then studied and supplemented within the Departments of Ethnology of the Institute of the History of Material Culture of the Polish A c a ­ demy of Sciences in Cracow and Łódź. For technical reasons the work was restric­ ted in its scope to the following problems: agricultural production (A. KowalskaLewicka), animal farming (B. Kopczyńska-Jaworska), handicraft (A. Zambrzycka), although the problems of exchange and consumption were also included in so far as it was necessary for gaining a more complete picture of the topics studied. It was found convenient to accept as a basis of the delimitation of the region under investigation the X V I I t h century district of Nowy Targ (starostwo nowo­ tarskie). The Podhale region, which is geographically and ethnographically a homo­ geneous, and compact area, retained a number of common traits within its tradi­ tional culture. At the same time it is an area where, owing to several well deve­ loped holiday resorts, extensive network of communication, and its newly created industries, new forms of economic activity and life are coming into being, thus affecting the cultural landscape of the region. Finally, in addition to the two main lines of agricultural economy, characteristic of the plains i. e. plant and animal far­ ming, the Podhale region has a third one: the alps, that is to say, the lower and higher mountain pastures. The investigations covered the period from the abolishment of serfdom (1948) up to 1953 when the field survey was terminated. On the evidence assembled it was found convenient to divide this period into following three stages: a) the postfeudal period from 1848 to 1870—1880, b) the impact of Capitalism and emigration to Ame­ rica from 1870—80 to 1918, c) the interwar period and that of the second world war 1919—1945 when further capitalisation took place, though under different eco­ nomic and political conditions of the country, and d) the period of Socialism, making its way into the villages, from 1946. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/e6eb30ee97c1012055b63017f064ae48.pdf 802ca7639dab2632b5bc69821eb6de76 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1686 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1979 Subject The topic of the resource Węgry - imigranci emigracja polska Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1560 Title A name given to the resource Badania etnograficzne w "lendzielskiej" wis Istvanmajor na Węgrzech / LUD 1978 t.62 Description An account of the resource LUD 1978 t.62, s.187-190 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kantor, Ryszard; Krasińska, Ewa Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, RYSZARD KANTOR, t. 62, 1978 EWA KRASIŃSKA BADANIA ETNOGRAFICZNE W "LENDZIELSKIEJ" ISTVANMAJOR NA WĘGRZECH WSI Katedra Etnografii Słowian Uniwersytetu Jagiellońskiego przystąpiła w 1977 r. do badań nad zbiorowościami etnicznie polskimi na Węgrzech, w ramach Problemu Międzyresortowego (temat III/10/3), we współpracy z Zakładem Badań nad Polonią Zagraniczną PAN w Poznaniu i Instytutem Badań Polonijnych UJ w Krakowie. We wstępnej fazie ustalania problemu badawczego miały nim być przemiany obyczajowości chłopskich grup etnicznie polskich na Węgrzech. Dane zawarte w literaturze 1 wskazywały, że na północ od Miskolca, na terenach górzystych w pobliżu obecnej granicy państwowej z Czechosłowacją, istniała do 1941 r. wieś Derenk, zasiedlona prawdopodobnie w XVIII w. przez osadników przybyłych z Polski. Przestała istnieć w momencie zorganizowania na tych terenach zamkniętego obszaru łowieckiego. Ludność przesiedlono do innych wsi. Według informacji uzyskanych od etnografów węgierskich, ludność Derenku zostala przesiedlona w najbliższe, nizinne okolice lVIiskolca i zamieszkuje m. in. we wsi Istvanmajor k. Emód. W 1975 r. grupa Derenku zostala przesiedlona w najbliższe, nizinne okolice lVIisko1ca szyńskiego przy Katedrze Etnografii Słowian UJ, przebywała krótko w Istvanmajor stwierdzając, że miejscowa ludność mówi gwarą języka polskiego, uważa się za "lendzieli" (polaków) i że są to przesiedleńcy z Derenku. Opierając się na tych informacjach we wrześniu 1977 r. przeprowadzono pierwsze poszukiwania etnograficzne na Węgrzech. Celem naszych penetracyjnych badań było: a) zebranie informacji o wsi 1stvanmajor i jej mieszkańcach w terenie oraz w archiwum Mul Zob. E. Krasińska, Wychodźctwo chŁopskie na Węgry. Stan i potrzeby badań "Zeszyty naukowe UJ. Prace Etnograficzne" 1978 z. 11 (w druku). etnograficznych. �188 RYSZARD KANTOR, EW A KRASIŃSKA zeum Ottó Termana w Miskolcu; b) stwierdzenie, w jakich innych wsiach, poza Istvanmajor, zamieszkują przesiedleńcy z Derenku; c) nawiązanie kontaktów naukowych z placówkami etnograficznymi zainteresowanymi naszymi badaniami. Katedra Etnografii Uniwersytetu im. Lajosa Kossutha w Debreczynie, placówka koordynująca badania etnograficzne w północnowschodniej części Węgier, kierowana przez prof. dr Bela Gundę, udzieliła nam daleko idącej pomocy, m. in. zapewniając nam współpracę w badaniach terenowych dr. E. Bódi, absolwentki Katedry Etnografii Słowian UJ, a obecnie pracownika Uniwersytetu w Debreczynie. Nawiązaliśmy także kontakty z Muzeum im. Ottó Hermana w Miskolcu, placówką, która swoją działalnością obejmuje interesujący nas teren. Z archiwum Muzeum wynotowane zostały informacje dotyczące Istvanmajor i innych wsi, które prawdopodobnie zasiedlone są przez dawnych mieszkańców wsi Derenk Ladbesenyó, Sajószentpeter, Budoskut, Tiszapalkonya, Vatta, Mezónyarad. Dane z archiwum Muzeum przekazaliśmy do opracowania dr E. Bódi, która ma również przeprowadzić dalsze poszukiwania w archiwach węgierskich. Zadeklarowała ona ponadto opracowanie stanu badań interesujących nas wsi na podstawie publikacji w języku węgierskim. Po badaniach archiwalnych przeprowadziliśmy we wsi Istvanmajor wstępne badania etnograficzne, nie stosując kwestionariuszy, a jedynie ograniczając się do rozmów na tematy związane z kulturą materialną, społeczną i duchową. Staraliśmy się również zebrać jak najpełniejsze informacje o dziejach wsi Derenk i Istvanmajor. Ustalono m. in., że we wsi Istvanmajor, liczącej ok. 60 gospodarstw, zamieszkują w ogromnej przewadze przesiedleńcy z Derenku i ich potomkowie. Jedynie ok. 10% mieszkańców to przyżenieni Węgrzy bądź Węgierki. Większość mieszkańców Istvanmajor posiada silną świadomość odrębności w stosunku do otoczenia węgierskiego. Wynika to zarówno z języka, jakim posługują się na co dzień pomiędzy sobą, jak i pewnych różnic kulturowych uchwytnych już we wstępnym etapie badań. Język mieszkańców wsi Istvanmajor, według naszego rozezna_nia, jest gwarą języka polskiego, ze znacznymi naleciałościami gwar słowackich oraz z pewną ilością słownictwa węgierskiego (ale nie składni!). Sami też o sobie mówią, że są "Lendzielami", a nie Słowakami, a ich język to język "lendzielski", "słowiański", bądź "polski". Językiem "lendzielskim" mówi biegle starsza generacja (50-90 lat). Młodsi natomiast, jak twierdzili informatorzy, często rozumieją go, lecz już nim nie mówią. Wszystko więc wskazuje na to, że wraz z naj starszą generacją odejdzie powszechna znajomość języka, a także dość jeszcze żywa pamięć o polskim pochodzeniu. �Badania etnograficzne W ,,!endzie!skiej" wsi Istvanmajor nu Węgrzech 189 Wyniki przeprowadzonej penetracji terenowej wskazały nam problematykę badawczą, jaką należy podjąć. Naszym zdaniem trzeba przede wszystkim zrekonstruować (na ile to będzie możliwe) kulturę materialną, duchową i społeczną mieszkańców wsi Derenk sprzed roku 1941, tj. z okresu przed przesiedleniem. Obraz tej kultury w pamięci mieszkańców Istvanmajor jest wciąż jeszcze żywy. Niezwykle interesujący, z punktu widzenia teorii zmiany kulturowej, jest także okres po osiedleniu się tej ludności w Istvanmajor, kiedy to znalazła się ona w obcym, wyłącznie węgierskim otoczeniu kulturowym, a przy tym na terenie geograficznie znacznie różniącym się od poprzedniego (nizina w miejsce gór). Miało to poważne skutki dla kultury, zwłaszcza materialnej, a najbardziej zasadnicze zmiany nastąpiły po roku 1961, tj. po założeniu we wsi spółdzielni produkcyjnej. Poznanie przyczyn i stopnia zmian poszczególnych działów kultury wydaje się podstawowym celem naszych badań. Takie postawienie problemu zainteresowało węgierskie placówki naukowe, o których była wyżej mowa. Rychłe i na szeroką skalę podjęcie przez nas monograficznych badań we wsi Istvanmajor dałoby okazję do wykorzystania oferowanej przez Węgrów pomocy. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/d9e953257c181daf080ebd2a51fbb9f1.pdf eed107822a5f051cd18d5e9a1df527f0 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2051 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1992 Subject The topic of the resource etnoreligioznawstwo Afryka - religie Konkomba - religia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1904 Title A name given to the resource Badania etnoreligioznawcze wśród ludu Konkomba we współczesnej Ghanie / LUD 1992 t.75 Description An account of the resource LUD 1992 t.75, s.205-216 Creator An entity primarily responsible for making the resource Zimoń, Henryk SVD Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 75, 1992 KS. HENRYK ZIMOŃ SVD Katedra Historii i Etnologii Religii KUL, Lublin BADANIA ETNORELIGIOZNAWCZE W PÓŁNOCNEJ WŚRÓD LUDU GHANIE KONKOMBA Przedmiotem tego artykułu o charakterze informacyjnym są uwagi i refleksje dotyczące metody i tematyki badań etnoreligioznawczych, które przeprowadziłem od września 1990 do sierpnia 1991 roku w północno-wschodniej Ghanie. Przebywałem w stacji misyjnej Saboba, prowadząc badania nad obrzędami i wierzeniami ludu Konkomba. Roczne badania etnologiczne i religioznawcze wśród Konkombów były kontynuacją badań przeprowadzonych w czasie pierwszego pobytu w Sa bobie od lipca 1984 do stycznia 1985 roku. Badania te należą do jednego z nurtów badawczych Katedry Historii i Etnologii Religii K UL i były finansowane przez Instytut Anthropos i Zgromadzenie Słowa Bożego. Wdzięczny jestem Instytutowi i Zgromadzeniu Słowa Bożego oraz wszystkim, którzy pomagali mi w czasie dwukrotnych badań terenowych wśród Konkombów. Lud Konkomba zamieszkuje obszar sawanny lesistej w północno-wschodniej Ghanie i w północnym Togo. Główne skupiska Konkombów znajdują się w wioskach usytuowanych w kilku kilometrowych odstępach na równinie w dorzeczu Oti, lewobrzeżnego dopływu rzeki Wolty. Spotyka się ich również w dystryktach zamieszkałych przez Dagombów, Nanumbów i Gondżów w Regionie Północnym Ghany (a nawet poza nim, jak np. w Kintampo i Kete-Krachi), gdzie mieszkają zwykle razem w małych osadach 1. Konkombowie są w Regionie Północnym drugą co do liczebności grupą etniczną, liczącą około 130 tys. członków 2. Wraz z językami gurma, moba, basari, kasele, dye, (mi)gangam, język konkomba należy do grupy gurma języków gur, I Zob. 19t5IJ.Population Censl/s of Ghana. Atlas of Population Characteristics, Accra 1964, mapa nr 9. 2 Liczba Konkombów w byłym Złotym Wybrzeżu (Ghana od 1957 r.) w 1948 r. wynosiła 59640, a w Togo, wcdług R. Cornevin (Histoire du Togo, Paris 1959, s. 92 i n.), 18605. Natomiast według spisu ludności z 1960 r. w Ghanie 110150 osób mówiło językiem konkomba. Zob. M. Manoukian, Trihes ol the Northern Territories of the Gold Coast, London 1951, s. 12; D. R. Smock, Language Policy in Ghana, w: The Search for National Integration in Africa, ed. D. R. Smock, K. Bentsi-Enchill, New York 1975, s. 170. �206 czyli woltyjskich 3. Konkombowie graniczą na północy z ludami Ngangan (w Togo), Anufo (Czakosi), Komba, Moba, Mamprusi, na zachodzie i południu z Dagombami, a na wschodzie w Togo złudami Basari (Tobote), Kabre, Lamba (LOSSO)4. Przez wieki Konkombowie bronili swej odrębności kulturowej i religijnej, walcząc z najazdami ludu Anufo od północy oraz sąsiadów z zachodu - Dagombów, którzy na próżno starali się podporządkować ich politycznie oraz narzucić im religię islamu. W życiu gospodarczym Konkombów decydujące znaczenie ma kopieniactwo typu samowystarczalnego, połączone z hodowlą drobiu, kóz, owiec, bydła i trzody chlewnej. Pewną rolę odgrywa również rybołówstwo. Konkombowie stosują rotację upraw i gospodarkę odłogową, a ziemię zdobywają systemem żarowym, przez wycinanie i palenie krzewów i traw. Uprawia się zboża: sorgo, proso, fonio i kukurydzę na polach przyzagrodowych (/inampal assak, kinanczang) oraz jamy, maniok, ryż, orzeszki ziemne, okrę i czerwony pieprz na polach oddalonych od zagród (kisaak). Wśród ludu Konkomba można wyróżnić kilka plemion, które dzielą się na patrylinearne rody, czyli klany oraz lineaże większe i mniejsze. Członkowie rodu zamieszkują jedną lub więcej wiosek. W wiosce znajduje się od kilku do kilkunastu zagród. W zagrodzie mieszka przeciętnie około 20-30 osób należących zwykle do kilku rodzin braci lub ich synów. Zagrody łączą się w tzw. lineaż większy, który z kolei może dzielić się na lineaże mniejsze. W wiosce spotykamy najczęściej dwa lub trzy lineaże. Najmniejszą grupę społeczną stanowi rodzina, która występuje w formie monogamicznej i poligynicznej. Pochodzenie, następstwo, dziedziczenie i miejsce zamieszkania jednostki są regulowane według zasady patry linearnej, w której decyduje linia ojca. Każda jednostka należy do określonego lineażu większego, którego członkowie wywodzą się od wspólnego przodka. Konkombowie są segmentarnym społeczeństwem acefalicznym, w którym władza tradycyjnie sprawowana jest nie przez naczelnego wodza plemienia, lecz przez starszyznę wioskową z naj starszym mieszkańcem wioski lub naj starszym członkiem rodu (uninkpel) na czele. Jako wyznawcy tradycyjnej religii pierwotnej, Konkombowie nie są odizolowani i wolni od współczesnych przemian społeczno-religijnych jakie dokonują się w niepodległym od 1957 roku państwie ghańskim. W tym procesie przemian decydujące znaczenie przypada Kościołom chrześcijańskim, a zwłaszcza katolikom, metodystom i prezbiterianom, których przeszło stuletnia systematyczna działalność misyjna w Ghanie dobrze widoczna jest w szkolnictwie, pracy charytatywnej i organizacji kościelnej. Na 12,2 miliona D. Westermann, M. A. Bryan, The Languages o/West Africa, 2nd cd., London 1970, s. 66 in. Zob. Cornevin, op. cit., s. 21; Manoukian, op. cit., mapa; 196/1. Population Census orChana, mapa nr 9; F.-C Froelich, P. Alexandre, R. Cornevin, Les populalions du Nord- Ii/yo, Paris 1963, s. 4, 6, 9, 87; Z. Filipow, Chana. Nie tylko kakao, Warszawa 1974, s. 20. 3 4 �207 mieszkańców (dane według spisu ludności z 1984 r.) katolicy stanowią około 12 procent ludności. Zdecydowana większość katolików zamieszkuje w sześciu diecezjach na południu kraju, gdzie Kościół katolicki znajduje się w tzw. drugim stadium ewangelizacji 5. W północnej Ghanie istnieją trzy diecezje. Ewangelizację tych terenów rozpoczęli Ojcowie Biali, którzy w 1906 roku dotarli do Ghany od północy, zakładając samodzielną misję w Navrongo6. Bardzo rozległa pod względem obszaru archidiecezja Tamale ma 22 tOO ochrzczonych. We wschodniej części archidiecezji Tamale, w dystrykcie Vendi, dotychczas misjonowanej tylko sporadycznie, Księża Werbiści rozpoczęli w 1960 roku systematyczną działalność misyjną. Obecnie w tym dystrykcie istnieje siedem parafii, obsługiwanych przez Księży Werbistów i księży diecezjalnych: Vendi, Sa boba, Bimbilla, Tatali, Kpandi, Chereponi, Cham ba oraz ośrodek formacyjny w Sunson. Praca misjonarzy na tym terenie jest typowym przykładem tzw. pierwszego stadium ewangelizacji. Polega on na głoszeniu Ewangelii i zakładaniu Kościoła wśród ludów i grup plemiennych, które jeszcze nie znają Chrystusa. Od 1965 roku istnieje w Sabobie katolicka parafia pod wezwaniem św. Karola Lwangi, której założycielem był o. J. Connolly. Do Kościoła katolickiego należą małe grupy ochrzczonych, głównie młodzież i ludzie wykształceni. Według księgi chrztów w dniu 7lipca 1991 roku parafia Saboba liczyła 529 ochrzczonych. Oprócz katolików działalność misyjną prowadzą w mieście i w sąsiednich wioskach: Kościół ewangelicko-prezbiteriański Ghany, Kościół ewangelicki Ghany i Zgromadzenie Boże (Assembly of God) 7. l. Metoda badań terenowych W literaturze afrykanistycznej lud Konkomba znany jest dzięki badaniom brytyjskiego antropologa społecznego Davida Taita (1912-1956) oraz Jean-Claude Froelicha, francuskiego administratora w północnym Togo. Szczególnie ważne są wyniki badań Taita, studenta Uniwersytetu Londyńskiego, a następnie pracownika naukowego University College w Legonie nad strukturą społeczną i polityczną Konkombów w północno-wschodniej Ghanie. Tait prowadził badania stacjonarne w rejonie Saboby od sierpnia 1950 do 5 J. Parys, Ghana. Prohlemy rozwoju spoleczneyo, Wrocław 1983, s. 93; F. Zaplata SYD, Rodzimy charakter KO.vciolu w Afryce i IJa Madagaskarze, Pieniężno 1980, s. 94, 99; Ghana Catholic Diary 1985, Accra 1985, s. 115, 176 i n. 6 B. Der, Church-Slale Relations ill Northern Ghana, 1906-1940, "Transactions of the Historical Society of Ghana", t. 15, 1974, s. 41; Zaplata, op. cit., s. 93; Ghana Catholic Directory 1991, Accra 1991 (dwie ostatnie strony). 7 Zob. Cawlogus Sodalium Societalis Verbi Divini ineunte anno 1991, Romae 1991, s. 388 i n.; H. Zimoń, W.~ród Konkombów w Ghanie, "Misjonarz" 1985, nr 4, s. 9. �208 stycznia 1952 roku 8. Z literaturą etnograficzną i lingwistyczną na temat Konkombów i innych ludów północnej Ghany zapoznałem się w czasie trzymiesięcznych badań w bibliotekach School of Oriental and African Studies w Londynie (sierpień 1983) oraz Instytutu Anthropos w St. Augustin koło Bonn (wrzesień 1983, sierpień 1989). W wyborze Saboby jako miejsca moich badań zadecydowały: wyniki badań brytyjskiego antropologa społecznego Davida Taita nad strukturą społeczną i polityczną, które są bardzo pomocne w badaniach nad obrzędowością i wierzeniami Konkombów, ważność Saboby jako centrum badanego ludu w Ghanie oraz istnienie misji katolickiej Księży Werbistów w tym mieście. W czasie badań terenowych wśród Konkombów mieszkałem w misji katolickiej w międzynarodowej wspólnocie werbistów. Należeli do niej: o. Michael Knight, Australijczyk, proboszcz parafii, wikarzy (Polacy) o. Józef Mazur i o. K. Banacki oraz brat Jose A. Tozzo, Brazylijczyk, który w latach 1989-1991 przebywał na dwuletniej praktyce duszpasterskiej. Saboba jest małym ośrodkiem miejskim, liczącym około 1500 mieszkańców. Miasteczko to uważane jest za centrum ludu Konkomba i jest siedzibą administracji dystryktu Saboba/Chereponi, powstałego w 1988 roku. W Sabobie i sąsiedniej wiosce Toma znalazłem asystentów, których pomoc była nieodzowna w prowadzeniu badań. Z panem Kayil Alabani Gideonem, asystentem-tłumaczem, odwiedzałem codziennie na motocyklu okoliczne wioski w promieniu około 25 kilometrów. Dwóch innych Konkombów, pan James Kunji i pan Gabriel Lasim, w wolnym czasie (mieli bowiem inne zajęcia) przepisywało z taśm magnetofonowych nagrane wywiady, a zwłaszcza teksty rytuałów w języku konkomba, w których uczestniczyłem, a następnie tłumaczyło je na język angielski. Znajomość ludzi i środowiska, wyniesiona z pierwszego siedmiomiesięcznego pobytu (1984/85), znacznie ułatwiła mi kontynuowanie badań. Tym razem nie byłem dla respondentów i mieszkańców wiosek człowiekiem nieznanym. Dobrze mnie pamiętali i uważali za kogoś bliskiego, autentycznie zainteresowanego kulturą i religią. Świadczył o tym mój powtórny pobyt w Sabobie. W sumie odwiedziłem 30 wiosek; w niektórych byłem bardzo często. W odwiedzanych wioskach mieszkało pięć plemion ludu Konkomba: Biczabob, Nakpantiib, Binalob, Bimonkpom i Bigbem. Odwiedziłem następujące wioski zamieszkałe przez te plemiona: B i c z a b o b: Saboba, Tilangben, Bwagbaln, Nalongni, Dicheen, Kiteek, Kumwateek, Bwakul, Sobib; N akpan tii b: Gbadagbam, Nabwa, Nakpando, Kpanjol, Lemo, Bumgbaal; 8 Zob. J. Goody, Introduction, w: D. Tait, The Konkomha of Nortllem Ghana, 2nd ed.. London 1964, s. XIV; D. Tait, The Family, Household, and Minor LinearJe of the KOl1komha, "Africa", t. 26, 1956, s. 219; J. C. Froelich, La tribu Konkomha du Nord IiIgo, Dakar 1954, s. 12. �209 Binalob: Chakpong, Wayuu, N-nalog, Nasom, KukuIn; Bimonkpom: Sambul, Kutul, Kungaani, Kungib, Kucha, Saangul; Bigbem: Bungbaal (Gbenja), Puo Tindaando, K~ooni, Naachang (Sobib). W dwóch wioskach (w Nalongni w 1984 roku i w Bwagbaln 12 kwietnia 1991 roku) zostałem przyjęty przez starszyznę na członka klanów Nalatiib i Bwagbatiib. W sumie przeprowadziłem 232 wywiady ze 144 informatorami, którzy należeli do następujących plemion: 74 osoby - do plemienia Biczabob, 22 - Nakpantiib,20 Binalob, 13 - Bimonkpom, 8 - Bigbem. Siedmiu respondentów było nie-Konkombami. Z większością respondentów przeprowadziłem jeden lub dwa wywiady, z 38 osobami miałem od trzech do ośmiu wywiadów. Najczęściej do południa - rzadziej po południu - odwiedzałem z asystentem jednego lub dwóch informatorów, przeprowadzając z każdym przeciętnie dwugodzinne rozmowy. W czasie badań przejechałem na motocyklu marki Yamaha 175 cm3 4650 km po wyboistych, nieasfaltowych drogach i wąskich ścieżkach w buszu. Ogromnie cennym uzupełnieniem wywiadów było uczestniczenie w ciągu 71 dni w różnych rytuałach w wielu wioskach. Wyrazem wzajemnego zrozumienia i zaufania były zaproszenia od starszyzny wielu wiosek, z których zawsze chętnie korzystałem. Jako obserwator rytuałów starałem się jak najmniej przeszkadzać. Wypowiadane podczas tych rytuałów modlitwy towarzyszące czynnościom ofiarnym nagrywane były na taśmy magnetofonowe. Brałem udział w 12 pochówkach oraz w porze suchej od lutego do początku maja w tzw. pogrzebach finalnych (drugich) w sześciu wioskach: Puo Tindaando, Kumwateek, Sobib, Nalongni, Lemo, Samb ul. Od lutego do maja uczestniczyłem siedem razy w rytuałach błagalnych, związanych z duchem ziemi. Brałem również udział w święcie nowych jamów zorganizowanym przez przywódcę kultu Grumadi w Kiteek oraz w świętowaniu plonów sorga w wioskach Kukuin, Nakpando, Kumwateek, Bwagbaln. Uczestniczyłem ponadto w rytuałach oskarżania o czary i oczyszczania czarowników, wprowadzania na urząd młodych wróżbitów, w obrzędach odprawianych w przybytkach duchów opiekuńczych wiosek, w rytuale bliźniąt i w rytuale sprowadzania deszczu. Uczestnictwo w wymienionych rytuałach jest niezwykle cenne dla poznania i zrozumienia struktury życia społecznego i systemu filozoficzno-religijnego Konkombów. Ostatnie 10 tygodni badań przeznaczyłem na analizę tekstów rytualnych i wyjaśnienie znaczeń symbolicznych akcji, gestów rytualnych i pewnych wyrażeń metaforycznych wypowiadanych w różnych obrzędach. 2. Tematyka badań Dłuższy i powtórny pobyt umożliwił mi głębsze i pełniejsze poznanie tematycznie określonych zwyczajów, obrzędów i wierzeń w szerszym kontekście społeczno-kulturowym. Bogactwo kulturowe i religijne Konkombów nie 14 - Lud t. LXXV �210 pozwoliło na całościowe badanie wszystkich aspektów kultury i religii. Stąd też konieczność ograniczenia się do pewnych zagadnień, które dzięki temu mogły być pełniej i dokładniej zbadane i opracowane. W czasie pierwszego pobytu najwięcej czasu poświęciłem obrzędom rolniczym. Są one związane z gospodarką rolną oraz sezonowymi pracami polowymi i mają decydujące znaczenie w życiu społecznym i religijnym Konkombów, których egzystencja i pomyślność zależy od urodzajów i plonów ziemi. Z okazji pierwszych zbiorów rośliny bulwiastej - jamów (sierpień) oraz żniw zbóż sorga i prosa (grudzień-styczeń) odbywają się uroczystości dożynkowe9. Również w czasie drugiego pobytu mogłem uczestniczyć w obrzędach dożynkowych w różnych wioskach. Tym razem jednak zajmowałem się głównie dwoma tematami: zwyczajami i rytuałami pochówkowymi i pogrzebowymi oraz religijnym wymiarem ziemi, wyrażającym się w wierzeniach i obrzędach. Ponadto interesowałem się znaczeniem społecznym i religijnym wróżbitów, a także ich praktykami wróżbiarskimi związanymi z drugimi pogrzebami. Uzupełniłem również obszerne materiały zebrane w okresie 1984/85 na temat wierzeń i praktyk czarowniczych. W życiu religijnym i społecznym Konkombów niezmiernie ważną rolę odgrywają przodkowie (jadżatiib). Jako pośrednicy między bogiem Uwumbor a żyjącymi biorą oni aktywny udział w życiu społeczności i wpływają na losy żyjących. Przodkowie symbolizują ciągłość struktury społecznej, sakralizują patrylinerny porządek społeczny oparty na zasadzie pokrewieństwa i primogenitury 10 i są gwarantami respektowania i przestrzegania norm etycznych i wszelkich przepisów prawa zwyczajowego. O ważności przodków świadczą obrzędy pierwszego i drugiego pogrzebu, które wyrażają więź tzw. żywych zmarłych z żyjącymi i umożliwiają zmarłym przejście do krainy przodków (jadżatiibdo ). Pierwszy pogrzeb składa się z pochówku, rytów oczyszczających i pożegnania z osobą zmarłą. Ze względu na warunki klimatyczne pochówek zmarłego odbywa się w dniu śmierci lub następnego dnia, jeżeli zgon nastąpił 9 Wyniki badań nad rytuałami agrarnymi ludu Konkomba zostały opublikowane m.in. w artykułach: Tradycyjne święta jamu u ludu Konkomba w północnej Ghanie, "Roczniki Teologiczno-Kanoniczne", t. 32, z. 2, 1985, s. 271-291; Święta plonów sorga u ludu Konkomba w północnej Ghanie, w: Z badań nad religią i religijnością ludową, praca zbiorowa pod red. H. Zimonia SVD, Warszawa 1988, s. 42-58; Guinea Corn Harvest Rituałs among the Konkomba of Northern Ghana, "Anthropos", t. 84,1989, s. 447-458; Rytuały agrarne ludu Konkomba w północnej Ghanie w procesie współczesnych przemian, w: Religie pozachrześcijańskie w procesie przemian, praca zbiorowa pod red. H. Zimonia SVD, Warszawa 1990, s. 119-132. W Wydawnictwie Verbinum opublikowana została monografia H. Zimonia, Afrykańskie rytuały agrarne na przykładzie ludu Konkomba, Warszawa 1992. 10 Primogenitura jest to prawo pierwszeństwa w dziedziczeniu majątku i władzy, przysługujące najstarszemu synowi lub najstarszemu potomkowi męskiemu w linii prostej. Zob. A. Zajączkowski, Muntu dzisiaj. Studium afrykanistyczne, Warszawa 1970, s. 27; Z. Szyfelbejn-Sokolewicz, Wstęp do etnografii Afryki, Warszawa 1968, s. 57. �211 wieczorem lub nocą. Ponieważ od lat sześćdziesiątych plemię Biczabob używa do pochówku trumien, grób ma kształt prostokątny. Natomiast członkowie plemion Binalob, Bimonkpom i Bigbem do dzisiaj grzebani są najczęściej bez trumien i dlatego otwór grobu ma tradycyjny kształt okrągły. Miejsce grobu dla najstarszego w zagrodzie mężczyzny znajduje się po prawej stronie drzwi wejściowych prowadzących do zagrody, a dla najstarszej kobiety - po prawej lub iewej stronie. Ludzi w średnim wieku grzebie się w większym oddaleniu od zagrody, a dzieci jeszcze dalej, na polu przyzagrodowym. Niemowlęta grzebie się natomiast na skrzyżowaniu dróg lub rzadziej - na granicy pól przyzagrodowych. U plemion Biczabob i Nakpantiib groby mężczyzn oznakowane są kamieniem, a kobiet - odwróconym do góry dnem garnkiem, wystającym nieco z ziemi. Wszystkie groby członków plemion Binalob, Bimonkpom i Bigbem (mężczyzn i kobiet) oznaczone są dużymi pojedynczymi garnkami. Groby niemowląt oznaczone są natomiast pojedynczymi małymi garnkami, leżącymi na boku. W uroczystościach pochówkowych biorą udział najbliżsi krewni lineażu, członkowie rodu, krewni matki zmarłego, krewni ojca zmarłej oraz mieszkańcy sąsiednich wiosek, związani ze zmarłym lub zmarłą więzami powinowactwa i sąsiedztwa. Wszyscy inni również są mile widzianymi gośćmi. Gdy grzbie się ludzi starszych, liczba uczestników pochówku wynosi od 200 do 500 osób. Do przeprowadzenia obrzędów pochówkowych nieodzowna jest obecność przedstawicieli ściśle określonych rodów, związanych ze sobą relacją partnerstwa rytualnego (mantotiib). Ludzi starych, mężczyzn i kobiety żegna się przy akompaniamencie dużych bębnów tańcami i śpiewem, w których przez wiele godzin bierze udział przede wszystkim młodzież, a także młodsze osoby wieku dojrzałego obojga płci. Starszyzna i licznie zgromadzeni widzowie z przyjemnością przypatrują się tańcom, przy czym wszyscy częstowani są przez krewnych zmarłej osoby własnej produkcji wódką z trzciny cukrowej (apeteszi). W wypadku nieoczekiwanej, a więc przedwczesnej śmierci ludzi w sile wieku lub dzieci nie ma tańców ani śpiewów. Okres żałoby pierwszego pogrzebu (likpuu0 trwa zasadniczo trzy dni w wypadku śmierci mężczyzny, a cztery - w wypadku śmierci kobiety. W trzecim lub czwartym dniu siostra lub córka osoby zmarłej rano oczyszcza rytualnie chatę, w której przebywały zwłoki (hi fiin kidiik). Kobiety dokonują również rytualnego prania odzieży zmarłej osoby oraz tkanin, przyniesionych przez partnerów rytualnych lub krewnych. Pierwszy pogrzeb kończy się wieczorem trzeciego lub czwartego dnia obrzędem, zwanym lisaaczong. Składa się on z następujących rytów: zabicie koguta lub kury (w wypadku śmierci kobiety) przed chatą wyjściową z zagrody, ofiarowanie przodkom ugotowanego pokarmu z jamu i zboża w kilku czarkach glinianych lub naczyniach metalowych (przed chatą wyjściową) oraz ofiarowanie pokarmu zmarłej osobie na wewnętrznym dziedzińcu zagrody. �212 Wypełnienie rytów pierwszego pogrzebu kończy fazę wyłączenia zmarłego z widzialnego świata osób żyjących. Nie oznacza jednak zakończenia rytuału pogrzebowego, którego dopełnienie dokonuje się w tzw. pogrzebie finalnym (drugim), zwanym w języku konkomba likpotoor. Po raz pierwszy mogłem uczestniczyć w porze suchej, od drugiej połowy lutego do początku maja, w pogrzebach finalnych w sześciu wioskach: Puo Tindaando, Kumwateek, Sobib, Nalongni, Lemo, Sambu!. Kosztowna uroczystość drugiego pogrzebu, wymagająca dużych nakładów finansowych na żywność i piwo, odbywa się w każdej wiosce co 3-4 lata. Drugi pogrzeb trwa od 5 do 7 dni i jest ważnym wydarzeniem społecznym i religijnym. Dopiero po jego przeprowadzeniu zmarły starzec (lub staruszka) osiąga godność przodka, a jego własność (ziemia, żony, przedmioty sakralne i władza) zostaje odziedziczona i przejęta za pośrednictwem najstarszego członka lineażu przez krewnych zmarłego w linii prostej, a więc braci i synów, zgodnie z zasadą primogenitury. Od tego momentu Konkombowie wspominają w pełni zmarłego razem z innymi przodkami w ceremoniach o charakterze rodzinnym i rodowym, odprawianych w różnych sytuacjach życiowych. Poprzez modły i ofiary starają się pozyskać poparcie i przychylność przodków, którzy jako pośrednicy między bogiem Uwumbor a żyjącymi biorą aktywny udział w życiu społeczności i wpływają na losy żyjących. Wielostopniowy rytuał pogrzebowy zmniejsza zakłócenia powstałe w społeczności na skutek śmierci jej członków. Pozwala on jednostkom przezwyciężyć ból po stracie najbliższych, zaakceptować nową sytuację i przejąć pozycję społeczną zmarłego, a mianowicie jego prawa i obowiązki. Obrzędy pogrzebowe podkreślają wartość życia, które jest najwyższą wartością wszystkich Afrykanów. Integrują one nie tylko najbliższą rodzinę zmarłego, ale wszystkich członków grupy lineażowej i rodowej, co w konsekwencji prowadzi do integracji plemion i całego ludu. Wreszcie obrzędy te wyrażają przez odpowiednie symbole rzeczywistość duchową, transcendentną, w której istnienie Afrykanie głęboko wierzą, i która ma decydujący wpływ na życie indywidualne i społeczne. Drugim tematem badań był religijny wymiar ziemi wyrażający się w wierzeniach i obrzędach. Ziemia odgrywa niezwykle ważną rolę w życiu gospodarczym, społecznym i religijnym ludu Konkomba oraz innych ludów Afryki Zachodniej. Konkombowie wierzą, iż ziemia Kiting jest matką boga Uwumbor, który bywa utożsamiany również z niebem. Personifikowane bóstwo ziemi Kiting jest bóstwem uniwersalnym wszystkich Konkombów. Manifestuje się ono w wielości duchów ziemi, opiekunów poszczególnych rodów czy lineaży większych. Duchy ziemi, uobecniane w sanktuariach ziemi, mają charakter męski lub żeński. Są one źródłem i zasadą życia, dawcą płodności i pożywienia, gwarantem bezpieczeństwa, pokoju oraz zachowania kodeksu moralnego i ładu społecznego. Duchy ziemi łączą członków rodu z danym �213 terytorium uzasadniają ich dziedziczne prawo do zamieszkania i używania złem I. Ziemi oddaje się cześć w zagrodach oraz w sanktuariach ziemi, których opiekunem jest kapłan ziemi, a zarazem kapłan rodowy lub lineażowy, opiekun sanktuarium ziemi, "właściciel" i powiernik ziemi. Nazwy "kapłan ziemi" i "właściciel ziemi" wskazują na religijne i społeczno-prawne funkcje tego specjalisty rytualnego, cieszącego się wielkim uznaniem i prestiżem u ludu Konkomba i innych ludów obszaru górnej Wolty. W każdym rodzie jest na ogół jeden kapłan ziemi, który sprawuje opiekę nad rodowym sanktuarium ziemi. Spełnia on ściśle określone funkcje religijne i społeczne oraz cieszy się pewnymi przywilejami. Sanktuarium ziemi (litingbaln) jest na terytorium rodu najważniejszym miejscem sakralnym. Wyrażając sakralną relację między członkami rodu a ich miejscem zamieszkania, jest ono symbolem jedności i autonomii rodu. Sanktuariami ziemi są u Konkombów najczęściej baobaby usytuowane blisko zagród oraz zagajniki oddzielające ziemię uprawną od buszu, a więc teren żyzny, wilgotny, bezpieczny, święty od obszaru bezpłodnego, suchego, niebezpiecznego, świeckiego. Kult ziemi łączy się u Konkombów przede wszystkim z takimi sezonowymi pracami agrarnymi, jak sadzenie jamów lub zasiewy zbóż oraz żniwa. W porze suchej, od stycznia do maja, przeprowadza się rytuał, zwany "składaniem obiaty ziemi" (bi kpir kiting). Rytuał ten ma zasięg rodowy i ponad rodowy. Uczestniczą w nim starcy lineaży większych i mniejszych danego rodu oraz przedstawiciele rodów związanych z nim więzami rytualnymi i sąsiedzkimi. Miejscem rytuału nie jest świątynia ziemi, lecz specjalnie oczyszczony teren znajdujący się na podwórzu przed zagrodą kapłana ziemi lub naj starszego mieszkańca rodu. Podobnym w swej strukturze do rytuału składania obiaty ziemi są rytuały, które miały miejsce w sanktuariach ziemi wiosek Sobib (14.1.1985), Bwagbaln (24.3.1991), Kiteek (6.5.1991), Gbadagbam (29.5.1991). Ich celem jest uproszenie wszelkiej pomyślności, wystarczających opadów deszczu i dobrych plonów. Według 1. C. Froelicha Konkombowie obchodzą po zebraniu plonów tzw. "pogrzeb matki boga Uwumbor" (Uwumbor aana aakpuul). Brał on udział w tym święcie w grudniu 1946 roku i potwierdza, że święto to znane było również w Sabobie. Wyniki moich badań wyraźnie potwierdzają istnienie tego święta w przeszłości u Konkombów. Celem tego święta było dziękczynienie za zebrane plony oraz prośba o deszcz, zapładniający ziemię w nowym roku agrarnym. Wierzenia związane z ziemią i jej kult należą do zasadniczych komponentów religii ludu Konkomba i innych ludów północnej Ghany. Zasygnalizowana w tym artykule tematyka badań będzie systematycznie opracowywana i w miarę możliwości publikowana w artykułach i opracowaniach monograficznych. �214 LITERATURA Catalogus 1991 Cornevin 1959 Der B. 1974 ... Catalogus Sodalium Societatis R. Histoire du Togo. Paris. Verbi Divini ineunte anno 1991, Romac. Church-State Relations in Northern Ghana, 1906-1940, "Transactions of the Historical Society of Ghana", t. 15, s. 41-61. Filipow Z. 1974 Ghana. Nie tylko kakao, Warszawa. Froelich F.-C. 1954 La tribu Konkomba du NONi Togo, Dakar. Froelich F.-c., Alexandre P., Cornevin R. 1963 Les populations du N ord- Togo, Paris. Ghana ... 1985 Ghana Catholic Diary, Accra. Ghana ... 1991 Ghana Catholic Directory 1991, Accra. Goody J. 1984 Introduction, w: D. Tait, The Konkomba of Nort/Jern GhalJa, 2nd ed., London, s. XII1-XVII1. Manoukian M. 1951 Tribes of the Northern Territories of the Gold Coast, London. Parys J. 1983 Ghana. Problemy rozwoju społecznego, Wrocław. Smock D. R. 1975 Language Policy in Ghana, w: D. K. Smock, K. Bentsi-Enchill (Eds.), The Search for National Integrations in Africa, New York. Szyfelbejn-Sokolewicz Z. 1968 Wstęp do etnografii Afryki, Warszawa. Tait D. 1956 The Family, Household, and Minor Lineage ofthe Kankomba, "Africa", t. 26, s. 219-149, 332-342. 1960 Population ... 1964 1960. Population Census of Ghana. Atlas of Population Characteristics, Accra. Westerman D., Bryan M. A. 1970 The Languages of West Africa, 2nd ed., London. Zajączkowski A. 1970 Muntu dzisiaj. Studium afrykanistyczne, Warszawa. Zaplata F. SVD 1980 Rodzimy charakter Kościoła w Afryce i na Madagaskarze, Pieniężno. Zimoń H. 1985 Tradycyjne święta jamu u ludu Konkomba w północnej Ghanie, "Roczniki Teologiczno-Kanoniczne", t. 32, z. 2, s. 271-291. 1985 Wśród Konkombów w Ghanie, "Misjonarz" 1985, nr 4, s. 9-11. 1988 Święta plonów sorga u ludu Konkomba w północnej Ghanie, w: H. Zimoń SVD (red.), Z badań nad religią i religijnością ludową, Warszawa. 1989 Guinea Corn Harvest Rituals among the Konkomba of Northern Ghana, "Anthropos", t. 84, 1989, s. 447-458. �215 1990 Rytuały agrarne ludu Konkomba w północnej Ghanie w procesie współczesnych przemian, w: H. Zimoń SVD (red.), Religie pozachrześcijańskie w procesie przemian, Warszawa. 1992 Afrykańskie rytuały agrarne na przykładzie ludu Konkomba, Warszawa. Henryk Zimoń SVD ETHNOLOGICAL AND RELIGIOLOGICAL FIELDWORK AMONG THE KONKOMBA PEOPLE OF NORTHERN GHANA (Summary) The subject of the present informative article refers to some remarks and reflections concerning the method and topics of ethnological and religiological research which I conducted among the Konkomba people of north-eastern Ghana between September 1990 and August 1991. I stayed at Saboba where I held my studyon the ritual and beliefs of the Konkomba people. The Konkomba people inhabit the area of wooded savannah in north-eastern Ghana and northern Togo. In the Northern Region of Ghana, the Konkomba are the second largest ethnic group numbering about 130.000. They are cultivators and cattle raisers and in the majority they profess traditional religion. The Konkomba are a patrilinear and segmentary society where the power traditionally is wielded by the elders with the oldest village inhabitant or the oldest member of the clan (uninkpel) as the head. I conducted research work among five tribes of the Konkomba people: Bichabob, Nakpantiib, Binalob, Bimonkpom and Bigbem. Totally, I visited 30 villages and held 232 interviews with 144 informants, and with many of these I repeated my talks. What proved to be a very valuable supplement to these interviews was my participation in a variety of rituals in many villages in the period of 71 days. A longer and repeated stay (the first investigations were conducted in the area of Saboba between July 1984 and January 1985) made it possible for me to get deeper and more comprehensive knowledge about the definite customs, rituals and beliefs in a broader socio-cultural context. I was especially concerned with the two following subjects: burial and funeral customs and rituals, and the religious dimension of the Earth which is expressed in beliefs and rituals. Besides, I was interested in the social and religious significance of the diviners and their practices connected with final (second) funerals. I also supplemented the data collected between 1984 and 1985 about the sorcery beliefs and practices. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/5706f31297e2e70077dfa50e546c66aa.pdf fa889a9605b529e40ef462f8c858ef46 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1365 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1989 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1261 Title A name given to the resource Badania karpackie w Pracowni Etnografii ZE IHKM PAN w Krakowie. Kontynuacja kierunku zainicjowanego przez prof. Mieczysława Gładysza / ETNOGRAFIA POLSKA 1989 t.33 z.2 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1989 t.33 z.2, s.151-156 Creator An entity primarily responsible for making the resource Hermanowicz-Nowak, Krystyna Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text ..Etnografia Polska", t. X X X I I I : 1989. z. 2 P L I S S N 0071-1861 KRYSTYNA HERMANOWICZ-NOWAK (Pracownia Etnografii I H K M P A N , Kraków) BADANIA KARPACKIE W PRACOWNI ETNOGRAFII ZE I H K M P A N W K R A K O W I E . KONTYNUACJA K I E R U N K U ZAINICJOWANEGO PRZEZ PROF. M I E C Z Y S Ł A W A G Ł A D Y S Z A Obecna Pracownia Etnografii Zakladu Etnografii Instytutu Historii K u l t u r y Materialnej Polskiej Akademii Nauk w Krakowie od momentu swego powstania w 1954 r. — kiedy to stanowiła samodzielny Z a k ł a d Etnografii I H K M P A N — do roku 1971 kierowana była przez prof. dr. Mieczysława Gładysza. Zainteresowania Profesora k u l t u r ą k a r p a c k ą , a następnie Jego z a a n g a ż o w a n i e w ogranizację oraz w działaność M i ę d z y n a r o d o w e j Komisji do Badania K u l t u r y Ludowej w Karpatach i na B a ł k a n a c h i , nie pozostały bez wpływu na kierunek działalności naukowej podjętej przez kierowaną przez Niego p l a c ó w k ę . W związku z tym do p l a n ó w badawczych włączone zostały m . in. zadania wytyczone przez Komisję. Specjalną troską otoczono badania terenowe na temat szeroko pojętego pasterstwa wysokogórskiego (z uwzględnieniem nie tylko zagadnień związanych z wypasem, ale również architekturą, m a g i ą i innymi) oraz architektury ludowej. Badania te były realizowane w dwu etapach: 1) zebranie materiału ź r ó d ł o w e g o j a k o rejestrację określonych zjawisk lub w y t w o r ó w kulturowych. 2) opracowywanie pozyska­ nych m a t e r i a ł ó w pod k ą t e m planowanych monografii. Podjęte zagadnienia analizowano w kontekście kulturowym i historyczno-społecznym oraz ekono­ micznym, nie pomijając w a r u n k ó w ekologicznych badanych terenów. R ó w n o l e g l e pod kierunkiem Mieczysława G ł a d y s z a pracownicy omawianej 1 Komisja utworzona została w 1959 r. i nosiła p o c z ą t k o w o Komisji do Badania Kultury Ludowej w Karpatach, a od nazwę 1976 r. stała się Międzynarodowej Międzynarodową Komisją do Badania Kultury Ludowej w Karpatach i na Bałkanach. Członkami-założycielami Komisji była Polska i Czechosłowacja. W skład jej weszły następnie: Rumunia. Bulgaria, Węgry, Z S R R i Jugosławia. W 1976 r. Komitet Nauk Etnologicznych oficjalnie zalegalizował działalność Polskiej Komisji. Funkcję p r z e w o d n i c z ą c e g o powierzono prof. dr. M . Gładyszowi, który pełnił ją do 1984 r. �152 K R Y S T Y N A HERMANOWICZ-NOWAK placówki podjęli pracę nad zestawieniem bibliografii kultury ludowej Karpat, k t ó r a u k a z a ł a się w 1960 r. pod redakcją Profesora. W s p ó ł a u t o r a m i opracowania b y l i : M . G ł a d y s z o w a , A . Zambrzycka-Kunachowicz, A . K o ­ walska-Lewicka, I . Nizińska, Z. Szromba, D . Tylkowa. W tym czasie — wspólnie z K a t e d r ą Etnografii Słowian U J — prowadzone były również badania terenowe w Beskidzie Śląskim (połączone z praktykami studenckimi). W wyniku szeroko zakrojonych b a d a ń powstały prace magister­ skie, nad k t ó r y m i pieczę roztaczali poszczególni pracownicy Z a k ł a d u Etno­ grafii I H K M P A N w Krakowie. Pod naukowym kierunkiem prof. M . G ł a d y s z a prowadzone były także prace doktorskie, m . in. z t e r e n ó w karpackich (Zambrzycka-Kunachowicz 1974; Szromba-Rysowa 1978; Tylkowa 1978). Równocześnie trwały prace terenowe w innych regionach górskich (Beskid Sądecki, Podhale). N a podstawie zebranych m a t e r i a ł ó w powstały opracowania monograficzne i artykuły, k t ó r y c h r ó ż n ą t e m a t y k ę łączył wspólny teren karpacki (np. Tylkowa 1962; G ł a d y s z o w a 1972). W 1971 r. na skutek zmian organizacyjnych i odejścia z Z a k ł a d u Etnografii prof. Gładysza, k t ó r y pozostał nadal kierownikiem Katedry Etnografii Słowian UJ, p l a c ó w k ę tę przemianowano na G r u p ę R o b o c z ą Z a k ł a d u Etnografii I H K M P A N (po włączeniu Zespołu do B a d a ń nad K u l t u r ą R o b o t n i c z ą kierowanego do tej pory przez prof. dr. K . D o b r o w o l ­ skiego), a następnie na P r a c o w n i ę Etnografii w Krakowie Z a k ł a d u Etno­ grafii I H K M P A N . Kierownictwo placówki obejmują kolejno: dr A . Kowalska-Lewicka, doc. dr hab. M . G ł a d y s z o w a , dr Z . Szromba-Rysowa, dr D . Tylkowa. Z p o c z ą t k i e m lat siedemdziesiątych „ k a r p a c k a " działalność Pracowni zostaje w pewnym sensie zawieszona na skutek włączenia pracow­ n i k ó w do prac związanych z przygotowaniem poszczególnych t e m a t ó w rea­ lizowanych w ramach problemu „ K u l t u r a ludowa źródłem świadomości narodu". W wyniku współpracy koordynowanej przez Z a k ł a d Etnografii I H K M P A N w Warszawie u k a z a ł o się dwutomowe wydawnictwo pt. Etnografia Polski. Przemiany kultury ludowej (1976-1981)-- W tym czasie nie ustają jednak kontakty z M i ę d z y n a r o d o w ą Komisją K a r p a c k ą . K o n t y n u a c j ą innej inicjatywy Mieczysława G ł a d y s z a był udział poszczegól­ nych p r a c o w n i k ó w omawianej placówki w opracowaniu zbiorowym Etno­ grafia n a r o d ó w słowiańskich, t. I I : Słowianie zachodni, rozdział „Polacy". Redaktorem tego opracowania byla M . G ł a d y s z o w a , k t ó r a również przygo­ t o w a ł a rozdział poświęcony budownictwu. D . Tylkowa o p r a c o w a ł a wnętrze mieszkalne, K . Hermanowicz-Nowak — regionalizację stroju ludowego, a U . Lehr g o s p o d a r k ę przyswajającą i jej rolę we współczesnej produkcji wsi. Opracowanie zostało p r z e t ł u m a c z o n e na język rosyjski i przedstawione przez głównego redaktora na Konferencji Komitetu Redakcyjnego wydawnictwa Etnografii N a r o d ó w Słowiańskich w Moskwie w 1977 r. 2 W pierwszym tomie pracownicy omawianej placówki przygotowali siedem artykułów, w drugim zaś — trzy. �BADANIA K A R P A C K I E W PRACOWNI E T N O G R A F I I I H K M PAN, KRAKÓW 153 W ramach realizacji z a d a ń M K K i B M a r i a G ł a d y s z o w a i Danuta Tylkowa przygotowały monograficzne opracowanie dotyczące tradycyjnego budownictwa mieszkalnego z terenu Karpat Polskich, k t ó r e zamieszczono w syntetycznym opracowaniu Architektura ludowa w Karpatach i na Bałkanach. Ukazała się j u ż opracowana przez wspomniane autorki bibliografia tego zagadnienia (jako część s k ł a d o w a problemowej bibliografii z terenu Karpat i B a ł k a n ó w ) . W planowanych dalszych opracowaniach syntetycznych z tego terenu uczest­ niczą: M . Kopacz — gospodarka c h ł o p s k a , K . Jagieła — transport i komuni­ kacja, a wraz z D . Tylkową — budownictwo gospodarcze. Z k o ń c e m lat siedemdziesiątych w ramach problemu „Tradycja i nowa­ torstwo w kształtowaniu się współczesnej kultury wsi karpackiej" podjęte zostały prace nad wybranymi zagadnieniami z kultury m i e s z k a ń c ó w wsi Karpat Polskich. W wyniku prac badawczych prowadzonych w Beskidzie Sądeckim i Śląskim powstały dwie pozycje zbiorowe, k t ó r e u k a z a ł y się drukiem {Tradycje... 1984; Studia... 1985). Opracowania oparte na badaniach terenowych s t a n o w i ą rodzaj monografii problemowych w kontekście tradycji i współczesności. N a podstawie analizy obiektywnych c z y n n i k ó w wywołujących określone p r z e o b r a ż e n i a starano się wskazać, w jakich dziedzinach i do jakiego stopnia lokalne dziedzictwo kulturowe oddziaływało na współczesne procesy zmian oraz j a k i m i drogami przebiegała selekcja e l e m e n t ó w tradycyj­ nych. Podjęte tematy o d p o w i a d a ł y o k r e ś l o n y m działom kultury ludowej. Większość t e m a t ó w jest kontynuowana w poszczególnych regionach K a r p a t : K . Hermanowicz-Nowak — strój ludowy, Z . Szromba-Rysowa — pożywienie, D . Tylkowa — medycyna ludowa, K . Kwaśniewicz — zwyczaje i obrzędy doroczne, U . Lehr — demonologia l u d o w a . Zamiarem badaczy jest prześledze­ nie p r o c e s ó w p r z e o b r a ż e ń na podstawie analizy zmian p o d ł o ż a i innych c z y n n i k ó w sprawczych. 3 W r o k u 1978 u k a z a ł o się drukiem monograficzne opracowanie M . G ł a dyszowej, Górnośląskie budownictwo ludowe, za k t ó r e w 1981 r. autorka o t r z y m a ł a n a g r o d ę Sekretarza Naukowego P A N . W latach osiemdziesiątych ukazały się inne opracowania związane z terenem K a r p a t : A . Kowalskiej-Lewickiej, Hodowla i pasterstwo w Beskidzie Sądeckim (1980), Z . Szromby-Rysowej. Przy wspólnym stole. Z obyczajowości współczesnej wsi kaprackiej (1988). U . Lehr w 1983 r. o b r o n i ł a pracę d o k t o r s k ą z a t y t u ł o w a n ą Wierzenia w istoty ponadzmyslowe a postawy i za­ chowania ludności w wybranych wsiach karpackich w Polsce. Z ł o ż o n a została do d r u k u praca D . Tylkowej, Medycyna ludowa w kulturze wsi Karpat Polskich. Tradycja i współczesność, a K . Hermanowicz-Nowak p r z y g o t o w a ł a r o z p r a w ę d o k t o r s k ą pt. Społeczno-kulturowe funkcje stroju ludowego w wy­ branych wsiach Beskidu Śląskiego od początku XX wieku do współczesności. 3 Poszczególne zagadnienia omawiane byly w obu tomach przez tych samych badaczy. W tomie p o ś w i ę c o n y m Beskidowi Sądeckiemu brak jest rozdziału d o t y c z ą c e g o budownictwa otaz form współpracy. W Beskidzie Śląskim nie ma opracowania d o t y c z ą c e g o wierzeń i zwy­ czajów związanych ze śmiercią. �154 K R Y S T Y N A HERMANOWICZ-NOWAK Pracownicy omawianej placówki brali udział w licznych krajowych i między­ narodowych konferencjach naukowych i popularnonaukowych, związanych z badaniami kultury karpackiej, na których wygłaszali referaty i komunikaty. Wiele z nich u k a z a ł o się drukiem (np. Kwaśniewicz 1979, 1983; Lehr 1982. 1984; G ł a d y s z o w a 1981; Tylkowa 1981, 1985) . Należy także w s p o m n i e ć 0 uczestnictwie K . Kwaśniewiczowej w pracach s ą d ó w konkursowych i pro­ wadzonych przez nią konsultacjach z zakresu obrzędowości o b s z a r ó w ziem górskich . Od czasu powstania M i ę d z y n a r o d o w e j Komisji do Badania K u l t u r y Ludowej w Karpatach i na Bałkanach dwie osoby z Pracowni Etnografii są na stałe włączone w jej działalność. Doc. dr hab. M . G ł a d y s z o w a od 1985 r. pełni funkcję przewodniczącej Polskiej Sekcji tej K o m i s j i , a dr D . Tylkowa jest od 1976 r. jej sekretarzem. Jak z powyższego wynika, przyjęty przed laty przez prof. M . G ł a d y s z a profil naukowo-badawczy, zakładający teren j a k o punkt wyjścia w procesie poznawczym, jest przez P r a c o w n i ę Etnografii I H K M P A N w Krakowie nadal kontynuowany. Szeroko zaplanowane i systematycznie prowadzone badania terenowe wybranych e l e m e n t ó w kultury poszczególnych grup zamiesz­ kujących tereny górskie w Polsce w przyszłości powinny pozwolić na do­ konanie bardziej syntetycznego opracowania kultury karpackiej. Zaplanowane w ten s p o s ó b opracowanie m i a ł o b y na celu p o g ł ę b i o n ą interpretację przebie­ gających na tym terenie zjawisk kulturowych oraz ukazanie m e c h a n i z m ó w zachodzących tam procesów. Tak ukierunkowana działalność rozwijająca się od lat w Pracowni Etnografii I H K M P A N w Krakowie sprawiła, iż w ś r o d o w i s k u etnograficznym przylgnęło do niej określenie — „ P r a c o w n i karpackiej" — zespołu traktującego badania terenowe j a k o najważniejsze etnograficzne ź r ó d ł o poznawcze. W 198 i r. podjęte zostały badania n a s t ę p n e g o regionu Karpat — Beskidu Żywieckiego. Opracowanie zbiorowe przewiduje, podobnie jak w poprzednich przypadkach, omówienie poszczególnych zagadnień tematycznych wybranych dziedzin kultury ludowej. W tomie t y m , poza o m ó w i e n i e m tych samych zagadnień, co poprzednio, a więc stroju, pożywienia, medycyny ludowej, o b r z ę d ó w i zwyczajów dorocznych oraz wierzeń, znajdą się dodatkowe tematy: M . Kopacz opracowuje „ n a b y w a n i e i przekazywanie wiedzy 1 umiejętności rolno-hodowlanych w rodzinie", K . Jagieła „tradycyjne budownictwo inwentarskie w Karpatach Polskich", a J. Sikoń — „wiedzę a s t r o n o m i c z n ą " . Praca przygotowana na podstawie m a t e r i a ł ó w z tego terenu 4 5 4 Z. Szromba-Rysowa wygłosiła na Węgrzech referat pt. „Biirgerliche Einflüsse auf polnische Volksnahrung und 5 Są to m. in.: M i ę d z y n a r o d o w y Żywieckie i Festiwal Górali die Ernáhrungsgewohnheiten". Festiwal Folkloru Polskich w Żywcu. Ziem Góralskie Górskich (Zakopane), Spotkania (Krynica). Góralski Karnawał i S a b a ł o w e Bajania (Bukowina Tatrzańska). pod Gody Jaworzyną �155 BADANIA K A R P A C K I E W PRACOWNI ETNOGRAFII I H K M PAN, KRAKÓW zostanie z ł o ż o n a do druku w 1989 r. i u k a ż e się w ramach serii: Komisji Etnograficznej przy Oddziale P A N w Krakowie. Od 1989 r. j a k o kolejny teren b a d a ń planowane jest Podhale. Prace LITERATURA Bibliografia 1960 Bibliografia polskiej, Etnografia 1976-1981 historii kultury ludowej M . Gładysz (red.). Karpat, cz. 1. Materiały do bibliografii (red.), Wrocław, Warszawa. Polski Etnografia Polski. Przemiany kultury ludowej, M. Biernacka t. 1-2. G ł a d y s z o w a M. 1972 Przeobrażenia w budownictwie ludowym w Karpatach Polskich na przykładzie Beskidu Śląskiego, [w:] Ludová w latach ¡946-1967 kultura v Karpaloch, Bratislava, s. 175-187. 1978 Górnośląskie 1981 Uwarunkowania budownictwo ludowe, budownictwa Wrocław. ludowego w wybranych regionach Karpat Polskich, „Etnografia Polska", t. 25, z. 2. s. 159-172. Kowalska-Lewicka 1980 A. Hodowla i pasterstwo w Beskidzie Komisja Etnograficzna, Sądeckim, P A N — Oddział w Krakowie, Wrocław. Kwaśniewicz K. 1979 Polské [w:] lidové masopustní Masopustní obyčeje tradice, seria: (se zvláštním Lidová zřetelem kultura ke karpatské a současnost, t. oblasti), 5, Brno, s. 11.1-127. 1983 Svatební obřady v polské stav a proměny, seria: vesnické Lidová společnosti, kultura [w:] Svatební a součsnost, obřad. t. 9, Brno, Současny s. 247-256. L e h r U. 1982 Wierzenia i zabiegi magiczne zabezpieczające zagrodę, „Etnografia Polska", t. 26. z. 1, s. 277-283. 1984 Psychologie and the inhabitants socio-religious aspects of the Carpathian of villages, beliefs in supernatural „Ethnologia beings Polona", vol. of 10, s. 91-107. Studia 1985 Studia z kultury ludowej Beskidu Komisja Etnograficzna, Wrocław. S z r o m b a - R y s o w a Z. 1978 1988 Tradycja 1985 Tylkowa 1962 1978 P A N — Oddział w Krakowie, Pożywienie ludności wiejskiej na Śląsku, Etnograficzna, Wrocław. P A N — Oddział w Krakowie, Przy współczesnej wspólnym stole. Z obyczajowości wsi karpackiej, Tradycja i współczesne przeobrażenia kultury wsi Beskidu Śląskiego, Polska", I. 28, z. 1. D. Drewniane spichrze beczkowato sklepione w południowej Sądecczyźnie, Polska", t. 6, s. 338-374. Zdobywanie i użytkowanie w Krakowie, 1981 Sądeckiego, Traditionelle Traditionelie wody we wsiach Beskidu Śląskiego, Komisja Etnograficzna, Komisja Wrocław. „Etnografia „Etnografia P A N — Oddział Wrocław. Formen des Wassertransportes in den polnischen Transporlmethoden, Budapest, s. 37-41. Karpaten. [w:] �156 KRYSTYNA 1985 Die Volkspharmakologie vol. HERMANOWICZ-NOWAK der Dorfbewohner 5, z. 3, Beitrage und in den polnischen Karpaten, Wachtrage zur 5. „Currare", Fachkonferenz Ethnomedizin, s. 61-64. Z a m b r z y c k a - K u n a c h o w i c z A. 1974- Rzemieślnik w społeczności rolników, Wroclaw. Krystyna Hermanowicz-Nowak KARPATENFORSCHUNGEN FUR ETHNOGRAPHIE DES INSTITUTS IN D E R FORSCHUNGSSTÁTTE IN D E R A B T E I L U N G ETHNOGRAPHIE DER GESCHICHTE DER MATERIELLEN DER POLNISCHEN AKADEMIE DER WISSENSCHAFTEN FORTSETZUNG D E R VON PROFESSOR 1NITIERTEN KULTUR IN KRAKÓW. MIECZYSŁAW GŁADYSZ FORSCHUNGSRICHTUNG Zusammenfassung Die im Titel genannte Forschungsstátte entstand 1954 und wurde bis 1971 von Professor M i e c z y s ł a w Gładysz geleitet. Das Interesse des Professors für die Kultur der K a r ­ paten hat bedeutende Weise das wissenschaftliche und Forschungsprofil der Státte beeínfluĎt. in dem Terrainforschung ais Ausgangspunkt für den ErforschungsprozeB vorausgesetzt wurde. Die Forschungen umfaBten das Gebiet polnischer Karpaten, wobei der Reihe nach die Beskiden-Regione von Sącz und Śląsk (Schlesien) bearbeitet wurden; die Bearbeitung von Beskid Żywiecki kommt ihrem AbschluB nahe. E s wird geplant, ab 1989 die Bearbeitung von Pod­ hale aufzunehmen. Die Bearbeitungen einzelner Regione setzen sich ais Ziel, die auf ihrem Gebiet verlaufenden Kulturerscheinungen tiefer zu analysieren und die Mechanisme, der sich dort vollziehenden Prozesse, vorzustellen. Weit geplante und systematisch geführte Feld- forschungen gewáhlter Kulturelemente der einzelnen Bevolkerungsgruppen im Bergland, sollen es in der Zukunft móglich machen, eine synthetische Bearbeitung der Kultur des Karpatengebiets zustandezubringen. Seitdem paten 1959 die Internationale Kommission zur Forschung der Volkskultur der K a r ­ und des Balkans entstanden ist, haben sich die Mitarbeiter der hier besprochenen Forschungsstátte aktiv ihrer Tátigkeit angeschlossen. Sie nahmen an vielen wissenschaftlichen und populárwissenschaftlichen Konferenzen im Inn und Ausland teil, die sich mit Karpaten­ forschung bescháftigten. Eine so gerichtete Aktivitát der sich seit Jahren entwickelnden Forschungsstátte Ethnographie in K r a k ó w hat dazu geführt, daB sie in ethnographischen patenforschungsstátte" bezeichnet für Kreisen ais „Kar- wird, deren Kollektiv Feldforschungen für wichtigste E r - kenntnisquelle halt. Ühersetzt von Barbara Kocowska � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/1319be77b5a7c7f7743b35d3ee13a108.pdf bccd0e18310fc32cb5b629df350be390 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1208 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1985 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1114 Title A name given to the resource Badania nad Cyganami / ETNOGRAFIA POLSKA 1985 t.29 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1985 t.29 z.1, s.131-134 Creator An entity primarily responsible for making the resource Mróz, Lech Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. X X I X : 1985, z. 1 PL ISSN 0071-1861 L E C H MRÓZ {Uniwersytet Warszawski) . B A D A N I A NAD C Y G A N A M I Badania nad Cyganami zostały podjęte w warszawskiej Katedrze Etnografii przed wieloma laty. Początkowo nie miały one charakteru prac szerzej zorganizowanych. Temat został zainicjowany pracami ma­ gisterskimi poświęconymi tej społeczności — moją, a niedługo później Marka Ignacego Kamińskiego. W roku 1975 w ramach programu studiów (zajęć laboratoryjno-ćwiczeniowych) utworzona została grupa, której celem pracy przez półtora roku byli Cyganie. Uczestniczyło w niej 15 studentów. Jako pierwsze podjęto zagadnienie dystansu etnicznego Polacy — Cyganie i ich wza­ jemnych sądów o sobie. W początkowym okresie nacisk położono na ba­ dania wśród Polaków, później — po oswojeniu się grupy z problematyką i społecznością cygańską — na pracę wśród Cyganów. N i m zakończone zostały prace grupy, jej część podjęła ten sam temat w ramach badań węzłowych. Była to kontynuacja problemu dystansu, ale z przesunię­ ciem nacisku na rolę Cyganów w polskiej kulturze ludowej i ich w niej obecność. Temat badań grupy realizowany był na Podlasiu, badań w ę ­ złowych •— na obszarach Polski południowo-wschodniej oraz centralnej. Materiał uzupełniano także na kolejnych Międzyuczelnianych Obozach Etnograficznych. W roku 1981 rozpoczęła działalność kolejna grupa ćwiczeniowo-laboratoryjna. Uczestniczący w niej studenci realizowali do­ datkowo także badania łączące się z tematyką prac węzłowych. Punkt wyjściowy stanowiły stosunki między Polakami a Cyganami — dystans etniczny oraz wzajemne wizerunki (stereotypy i autostereotypy). Na­ stępnie podjęto problem identyfikacji i tożsamości Cyganów, ich zróżni­ cowania i zasad określania grupy swojej wobec innych grup cygańskich oraz. wobec nie-Cyganów (na to ostatnie zagadnienie położono największy nacisk). Ostatnim tematem dwuletniej pracy były badania nad t y m , "jakie czynniki, jakie elementy są tymi w kulturze, które dla Cyganów stanowią identyfikatory romanipen (cygańskości). Z t y m wiązało się poz­ nawanie cygańskiej kultury w ogóle i jej złożoności. Badania prowadzo- �132 L E C H MROZ no zarówno wśród Cyganów osiadłych od dawna, jak i do niedawna wędrujących. Realizowane równolegle badania węzłowe dotyczyły tych samych te­ matów, a ponadto wozów cygańskich — niegdyś powszechnego, dziś już zupełnie zanikającego elementu ich kultury (są to więc działania ratun­ kowe i inwentaryzacyjne, chroniące od zupełnego zapomnienia zarów­ no same przedmioty, jak i wiedzę o nich). Aktualnie realizowane tematy stanowią kontynuację tych z lat wcześ­ niejszych, są to: a) stosunki interetniczne Polacy — Cyganie i wzajem­ ne sądy o sobie; b) miejsce i rola Cyganów w kulturze polskiej; c) ob­ raz kultury Cyganów w Polsce i jej zróżnicowanie; d) tożsamość i iden­ tyfikacja grup cygańskich; e) wozy cygańskie.. Poza ostatnim wszystkie pozostałe tematy mieszczą się w dość sze­ rokich, ale spójnych ramach, dających możliwość odpowiedzi na wiele pytań. Prace te oparte są na badaniach terenowych w środowisku cygań­ skim (głównie) i niecygańskim w kilkunastu punktach na terenie całej Polski, a także na przeprowadzonej w całym kraju ankiecie, której ce­ lem jest przygotowanie mapy rozprzestrzenienia Cyganów w Polsce — czego do tej pory brak, a co jest jedną z podstawowych kwestii dla ba­ dań i ich opracowywania — na poszukiwaniach archiwalnych i studio­ waniu literatury. Pełniejszemu poznaniu wizerunku Cyganów w świa­ domości Polaków, w literaturze (także jarmarcznej i ludowej) i w fol­ klorze służyć będą przygotowywane obecnie prace magisterskie studen­ tów polonistyki w białostockiej filii Uniwersytetu Warszawskiego pisa­ ne pod moim kierunkiem, pomyślane jako dopełnienie tematów realizo­ wanych bezpośrednio w Katedrze Etnologii i Antropologii Kulturowej UW. Badania nad Cyganami prowadzone są głównie przez studentów i ab­ solwentów Katedry warszawskiej, ale uczestniczą w niej bezpośrednio lub współpracują w różnych podtematach także pracownicy innych instytucji — Muzeum Okręgowego w Toruniu, Muzeum Okręgowego w Tarnowie oraz Katedry Etnografii Słowian Uniwersytetu Jagielloń­ skiego. W ten sposób zaczyna powstawać ogólnopolski zespół badaczy zajmujących się tą tematyką. Dotychczasowa polska literatura na temat Cyganów ma bardzo znacz­ ne luki. Egzotyczna barwność Cyganów powodowała zainteresowanie n i ­ m i szerokich kręgów ludzi, poetów, malarzy, dziennikarzy, ale w bar­ dzo małym stopniu (poza językiem) naukowców. Spowodowało to, że wprawdzie bardzo wiele napisano na ich temat, ale znaczna część to wiadomości zupełnie fałszywe. Zaciążyło to zasadniczo na stanie wiedzy. Ilość pozycji wartościowych dotyczących historii i kultury Cyganów jest znikoma. Sytuacja lepsza, choć nie zupełnie różna, jest w cygano­ logii na świecie — odpowiednio do tego przygotowani badacze także omi- �B A D A N I A NAD C Y G A N A M I jali Cyganów w swoich zainteresowaniach. Dopiero od kilku lat zaczyna się to zmieniać. Dlatego też obecnie podjęcie badań nad Cyganami wiąże się przede wszystkim z problemem źródeł, ze stworzeniem bazy, która pozwoli na analizowanie i rozumienie tej społeczności i jej kultury. Służą temu prace archiwalne, ankietowe i ba­ dania terenowe. Niedostatki źródeł i konieczność ich tworzenia powodu­ ją, że efekty badań są jeszcze mało spektakularne. Stosunkowo łatwiej uzupełnić stan wiedzy w przypadkach takich, jak np. stereotyp Cyga­ nów w oczach Polaków czy rola Cyganów w kulturze ludowej. Najpo­ ważniejszy problem stanowi jednak wzbogacenie źródeł do kultury Cy­ ganów, t y m bardziej że jest to społeczność trudna w badaniu, często nie­ ufna, hermetyczna. Jednakże już dotychczasowe osiągnięcia pozwalają w wielu przypad­ kach na weryfikację wiedzy zastanej i wyjaśnienie tych niejasności, jakie zdarzają się nawet w pracach wartościowych. Niektóre z podjętych tematów nie mają do tej pory wypracowanej zadowalającej metodologii postępowania badawczego {np. badania nad tożsamością i identyfikacją), stąd także potrzeba szukania właściwych metod i technik badań. W y n i k i dotychczasowych prac znalazły,odbicie w publikacjach w „Et­ nografii Polskiej", „Ethnologia Polona", „Polskiej Sztuce Ludowej" (wy­ danych lub aktualnie będących w druku) oraz specjalistycznych czasopis­ mach pozapolskich „Etudes Tsiganes" i innych *. • Aktualnie opracowywane są w y n i k i badań ankietowych oraz kon­ tynuowane badania we wszystkich z wymienionych tematów. W naj­ bliższym roku planuje się przygotowanie do publikacji wyników ankie­ t y oraz części materiałów na temat roli Cyganów w kulturze polskiej, a także opracowanie materiałów dotyczących wozów. Cyganie są grupą mniejszościową. Sytuacja, w jakiej się znajdują, jest sytuacją społeczności żyjącej w obcym etnicznie tle grupy dominu­ jącej, większościowej. Badania ukazują —• oprócz specyfiki cygańskie.] — wiele sytuacji i zjawisk, które — jak się wydaje — wychodzą poza w y ­ łącznie cygańską grupę mniejszościową i mają charakter bardziej uni­ wersalny, związany ze społecznościami w diasporze i zdominowanymi przez te, które stanowią większość, stojącymi wobec zagrożenia asymila­ cją i konieczność obrony własnej odrębności, własnej osobowości kultu­ rowej i egzystencji biologicznej. Pokazują m i n . mechanizmy obrony swojej tożsamości i ewolucję postaw w celu znalezienia wzorów zacho­ wań adekwatnych do sytuacji. „ E t n o g r a f i a P o l s k a " , t. X X I I : 1978, z. 2 — zeszyt w c a ł o ś c i p o ś w i ę c o n y C y ­ g a n o m ; L . M r ó z , Les Chaladytka roma, Tsiganes de Pologne, „ E t u d e s Tsiganes", n r 1: 1979; „ P o l s k a S z t u k a L u d o w a " , n r 1-2: 1981 — zeszyt p o ś w i ę c o n y C y g a n o m ; . L . M r ó z , Sytuacja Cyganów w Polsce, „ P r o b l e m e s Politiquee et Sociaux", Nov.: 1983, i i n n e . 1 �134 LECH M R ' Z Skłania to do podjęcia prób poszukiwania tych wartości w kulturze Cyganów, tych treści i znaczeń, które mimo oddziaływań z zewnątrz stanowią jakby model utrzymujący ich cygańskość i pozwalający im zi­ dentyfikować się, mimo różnic wewnętrznych, jako Cyganie, jako Roma. Być może wiąże się to nie tylko z cygańską specyfiką, ale ma powszech­ niejszy charakter — zapewne wskazane byłoby podjęcie badań porów­ nawczych wśród innych mniejszości etnicznych i narodowych w Polsce, a taka właśnie kontynuacja tematu „Cyganie" leży w zamierzeniach zarówno realizujących aktualne badania nad Cyganami, jak i Katedry. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/6382d6cf1505d7f717c51be5373afe95.pdf 2591f31f9503cb16930bee69d4e8ad93 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1195 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1985 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1101 Title A name given to the resource Badania nad kulturą rodzin europejskich. Założenia, problematyka, dotychczasowe wyniki / ETNOGRAFIA POLSKA 1985 t.29 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1985 t.29 z.1, s.45-52 Creator An entity primarily responsible for making the resource Bednarski, Jacek; Jasiewicz, Zbigniew Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska* t. XXIX: 1985, z. 1 P L I S S N 0071-1861 JACEK BEDNARSKI, ZBIGNIEW JASIEWICZ {Uniwersytet im. A. Mickiewicza w Poznaniu) B A D A N I A NAD KULTURĄ RODZIN EUROPEJSKICH. ZAŁOŻENIA, PROBLEMATYKA, DOTYCHCZASOWE W Y N I K I Program badawczy „Kierunki i tendencje rozwoju kulturowego w no­ woczesnym społeczeństwie: Interakcje kultur narodowych" — w skró­ cie „ K u l t u r a " (pod taką bowiem nazwą prowadzone są badania nad k u l ­ t u r ą rodzin europejskich) podjęty został w 1976 r. pod auspicjami Euro­ pejskiego Centrum Koordynacji Badań i Dokumentacji w zakresie Nauk Społecznych w Wiedniu. Ewolucja problematyki od zagadnień wzajem­ nych oddziaływań kultur narodowych do spraw kultury rodzin była w y ­ razem poszukiwań bardziej konkretnego i łatwiej uchwytnego w bada­ niach empirycznych przedmiotu badań. Zmieniał się także skład euro­ pejskiego zespołu badawczego. Spośród kilkunastu krajów, które w róż­ nych okresach uczestniczyły w badaniach, do ostatniego etapu w 1983 r. dotrwało siedem: Francja, Grecja, Polska, Rumunia, Węgry, Włochy i ZSRR. Reprezentowane są one przez specjalistów z różnych dziedzin: etnologów (Francja, Polska), socjologów (Grecja, Rumunia, ZSRR), an­ tropologów kulturowych (Włochy) i kulturoznawców (Węgry). Różno­ rodność doświadczeń i zainteresowań skomplikowała z jednej strony wzajemne porozumienie, ale z drugiej nadała badaniom charakter i n ­ terdyscyplinarny i w ten sposób rozszerzyła ich zakres. Badania pro­ wadzone w Polsce finansowane były przez Wydział I Nauk Społecznych PAN, a realizowane przez zespół z Instytutu Etnologii U A M *. 1 O b a d a n i a c h t y c h i n f o r m o w a l i : Z . J a s i e w i c z , Narada w Moskwie na temat etnograficznych badań nad współczesnością oraz posiedzenie w sprawie etnosocjologicznych badań porównawczych w krajach europejskich, „ L u d " , t. 61; 1977, s. 308-310, oraz J . B e d n a r s k i , Z . J a s i e w i c z , Europejskie badania porów­ nawcze w ramach projektu „Kultura". Konferencja w Tallinnie, „ L u d " , t. 63; 1979, s. 366-369. N i e k t ó r e p o l s k i e m a t e r i a ł y z b a d a ń w y k o r z y s t a n o w a r t y k u l e : J. B e d n a r s k i , Z . J a s i e w i c z , Kultura rodziny a środowisko. Z badań rodzin wielkomiejskich, małomiasteczkowych i wiejskich w województwie poznańskim, „ K r o n i k a W i e l k o p o l s k i " , n r 1: 1983, s. 30-49 oraz J . B e d n a r s k i , Osvrt na istra¿ivanja transmisije kulturę u porodici, [w:] Promene u tradicionalnom porodicznom životu u Srbji i Polskoj, B e o g r a d 1982, s. 63-72. �4(> JACEK BEDNARSKI, ZBIGNIEW JASIEWICZ Problematyka i szczegółowe cele badań podlegały przekształceniom i precyzowaniu w trakcie kolejnych spotkań zespołów. Od 1977 r. przed­ miotem studiów byla aktywność kulturalna w ramach rodziny i przekaz: kultury. Rodzinę rozpatrywano jako grupę i instytucję stanowiącą wy­ odrębnioną jednostkę kulturową — zespół ludzi nie tylko przejmujących i użytkujących, ale również tworzących, modyfikujących i przekazują­ cych dobra kulturowe. Badano postawy i zachowania członków rodzin i zespołów rodzinnych wobec wybranych treści kulturowych, przy czym zwrócono uwagę nie tylko na te, które przekazywane są przez nowo­ czesne środki masowe, ale również inne, które związane są albo z prze­ szłością rodziny lub też ze środowiskiem lokalnym i jego instytucjami. W realizacji programu wyodrębnić można kilka faz. Pierwszą z nich było wystąpienie z inicjatywą badań porównawczych i skompletowanie zespołu badawczego (1976), drugą badania pilotażowe, których celem było zweryfikowanie zarówno kwestionariusza, jak i problematyki ba­ dań w zróżnicowanych warunkach poszczególnych krajów (1977-1978), trzecią badania zasadnicze przeprowadzone w formie wywiadów sforma­ lizowanych z kwestionariuszem i wywiadów niesformalizowanych (19791980), czwartą przygotowanie przez zespoły z poszczególnych krajów opracowań z badań, opartych na przyjętej koncepcji tradycji i nowoczes­ ności (1981) . Przygotowano realizację piątej, najbardziej interesującej i skomplikowanej fazy badań — opracowań porównawczych wybranych przez poszczególne zespoły zagadnień. Zespół polski podjął się opraco­ wania dwóch tematów: roli tradycji w kulturze rodzin europejskich oraz charakterystyki kultury rodzin terenów przeobrażanych, również w eu­ ropejskiej perspektywie porównawczej. Etap analizy porównawczej nie dojdzie jednak do skutku w dotych­ czasowym zakresie i ramach organizacyjnych. Wiosną 1983 r. Centrum Wiedeńskie zrezygnowało z prowadzenia prac i kierowania projektem „Kultura". Pozostawiono jednak zespołom możliwość kontynuowania analiz porównawczych; poszczególne zespoły podjęły także współpracę: bilateralną. Zespół polski jeszcze w 1982 г., w ramach współpracy z ze­ społem włoskim z Uniwersytetu w Turynie, przystąpił do porównawcze­ go opracowania wybranych dziedzin kultury rodzin polskich i włoskich. Bez względu na ewolucję projektu badawczego i brak finału badań warto, ze względu choćby na wartość zebranych materiałów i charakter prac, przedstawić ich założenia, warunki oraz dotychczasowe wyniki. Przekrojowe studia m i ę d z y k u l t u r o w e stwarzają bowiem interesujące problemy metodologiczne i organizacyjne. 2 3 8 Opublikowano je w k s i ą ż c e : in Seven East and West European B u d a p e s t 1984. The Family and its Culture, An Investiation Countries, ed. M . B i s k u p , V . F i l i a s , I . V i t á n y i , * Nie w y k o r z y s t u j e m y tu p r o p o z y c j i s t o s o w a n i a t e r m i n u „ p r z e k r o j o w e s t u d i a m i ę d z y n a r o d o w e " (cross — national study) w o d n i e s i e n i u do b a d a ń n a d s p o ł e c z e ń - �B A D A N I A NAD K U L T U R A RODZIN 17 Na kształcie projektu „Kultura" zaważyły trzy podstawowe czynniki: odmienność reprezentowanych przez zespoły badawcze z poszczególnych państw dyscyplin i stanowisk teoretycznych, różne posiadane przez nie' możliwości realizacyjne badań empirycznych oraz zróżnicowany w as­ pekcie porównawczym charakter badanej rzeczywistości społeczno-kulturowej. Stąd też, podobnie jak w wielu innych przedsięwzięciach koor­ dynowanych przez Centrum Wiedeńskie, projekt „Kultura" jest wy­ razem swoistego kompromisu osiąganego na kolejnych spotkaniach ro­ boczych. Jego rezultatem i ceną jest obok wypracowania wspólnie przy­ jętych założeń dotyczących przedmiotu badań, procedury badań tere­ nowych i metod opracowania zebranych materiałów, pozostawienie w nie­ których tych zakresach pewnej otwartości, możliwości wyboru i włas­ nej inicjatywy. Podstawowym źródłem zarówno dla syntetycznych opracowań naro­ dowych, jak i porównawczych studiów międzykulturowych są w projek­ cie „ K u l t u r a " wyniki badań empirycznych, przeprowadzonych w swoich krajach przez poszczególne zespoły, przy pomocy wspólnych narzędzi ba­ dawczych. Obiektem badania była w nich rodzina traktowana jako głów­ na jednostka analizy. W projekcie przyjęto cztery zasadnicze kryteria doboru rodzin do badań: 1. K r y t e r i u m typu strukturalnego rodziny. Ze względu na jeden z podstawowych celów badań, jakim było określenie roli i miejsca rodziny w procesie transmisji kultury, w doborze badanych rodzin ograniczono się wyłącznie do ich specyficznego typu — pełnych rodzin podstawowych lub poszerzonych, złożonych z pracującej lub nie­ pracującej matki i czynnego zawodowo ojca oraz co najmniej dwojga dzieci, w tym jednego w wieku 12-17 lat. Zalecono również, aby część objętych badaniami rodzin stanowiły rodziny poszerzone o pokolenie dziadków lub innych krewnych po to, aby móc uchwycić ich znaczenie w procesie enkulturacji. 2. K r y t e r i u m miejsca zamieszkania. Wyodrębniono trzy zasadnicze typy środowisk lokalnych, które umiejscowiły badane rodziny w trzech wewnętrznie względnie homogenicznych, a wzajem­ nie zróżnicowanych środowiskach kulturowych: a) w środowisku zurba­ nizowanym (wielkomiejskim), b) w środowisku urbanizowanym, podle­ gającym intensywnym przeobrażeniom społeczno-ekonomicznym oraz c) w środowisku wiejskim. Środowiska te powiązano z różnymi typami stwami zurbanizowanymi w celu o d r ó ż n i e n i a przedprzemysłowymi, dla których tural H. U d у, study. Por. S. próbuje Cross — ich się cultural „ A n n u a l R e v i e w of Anthropology", vol. 2; 1973, międzynarodowe" wadzenie gubi rozróżnienia badanych społeczności. informację między o dwoma od kulturze studiów zerezerwować analysis: terminami społecznościami methods s. 251. T e r m i n jako nad t e r m i n cross „przekrojowe przedmiocie wymaga and ponadto badań. — cul­ scope, studia Wpro­ kategoryzacji, �•48 J A C E K BEDNARSKI, ZBIGNIEW JASIEWICZ jednostek osadniczych charakteryzujących się różną ich wielkością, zna­ czeniem w układzie funkcjonalnym, stopniem uprzemysłowienia i zur­ banizowania oraz strukturą zatrudnienia mieszkańców. Miejsce zamiesz­ kania, a poprzez nie typ środowiska lokalnego, wyznaczyło więc trzy podstawowe i wspólne dla wszystkich uczestników projektu próby ba­ dawcze, stanowiące w analizie materiałów główną jej zmienną nieza­ leżną. 3. K r y t e r i u m przynależności społeczno-zawodo­ w e j r o d z i n y . Wobec wyraźnych odrębności i specyfiki struktury społeczno-zawodowej różnych krajów, uczestników projektu, zrezygno­ wani) ze szczegółowego jego ustalenia i ograniczono się wyłącznie do określenia w sposób ogólny sektora zatrudnienia głowy rodziny jako kryterium klasyfikującego i wyznaczenia odpowiednich proporcji w tym zakresie w poszczególnych próbach- środowiskowych. W sposób bardziej szczegółowy zdefiniowano jedynie kategorię inteligencji. 4. K r y t e r i u m w y k s z t a ł c e n i a r o d z i c ó w i w i e l k o ś ­ c i d o c h o d ó w r o d z i n y . Funkcjonowały one w badaniach jako zalecenie do zachowania odpowiednich proporcji w tym względzie w róż­ nych środowiskach i typach rodzin. Badaniami empirycznymi, przy uwzględnieniu wyżej opisanych kryte­ riów doboru próby badawczej, objęto w poszczególnych krajach różną liczbę rodzin, od 300 — Polska do 1100 — Francja, zawsze jednak iden­ tyczną w poszczególnych próbach środowiskowych. W pierwszej fazie badań terenowych posłużono się dwoma sformalizowanymi kwestiona­ riuszami—ankietami, jednym przeznaczonym dla rodziców, drugim dla dzieci. Przy ich pomocy w każdej z rodzin przeprowadzono wywiady z matką oraz dzieckiem w wieku 12-17 lat, a w 25'% rodzin dodatkowo z ojcem, uzyskując w ten sposób ogółem od 675 wypełnionych kwestio­ nariuszy — Polska do 2475 — Francja. Kwestionariusz—ankieta dla ro­ dziców obejmował 66 pytań, w większości zamkniętych i skategoryzo­ wanych, dla dzieci natomiast 46, dając ogółem 586 cech deskryptywnych dla każdej rodziny. Odpowiedzi na pytania charakteryzowały za­ równo wybrane zachowania kulturowe całej rodziny, jak i poszczegól­ nych jej członków. W drugiej fazie badań dokonano wyboru z dotychczasowej próby — próby mniejszej (od 30 rodzin — Włochy, do 80 — Polska) i przepro­ wadzono badania uzupełniające wybranych rodzin przy pomocy wywia­ dów kierowanych jedynie ogólnymi wskazówkami, obejmując nimi większą z reguły niż poprzednio liczbę członków rodziny. Wywiady te miały więc charakter niesformalizowany i ich głównym celem było ułatwienie z jednej strony interpretacji materiałów uzyskanych w pierw­ szej fazie badań, a z drugiej uchwycenie specyficznych cech zróżnico­ wania rodzinnych środowisk kulturowych i wzbogacenie ich charakte­ rystyki. �B A D A N I A NAD KULTURĄ R O D Z I N 49 Badania w ramach projektu „Kultura" dopuszczały już w swoich założeniach wstępnych możliwość oparcia się na próbie niereprezenta­ tywnej dla danego kraju. Zadecydowały o tym względy praktyczne, jak i finansowe. Z tej możliwości, a w wielu wypadkach wręcz konieczności z powodów organizacyjnych lub finansowych, skorzystała większość zes­ połów krajowych. Badania w Polsce przeprowadzono np. w Wielko­ polsce w granicach terytorialnych woj. poznańskiego, a w ZSRR w w y ­ branych jednostkach administracyjnych Estonii. Szeroką próbę teryto­ rialną przedstawiła jedynie Francja. Objęcie badaniami próby repre­ zentatywnej dla danego kraju nie było w projekcie „ K u l t u r a " niezbęd­ ne. Przedmiotu analizy nie stanowiły w nich bowiem różnice wybra­ nych cech środowiska kulturowego rodziny w poszczególnych krajach, ale w aspekcie porównawczym, przy uwzględnieniu podobnych struktur społeczno-zawodowych różnych środowisk zamieszkania, dystans między n i m i . W przyjętych założeniach poszczególne próby środowiskowe mu­ siały bowiem zostać zlokalizowane zawsze na obszarze o relatywnie •zbliżonym stopniu rozwoju społeczno-ekonomicznego. Projekt „ K u l t u r a " może więc dostarczyć odpowiedzi bardziej na pytanie o to, czy proces homogenizacji rodzinnych środowisk kulturowych w dużym mieście i na wsi jest bardziej zaawansowany w Polsce niż we Włoszech, niźli na pytanie, co różni statystyczną rodzinę polską i włoską w zakresie ak­ tywności kulturalnej i przekazu kultury. W opracowaniach materiałów zgromadzonych w badaniach empirycz­ nych przewidziano w projekcie kilka szczegółowych etapów. Pierwszym z nich było zakodowanie odpowiedzi na pytania kwestionariuszy—ankiet i przeniesienie ich na taśmę komputerową. Drugim, wzajemna wymiana wydruku danych zorganizowanych wokół prób środowiskowych. Trze­ cim, przygotowanie opracowań krajowych przeznaczonych do zbiorowej publikacji. Czwarty etap stanowiło przygotowanie wspólnego programu do statystycznej analizy skupień i jej przeprowadzenie w celu uzyska­ nia, przez poszczególne zespoły, typologii rodzin jako środowisk kultu­ rowych. Etap piąty polegał na powieleniu i wzajemnej wymianie taśm komputerowych z zakodowanymi danymi oraz wymianie materiałów z badań pogłębionych, przygotowując tym samym realizację etapu szós­ tego, mającego na celu opracowanie kilkunastu szczegółowych studiów porównawczych odnoszących się do wybranych aspektów kultury ro­ dziny. W opracowaniach krajowych, bazujących na przyjętej koncepcji tra­ dycji i nowoczesności, zrezygnowano z ustalenia szczegółowych, wspól­ nych ram i metod analizy zakładając, iż mają to być opracowania ory­ ginalne, posługujące się różnymi językami teoretycznymi i równocześ­ nie osadzające wyniki badań empirycznych w szerszym, niż uwzględ­ niony w nich, kontekście historyczno-kulturowym. W opracowaniach tych wykorzystano różne typy analiz statystycznych — od posługiwania 4 — Etnografia Polska, t, 2!) 7. 1 �50 J A C E K BEDNARSKI, ZBIGNIEW JASIEWICZ się prostym rozkładem procentowym zmiennych zależnych po różne me­ tody ich analiz korelacyjnych, m.in. analizę wieloczynnikową, najczęś­ ciej w odniesieniu do takich cech obiektywnych rodziny, jak środowisko zamieszkania lub przynależność społeczno-zawodowa. Wspomniana wcześniej statystyczna metoda analizy skupień, zasto­ sowana przez większość zespołów w celu wyróżnienia typów rodzinnych środowisk kulturowych w sposób niezależny od ich podstawowych cech usytuowania społecznego, okazała się mniej owocna niż początkowo sądzono. Uzyskanych w tym zakresie wyników nie można jednak uznać za całkowicie bezwartościowe. Wskazują one bowiem z jednej strony na zachodzący współcześnie proces wzajemnej homogenizacji wielu cech r o ­ dzinnych środowisk kulturowych w wymiarze międzyśrodowiskowym i społeczno-zawodowym, przy równocześnie rosnącej roli wykształcenia jako czynnika różnicującego, a z drugiej na istnienie w obrębie każdego rodzinnego środowiska kulturowego cech specyficznych i niepowtarzal­ nych. W trakcie badań empirycznych, dążąc do zarejestrowania przejawów aktywności kulturalnej rodziny i ich uwarunkowań, zgromadzono mate­ riały, które dotyczą zarówno obiektywnie rozpatrywanych cech rodzin,, jak i postaw oraz świata wartości prezentowanych przez ich członków. Można przedstawić je jako zespoły informacji mówiące o: podstawowych cechach rodziny (jej strukturze demograficznej, źródłach utrzymania,, przynależności społeczno-zawodowej, wykształceniu itp.), mieszkaniu i jego wyposażeniu, elementach historii rodziny, korzystaniu przez nią ze środków masowego przekazu, udziale rodziny w działalności instytu­ cji i stowarzyszeń kulturalnych, czytelnictwie prasy i książek, a także o innych formach aktywności kulturalnej w rodzinie, takich m i n . jak opowiadanie i śpiewanie oraz uprawianie hobby. W badaniach uwzględ­ niono również stosunek do religii, elementy systemu wartości w rodzi­ nie związane zarówno z nią samą, jak i światem zewnętrznym wobec niej oraz podział ról wewnątrzrodzinnych. Problematyka badań nie ob­ jęła oczywiście całego zakresu kultury rodziny. Związana jest ona tylka z niektórymi, wybranymi potrzebami rodziny, przede wszystkim intelek­ tualnymi, estetycznymi, moralnymi, emocjonalnymi i rekreacyjnymi. Znaczenie zebranych materiałów, przy obecnym stanie ich opracowania, może zostać określone głównie przez wskazanie na możliwości weryfi­ kacji i rozbudowy przy ich pomocy niektórych koncepcji teoretycznych związanych z kulturą i życiem społecznym. Koncepcją taką jest np. koncepcja tradycji i nowoczesności, w jej ujęciu zarówno aksjologicznym — tradycji i nowoczesności jako war­ tości i przedmiotowym — jako określonych kategorii rzeczy i zjawisk wyróżnionych na podstawie ich miejsca w obiektywnie rozpatrywanym procesie historycznym. Została ona zastosowana już do opracowania ma­ teriałów z poszczególnych krajów. Zamierzano posłużyć się, również �B A D A N I A NAD KULTURĄ RODZIN 51 w opracowaniach porównawczych, także innymi koncepcjami. Są to m i n . koncepcje opozycji lub przy nieco innych założeniach kontinuum kultury miasta i wsi. Koncepcje te zakładają, iż wartości kulturowe' przyjmowane w mieście i na wsi zajmują albo przeciwstawne pozycje w modelu kultury zbudowanym na zasadach odrębności lub też dadzą się umieścić w określonym miejscu modelu rozwojowego przedstawia­ nego jako linia kontinuum o silnie wyodrębnionych biegunach (od k u l ­ tury tradycyjnej do nowoczesnej, od kultury społeczeństwa produkcyj­ nego do konsumpcyjnego, od typu socjokultury „mieć" do typu „być").. Występująca w naszych materiałach kategoria pośrednia (małe, uprze­ mysłowione miasto) wydaje się wskazywać na interesujące przeniesienia niektórych cech dotąd wiązanych ze wsią na teren małego miasta. Obiecujące w związku z naszymi materiałami są również inne kon­ cepcje: homogenizacji, a zarazem w niektórych dziedzinach dyferencjacji rodzinnych środowisk kulturowych w warunkach współczesnych krajów europejskich, rodziny bowiem poszczególnych środowisk tracą silnie za­ znaczone odrębności, a jednocześnie w ramach zbiorowości (społeczno-zawodowych, osadniczych, etnicznych, wyznaniowych) przestają być ich powtarzalnym segmentem; familializmu, t j . zespołu cech, który pozwala określić z jednej strony stopień wewnątrzrodzinnej integracji i popar­ cia, a z drugiej światopogląd uznający rodzinę za ważny i konkurencyj­ ny element wobec innych wartości i części składowych systemu socjokulturowego; paralelizmu rodziny i kultury, rozumianego jako stcpień podobieństwa między strukturą komunikacyjną wewnątrz rodziny, sys­ temem wartości i układem innych elementów w kulturze rodziny a tym,, co zawiera dany system socjokulturowy, w ramach którego rodzina po­ zostaje; na koniec wreszcie relatywnego autonomizmu kultury rodziny jako możliwego do wydzielenia układu kultury w ramach systemu socjokulturowego przyjętego jako globalny. Ta ostatnia koncepcja nie kon­ centruje się na problemie paralelizmu — odpowiedniości kultury rodzi­ ny i kultury społeczeństwa globalnego, lecz nakazuje wykreślić „rodzin­ ny" zakres kultury — „kulturę własną rodziny", ustalić jej stosunek do innych układów kultury i wskazuje na możliwości podejmowania badań nie tylko nad rodziną jako częścią większych całości, ale również całością samą w sobie po to, aby uzyskać odmienne ramy analizy i inny punkt widzenia całości społeczno-kulturowych. Sprawdzianem użyteczności naszych materiałów i dotychczasowych prac jest ponadto zastosowanie i weryfikacja metod statystycznych, m.in. metody analizy skupień, o której pisaliśmy już wyżej. Ostateczna ocena badań możliwa będzie jednakże po zrealizowaniu, choćby w wąskim za­ kresie, opracowań" porównawczych. Były one bowiem podstawowym ce­ lem programu „Kultura". � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/df7aa9bd2132c0871ca2605b760a5ac7.pdf 30ebc893bbd5ddcf01b3681d40a52ffd Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:150 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958 Subject The topic of the resource muzyka ludowa Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:130 Title A name given to the resource Badania nad muzyką ludową w ostatnim dziesięcioleciu / LUD 1956 t.43 Description An account of the resource LUD 1956 t.43, s.122-156 Creator An entity primarily responsible for making the resource Czekanowska, Anna Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text ·•.. ---. __ ~~ .. . ..:-.~ 123 ANNA CZEKANOWSKA BADANIA NAD MUZYKĄ LUDOWĄ W OSTATNIM DZIESIĘCIOLECIU (w lata'ch 1945 do 1955) stosunek badań ostatniego dziesięcioleda do badań lat poprzednich. Cechy cha,rakterys,tyczne badań w poszczególnych latach. Próba oceny dorobku dz~esięciolecia przy uwzględnieniu osiągnięć pozapolskich. Przyczyny nikłych rezu1tatów badań nad muzyką ludową. Problematyka i perspektywy polskiej etnografii muzycznej. Przystępują'c do ustalenia stosunku pomiędzy hadaniami ostatniego dziesięciolecia, la badaniami okresów wcześniejszych w .zakresie etnografii muzycznej musimy 'określićchara:kter tych badań, relacje do pokrewnych dys'cyplin, innymi słowy - ich założenia metodologiczne i organizacyjne. Zadanie to nie jest łatwe. Przyczyną ubrudniającącharakterystykę jest znikoma Hość pozycji bibliograificznych, reprezentująca ten okres w dziedzinie etnografii muzycznej, a zwłaszcza uderzający 'brak rozpraw metodologicznych czy metadycznych. Nie1stety stwierdzić trzeba, że oprócz szki,cu instrukcji dla zbieradwa terenowego Jadwigi i Mariana Sobieskich, wydanej w 1950 r. t, dziesięciolecie nie przynosi niczego w zakresie metodologii - jeśli wyłączymy pracę Adama Riegera 2, omawiającą zasady indeksowego Iporządkowania melodii ludowych. Praca Aleksandra Jackowskiego 3 poruszają'ca między innymi zagadnienra, 'kryteriów i definicji ludowości jest rozprawą 1 wych, 2 wych, 3 M. i J. S o b i e s c y. Instrukcja w sprawie "Lud", t. 42 : 1956. s. 554-606. A. R i e g e r, Zagadnienie leksykalnego "Lud", t. 42: 1956, s. 554. A. J a c k o w s k i, Problem do Studiów i Dyskusji, folkloru polskiej indeksowania i twórczości 1953, nr 1, s. 166-210. pieśni i muzyki melodii w sztuce, ludo- Materiały ogólnosocjologiczną i trudno zaliczyć ją w poczet dorobku etnograf~i .muzycznej. Tak mała ilość publikacji musi wydać się zastanawIaJąca, z~łaszcza wobec wa:hkościproblematyki metodologic.zne) dloaokresow przełomowych. Ocenę założeń metodycznych dziesięciolecia w etnografii muzy.cz,n~~utrud~ia ponadto brak większych prac badawczych i publ1~aC)1n:atenałowych typu źródłowego. Jeśli bowiem wyłą'czymy znoW ~':le monografie regionalne A. Wozaczyńskiej i A. Czekanowskle~ 4 okaże się, że ,b~bliografię dziesięcioledai 'reprezentują w~łąc~n:e dro~n~ :pTzyczynJkilub z pra'c materiałowych pO'PulaJrne zbl~rkl-splewmkl. Jest to więc literatura co najmniej niewystarczaJąca do wysnuwania wniosków natury metodologicznej. BJairdziej wnikliwy :przegląd bilbhografii dziesięciolecia uwzględnienie prac złożonych do druku, sprawozdań i refe'rató~ w~głoszonyc~ na sesjach ik'onferencjach 5, wreszcie wykładów ulllwersyteeklch ułatwiają w dużej mierze orientację w kierunkach,. przemianach, osiągnięciach i niedomaganiaich tego 'Okresu. PIer~szą. ~derzaJjącą właściwością etnografii muzycznej w okresl.e ~z~eslęci~leci:a. jest do~trzegalny na podstawie bibliografii spadek ilOSClpubhkacji. Spadek ten ujawnia się zarówno przy b~rdzo~g~ln~m zestawieniu .statystycznym ilości publi:kacji ostatn~ch dZIesIęclOleci, jak i przy bardziej sZJczegółowychporówmlr mach w obrębie niektó'rych typów opracowań. Nie znaczy to jed:la~ bynaj~niej, aby spadek ten w okresie dziesięciolecia był stały l rownomlerny. Wręcz przeciwnie! B~bliografia przedstawia cieka:ve P~a'Widłowośd uj1alwniające ożywienie wydawnicze lat bezposrednlO powojennych, ni'tstępnie wyraźne osłalbienie publikacji ~ A. W o z a c z y ń s k a, Pieśni kurpiowskie. Ich struktura i charakfe- W, Skierkowskiego, Prace i Materiały EtnograflCZ?e, ,t. 12, Wrocław 1956; A. C z e k a n o w s k a, Pieśń ludowa Opoczynsbego na t',e pro b',e ma t Y"t k' ., . etnograftczne], Studia Muzykologiczne, t. 5, s. 450-560, Kraków 1956. r~!stYka 1() świetle zbiorów -' 5, M: S o b i e s k i, Sprawozdanie d -,'. 'll'SleCtol ecm, ' []w II Sesja Badań z badań nad muzyko, ludowa w ostatnim . Warszawa czerWIec 1955',. J S t· ę s z e w skI. Problem folkloru " '. tv twórczości i upowszech111enw, .rw] II S'eSJa Badan. nad Sztuką PAN i PIS, Warszawa, czerwiec 1955. nad Sztuką PAN i PIS �125 124 w okresie 1950-1953 i wreszcie ponowne ożywienie w ostatnich dwóch latach. Tak nierównomierny rozkład efektów wydawniczych prowokuje do zastanowienia się nad ,przycz,Ynamiw.ywolującymi ten stan rzeczy, j!ak również do rozpatrzema S~eC!fl~z,ny~h właściwości posz,czególnych podokresów w ramach dZl~Slęclole~la. Pierwsze lata powojenne, odzre'czające się wspommanym o~ywienie-rn wydawniczym, możemy uważ'ać jeszcze za okres naWIązujący dość wyraźnie do tradycji naukowych lat r:niędzywojennych. Cechy wspólne przejawiają się przede wszystklm w ch.ara~terze opra'cowań. VI! obydwu porównywanych okr~sach dommuJą bowiem ujęcia przyczynika,rskie, traktujące wyc1J1kowo,wybrane gadnienia w skali region!8Jlnej.Brak natomias~ '~ar~wno :",łasewych ujęć przekrojowych (monografii zagadmen): J.ak tez ca.ł~~ ściowych (monografii regionalnych). Ponadto UCZCIWIe !podkreshc trzeiba, ,że ukazujące się w dobie dziesięciolecia ujęcia przyczynkarskie mają char's.lkter j~sz'cze hardziej reportażowy i popularny niż analogiczne opracowania ,znane z okresu międz~ojennego. Przyczynki publiJkowane w pierwszych lata!c~ po wOJ.meto właściwie tyltko notatki 6 i trochę dłuższe komumkaty. NIeco ~oh~zerniejszymi pracami są tylko artykuły Sobieskich o muzy~e l wI"!"atach wielkopolskich 7, którym trudno również nadać mIano WIęk- ,u:- szych rozpraw badawczych. . . " . "Międzywojenność" etnografii muzyczneJ 'Pler~~zego plęcłolecia nie polega zresztą jedynie na przejęciu tradycJ~ przy~zynkarstwa. Cechy wspólne dosbr,zegamy również i pod ~nnym: :",zględami.'Dak na przykład uderza nas utrzymujący SIę WCI~Zbrak założeń organizacyjnych Ibadań, brak metod z.espoloweJ pracy. Pewną działalność jedynego w tym okresie ośrodka badawczego G J Sobieska Wielkopolskie siesienki, "Polska Sztuka Ludowa" 1948, nr 1, ~. 30-33; 'M, S o b i e s k i, Koziol zbąsko-lubuski, "Polska Sztuka Ludowa", 1948, nr 1, s, 58-59; M. S o bi e s k i, Maryna, "Polska sztuka Ludowa", 1948, nr 3, s. 31-33, , . 7 M. i J. S o b i e s c y, WielkopoLskie wiwaty, [w:] II KSIęga. paml~t~ kowa ku czci Adolfa Chybińskiego, Kraków 1950, s, 275-3,19; t e n z e, Ptesm i muzyka ludowa Wielkopolski i Ziemi Lubuskiej w świetle dotychczasowych badal/', "Polska Sztuka Ludowa", 1900, nr 1-6. s, 17-35. w Poznaniu (Zachodnie Archiwum Fonograficzne), przekształconego następnie w Z'8lkład Muzyki Ludowej PIBSL 8, znamionuje bowiem wyraźny konserwatyzm i chałupnicze metody pracy. Ośrodek poznański pracuje w tym okresie bez kwestionariuszy, ankiet, planowa!nej sieci badań; jedynie dokumentację materiału przeprowadza się według pewnego, określonego WZOTC'R. Wzorzec ten, podobnie jak i metoda zapisu, prz.ejęty jest z przedwojennego Regionalnego Archiwum Fonograficznego. Prace badawcze prowadzone w 'tym okresie poza ośrodkiem poznańskim przedstawiają się jeszc,ze mniej korzystnie, taik że z trudem można mówić o iochistnieniu. Reprezentują je właściwie tylko indywidu'a:lni ~bierac,zeterenowi, których wysiłkomzawdzięczarny pierwsze powojenne publikacje melodii 9. Pod względem założeń metodycznych można również wskazać na nawiązania lat bezpośrednio powojennych, do okresu dwudziestolecia. Dostrzegamy to przede WlszYStJkim na podstawie ów{:zesnego programu wykładów z etnografii muzycznej, prowadzonych na uczelniach. Konserwatyzm metodologiczny przejawia się w wyraźnym autonomizmie etnografii muzycznej, nie podpo'Tządkowaned problematyce ogólnoetnograficznej, ogólnokulturowej. Etnografii muzycznej nie traktuje się bowiem jako dyscypliny histo'rycznej co jest wyraźną konsekwencją założeń metodyki muzykologii 10 umieszczającej etnografię i folklorystykę w dziale systematycznym, a nie historycznym - a właściwie nie zarysowuje się 'W ogóle całokształtu jej problematyki. Ten 'ahistoryzm i niewykrystalizowanie metodologiczne etnografii muzycznej musimy uważać zla jaskrawy przejaw konserwatyzmu i spuściznę po przeszłości. Większość prac powstałych w latach międzywojennych znamiono8 Państwowy Instytut założony w 1947 r. przekształcony w 1950 r. Badania Sztuki został w Pallstwowy fi J. C h o r o s i ń s k i, Kraków 1949. taneczne 10 G. A d l e r, Methode Melodie der Musikgeschichte, Powiśla Ludowej Instytut Sztuki [zebrał ... j, Leipzig 1918. PWM, �127 126 wało bowiem ograniczenie się do opisowości 11, tylko rzadko dopuszczającej prymitywne i chaotyczne b3.dania porównawcze 12. Szczegółowy przegląd pozycji dwudziestolecia ujawnia na~, że nawet prace Łucjana .Kamieńskiego i jego szkoły 13, pozorme dostrzegającego :pozamuzyczne uwarunkowania :pieśni, nie poruszały zagaJdnień ogólniejszych i właściwie nie wychodziły poza ramy faktografii. Założenia zaś Juliana Puhkowskiego 14, nie wyeksperymentowane na Ipodstawie żadnej pra1cy, miałycha.rakt~r ~~strakcyjnych postul'aJtów. Zresztą jeś'li już można mówlć o JakieJkolwiek ogólniejszej problematyce w pracach etnografów-muzykologów dwudziestolecia, to nie a etnograficznej. Wyraźniejsze są oddziaływania założeń "muzykologii porównawczej" 15 kieruI1Ików socjologicznych, fizjologicznych i psychologicznych, w szczególiIlości tzw. psychologii narodów 16. Wyrazem pogłęhiającej się w dwudziestoleciuiJzolacji muzykologii od etnografii było postępujące wycofywanie się muzykologów z ;periodyków etnograficznych. Muzykolodzy tej miary, co Adolf Chybiński i Helena WiJndakiewiczowa,zraw puhlikujący 'Swe bardzo ważkie prace w "Wiśle" 17, "Ludzie" 18, PMAAE (Prace 11 A. C h Yb.i ń s k 1, Dzwony pasterskie Ludu polskiego na podhalu, PMAAE, t. 3, Kraków 1924, s. 23~57. S. M. S t o i ń s k i, Dudy żywieckie, Cieszyn 1938. 12 A. C h Y b i ń s k i, O źródłach i rozpowszechnieniu 20 melodii Ludowych na skaLnym podh'alu, "Kwartalnik Muzyczny", t. 16/17: 1930, s. 48-65; Ł. K a m i e ń s k t, Monografia pieśni zmówinowej z Kaszub południowych, "Polski Rocznik Muzykologiczny", t. 1: 1935, s. 1C5-131, 1:1 J. P i e t r u ,s z y ń s k a, Dudy wielkopolskie, Poznań, 1936. 14 J. P ulik o w s k i, Pieśń Ludowa a muzykoLogia, ,.Polski Rocznik Muzykologiczny", t. 2: 1936, s. 3-34 15 Ł. K a m 'i e ń s k i, Pieśni Ludu pomorskiego [zebrał. opracował, wstępem zaopatrzył ... J, cz. 1, To,ruń 1936, (ob. uwagi wstępne). 16 J. P u l i k o w s k i, op. cit. 17 H. W i n d a k l e w i c z o w a, Rytmika ludowej muzyki polskiej, Wisła", t. 11 : 1897, s. 716-737, 18 A. C 11Y b i ń s k i, O metodach zbierania i porza,dkowania melodyj ludowych, "Lud", t. 13: 1907, s. 1-31; tenże, Etnografia muzyczna na IIIcim kongresie muzycznym· we Wiedniu, "Lud", t. 14: 1910, s. 160-178; t e n Ż €, O organizację pracy nad melodiami ludowymi, .,Lud", t. 21: 1922, " s. 3-13. i Materiały Archeologiczne i AntrOipologiczmo-Etnograficzne) 19, ograniczyli się już Ipotem tylko do krótkich komuniJkatów w "Ziemi" 2U, wreszcie zaprzestaJi ostatecznie publikacji u etnografów. Izolacjonizm ten, znacznie pogłębiony jeszcze przez młodsze pokolenie szkoły Łucjana Kamieńskiego, utrzymuje się wyraźnie w latach powojennych, gdyż jedyne materiały muzyczne, publikowane w tym okresie w periodykach etnograficznych 21, nie są opracowane przez muzykologów, co zlresztą ujemnie odbija się na ich dokumentacji. Kontynuacji tradycji metodologicZlnych dwudziestolecia dowodzić muszą również rozwinięte w latach hezpośrednio powojennych studia nad manierą wykonawczą, które podobnie jak w latach międzywojennych prowadzi się :pod tym kątem, aby dostarczyły materiału po'twierdzającego zróżnicowania indywidualne i narodowe. Dowodziłoby to traktowania etnograd'ii muzycznej jako dyscypliny podporządkowanej psychologii, a psychologii narodów w szczególno'ści. Jak problematyka ta jest w pierws~ym pięcioleciu aktualną, dowodzi HClJjlepiejIsystem transkrypcji (przejęty z RAF-u) uwypuklający wszelkie deformacje wykonawcze. Pomimo tylu cech wspólnych, łączących rozdziel,one wojną okresy polskiej etnografii muzyc.znej, można wskazać również i na pewne odrębności metodologiczne, na próby nowego ujmowania muzyki ludowej, zarysolwujące się już w pierwszym pięcioleciu, zwłaszcza w latach 1948-1950. Pewne nowPJtorstwo tych prób polega na traktowaniu zjawisk muzycznych w nieco szerszej perspektywie badawczej, przy równoczesnym uwzględnieniu ich powiązań i korelacj i z innymi działami sztuki ludowej. Tego ro.d.zaju 19 A. C h Yb i ń s k l, DzwOni! p.asterskie Ludu poLskiego na PodhaLu, PlVIAAE, t. 3, Kraków 1924, s. 23--57. _ 20 A. C h Y b i ń s k i, W sprawie organizacji regionaLizmu muzycznego, 'tZlemia", t. 11: 1926, s. 55-56; t e n ż e, O koLędzie staropolskiej, ,.Ziemia", . 13: 1938, s, 50-53. H. W i n d a k i e w i c z o w a, Zagadnienie chronoLogizacJi pieśni Ludowych polskich, "Ziemia", t. 19: 1934, s. 298-301. 21 J. P. D e k o w s k i. Zwyczaje weselne w powiecie opoczyńskim ~race i Materiały Etnograficzne, t. 7, Łódź-Lublin 1948, s. 211-300: . O l e s z c z u k, Ludowe obrzędy na Podlasiu, Łódź-Lublin 1951. �129 128 koncepcji metodologicznych dowodzi bardziej niż publikacje organizacja Państwowego Instytutu Badania Sztuki Ludowej. NowO ł-iowstały instytut badawczy miał zarówno rozwijać studia specjalistyczne w poszczególnych sekcjach, jako też co przede wszystkim w tym miejscu podkreślić należy - podporządkować wszystkie działy wspólnej, bardziej ogólnej problematyce. T,rudno jednak charakteryzow8Jć te usiłowania jako podyktowane nową, zgola przełomową metodologią, bo przecież przy ograniczeniu się tylko do badania slJtuki ludowej wyklucza się pełną :problematykę histo,ryczną. Mówiąc inaczej stać nas jedynie na .badanie prawidłowości w rozwoju sztuki, lecz nie całokształtu kultury ludowej. Z podobnych względów trudno też uważać, aby rozpowszechniona w pięcioleciu definicja ludowości była na wskroś nowatorska, chociaż niektórzy usiłują ,to sugerować. Definicja ludo,wo'ści pojawiająca się w pięcioleciu przeciwstawia się wprawdzie powszechnemu dotąd w ludoznawstwie polSlkim poglądowi, że ludową jest wyłąclJnie twórczość chłopska, jednak wobec ogólnikowości ówczesnych sformułowań trudno odróżnić ją jesZicze od pojęć ustalonych przez międzywojennych socjologów traktujących ja.ko ludową również twórczośĆ pozachłopską,co jest tylko naturalną konsekwencją obrania za kryterium ludowości momentów innych niż 'pochodzenie materiaŁu. Konserwatyzm metodologiczny okresu bezpośrednio powojennego nie może hudzić naszego zdziwienia i z tego powodu, że metodyka badań w etnografii muzycznej znajduje 'Się, podobnie jak i w dwudziestoleciu, na kompromitująco niskim poziomie. Bez większej przesady powiedzieć można,że metody analizy, systematyki i charakterystyki materiału stoją jeszcze w tym okresie na poziomie niemal z lat sześćdziesiątych ubiegłego stulecia. Sposoby ujmowania i typizowania zjawisk zarówno tonra,lnych, jak i rytmicznych można określić jako kolbergowskie. Zresztą w dziedzinie od czasów Kolberga najbardziej zaawansowanej, tzn. w badaniach nad właściwościami strukturalnymi melodii, dostrzega się również wyraźny konserwatyzm. Nikt z muzykologów nie ro.zważa przecież zależności struktury muzycznej od budowy tekstu, co tak jest rozwinięte w innych krajach 23, aco u nas w po.ls~e,. d~i~ki usystematyzowaniu ,zjawisk wersyfikacyjnych p~ls~leJ pIesm ludowej przez Windakiewiczową 24, byłoby szczegolme łatwe do przeprowaJdzenia. Cóż więc dziwnecro że nowe . b' koncepcJe metodologiczne - nie znajdujące na razie dostatecznie ~P~8.cow~nego mater~ału dowodowego, który winien być także zrodłem Ich po,wstama - kształtują się w sposób ,bardzo powolny. . . Jest .je~nak~e pewna dziedzina, rk!tórej osiągnięcia przekonują JUz w plęClOleCLU, j'aik odmienny jest współczesny stosunek do folklo,ru i jego pojmowanie. Dostrzegamy to w zakresie popularyzacji h~~rc~ości ludowej i ruchu amatorskiego. Już w pięcioleciu rozWIJa.SIę propagowana oibok twórcZiQtścichłopskiej twórczość drobnomieszczańska, rzemieślnicza, a ponadto - i tubkwi zasadniczy prz,ełom, ~ tI'lc;lktujesię ten folklor na równi z innymi działami ~w.orczosclszkolonej, nie odmawia się mu artyzmu. Nie uważa się JUZfolkloru za sztukę wyłącznie użytkową, co właśnie tak bardzo ;podkreślali międzywojenni socjologowie i przedstawiciele szkoły funkcjonalnej 25. Okres 1950-1953 znamionuje wzmiankowane Qsłabienieruchu ~yd.awn~czego. W świetle wyka:zJalnychniedociągnięć pierwszego pIęCIOlecIa nie mo'że jednak nas ten stan rzeczy dziwić. Jest on bowiem tyl~o ich naturalną konsekwencją. W obliczu osiągnięć naukowych mnych krajów jasną staje się dla polskich etnografówmuzykologów niewystarczalność ujęć przyczynkarskich, przypadkowych i cząstecz~owych 0pr'Clicowań.Odczuwa się potrzebę ujęć syntetycz~~ch,. ~:ore m,ogłyby posłużyć za wkład do ogólnej rekon~t~ukcJ1 dZIeJow, ktore rozwijałyby ogólny proces pOZillawczy. W sWle~le tych potrzeb palącą staje się konieczność nowoczesnej Teorgamzacji badań, palącą w pierwszym rzędzie konieczność stworzenia bazy materiałowej dla tych badań (to Zll'aJczyzorgani23 B. B a r t ó k, Das ungarische Volkslied Berlin 1925 '. "4 H. W i n d a k i e w i c z o w a, Studia nad wierszem i ~wrotką w poeZJI polskiej ludowej, PAU, Kraków 1913. 25 H. M e r s m a n n, Volkslied und Gegenwart Berlin 1937' J. M u"1ler - Bl a tt a u, Das deutsche Volkslied, Berlin 1932, " s. 7-13. 9 "Lud" t. XLIII �131 130 zowanie zbieractwa opartego na zasadzie współczesnej naukowej dokumentacji i selekcji materiału) - tym bardziej że poziom metodyczny wszystkich naszych uprzednich zbiorów można schronologizować na koniec XIX wieku. Realizacja tych zamierzeń i potrzeb znajduje wyraz, w pow~łaniu wielkiej Akcji Zbierania Folkloru Muzycznego, ktora skupw wszystkich h9.lrdziej samodzielnych pracowników naukowych ora.~ zasłużonych zbieraczy terenowych. Kierownictwo naukowe A~CJl zostaje powierzone najbardziej zasłużonym i czynnym: J~dwld~e i Marianowi Sobieskim. W ogólnym i żywiołowym zaangaZOW3IllU przedstawicieli ówczesnej etnografii muzycznej moż~a. również doszukiwać się, już ralczej wtórnych, przyczyn osłablema ruchu wydawniczego w latach 1950-1953. Główną jednakże i pi~rwotn.ą przyczyną jest wskazywany poziom badań, zresztą ujemme oc1b~jający się również na jakośd zbieractwa AZFM. S~ma kon.cepcJa wielkiego ogólnopolskiego zbieractwa nie znaczy nIestety, Ja~o~y TOzpoczynająca się akcjab3dawcza miała wypracowane ~ałozem~ organizacyjne i metodyczne i odpowiada~,a wymogom wspolczesneJ nauki. Jeśli uświadomimy sobie, że jedyną wskazówką metodyczną AZFM-u jest szkic instrukcji I1l?lpisanejprzez Sobieskich, a jedynym fachowym wykładem przedstawianym ~b~:'ra~zom. art~k~ł popula1rny tychże autorów 26, nie mogą nas dZlwlc medoclągmęcHI. naukowe i organizacyjne pierwszych lat akcji. Prowadzone bada~ nia nie mają wypracowanego instruktażu, być może nawet ~eJ miary, jaki przedstawił w 1865 r. Oskar Kolberg, rozpoczynając serię swych monografii regionalnych 27. Czyż mo'że nas wob~c tego poziomu i przygotowania badań dziwić fakt, .ż~ nawet kl:rownictwo naukowe Akcji nie orientuje się w obflcle napływającym materiale, że nie stać nikogo na bodaj czą~tkowe, ale naukowe opracowanie? Bibliografia najlepiej odzwierCiadla ten stan rzeczy. 2G radnik 27 (w S ob ie scy Marian i Jadwiga, Muzyczny", Łódź 1947-1949. O. K o l b e r g, List otwarty sprawie s. 306. zbierania rzeczy Pieśń ludowa i jej probLemy, "Po- , . do redakcji Biblioteki Warszawsklel Ludowych), Biblioteka Warszawska, t. 1: 1865, Prace opublikowane na podstawie z:biorów Akcji to wyłącznie krótkie kornunikaty 28, p02la nieco obszerniejszym i ciekawym omówieniem muzyki podhalańskiej przez Włodzimierza Kotońskiego 29. Oczywiście, można by wynaleźć wiele przyczyn i powodów decydujących o tak nie przygotowanym i żywiołowym prowadzeniu zbieractwa. Jednym z ważniejszych wydaje się nerwowa atmosfera akcji przeprowad2lalnej może ,ztbyt pośpiesznie w przekonaniu, że należy dokumentować folklor, nim nadchodzące przemiany społeczno-gospodarcze wsi ,zmodyfikują go lub nawet spo\-'lodują jego zanik. Rok 1954, a zwłaszcza 1955, cechuje znowu ożywienie wydawnicze. Prace opublikowane w tych os1:JaJtnich dwóch latach to głównie popularne zbiory-śpiewniki wydawane seryjnie przez Polskie Wydawnictwo Muzyczne, wspomniane 2 monografie regionalne oraz rozprawka metodyczna A. Riegera. Prace popularno-materiałowe uktaJzują się, zwłaszcza w ostatnim roku, w godnym uznania tempie i hierarchii. Można szczególnie zauważyć zasługujące na pochwałę zainteresowanie takimi regionami, jak Śląsk Opolski 30, Wlalrmia i Ma~ury 31, Ziemia Lubuska 32, czy wreszcie również bhż.ej nie znane Żywieckie. Ponadto wśród publikacji znajdujemy osobny zbiór pieśni zawodowych (gór28 W. G ę b i k, F'oLkLor muzyczny regionu warmińsko-mazurskiego, "Muzyka", 1951, nr 3-4; J. L i g ę z a, Muzyczny folkLor SLąska, "Muzyka". 1951, nr 12, s. 39-42; J. L i g ę z a, Kilka uwag o muzycznym foLkLorze górniczym, "Polska Sztuka Ludowa", 1952, nr 3, s, 131-133; J. S o b i e s k a, F'oLkLor muzyczny w Rzeszowskiem i LubeLskiem, "Muzyka", 1951, nr 5-£, s. 29-46; J. S o b i e s k a, Diafonia w Pieninach, "Muzyka", 1952, nr 11-12, s. 16-31; S. WaIl i s, SLąskie pieśni górnicze, "Polska Sztuka Ludowa", 1952. nr 3, s. 134-146. 29 W. K o t o ń s k i, Uwagi o muzyce Ludowej PodhaLa, "Muzyka", 1953, nr 5-6, 7-8, 9-10. 30 A. D y g a c z i J. L i g ę z a, Pieśni SLąska OpoLskiego [wybrali ... ], Kraków 1954. :li M. S o b i e s k i, Pieśni Warmii i Mazur [wybrał ... ], PWM, Kraków 1955. . 3' J. i M. S o b i e s c y. SzLakiem kozIa Lubuskiego. Pieśń i muzyka mstrumentaLna [wybrali ... ], PWM, Kraków 1954. �133 nic zych) 33 i pieśni pracy (głównie rolniczych i rzemieślniczych) 31, tak mało dotąd popularyzowanych, a tak godnych naukowego, socjologicznego opracowania. Ale j'c;:kprzedstawia się naukowa wartość tych zbiorów, założenia metodyczne i metodologiczne, przejawiające się w układzie i doborze materiału, jego dokumentacji i opracowaniu? Wyniki szczegółowego rozpatrywania wa'rtości śpiewników z tego punktu widzenia nie są niestetYZ1adowalające. Chociaż od zbiorów popular:nychtrudno wymagać ścisłości i poprawności iście naukowej, to jednak na dzisiejszym poziomie badań wolno już chyba oc'zekiwać takich pUlblikacji, które podawałyby materia,ł w ~posób nienaganny i wiarygodny, możliwy do wykorzystania naukowego. Wydaje :się to po 'prostu koniecznością, zwłaszcza wobec faktu, że dla wielu obszarów, z których material podają śpiewniki, nie ma dotychczas i nie doczekamy się szybko zbiorów źródłowych ..Nie mam zamila.ru wdawać się w szczegółową krytykę śpiewników wydanych przez PWM, ale poddanie ,krytyce niskiego poziomu dokumenta'cji, komentarza 'bibliograficznego, a przede wszystkim niekonsekwencji w :układzie poszczególnych zbiorów uważam za potrzehne. Jak poważny jest chaos i braik konsekwencji przy opI"a'cowywaniu śpiewników dowodzi fa.kt, że w niektórych śpiewnikach są, w innych nie ma dakumenta,cji wykonawcy, pomijając już ten szczegół, że wykazy wykonawców i indeksy prawie w każdym śpiewniku sporządzone są w inny sposób. Brak dokument3cji wykonawcy musi nas ponadto bardzo dziwić i z tego względu, że , zwyczaj ten obowiązuje w naszej literaturze już conajmniej od lat dwudziestu 35. Podobnie :przyjęte jest umieszaanie mapki ilustru33 S. Kraków 34 J. Kraków 3. Ł. wstępem Wall i s, Pieśni górnicze Górnego Śląska, 1954. C h o r o s i ń s k i, Pieśni pracy ludu kieleckiego, 1954. K a m i e ń s k i, Pieśni ludu Pomorskiego, zaopatrzył ... J, Toruń 1936; J. L i g ę z a i Pieśni Polskiego Śląska, cz. II [zebrali, i opracowali W. S k i e r k o w s k i, Puszcza kurpiowska w pieśni, cz. 1928-1934. [zebrał ... J, PWM, [zebrał ... J, PWM, jącej obsza:r, z którego pochodzi materiał 36, z czym rÓWlll€Z na ogół nie spotykamy się. Najbardziej niepokojący jest jednak stan dokumentacji bibliogmficznej. W śpiewnikach, poza serią redagowaną przez Annę Szweykowską 37, nie stosuje się odsyłaczy do literatury, z której dana pieśń została zaczerpnięta. Jest to oczywiście konsekwencją założenia, że materiał jest publikowany po raz pierwszy i że pochodzi bezpośrednio ze źródeł terenowych, chociaż bynajmniej tak nie jest. Tak na przykład w zbiorachśpiewnikach z Warmii i Mazur Mariana Sobieskiego 38 i Władysława Gębika .39 dostrzegamy powtarzanie znacznej ilości tych samych pieśni (niektóre transponowane do innej tonacji, lub uzupełnione oznaczeniem metronomu). Nie znalazło to odzwierciedlenia w odsyłaczach. Nie jest to zresztą jedyny przypadek takich braków. Zjawisko to musi nas co najmniej niepokoić, tym bardziej gdy uświadomimy sQlbie, że zasad dokumentacji bibliograficznej przestrzegał już Oskar Kolberg, i to nawet odnośnie do zebranego przez samego siebie materiału, gdy zdarzyło mu się drugi raz go powtórzyć 40. Omówienie !krytyczne innych wartości zbioI'iU, a więc jakości zapisu, a nade wszystko selekcji i układu materiału, utrudnia nam 36 ludu Pomorskiego, op. cit. L. B i e l a w s k i, Piosenki z Pomorza [przedstawił ... J, PWM, Kraków 1955; J. G r o t n i k, Piosenki z Kieleckiego [przedstawił J, PWM, Kraków 1955; W. K o t o ń s k i, Piosenki z Podh8Jla (przedstawił ), PWM, Kraków 1955. W. P ó ź n i a k, Piosenki z Krakowskiego [przedstawił J, PWM, Kraków 1955; J. S o b i e s k a, Piosenki z Wielkopolski [wybrała J PWM, Kraków 1956. M. S o b i e s k i, Piosenki z Kujaw [przedstawił J, PWM, Kraków 1955; J. S t ę s z e w s k i, Piosenki z Kurpiów [przedstawił J, PWM, Kraków 1955; J. S t ę s z e w s k i, Piosenki z Lubelskiego [przedstawił ... J, PWM, Kraków 1955. M. S o b i e s k i, Pieśni Warmii i Mazur, PWM, Kraków 1955. W. G ę b i k, Pieśni ludowe Warmi.i i Mazur [opracował ... J, sztyn 1953. j8 36 [zebrał, opracował, S. M. S t o i ń s k i, ... J, Kraków 1938; I i II (l,' 2, 3), Płock Ł. K a m i e ń s k i, Pieśni 87 Ol- 46 W serii redagowanej przez Annę Szweykowską brak dokumentacji wykonawcy łączy się z faktem kompilowania w ogłoszoną jednostkę różnYch wariantów; należałoby poinformować o tym czytelnika, żeby nie traktował tego rodzaju kompilacji jako materiału żródłowego. �134 135 ': wzgląd na popularny charakter tych wydawnictw, jednwkże trzeba podkreślić niektóre szczególnie rażące niedociągnięcia. Tak na przykład warto wskazać na iprzypadkowość i dowolność selekcji dokonywanej przy opracowaniu Wyborów melodii 41. Ra~patrując wybrane melo'die trudno doprawdy domyślić się, na podstawie jakich kryteriów zostały one wyselekcjonowane. Nie ma przecież wśród nich ani tak osobliwych pod względem muzycznym, jakie podawał nam 'W swych zbiorlmch Adolf Chybiński 42, ani też orientujących w specyficznych właściwościach regionu. Można się doszukiwać jedynie oddziaływań nienajszczęś1iwszej systematyki Jana Stanisława Bystronia, z roku 192043• Jak można przypuszczać, o wyhorze materiału decydowały względy poz.amuzyczne. Wyselekcjonowano jedynie pewne typy i gatunki pieśni, kierując ; się sugestiami systematy,ki J. S. BySlironia - systematyki ,przeprowadzonej na podstawie socjologicznej. Już sam fakt, że systei matyka Bystroniaoddziaływa na układ i dobór materiału, można l :~ by poddać pod dyskus.ję;bardziej jednak należy się dziwić zmia}: nom i modyfikacjom podziału Bystronia,wprowaidzonym przez I:' redaktorów w Wyborach melodii. Tak na ,przykład zastanawia łą..• czenie w jedną grupę pieśni :żołnierskich i ,balladowych, co wska- . ;.:' zuje na zupełne pomie~zanie pojęć, ho przecież pieśni te pochodzą z różnych okresów historycznych. Podohnie zastanawia łączenie ~. w jedną grupę pieśni buntu i krzywdy - pieśni buntu są bowiem znacznie młodsze niż pieśni opiewające niedolę. Rozumiemy doskonalepozanaukowe cele i przeznaczenie śpiewników, ale nie wydaje się, aby jakość selekcji można ;było tymi względami tłumaczyć. Wobec takiego poziomu selekcji konie:czne\vydaje się zwrócenie uwagi na mafłą liczebność zbiorków. Wszystkie bowiem opu- ł i 41 M. S o b i e s k i, Wybór melodii ludowych, cz. 1 i 2, PWM, Kraków 1955. 4" A. C h Y b i ń s k i, Od Tatr do Bałtyku, cz. 1; Spieumik krajoznawczy, Kraków 1950; cz. 2; Lud Polski gra, Kraków 1951. 43 J. S. B y s t roń, Polska pieśń ludowa, Biblioteka Narodowa Nr 26, Kraków 1920. blikowane w ostatnich dwóch latach melodie nie przekraczają znacznie liczby tysiąca (mimo iż są rozłożone m. 15 tomów i zeszycików). Jest to więc ilość melodii niewiele większa od tej, którą w okresie międzywojennym opublikował jeden tylko autor Władysław Skierkowski, w czterech zeszytach. Zwiększenie o,bjętości zbiorów (pod względem ilości melodii) wydaje mi się bardzo wslmzane - jeżeli bowiem nie stać nas już na właściwą selekcję, należy publikować jak najwięcej materiam. Wewnętrzny układ zbiorków i podział materiału musi budzić również poważne z:alstrzeżenia. Najogólniej można by wyróżnić trzy rodzaje układu śpiewn~ków. Pierwszy, najbardziej konsekwentnie stosowany w serii redagowanej przez Annę Szweykowską, polega na podaniu całości materiału ,bez jakiegokolwiek podziału, bez wyróżnienia jakichkolwiek grup. Ten Todz:a:jukładu przypomina zbiorki znane z okresu międzywojennego, zwłaszcza naj;bliższe im w charakterze śpiewniki pod redakcją Karo~a Hławiczki 44. Dwa pozostałe ty.py układu stosują z,różnicowanie materiału na grupy. Może być ono do'konane na podstawie kryteriów etnograficznych (podział według regionów lub funkcji) albo litera,ckich (według treści semantycznej tekstów) 45. Najczęściej jednak przy układzie zbiorków dostrzegamy pomieszanie tych dwóch ostatnio wymienionych zasad, ·co właśnie tak bardzo przypomina systematykę Bystronia. Można zatem powiedzieć, że jedyną, dość konsekwentnie przestrzeganą zasadą j est unikanie przy podziale kryteriów muzycznych. Na szczęście nie zawsze. Stwierdzają to uwagi wstępne do pieśni z Warmii i Mazur 46, a także w pewnej mierze układ zlbioru S o b i e s k i c h Szlakiem kozła lubuskiego ... Tak wielka różnorodność w kryteriach podziału jest dość uZlasadniona wobec Zlróżnicowania tematyki śpiewników (pieśni pra,cy, tańce, wybory melodii). Jednakże dość duże ro~bieżności nawet po44 szuby, Biblioteczka Świętokrzyskie, 45 Ł. K a LubeLskie, Podole, fi i K. H ł a w i c z k i (Śląsk, pod redakcją Regionalna Krakowskie, Kujawy, Polesie, Wołyń, Mazowsze, Kaliskie), Katowice 1934-1938. W. S k i e r k o w s k i, e ó s k i, Pieśń ludu pomorskiego ... Wileńskie, op. cit. 46 M. S o b i e s k i, Pieśń Warmii Ka- PodhaLe, i MazlLr. PWM, Kraków 1955. �137 136 między zbiorami zbliżonymi w !charakterze m.usz~ budzić zdziw~er-ie. Jakkolwiek bowiem podstawowym Obowlązklem opracowuJącego zbiór porpuh1rny jest przede wszystkim takie pod~nie materiału, które ułatwi czytelnikowi orientację i odszukame poszcze~ gólnych pieśni, jednak nie wolno zapominać o tym,że u'~ład mUSl być również logiczny i wyodrębniający grupy wewnętrzme zwarte. Przedstawione zaś w zbiorkach układy pieśni w wielu przypadkach można by zastąpić ukl's.dami opartymi na zupełnie innych kryt~riach a wewnętrzna spoistość z:bioru na pewno na tym by me ucier~iała. Dowodzi to tylko powierzchowności tych podziałó.w: Przy kształtowaniu nawet popularnego zbioru nie spo.só~ !~rzec1~z zapominać o właściwościach ms.iteriałowyc~,. ,c.zy~golm~J.: styhstycznych pieśni. Cennym nowatorstwem dZISIeJszeJ epokI Jest doszukiwanie się oddziaływania czynników ogólnokulturowych na muzykę. Właściwy, wiele wyjaśniający jest podział p.ieśni ~edług pozamuzycznych kryteriów, ale te kryteria muszą b?c trafme wybr:ane. Bardzo często jedna melodia jest zdetermmowana przez wiele pozamuzycznych czynników (taniec, charakter ~ekstu) w takich przypadkach należy umieć wybrać ten decydu)ący cz~: nik i według niego daną pieśń szeregować. Wewnętrzna zwartosc stylistyczna wyróżnionych grup musi tbyć w dużej mierze sprawdzianem wartości podziału. Nie znaczy to :bynajmniej, abyśmy postulowali idee u~ła.du opartego wyłącznie na kryteriach :muzycznych. Mamy. pełną s~TIadomość, że podzral taki byłby nieco odmienny dla ka~dego ~blO:TU i wymagaŁby bardzo wielkiego wkładu pracy - ~ WIęC ,~la zblOrów popularnych wydawanych seryjnie i w szybklm temple.byłb.y nie do przyjęcia. Chodzi jednak o to, a,by stosowa!~y. po~z:lał n~e przecinał się zbyt jaskrawo ze z'różnicowaniem włascI:V0sCI styhstycznych. Zdaję sobie sprawę, że stawiane przeze ~me V'~ymagania sa dość wysokie, jednakże autorzy, którympowlerzasl~ op~a~ cowa~ie zbiorów, powinni nie tylko znać materiał, lecz ro.w.me~ umieć spojrzeć nań analitycznie i syntetycznie. O użytecznoScl za.s tak redagowanych z,biorów nie należy chyba nik~~o p:z:ko~ywa~. Zbiór wewnetrznie zróżnicowany zgodnie z włascIWosclaml styLstycznymi, b'yłbycenny nie tylko dla pracowników naukowych. ale i dla amatorów. Orientacja i odszukJa:nie melodii w tak zredagowanym zbiorze na pewno nie byłyby trudne, zwłaszcza dla muzyków czy to amatorów, czy zawodowych, dla których głównie opra,cowywane są 'te śpiewniki 47. Pomimo wielu niepokojących niedociągnięć należy UZI1I3'Ć omówione wydawnictwa za ~nalczne osiągnięcie. Seria wydanych przez PWM zbiorków przekonuje nas, mimo swych braków, o nowych założeniach, tendencjach i perspektywach współczesnych badań. Dzięki bowiem dużej sieci a.utorów opracowujących z.bio['!ki możemy oczekiwać, że będą się one uka:zywać w sposób ciągły, nie spotykany u nas od cza;sów O~kara Kolherga mimo wielokrotnych prób 48 i zapowiedzi. Byłoby to zjawiskoc.o najmniej pożądane, zwłaszcza gdy uświadomimy sobie, że w krajach o poważnym dorohku muzykologiczn.o-etTIiografkznym seryjne pUlblik2Jcje materiałowe, redagowane ~bi.otrow.o, zaczęły się pojawiać już przed przeszło pięćdziesięciu laty 49. Wydane przez PWM zbiorki są zresztą w przeważającej mierze wynikiem pracy zespołowej. Prace ,badaw.cze opubli:kowane w .o",tatnich la,t3JCh podkreślają jeszcze wyraźniej przemiany metodologiczne i nowe perSlpektywy badawcze polskiej etnografii muzycznej. Reprezentują je właściwie trzy pozycje 50; dwie monografie regionalne pieśni .ludowej i jedna rozprawka metodyczna omawiJaJjąca zasady leksykalnego 47 Zbiór (Szlakiem melodi~ z kozła Ziemi lubuskiego Lubuskiej, opracowany przez Sobieskich według właściwości taneczświetlicom i amatorom, dla których .. '.j, ugrupowany nych, odda chyba największe usługi został zresztą przeznaczony. 48 J. S. B y s t r c'ń, Pieśni polskiego Sląska [z rękopisów Szramka oraz dawnych zbiorów Cinciały i Rogera wydał i wstępem zaopatrzył, .. ], PAU, Kraków 1934; J. L i g ę z a i S. M. S t o i ń s k i, Pieśni poLskiego Sląska, cz, 2 [zebrali i opracowali ... J, PAU, Kraków 1938. 49 S l o v e n s k e S p e v y [Kadava, Ruppeldt], 1880-1899. 50 A. C z e k a n o w s k a, Pieśń ludowa Opoczyi~skiego na He problematyki etnograficznej, Studia Muzykologiczne, t. 5, Kraków 1956; A. W o z ac z y ń s k a, Pieśni kurpiowskie. Ich struktura i charakterystyka w świetle zbiorów W. Skierkowskiego, Prace i Materiały Etnograf:!czne, t. 12, Wrocław 1956; A. R i e g e r, Zagadnienie leksykaLnego indeksowania melodii Ludowych, "Lud", t. 42: 1956. �139 138 porządkowania melodii. Dwie z tych prac redagowane są przez etnografów 51, jedna przez muzykologów. Fakt ten można chyba uważać za zewnętrzny wyraz zaszły ch przeobrażeń - dowodzi on nawiązywania lwntaktów między etnogrclfami a muzykologami. Z dwóch redagowanych przez etnografów prac rozprawka Adama Riegera zdaje się zasługiwać na znacznie 'krótsze omówienie. Zagadnienie leksykalnego porządkowania meloldii ludowych nie jest bowiem nowością nawet w polskiej etnog,rafii muz~cznej 52; było ono już omawiane w zbliżony sposób przed bhs~o pięćdziesięciu laty. Trudno więc dopatrywać się w pracy Rl~gera osiągnięć współczesnej metodologii, jakkolwiek praca t13.maze mieć znaczenie pomocnicze i oddać wielkie usługi przy porządkowaniu materiału. Pomysłowość Riegera polega właściwie na przystosowaniu klu,cza indeksowego do określonego m18Jteriału,który ma porządkowac. to znaczy na wypracowaniu nieco odmiennych wskazówek. indeksowych odnośnie zbiorów zamkniętych (publikowanych), na przykład Kolberga, i ~b1orów otwartych wciąż napływających. Zrozumienie specyfiki zadań i trlUdności wynik8Jjących przy porządkowaniu różnego typu materiałów oraz opracowanie 'Praktycznych wskalzówek ułatwiających odnośne prace ind~'~sowe naę leży chyba podkreślić jaiko nowatorstwo Riegera. pomIJam oc:n słuszności tego postępowania i ograniczam się tylko do podJkresleniaoryginalności pomysłu Riegera. pozostałe natomias~ proje,kt? autora, jak na przykłia,d podstawowa zasada grupowa'llla melodl1 o incipitach, składających się z dźwięków bardziej skupio~yc~ (o mniejszych odległościach interwałowych) przed melodla~l operującymi większymi interwałami, i wiele innych pomysłow Riegera znajduje swe odpowiedniki we wcześniejszej literaturze muzykologicznej 53. 51 Redakcja etnograficzna ponadto przygotowuje do druku opracowanie korespondencji Oskara Kolberga w ujęciu M. Turczynowiczow~j. 52 A. C h y b i ń s k i, O metodach zbierania i porządkowanta melodyj .,Lud", t. 13: 1907, s. 1-31. .' A. C h y b i ń s k i, O m.etodach zbierania i porządkowama metodYJ ludowych ... O. K o 11 e r, Welche ist die beste Methode um die VoLks- und ludowych, 53 Nowatorski wydaje mi się równieżZ:SJrysowany,choć dotąd nie o~racowany przez Riegera, projekt indeksu uwzględniający zarown~ elementy ~el~~yczne, jak i rytmiczne 54. Obawiam się jednak, ze przy reah.zacJI tego pomysłu nie utrzym::>łby się projektodawca .na pozycJach porządkowan~a leks)'1kograficznego, któr2 po~tuluJe. Pr:~p~sz.czam, że byłby to raczej układ systematyczny, ktory, w _~drozmemu od pierwszego, nazywa Bela Bartók grama ... tycznym "". Drugą pracą wydaną przez Polskie Towa'rzystwo Ludoznawcze jest monografia regionalna pieśni kurpiowskich pod szczegółowym podtyt.ułem Struktura pieśni kurpiowskiej. Autorką tej pracy jest A~ntomna W ~ z '3. C z Yń .sk.a. Podkreślić należy, że praca ta jest pIerwsz~~ WIększym uJę'clem ,b3.dawczym tego typu w polskiej e:nografll muzycznej i dlatego jej ocena metodyczna oraz ustale~:e stosun.ku .do zbliżonych w charakterze publikacji innych kiraJOw wydaje SIę bardzo ,potrzebna. ,O.c:zywiście przy uwzględnieniu literatury pozapolskiej trudno mOWICa pełnym nowatorstwie pra1cy Wozaczyńskiej. W lj,teratu~ze europejskiej nie brak monografii regionalnych, czy to omllWiaJ;~ych muzykę ludo:vą mniejszych grup 56, czy też :bardzo tno\'; 'Y ch dla lat dwudZIestych i trzydziestych naszego wieku mon ')grafii pieśni ludowych całych narOidów 57. voLksmiiss'i~en Melodien nach ihren musikaLischen, nicht textLichen, Be- schaffen~~tte~, LexikaLisch zu ordnen, SIMG, 1902-1903, s. 1-15; L K l' o h n. WeLch.e ~s" dte beste Methode um die VoLks- und voLksmiissigen MeLodien nacho ~hren musikaLischen, ordnen, SIMG, 1901-1903, nicht textLichen, Beschaffenheiten LexikaLisch Z1L s. 643-661. 54. Projekt został przedłożony na Międzynarodowy Kongres Muzyki LudoweJ w W:rtenberdze i Stuttgarcie w lipcu 1956 r 55' . . B. B a l' t o k, Serbo-Croatian FoLk Songs, New York 1951 s 14 5:, B. B a l' t ó k, Votksmusik der Rumanen von Maramures' ~un~hen 1923':.' F B o s e, T ypen d er VoLksmusik in KareLien, AfMf Jg. III:' 1938. . o, B. B a r t ó k, Das ung'arische VoLksLied, Berlin 1925' W B i e 1a J'e w BIel k' oruss .a]a narodnaja muzyka, Moskwa 1940; L K l' o h' n . Die finnische , Votks •. '" must,'k "Benchte aus dem Institut fUr Finnlandskunde ' der Univers;taG Greifswald" Meft 9' . .'1935',. J M"u 11 e l' - B 1 a t t a u, "Das Deutsche .., Volkslied", Berlin 1932. �141 140 Nowatorskość metodyczna pracy Wozaczyńskiej mogłaby się zresztą utrzymać nawet przy uwzględnieniu literatury pOZi3.ipolskiej. Jednakże miałoby to miejsce tylko w tym pr~ypadk.u gdyby śmiałe założenia i postulaty autorki zostały w pełm zreahzo.wane, tzn. gdyby przedstawiono wyniki zapowiadanych na wstt~'ple badań nad oddziaływaniem struktury tekstowej na muzy.cZiDą,g~yb,~ rzestudiowano zgodnie z pierwotnymi zamiaraml, zaleznosc P , 'b t ' f01rmy tekstu od jego treści. Ujęcie tej .problemat~ki w sposo, aR całokształtny jest nowością w liteI12.lturzeetnograflczno-muzykO'logicznej. Chociaż howiem Hans Mer~m~nn ~8, już na. pocz~ oku l~ dwudziestych naszego stulecia, pOŚWlęClłwlele uwagl wząJem~y stosunkom treści i formy w muzyce ludowej, to jednak ogramczył się on tylko do rozważania zjawisk autonomicz.nie muz~c,znych, nie uwzględnia'jąc konstruktywnego oddziaływamacz~nmkow pozamuzycznych. Bela Bs"rtó:kz ,kolei ro'zpatrzył korelacJe str~k.tury tekstowej z muzy'czną 59, ale zagadnieniemsto>sunku tresCl ~o formy w ogóle się nie zajmował. Tak więc z tego rodz~]u założeniami spotykamy się po Taz pierWl5zy w pI1BIC~Antonmy Wozaczyńskiej. Niestety sł3lby materiał dowodowy, meprzekonywająco potwierdzający te śmiało postawione te.zy, powstrzyu:ał amtorkę przed przedstawieniem wyników, prze~ pełnym rozwazeniem tak ciekawej i nowatorskiej problematyki. . Wydaje się, że autorka niekonsekwentnie ~ ~iesłusz~le zrezy~ gnowała z przedstawienia negatywnych wymko.w a~ahzy~ gd~z lDakreśliwszy szeroko prablematYlkę pracy ro~wa~~ła Je~Yllle m€które fragmenta,ryczne korelacje, jaJk np. zaleznoscl porrnędzy ro~miarami :struktury tekstowej i muzycznej 60. Są to bezsprzeczme 58 schung H. M e r s m a u u, einer musilcaLischen r VoLksliedfo - .Archiv fur Musikwissenschaft", Jb. 1922-1924. . B a r t ó k Das ungarische VoLksLied, Berlin 1925; t e u z e, VoL~sd'er Rumiine~ von lI1aramures, lVlunchen 1923; t e n ż e, Serbo-Croatwn 50 ~ musik GrundLagcn ,. FoLk Songs New York, 1951. .' . Wozaczyńska wykazuje. że wiersze ośmiogłos.kowe w:~zą :;ę z m~~ ł' 'arami melodi' zaś w przypadku wydłuzen~a hnn m~lodyczn-J ymtrl rozml wewną+rz w''iersza różnego typu powtórzenia i refreny. Anados' zegamy v" .' . h ziawl'sk u'e stwierdzamy w obrebie struktur operuJących WlerJ' . l oglcznyc szem o większej ilości zgłosek. GO obserwacje ważkie i ciekawe, ale czy możemy na nich poprzestać? Jeszcze bardziej istotne wydaje mi się rozpatrzenie stosunkó·w pomiędzy środkami kształtującymi obydwa t)'lPYstruktury. Na przykład przestudiowanie, w jakiej zależności wzajemnej pozostają powtórzenie tekstowe i muzyczne - uzupełnienie czy kontrast. Korelacje te przedstawiają się różnorodnie w poszczególnych typach pieśni. Położenie większego nacisku na hadaniJa porównawcze nad środkami kształtującymi wydaje mi się szczególnie ważne dla ma teriału polskiego - a to z tego względu, że zasady tektoniczne w fi.s'·szym materiale są wyraźnie skrystalizowane. Znaczenie badań nad stosunkami i wzajemnymocldziaływaniem tekstu i muzyki jest chyba tym większe, że na ich podstawie będziemy mogli nareszcie uchwycić oddziaływania czynników treśdowych na struk turalne. Pomimo wszystkich tych niedociągnięć sama zasada uwzględnienia kształtującej roli czynników ,pozamuzycznych jest bardzo godna uznania. Na zakończenie omówienia pracy Wozaczyńs:kiej warto się jednak zastanowić, czy wybór,a tym samym ograniczenie się tylko do ra~patrzenia roli jednego czynnika pOZJamuzycznego(struktury tekstowej), jest właściwy. Rozważania te nasuwają się szczególnie wobec konieczności rozpatrzenia zależności słowno-muzycznych. \Vynik ten powinienzohowiązywać do uwzględnienia innych, pozamuzycznych czynni,ków oddziaływujących na melodię, np. czynności ruchowych (tanie:::, kołysanie, marsz), intonacji mowy. O zróżnicowaniu stylistycznym muzyki ludowej decydować mogą różne czynniki pozamuzyczne, na co zwraca uwagę Bela Bartók. Tak na przykład w muzyce rumuńskiej zróżnicowa..."liestylistyczne jest przede wszystkim potwierdzeniem podziału pieśni według ich funkcji 61 (okoliczności towalI"zyszących), co wskazywałoby na ogromne znaczenie konstruktywne tych czynników. W muzyce węgierskiej jest natomiast inaczej: zróżnicowanie stylistyczne (muzyczne) koreluje w pewnym stopniu ze zróżnicowaniem wł2.,ściwości wersyfikacyjnych, a więc dowodzi kształtującej Gl B a r t ó k, VoLksmusik der Rumiinen von Ma.ramures, s. 11. �143 142 roli t~go czynnika, Jak te sprawy przedstawiają się w muzyce polskiej, nie jesteśmy na razie w pełni zorientowani. Musimy wobec tego .rozpatrywać oddziaływanie czynników pozamuzycznych w sposób możliwie wszechstronny. Nie należy się jednak tych cząstkowych lub negatywnych wyników ob3wiać. O jednostronności ujęcia Wozaczyńskiej zadecydowała jej metoda la1nalizy, rozważająca momenty muzyczne w iwlacji. Postępując w ten sposób zatraciła bowiem autorka orientację we wzajemnym uwarunkowaniu elementów. Zabrły się jej praw~dłowości konstrukcyjne, wobec czego nie dostrzegała wielu oddziaływających na strukturę muzyczną czynników zewnętrznych. Ostlatnia z większych pra'c 62 jest redagowana przez muzykologów. Praca ta, jakikolwiek jest również monografią regionalną, różni się od opracowaJnia Wozaczyńskiej. Różnicę .podkreśla już sam tytuł, "Pieśi'L ludowa Opoczyńskiego na tle problematyki etnograficznej", wskazujący, że celem pracy jest nie tyle rozważanie szezegółowych zagadnień strukturalnych i nie problem stosunku treści do formy, ile rozpatrzenie zjawisk muzycznych w perspektywie etnograficznej, historycznej. Zestawiając te dwie prace trudno nie podJkreślić humorystycznego momentu, że praca re~agowana przez etnografów rozważa pierwszoplanowo zagadnienia teoriopoznawcze, b3.!rdzoważkie dla muzykologów, zaś praca redagowana przez muzykologów jest przede wszystkim etnograficzna. Mimo tych odręhności obydw:e monografie regionalnedowodzą jasno, że izola'cja od pro'blematyki etnograficznej nie jest już cechą współczesnych badań nad muzyką ludową. Ws1{!azywJ.łoby to istotnie na nowe założenia metodologiczne, nowe ambicje i perspektywy współczesnej etnografii mu~ycznej. W polskiej etnografii muzycznej, podobnie jak i w krajach Europy ""schodnie), ma ta orientacja etnograficzna zna'czenie szczególne ze względu na doniosłość metod etnograficznych, tak nieodzownych przy określaniu przeważającej ilości materiału nie udo,kumentowanego źródłowo, Jakkolwiek osiągnięcia ostatnich dwóch lat llSip3wają nas pew62 C z e k a n o w s k a, op, cit, nym optymizmem, to jednak ogólnstan b " .. grafii muzycznej musimy J'e y .adan w polsklej etno, ' szcze raz uznac za ,b d ..' Upwma sie to zwłaszc~a prz y porownamu . ' naszy ar " h zo ' opoznlOny. " . robklem innych krajów w te'J d Zle . dZlme . . W sWletle . ~ OSlągmęc z .do, t g' nama przekonujemy się , z' e " d k . e o 'poro'R'. mlmo 0" onanego kł d ska etnografia muz W a u pracy pol, yczna w stosunku do n k' .' " przedstawia się korzystnieJ' ,. t' au l sw latoweJ me , "mz o mlało miej' dZlesioleciu , międzywoJ' en nym. R ozwOJ . . naszej, sce et nawet g f" w dwunej postępuje na 'OGółwoln'e' "l' l w wlel' , no ra 11 muzyczl:> l J amze 'd' krajach. Ten niepokojący stan rzecz ' u ,sąsla u)ąc?,ch z nami rza, tymbardzieJ'że prze' " kY ~USl Slę,domagac komentaClez w reSle kształt " , nad muzyką ludową w "d" ' owaillla Slę badań , .szeso zlesHj!tych do ..' d' , tach ubiegłego stulecia przodowaliśm " o::>lemzleslątych laEuropie. Czymże WięC n l ~ tł, Y pod tym względem w całej . ' a ezy , umaczyć te ' k' l upadek, które ;nastąpl'ły po" , , n mepa o)ący zastój , ' zl1'leJ a trwaJ'ą 'd dz" wledzieć na to 'pybnl'e ,,' az ,a lS? Aby odpo,muslmy przede tł ' robek polskieJ' etnograf," . " wszys elm rozpatrzyć den muzycznej w pe ' kt ' ' w różnych okresach. ' rspe yWle hlstorycznej, n ° Gl . Na podstawie takiego prze l du 'd ' ze upadek polskiej' etnog f" g ą Oc~odzlmy do :przekonania, ra n muzycznej roz . .. przełomie XIX i XX L ,poczyna Slę JUZ na w. ata te dla wielu kra' . (R ' Austria, Węgry Czechy Sł ' , ,Jow oSJa, Niemcy, , ,0waiCJa Fmlandla S ' nową erę etnografii mU7yczne' N' "zwecJa) oznaczają , , ~ J. a przełoillle XIX ' XX cz~na,Ją slębadania zorganizowane, systemat czn 6~ w.~ozpomorkl pracy zespołowe' J na d muzyką ludowąy 64 e, l powstają ko' ractwo dyskusJ' e met d ' panowane zble" o yczne nad dok t" mem 65, wreszcie an1Tiet ' umen aCJą 1 opracowa,~ 'Y, ro~prawy metodyczne 66 l' 'k 6 ' .ongresy. 3 Prace K ,.,K MUSt'k -Prufungs-Kommissi .. b' ' adama na Wegrzech promad on, Wlen rca 1900]; zespalow" Ak " . " zone przez' Vika B l o,a, Bartóka Belę (1904-1918) K ' ra e ę (1898-1910), Garay (1911-1914), ' odallya Zoltana (od 1904), Lajtha Laszlo 6"...e N; i uwzględniam w tym artykule bad . l dla Lego nie wskazuję na rozwijają , an nad muzyką egzotyczną Og"l Porównawczej i Arf'h' ce S,lę w tych latach ośrodki Muzyko65 E K ,- ,wa Fonograficzne tych placówek , ann-Nowlkowag " .. ' 6:; A. C h y b i 11 s k: O m t', dwg/emJa Ltmewa, Moskwa 1952, s, 10-16, l d . ", e o ac t zb-e ' . u owych, "Lud", t. 13 : 1907 s 1-3 . ' rama t porzqdkowania melodyj " 1, O, Koller, op, cit,; L Krohn, �145 144 . . . l dem badań bardzo zaawansowaW niektórych krapch, pod wzg ę. nawet specj'aJne komisje toetnografia muzyczna uzyskuJe . ny ch , . h 67 . własneperlo . dY'k'•.68 warzystw naukowy c .l ar czna zdobywa sobie na pouz W wielu kraj.ach etnogr lda.ml dyscy~pliny naukowej. Jej rawa samo ZJeneJ . .' czątku X X w. P , ..' łu.guJ·ą na lekceważen:e. Na). . b d cze rownlez nle zas osiąO"męcla a aw . . O"raficzne69 l. nab .' h kali są liczne prace monob lepszym dowodem IC S. ,. b dań dostrzega:rny przede , t Y 70 powaznv rozwoJa· wet praby syn ez '" kt 'ch są one łatwiejsze do przewszystkim w tych kraJach,. w · Odry Niemczech i Czechach (już · więc na przy k 1a w . p~awa d zema, a .' "'.' tych krajów dysponuJe nie w Słowa.cji). Etnografla mLl~~c~a '(np :st1ail"ych śpiewniików . "1 " dawnych ZuloroW . '.. . bowiem wle1!ką lasclą . l tże podają mateTlał h) kt 're ponadto maJą tę za, e ę, ~ użytkowyc . ,o. . 71 J .dnocześnie jednak dostrzegamy określony chronologlczme '. e .. . r07Jkwit ogromny .- badań w Fmlandn. ! I v d' VoLks- und voLksmiisSige lVIeLodien die beste lVIetho~e um ;e n n BesehGffenheiten texikaHsen z.u musikaHsehen nteht text te. e S c h e u l e e r, WeLehe ist dte ordnen, SIMG, 1900-1901, s. 63:--6~~~mii~Sigen lVIeLodien naeh ihren mubeste lVIethode um die VoLks- un VOn ffenheiten IexikaLisen zu ordnen B sikaLisehen nieM textLiehen esc a WeLene ist na ch ihren w .0 raficznego (Geograficzeskowo obPieśni Towarzyst:va. Ge g. t h lat XIX w.; Komisja Mut burgu od oSlemdZ1eslą yc. .. U' rsyszczestwa) w Pe ers l l Etnograficzeskaja KomiSSI]a) mwe raf"czna (MuzY w no- . zyczno- Etnog~: 902 . tetu Moskiewskiego c·d r. 1 .. " Zeits.chrift fur seine Kenntms und 6B Das Deutsche Volkslled. 1 Etnograficzesko]' Komissii I Mo" T d Muzvka no.. pile"e [... l od 1B99; " fU Y ". 906 . Zeitschrift des Vereines fur U. rsiteta" Moskwa od 1 r., " skowskowo mwe , Volkslwnde", Berlin od 1~94 r. t und die Entstehung der geistlichen VoLks69 IKr o h n, Ober dte Ar l . k' 1899' t e n ż e, De la m"l. d J al" t 16 He sm I, 1901 meLodien, "Finnlan - ourn ',' , . Laire finnoise SIMG, 1900, . 5 te·mps dans la mUS1que popu ' (preisfrage). 67 Komisja b sure a s. 142-147. 70 1. Kro VolksmeLoh n, Ober ,dte typ· II III KIM G 1909 O. S c h n ell, Das bt'l gen A I und A , ' dien in den A ei un._ ur Volkskunde, t. 3, Leipzig 1908. . VoLkslied, [wl Handbucher z . _l przykład: Das Locheimer LteT tak'e zbIOry ]a <: na n'm 71 lVI'3.mtu na mys I . " h (1470-14BO), das Hans Joac t '" ( 1460) das Rostocker L1ederbuc derbucro ca , Masers Liederbuch (XVI w.). , ;schen lVIerkmaLe der finnischen Jak więc widzimy, XX w. rozpoczyna naprawdę nową erę etnografii muzycznej w Europie. W Polsce natomialst nie sposób mówić o tego rodzaju przeobrażeniach. Chociaż polski muzykolog Adolf Chybiński uczestniczy w kongres3. ch muzycznych omawiających zagadnienia muzyki ludowej 72 obok takich autorytetów etnografii, jak Ilmari Krohn, Ottoh:ar Hostinsky, Eugenia Liniewa czy Filaret Kołessa, chociaż rozlprawka metodyczna Chybińskiego z 1907 r. wskazuje na oczytanie autora w literaturze przedmiotu, a nawe,t w stosunku do osiągnięć Krohna i Oswalda Kollera jest pewnym 'krokiem naprzód - to jednak na ogólnym poziomie badań nad muzyką ludową erudycja i kontakty Chybińs:kiego nie odbijają się zupełnie. W polskiej etnografii muzycznej utrzymuje się wciąż mit indywidualnych osiągnięć Oskara Kolberga. Zupełnie nie dostrzega się tego drobnego faktu, że ten genialny b3.dacz działał jak zorganizowany zespół i tylko dzięki tak wielostronnej, systematycznie rozplanowanej akcji, opartej na pomocy współpracowników i korespondentów, możliwe były zdumiewające rozmiary jego dorobku. W stosunku do innych dziedzin etnografii dział muzykologiczny zaczyna powstawać w tyle już bezpośrednio po śmierci Kolberga, a zwłaszcz/3,od początku XX w. Imponująco rozwinięte w tym okresie czasopisma i periodyki materiałowe etnograficzne corc,z mniej podają dokumentacji muzyki ludovvej; jeszcze mniej korzystnie przedstawia się sprawa zbiorów osobnych, tak przecież licznych w XIX w. 73. Wiek XX rozpoczyna dla polskiej etnografii muzycznej erę przyczynkarstwa, p8.nującego w okresach późniejszych aż po pierwsze lata powojenne. Są to zarówno drobne przyczynki om:wviające 74, jl&:ki drobiazgi l11CJ.teriałowe 75. Poziom dokumentacji tych drobnych i rozproszonych zapisów mul A. C h y b ~ń s k i, Etnografia muzyczna na III kongresie muzycznym "Lud", t. 14 : 1910, s. 160-178. ,;j W tym okresie liczniej ukazują się jedyne materialy z mało dotąd znanych obszarów: Śląska Cieszyńskiego i Pomorza. Należy podkreślić poważn{) zasługi pod tym względem redaktorów regionalnych czasopism, jak "Gwiazdki Cieszyńskiej", "Zarania Śląskiego" ~ "Gryfa Pomorskiego". ,ł J. E k ker t, Węgierskie meLodie Ludowe w naszej pieśni Ludowej, 72 We Wiedniu, 10 "Lud" t. XLIII �147 146 zycznych z początku XX w. nie tylko nie dowodzi~ad~ych postępów badawczych w tej dziedzinie, lecz ~ręcz ~rzeclwm1e, w~kazuje na poważne zacofanie nawet w po,ro','mamu z Koloergiem. polskie życie naukowe nie okazuje również w tych ..1a~tac~ zainteresowań dla badań na,d muzyką ludową. W rozwipJąceJ się Akademii Umiejętności, subwencjonującej swe~o czasu. p1~blikacje Kolberga, nie ma komisji dla spraw muzykl ludoweJ, me m::> jakiegokolwiek fachowego czasopisma poświęconego tej problematyce. Nie 11113. ich zresztą i do dnia dzisiejszego. .. Stosunek pierwszych polskich katedr muzykologl'~, :utworzo~ nych w drugiej i trzeciej dekadzie XX w. do. za~admen muzykl ludowej może budzić również poważne zastrzezema. Ns'wet Adolf Chybiński, mimo swych zainteresowań i zro~.umien~a dla problematyki etnograficznej, lek'ceważy ją i pom~J.a.. NaJle~szym ~eg.o dowodem jest fakt, że nikt z uczniów Chybmsklego ~le specJal~zuje się w tej dziedzinie (Bronisława Wójcik-Keupruha~owa za~mująsięzagadnieniami muzyki ludowejty,ko bardzo margmes0:V0)',6. Ten niepokojący stan zaniedbania etnografii muzyczneJ nie ulega wyraźnej poprawie nawet po tpowstEJ~iu .Region.alnego Archiwum Fonograficznego i Ośrodka Poznansklego, kierowanych przez Łucjana KJamieńskiego, czy placówki prowadzonej przez Juliana Pulikowskiego j'&kkolwiek od tego czasu rozpoczymuje się system::ltyczne zdjęcia fonograficzne" 1 próby opracowań ,3. "Lud", t. 14; 1908, s. 326-329; L. M ł y n e k, Uwagi nad pieśniami Ludu wie- Lud", t. 3: 1897, s. 347-368. 7;; ~. ~(o w e r s k a, Nowa pieś?l. Ludowa [podała .. ·1. "Wisła", t. 14 : 190~, s. 757; J. Milewska, Kocysanki z Ciechanowskiego [przed~tawła ... J' ,. ła" t 15' 1901 s, 17-26' H. S a r n o w s k a, Pieśni na okręznem (pow. Lickiego w 15 ~' 'o ., ' Gostyf,) [podała ... ], "W~sła", t. 14 : 1900, s. 72. . 70 B. W ó j c i k - K e u P r u l i a n o w a, Muzyka Ludowa, [vv] Wledza o polsce, t. III, War3Zawa 1932, s. 437-446; t a ż e, poLska :n~zuka Ludowa, Lud ScowiU1'tski, t. III, Kraków 1933; t a ż e, ELementy rytrmk1 Ludowe] polw muzyce Chopina, Lwów 1936. •• W latach wcześniejszych (już mn;,ej więcej od roku 1910) prowadzo~o zapisy fonograficz.ne na trochę większ.ą skalę tylko pny ~uzeum Tatrzanskim w Zakopanem dzięki inicjatywie Juliusza ZborowskH;go, 78 B. C z Yż y k o w s k a, Wiwaty wielkopolskie [nie drukowane], Po- skiej ! " Mała. ~fektywnoś.ć badań kształtujących się ośrodków musi być całkowIcle zrozumlab wobec fatalnego poziomu szkolenia uniwersyteck~ego W. zakresie etnografii muzycznej, panującego w d:v~dlz:est~leclU. :A~i bowiem. Adolf Chybiński, ani Łucjan Kamlens,u me stawlaJą nauczama tego przedmiotu na właściwym poziomie. U AdolJi3J Chybiń~kiego zaniedbanie etnografii jest naturalną konsekwencję skoncentrowania się nad historią dawnej muzyki polsJkiej, czego zresztą najlepiej dowodzi bibliografia prac jego i jego szkoły - jedyne 'Prace dyplomowe uczni?w Chybińskiego, dotyczą1ce muzyki ludowej, nie zostały opubll~ov~ane. 79. Dlaczego zaś Łucji2.1DKamieński, 'Przy swoim oczytamu l zamteresowaniach muzyką ludową, nie był w stanie właści,:ie i naukowo wrganizować 'tej dyscypliny, tego na 'razie nie mozem.y wyjaś~ić. Jednakże pierwsze syntetyczne ujęcie polskiej muzykI ludoweJ wychodzi spod pióra etnografa a nie etno-muzykologa. Autorem tej syntezy jest Kazimierz Moszyński w dziele "Kultura Ludowa Słowian", Tom II, Kraków 1939. Fatalny system s~kolenia uniwersyteokiego jest więc,obok bezplanowości i chałUlpniczych metod badań, następną z podsta~owych .przy'cz)'11 naszego zacofania. A trzeha uczciwie przyznać, Le. ten medoskonały system szkoleniowy utrzymuJ' e sie• w duże"'J . mierze J~sz;cz~ do dnia ,dz!siejszego. Jeszcze bowiem w obecnym programIe um~er~yteckim nie ma wykładu monograficznego, nie rna powszechme obowiązującego, metodycznego wy'kł!aidu, nie mC'. ,:eminari~rnczy 'ko~.serwatorium, nie pisze sięwłaśdwie prac l refe.ratow. Czy moze wobec tego dziwić kompromitujący poziom badan? W,airto zdać sobie z tego wreszcie sprawę, że program znań 19"8' •. "PoJechał . ", ,~ '. W . Kandulsk' l, M ono gra f'":,a 'Ptesm pan z chartami La pole' [me ~rukowaneJ, Poznań 1939; K. P a ł u b i c k i, Monografia pieśni "Na :'odolu bwty kamie?i" [nie drukowane], Poznań 1937; J. P i e t r us z y n s k a, Dudy wielkopoLskie, Poznań 1936. . ' 7' W, B a g a rów n a, Studium o obe7'ku (obertas;e) na podstawie zbio~01V Oskara Kolberga [nie drukowan:::], Lwów 1932; J. J. D li n i c z, StulU~~ o polonezie na podstawie zbiorów Oskm'Q KoLberga [nie drul{Owane] L\vow 193')' , . ~,. T G ł o d Z J,.n s I'(l, StudIUm o krakcwiaku na podstawie zbio- ' row Oskara Kolberg,a, [nie drukowane], Lwów 1933. 10' �149 148 szkoleniowy obejmuje wciąż tylko ćwiczenia solfeżowe :' zakresie muzyki ludowej i wykład referujący fragmenty k1ll:u starych 'podręczników 80 oraz popularne, polskie artykuły, k~ore bez trudu mogły być tylko lekturą obowiązującą 81. Wobec takiego ~oziomu nauczania nie mO'że nas chyba dziwić i brak podręczmka etnonafii muzycznej. Jeśli bowiem nie stać nas na systematyczny wszeOchstronny wykład kursowy, to czyż może być ~o:va. ~ 'P0dreczniku? Podobnie nie sposób dziwić się minimalne) 1losCl pr~c b~dawczych, wobec nie uwz,ględnienia przez progrl2.ID na~czama wykładów monograficznych i metodycznych. A potrzeba J~sn~go postawienia problemu metody badań w ·ramach s~~o~enl~ Jest ., p aląca . Wobec zaszłych zarówno w etnogrla,fll, Jak przeClez . l mu._ zykologii przemian metodologicznych warto te sprawy Jasn~. po stawić. 'Warto przede wszystkim określić stosunek ~tnografll ~o innych dyscyplin, jej ,problematykę, zakre~ przed~lotu, z~dama i cele. Warto wreszcie wyjaśnić, j.a!krozumlemy wlelokTotme postulowane historyczne ujmowanie zjawisk Pod tym względem ~ również poważne pomieszanie pojęć. Panu"e . OJ niedomacraniach systemu 52Jkolenlowego 'Przek onu J'e 'Przed'"~ wszystkim wielokrotnie podkreślana mał~ lic.zebność i stan 'kwalifikacji pracowników naukowych tej dZiedzlll~. Trzeb~ sz:z.erz~ przyznać, że etnografia muzyc~na. j:s.t dyscyph~ą ..~ '~aJmcrmeJ~z~J popularności, pomimo atrakcYJnoscl l aktualn~scl Je) zab.adm~n~ A ponadto na specjalizację tę udają się na ogoł ka.~dydacl mmej uzdolnieni, odrzuceni przez inne działy muzykologu. . W obliczu wykazanych braków i niedomagań 'powst~J~ zasadnicze pytanie: jak przeciwdziałać ~err:u stanowi rz~czy. l ~ak u~~= skonalić system szkolenia? Odpowledz na to. pytam~ me Jes~ Pne' sta. Trudność rozwiązania polega na tym, ze :' te) pogra~.cz J dziedzinie konieczne jest zarówno wykształc~llle ~uzykoloblczne, jak i etnograficzne. Problema1tyka przedmlOtu Jest, zwłaszcza . ~ il. 80 W. D a n c ker Vergleichende 81 J . l. "1 IV. t, Das europiiische Musikwissenschaft, S o b i e s c y , Pieśń zyczny", Łódź 1947-1949. VoLkslied, Berlin 1939; R. L a c h, Wien-Leipz'g Ludowa przy jego dzisiejszym ujmowaniu, w dużej mierze etnograficzna ~ metody opracowania materiału wym2.gają natomiast przygotowania muzykologicznego. Należy więc studiującemu jedną z dyscyplin ułatwić dokszta:łcenie się w drugiej, zarysować pełną problematykę, wykazać powiązania pomiędzy dyscyplinami. Ale która z dyscyplin ma być zasadnicza, a ,która uzupełniająca? Czy etnografia muzyczllla ma być przedmiotem etnografii ogólnej, czy też tradycyjnym zwyczajem muzykologii? Wydaje mi się, że odpowiedzi na to pytanie na razie dać nie można z tego względu, że poza krótką aktywnością ośrodka wileńskiego w latach trzydziestych nie znamy faktu szkolenia etno-muzykologów przy katedrze etnografii. Na podstawie znajomości historii dyscypliny można natomiast powiedzieć, że etnografia muzyczna, rozwijana przez muzykologów czy też nawet muzyków, może czynić poważne postępy, jednakże tylko wtedy, gdy zajmujących się nią znamionuje wielostronne, a zwłaszcza 'Socjologiczne i historyczne wykształcenie 82. lzolacjia etnografii muzycznej od muzykologii nie wydaje mi się właściwa, gdyż ucierpi na tym nasza interpretacja historii muzyJki. Bez znajomości form, środków konstrukcyjnych i praw rozwojowych muzyki ludowej nigdy przecież nie zinterpretujemy właściwie twórczości kompozytoirskiej, nawiązującej do folkloru, nie zrozumiemy istoty i nie wykryjemy kryteriów stylu narodowego. Z drugiej strony hez znajomości niektórych zwhszcza działów historii muzyki, omawiających na przykład zagadnienie chorału, średniowieczną pieśń świecką czy muzykę taneczną XVI-XVII wieku, nie zrozumiemy i nie schronologizujemy muzyki ludowej znanej nam z ZJa,pisówwieku XIX i współczesnych. Kończąc omowlenie badań ostatniego dziesięciolecia wado sprecyzować nasze konkretne zamierzenia i perspektywy badawcze na lata najbliższe. Wobec wykazanego opóźnienia polskiej etnografii muzycznej wydaje się oczywiste, że musimy posłużyć i jej 1924. probLemy, . "Poradmk 82 Mu- B. B a r t ó k, Serbo-Croatian m a n n. Grundlagen IVIusikwissenschaft", einer Folk musikalischen Jb. 1922-1924. Songs, New York VoLksliedforschung, 1951; H. M e r s"Archiv fUl" �150 li r .f, l 151 się obecnie środkami jak najbardziej nowoczesnymi, umożliwiającymi nadrobienie ogromnych zaległości. Wytycznymi są przede wszystkim planowość i systematyczność pracy, a ponadto wobec różnorodności ma teriału bada-nego, przystosowsnie metod do właściwości poszczególnych jego rodzajów. Tak na przykład należy zdawać sobie z tego spra\vę, że inaczej musimy kształtować tematykę opracowań rozw3'żających materiał łatwy do klasyfikacji historycznej (pieśni historyczne, materiał 'podany w dawnych źródłach, twórczość znajdującą się pod wyrażnymi wpływami muzyki szkolonej, określonej chronologicznie), a inaczej pra:c omawiających muzykę której schronologizowanie musi być :bardzo względne. W pierwszym typie PT!SIC możemy posłużyć się metodami w dużej mierze wypracowanymi przez etnografię muzyczną niemiecką i czeską, specyfikującymi tematykę według przynależności historycznej badanego materiału: to znaczy typizowaćzaglsidnienia w sposób zbliżony jak w historii muzyki 83. Przy przeważa1jącej jednak ilości materiału taka ,typizacja zagadnień jest niestety niemożliwa, wobec czego musimy kształtować tematy w sposób analogiczny jak w etnografii, to znaczy według przynależności terytorialnej materiału, według jego lokalizacji. Są to ,bowiem jedyne dane, j1aikichużycza cały malteriał godny naukowego opracowania, a ponadto przy zastosowaniu badań porównawczych nad określonym lokalizacyjnie materiałem można pośrednio otrzymać dane dla klasyfikacji czasowej (chronologizacji). Środkiem ułatwiającym klasyfikację historyczną malteriału musi być właściwa systematyka wyodrębniająca poszczególne grupy :stylistyczne,które - jak możemy przypuszczać - znamionuje zbliżony wiek. Następnie z"'ś musimy przystąJPić do ustalenia ich WZ1ajemnej zależności i kolejności chronologicznej na podstawie różnych danych endogenicznych i ektogenicznych. Przy tej chrono10gizacjim.Jeży uważać ,bardzo, alby nie uogólniać wyznacznika chronologicznego, aktualnego dla jednego z elementów, z cało'" O. H o s t i n s k y, 36 napevuv svetskych pisni ceskeho lidu z XVI Praha 1892; P. R u n g e. Die Lieder und Melodien der Geissler Jahres 1349, Leipzig 1900. leti, stodes .( kształtem pieśni 84. Należy uważać zwbszcza, żeby nie przenosić określnika dla chronologiz.acji tekstu na łączącą się z nim melodie. Wobec rozbieżności występowania typów tekstowych' i muzycz~ nych jest to niedopuszczalne. Jestem zupełnie świadoma, że przy obecnym stanie ibacła.ńnie stać nas jeszcze na wyczerpującą i precyzyjną systematykę całokształtu materiału polskiego. Musimy się na razie ograniczyć do ujęć całościowych w wycinkJ3ich regionalnych, a następnie wy_ brane zagadnienia, których ważkość zarysowuje się na podstawie ~onog.rafii regionalnych, przestudiować w skali ogólnopolskiej _ mnyml słowy przeprowadz,ić badaniia atlasowe nad wybranymi zagadnieniami, przy zastosowaniu metody kartograficznej. Na podstawie rzutowania kartograficznego zarysują się bowiem pewne typy pieśni a wspólnych zasięg?lch, co z kolei pozwoli uchwycić korelacje z innymi zjawiskami kulturowymi a podobnych zasięgach, które to zjawiska, ,być może, okażą się łatwiejsze do chronologioznego określenia. Tak więc opracowanie monografii regionalnych, przynajmniej d~ia,bardziej waŻlkich etnograficznie obszarów, oraz przede wszystklm przeprowadzenie badań atlasowych nad wybranymi zagadnieniami to - podobnie jak w etnografii ogólnej - nasze wytyczne na przyszłość. W oparciu o wyniJki tych prac możll'a będzie nareszcie uważać muzykę ludową ,za materiał służący do rekonstrukcji społeczno-historycznej w sposób naukowy. . T~k zarysOWi2Jnecele i perspektywy etnografii muzycznej me są Jednak wyłącznymi celami. Niemniej ważkie powstaje rozwiązanie wielu zagadnień czy to z zakresu historii,czy teorii muzyki, których - jak wskazywahśmy -bez wyników badań nad muzyką ludową nie jesteśmy w stgnie właściwie opracować. Opracowanie wszystkich tych zagadnień, czy to par excellence ~t~ograficznych, czy innych, będzie jednakże dopiero wtedy mozhwe, jeśli opracujemy metodę nowoczesnej analizy. Musi to być 84 M. in. zwraca na to uwagę muzykolog niemiecki W. W:,ora w swym wykładzie metodycznym: Zur Erforschung europaischen Volksliedes, "Archiv :t Musikforschung", Berlin 1940, s. 193-211. �153 ~, 152 r' ., ; analiza uwzględniająca wszystkie elementy we wZlajemnej relacji. pozwalająca na wykrycie oddziaływania czynników pozamuzycznych oraz ułatwiająo3- przestudiowanie wzajemnych zależności pomiędzy zasadami kształtującymi struktury muzyczne i czynnikami na nie oddziaływującymi. Można przypuszczać, że dzięki takiej analizie uchwycimy nareszcie metodologicznie tak ważki stosunek treści do formy, wyznacznika do wykładnika. Tak więc nowoczesne kształtowanie tem3tyki badań opartych na zasadzie zespołowej pva.'cy oraz nowoczesna analiza wchłaniająca osiągnięcia analityczne innych działów muzykologii to chyba podstawowe środki 'umożliwiające udoskonalenie etnografii muzycznej, likwidację zastarzałych od kilkudziesięciu lat niedomagań. LITERATURA A dl ()r Guido, Methode der Musikgeschichte, Leipzig 1918. B a g a rów n a Wilhelmina, Studium o oberku (obertasi€) na podstawie zbiorów Oskara Kolberga [n'.edrukowaneJ, Lwów 1932. B a r t ó k Bela, Volksmusik der Rumanen von Maramures, MUnschen 1923. _ Das ungarische Volkslied, Berlin 1925. _. Serbo-Croatian folk songs, New York 195I. Biblioteczka regionalna pod redakcją Karola Hławiczki (Śląsk, Kaszuby, Krakowskie, Lubelskie, Kujawy, podhale, Mazowsze, Wileńsk.:e, Świętokrzyskie, Podole, Polesie, Wołyń, Kaliskie), Katowice, 1934-1938. B i e l a j e w W., Biełorusskaja narodnaja muzyka, Moskwa 1940. B i e 1 a w s k i Ludwik, Piosenki z Pomorza [przedstawj ... ], PWN,. Kraków 1955. B o s e F., Typen der Volksmusik in Karelien, AfMf Jg, 3; 1938. B Y s t l' o ń Jan Stanisław. Polska pieśń ludowa, Biblioteka Narodowa nr. 26, Kraków, 1920. Pieśni polskiego Śląska (z rękopisów Szramka oraz dawnych zb'orów Cincialy i Rogera wydał i wstępem zaopatrzył ... ), PAU, Kraków 1934. C h o l' o s i ń s k i Jan, Melodie taneczne Powiśla [zebrał ... J, PWN, Kra- _ ków 1949. ._.. Pieśni pracy ludu kieleckiego [z'2brał ... ]. PWM, Kraków C h y b i ń s k i Adolf, a metodach zbicran',a i porządkowania dowych, "Lud", t, 13: 1907, s. 1-3I. Etnografia muzyczna na IH-dm kongresie "Lud", t. 14: 1910, s. 160-178. muzycznym 1954. melodyj lu- we Wiedniu, a 3-13. organizację s. pracy Dzwony pasterskie 1924, s. 23-57. nad me 1c d'lami 1udowymi, ludu polskiego na Podhalu " "Lud", t. 21: PMAAE t 3 . . , Krakow Instrumenty muzycz ne l u d u po 1-' . ~klego na Podhalu PMAAE kow 1925, s. 21-142. " W sprawie organiza2ji lS26, s. 55-56. regionalizmu muzycznego 192Z, t 4 . , Kra- ' "Ziemia", t. 11 : a kolędzie staropo'lskiej .Ziemia" t 13' 19?O ....0, s. 50-53 a zrodrach i rozpowszechnieniu 2·0 melodii ludowych " 1 halu Kwa,.t. l 'k M na SKanym Pod'" ",a ill uzyczny", t. 16/17: 1930, s. 48----'65 ad Tall' do Ba'tyku cZ. l' . Ś'·plewl1lk kraJoznawczy . . [zestawl·ł .•. 'J, 1, PW M, Kraków 1G'50. Od Tatr do Bałtyku, cz. '2: Lud polsl;:i gra, PWM Krakó 1951 C z e k a n o w s k a Anna Pieśń l d ..' w . etnograficznej, Studia Muzy~o~:g~c~::cztynO"skK:ergaOko~wa t11ge·6'P~oblematYld C . k ' . , o s 450 560 z y z yow s k a Boż€ll'a, Wiwaty wielkopolsk'e [n' d k .' .• znań 1931l. . le ru owane], Po, , , ' l. • • •.• D a n 'c'k e l' t Werner, Das europajsche Volkslied B l' Gr d' d ' er m 1939. ~ un nss er Volksliedkunde, Berlin 1939. D e K o'." w s k i Jan ~ T."olr . weselne w powiecie opoczyńskim Pr . , Z wyczaJe D i t l ~a,enałY Etn{»~rafi~zne, t. 7, Łódź-Lublin 1948, s. 211/300.' ace f u,r ';h Fr. ~V., Die hlstorischen Vollk:slieder vom Ende des dre' --' Jahr,gen Kneges zum Beo'inn des sieben "'h ' H ' . .~~l", Dunicz J '7 ," Ja ngen, elloronn 1877. an Jo:-ef, StudIUm o polonezie na podstawie zbiorów Oskara Kolberga [me drukowane]; Lwów 19:32. D y g aKC zl ":dolf.i L i g ę z a Józef, Pieśni Śląska Opolskiego [wybr-li ] ra ww 1954. a ••• , ''T_ E kk e l' t Józef, Węgiers1kie melodie "Lud", t. 14: 1908, s. \].2:6-3'29 G e. b i k Włady'ł"w . - ~ , F olkl or muzyczny Muzyka 19'51, nr 3--4. ludowe w na'szej ,~' p'eśni l d . u oweJ, reO"ionu wal'mińsk l . " o-mazurs nego, Pieśni ludowe Warmii i :Mazur [onracował . J 01< t 19'-3 Głodzińs.ki T" . • .. , _zyn ;). ,., • aaeusz, Studlum o krakowiaku na podstawie zbiorów G l' o t O',~,ara Kolbe:ga [n.ie drukowane], Lwów 1933. n~'l'" Jan, :lOsenkl z Kieleckiego [wybrał i opracował ] PWM .. , , K.la 'ow 19'5:>. Hła\uicz'• H" Je a KIaro zob. Biblioteczka reg . ostlnsky Oltokar, 36 napevuv . sve!.skYch pisni ceskeho lidu z XVI stoleti, Praha 1892. Jackowsl' ',' ,l A Ie k:sander, Problem folkloru i twórczości '" d S' d" . " sztuce, Mat enały . o 'u lOW l Dyskusji, 1953, nr 1, S. 166--210. �155 154 · do et-nograni Wielkopolski, . ] Przyczyn k l • Jamna, 2 3-177 J . S. S. [szembekówna K k' 1906 3-139; 191 , s. . MAAE t 8 t. 12, ra ow, ,.' Ka-zub Ipołud, .' , _ raft 1. pieśni zmowmowe] z , K a m i e n s k l ŁuC]an, Monog -" t l 1935 s. 105-131. l I - Ro~znik Muzykolog:czny, -, ' niowych, "Po s n ~. _ l [zebrał i opracował, wstępem za_ P:eśni ludu pomorsklego. cz, opatrzy ł , .. ] , Torun 19'36. f' _.,. ,'Dojechał pan z ch ar ta ml. na l k i Witold, Monogra la plesm ,,.. Ka n d u s . 19~9 pole" [nie drukowane], po~an , .' Moskwa 1952. . E Ewgem]a L.mewa, , .. K a n n - NoW lk ow a -, d '.c" Biblioteki WarszaVJ:sKle) Li-t otwarty do re aK )1 t I K o l b e r g Os k ar, ~. h) Biblioteka Warszaw3'ka, . , 'e zbie"ania rzeczy ludowyc , (w sprawl -' . 186,5. s. 30·6. .' ede Methode um die Volks- und volksK o 11 e l' Oswald, Welche 1St dle b , 'kalischen nicht textlichen, R~· nach ihren mU~Sl' 15 massige Me l o d len ' SIHG 1902-1903, s. 1. . I . 'kalisch zu ordnen. " k " schaffenhelten ex:, . - ludowej podhala, "MuzY a , • l" Włodz'''lierz Uwagl o muzyce K o t on s ~l ",.,' " 6 7-8 '9-10. 19153.nr nr ;)- " .] Kra'ków 195,5. _ Piosenki z podhala [przedstawlł ... , d ł ] Wi'sła" t. 14: 1900, fia Nowa pieśn ludowa [pc a a ... '" ' , Zo k Kowers a , s. 757-758. h g der creistlichen VoIksmelodien, 11 . ' 'Ober clie Art und Entste ,un Kro h n man, , " 6 Helsinki 1899. . Finnland-Journal , t. l , . populaire finnOlse, SIMG. " . temps dans la muslque De la mesure a 19DO-1901, s. 142-147. d' Volks- und vol:ksmassige Melo, b s-te Methode um ' le h ·t Welche ist d Ie e -, " 'kht textlichen) Beslchaffen el en dien nacl1 ihren rr:uslka~;~~(;n 1~2-1903, s. 643-661. . lexikahsch zu ord.1en. df' finnischen Volksmelodlen in den Dber die typischen Merkma"~.r ",. 1909 . d A p' III KIMG, v.,en· d Abteilungen A I un ht dem In'ti~ut fUr Finnlan 0;, usik Benc e aus _ Die Lnnische V ol'Ksm , .'. ,," 9 104. . '" t Grelfowald , 195'3, z. ,s' Kunde der Ul1lVerSlca -., h ft Wien-Leipzig 1924. l . l ,.., Musrkwls'sensc a , I L a c h Robert, Verg elc le.,~e M' n Pieśni poLkie,go Sląska, cz. l , . J' f i S t o i n s k l Stefan ana, L l gą za oze Kraków 1938. M " ka" 19'51 nr 12, s. 39-42. Muzyczny f01l<1orSląska,,, ULy , , _'. m polska sztuka Lucznym folklorze g0ll1lCZY , " Kilka uwag o muzy dowa", 19'5'2,nr 3, :. 1~1-133. J Pieśni S18:s1<aOpolskiego. Zob. D Y g ac Z A. l L l g ę z a, ., sikali~'Chen volksliedforschung, H~ns Grundlagen emer mu M er s ma nn <A • f t" Jb 1922-1924. Archiv f. Musikwissenscha " . " . d Gegenwart, Berlll1 1937. ] Volkslled un . • o nki z CiechanowSkiego [przedstawiła ... , Milewska JadWIga, Koły.a W;sła" , t. 15: 1901, s. 17-26. ,,~ b l~ L, l • M ł y n e k Ludwik, Uwagi nad pieśniami ludu wielickiego, "Lud", t. 3: 1897, s, 347--368. 1\1 o s z y ń s k i Kazimierz, Kultura Ludowa Słowian, T. II, Kraków 1939, s. 1103--1347. M Li11 e l' - B l a t t a u Joseph, Das deutsche Volkslied, BerEn 193-2,s. 7-13. O Ie s zc z u 'k Aleksander, Ludowe obrzędy na Podlas;u, Łódź-Lu.blin 1951. P a ł u b i c k i Konrad, MonograLa pieśni "Na Podolu biały kamień" [nie drukowa'ne], Poznan 19'37. p i e t r u s z y ń:s k a Jadwiga, Dudy wieikepolskie, Poznań 19136. p o ź n i a k Włodzimierz, Piosenki z Krakowsik:ego [podał ... ], PWM, Kraków 1!N5'5. Piosenki z Zyw:ec1kiego [I:odał ... ], ,PWlVI, Kraków 19'5'5. P u l i k o w s k i Julian, Geschichte des Begriffes Volkslied im mu:sikalischen Schrifttum, Eeidel.J:,erg lS'3G. -- Pieśń ludowa a muzykolc,g:a, "Pols:ki Rocznik Muzykologiczny", t. 2 : 193·6, s. 3--34. R i e g e l' Adam, Zagadnienie leksykalnego indek:20wania melodii ludowych, "Lud", t. 42: 1956, s. 554--606. R u n g e iPaul, Die Lieder und Melodien der Geissler des Jahres 13>49, Leipzig 1900. S a lon i Aleksander, Lud łańcucki, MAAE, t. 6, Kraków 1902, s. 187-421. -- Lud rzeszowski, MAAE, t. 10, Kr2Ików 1908. s. 5'0--344. S a r n o w ~sk a Helena, Pieśni :na okrężnem (pow. Gostyń), [podała ... ], Wisła, t. 14: 1900, s. 72. S ''0 h e 11 otto, Das Volkslied, [w:] Hand'bi.icher zur VoI!:{s'kunde, t. 3, Leipzig 1£-.()'8. S c h e u l e e r W., Welche ist die teste M~thode um die Volks- und vo]ksm~i:ssigen Melodien nach ihren musi,kakschen (n:-cht texaichen) BeschaHenheiten lexikalisch zu ordnen (Preisfrage). S k i e l' k o w s k i Władysław, Puszcza Kurpiowska w pieśni, cz. I, II (1, 2. G), Płock 19Q8-1934. S o b i e s k a Jadwiga, Wielkopolskie siesienki, "Polska Sztuka Ludowa", 1!l48, nr l, s. 30--33. Folklor muzyczny w Rzeszowskiem i Lubelskim, "Muzyka" 1951, nr 5--6, s. 29'-46. Diafonia w Pieninach, "Muzyka", 1952, nr 11--12, s. 16--31. Piosenki z Wielkopolski [wybrała ... J, PWM. Kraków 1955. S o b i e s c y Marian i Jadwiga, Pieśn ludowa i jej problemy, "Poradnik Muzyczny", Łćdź 1947-1949. Pieśl'l i muzyka ludowa Wielkopolski i Ziemi Lubuskiej w świetle dotychczasowych badań, ,.Polska Sztuka Ludowa", 1950, nr 1--5, s. 17--35. �.1,· 156 P' . . . muzyka instru. lVI' J Szlak'em kozł'a lubuskiego, lesm I S ob Ie s cY . l·' r] PWM Kraków 1954. mentalna Ziemi Lubuskiej [wybra I ... , , . . M ka" . l k·' "n" muzykI ludoweJ, "uzy , Instrukcja w sprawie po s .eJ p,es.l ! 1950, nr 2, s. 30---49. _I Pa mi tkowa ku czci Adolfa Wielkopolskie wiwaty, [w:J 1'1 K~~.ęga ą Chybiflskiego, Kraków 1950, s. 275-319. S tuka Ludowa", Koz'ol zbasko-lUbuSKJ, "polska z So b. lOS l'CI·· 1\'1ar"'an ., . . 1948, nr 1, S.' 58-59., dkludow" w ostatnim dziesięcio. .' z badan na muzy ą <, Sprawozdame . ' d S t k PAl\J i PIS Warszawa, czerwiec 1955. leciu, II Sesja Badan na z u ą .'. ' VI Kraków 1955. Wybór melodii ludowych, t. 2 [zes LawIł ... L F:v r: 19'55 · . Warmii i Mazur [wybrał ... J, PWM, Krakow . P lesn! ' tTM K l ów 19,55 . .. 'K' [przedstawił ... J, PVv , ra c . PIOsenk,l z uJaw t kLdowa" 1948 nr 3 !S.31-33. ' . lVI 'an Maryna Pol-ka Sz u a u , ' , S ob ie s K J an, , " f o-k o twórczości i upowszechn:eniu, k i Jan Problem Ol .Ollt W . ' st ę ~z e w s : 'l PAN iPIS Warszawa, czerwIec 1955. '1'1 Sesja Badan nad Sztu cą " 195_ Pio~en'ki z Kurpiów [wy brai ... J PWM, ~rakow ~. . b"l J PWM Kra'kow 1955. _ Z Lubelskiego [wy ra .. , " .' 1°38 .. " D' żywie·ckie Zyw ..ec-Cle~zyn v • t lan S t o i ń s k I Stefan Ma . ,. k' S M 'Pleśni Śląska Opolskiego. L i g ę z a J I S t o I n '" I . ., ' 3 Z o.b o . . ,. .' P ~'k Sztuka Ludowa", nr , Wall i s St.anislaw, Śląskie pIesm ,gormcze, " o - a BOLESŁAW ZAGADNIENIE POPULARYZACJI e I .1. p I i 1 .U?:: Wall 13,1-146. i' s s;anislaw, S Pieśni górnicze Górnego Śląska ł ] PWN Kra[zebra .. ' , , ków 1954., ł ] PWM Kraków _ Pieśni górnicze Gornego Śląska [ze~ra . 'l~dowe' 'muzyki VIr i n d a k i e w i c z o wa Helena, RytmIka J V/isła, t. 11: 1897, s. 716-737. Wa 11 i s Stanislaw, Pieśni górnicze Górnego Śląska 1954. polskiej, [zebrał ... J, PWM, Kra- k' l" ow 1,,~ iPolc'ki~J' ludowej ,Kwartalnik Muzyczny, " Penta~omka w muzyce •.• , , 19"'3 nr 17/18, s. 1-26, . h Z· mia" Za~cr;dnienie chronologizacji plesm ludowych polsklc, "le , Q t iIX Warszawa 1934, s. 298-301. W i o r ~ Walter, Zur Erforschung europaischen . Volsklledes, "Arc h' IV Mu- f . "ikfcrschung", 1£4.0,s. 193-211. _ Eurodiischer Gesang, Kceh1 1953. WI'edza • ,. l Muzyka ludowa, , " . k _ K e li p r u l i a 11o wa Brems awa, WOJ c I .. 437-446 o pol<ce t. HI '\¥arszawa 1932, S, . k' 1934 ",' d S' .' s'c' t III Kra ow . _ polska muzylza ludowa. Lu iOWJan J!,. , Ch' Lwów 1936. , ~ n r tmiki ludowej polsk:ej w muzyce .opma,. . Ele,ne_.ty Y -. k' Ich <tru dura l chara.cA' 'na Pi~śni kurplOwS leo ~. ' \¥ o z a c z y 11 S K a , n,om. '. : W Skierkowskiego, Prace i Materialy terystyka w sWletle zblcrow . Etnograficzne, t. 12, Wrocław 1956. '1 KUŹMICZ ., ETNOGRAFII Na XXX Walnym Zgrom3.dzeniu PTL, które z okazji dziesięciolecia jego działalności w Polsce Ludowej odbyło się w dniach 28-30 XI 1955 r. w Wars1zawie, prof. Józef Gaje1{ w swoim inaugur::'lcyjnym referacie stwierdził m. in.: 1. że w okresie tym etnografia pols,lm podjęła skuteczne wysiłki w kierunku powiązania teorii z życiem i współdziałania w zakresie socj alistycznej przebudowy wsi polskiej oraz 2. że w dziJ.łalności Towarzystwa w tym czasie, zwłaszcZ'a w ostatnich latach, znalazła mocny wyraz narastająca z roku na rok wraz silniej akcja popularyzacyjna *. Tros'kę o przys.p~eszenie procesu naszej rewolucji kulturalnej i społeczno-gospodarczej o nową, socjalistyczną w treści, a narodową w formie kulturę, o utwierdzenie naukowego poglądu na świat i życie w społeczeństvvie, o przyspieszenie formowania się społeczeństwa socj J.listycznego manifestowała gorąco w swoich wypowiedzia'ch młoda kadra naukowców i działacze kulturalnooświstowi. Fai~d, że na Zjeździe po raz pierwszy zasiedli przy wspólnym stole obrad członGwwie Towarzystwa, reprezentujący dzi2Jaczy kulturalno-oświatowych i twórców ludowych, że Prezydia VIRN delegowały do uczest.nictwa w Zjeździe przedstawic;eli Wydziałów Kultury, jest znam:ennym wyrazem dokonywającego się przełomu i nowego kierunku działalności Towarzystwa. Jeżeli zaś jeszcze dzisiaj nie możemy powiedzieć, że etnografia weszła już całkowicie w służbę spoleczeń,:;twa i spełnia swą zaSzczytną rolę w tworzeniu nowej rzeczywistości społeczno-gospo* W innych referatach: prof. K. Zawistowicz-Adamskiej, dr E. Karwota, mgr P. Kaleciaka i w glosach dyskusyjnych (lVI. Mroczek, K. Pietkiewicz, J. Z3remba, T. Seweryn, M. L. Szwengrub), zagadnienie popularyzacji znalazlo również swój wyraz, � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/93f1785af232a8361136184ae8e788b3.pdf d517ef3d730237cb42a25371ca7abd1e Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2111 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1995 Subject The topic of the resource kultura materialna stroje ludowe Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1960 Title A name given to the resource Badania nad odzieżą i strojem ludowym w Polsce / LUD 1995 t.78 Description An account of the resource LUD 1995 t.78, s.193-210 Creator An entity primarily responsible for making the resource Bazielich, Barbara Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 78, 1995 BARBARA BAZIELICH Katedra Etnologii Uniwersytet Wrocławski BADANIA NAD ODZIEŻĄ I STROJEM LUDOWYM W POLSCE Polska jest jednym z nielicznych krajów w Europie, który w swej bogatej literaturze etnograficznej nie ma monografii, nawet albumu poświęconych strojom regionalnym, a wydane w 1841, 1855 i 1954 roku (Zieńkowicz, 1841; Gerson, 1855; Manugiewicz, 1954) teki z kolorowymi planszami, w małym zresztą wówczas nakładzie, są już obecnie prawie niedostępne, Coraz częściej także słyszy się głosy, że nie ukazują się na ten temat żadne opracowania i nawet zeszyty Atlasu Polskich Strojów Ludowych "niemal zupełnie przestały się ukazywać" (Kantor, 1982, s. 26). Pewną lukę w tym względzie wypełniłyby przygotowane i znajdujące się w druku publikacje (Karwicka, Gadomski, Bazielich), ale czas ich produkcji wydłuża się z roku na rok. Błędne jest jednak mniemanie, że problematyka dotycząca odzieży chłopskiej, potocznie określanej strojem ludowym, bądź strojem regionalnym 1 nie stanowi już przedmiotu naukowych dociekań i rozpraw. Zainteresowani tym tematem są nie tylko etnografowie, lecz także historycy (Rosen-Przeworska, 1953; 1954; Turnau, 1991), historycy kultury materialnej (Kowecka, 1978, s. 400), historycy sztuki (Bartkiewicz, 1979; Żygulski 1974), kostiumolodzy i teatrolodzy (Tyrowicz, 1957; Kostiumy teatralne ... , 1952), folkloryścF, przy czym przez jednych odzież chłopska traktowana jest marginalnie, dla innych zaś, zwłaszcza historyków i historyków kultury materialnej, stanowi łączny człon całokształtu kultury narodowej. Zwrócenie zatem uwagi na tego rodzaju publikacje, podobnie jak na opracowania historyków sztuki dotyczące mody i historii ubiorów, jest niesłychanie ważne z wielu względów, chociaż prawie zupełnie nie respektowane przez etnografów i ludoznawców podejmujących badania i opracowania na temat strojów ludowych. O ile więc w dorobku badaczy kultury 1 W dalszej części artykułu określenie strój ludowy, strój chłopski, strój regionalny traktowane będą wymiennie, lecz zawsze w znaczeniu ozdobnej, odświętnej formy ubioru w przeciwieństwie do odzieży rozumianej jako forma powszednia, codzienna. Nie chodzi przy tym o definiowanie tych pojęć, gdyż nie jest to przedmiotem tego artykułu. Próbę definicji podała Irena Turnau, 1977. 2 Przykładem może być seria publikacji wydawana przez Centralny Ośrodek Metodyki pieśni, taniec i obrzędy oraz stroje. 13 -- Lud t. LXXVIII dotycząca folkloru poszczególnych regionów, Upowszechnienia Kultury w Warszawie. Są to �194 ludowej brak jako pracy zwartej monografii, albumu, czy syntezy z tego zakresu, to jednak ukazują się przygotowane przez nich artykuły o strojach, problematyka ta jest stale aktualna i podejmowana przez różne osoby. W nauce polskiej wzbudza ona zainteresowanie od ponad dwustu lat, chociaż o zmiennej sile natężenia, lecz zawsze w sensie progresywnym. Wprawdzie nie brak w tym względzie także negatywnych ocen i ubolewania, że do tej pory nie wypracowano ani teorii, ani odpowiednich metod badawczych (Kantor, 1982), ale jeśli weźmie się pod uwagę sposób widzenia różnych dyscyplin naukowych oraz czas i etapy rozwoju zainteresowań, słowa krytyki okażą się nieuzasadnione. Trudno też nie odnieść się sceptycznie do krytyki, która istniejącą literaturę przedmiotu traktuje wybiórczo i z pominięciem niektórych problemów już poruszanych oraz nie wykazuje orientacji w zaawansowaniu badań nad odzieżą i strojami ludowymi w innych krajach Europy. Łagodzące znaczenie w ocenie krytyki może mieć jedynie fakt, że opracowań na temat strojów ludowych w Polsce jest bardzo dużo i ogarnięcie ich jest utrudnione. Są to nie tylko opisy formy i zdobnictwa strojów, techniki wykonania i surowców, funkcji, genezy, historii, archaizmów, regionalnych odmian i specyfiki, zmian w czasie i długiego trwania, kwestia mody i uwarunkowań, lecz także ikonografia oraz próba uchwycenia wpływów szlacheckiej i mieszczańskiej odzieży na polski ubiór ludowy. Problematyka ta poruszana jest albo w postaci różnej objętości artykułów zamieszczanych w naukowych periodykach 3, czy popularno-naukowych czasopismach 4, albo jako próba charakterystyki ubioru ludowego w monografiach niektórych regionów (Kultura ludowa Wie/kopo/ski, 1960; Nad rzeką Ropą, 1965; Ziemia Myś/enicka, 1971), albo jako odrębne opracowania (Swieży, 1954; Cholewa, 1946; Grodecka 1986; Bazielich, 1988), czy rozdziały w pracach dotyczących kultury i sztuki ludowej (Fischer, 1926; 1934; Reinfuss, Świderski, 1960; Hermanowicz-Nowak, 1976; Grabowski, 1977; Fryś-Pietraszkowa, Kunczyńska, Pokropek, 1988), z których wymienić można zaledwie parę, a to z racji na ich zbyt wielką liczbę. Na wyróżnienie pośród tych publikacji zasługuje Atlas Po/skich Strojów Ludowych wydawany przez Polskie Towarzystwo Ludoznawcze w oddzielnych zeszytach jako monografie regionalnych odmian strojów, w przygotowaniu różnych autorów. Od 1949 roku do chwili obecnej ukazały się 32 zeszyty 5, 3 "Wisła", "Lud", "Polska Sztuka Ludowa", .,Etnografia Polska", "K wartalnik Historii Kultury Materialnej", "Kwartalnik Historyczny", "Pamiętnik Słowiański", "Łódzkie Studia Etnograficzne", "Prace i Materiały Antropologiczno-Archeologiczne i Etnograficzne". "Prace i Materiały Etnograficzne", "Literatura Ludowa", roczniki wydawane przez nicktóre muzea. 4 "Orli Lot", "Wierchy", "Ziemia", "Zaranie Śląskie", "Wiedza i Życie", "Turysta", Kalendarz Ilustrowanego Kuryera Codziennego i inne. 5 Kolejne zeszyty Atlasu Polskich Seroj/lw Ludowych to: strój górali szczawnickich, dolnośląski (Pogórze), rzcszowski, szamotuiski, krzczonowski, kurpiowski Puszczy Białcj, łowicki, dzierżacki, kujawski, spiski, piotrkowski, pszczyński, pyrzycki, łańcucki, opoczyński, lubuski, górali �195 a kolejny zeszyt złożony został w 1994 roku do druku 6. Oprócz szczegółowych danych dotyczących historii, rozprzestrzenienia i formy poszczególnych części odzieży męskiej i kobiecej znajdują się tutaj jeszcze wiadomości na temat zdobnictwa strojów, surowców i wykonawców. Wprawdzie te ostatnie stanowią w pewnym sensie odrębne działy, które w literaturze z racji swoistej, specyficznej problematyki zajmują po większej części osobne miejsce (Haft i zdobienie stroju ludowego, 1955; Reinfuss, 1953; Strój i tkanina ludowa Mazowsza Płockiego, /972) to jednak wiążą się bezpośrednio ze strojem i również w tym kontekście zagadnienia te należy wziąć w rachubę. Przegląd wszelkiego rodzaju publikacji dają oczywiście bibliografie wydawane zarówno przed, jak i po drugiej wojnie światowej (Gawełek, 1914; Bystroń, 1922; Jackowski, Jarnuszkiewiczowa, 1962) oraz zestawienia w niektórych opracowaniach (Kutrzeba-Pojnarowa, 1964). W sposób ciągły bibliografie prowadzi jako organ Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego - Ośrodek Informacji i Dokumentacji Etnograficznej w Łodzi 7. Trzeba podkreślić, że w latach po drugiej wojnie światowej liczba publikacji na temat odzieży i strojów ludowych znacznie wzrosła i nadal stale się powiększa. Niemałą w tym względzie zasługę przypisać należy pracownikom muzeów, zwłaszcza etnograficznych, którzy oprócz kolekcjonowania, przechowywania, konserwowania i dokumentowania tego rodzaju zabytków, prowadzą bez przerwy badania, publikują ich wyniki, organizują wystawy, opracowują foldery i informatory do wystaw oraz katalogi zbiorów8. Niemal każde muzeum, które kolekcjonuje stroje ludowe ma jakiś dorobek w tym względzie (Lipiarz, 1978; Bazielich, 1973; 1982; Grodecka, 1986; Rostworowska, w druku). Na ogół uchodzi on jednak z pola widzenia autorów dokonujących podsumowania stanu badań nad strojem ludowym w Polsce, przez co obraz przedstawiany przez nich jest niedokładny i niepełny. Z kolei taki stan rzeczy jest również jedną z przyczyn ubolewania niektórych osób nad niedostatkiem dokonań nauki, ściśle etnografii polskiej jeśli chodzi o ten dział kultury ludowej. Próbę oceny dotychczasowych osiągnięć w badaniach nad strojem ludośląskich, Zagórzan, sandomierski, biłgorajsko-tarnogrodzki, podlaski (nadbużański), kaszubski, sieradzki, warmiński, Krakowiaków wschodnich, kurpiowski Puszczy Zielonej, świętokrzyski, orawski, Lachów Śląskich, kolbieIski, kielecki, Lachów Limanowskich. 6 Strój yórali /([ckich - w druku. 7 Bibliografie Ośrodka Informacji i Dokumentacji Etnograficznej Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego w Łodzi. 8 Muzeami tymi są przede wszystkim: Państwowe Muzeum Etnograficzne w Warszawie, Muzeum Etnograficzne w Krakowie, Muzeum Etnograficzne w Toruniu, Muzeum Archeologiczne i Etnograficzne w Łodzi, Muzeum Okręgowe w Rzeszowie, Muzeum Górnośląskie w Bytomiu, Muzeum Śląskie w Katowicach, Muzeum Etnograficzne - Oddział Muzeum Narodowego w Poznaniu i inne. �196 wym w Polsce podejmowano już parokrotnie (Kutrzeba-Pojnarowa, 1964; Hermanowicz-Nowak, 1977; Kantor, 1982). Podawano przy tym wykaz ważniejszych publikacji, nie szczędzono uwag krytycznych, wysuwano poruszaną problematykę, metody badań oraz ważność i znaczenie tej dziedziny życia ludu w badaniach nad całokształtem kultury ludowej (Kantor, 1982). Wraz z bibliografiami, artykuły te stanowią cenną wskazówkę, gdzie należy poszukiwać materiałów w celu naukowego lub praktycznego zapoznania się z problematyką związaną z odzieżą i strojami ludowymi. Ponadto źródłem i inspiracją nowych koncepcji badań i opracowań są nie tylko już wydane odpowiednie publikacje i zawarte w nich mapy zasięgów, fotografie i ryciny, wypisy z dokumentów archiwalnych, słowniczki z nazwami i opisy części odzieży. Nadal aktualne są jako źródło własne badania terenowe i wywiady oraz ankiety przeprowadzane z wykonawcami i użytkownikami oraz przetrwałe jeszcze oryginalne części tradycyjnej odzieży i strojów, a poza tym zbiory muzealne przechowywane w magazynach, albo eksponowane na wystawach itp. Współczesny badacz ma do dyspozycji wiele możliwości zgłębiania treści swoich zainteresowań, przy czym pomocne mu są różne ułatwiające pracę udogodnienia techniczne. Może też, śledząc także literaturę zagraniczną nabierać orientacji w złożonej i skomplikowanej problematyce rzutującej na znaczenie i kształtowanie się odzieży i strojów na przestrzeni wieków - na rozległych terenach świata oraz uświadomić sobie pomocniczą rolę innych pokrewnych dziedzin nauki, jak: językoznawstwo, historia gospodarcza, historia polityczna, demografia, socjologia, geografia, estetyka, historia sztuki itd. Zależnie też od wyboru problematyki posługiwać się może odpowiednimi metodami, przy czym w miarę zgłębiania tematu, rozszerza się pole badawcze skłaniające równocześnie do konstatacji, że nie ma końca jego granic. Pozostaje zatem kwestia wyboru, na czym poprzestać i do czego się ograniczyć? Decyzja ta idzie zazwyczaj w parze z kierunkiem zainteresowań autora lub koniecznością wynikającą z zamówienia społecznego. W czasie, kiedy zainteresowania odzieżą i strojami ludowymi dopiero zaczynały się budzić, co miało miejsce, jak wspomniano, ponad dwieście lat temu, sprawa przejawiania wyników tych zainteresowań wyglądała zupełnie inaczej. Trzeba przy tym nadmienić, że polskie prace na temat ubiorów, w porównaniu z innymi krajami w Europie, pojawiły się stosunkowo późno, a pionierem w tym względzie był Łukasz Gołębiowski (1773 - 1849), którego pierwsza praca dwukrotnie ukazała się w ciągu XIX wieku (Gołębiowski, 1831; 1861). Widać stąd, że było zapotrzebowanie na tego rodzaju publikacje. Tenże sam autor wzbogacił je jeszcze niewielką książeczką zawierającą wiadomości o ubiorach ludu polskiego (Gołębiowski, 1863). W tym czasie ukazują się cenne dzieła również innych autorów, tj. Jędrzeja Kitowicza, który w swej pracy ostatni rozdział poświęcił obyczajom i strojom chłopskim (Kitowicz, 1840), �197 Jana Matejki, który podjął wnikliwe studia nad ubiorami historycznymi w Polsce, nic pomijając w nich elementów chłopskich (Matejko, 1860) oraz Walerego Eliasza Radzikowskiego, podobnie jak poprzednie (z wyjątkiem Kitowicza) - dzieło ilustrowane, także strojami chłopskimi, ukazujące się w ciągu kilku lat (Radzikowski, 1879 - 1899). Artystą, który opublikował ubiory ludu polskiego był Wojciech Gerson (Gerson, 1885). Poza tym wśród prac wydanych w połowie XIX wieku osobne miejsce zajmuje wielotomowa pozycja Oskara Kolberga (Kolberg, 1865 -1910) i Wincentego Pola (1807 -1872), uwzględniającego w etnograficznych opisach informacje o strojach ludowych (Pol, 1851). Na obcym gruncie pojawia się nadto teka rycin przygotowana przez Leona Zieńkowicza (Zieńkowicz, 1841). Jako nowsze opracowania, również cenne ze względu na materiały dotyczące odzieży i strojów, na uwagę zasługują encyklopedie staropolskie Zygmunta Glogera i Aleksandra Brucknera (Gloger, 1900; Bruckner 1937 -1939) oraz książka Władysława Łozińskiego, gdzie w III rozdziale poprzez "ubiory i splendory" przewijają się treści wiążące się także z odzieżą ludową (Łoziński, 1907). Podając powyższe zestawienie nie chodzi o dokonanie jeszcze jednego, kolejnego zapisu i bibliograficznej rejestracji, ale o zwrócenie uwagi na dwa zasadnicze fakty. Mianowicie - że ważne miejsce w tych publikacjach zajmują ilustracje, tj. czarno-białe lub podkolorowane grafiki i kolorowe plansze, stanowiące bardziej lub mniej dokładny dokument oraz - że zarówno opisowe, jak obrazowe informacje na temat odzieży i strojów ludowych przeplatają się z danymi dotyczącymi wyższych warstw społecznych. Fakt ten dostrzegany początkowo przez szeroko pojętych ludoznawców przesunął się z biegiem czasu na plan dalszy, zaś kiedy w drugiej połowie XX wieku znowu powrócił jako przedmiot etnograficznych badań, związany został z rozwarstwieniem samej grupy chłopskiej, bez odwoływania się do odzieży elit społecznych. Jeśli chodzi o świadomą dokumentację zjawisk zaobserwowanych w terenie, a nie o wyłączną twórczość artystyczną, to należy podkreślić, że próby przedstawienia wyglądu chłopów i ich odzieży podejmowano już w XVIII wieku, co szczegółowo i krytycznie zostało omówione w niektórych publikacjach (Bystroń, 1934; Jacher-Tyszkowa, 1975; Ruszel, 1976; Jaśkiewicz, 1976; Główczewska, 1955; Turnau, 1968). Nie jest to odosobnione zjawisko na gruncie polskim, wartość dawnej ikonografii jako żródła została doceniona także przez różnych autorów w innych krajach Europy (Noss, 1970; 1973; 1981; Dolouche, 1985). Jeśli zatem mowa o obrazowym dokumencie, to na czoło wysuwa się w nim sprawa formy ubioru, zestawu poszczególnych części, kolorystyki, elementów zdobniczych, nawet gatunku tkanin, o ile autor ilustracji był na tyle dokładny, aby to uchwycić. W grę wchodziła nadto kompozycja całości i długość odzienia, jego obszerność lub wysmukłość, zróżnicowanie wyglądu zależnie od płci, niekiedy także od wieku i okolicz- �198 ności, tzn. - starzy - młodzi, żonaci i stanu wolnego, weselnicy i ludzie w odświętnych strojach. Rzadziej natomiast przedstawiano inne sytuacje jak chrzciny, pogrzeby, określone święta kościelne czy gromadzkie uroczystości, chociaż sporadycznie i takie sceny można odnaleźć 9. Obrazy te przedstawiają niekiedy pewne archaiczne formy, dziś już zupełnie nieznane, nawet niespotykane w zbiorach muzealnych, sposoby noszenia czy zestawiania ze sobą poszczególnych części. To samo dotyczy niektórych elementów czy motywów zdobniczych. Ruchy wolnościowe, następujące zmiany w strukturze i pozycji społecznej chłopów, przynoszące stopniowo osobistą wolność oraz uwłaszczenie wzbudzają zainteresowanie innych grup społecznych życiem mieszkańców wsi. Znane fakty z przełomu XVIII i XIX wieku powodują zwrócenie uwagi na ich sposób mieszkania, ubierania się, obyczaje, folklor, co jak wiadomo znalazło odzwierciedlenie w twórczości artystycznej i pracach naukowych. Zwrócono przy tym uwagę na archetypy i cechy wspólne Słowianom, które w dobie panslawizmu trafiły na podatny grunt i ukierunkowywały dalsze poszukiwania i badania naukowe, wzbogacając tym samym problematykę dotyczącą odzieży i strojów ludowych. Z kolei okres romantyzmu skłaniał do szukania na wsi nieznanych dotąd, nieraz tajemnych wątków przejawiających się w obrzędowości, tekstach pieśni, opowiadań, wierzeniach, różnych praktykach, z którymi ściśle był związany, jak się okazało, sposób ubierania i przygotowywania strojów i odzieży. Przepojony ideami oświecenia Hugo Kołłątaj w 1802 roku w swym programie badań ludoznawczych zalecał między innymi, że "trzeba nam poznać ... różnicę w ubiorze (pospólstwa) nie tylko co do kroju, ale nawet co do koloru, żadnego gatunku ich okrycia nie opuszczając", a poznaniem tym należało objąć wszystkie "prowincje, województwa i powiaty". Na przykładzie różnych dziedzin kultury ludowej, w tym przede wszystkim odzieży, badania stopniowo dążą do uchwycenia odrębności regionalnych, a także specyfiki jako właściwości charakterystycznych dla określonego obszaru terytorialnego. Odświętne stroje okazują się wyraźnym przejawem tych specyficznych cech, które zjednej strony są wyrazem swojskości, z drugiej - odmienności w stosunku do bliższych i dalszych sąsiadów. Tak więc i dzieło Kolberga, początkowo o dość rozwlekłym i szczegółowym tytule, chociaż bez informacji o odzieży, wzbogaca z czasem kolejne tomy nazwami regionu i szczegółami dotyczącymi "ubioru" (Burszta, 1974). Fascynacja regionalizmem, podbudowana zamiarami poszukiwania własnej tożsamości oraz identyfikowania się z określonym miejscem pochodzenia czy zamieszkania trwa po dzień dzisiejszy. Stała się też motorem powstania na przestrzeni dziesiątków lat mniej lub bardziej obszernych opisów, potem 9 Na przykład w malarstwie Axentowicza, Kotsisa. �199 monografii dotyczących ludowych strojów określonego regionu, nie tylko zresztą w Polsce. Pierwotnie zamieszczano je, często nawet wraz z rysunkami, w wychodzących w XIX i na początku XX wieku czasopismach takich, jak "Tygodnik Ilustrowany", "Przegląd Tygodniowy", "Wieś Ilustrowana", "Kłosy", potem także w "Wiśle" i "Ludzie". W drugiej połowie XIX wieku pojawiają się również monograficzne opracowania dotyczące kultury ludowej wybranego regionu czy miejscowości, w których sporo miejsca poświęcano strojom (Mączyński, 1858; Malinowski, 1877; Hoff, 1888; Polaczek, 1892; Świętek, 1893). Tę formę praktykuje się po dzień dzisiejszy (Malicki, 1936, s. 53 - 61; Zab ytki ludowe; kultury, 1975, s. 48 - 65). Oprócz informacji historycznych w tego typu opracowaniach znajdują się w nich przede wszystkim opisy strojów odświętnych. obrzędowych, uroczystościowych i ich poszczególnych części. Na zmianę tego sposobu widzenia nie wpłynęły pozytywistyczne hasła, zwracające uwagę na człowieka pracy, codzienność jego życia, biedę i niedostatek. Być może w rozwinięciu i szerszym spojrzeniu na problematykę dotyczącą codziennej, roboczej odzieży przeszkodziły m.in. idee młodopolskie wskazujące na trwałość, siłę, barwność i malowniczość wsi i wieśniaków. Również "odkrycie" w tym czasie sztuki ludowej, w której akcentuje się strojność, przyczynia się do powstawania nowych opracowań na temat zdobnictwa strojów - haftów, biżuterii, wyrobów ze skóry, koronek, tkactwa. Są one w głównej mierze publikowane na łamach wymienionych wyżej czasopism (Seweryn, 1929; Udziela, 1925; Stattlerówna, 1902). Jakkolwiek na przełomie wieków i z początkiem wieku XX różni autorzy dostrzegali i inne jeszcze aspekty związane z odzieżą, na przykład jej wykonawców - szewców i krawców (Kosiński, 1903; Goldstein, 1903; Pieniążek, 1934; Reinfuss, 1951), problem higieny odzieży (Gądzikiewicz, 1926), mody (Zborowski, 1930; Bazielich, 1967; 1968), to zagadnienia te stanowiły i stanowią nadal znikomy procent w stosunku do opisów samego wyglądu stroju, postrzeganego ciągle w pewnej, jakby skostniałej, nie zmieniającej się formie. Wprawdzie już w 1904 roku Bronisław Majewski (Malewski, 1904) podjął krytyczną ocenę dotąd wydanych opracowań ubiorów ludowych, wskazując między innymi na tę "statyczność" w prezentacji ubiorów i nawet na niewiarygodność niektórych wykorzystywanych materiałów, ale nie miała ona szerszego oddźwięku. Akceptowano nadal dotychczasowe przekonanie, że zasiedziałość z dziada pradziada, negatywny stosunek do wszelkich zmian, analfabetyzm chłopów są przyczyną zacofania, konserwatyzmu, a tym samym niezmienności i długiego trwania niektórych wytworów ludowej kultury, w tym także odzieży, zwłaszcza tej wyrabianej we własnym zakresie. Dopiero w latach międzywojennych pojawiają się pierwsze książkowe monografie dotyczące stroju ludowego (Udziela, 1930; 1932; Chmielińska, 1930; Dobrowolscy, 1936) i jego zdobnictwa (Seweryn, 1930; Matuszkówna, �200 1931; Udziela, 1936) oraz pojedynczych części odzieży (Frankowski, 1928; Seweryn, 1929). Niemal równolegle z nimi ukazują się też opracowania z zakresu historii ubiorów (Błotnicki, 1930; Gutkowska, 1932); na ogół brak w nich jednak informacji o ubiorach chłopskich. Opracowania te są bogato ilustrowane rysunkami, kolorowymi tablicami i fotografiami. W pracy Seweryna Udzieli, Ludowe stroje krakowskie i ich krój zamieszczono nawet formy wykrojów, co miało służyć także celom praktycznym. Autor, oprócz ogólnych informacji wstępnych o ludności, jej siedzibach i mieszkaniach, przedstawił na siedmiu ilustracjach wzorem Jana Matejki "męskie ubrania krakowskie od pięciu wieków", to jest od roku 1400 do 1790, nie omówił jednak ich formy, ani ewentualnych zmian, jakie w tym czasie zaszły. Zajął się opisem kolejnych części stroju z przełomu wieków, najpierw odzieży męskiej, potem kobiecej, uwzględniając ich wygląd, surowiec, ozdoby, ewentualne odmiany i nazwy. Natomiast w słowie wstępnym do drugiej swej pracy, Ubiory ludu polskiego, poświęconej "ubiorom górali beskid owych", odwołuje się do protokołu z 1903 roku Komisji Antropologicznej Akademii Umiejętności, która postanowiła zwrócić uwagę "na strój malowniczy naszego ludu, ginący z dnia na dzień w naszych oczach i ustępujący miejsca szarzyźnie tandetnej" (Udziela, 1932) i opublikować materiały obejmujące Ubiory ludu polskiego. Uczyniono to za sprawą Włodzimierza Tetmajera w dwu zeszytach wydanych w 1904 i 1909 roku (Tetmajer, 1904; 1909), które oprócz tekstu zawierały ilustracje i barwne tablice w jego opracowaniu. Rzecz znamienna, że właśnie "malowniczość" ludowego stroju wysunięto tu na pierwszy plan. Stąd też podobne wydawnictwa taki właśnie mają początkowo charakter. Niemniej jednak Udziela swoją pracę o ubiorach górali beskidzkich wzbogaca materiałami historycznymi, opartymi na źródłach archiwalnych. Uwzględnia dzięki temu zachodzące w strojach zmiany, a także wykonawców, surowce, krój, kolorystykę, zdobnictwo, różnice co do wieku nosicieli oraz pomiędzy grupami górali zamieszkujących Beskidy Zachodnie. Nie jest to już szukanie i podkreślanie malowniczości i ozdobności stroju, lecz w myśl prawidłowo pojętej konieczności zachowania od zapomnienia, potrzeba uczynienia w miarę wiernej dokumentacji tego, co przetrwało w terenie i co zdolna jest jeszcze pamięć ludzka przekazać. Można powiedzieć, że Ubiory górali beskidowych, wzbogacone kolorowymi planszami, dobrymi fotografiami i przykładami wykrojów są jedną z pierwszych, wyczerpujących monografii strojów określonej grupy etnicznej, opartych głównie na badaniach terenowych autora. Badania takie znacznie wcześniej podjął Kazimierz Moszyński publikując w 1929 roku swój pierwszy tom Kultury ludowej Słowian, a w nim obszerny porównawczy i genetyczny rozdział o odzieży (Moszyński, 1929). Przejęty zagadnieniami słowianoznawczymi znacznie poszerzył obszar swoich badań tak pod względem terytorialnym, jak tematycznym. Posłużył się przy tym różnymi metodami, które dla wielu następców i uczniów stanowiły swojego �201 rodzaju wzór. Natomiast mniej więcej od 1910 roku systematyczne poszukiwania na obszarze dawnego Księstwa Łowickiego prowadziła Aniela Chmielińska, założycielka Muzeum Ziemi Łowickiej. Kierując się wskazówkami Adama Fischera, w swej książce prezentuje stroje Księżaków w perspektywie historycznych zmian oraz terytorialnych i okolicznościowych wariantów. Omawia kolejno poszczególne ich części, zdobiny, upodobania nosicieli, mody, wykonawców (Chmielińska, 1930). Nie brak tam ponadto porad i zachęty do kultywowania tradycyjnych ubiorów. Odmienne kompendium wiedzy na temat strojów ludowych, tym razem na Śląsku, stanowi wydana w 1936 roku praca Agnieszki i Tadeusza Dobrowolskich, Strój, haft i koronka w województwie .fląskiem (Dobrowolscy, 1936). Podzielona na cztery części obejmuje obszary górali śląskich, ziemi pszczyńskiej i północnych powiatów województwa. Część czwarta poświęcona jest koronkom cieszyńskim. Stroje i ich ozdoby zostały tutaj omówione w niekonwencjonalny sposób. W rozważaniach bowiem nie brak dociekań genetycznych, szerokich analogii, wiadomości dotyczących chronologii oraz wskazania metod badawczych, wyraźnie sprecyzowanych zwłaszcza w odniesieniu do haftów: analityczno-porównawczej, lecz nie w oparciu o różnorodność motywów, tylko rodzaj zastosowanej techniki, historycznej i typologicznej. Materiałem badawczym są przy tym nie tylko dane z terenu Śląska, ale także ogólnopolskie, zachodniosłowiańskie, węgierskie, bałkańskie, rosyjskie i północno-europejskie, znane zarówno z kultury ludowej, jak warstw elitarnych. Jeśli chodzi o hafty, porównania dotyczą także technik pokrewnych, jak tkactwa, kilimiarstwa, co w sumie pozwala na ustalenie pewnej chronologii powstania i genezy dotyczących także niektórych form odzieży. Całość uzupełnia słownik wyrazów gwarowych, niekiedy z podaniem etymologii, bogaty spis hafciarek i koronczarek według miejscowości oraz liczne zestawione, także w tablice, fotografie. Imponujące jest tutaj bogactwo faktów, uzupełnione dodatkowo od powiednimi odsyłaczami. Poza tym podkreślić trzeba, że jest to pierwsza praca, gdzie wykazano związki pomiędzy strojami ludowymi i innych warstw społecznych i gdzie jest wyraźnie mowa o metodach pracy. Widać stąd, że lata po odzyskaniu przez Polskę niepodległości sprzyjały pracom badawczym i rozwojowi myśli naukowej, co odzwierciedla się również we wzroście zainteresowań i dążności do pogłębiania i poszerzania problematyki wiążącej się z odzieżą i strojami regionalnymi. Wśród autorów panowała jednak duża dowolność w traktowaniu tematów. Jedni poprzez ilustracje i opis starali się stworzyć dokument zaobserwowanych form strojów, przypisywanych określonemu regionowi czy miejscowości, najczęściej jednak bez uwzględnienia różnic wynikających z sytuacji społecznej, funkcji, zachodzących zmian i mody. Inni zwracali uwagę na archetypy, genezę, chronologię i historyczne uwarunkowania. Wszyscy podkreślali stronę estetyczną, �202 ozdobność i malowniczość stroju. Jeszcze inni dopatrywali się związku z przeszłością i najdawniejszymi dziejami kraju, a także szukali wspólnych bądź odmiennych elementów, zbliżających lub różnicujących Słowian. Dokładne opisy formy oraz rozeznanie w samym wyglądzie stroju wieśniaków, pozwalały na typologizowanie zarówno poszczególnych części odzieży (Fischer, 1934), jak całych ich kompletów. Jeszcze w XVIII w. Jędrzej Kitowicz wyodrębnił strój chłopów ruskich, krakowskich i mazowieckich (Kitowicz, 1951, s. 607 - 610), już w latach międzywojennych Adam Fischer mówi jedynie o dwóch typach polskich strojów, tj. wielkopolsko-mazowieckim i małopolskim (Fischer, 1934). Stanisław Poniatowski wymienia ich cztery rodzaje (Poniatowski, 1932), to jest wielkopolsko-mazowiecki, małopolski, podkarpacki i polesko-białoruski. Cztery typy uwzględniał także Kazimierz Moszyński: pokucko-południowo-podolski i huculski, małopolsko-poleski, śląsko-wielkopolsko-mazowiecko-białoruski i typ pomorski wraz z przyległą cząstką Poznańskiego (Moszyński, 1938). Jak można się domyślać podziały te i inne im podobne (Seweryn, 1974) miały na celu wyodrębnienie właściwości charakterystycznych dla strojów ludowych poszczególnych regionów w Polsce, a także pośrednio wskazać na ewentualne powiązania ze strojami krajów sąsiednich oraz na kierunki zapożyczeń i wpływów. Rzecz ciekawa, że nie zwracano dotąd szerszej uwagi na odniesienia do historycznych strojów warstw elitarnych, tj. mieszczańskich i dworskich oraz na to co niosła ze sobą ogólnoeuropejska moda. Stroje ludowe traktowane były jako swoisty sposób ubierania się pewnej grupy mieszkańców kraju, odizolowanej od reszty społeczeństwa i sporo jeszcze musiało upłynąć czasu, zanim problematyka wzajemnych związków wypłynęła na światło dzienne (Bogatyński, 1957; Turnau, 1972; 1966). Podjęła ją przede wszystkim historyk, Irena Turnau, wykorzystująca źródła archiwalne i ikonograficzne. Nie znaczy to, aby ich roli nie rozumiano także w kręgach ludoznawców (Kotula, 1954; Błachowski, 1972), pomimo wzrastających po drugiej wojnie światowej zainteresowań problematyką społeczną. Jednak najpilniejsze zadanie leżało w dokumentowaniu uchwytnych jeszcze przejawów stroju i funkcjonującej na wsiach pamięci ludowej na jego temat. Tym bardziej, że podstawowym źródłem dla każdego etnografa są właśnie badania terenowe. Inspiracją do ich kontynuowania, w tym także na temat strojów, stała się w owym czasie akcja podjęta przez Polskie Towarzystwo Ludoznawcze, które przystąpiło do wydawania monograficznych zeszytów Atlasu Polskich Strojów Ludowych oraz przez Sekcję Sztuki Ludowej Państwowego Instytutu Sztuki, późniejszego Instytutu Polskiej Akademii Nauk w Warszawie, prowadzącą inwentaryzację obiektów sztuki na terenie całego kraju. W związku z tym przygotowane zostały instrukcje i kwestionariusze (Reinfuss, 1950), metodyka monograficznego opracowywania strojów ludowych (Gajek, 1954) i instrukcja w sprawie materiału ilustracyjnego dla Atlasu Polskich Strojów Ludowych (Reinfuss, 1954, s. 806 - 807). �203 Były to więc nie tylko wskazówki dla potencjalnych badaczy, ale także dla przyszłych autorów opracowań, co w konsekwencji przyniosło obfite rezultaty. Z jednej strony Atlas Polskich Strojów Ludowych w kolejnych zeszytach dawał w miarę pełny obraz dotyczący strojów określonego regionu, zapełniając tym samym "białe plamy" na mapie Polski, z drugiej - na łamach "Polskiej Sztuki Ludowej" publikowano liczne tematyczne artykuły poświęcone zarówno strojom różnych okolic, jak ich elementom, tkaninom, haftom, koronkom i innym sposobom zdobniczym, a także funkcjom. Wprawdzie Atlas Polskich Strojów Ludowych spotkał się z krytyczną oceną niektórych osób (Rosen-Przeworska, 1958; Kantor, 1982; 1979), ale wbrew tym opiniom trzeba podkreślić, że na tle europejskiej literatury dotyczącej strojów ludowych jest to jedyna tego rodzaju publikacja, nie licząc opracowań łużyckich, uważanych także za formę atlasu, lecz o zupełnie odmiennym charakterze i założeniach (Reinfuss, 1962; Kutrzeba-Pojnarowa, 1979). Autor zbiorowej monografii nie byłby w stanie ani zebrać, ani opublikować takiego zasobu materiałów, jakie w sumie w 32 zeszytach Atlasu Polskich Strojów Ludowych ujrzały światło dzienne. Trudno zresztą na temat strojów ludowych mówić o jakimś wzorcowym opracowaniu i narzucić autorom taki, czy inny model. W swych publikacjach odpowiadają oni albo na zapotrzebowanie społeczne, często domagające się praktycznych wskazówek co do wyglądu strojów (Manugiewicz, 1951) i możliwości ich rekonstrukcji, albo na coraz to nowe pytania, które stawia przed badaczami rozwijająca się nauka. Tym samym poszerza się pole widzenia nasuwające nawet konieczność współpracy z innymi dyscyplinami: językoznawcami, gdy chodzi o terminologię, etymologię, genezę; z historykami - gdy chodzi o konfrontację konkretnych przykładów i form stroju z czasem ich użytkowania i powstania; z historykami sztuki - gdy chodzi o modę i analogie z modelami oraz wzorami charakterystycznymi dla warstwelitamych panującego okresu w sztuce; z socjologami - gdy chodzi o mechanizmy i prawa odgrywające rolę w strukturze społecznej; z historykami gospodarki - gdy chodzi o formy gospodarowania i gospodarkę surowcami oraz konsumpcję (Tumau, 1986); geografami - gdy chodzi o miejscowe warunki naturalne. Poszerzone pole badawcze dostarcza coraz to nowych tematów (Kutrzeba-Pojnarowa, 1976), a wraz z nim wzbogacają się także, za pośrednictwem nauk pokrewnych, metody pracy. Ich dobór zależy od celu i opracowywanej problematyki. Nadal więc obserwuje się niemal tradycyjny opis zjawisk, ich analizy i porównania, poszukiwanie wzorów i kierunku wpływów oraz historyczne spojrzenie na zmiany zachodzące w czasie i przestrzeni (Tumau, 1974; 1991), określanie regionalnej, czasem nawet narodowej specyfiki i właściwości (Kowalska-Lewicka, 1976; Kamocki, 1976; Tumau, 1977), odrębności i podobieństw. Ostatnio zwraca się także uwagę na społeczne uwarunkowania i zróżnicowanie, odzież codzienną, roboczą (Tumau, 1994), funkcje oraz rolę w kulturze (Kantor, 1982), symbolikę i znakowy kod jako jeden ze sposobów porozumiewania się użytkowników ludowej odzieży i strojów (Kantor, 1979). �204 Warto podkreślić, że poszerza się przy tym widzenie całokształtu problematyki w kontekście ogólnie panującej mody i sposobu ubierania się pozostałych warstw społecznych. Reasumując, dorobek polskiej nauki, zwłaszcza etnologii, w zakresie odzieży i stroju ludowego w Polsce na tle stanu badań w innych krajach Europy wcale nie jest gorszy. Zawdzięczamy to zainteresowaniom różnych specjalistów oraz wydawnictwom Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, "Polskiej Sztuce Ludowej", jak też niektórym muzeom podejmującym tematyczne edycje i wystawy oraz innym jeszcze publikacjom. Na przestrzeni ponad dwustu lat badacze podejmowali wieloraką problematykę, i jeśli jej w niektórych przypadkach nie pogłębiali, to przynajmniej sygnalizowali. Sięgali nawet do sąsiednich krajów i pokrewnych grup plemiennych (Dobrowolska, 1947; 1948; 1951; Bednarczuk, 1982) aby poznać i przybliżyć pewne podobne lub odmienne treści związane ze strojami. Wprawdzie odmiany regionalne nie wszędzie w Polsce zostały uchwycone i brak albumowego oraz syntetycznego opracowania, co jest wynikiem różnych przyczyn i bez wątpienia stanowi poważny mankament, jednak może to tłumaczyć fakt, że nie wszędzie odrębności regionalne zdołały się wykształcić i nie wszystkie źródła zostały dostatecznie wykorzystane. Toteż taki stan rzeczy rysuje nowe zadania i perspektywy na przyszłość oraz konieczność dalszych poszukiwań i opracowań naukowych. BIBLIOGRAFIA Bartkiewicz Magdalena 1979 Polski ubiór do 1864, Ossolineum, Wrocław. Bazielich Barbara 1968 Moda w strojach regionalnych tematem wystawy na Śląsku, "Polska Sztuka Ludowa" nr 3, s. 112-120. 1973 Złote hafty w tradycyjnej odzieży na Śląsku, "Rocznik Muzeum Górnośląskiego w Bytomiu. Etnografia" z. 6. 1975 Stroje regionalne, w: Zabytki ludowej kultury na Śląsku i w Częstochowskiem, pod red. B. Bazielich, Muzeum Górnośląskie w Bytomiu, S, 48 - 65. 1977 Moda w strojach regionalnych, Katalog wystawy, Biuro Wystaw Artystycznych, Katowice. 1982 Ubiory dziecięce od XVIIl do pocz. XX wieku. Katalog zbiorów muzeów polskich, "Rocznik Muzeum Górnośląskiego w Bytomiu. Etnografia" z. 7. 1988 Śląskie stroje ludowe, Śląsk, Katowice. Bednarczuk Alicja 1982 Reliktowe formy ubioru Bałtów, "Lud" t. 66, s. 179 - 194. Blachowski Aleksander 1972 Stroje płockie w świetle źródeł XIX wieku, "Rocznik Muzeum Mazowieckiego w Płocku" z. 3, s. 5 - 94. Blotnicki Tadeusz 1930 Zarys historii ubiorów z uwzględnieniem haftów i tkanin, Kraków. �205 Bogatyński Władysław 1957 Elementy mu/opolskich źródłowych Bruckner Aleksander 1937 - 1939 Encyklopedia Burszta Józef 1974 "Polska Sztuka Ludowa" w świetle materia/ów nr 3, s. 159-166. Trzaska, Evert, Michalski, Warszawa. strojów (XVI-XVII!), staropolska, KullUru ludowa - kultura ludowych narodowa, mieszczan i chłopów Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza, Warszawa. Bystroń Jan Stanisław 1922 Bibliografia 1934 Typy Chmielińska 1930 etnografii ludowe polskiej, J. P. Norblina, Kraków. Muzeum Etnograficzne, Kraków. Aniela Księżacy i ich strój, Polska Macierz Szkolna, Warszawa. Cholewa Mieczysław Czcibor 1946 Stroje ludowe ziemi sądeckiej. Rozwój stroju ludowego i jego zasięgi terytorialne, "Lud" t. 36, s. 256 - 279. Dobrowolscy Agnieszka I Tadeusz 1936 Strój, hafi i koronka w województwie śląskiem, Polska Akademia Umiejętności, Kraków. Dobrowolska Agnieszka 1947 Strój Jacków Jab/onkowskich, "Prace i Materiały Etnograficzne" t. 7, Lublin ~ Kraków, s. 1-37. Strój ludowy na Łużycach, Uniwersytet JagiellOllski, Kraków. 1948 Ikonografia /rufowej odzieży zachodnio-słowiańskiej, "Pamiętnik Słowiański", Kra1951 ków. Dolouche D. 1985 F. /l. Lalaisse - de la Bretagne et autres contnies, Brest, Paris. Fischer Adam 1926 tud polski, Ossolineum, Lwów, s. 95-101 (Odzież). 1934 Etnografia Slowiwlska. Polacy, Książnica Atlas, Lwów-Warszawa, s. 160-166 (Odzież). Frankowski Eugeniusz 1928 Sukmany ludu polskiego, Warszawa. Fryś-Pietraszkowa Ewa, Kunczyńska-Iracka Anna, Pokropek Marian 1988 Sztuka ludowa w Polsce, Arkady, Warszawa, s. 134 - 171 (Strój). Gajek Józef 1954 Metodyka monograficznego opracowywania strojów ludowych, "Lud" t. 41, s. 797 - 805. Gawełek Franciszek 1914 Bibliografia ludoznawstwa polskiego, PAU, Kraków. Gądzikiewicz Witold 1926 Strój górali podhalańskich pod względem higienicznym, Gebethner i Wolf, Warszawa. Gerson Wojciech 1855 Ubiory ludu polskiego, Warszawa. Glapa Adam 1960 Ubiór chłopski, w: KullUra ludowa Wielkopolski, pod red. 1. Burszty, t. 1, Wydawnictwo Poznańskie, Poznań, s. 497 - 561. Gloger Zygmunt 1900 Encyklopedia staropolska ilustrowana, P. Laskauer, W. Babicki, Warszawa. Główczewska Irena 1955 Ubiory w obrazach Canalella, "Biuletyn Historii Sztuki" R. 17, z. 2, s. 208 - 233. Goldstein Henryk 1903 Szewc - krawiec w ustach ludu, "Lud" t. 9, s. 186-187. �206 Gołębiowski 1831 Łukasz Ubiory w Polsce od na;dawniejszych czasów aż do chwil obecnych (sposobem dykcjonarza ułożone i opisane), Kraków. Opowiadanie o ubiorach. zwyczajach i ob}'czajach ludu polskiego, Józef BendsdorlT, 1863 Kraków. Grabowski Józef 1977 Sztuka ludowa, Wydawnictwo Artystyczne i Filmowe, Warszawa, s. 296-316 (Hafty i stroje). Grodecka Zofia 1986 St.roje ludowe w dawnym i współczesnym Poznaniu, Muzeum Narodowe, Poznań. Gutkowska Maria 1932 Historia ubiorów, t. 1- 2, Lwów- Warszawa. Gutkowska-Rychlewska Maria 1968 Historia ubiorów, Ossolineum, Wrocław. Haft i zdobienie ... 1955 Haft i zdobienie stroju ludowego, Wydawnictwo Sztuka, Warszawa Hermanowicz-Nowak Krystyna 1976 Odzież, w: Etnografia Polski. Przemiany kultury ludowej, t. I, pod red. M. Biernackiej i in., Ossolineum, Wrocław, s. 379-405. SIan badań nad strojem ludowym w Polsce. Próba oceny dotychczaso .•••. ych osiągnięć, 1977 "Polska Sztuka Ludowa" nr l, s. 3 - 8. HolT Bogumił 1888 Lud cieszyński, jego wła.fciwo.fci i siedziby. Obraz etnograficzny, Wydawnictwo M. Areta w Warszawie, Warszawa. Jacher- Tyszkowa Aleksandra 1975 Grafika polska X l X wieku jako źródło do badali nad strojem ludowym, "Polska Sztuka Ludowa" nr 4, s. 199-224. Jackowski Aleksander, Jarnuszkiewiczowa Jadwiga "Po/ska Sztuka Ludowa", Spis tre.(:ci za lata 1947 -1962 (dodatek). 1962 Jaśkiewicz Aleksander Rysunki Adriana Głębockiego źródłem do poznania X l X -wiecznego stroju ludowego, 1976 .,Polska Sztuka Ludowa" nr l, s. 43 - 46. Kamocki Janusz 1976 Przyczyny rozpowszechniania się ubioru krakowskiego jako stroju narodowego, "PoIska Sztuka Ludowa" nr 2, s. 75 - 78. Kantor Ryszard 1979 Rec.: A. Jacher-Tyszkowa, Strój kielecki. Atlas Polskich Strojów Ludowych, Wrocław 1977, "Polska Sztuka Ludowa" nr l, s. 56 - 57. 1982 Ubiór - strój - kostium, Uniwersytet Jagielloński, Kraków. Karwieka Teresa w druku Uhiory ludowe w Polsce, Polskie Towarzystwo Ludoznawcze, Wrocław. Kitowicz Jędrzej 1840 Opis obyczajów za panowania Augusta III, (Wydanie: Ossolineum, Wrocław 1951). Kolberg Oskar 1865 - 1910 Lud. Jego zwyczaje. sposób życia. mowa. podania, przysłowia. obrzędy, gusła, zabawy. pieśni. muzyka i tańce, Warszawa, Kraków. Kosiński Władysław 1903 Szewc - krawiec w ustach ludu, "Lud" t. 9, s. 59 - 64. Kostiumy tealralne ... 1952 Kostiumy teatralne z XVI, XVII. i XVIII w. z wymiennych czę.ki, Centralna Poradnia Świetlicowa, Warszawa. �207 Kotula Franciszek 1954 Poszukiwanie Kowalska-Lewicka 1976 melryk dla stroju Muzeum ludowego, w Rzeszowie, Rzeszów. Anna Ludowy slrój krakowski - strojem "Polska narodowym, Sztuka Ludowa" nr 2, s.67-74. Kowecka Elżbieta w: Historia KultlIry Wrocław, s. 386 - 423. Kutrzeba-Pojnarowa Anna 1978 Odzież, 1964 Stan J976 Uhiór ludowy jako wyraz w PO/SCI' od "Polska i tkaniną, hadQli nad strojem i strój Marerialnej poziomu 1795 -1870, Sztuka Ludowa" produhji. pozycji t. 5, Ossolineum, nr 4, s. 210 - 219. i upodobań społecznej Sztuka Ludowa" nr l, s. 3 - 4. Rec.: SerbskI' narodne drastwy. Sorhische Volkstrachten, Bautzen 1976, 1976, 1977, 1978, "Polska Sztuka Ludowa" nr 2, s. 121. estetycznych 1979 jego nosicieli i wytwórców, "Polska Lipiarz Zofia 1978 Raciborski strój Muzeum w Raciborzu, ludowy, Racibórz. Łoziński Wladysław 1907 Życie w dawnych polskie wiekach, Wydawnictwo Literackie, Kraków J964. MaJewski Bronislaw 1904 Próba charakterystyki ubiorów "Wisła" t. 18, s. 285 - 322, 439 -469. ludowych, Malicki Longin 1936 Zarys kullUry materialnej grirali śląskich, Muzeum Śląskie w Katowicach, Katowice, s. 53 - 61 (Odzież) Lucjan Malinowski J877 Zarysy życia Manugiewi\:z-Żołna Jan 1951 Polski SI rój ludowy, J954 Polskie Matejko Jan 1901 Ubiory Matuszkówna 1931 ludowego stroje ludowe. na Szląsku, Ateneum, Warszawa. "Wiedza i Życie" z. IJ, s. 930-950. Teka rycin, Łódź. od 1200 do 1795. wyd. 2, Wierzbicki w Polsce i S-ka, Kraków. Stanisława Zdobnictwo kobiecego stroju żywieckiego, Polska Akademia Umiejętności, Kraków. Mączyński Józef 1858 z okolic Wlo.\'cianie Krakowa, Kraków. Moszyński Kazimierz 1929 KullUra 1938 Geoqra/lc:zne ludowa Kuryera N ad rzeką 1965 t. I, Polska Akademia Umiejętności, Kraków, s. 425-438. Słowian, zróżnicowanie Codziennego, odzieży Kraków, ludowej w Polsce. w: Kalendarz Ilustrowanego s. 68 - 77. Ropą ... Nad rzeką Ropą. Zarys Wydawnictwo Noss Aago( J970 Johannes ku/tury Literackie, Flintoes 1973 Joachim Frichs 1981 Adolph Tiden/und ludowej powiatu gorlickiego, pod red. R. Reinfussa, Kraków. Det Norske Samlaget, Oslo. Der Norske Sarnłaget, Oslo. han n/ocme, Universitets forlaget, Oslo. draktakrareltar, draktakvarellar, oq jólk Pieniążek Józef 1934 O ginącym stroju Ludowym i ostatnich jego wytwórcach, "Wierchy" t. 12. Pol Wincenty 1851 Prace z etnogra./li północnych stoków Karpat, Archiwum Etnograficzne, Wrocław 1966, s. 110-114,145-148. PTL, �208 Polaczek Stanisław 1892 Poniatowski 1932 Radzikowski 1879-1899 Wieś Rlldawa. Lud, jego zwyczaje, obyczaje, ubrz~dy, piosenki, puwiastki i zagadki, Warszawa. Stanislaw Etllogr(j(ra w: Wiedza Polski, a Polsce, l. 3, Warszawa, s. 248 - 253 (Odzież). Eliasz Walery Ubiory i w Polsce od IX -XV sąsiadów II w., Kraków. Reinfuss Roman 1950 i kwestionarillsze Instrllkcje dla badaczy llldowej, "Polska Sztuka Ludowa" nr kllltllry 1- 6, s. 88 - 92. 1951 Wytwórcy ludowych lIbiorów w Karpatach polskich, "Polska Sztuka Ludowa" nr 1-2, s. 19 - 36. lllduwe na p/ótllie, PIW, Warszawa. w sprawie materia/II ilustracyjnego dla Atlasu Pulskich Strujów Ludowych, "Lud" t. 41, cz. l, s. 806-807. 1962 Rec.: Łużycki atlas strojów ludowych, "Polska Sztuka Ludowa" nr I, s. 56. 1965 Strój Łemków, w: Nad rzeką Ropą, Wydawnictwo Literackie, Kraków, s. 195-210. Reinfuss Roman, Świderski Jan 1960 Sztuka llldowa w Polsce, Wydawnictwo Literackie, Kraków. Rosen-Przeworska Janina 1953 Z zagadnień renesansowego ubiorll llldowego, "Polska Sztuka Ludowa" nr 4 - 5, s. 257 - 280. O ubiorze chłopskim od XIlT wieku do renesansu, ,.Polska Sztuka Ludowa" nr 2, 1954 s. 79 - 99. 1958 Rec.: Atlas Polskich Strojów Ludowych, "Lud" t. 43, s. 338 - 344. Rostworowska Magdalena w druku Stroje llldowe na Dolnym ŚląskII. Katalog zbiorów Muzeum Etnograficznego we Wroc!awiu, Muzeum Narodowe we Wrocławiu, Wrocław. Ruszel Krzysztof J953 1954 1976 Polskie druki Instrukcja Tematy ludowe wystawy w akwarelach, ze zbiorów rysunkach Muzeum i grajice Okr~goweg() w X I X i pocz. Rzeszowie, X X wiekII. Katalog Muzeum w Rzeszowie, Rzeszów. Seweryn Tadeusz 1929 Kaszubskie 1930 Parzenice 1966 Ubiór i nowe hafty wdzydzkie, "Lud" t. 28, s. J 7 - 39. Muzeum Etnograficzne, Kraków. 1450 -1650, "Rocznik Muzeum Etnograficznego w Krakowie" złotogłowie góralskie, chłopski l. I, s.9-74. 1974 Stattlerówna Historyczne rodowody Etnograficznego Maria niektórych w Krakowie" polskich strojów luduwych, "Rocznik Muzeum t. 5, s. 17 - 30. 1902 Hafciarstwo ludowe w okolicach Ojcowa, "Wisła" R. 16, s. 44-56. ludowe w Polsce ... w druku Stroje ludowe w Pol.~ce w fotogramach Stanisława Gadomskiego, wstęp B, Bazielich, Stroje Fundacja Strój i tkanina 1972 Kultury Wsi, Warszawa. ludowa ... Strój i tkanina llldowa Mazowsza w Płocku" z. 3. Szewczyk Zdzisław 1971 Strój ludowy, w: Monografia s. 171 - 211. Świeży Janusz 1954 Stroje ludowe Lubelszczyzny, powiatu Płockiego, "Rocznik myśleniekiego. Wydawnictwo Ziemia Muzeum myślenicka, Sztuka, Warszawa. Mazowieckiego t. 2, Kraków, �209 Świętek Jan 1892 Lud nadrabski (od Gdowa po Bochnię), Kraków. Tetmajer Włodzimierz 1904, 1909 Ubiory ludu polskiego, Komisja Antropologiczna Akademii Umiejętności, Kraków. Turnau Irena 1966 Źródła ikonograficzne do nowożytnej historii produkcji i konsumpcji. Próba klasyfikacji, "Kwartalnik Historii Kultury Materialnej" nr 1, s. 49 - 64. Kultura materialna Oświecenia w rycinach Daniela Chodowieckiego, Ossolineum, 1968 Wrocław. Moda a odzież - zmienność i długie trwanie, "Kwartalnik Historii Kultury 1974 Materialnej" nr 1, s. 87 - 99. Wpływ szlacheckiej i mieszczańskiej odzieży na polski ubiór ludowy w XVI - X IX 1977 wieku, "Polska Sztuka Ludowa" nr 2, s. 67 -78. Gospodarcza i społeczna historia odzieży. Siódma koriferencja Fundacji Pasolda 1986 w Londynie 18-20 września 1985, "Kwartalnik Historii Kultury Materialnej" nr l, s. 180 - 182. Ubiór narodowy w dawnej Rzeczypospolitej, Instytut Historii Kultury Materialnej 1991 PAN, Warszawa, s. 99 - 132 (Odzież chlopska). History of dress ill central and eastern Europe from the sixteenth to the eighteenth 1991 century, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN, Warszawa. European occupational dress, Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Warszawa. 1994 Tyrowicz Ludwik Podstawowe wiadomości z dziejów ubioru, Centralny Zarząd Szkół Artystycznych, 1957 ł,ódź. Udziela Seweryn 1925 Pasy srebrne, "Lud" t. 24. 1930 Ludowe stroje krakowskie i ich krój, Muzeum Etnograficzne w Krakowie, Kraków. 1932 Ubiory ludu polskiego, PAU, Kraków. 1936 Ho,liy kurpiowskie, Muzeum Etnograficzne w Krakowie, Kraków. Wójcik Adam 1965 Strój Pogórza II, w: Nad rzeką Ropą, Kraków, s. 175-194. Zborowski Juliusz 1930 Moda i wieś góralska, "Ziemia" nr 19. Zieńkowicz Leon 1841 Struje ludu polskiego, Paryż. Żygulski Zdzisław 1974 Somatyczne i semiotyczne uwarunkowanie mody ubiorów, "Kwartalnik Historii Kultury Materialnej" nr 1, s. 107 - 112. Barbara Bazielich THE STUDY OF FOLK CLOTHES AND COSTUMES IN POLAND (Summary) Even though Polish folklorists have not written any monograph or prepared any album of folk costumes, the problematic of folk clothing have been considered and recognized as important for more than two hundred years not only by folklore scholars, ethnographers or artists, but also by historians, geographers, sociologists, historians of costumes, and representatives of other 14 - Lud I. LXXVIII �210 disciplines. Their texts - articles of varying length - have been published in scholarly journals and more popular magazines, in the monographs of some regions, in separate volumes or in studies on folk culture and art. The earliest publications were mostly collections of graphics and color plates as weJl as descriptions of whole costumes or their elements. They emphasized the form of costumes, their arrangement, colors, ornaments, type of fabric and differences related to sex, age, and specific use. After some time scholars have been also specified archetypes and common and differentiation features of Slavs as well as regional identities. Although at the turn of the century various authors noticed also other aspects of folk costumes, e.g. their makers, fashions, hygiene or the relations to clothing of other social groups, such subjects were examined very rarely. Only after World War II the problematic of research has considerably expanded, including, in particular, the issues stemming from social differentiation and changes in time. Such progress was inspired by the project of the Polish Ethnological Society to publish the At/as of Polish Fo/k Costumes in the form of monographic fascicles about individual regions, and by the Section of Folk Art of the State Institute of Art, later transformed into the Institute of Polish Art of the Polish Academy of Sciences, which registered the artifacts of folk culture all over the country. Thanks to all that, both the field of research and scope of topics have expanded, thus also - due to influcnces from related disciplines of scholarship - enhancing the methods of studying folk costumes. Trans/. M. Wilczyński � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/7ce5ef2a7734c110696cf0018d8f5c39.pdf e29b87399ac07de64278d58b43c302ea Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1146 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1971 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1055 Title A name given to the resource Badania nad procesami integracji kulturowo-społecznej na Mazurach i Warmii / LUD 1971 t. 55 Description An account of the resource LUD 1971 t.55, s.45-52 Creator An entity primarily responsible for making the resource Szyfer, Anna Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud. t. 55, 1971 ANNA SZYFER BADANIA NAD PROCESAMI INTEGRACJI KULTUROWOSPOLECZNEJ NA MAZURACH I WARMII Problematyka przemian kulturowych jest obecnie jednym z głównych nurtów badań etnograficznych i socjologicznych. Poczesne miejsce zajmują w niej problemy Ziem Zachodnich i Północnych. Od paru lat (od roku 1965) tematykę tę podjął również Ośrodek Badań Naukowych im. W. Kętrzyńskiego w Olsztynie gromadząc i analizując materiały tak empiryczne (oparte na wieloaspektowych badaniach terenowych), jak i archiwalne (dane demograficzne, ekonomiczne itp.) dotyczące szeroko pojętej problematyki współczesnych przemian społeczno kulturowych wsi mazurskich i warmińskich. Region Mazur i Warmii, jeden z terenów odzyskanych po roku 1945, przedstawia specyficzną sytuację ludnościową, a co za tym idzie - kulturową. Tu bowiem przed 25 laty przybyły grupy osadników (określam tu ogólnie zarówno osadników jak i repatriantów) z różnych regionów. Przyniosły one ze sobą całe bogactwo własnych, sobie właściwych wzorów zachowań kulturowych i wytwory tych zachowań ze wszystkich dziedzin kultury tradycyjnej i życia społecznego wsi. Wymieszały się one w poszczególnych wioskach z elementami kultury znajdującej się na tych terenach ludności autochtonicznej - Mazurów i Warmiaków. "Bagaż kulturowy" tych grup różnił się wielokrotnie od siebie zarówno stopniem tradycyjności form, jak i ich bogactwem i barwnością. Różnił je też poziom cywilizacyjny. Zderzenie tych różnorodnych wzorów prowadziło do obserwacji i oceny ich przez poszczególne grupy, wreszcie - w długim często procesie do odrzucenia jednych, a akceptowania i asymilacji innych. Tworzył się w ten sposób wspólny dla wszystkich mieszkańców wsi nowy model. I właśnie całe bogactwo tej problematyki zderzenia wzorów kulturowych wyróżnia lo proces przemian kultury tradycyjnej wsi centralnej Polski od terenów Ziem Zachodnich. Jak wykazały badania, specjalnie �46 ANNA SZYFER interesującymi okazały się dodatkowo te tereny, na których w skład "mieszanych" wsi weszła również, zamieszkała tam, ludność autochtoniczna. Bowiem ich wzory zachowań odbiły się naj silniej na pozostałych grupach. Ponieważ taka właśnie sytuacja charakteryzuje Mazury i Warmię, stąd konieczne było podjęcie tej problematyki we wsiach olsztyńskich. Równocześnie stanęliśmy przed faktem prawie zupełnego braku dokumentacji kultury tradycyjnej ludności autochtonicznej 1, w związku z czym zaistniała konieczność podjęcia równoczesnych badań nad formami tradycyjnymi kultury Mazurów i Warmiaków tak, aby zrekonstruowany tradycyjny model mógł służyć jako punkt odniesienia zachodzących przemian. Prace nad kulturą tradycyjną stanowią drugi nurt prac etnograficznych OBN oraz Komisji Etnograficzno-Socjologicznej naszego towarzystwa naukowego. Końcowym efektem będzie tu zbiorowa monografia kultury ludowej Mazurów i Warmiaków. Trzeci nurt stanowią podjęte obecnie badania nad społeczno-kulturowymi przeobrażeniami małych miast (niepowiatowych) naszego regionu. Jako przykładowe wytypowane zostały trzy miasteczka: Ryn pow. Mrągowo, Bisztynek pow. Biskupiec Reszelski i Lidzbark pow. Działdowo. Każde z nich reprezentuje inny typ pod względem struktury społecznozawodowej ludności i ich pochodzenia. Łączy je natomiast wielkość (2-4 tysiące mieszkańców), dawność i ciągłość praw miejskich, oraz peryferyjny charakter w stosunku do dużych ośrodków. Skomplikowana problematyka tych badań zdecydowała, tak jak i przy temacie pierwszym (omówię to później), o konieczności potraktowania go kompleksowo przez ekonomistów, demografów, socjologów i etnografów. Wracając do pierwszego, najbardziej zaawansowanego nurtu prac (ukończone zostały już badania terenowe obejmujące 10 wsi na Warmii i 15 na Mazurach, łącznie ok. 1000 respondentów), tj. badań nad procesem przemian i integracji kulturowo-społecznej należy jeszcze raz podkreślić ich specyficzność związaną z terenem. Chciałabym tu pokrótce pokazać główne problemy tej tematyki. Przyjmując kulturę, a więc i kulturę tradycyjną, jako funkcjonalną i strukturalną całość, w której wszystkie elementy są ze sobą powiązane i współzależne, badania prowadzone były poprzez analizę i obserwację historycznie i społecznie ukształtowanych zachowań kulturowych i ich wytworów. Pierwszym pytaniem stawianym wobec uzyskanych w ten sposób materiałów empirycznych było pytanie o k i e r u n e k zachodząZob.: Anna Szyfer, Badania nad tradycyjną kulturą oraz gwarą Mazur i Warw: Stan i potrzeby nauk spolecznych na Warmii i Mazurach, Olsztyn 1966, s. 58-69. l mii, �Badania nad procesami integracji na Mazurach i Warmii 47 cych przemian w procesie ścierania się ze sobą wzorów zachowań zarówno tradycyjnych poszczególnych grup, jak i niesionych przez źródła masowego przekazu nowych wzorów kultury masowej. Można wyróżnić było tu trzy kierunki: 1. ujednolicanie się wzorów wszystkich grup pod wpływem kultury masowej i wszystkich wiążących się z tym czynników przy równoczesnym zaniku form tradycyjnych; 2. ujednolicanie się w niektórych dziedzinach (przejściowo) wzoru tradycyjnego, którejś z grup, akceptowanego przez grupy pozostałe (dotyczy to np. technik związanych z gospodarstwem domowym, przetwórstwa, zwyczajów, elementów folkloru itp.); 3. pozostawanie grup, szczególnie w pierwszym okresie po osiedleniu, przy własnych, tradycyjnych wzorach zachowań. Należy tu przy tym podkreślić, że formy tradycyjne odegrały w specyficznej sytuacji ludnościowej rolę wyraźnie pozytywną. Przez stwierdzenie bowiem przy wzajemnej obserwacji podobieństw i zbieżności własnej kultury, pozwalały na większe zaufanie grup do siebie, a w konsekwencji na szybsze zżycie się grup na wsi, na większą intensywność procesu integracji społecznej. Te trzy, różne wartościowo, równolegle przebiegające procesy każą zastanowić się nad c z y n n i k a m i determinującymi je. Analiza wskazuje, że są one dwojakie. Pierwsze określić możemy jako czynniki zewnętrzne - e g z o g e n i c z n e, wypływające tak z konsekwencji zmian ustrojowych Polski po r. 1945, jak i z postępujących procesów urbanizacji i industrializacji. Czynniki te oddziaływują na podstawowe elementy struktury kultury wsi - można by powiedzieć szkielet - takie jak struktura społeczno-zawodowa, struktura gospodarstw i rodziny, instytucje formalne (szkoła, organizacje społeczno-polityczne, kółko rolnicze, parafia), źródła masowego przekazu. Dopiero poprzez nie, jak gdyby wtórnie, działają te czynniki na poszczególne zachowania kulturowe i ich wytwory składające się na wzory codziennego życia. Można mówić np. o takim przykładowym ciągu zmian: wzrost industrializacji - zmiany w strukturze zawodowej wsi i rodziny - dojazdy do pracy - inny podział pracy w rodzinie - inne wzory spędzania czasu, inny stosunek do obrzędów, autorytetów itp. Ale na zmiany w poszczególnych zachowaniach oddziaływuje w sposób ważki jeszcze inny typ czynników, które można by nazwać wewnętrznymi - e n d o g e n i c z n y m i. Działanie ich zależne jest od składu ludnościowego poszczególnych wsi, a co za tym idzie - zmiennej dominacji poszczególnych grup. Czynnikami, nazywanymi przez nas jako wewnętrzne, są historycznie i społecznie ukształtowane wzory tradycyjnych zachowań kulturowych �48 ANNA SZYFER tych grup ludnościowych. Można by je podzielić wg stosunku do nich grup na: z a s t a n e - charakterystyczne dla wszystkich grup osadniczych, wyłączając autochtoniczną; w ł a s n e - charakterystyczne dla poszczególnych grup; o b c e - wzór jednej grupy dla grup pozostałych. Oddziaływują one na poszczególne zachowania. Np. w trakcie ujednolicenia się wzorca kultury dla danej społeczności lokalnej następuje wybór któregoś z nich, a odrzucenie pozostałych. Analiza tego procesu, w czasie którego następuje naruszenie stabilności jakiegoś wzoru, rozchwianie zachowań jednolitych pod względem jakościowym (część osób zachowuje się według starego wzoru, a część nowego), narastanie zachowań stosownie do nowego wzoru, wreszcie przejście całkowite do wzoru nowego, pozwala na obserwację powstawania nowych form w trakcie ich stawania się. W odniesieniu do poszczególnych wzorów zachowań kulturowych można przy tym mówić o zmianie miejsca w całości, o zmianie funkcji danego zachowania w stosunku do pozostałych, wreszcie o zaniku niektórych elementów treści. Dobrym przykładem mogą tu być zachowania związane z obrzędowością - cyklem zwyczajów i obrzędów związanych z zakończeniem prac żniwnych. Znane i utrzymywane przez większość grup, straciły jednak one swoją magiczno-obrzędową funkcję, zubożyły się w treści i wreszcie z miejsca istotnie ważnych w życiu społeczności cbrzędów przesunęły się do roli imprezy rozrywkowej, często organizowanej przez instytucje formalne wsi. Bardzo rzadko można obserwować sytuację, kiedy kierunek oddziaływań jest odwrotny. Czynniki nazywane przez nas wewnętrznymi - wzory zachowań - oddziaływują na podstawowe elementy struktury kulturowej wsi. Można to obserwować szczególnie w dziedzinie zachowań tradycyjnych związanych z życiem społecznym. I tak np. silne tradycje "śpiewackie" którejś z grup zmuszają jak gdyby instytucje formalne wsi do organizowania zespołów czy chórów (przykład wsi Butryny, gdzie tradycja rodzin warmińskich i osadników z Pomorza zdecydowała o istnieniu bardzo dobrze działającego zespołu teatralno-chórowego). Innym z pytań problemowych, które można postawić po ustaleniu k i e r u n k ó w zachodzących przemian i c z y n n i k ó w je determinujących, jest sprawa c z a s u ich trwania. Zebrany materiał pozwala na wydzielenie trzech okresów: 1 - tuż po osiedleniu (1945--1947), 2 wokoło dziesięć lat później, oraz 3 - lata bieżące - dla procesów jeszcze nie zakończonych. Spróbuję scharakteryzować te okresy uwzględniające równocześnie jakościową wartość tych zmian rozumianych jako kierunek. W okresie pierwszym zachodzące przemiany są wyraźnie jednolite kierunkowo. Prowadzą do przyjęcia przez wszystkie grupy niektórych wzorów zachowań �Badania nad procesami integracji na Mazurach i Warmii 49 i szczególnie wytworów zachowań zastanych związanych z domem mieszkalnym, obejściem, technikami rolniczymi, hodowlanymi itp. Były to elementy kultury ludności autochtonicznej, Mazurów i Warmiaków. Wiązało się to z koniecznością przystosowania się i adaptacji do miejscowych warunków i "bazy materialnej". Można tu więc mówić o zastanych domach i częściowo ich urządzeniu, o narzędziach rolniczych czy koniecznych ze względów klimatyczno-glebowych typach upraw czy hodowli. Znamiennym jest, że wszystkie prawie zapożyczenia z tego okresu odnoszą sit~ do dziedziny kultury materialnej. Okres drugi (również wg oceny samych respondentów) miał miejsce wokoło 10 lat po osiedleniu (1955-57). Charakteryzują go już procesy różnokierunkowe i o różnej wartości. Będzie miało tu więc miejsce zarówno ujednolicenie się wzoru z tradycyjnych form różnorodnych, różnych grup, przez wybór jednej z nich, jak i zarzucenie poszczególnych form tradycyjnych przez grupy na korzyść formy wspólnej, ale już charakterystycznej dla kultury masowej. Oba te procesy wymagały czasu do obserwacji, oceny i akceptacji wzorów zachowań i dlatego rozpocząć się mogły dopiero po pewnym okresie od osiedlenia. A oto przykłady: 1. Stawianie snopków na polu miało w różnych regionach rozną formę. Na omawianym terenie poszczególne grupy początkowo stosowały tradycyjną dla siebie formę. Po dłuższej obserwacji zaczęto stosować ogólnie dwie formy: mazurską - stygi (10 par snopków opartych o siebie) oraz wileńskie stawianie "w koło". Sprecyzowało się przy tym stosowanie tych form i pierwsza, uważana za dobrą do szybkiego wysychania zboża, stosowana była w pogodę suchą, druga zaś nadawała się lepiej \V czasie deszczu, gdyż chroniła zboże przed zamoknięciem. 2. Przygotowanie pokarmów i przechowywania żywności również ujednoliciło się. Większość potraw charakterystycznych dla poszczególnych grup przyjęły do swojego jadłospisu grupy pozostałe. Tylko potrawy wyraźnie obrzędowe, jak np. wileńska kutia, czy warmińska breja spotkały się z dezaprobatą pozostałych grup i przygotowywane są wyłącznie wewnątrz danej grupy i to przez pokolenie starsze. Ujednolicił się też, na wzór warmiński, sposób przechowywania żywności - weszło w "modę" wekowanie. 3. Również różnorodne typy wozów (często przywiezionych przez osadników) ujednolicono przyjmując wzór warmiński. Zdecydował tu wzgląd praktyczny. Swietnie scharakteryzował to jeden z respondentów pochodzący z Wołynia: " ... miejscowe warmińskie wozy są lepsze, bo szersze i krótsze, nasze były za długie i wąskie, to się wywracały na tych drogach ..." 2 (Ramsowo). 2 4 - Wieś Ramsowo pow. olsztyński. Lud, t. 55, 1971 �50 ANNA SZYFER 4. Również z dziedziny kultury społecznej, z zachowań związanych z obrzędowością doroczną, można podać ciekawe przykłady. Np. początkowo zespoły chodzących w okresie Nowego Roku maszkar zwierzęcych rekrutowały się z jednej grupy i według jej wzorów "kolędowały". Zwyczaj chodzenia po rogalach zachował się wśród ludności warmińskiej bardzo dobrze i w formie bardzo archaicznej. W ciągu paru lat po osiedleniu do grupy warmińskiej dołączyli się przedstawiciele innych grup kultywując ich formy, ale wzbogacając je o niektóre elementy swojej formy zwyczaju, np. piosenki czy postacie. (Zwyczaj ten zresztą do dzisiaj zachował żywotność we wsiach o dużym odsetku ludności warmińskiej). Podobnie wyglądała sytuacja ze zwyczajem wielkanocnym - chodzeniem po smaganiu, przy czym przedstawiciele grup osadniczych wchodząc w skład zespołów wzbogacali ten zwyczaj a "oblewanie" wodą. Okres trzeci - to lata bieżące. Obejmuje on procesy jeszcze nie zakończone, trwające. Są one w zasadzie jednokierunkowe - prowadzą do zaniku takich tradycyjnych wytworów, jak niektóre wierzenia i część folkloru. Można tu jednak, choć sporadycznie, obserwować przyswajanie niektórych wierzeń i literatury przez poszczególne grupy. Odnosi się to np. do poznawania i opowiadania wierzeń i legend związanych z charakterystycznymi miejscami w okolicy, jak jeziora, głazy, zamki, przejmowanymi przez grupy osadnicze od ludności autochtonicznej (np. na 600 respondentów przeprowadzonej z osadnikami ankiety 65~/o podało, że zna i opowiada miejscowe legendy). Oczywiście wszystkie te procesy są niejednorodne dla całego omawianego terenu i dla każdej nieomal wsi mają trochę inną wartość. Zależy to, jak mówiłam już wyżej, od substratu ludnościowego danej społeczności lokalnej. Niemniej można przyjąć tu jakieś prawidłowości. Najsilniej oddziaływują tradycyjne wzory zachowań grupy autochtonicznej, dlatego dominacja tej grupy wywiera silny nacisk na obraz wzorow zachowań kulturowych wsi, w których występują. Warto tu przypomnieć, że w tak zwanych polskich, to znaczy historycznie zasiedlonych ludnością polską powiatach Warmii (olsztyński, biskupiecki), marny we wsiach powyżej 50'°/~ludności miejscowej, a w powiecie olsztyńskim odsetek ten osiąga w wielu wsiach powyżej 80%. We wsiach mazurskich procent ten jest mniejszy i sięga przeważnie 20~/0:. Dynamika procesu przemian i ich jakościowego wyniku w zależności od sytuacji ludnościowej jest jednym z pytań stawianych przez nas w pracach nad przemianami wsi i małych miast. W tym celu wsie dobierane były do badań między innymi według struktury pochodzenia ich ludności, a wszystkie badane wsie podzielone zostały na kategorie stosownie do odsetka ludności autochtonicznej. Problematyka ta jest bardzo interesująca. Chciałam tu tylko zwrócić �Badania nad procesami integracji na Mazurach i Warmii 51 uwagę na fakt niezmiernie prężnego wzoru grupy autochtonicznej. Można bowiem jego oddziaływanie obserwować już wszędzie tam, gdzie odsetek tej ludności sięga zaledwie 20'O/~. Przejmowar:ie wzorów tej grupy można obserwować w większości dziedzin; np. we wsiach o przewadze warmińskiej obserwujemy przejmowanie wzorów zachowań nawet w odniesieniu do niektórych wierzeń (kłobuk, mara, czary, wierzenia i legendy związane z charakterystycznymi miejscami). Wszystkie te aspekty badań nad przemianami wsi i małych miast naszego województwa - pytania o kierunek przemian, czas trwania i czynniki determinujące je - stwarzają konieczność oświetlenia tej problematyki wszechstronnie. Zdecydowało to o prowadzeniu zarówno badań jak i analizy kompleksowo, a więc przez takie dyscypliny nauk społecznych, jak ekonomika wsi, demografia, socjologia i etnografia. Postulat łączenia wysiłków kilku dyscyplin naukowych wysunięty został przez wielu etnografów już dawniej 3. Spróbowaliśmy w warunkach olsztyńskich postulat ten zrealizować praktycznie. I tak analizę struktury ludności pod względem wieku, płci i pochodzenia przeprowadzają z nami demografowie, badanie struktury gospodarczej wsi robią ekonomiści rolnictwa, analizę instytucji wiejskich - socjolodzy (jeden z socjologów badał również problem starzenia się ludności wsi). Badania prowadzone były po wspólnym uzgodnieniu tematyki w tych samych wsiach i często u tych samych informatorów. Poza pracami terenowymi, w ramach Komisji Etnograficzno-Socjologicznej i Komisji Nauk Ekonomicznych naszego Ośrodka problemy wynikające z badań dyskutujemy wspólnie. Organizujemy również coroczne spotkania naukowe poświęcone tematyce współczesnych przemian wsi i małych miasteczek województwa olsztyńskiego, w których każda z wymienionych dyscyplin bierze czynny udział (takie seminaria odbyły się w latach 1969, 197'0i 1971 w Waszecie k. Olsztynka). Wydaje się, że ten kompleksowy sposób badań i prac spełnia w praktyce postulowaną integrację nauk społecznych, a nam pozwala w sposób wszechstronny i pełny oświetlić badaną problematykę. SIedzenie procesów przemian współczesnych zachodzących na wsi olsztyńskiej we wszystkich ich aspektach, przygotowywanie analizy i opracowania ma znaczenie dwojakie: teoretyczne - jako wkład do badań nad kulturą i jej przemianami; i praktyczne, gdyż wykrycie i zrozumienie wszystkich bodźców determinujących procesy zmian powinno pomóc praktykom w ukierunkowaniu i intensyfikacji tych procesów. 3 nych. Np. prof. prof.: J. Bursztę, K. Dobrowolskiego, A. Kutrzebę-Pojnarową in- �52 ANNA SZYFER ANNA SZYFER RESEARCH INTO PROCESSES OF SOCIO-CULTURAL IN MASUP..IA AND VAHMIA INTEGRATION (Su m mary) The problem of cultural changes taking place in rural areas is one of the major preoccupations of ethnography. 'This is especially interesting in the Western and Northern regions of Poland, which possess a highly specific population structure. It was here that various ethnic groups came to settle from different parts of the country, bringing with them their own characteristic pattems of social and cultural behaviour. The complex processes of Cc1l1tactsbetween the various patterns and the formation of a common model from the original mosaic, the general mechanisms and dynamics of these phenomena, provide a fascinating field of study. These processes are additionally complicated in those regions, whel'e besides the newcomers there is an autochthonic population. In such cases it often occurs, that the culture of the autochthonic group is accepted as the common model. For a number of years the W. KętrzyJisJ<i Research Centre has conducted investigations into the economic, population, social and cultural aspects of the Varmia region, which is typical of the problems mentioned above. By taking into account the results and empirical materials supplied by such spheres as economics, demography and sociology, it is possible to elucidate by ethnographical analysis the cultural changes taking place there, :md also to establish the factors which determine them. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/f801bd87e0907f28f57f8321df8308d4.pdf c44b87d9afbbf8b08ce4c18d21b51abd Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:76 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1954 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:61 Title A name given to the resource Badania nad przeszłoscią kulturalną opoczyńskich miasteczek / LUD 1954 t.41 Description An account of the resource LUD 1954 t.41 s.439-498 Creator An entity primarily responsible for making the resource Dekowski, Jan Piotr Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 438 Biskupice 114;;, " ..• okólnik czyli ogrodzenie stajni z chrustu ... " r. 1793 - Domaniew 1146. gumien wprost od' ZAKOŃCZENIE. Z 'przedstawionej analizy zabudowań dworskich i dworskiego inwentarza ruchomego wynika, że materiał źródłowy, na podstawie którego oparto badania, jest bardzo ogólnikowy. Nie zawiera istotnych wiadomości, potrzebnych do bliższego naświetlenia zagadnienia. Inwentarze i rewizje dóbr były głównie nastawione na przedstawienie dochodowości z dóbr ziemskich (poprzez szczegółowe opisy majątku i powinności) 1147, dlatego nie ujmowano w nich spraw (czasem wyjątkowo podawano), które temu celowi riie służyły. W materiale źródłowym bal'dzo dobitnie podkreśla się używanie żelaza. Podaje się: okucia drzwi, i okien, cZęści narzędzi rolniczych i urządzeń, wynika z tego, że surowiec ten musiał być wówczas drogi i mało rozpowszechniony. Podkreśla się także używanie produktów zagranicznych jak np. szkła francuskiego, zamków gdańskich itp. Z opraJcowanych \Zagadnień dotyczących budownictwa dworskiego wynika, że w badanym czasok,resie buduje ,się przeważnie z drzewa. Pewnym postępem jest wprowadzenie już na początku XVIII wieku podmurowania (z kamieni lub cegieł) od fundamentów w nowo powstających budynkach. Brak prawie zupełnie domów z cegieł. Dachy kryje się przeważnie słomą (rzadziej szkudłami i gontami). W narzędziach rolniczych obserwuje się pewien postęp techniczny, nie widać go natomiast w Ul'ządzeniach przemysłowych i sprzętach. 1145 1146 C. P. 155 s. 19. C. P. 155 s. 12. 1147 Dla potwierdzenia podaje się przykładowo następującą wiadomość źródlową C. P. 127 'r. UV77 s. 142 w. zajezierze: ••...idzie podle tej wioski gościniec wielki do różnych miast, gdyby tam karczmę 'i. stajnię wjezdną zbudowano byłby stąd pożytek znaczny dworowi". JOZEF BURSZTA ZAGADNIENIE "NAWSIA" W OSADNICTWIE WIEJSKIM T re ś ć: 1. Nawsie w dotychczasowych badaniach osadniczych. 2. zagadnienie. 3. Nawsie jako element osadniczy.. ~. C~ bY~o nawsie? 5. Dzieje nawsia jako własności gromadzl{1eJ. 6. HlStona osadnictwa na nawsiu. - Rzemieślnicy, biedota. osady przemysłowe. 7. P,rzykład roli nawsia w osadnictwie najnowszym. 1. Nawsie w dotychczasowych osadniczych badaniach W badaniach nad osadnictwem wiejskim rozwinęły się w nauce polskiej, biorąc z grubsza, dwa równoległe kie~nki. Jedn~. jest kierunek wywodzący się z historii, drugi z geografii. Posługurą SIę o~e ~o części odrębnymi metodami i stawiają po części odrębne zagadmen~a. Kierunek historyczny badań osadnictwa wiejskiego, przedstawIający genezę, zasięg, natężenie i .zmia~y osadnicz~ w ~oszczególny~h okresach osadnkzych (przedkolomzacYJnym, kolomzacYJnym, osadmctwa XVI-XVIII w. oraz okresu zaborów), kładł główny nacisk na zagadnienia gospodarcze, prawno-polityczne i etniczne. Kierun~k ten uwzględniał materiały kartograficzne o tyle, o ile było to kome~zn.e, głównie zaś dla ustalenia podziałów administracyjnych. Zagadmema zaś kształtów osiedli były tu uboczne 1. Kierunek geograficzny zwrócił główną uwagę na wyjaśnienie zależności ilości i gęstości zaludnienia oraz morfologii osadniczej od warunków geograficzno-fizycznych: ukształtowania terenu, wód, szaty roślinnej, gleby i klimatu. Z tego kierunku wyszły właśd~e zainte:esowania morfologią osadniczą, tu też opracowano typologIę kształto~ osad 2. W badaniach tego kierunku dominuje zainteresowanie czynm1 Zob. A. Stadnicki, T. Wojciechowski, O. Balzer, K. Potkański, F. Bujak, W. Semkowicz, H. Łowmiański, K. Tymieniecki, S. Arnold, K. Dobrowolski, T. Tyc, Z. Kozłowska-Budkowa, S. Ingiot, F. Persowski,J. Masłowski, Z. Kaczmarczyk. 2 st. Lencewicz, St. Pawłowski, a zwłaszcza B. Zaborski, M. Dobrowolska, M. Kiełczewska. �441 440 kiem geograficznym. Przy dominacji tego zainteresowania ubocznymi stały się znów zagadnienia prawne i polityczne, a także gospodarcze (np. ustrój gruntowy osad wiejskich). Zapewne w wyniku nieuwzględniania czynników gospodarczych (ustroju gruntowego) chronologia osad wiejskich nie jest jeszcze ostatecznie opracowana, a w ich typologii dominują prawie wyłącznie elementy geometryczne' (np. okolnica, owalnica, widlica, szeregówka, rzędówka itp.). Można by znaleźć sporo takich zagadnień osadniczych, które były stawiane i rozwiązywane tylko w obrębie jednego z tych kierunków, przy czym w obrębie drugiego z nich mogły się w ogóle nie pojawić. Z drugiej znów strony można wśród tych zagadnień znaleźć takie, które nie dadzą się należycie rozwiązać ani w obrębie tylko jednego, ani drugiego kierunku, chociaż tak je traktowano, lecz dopiero przy połączeniu metod i wyników obu tych kierunków. Do takich należy omawiane tu zagadnienie "nawsia" w osadnictwię wiejskim. Aczkolwiek należy ono merytorycznie, jak niźej zobaczymy, do obydwóch wspomnianych kierunków, pojawiło się dotąd tylko w obrębie badań historycznych, zwłaszcza historyczno-prawnych. Do niedawna spotykaliśmy tylko sporadyczne wzmiapki o nawsiu w pracach nielicznych historyków polskich. Tak więc St. K u t r z e b a "fil swoim podręczniku ustroju Polski mówi o nawsiu we wsiach okresu kolonizacyjnego jako o placu wiejskim. "W środku lub na końcu wsi - czytamy w wymienionym podręczniku - ulica nieco się rozszerzała; tam znajdował się kościół, o ile go wieś miała, i kramy oraz jatki wiejskie (rzeźnik, piekarz, szewc, kowal). Zwało się to nawsiem" 3. W tej definicji możemy wyczytać podsumowanie danych z dokumentów lokacyjnych wsi okresu tzw. kolonizacji na prawie niemieckim. Podobne określenia spotykamy u innych. K. P o t k a ńs ~ i . w j~dnym. mi.ejscu powi.ada a "nawsiu czyli placu", w innym m~w~ ~ o~I~dl~mu SIę n~ nawSlu zagrodników, karczmarzy czy w ogóle rzemIeslmkow . F. B u Jak w monografii wsi Żmiąca określa tamte~s~e nawsie jako "wąską przestrzeń między główną drogą przez WIes.prowa~zącą, .a płynącym obok potokiem" 5. J. C z u b e k pisząc o naJ starszeJ CZęŚCIZakopanego, zwanej Nawsiem, mówi, "że ta nazwa wszędzie, nie tylko w Zakopanem, oznacza środkową, najważniejszą część osady" 6. F. P o p i o ł e k w związ~u z omawianiem wsi Nawsia S. K u t r z e b a, Historia ustroju Polski, Lwów 1905, s. 32. 4.K. P o t kań s k i, Pisma pośmiertne, T. 1., Kraków 1922, s. 187, t. II. Krakow 1924, s. 364. 5 F. B u jak, Zmiąca, Kraków 1903 s 50 6 J. C z u b e k, Początki i nazwa Z~ko~an~go ("Rocznik Podhalański", Zakopane-Kraków 1914-1921, s. 57). 3 '. I ,,;;.c w Beskidzie Śląskim pisze, że owo "Nawsie było pierwotnie CZęSClą wsi Jabłonkowa, miejscem, w którym spędzano bydło na pastwiska. Takie ,Nawsie' miała każda wieś" 7. Nie ma potrzeby cytować kilku dalszych autorów piszących o nawsiu, gdyż powtarzają oni podane wyżej określenia. Określenia te są zbyt lakoniczne, nie zawsze zgodne, i właściwie nie wiele wyjaśniają. Podobnie j.est z danymi zawartymi w słownikach. Rzecz ciekawa, że Słownik L i n d e g o tego słowa nie zawiera. Słownik języka polskiego K a rł o w i c z a, Kry ń s k i e g o i N i e d ź w i e d z k i e g o podaje: "Nawsie, nawieś, nawsisko. 1. Puste części wsi, służące zwykle za pastwisko; łąka przy drodze; przestrzeń ziemi, będąca wspólną własnością, znajdująca się między dwoma rzęda61ichałup, a obejmująca, prócz drogi, jeszcze i pastwisko; pole gminne; pole pod wierzbami wśród wsi. 2. Wieś właściwa. 3. Nazwa niektórych zagród i pól gazdowskich, położonych zwykle w samej wiosce" 8. Mniej więcej to samo powtarza współczesny mu Słownik gwar polskich J. Kar ł ow i c z a, dodając do powyższych określeń jeszcze jedno, mianowicie, że nawsie to "punkt, w którym wieś jest najbardziej sobą, wieś właściwa". Określenia powyższe, jaK widzimy, są wieloznaczne i wyrażają zapewne nie tylko pierwotną treść tego słowa, ale wszelkie nowsze przesunięcia jego znaczenia. Ostatnio Jan G e rl a c h poświęcił nawsiu specjalny artykuł 9. Jest to pierwsza w nauce polskiej próba wyjaśnienia nie tyle pochodzenia, ile charakteru i roli nawsia we wsi staropolskiej zwłaszcza w związku z gosppdarczym zróżnicowaniem ludności wiejskiej. Gerlach stawia zagadnienie od początku. Niezadowolony z dotychczasowych skąpych i nawet sprzecznych określeń nawsia, stawiaszereg zasadniczych pytań, na które stara się odpowiedzieć przez analizę przekazów źródłowych. Jest to jednak tylko analiza historycznoprawna, a stąd nie wyczerpująca i właściwie nie rozwiązująca zagadnienia. Gerlach wychodzi z zasadniczego, przewodniego stwierdzenia, że nawsie to wspólna własność gromadzka wsi dawnej, o czym świadczyć mają terminy łacińskie w źródłach: villa communis, planicies communis i exitorium commune. Bardzo ważną jest u Gerlacha próba lokalizacji tej wspólnej własności gromadzkiej. Autor poszukuje na7 F. P o p i o ł e k, Historia osadnictwa w Beskidzie Śląskim, Kato'vice 1939, s. 198. 8 J. Kar ł o w i c z, A. Kry ń s k i i W. N i e d ź w i e d z k i, Słownik języka polskiego, W-wa 1904, III. s. 211. 9 J. G e r l a c h, "Nawsie" Wspólna własność gromadzka wsi staropolskiej "Czasopismo Prawno-historyczne", t. IV, Poznań 1952, s, 260-273. �442 wsia w pobliżu wód zarówno stojących jak i płynących, gdyż one określały w zasadniczej mierze dawne osadnictwo wiejskie. "W osiedlach wiejskich - czytamy - chodziło głównie o to, aby było blisko wody. Zwłaszcza rzeki łączą ludzi i wskazują im kierunek łatwiejszego rozprzestrzeniania się. Dlatego też do rzeki, potoku, stawu lub ~dzawki wszyscy mieszkańcy wsi mają zapewniony dostęp. Tam me tylko czerpie się wodę na użytek domowy, ale poi się bydło i konie, moczy len i konopie, pierze się bieliznę itd.". Z tego słusznego (choć niewystarczającego) wiązania nawsia z warunkami fizjograficznoosadniczymi wynika jego pierwsza cecha, mianowicie, że "w przeważającej ilości wsi rozciąga się ono nad wodami, tak płynącymi - rzekami i potokami, jak i stojącymi - stawami i sadzawkami". Twierdzenie to uzasadnia autor szeregiem cytatów źródłowych. Na ich podstawie dochodzi do ważnego tu uzupełnienia tej cechy, mianowicie, że nawsie w wielu wsiach leży w bezpośrednim sąsiedztwie domów i dróg wiejskich. "Drugi szczegół charakterystyczny dla nawsia: z reguły zaliczane jest ono w źródłach do gruntów nieużytecznych (agri inutiles)" - czytamy dalej. W połączeniu obu cech otrzymujemy, "że nawsie to mało użyteczne i gorsze grunty położone najczęściej nad rzeką lub potokiem przepływającym przez wieś lub w jej pobliżu" ... "Stanowiły je tereny nierówne, tu i ówdzie zarosłe krzakami i chwastami, pełne wzgórków i dołów, zarzucone głazami, często podmokłe lub zabagnione, słowem, tereny bardziej trudne do uprawy". Oto istotne określenie nawsia, do jakiego doszedł Gerlach w wyniku historycznoprawnej analizy przekazów źródłowych. Poza lokalizacją Gerlach poświęca resztę miejsca omawianiu historycznej roli nawsia w związku z zawłaszczaniem go przez sołtysów i bogatych chłopów. Zasadniczy ton rozprawy Gerlacha dotyczył nawsia jako wspólnej własności gromadzkiej, będącej w okresie pokolonizacyjnym pozostałością słowiańskiej wspólnoty terytorialnej. Jako właśnie pozostałość z okresu wcześniejszego, była ona stale uszczuplana i niszczona przez zawłaszczanie, rozdawnictwo i osadnictwo. "W ten sposób pisze Gerlach dawna własność wspólna, gromadzka, przechodziła drogą zawłaszczania w indywidualne władanie". Według Gerlacha "proces zawłaszczania wspólnych niegdyś gruntów był już w tym czasie (tzn. w okresie pokolonizacyjnym - przyp. J. B.) dosyć zaawansowany". Okres kolonizacji średniowiecznej występuje tu jako zasadniczy zwrot, zapoczątkowujący niszczenie pozostałości gminnego władania ziemią. Do czasów najnowszych autor wcale nie sięga, rozpatrując zagadnienie tylko w okresie wsi staropolskiej. 443 2. Z a g a d n i e n i e. ." ".'·1 :.;f ..:J ~: W wyniku badań Gerlacha wiemy o nawsiu dużo więcej niż dotąd. Jednak mimo tego trzeba podejść do zagadnienia jeszcze raz od podstaw, nawet zarówno odnośnie genezy, lokalizacji nawsia, jak i jego roli historycznej. W wyniku bowiem analizy historyczno-prawnej wiele spraw jest tu bądź nadal niejasnych, bądź w ogóle nie postawionych. Nie wiemy więc nic bliższego o genezie nawsia. U Gerlacha, jak wiemy, jest ono tylko pozostałością z dawnej terytorialnej wspólnoty wiejskiej. Wynikałoby, że ta pozostałość trwa nadal tylko pod formą nawsia. Dlaczego jednak ta szczątkowa wspólna własność została nazwana nawsiem? Przecież prócz niego istnieje w czasach nowszych inna jeszcze wspólna własność gromadzka pod postacią pastwisk, nie nazywanych nawsiem, oraz lasów gromadzkich. Dalej, czy ta wspólna własność gromadzka w postaci nawsia była tylko właściwością wsi staropolskiej i została doszczętnie zagrabiona tak, że w czasach nowszych już jej nie spotykamy? Wreszcie, czy każda wieś staropolska będzie posiadała nawsie, czy też tylko taka (i to każda taka), która leży nad wodami i posiada w swoim obrębie grunty nieużyteczne, podmokłe itp.? Odpowiedzi na te pytania nie da analiza historyczna. Poza historyczno-źródłową definicją trzeba koniecznie określić nawsie osadniczo, to znaczy związać je z typami kształtów osad wiejskich i z ich ustrojem gruntowym, czyli z rozplanowaniem osad wiejskich. Jeżeli wszystkie wsie dadzą się morfologicznie uszeregować w pewne typy oraz związać z określonymi ustrojami gruntowymi, to powstaje zasadnicze pytanie, czy nawsie wiąźe się z każdym kształtem i każdym ustrojem gruntowym, czy tylko z niektórymi - i jakimi? Jeżeli uda się nam nawsie w ten sposób określić i zlokalizować, wówczas mapa rozplanowań wsi będzie zarazem odpowiedzią na pytanie o geograficznym jego zasięgu. Zagadnienie nawsia trzeba będzie zatem rozpatrywać z kilku stron. Zgodnie z powyższym trzeba przede wszystkim określić je osadniczo przez omówienie wszystkich zasadniczych typów morfologicznych osad wiejskich. Trzeba tu posłużyć się zarówno materiałem kartograficznym, jak też historyczno- i geograficzno-osadniczą literaturą. Określone osadniczo nawsie będzie mogło stanowić podstawę wyjściową do analizy ogólno-historycznej jego genezy, roli i zmian, tak jak one nam się ujawnią w źródłach historycznych. Trzeba będzie prześledZIĆ specjalnie rolę nawsia we "wtórnych" procesach osadniczych, to jest �445 444 takich, które zaszły w obrębie już ukształtowanego typu wsi t8. Te wtórne procesy osadnicze, na które dotąd nie wystarczająco zwrócono uwagę, odzwierciedlają w sobie dzieje zmian struktury agrarnej wsi oraz wiążą się z większością procesów gospodarczych wsi nowożytnej. Rola nawsia - jak zobaczymy - będzie tu klasyczna. Wychodząc z faktu, że nawsie spotyka się w szczątkowych formach we wsiach dzisiejszych, przytoczymy w końcu jeszcze opis nawsia w jednej wsi na podstawie badań socjograficznych. 3. N a w s i e jak o el e m e n to s a d n i c z y. Nawsie, trzeba to z góry stwierdzić, jest określonym elementem dawnego osadnictwa wiejskiego, gdyż występuje jako organiczna część osad pewnych typów. Jest to poza tym - jak już wiemy - wspólna własność gromadzka, powstała przez wydzielenie pewnych gruntów od podziału między osadników celem wspólnego korzystania z niej. Jako takie zatem, nawsie nie może być wynikiem spontanicznego rozwoju osadnictwa wiejskiego, ale musi być urządzeniem planowym, a więc powstałym bądż wraz z założeniem, bądź tworzeniem się wsi według z góry wytyczonego planu. Chcąc zatem uchwycić genezę nawsia jako elementu osadniczego musimy równocześnie rozpatrywać je w całym kontekście warunków osadniczych i techniki osadniczej danego etapu rozwoju osadnictwa wiejskiego. Gdy stwierdzimy poza tym (patrz niżej), że osadnictwo nowożytne nawsia nie stwarza, dalej, że nie występuje ono zarówno w dawnym jak i nowym osadnictwie rozproszonym (osadnictwo jednodworcze, przysiółkowe, rzędowe, szeregowe itd.), to wysuwają się tu trzy aspekty rozważań: 1. nawsie, będąc elementem określonego etapu osadnictwa wiej'skiego, musi być w jakiś sposób związane z techniką osadniczą, z poziomem rozwoju sił wytwórczych i sposobem gospodarowania, skoro pewne tereny pomija się przy podziale gruntów i pozostawia do wspólnego używania; 2. nawsie, jako część areału ziemi danej wsi, położone w zasadzie w środku osady, musi stać w jakimś stosunku do układu gruntów wiejskich. Jest więc elementem ustroju gruntowego osady i w związku z tym ustrojem trzeba je rozpatrywać; tO Wtórne proceSy osadnicze dotyczą nie tylko nawsia, ale także powstania i wzrostu przysiółków na terenie osad już istniejących. Jest to już zagadnienie odrębne. 3. jest ono wreszcie - rzecz oczywista - przez swe centralne położenie organiczną częścią kształtu osady ono po części wyznacza ten kształt i samo z kolei jest przez ten kształt wyznaczone. Sam zaś kształt osady jest, przynajmniej w jego pierwotnej postaci, wynikiem zarówno sposobu gospodarowania, ustroju gruntowego, jak i wreszcie warunków fizjograficznych na pewnym etapie rozwoju sił wytwórczych. Podejdźmy do zagadnienia wpierw od strony ustroju gruntowego i kształtów osad 11. Pod ustrojem gruntowym rozumiemy - z grubsza biorąc - układ przestrzenny parcel gruntowych jako jednostek uprawowych i własnościowych ludności danej osady. Sredniowieczna praktyka osadnicza i technika rolna wypracowały kilka takich ustrojów gruntowych. Zasadnicze z nich to: ustrój niwowy, łanowy (łanów leśnych) i pasowy 12. Okazuje się, że z danym ustrojem gruntowym 11 Będziemy tu używali terminologii kształtów wsi opracowanej przez B. Z a b o r s k i e g o w pracy: O kształtach wsi w Polsce i ich rozmieszczeniu -' "Prace Komisji Etnograficznej P.A.U.", Kraków 1926. T.erminologia ta jest u nas na ogół przyjęta, chociaż, jak zobaczymy, nie zawsze adekwatna. Konieczne są tu pewne zastrzeżenia. Mówiąc o kształtach wsi będziemy brać pod uwagę tylko zasadnicze typy, pomijając dla uproszczenia szereg form przejściowych. Pomijamy tu również szerszy aspekt geograficzny z"' gadnienia. Artykuł niniejszy, choć porusza wąskie zagadnienie, ma charakter szkicowy, zarysowujący tylko całość zagadnienia. Jest ono bowiem tego rodzaju, że chcąc na nie w pełni odpowiedzieć, trzeba by w każdym wypadku wsi danego typu wiązać dane historyczne z kartograficznymi oraz SpeCjalnymi badaniami terenowymi, a to jest niewykonalne. zastosujemy tę metodę przykładowo tylko do jednego typu wsi. t2 Odnośnie bliższych szczegółów ustroju gruntowego odsyłam do literatury: K. D o b r o w o l s k i, NajstarSIZe osadnictwo Podhala. Badania z dziej. spał. i gospodonr 20, Lwów 19~5;T e n ż e, Dzieje wsi Niedźwiedzia w pow. limanowskim etc., Lwów 1931; T e n ż e, Najstarsze kształty wsi polskiej. Spraw. z czyn. i pos. P.A.U. t. XXXIII 1928,nr 3, s. 6-8. P o tkań s k i K., Pisma pośmiertne.,t. I, II, Kraków 1922-1g24. Wiązanie kształtów osad z ich ustrojem gruntowym znajdujemy pierwszy ~az szerzej omówione w pracy W. E b e r t a, Landliche Siedelformen im deutschen Osten, Berlin 1936.Z wyróżnionych przez niego 9-ciu typów układów gruntowych na uwagę zasługują tu trzy, pochodzenia średniowiecznego: układ niwowy (Gewannfluren), dalej układ, który tu (w braku bliższej u nas terminologii) można nazwać pasowym (Gelangeiluren), oraz ustrój łanów leśnych (gereihte Hufen) (o. c. s. 42). D ob r o wo l s k i wyróżnia w Małopolsce trzy podstawowe formy układu gruntów w średniowieczu: niwowy, łanów �447 446 osadnictwa dawnego dadzą się związać niektóre tylko kształty osad. Rozpatrzmy niżej typy najważniejsze, szukając warunków osadniczych dla powstania nawsia. 'Podane wyżej ogólne stwierdzenia pozwalają na wyłączenie z góry kilku typów osadnictwa, przy których nawsie istnieć nie mnże. Do tych zaliczają się oczywiście osady jednodworcze (samotnicze) niezależnie od tego, czy powstały one spontanicznie, czy planowo oraz niezależnie od czasu ich powstania. Nawsia mieć nie mogły zarówno jednodworcze osady słowiańskie z 'szachownicą gruntów 13, rozrzucone wsie olęderskie XVI-XVIII w. z blokowym układem pól, czy też z takimże układem nowoczesne rozsiane wsie komasacyjne. Trudno jest również wiązać nawsie z małymi formami osadniczymi typu przysiółkowego, z właściwym sobie blokowym czy blokowo-pasowym układem gruntu 14. Nie będziemy zasadniczo mieć także nawsia w osadach większych o planowym układzie, ale nowszego pochodzenia. Chodzi tu w pierwszym rzędzie o powstałe w wyniku nowoczesnego osadnictwa, parcelacji i komasacji wsie szeregówki. Jedyną wspólną przestrzenią będiie tu biegnąca środkiem osady prosta szosa, przy której stoją regularnie ułożone zabudowania z przylegającymi do nich prostopadle pasami pól. Sprawa to zresztą ogólna: nowoczesne twory osadnicze mają tę szczególną cechę, ,że niezależnie od tego, czy leśnych i (nie wiadomo bliżej co określający) system zwartych gospodarstw bez z góry powziętego planu. (Dzieje wsi N., s. 7). W związku z interesującymi nas tu zagadnieniami należy wymienić jedną jeszcze pozycję, mianowicie pracę T a d e u s z a L a l i k a, pt. Pr7.e. gląd badań nad historią rozplanowania osad wiejskich w Polsce. Instytut Architektury i Urbanistyki, zeszyt 11, Warszawa 1953, skrypt powielany. Jest to bardzo pożyteczny krytyczny przegląd kompletnej literatury tego zagadnienia. Niestety z pracą L a l i k a mogliśmy się zaznajomić. dopiero po napisaniu niniejszego artykułu. 13 Osadom jednodworczym przyznaje się na ogół chronologiczne pierwszeństwo. Por.: O. B a l z e r, Chronologia najstarszych kształtów wsi słowiańskiej i polskiej, "Kwart. hist.", 24, 1910; P o t kań s k i, o. c. I, s. 214. Podobną pierwotność na terenie Litwy wykazuje H. Ł o w m i a ń s k i, Przyczynki do kwestii najstarszych kształtów wsi litewskiej, Wilno 1930. ZQb. też: A F i s c h e r, Etnografia dawnych Prusów, Gdynia 1937, s. 19. Ił W. E b e r t, Landliche Siedelformen, s. 15. Z wyróżnionych przez Eberta typów przysiółków na uwagę zasługuje ze względu na pewne podobieństwo do wsi okolnicy przysiółek placowy. Przysiółki są zazwyczaj nowszego pochodzenia i trudno oczekiwać, aby plac przysiółkowy pełnił rolę nawsia, pomijając już to, że, jako na przysiółku, nie mógł się w ogóle nazywać nawsiem. powstają jako skupione czy rozsiane, nie stwarzają wspólnej własności gromadzkiej, a więc i nawsia 15. Z układem niwowym wiążą się ulicowe i placowe kształty osad 16, a więc takie, w których szeregi domów nie ciągną się wzdłuż całego obszaru wiejskiego lecz są zgrupowane w formie ulicy, ulicy z placem pośrodku (owalnica), lub zespołu ulic (wsie wielodrożne), zazwyczaj w środku terenu wsi. Układ niwowy ma tę szczególną właściwość, że posiada wspólne pastwiska i lasy, co łącznie z przymusem niwowym stwarza z całej osady silny związek gospodarczo-społeczny, czego brak np. we wsiach łanów leśnych 17. U l i c ów k i wykazują dwie formy: z placem pośrodku i bez niego. Ulicówki bez środkowego placu' ze względu na swój kształt nawsia posiadać nie mogą. Ze względu jednak na niwowy układ gruntów, pozwalający na istnienie wspólnych pastwisk powstaje pytanie, czy możemy tu znależć taką wspólną gromadzką przestrzeń, która ze względu na swe położenie tuż przy osadzie mogła pełnić podobne funkcje (wspólny wygon, dostęp do wody, miejsce dla biedoty wiejskiej itp.). Odstępując od ścisłego trzymania się zakresu zagadnienia wyznaczonego etymologią· słowa "nawsie" (w środku wsi), należy tę ewentualność rozważyć. Ulicówki, jak wiadomo, należą do naj starszych kształtów wsi słowiańskich. Posiadały one pierwotnie bezładną szachownicę pól, która z czasem, a zwłaszcza w okresie tzw. kolonizacji na prawie niemieckim została przeorganizowana na planowy, niwowy układ gruntowy 18. Typ ten dominował w osadnictwie niemieckim na ziemiach słowiańskich w XVIII i XIX w. 19, jest zresztą w ogóle dość rozpowszechniony na ziemiach wschodnio-słowiańskich 20. Czysty typ ulicówki odznacza się długością do 2 km, rzędy zabudowań (jedno- lub obustronnych) stoj ą zwarcie przy drodze, przy czym całe osiedle nie ciągnie się 1:; Wiąże się to m. in. z nowym sposobem gospodarowania, pozwalającym na uniezależnienie się w dużej mierze od warunków fizjograficznych, zwłaszcza od naturalnych zbiorników wody. Brak nawsia w osadnictwip. nowoczesnym jest zagadnieniem szerszym, którego tu nie sposób rozwinąć. ts E b e r t, o. c., s. 40. 17 D o b r o w o l s k i, Dzieje wsi N., s. 15. 18 Fr. B u jak, Studia nad osadnictwem Małopolski. "Rozpr. wydz. h.f.AU." 47, Kraków 1905, s. 335. 19 R. M a r t i n y, Die Formen der landlichen Siedlungen in der Provinz Posen. "Zeitschr. d. Hist. Ges. fUr d. Provo Pos.", 28, Poznań 1913, s. 25-26; E. B o e h m, Das Deutschtum u. seine kulturgeogr. Leistung etc., Lipsk 1942, S. 66-67; A P e i s s l e r, Deutsche Siedlungen in Syrmien Lipsk 1942, s. 23-25. ' 20 Z a b o r s k i, o. C;., S. 46. �449 448 wzdłuż całego obszaru gruntów, lecz jest skupione w jego środku. Dawne ulicówki lokowały się zazwyczaj w pobliżu rzeki lub zbiornika wody. W związku z rozwojem techniki, głównie budownictwa studzien, można zauważyć uniezależnianie się tych wsi od wody; wsie lokują się na pagórkach lub na suchej płycie 21. Można tu z dużym prawdopodobieństwem przyjąć jako zasadę, że ulicówki nowsze, lokowane niezależnie od wód, posiadały wszystkie grunty w pobliżu osady rozmierzone, czego nie można twierdzić o starszych ulicówkach położonych w pobliżu wód, czy na terenie geograficznie i gospodarczo przejściowym. Tutaj można zauważyć w sąsiedztwie zabudowań nie podzielone płaty pastwiska czy w ogóle gruntu gminnego, mogące 'tworzyć, powiedzmy, "nawsie boczne". Jako prawdopodobny przykład można podać opracowaną przez K. D o b r o w o l s k i e g o wieś Krauszów na ,podhalu 22. Takie nawsie, leżące z boku osady, znamy w kilku ulicówkach Małopolski. 21 S e ring - von D i e t ze, Agrarverfassung der deutschen Auslandssiedlungen in Osteuropa, Bd. I, Berlin 1939, passim; B o e h m, o. c., 67; M a r t i n y, Die Formen, s. 25. 22 D o b r o w o l s k i, Najstarsze osadnictwo Podhala, s. 24-40. Krau'BZÓW jest ulicówką o dawnym ustroju niwowym. Na ma'pie widzimy osadę położoną na jednym brzegu Czarnego Dunajca u skraju trzech niw. Inter~sowałaby nas tu najwięcej niwa XVII, leżąca nad Dunajcem naprzeciw wsi a u podstaw niwy I i III oraz niwa III. Wobec widocznegopodziału niw sąsiednich obie mogły stanowić jedyny teren dla nawsia. Istotnie, częśĆ piwy III tuż przy domach stanowi pastwisko gminne (870 sążni) oraz gaje gminne i pastwisko (2 m 75 s.). Większośćniwy III należy do dworu. A' jest :tc.teren między wsią, potokiem a Dunajcem. Wymieniona niwa XVII jest tzw. niwą domową, z której jednak tylko część została zabudowana (lewy brzeg Dunajca), reszta stanowi pastwisko gminne. Czy można tę resztę niwy domowej uważać za nawsie "boczne"? W pracy Dobrowolskiego nie znaj.dujemy na to odpowiedzi. Możemy tu dodać dalsze dane świadczące a położeniu nawsia z boku osady: W r. 1554 Mikołaj Biberstein alias Bojszowski właściciel Starej Wsi i Jan Rajski właściciel sąsiednich Dańkowic w Księstwie Oświęcim,skim przeprowadzają podział lasu między siebie. Obie wsie leżą nad tym samym potokiem wpadającym do Wisły. Otóż dzielony las dotyka bezpo'średnio nawsia. Czytamy oto, że "lasy zaczynają się od nawsia dankowskiego i ciągną się przy granicy bestwińskiej aż do Wisły, a brzegiem od 'Wisły aż do granicy jaj'Szowskiej (Jawiszowice - przyp. J. B.) a od granicy jajszowskiej aż ku nawsi dankowskiej powyżej i wedle nowego 'stawu spólnego... ". Można wnioskować z treści dokumentu, że nawsie to ~eży między Dankowicami a Starą Wsią, a więc poza jedną i drugą wsią i tuż pod lasem. Być może, jest ono pozostałością pierwotnej osady obej.mującej obie wsie, o czym świadczyłaby nazwa Stara Wieś. (Dokument O istnieniu nawsia w ulicówkach świadczą dane źródłowe do wsi śląskich przytoczone przez A. M e i t z e n a. Wieś Czechnica k. Wrocławia jest wg. mapy ulicówką, położoną na lewym brzegu Olawy w niedalekiej odległości od Odry. Zródła z 1610 r. wykazują, że część nawsia (Dorfanger, Dorfau)' nadaje klasztor gminnemu pastuchowi za określone powinności roczne. Świadczy o tym też przywilej dla karczmarza 0?3. Te przykłady wskazywałyby, że ulicówki posiadały nawsie wówczas, gdy przy położeniu w dolinach rzecznych lub na terenie geograficznie i gospodarczo przejściowym, wieś posiadała wspólne grunty gromadzkie. W wyznaczaniu nawsia w tym typie na czoło zdają się wysuwać wyżej podane warunki terenowe, gdyż pastwisko gminne mogłoby w innych warunkach fizjograficznych leżeć z dala od wsi. W ogólności jednak stwierdzić należy, że n'awsie nie jest organicznie związane z osadami ulicowymi. Jaką rolę pełniło nawsie ulicówki w żydu ludności tego typu wsi wydaje się zależeć od tego, czy oprócz niego posiadały one wspólny plac gminny w środku osady. Ulicówki z placem pośrodku są dość często spotykane 24. Na takim placu mieścił się zazwyczaj kościół, nieten jest sporządzoną w końcu XVIII w. lub z pocz. XIX w. kopią. Znajduje się ona w posiadaniu prof. St. S z c Z o t ki). Ciekawe, że w końcu XIX w. nawsiem nazywały się niektóre role i łąki. Np. o wsi Biadoliny Radłowskie w pow. brzeskim w Małopolsce w związku z nazwami miejscowymi, pod nagłówkiem "role" czytamy: "Nawsie, bo leży poza wsią i ciągnie się ku granicy gmin Perła i Biadoliny Szlacheckie na zachód ... " itd. Zaś pod nagłówkiem "łąki" podobnie: "Nawsie (jak wyżej) znajduje się w tym samym położeniu". (K. M a t y a s, Ludowe nazwy miejscowe w pow. brzeskim w Galicji, "Lud", T. I. Lwów 1895. s. 127). Wydaje się, że w ostatnim wypadku mamy do czynienia z przesunięciem nazwy na oznaczanie innego przedmiotu. Podobnie we wsi Bronisz6w spośród sześciu niw, na jakie podzielono ogół pól ornych w katastrze z r. 1786, jedna z nich nazywa się "W nawsiu". - Zob. J.. Fierich, Broniszów, wieś powiatu ropczyckiego. Warszawa 1933, s. 29. 23 A. M e i t·z e n, Urkunden schlesischer Darfer zur Gesch. Hind!. Verhiilt. u. d. Flureinteilung insbesondere, Wrocław 1863, s. (44), 183, 184-185. Nawsie boczne wydaje się być na terenie Śląska i Niemiec częste. We wsi Krzeczyn w pow. oleśnickim nawsie ("Anger", "Aue") leży w niwie dworskiej obok wsi. T'akże poza Śląskiem pojęcie "Anger" jest w tym znaczeniu znane. Np. na mapie wsi Panalte, pow: Calbe "Anger" leży "ausserhalb des Dorfes am Bach". Ciekawe, że w Środkowej Saksonii ."Anger" leży najczęściej poza wsią a środkowy plac wiejski nazywa się tam "Dorfgarten". - Zob. H. S c h l e n g e r, Formen landlicher Siedlungen in Schlesien, Wrocław 1930, s. 59-60, przypis. u Martiny, o. c., s. 33-34; Dobrowolski Najstarsze osadnictwo,s. 44. 29 �450 kiedy cmentarz, czasem staw, a nawet domki chałupników, zależnie zresztą od tego, jak duży był ten plac. Taka ulicówka jest np. panującą formą dawnego osadnictwa w pow. świdnickim ~5. W osadnictwie austriackim XVIII i XIX w. taki plac tworzono specjalnie jako miejsce zbiórki ludności całej osady ("Appelplatz") 26. Każda wieś zresztą musi mieć jakieś miejsce, w którym mogłaby się w pewnych okolicznościach (uroczystości, zabawy itp.) spotykać cała ludność. W braku takiego placu środkowego rolę tę pełnić musiało nawsie, choćby leżało z boku wsi. W braku jednego i drugiego całe życie zbiorowe wsi musiało koncentrować się w ulicy wiejskiej 27. W związku z charakterystycznym placem wiejskim dotykamy szeroko dyskutowanego a niezmiernie ciekawego kształtu wsi tzw. o k o l n i c y. Jest to również jeden z naj starszych typów wsi osadnictwa zachodnio-słowiańskiego. Jako wieś planowana, będąca połączeniem od razu kilku zadań - mieszkania, obrony, centralnego punktu życia gospodarczego i społecznego całej osady - w swoim założeniu musiała mieć w środku wsi wolny plac. Mieścił się na nim staw dla pojenia bydła, tam pozostawiano bydło na noc itp.28. Spośród polskich autorów piszących o tej wsi tylko P o t kań s k i nazywa taki plac, jaki znalazł w Starej Wsi w Puszczy Radomskiej, nawsiem 29, inni mienią go tylko placem. U G e r l a c h a zarówno plaJe okolnicy jak i ulicówki nie mieści się w jego pojęciu nawsia. Wydaje się jednak, że między określonym przez niego nawsiem a placem okolni,cy czy ulicówki istnieje tylko różnica stopnia wielkości a nie jakości 30. Jako 25 M. T l' e b l i n, Beitrage zur Siedlungskunde im ehemaligen Ftir!ltentum SChweidnitz. "Darstell. u. Quellen z. schles. Gesch." Bd. 6, Wrocław 1908, s. 59-60. Wśród ulicówek autor odróżnia ulicówki wąskie i szerokie, te ostatnie właśnie z większym placem pośrodku. 28B o e h m, o. c., 65. 27Taki typ wsi mamy np. w pracy G. J e n s c h'a, Der Siedlungs- und Wirtschaftsraum der Gemarkung Steinbach, Berlin 1941. Tutaj w tyle za stojącymi przy ulicy domami leżały ogrody, za nimi płoty oddzielające je od p6l, tak że "alles Leben wird damit in die Dorf5trasse gedrangi" (s. 47). 28B a l z e r, Chronologia, s. 385. 29P o t kań s k i, Pisma, I, 187. Podobny plac w środku wsi choć innego typu P e l' s o W s k i nazywa również nawsiem. Zob. Osady na prawie ruskim, polskim, niemieckim i wołoskim w ziemi lwowskiej, Lwów 1927. s. 68, 81, 84, 85. 30 Nawsie okolnic nie mogło odegrać roli historycznej, jaka ujawnia się w źródłach historycznych odnośnie nawsia innych typów wsi, a to z dwóch powodów: było ono, po pierwsze, małe i tak niezbędne, jak plac targowy w mieście, że nie mogło być przedmiotem sporów o zawłaszczenie. 451 wskazówki możemy tu zresztą użyć literatury czeskiej. Tam środkowy plac okolnic określany jest mianem nawsia (naves) 81. Z punktu widzenia nawsia w i e lo d r o ż n i c e przedstawiają różny stan, niekiedy podobny jak okolnice i ulicówki z placem. Często zresztą wsie wielodrożne powstawały z rozbudowania i rozrostu tego typu osad. Fr. P e I' s o W s k i powtarza za O. S c h l i.i t e r e m możliwość rozwoju osady wielodrożnej <zwanej przez niego za L e n c e w ic z e m kupową) z okolnicy przez degenerację pierwotnych form 32. Przypuszczenie potwierdza analizą pięciu wsi zachodniego Podola. Takie wsie będą miały zawsze w środku charakterystyczny plac, podobnie jak rozbudowane owalnice 33. Częstym zjawiskiem było powstanie osad wielodrożnych z osad jednodworczych 34. Wsie wielodrożne Podola wywodzą się także z ulicówek słowiańskich, z osad łanów leśnych, a nawet z osad łęgowych 35. Zależnie od genezy i warunków fizjograficznych mielibyśmy z punktu widzenia nawsia trzy typy osad wielodrożnych. Pierwszym będą osady z placem pośrodku. Sieć zabudowanych dróg wykazuje tu ośrodek centralny w formie placu, od którego rozchodzą się drogi boczne. Można tu poszukiwać nawsia leżącego z boku osady, bowiem wsiom wielodrożnym właściwy jest również niwo wy układ gruntu z wspólnymi pastwiskami gminnymi. Istnienie takiego nawsia trudno by pogodzić z dośrodkowym kształtem osady, bowiem nawsie musi być dla niej czymś ośrodkowym. Tymczasem w takiej kupowej osadzie powstaje na jej obwodzie coś w rodzaju peryferii. Taka osada wykorzystuje zazwyczaj dogodne warunki terenu (położenie nieckowe), pozwalające na rozbudowywanie się we wszystkich kierunkach. Z możliwością nawsia u wylotu którejś z ulic należałoby się liczyć wtedy, gdy osada wielodrożna leży na pasie granicznym dwóch stref fizjograficznych i gospodarczych (np. wyższe grunty uprawne i niżej połoPowtóre dlatego, że samych okolnic w Polsce mieliśmy bardzo mało. Z ab o r s it i, zainteresowany tym niewątpliwie najciekaWlSzym typem wsi, wyliczył imiennie wszystkie okolnice w Polsce jakie znalazł. Było ich 35. (o. c., s. 38-39). A. M e i t z e n, na 400 wsi śląskich znalazł tylko 3 okolnice. iUrkunden, s. 104). a~W. D a w i d e k, Zalidneni, spoleenost, kultura splJ.lenopbficska, Praga 1939. 32 P e r s o w s k i, Osady, s. 28 i n., 52. 33 T a m ż e, s. 34. passim. 34 Wykazuje to D o b r o w o l s k i na przykładzie wsi Niedźwiedzia, s. 13. Archaiczną częścią osady było tu skupienie kilku domostw, w zasadzie jednodworczych, "bez regularnego planu, z rodzajem placu pośrodku", z którego rozwmęła się osada nieregularnie skupiona. 35 29* P e r s o w s k i, o. c., s. 28 i n. �453 452 żon e pastwiska czy łąki). Wówczas jednak zatraca się koncentryczność osady i znaczenie środkowego placu. Drugim typem będą wielodrożnice chaotyczne bez ośrodka centralnego, rozbudowane przy bezładnych drogach. Zależnie od warunków fizjograficznych wsie te otoczone są bezpośrednio uprawnymi polami, bądź też leżą na granicach dwóch jak wyżej stref. Trzecim typem będą wielodrożnice rozrzucone (kupowo bezkształtne), powstałe z rozrostu osad jednodworczych. O ile wieś ta nie przeszła późniejszych pomiarów i regulacji, właściwa jej bezkształtność z kompleksem małych, krętych uliczek oraz bezładną szachownicą gruntów, wyklucza możliwość nawsia. Na ogół biorąc nawsie nie wiąże się organicznie z formami osad wielodrożnych ze względu zarówno na ich kształt, warunki fizjograficzne, w jakich zazwyczaj te osady leżą, a także pomiary gruntów. IPodobnie ma się sprawa z rzędówkami jako wsiami już o układzie typowo pasowym, ale nowszego pochodzenia. Powstałe w wyniku osadnictwa tzw. olęderskiego XVI-XVIII w. rzędówki bagienne miały układ regularny, podobny do ulicowego. W tych wsiach "role gospodarstw wchodzących w skład osady nizinnej - pisze Wł. R u s i ń s k i - składały się z szeregu podłużnych zagonów biegną'cych prostopadle do brzegu wód czy mokradeł. Taki pas roli zaczynał się w miejscu naj niższym, przy zbiorniku wód, i ciągnąc się w górę zbocza, kończył się już na miejscu suchym, wzniesionym wyżej". Tutaj dopiero biegła droga, przy której stały zabudowania 36. Wynika z tego, że całość gruntów, a zatem i te, które mogły stanowić nawsie (grunty naj niżej położone), zostały tu rozmierzone między osadników. Podobnie było w rzędówkach litewskich powstałych w wyniku pomiary włócznej XVI w., w których pod zabudowania nie wyznaczono specjalnych gruntów. Wskutek tego musiały się one mieścić na wydzielonych pasach gruntu przynależnych do osadników, tzw. rezach 37. Rzecz jasna, że wspólną była tu tylko ulica =droga. Możemy jednak znaleźć wypadki, kiedy w rzędówkach bagiennych wraz z rozwojem wsi i osuszaniem bagien tworzyło się coś w rodzaju nawsia. Przykładem tego są zmiany, jakie zaszły w rzędowej wsi bagiennej, Szumecza nad Sawą w Slawonii, w czasie od 1870-193738 (zob. szkic). WI. R u s i ń s k i, Osady tzw. "Olędrów" w dawnym woj. poznańskim. "Prace Kom. Atlasu Rist. Pol.", z. V, Poznań-Kraków 1939-1947, s. 56. Zob. podobny opis u M a a s a, Die Formen, s. 28. 37 Ł o w m i a ń s k i, Przyczynki, s. 21-29. 3S B o e h m, Das Deutschtum, s. 64 i fotogr. 14. Jednorzędowa z po36 czątku wieś nie tylko zagęściła się po jednej stronie wody, ale powstał także drugi rząd zabudowań po drugiej stronie, leżące zaś w środku bagna Rzędówki, jako wsie pochodzenia nowszego, nie będą w istocie swej struktury i ustroju gruntowego związane z nawsiem. Przechodzimy do kształtów z podłużną przestrzenią wzdłuż wsi. Chodzi tu o dawne kształty osad, jak owalnice i typy przejściowe (widlica i ulicówka, powstała z przedłużenia owalnicy). Mają one zarówno niwowy jak i pasowy układ gruntów. Są to, powiedzmy z góry, osady o typowym nawsiu. O wal n i c e .i o wal n i c e u l i c o w e (Angerdorf, Strassenangerdorf), te ostatnie będące tylko przedłużeniem owalnicy, są wsiami pochodzenia średniowiecznego. Na Ziemi Lubuskiej powsta- 'I ~~~~F -,." " ~L:]~~bA; NOV. ~~~~~ • _ ••• " pou. Ryc, L Szumecza. Przekształcanie rzędówki 1870-1937 •• '. . wg E. Boehma. wanie ich nie sięga poza połowę XVI w. 38. Nie spotyka się ich również w nowszym osadnictwie Śląska 40. Typowa owalnica to wieś "w kszta:łcie wrzeciona, złożona z dwu gęsto zabudowanych łukowatych ulic wypukłych, długości od 0,5 do 2 km, między którymi znajduje się wolny plac, staw lub cmentarz, albo kościół, lub inne zabudowania" 41. To wieś spokrewniona z okolnicą zarówno podobieństwem kształtów, planowością zabudowań, nawet czasami obronnością, jak też podobną jak tam rolą placu zamieniły się na (wspólne?) pastwisko (Anger), a więc ha coś w rodzaju nawsia. Trudno powiedzieć, czy wypadek powyższy był częsty. 38 St. Z a j c h o w s k a, Owalnica, typ starej wsi między Łabą a zachodnią granicą Pomorza Mazowieckiego. "Przegląd Zachodni" 1950, nr 9v'10. 40 K. M a y d e ll,Die landlichen Siedhmgsformen Nordwestschlesiens. Heimat und Volk, Festschrift etc. Brno itd., 1937, s. 453. 41 Z a b o r s k i, o. c., s. 39. �454 w środku wsi. Jest on tu jednak większy niż w okolnicy. Stanisława Z a j c h o w s k a, która zbadała niedawno wsi tego typu w Ziemi Lubuskiej, pisze, że na tym placu mieści się "jeden lub kilka stawów, szkoła, kuźnia, urząd gminny, czasem kilka zagród, a na najwyższym miejscu kościół. Czasem zabudowanie wewnętrznego placu ogranicza się tylko do kościoła, czasem znajdują się tu tylko stawy" 4I!. Jest to bez wątpienia nawsie, choć autorka tego tak nie nazywa. Place owalnic Podola nazywa P e r s o w sk i nawsiem. W literaturze niemieckiej Anger lub Au (Aue), w czeskiej również naves 43. Charakter tej prze42 Z a j c h a w s k a, o. c., s. 298. Klasyczny wygląd i zabudowa nawsia na Ślą::lkuwygląda wg S c h l e n g e r a następująco: ,,'" kleinere Gehofte und allein&tehende Hauser liegen mehr oder weniger regelmassig auf dem Anger ... Auch die gewerblichen Grundstiicke, wie Dorfschmiede, Stellmacherei, Backerei, Kram- und Gastwirtschaft haben hier inmitten der Siedlung ihren Platz gefunden. Schule, Gemeinde-, Armen- und Spritzenhaus, iiberhaupt alle dem offentlichen Gemeindeleben dienenden GebaUde stehen auf dem Anger. Dazwischen liegen noch sauber umzaunte Obstund Gemiisegarten und im Schatten grosser Linden und Dlmen die Ehrendenkmaler der Gemeinde. Dieses Gewirr von Hausern und Garten wird von der Dorfkirche iiberragt, die manchmal von dem ummauerten Friedhof umgeben ist ... " S c h l e n g e r, Formen, s. 70-71. 43 Owalnice były typem powszechnym w osadnictwie Pomorza, Poznańskiego i Śląska Dolnego, jak zresztą w ogóle w osadnictwie słowiańskim na wschód od "Limes Sorabicus". (Z a obo r s k i, o. c., s. 40-41). W Niemczech uważano owalnicę początkowo za słowiańską (np. M a r t i n y nazywa ją "slavisches Langdorf oval"). Nowsi uczeni, zachwyceni jej piękną i celową formą, usiłują dowieść jej germańskiego pochodzenia z okresu wczesnej kolonizacji niemieckiej (E b e r t, o. c., s. 25, M e y d ell, o. c.. s. 433). Można tu 'dodać, że w literaturze niemieckiej S c h l e n g e r ustalił nową, formaHstyczną zresztą, typizację kształtów wsi śląskich na podstawie dwóch zasadniczych kryteriów: właśnie przestrzeni wewnętrznej i ustroju gruntowego (Flur). Z okresu kolonizacji na prawie niemieckim wyróżnia trzy typy: wieś nawsiową (Angerdorf), ulicową (Strassendorf) i wieś łanów leśnych (Waldhufendorf). Pierwsze dwa typy wyznacza zasadniczo przestrzeń wewnętrzna ws:1,trzeci zaś ustrój gruntowy. A znów wg kształtu nawsia odróżnia cztery podtypy osad nawsiowych: podłużne (Lanzettangerdorf), owalne, czworokątne 1 trójkątne. - S c h l e n g e r, Formen, s. 106-107, 61-62. Takich wsi nawsiowych znalazł Schlenger na Śląsku ok. 500, z tego ok. 350 prawa niemieckiego. Wsie te są wg niego typowe dla osadnictwa średniowiecznego. -:- T a m ż e, s. 141, 84. W związku z nawsiem owalnicy trzeba stwierdzić, że na północnych środkowych terenach Polski, gdzie owalnice są częste, słowo nawsie nie 455 strzeni przebija wyrazme ze szkicu typu tej wsi, jaki znajdujemy w pracy A. M e i s n e r a o osadnictwie niemieckim w Sudetach i Karpatach Zachodnich 44. Przez środek owalnicy płynie potok, po obu jego stronach leżą pastwiska lub łąki, na nich domy chałupników, a dopiero poza obu drogami mamy zabudowania chłopskie (zob. szkic). Ta p O L A p O L A c i1t-------------I Ryc. 2. Szkic schematyczny owalnicy wg A. Meisnera. wieś będzie typową osadą z nawsiem je posiadała. i każda wieś tego typu będzie jest używane na ich określenie, nie ma też wzmianek o nim w żródłach historycznych. Nie wiemy, do jakich terenów odnoszą się dane zawarte w "Słowniku języka polskiego" J. Kar ł o w i c z a. Określenia są tu całkowicie zgodne z charakterem przestrzeni, o której mówimy. Dane do nawsia w "Słowniku gwar polskich" J. Kar ł o w i c z a wydają się pochodzić tylko z południowych terenów Polski. Przenosząc zatem termin nawsie na plac owalnic dokonujemy tu pewnej dowolności. 44 A. M e i s n e r, Die Agrarverfassung der Deutschen in den SudetenWndern u. den Westkarpaten w zbiorowym wydawnictwie S e r i n g - von D i e t z e, o. c., s. 250. �457 456 szeroki, w zależności od warunków fizjograficznych, stanowiący wspólne pastwisko, wygon, nieużytki itp. - To właśnie było nawsie. Stanowiło ono w tym typie osadnictwa wraz ze skotniami jedyną własność gromadzką. Często brak było nawet skotni 4S. Niekiedy w szerszych dolinach rzecznych nawsie liczyło nawet kilkaset metrów szerokości. Długość jego była zazwyczaj taka, jak całej osady. Wiadomo zaś, że wsie łanów leśnych rozwij ały się stopniowo w górę potoków w miarę przybywania osadników i w ten sposób dochodziły do olbrzymich rozmiarów. Wprawdzie nie zawsze oba łańcuchy zabudowań by- Łań c u c h ó w k a, ściślej wieś łanów leśnych 45, jest typową wsią okresu tzw. kolonizacji na prawie niemieckim od XIII do XV w. 46. Właściwym terenem jej rozprzestrzeniania się są doliny wyżynne i górskie, w których rozwinęło się· osadnictwo na karczunkach leśnych. Łańcuchówki są to także klasyczne osady z nawsiem ze względu na charakterystyczne dostosowanie formy osadnictwa planowanego do warunków fizjograficznych. Jest to także osadnictwo, w którym łan jest nie tylko jednostką miary gruntowej (jak np. we wsiach niwowych), ale także rzeczywiście zastosowanym podżiałem przestrzeni. Nawsie już w momencie lokacji wsi występuje jako o r g a n ic z n a c z ę Ś ć r o z p l a n o wan i a t e g o t Y P u o s a d y. Osadnictwo wyglądało tu w ten sposób: po ogólnym wyznaczeniu granic wsi wytyczano w dolinie wzdłuż potoku dogodne miejsca pod zabudowania. Następnie każdemu osadnikowi wyznaczano jednakowy zazwyczaj pas gruntu ciągnący się od zabudowań w górę aż po granicę wsi, którą stanowił zazwyczaj dział wodny. Obok każdego łanu gruntu wytyczano wzdłuż drogę polną. Łany i drogi następnych osadników biegły paralelnie. Podobnie było z zabudowaniami; każdy z osadników stawiał je na początku swego gruntu w pewnej odległości od potoku. Wzdłuż szeregu· zabudowań biegła zwykle droga wiejska 47. Rzeczą najistotniejszą jest to, że początek wymierzonych łanów nie sięgał strumienia czy rzeki, lecz zaczynał się w pewnej odległości od płynącej czy stojącej wody, ze względu na warunki terenowe, a szczególnie obawę powodzi. Z drugiej strony wody sytuacja wyglądała analogicznie. W ten sposób zostawał pominięty od podziału między osadników pas gruntu z obu stron wody, mniej lub więcej 46 Należy zauważyć, że termin "łańcuchówka" nie wyraża należycie tych właściwości, o które nam tu chodzi, gdyż zawierają się one nie tyle w kształcie, ile w ustroju gruntowym. Termin "wieś łanów leśnych" wydaje się tu lepszy, gdyż ujmuje rozplanowanie wsi. 46 Z a b o r s k i, O kształtach, s. 60. Tamże zebrane zgodne na ogół po·glądy. Są wszakże twierdzenia inne. Fr. P e r s o w s k i w recenzji pra~y W. B e r n a r d a, Das Waldhufendorf in S::hlesien dowodzi, że wsie łańcuchowe istniały już rprz.edkolonizacją niemiecką. ("Roczn. dz,iej.społ. i gospod.", III, 1934, s. 647). W. Bernard, zajmujący się specjalnie tego typu wsiami, twierdzi, że zajmują one na Śląsku ok. 25010powierzchni. - W. B e rn a r d, Das Waldhufendorf ilIlSchlesien, Wrocław 1931, s. 19. 47 Opis zakładania takiej wsi podany u A. M e i t z e n a, Die Ausbreitung der Deutschen in Deutschland und ihre Besiedlung der Slavengebiete. ".Thrb. f. Nationalokonomie u. Statistik," t. 23, Jena 1879, s. 26. Zob. też Fr. P i e k o s i ń s k i, O sądach wyższych prawa niemieckiego w Polsce wieków średnich. "Rozpr. i spraw. w. h. f. A. U." t. XVIII, Kraków 1885, s. 9. Ryc. 3. S2Jkicschematyczny łańcuchó~ wg A. Meisnera. wały równie silnie rozwinięte, ale to nie ma znaczenia dla sprawy nawsia. Wsie łanów leśnych są panującym typem osadnictwa średniowiecznego Małopolski i Lubelskiego. Są również typowe dla Śląska Dolnego i Czech. Wydaje się, że tylko z nawsiem takiej wsi wiąże się jego określenie i opis u G e r l a c h Świadczy o tym nie tylko zgodność wszystkich podawanych przez niego elementów z nawsiem wyżej omówionym, ale także i to, że materiały żródłowe, jakimi autor rozporządzał, pochodzą głównie z dzisiejszej Małopolski i Lubelskiego. Możemy więc powiedzieć, że ilekroć spotykamy wieś tego typu - ale typu czystego a. ..' I I ł8 D o b r o w o l s k i, Dzieje, s. 15. T e n ż e, Najstarsze, s. 42, 57. �458 - zawsze będziemy mieć do czynienia z nawsiem. W taki sposób skąpe niekiedy materiały źródłowe doznają tu znacznie szerszego oparcia 48. Odnośnie do łączenia nawsia z wsiami łańcuchowymi musimy tu wnieść pewne ograniczenia. Otóż nawsie będą posiadały zaWSze wsie łanów leśnych czystego typu; zarówno pod względem kształtu, jak układu gruntowego, położone w dolinach rzecznych. Pomijamy tu wszelkie morfologiczne odmiany, jakie się tu zdarzają, które często, jako położone w specyficznych warunkach fizjograficznych, nie zawsze nawsie wykazują 50. Do form pochodnych należą górskie wsie zarębne. Wprawdzie są one z kształtu całkowicie zbliżone do łańcuchówek i nawet taki sam bywał tam model osadniczy, inny jednak nieco ustrój gruntowy. Różnica polega na tym, Że wymierzany danemu osadnikowi grunt w postaci zarębka nie ciągnął się pasem od drogi po granicę tylko w jedną stronę, jak przy systemie łanowym, lecz ciągnął się od granicy do samego strumienia i odtąd aż do drugiej granicy względnie na szczyt wzgórza, poza którym mogły jeszcze leżeć wyżej położone wspólne grunty gromadzkie. Takie wymierzenie zarębka było spowodowane zarówno wąskością dolin górskich i bliską odległością działów wodnych od wsi, a zatem i granicy, jak też i różnością gleby na stronie lepiej i na stronie gorzej nasłonecznionej. Zasadą bowiem zorganizowanego osadnictwa na karczunkach było, aby każdy osadnik otrzymał nie tylko równą, ale i 'co do jakości jednaką część gruntu. (Podobna zasada leżała' także u podstaw podziału na niwy). W wyniku takiego wymiaru zarębka nawet grunty naj niżej położone, przyrzeczne, zostawały podzielone i włączone do zarębków. Te zresztą grunty, wobec zbyt ostrego nachylenia stoków, stanowiły jedyny nadający się do zabudowania teren. W ten sposób automatycznie znikała z obrębu zabudowanej części wsi wspólna własność gromadzka, a więc nawsie po- . wstać nie mogło. Termin "nawsie" jest też w tych wsiach zarębnych - jak zbadałem w terenie - nieznany. Grunty wspólne natomiast zostały przesunięte wyżej na bardziej płone wzgórza. Są to dzisiaj jeszcze tzw. pasionki 51. 49 S o c h a n i e w i c z (w pracy Wójtostwa i sołtystwa pod wzgl, prawnym w ziemi lwow~kiej, Lwów 192.2, s. 304) na podstawie znalezionych tylko dwóch notatek o nawsiu wnosi, że "te wzmianki zdawałyby się przeczyć zasadności twierdzenia co do znaczenia nawsia". Wydaje się. że ilość notatek źródłowych nie jest jeszcze podstawą do takiego przypuszczenia w świetle spojrzenia na zagadnienie od strony rozpowszechnienia wsi z nawsiem. 50 Odmiany form wsi łanów leśnych znajdujemy w pracy H. G r a u l a, Formen des Waldhufendorfes auf der Nordabdachung der Karpaten zam~;szczonej w ~za:sopiśmi~"Die Bu'rg", Kraków 1942, s. 369--406. ' T~oretyczl1le 1 te wyzsze grunty zostały podzielone, często jednak są nadal uzywane wspólnie jako pastwiska górskie. 459 Drugie ograniczenie, jakie tu należy podnieść, dotyczy istnienia łańcuchówek na terenie równinnym, często bezwodnym (bezrzecznym), jak to ma miejsce np. w okolicach Leszna Wlkp. Otóż tutaj wsie łańcuchowe stały się częstokroć typowymi wsiami ulicowymi dzięki temu właśnie, że nie leżały nad rzeką, w dolinie, a przy równinnej szosie 5~. W tqki.ch wsiach nie było warunków dla powstania nawsia. 4. C z y m b y ł o n a w s i e ? Podsumujmy rozważania dotyczące genezy nawsia. Stwierdziliśmy, że w osadnictwie średniowiecznym z jego typowym ustrojem gruntowym - niwowym, łanowym i pasowym - nawsie występuje jako :lrganiczna część niektórych kształtów osad (owalnice i wsie łanów leśnych), w innych zaś typach wsi może się pojawiać zależnie od układu innych elementów osadniczych oraz warunków fizjograficznych osady. Nie może to jednak być ostatecznym wytłumaczeniem nawsia. Jeśli powstanie nawsia w łańcuchówce wydaje się być przy jej ustroju gruntowym zrozumiałe już choćby ze względów fizjograficznych (grunty nadrzeczne, podmokłe i zalewowe, trudne do uprawy), to ten wzgląd wydaje się bezprzedmiotowy w owalnicy leżącej na równinie. Dalej, dlaczego nawsie w łańcuchówce nie zostało podzielone między osadników, jak to mamy w nowszych wsiach zarębnych? Dlaczego nie powstaje ono w osadnictwie nowożytnym, np. olęderskim? Pomijając na razie zagadnienie oddziaływania tradycji dawnej terytorialnej wspólnoty wiejskiej na zachowanie pod formą nawsia pozostałości wspólnej własności (o czym niżej), prawdopodobne rozwiązanie leżeć będzie w uwzględnieniu ówczesnego sposobu gospodarowania we wsi średniowiecznej. Mówiliśmy już o gospodarczej i społecznej roli placu wiejskiego w słowiańskich okolnicach i ulicówkach. Rola ta występuje szerzej w nawsiu stworzonym przez osadnictwo okresu kolonizacyjnego. Okres ten odznacza się rozwojem sił wytwórczych, uwidocznionym już wcześniej w rozy.roju osadnictwa na prawie polskim. W gospodarce wiejskiej stosuje się ulepszone narzędzia rolnicze produkowane przez miasta, co umożliwia wzięcie pod uprawę zwiększonego areału ziemi a stąd stworzenie nadwyżki produktów rolnych na sprzedaż do miast. Owczesny rozmach gospodarczy przejawia się w zniesieniu szachownicy gruntów i zastąpieniu jej regularnym układem gruntów w postaci właśnie ustroju niwowego, łanowego czy pasowego, a w związku z tym w ustaleniu regularnej trójpolówki. Poszczególne kultury rolne, a także łąki, pastwiska i lasy, mają swoje określone położenie. 52 M a r t i n y, Die Formen, s. 31. �460 W związku z tym stwarzane tu znacznie większe niż dotąd osady muszą nabierać określonych form. Wytworzona tu znacznie większa niż w okolnicach środkowa przestrzeń w postaci nawsia staje się przede wszystkim pastwiskiem - w łańcuchówkach wraz ze skotniami jedynym - na którym pasły się gęsi, świnie, bydło i konie. Znajdowały się tu zbiorniki wody - potoki, stawy, sadzawki - służące do pojenia bydła, prania bielizny i do czerpania dla użytku domDwego. Zbiorniki wody miały ważne znaczenie ze względu na ówczesny brak lub małą liczbę studzien, zbudowanych zresztą na nawsiu ze względu na naj niższe położenie a stąd łatwość dostania się do lustra wody, co było istotne ze względu na niską ówcześnie technikę wiercenia studzien. Stąd zrozumiały jest opór i walka chłopów z zagarnianiem nawsia przez sołtysów lub szlachtę; dostęp "ku wolnemu napawaniu" odgrywa w tych sporach zasadniczą rolę. Dopiero postęp techniczny w budowie studzien uniezależnił od naturalnych zbiorników wody i umożliwił osadnictwo na suchych pły~ach, stąd nawsie stało się w osadnictwie nowożytnym z tego' względu niekonieczne 53. Dalej, dawna .wieś, uprawiając i przerabiając dużo lnu i konopi, używała nawsia dla moczenia, suszenia tych surowców i dla bielenia płótna. We wsiach zajmujących się specjalnie zwiększoną produkcją płócien, jak np. na Śląsku 54 i w niektórych wsiach Małopolski, nawsie miało stąd znaczenie istotne. Te i inne względy gospodarcze wskazywałyby, że poszczególne gospodarstwo chłopskie w takich wsiach zwartych mogło ówczesnie' egzystować w pełni dopiero przy korzystaniu z nawsia. Stwarzano więc je dla użytku całej gromady nawet wtedy, gdy zostawało ono w akcie lokacyjnym formalnie przyznawane sołtysowi. Nawsie było także centralnym ośrodkiem gospodarczym wsi, a zwłaszcza wytwórczości przemysłowej. Na nim mieściły się bowiem wszystkie punkty przemysłowo - usługowe ówczesnej wsi: młyn, karczma, kuźnia, folusz itp. Było ono wreszcie centralnym ośrodkiem życia społecznego wsi tu był koślCiół, cmentarz, tu gromadziła się w potrzebie cała wieś. 53 Podobnie, jak umiejętność osuszania bagien i zwalczania niebezpieczeństwa powodzi w okresie nowożytnym usuwa względy fizjograficzne istnienia nawsia, które może być odtąd poddane uprawie rolnej i osadnictwu. - O zależności osadnictwa od warunków fizjograficznych i ich zmian zob. G. C i o ł e k, Wpływ środowiska geograficznego na formy osadnictwa i budownictwa wiejskiego w Polsce. "Lud", t. 39, Kraków-Poznań 1952, !'. 231-239. 54 Zob. WI. R u s i ń s k i, Tkactwo lniane na Śląsku do 1850 roku. "Przegląd Zachodni" nr 11/12 1949,s. 375. 461 Z punktu widzenia roli gospodarczej i społecznej n a w s i e m b ę d z i e z a rów n o ś r o d k o w Y P l a c w i e j s k i, jak i d ł u g a p r z e s t r z e ń w z d ł u ż o s i o s a d y. Tę drugą przestrzeń nazwijmy sobie "nawsiem pełnym". Do włączania obydwu przestrzeni pod miano nawsia zmusza nas, jak widzimy, brak jakościowej różnicy w ich genezie i funkcji. Jednak nawsie pełne, ze względu na swą wielkość, miało swą odrębną historię - i to jest racja dla jego odróżniania. Nawsie niekoniecznie musi być gruntem nieurodzajnym, nieużytkiem, gdyż nie jest to jego istotna cecha. S ą t o g r u n t y n i ep a d z i e lo n e i w s P ó l n e n i e z r a c j i jak o ś c i g l e b y, a l e położenia w stosunku do kształtu wsi a przede w s z y s t k i m r o l i, jak ą P e ł n i ł y w ż y c i u g r o m a d y wiejskiej, przy czym nie można ustalić koniecznej ł ą c z n o ś c i t e j w ł a s n o ś c i g r o m a d z k i e j z i n n y m i r od z a j a m i w ł a s n o ś c i w s P ó l n e j (lasy i pastwiska) 55. Nie musi to więc być pozostałość z wspólnej niegdyś własności gruntowej wsi słowiańskiej. Jako własność gromadzka nawsie może być też innego pochodzenia aniżeli pierwotna i wcześnie zanikła wspólna własność pól ornych, czy przetrwałe do naszych ,czasów wspólne pastwiska i lasy. T e r m i n "nawsie" pozostaje nadal nie wyjaśniony. Jeśli chodzi o używanie na jego określenie wyrazy łacińskie w źródłach, to mamy ich kilkanaście: campita .(compita), exitium, exitorium. commune, exitus, medietas villae, planicies 'communis, planicies villae, superficies, vicus, villa, villa communis, villagium, villamentum (villimentum) ó6. Nie wnosi to jednak wiele do genezy terminu polskiego. Zagadkowym jest, dlaczego place licznych w północno-zachodnich ziemiach owalnic nie są nazywane nawsiem. ZagadkiJ, ta, którą mogą rozwiązać przede wszystkim językoznawcy, kryje może nowe oświetlenie genezy tej instytucji. Uderzającym jest fakt, że nazwę tę w językach słowiańskich ó5 Że nawsie nie musiało być nieużytkiem świadczy m. in. fakt, że siano na nim czasami zboże. - Zob. SPPP II, 2640 z r. 1436. Świadczy o tym też spotykane w źródłach wzmianki o zaorywaniu nawsia. Np. SPPP II nr 4372 z r. 1491.- Zob. też W. Kur a s z k i e w i c z i A. W o l U, Zapiski i roty polskie XV-XVI wieku z ksiąg sądowych Ziemi Warszawskiej, Kraków 1950, nr 1016, 1312. Chodzi tu o oranie i sianie zboża na tzw. wągrodzie, równoznacznej z nawsiem. 56 Ciekawe, że w Niemczech łacina średniowieczna używała na określenie "Aue" terminów innych, mianowicie "augia" lub "augea", z czego potem powstało prawne określenie "ius de gea", a jako odpowiednik niemiecki "Anger-(Auen)recht", - W. S c h r e i b e r, Das Auenrecht und das Recht an der Aue mit besonderer Beriicksichtigung von Schlesien und Brandenburg, Jenaer Dissert., Lipsk 1913, s. 3. �463 462 (polskim i czeskim) spotyka się tylko w południowej Polsce 57, Czechach i na Śląsku, a więc na terenach z sobą sąsiadujących. Sprawę terminologii komplikuje to, że w źródłach średniowiecznych znajdujemy równocześnie obok terminu "nawsie" drugi, mianowicie "w ą g r o d a". Termin ten występuje - jak dotąd wiemy - w Krakowskiem, na Śląsku, w Wielkopolsce i na Mazowszu. Oto w zapisce sądowej krakowskiej z r. 1436 czytamy, że Andrzej i Małgorzata ze Zborczyc z jednej, a Jan z Niewiarowa, Stanisław i Bartłomiej również ze Zborczyc z drugiej strony występują pro exitorio alias wą- Ryc. 4. Nawsie w Żelaznym Ujeździe w Czechosłowacji wg V. Davidka. grody. Chodzi tuo sprawę podziału wągrody, na której Andrzej z dawna miał dwór. Zainteresowany tym terminem H e l c e l podaje następujący przypis: "W sądowej zapIsce proszowskiej z dnia 4 listopada 1434 r. inna wzmianka jest o wągrodach w słowach: piscina, 51 Z terenów Wielkopolski znane są nam dotąd fakty istnienia nawsia tylko w dwóch wsiach w dziś. powiecie ostrowskim, mianowicie Wturek j Przybysławice Małe, z lat 1573i 1588.We Wturku nawsie zostaje podzielone między dwóch braci - właścicieli wsi. Znajduje się na nim sadzawka, studnia, mielcuch i łączka. W Przybysławicach "nawsie jako już na tE" czas jest wymierzone czterema składy wszerz, tak zawsze już być ma i wolne od ogrodów, lub jeśliby za dobrą zgodą na rozsady a pozwoleniem zobopólnym ... " - Archiwum Państw. w Poznaniu, Inscr. Caliss. nr 41 s. 843-845. Dane powyższe zawdzięczam Prof. Władysławowi R u s j 11 - s k i e m u. que est in villa ibidem (in Coczonow), et alia piscina superius ejusdem piscine iacens inter exitorium wlgariter dicendo wągrodamy, ibidem cum pratis ibidem ad viam Moykowszka tendentibus ... etc. W innych znów niektórych zapiskach nawsie zwanem jest exitorium" 58. Podobne dane istnieją z terenu Śląska. S. R o s P o n d przytacza ciekawy wyjątek z Patentbuchu (księgi sądowej dominikalnej) z Kraskowa z roku 1666 w którym czytamy: ,,2. Zakazaly się wseliakie schadzki noczne, kądziolki, zgraje wsetecne pod pokutą Pańsko winy 10 grziwien. 3. Pod tąmze pokutą aby zadyn na wsi nie oral. 4. aby zadyn golębi niechowal. 5. aby (?) n a w ą g r o d z i e nowych zagrodkow nie czyniono ... ". Notatkę ową zaopatruje Rospond wyjaśnieniem: "wągroda = nawsie, miejsce między ogrodzeniami, czyli wspólne pastwisko". Na innym miejscu między charakterystycznymi wyrazami przytacza: "po wągrodzie = per campita villae" 50. Z terenu Wielkopolski mamy dotąd dane o wągmdzie z jednej tylko wsi, mianowicie Wturek w pow. kaliskim. Oto w związku z obIatą aktu działów rodzinnych (r. 1573) między Janem i Piotrem Wturkowskimi czytamy m. inn. o podziale nawsia czyli wągrody: "A co się tknie łączki na Wierzchowisku sadzawki, ty, która jest n a n a w s i e a l b o n a w ą g r o d z i e przed Janowym dworem ... "; "podle mielcucha aż do dąbku na nawsie, który jest i ma być (w) wągrodzie" 60. W zapiskach sądowych Ziemi Warszawskiej z XV i początku XVI w. termin wągroda występuje wielokrotnie przy różnych okoliczj Wydaje się, że występowanie nawsia w okolicach Ostrowa Wlkp. ma związek z sięganiem na te tereny enklawy wsi łańcuchowych, ciągnącej się ze Sląska aż pod Leszno. Ciekawe, że w Wielkopolsce obok terminu nawsie wy:stępuje w księgach grodzkich rzadki również -termin ,,półwieś". oto we wsi Mod1iszewow pow. gnieźnieńskim w r. 1700 znajduje się "gąsior wystawiony na pół ws i". (Relac. Gnes. 226 f. 577). Podobnie w pow. kaliSkim dwaj chłopi "do odebrania kar cielesnych na IP ó ł w s i Skalmierzyc stawieni byli". (Relac. Caliss. 244, f. 476a, r. 1785).Na ten termin zwrócił mi uwagę prof. D e r es i e w i c Z. Trzeba dalszych badań do stwierdzenia, czy nazywana tu "półwieś" jest równoznaczna z nawsiem i jak :szeroko ten termin był rozpowszechniony. 58 Starodawne prawa polskiego pomniki (w dalszym ciągu cytowane: SPPP) II, nr 2640,s. 416. 59 S. R o s P o n d, Zabytki języka polskiego na Śląsku, Wrocław-Katowice 1948 s. 159-160, 87. - W "Słowniku" Kar ł o w i c z a, etc. słowo "wągro~~" lub ,,\vągarda" znaczy: płot, miedza lub miejsce ogrodzone, wygon, mIeJsce między płotami. • tiO Arch. Państw. w Poznaniu, Inscr. Caliss. nr 41, S. 599--600. Być moze, dalsze badania archiwalne z terenu Wielkopolski wykażą występowanie wągród lub nawsia także w innych wsiach. �464 nościach: pobicia się wzajemnego na wągrodzie, sporu o jej część, zajęcia koni i bydła w zbożu na wągrodzie, zaorania gwałtem części wągrody, postawienia płotu przy wągrodzie, czy też jej przegrodzenia itp.61. Ma~y tu niewątpliwie do czynienia z drugim terminem na określenie takiego samego terenu z tym, że termin wągroda miejsce to definiuje wyraźnie: jest to teren ogrodzony i położony w środku osady. Wg. Br li c k n e r a przyimek "w" w złożeniach rzeczownikowych przyjmuje formę "wą", jak np. w wyrazach "wądół", "wąwóz", "wąwel" 62.Uderza tu fakt wczesnego zaniku tego wyrazu w źródłach '13 w przeciwieństwie do przetrwania terminu "nawsie" do naszych czasów. Można by przypuszczać, że termin "wągroda" jest wcześniejszy, ze to moze starożytny wyraz słowiański, "nawsie" zaś weszło na jego miejsce w okresie kolonizacji na prawie niemieckim 64. Z prawdopodobną starozytnością wyrazu "wągroda" oraz z wyraźnym jego znaczeniem jako miejsca ogrodzonego wiązą się dalsze zagadnienia. Mozna przypuszczać, że wągroda znachodziła się juz w przedkolonizacyjnych wsiach słowiańskich typu okolnicowego i ulicowego. Przemawiałby za tym fa:kt częstego występowania wągrody na Mazowszu {przy braku terminu nawsie!), tak mało naruszonym przez kolonizację na prawie niemieckim. Wągroda stanowiła w tych wsiach typowy plac wiejski 61W. Kur a s z k i e w i c z i A. Wo l f f, Zapiski i roty polskie XVXVI wieku, nry zapisek: 433, 1016, 1220, 1244, 1312, 2078, 2089, 2157, 2689, 2972. - Np. zapiska 1016: "Jakom ya Stephanum hominem Johannis nye zbyl navangrodze kyedi konye zagymal de siligine de dampno ipsius Johannis do hobori ... " Zap.. 1220: "Jakom ya nyeprzeyachal ( ... ) ynyezayanlem Swyerz€!PYczzwangrodi gvalthem kmyeczych ... " Zap. 1244: "Yako ya pospolney'vangrodze nyepobyl thobye czthyrech swyny gwalthem". Zap. 1312: "Thako my et Jakom Ja Jacub nyezaoral Janowy Chrzczonowy imycolayowy szynow puchalynych gyeh wągrody gwalthem". W zap. 2089 spotykamy określenie: "nadobrowolney wągrodzye", podobnie w zap. 2972. Zob. też: K. T Ym i e n i e c k i, Procesy twórcze formowania się społeczeństwa polskiego'w wiekach średnich. Warszawa 1928, s. 244. Wągrodę określa tu autor jako "pastwisko grodzone". 62A. B r i.i c k n e r, Słownik etymologiczny języka polskiego, Kraków 1927, s. 597. .63Wyraz ten zachował się w nazwach niektórych miejscowości, a mianowicie: Wągrodno, pow. pułtuski, Wągrodno Nowe,· pow. grójecki, Wągrodzka Wola, pow. grójecki, i na Śląsku: Wągroda, pow. górowski i Wągrodno, pow. legnicki. 64Ponieważ termin "nawsie" występuje właściwie tylko na terenach Polski południowej i jest pokrewny czeskiemu terminowi "IJllives",stąd byłaby przesłanka do wniosku o ich wspólnym pochodzeniu - choć znów przeczyłaby temu odmienność sufiksu - "wsie" - "ves". 465 zamknięty ze wszystkich stron płotami oraz - być może - bramą czy bramami, zamykanymi na noc. Plac ten służył przede wszystkim do zamykania na nim bydła na noc w celu ochrony jego od szkód (np. od wilków), jak to np. spotykamy jeszcze w nowożytnym osadnictwie kurpiowskim 65. Względy gospodarczo-użytkowe, jak wiemy, zadecydowały o powstaniu i utrzymywaniu się nawsia pełnego. Zachodzi pytanie, czy prócz nich nie należy się tu liczyć z działaniem tradycji własności wspólnej? Place wiejskie są w swoim znaczeniu całkowicie podobne do rynku miejskiego 66. Wspólne używanie takiego placu, jak i rynku, jest ze względów utylitarnych oczywiste i nie potrzeba go wywodzić ze wspólnej własności rodowej czy gminnej. W pierwotnym osadnictwie germańskim place wiejskie, różnie zresztą nazywane, były, niezależnie od wspólnej marki czy almendy, miejscami publicznymi i wspólnie używanymi przez ludność osady 61.Podobnie w pierwotnym i nowszym osadnictwie słowiańskim 68.Tak jest z"resztą i dzisiaj. O wpływie tradycji terytorialnej wspólnoty wiejskiej na powstanie nawsia pełnego mozemy wnosić z kilku powodów. Po pierwsze, utrzy65Zob. Fr. P i a ś c i k, Osadnictwo w Puszczy Kurpiowskiej, Warszawa Spotykamy tu kilka planów i fotografii wsi z dużym placem pośrodku, zamykanym często na noc wrotami - kołowrotami. Plac ten służył głównie do przetrzymania bydła. iPlace te spotyka się jednak' tylko we wsiach zakładanych i mających regularne kształty, brak ich natomiast we wsiach nieregularnych, którymi były osady samorodne. - T a m ż e, 1939, s. 55-58. s.,39. O dawnej wsi polskiej pisze M a c i e j o w s k i w tej materii następująco: "Do wsi bądż okrągło, bądź w ulice zabudowanej prowadził wągród zwany nawsią. Poza wągrodem leżało pole, a na nim skotnik czyli pastwisko". - W. A. M a c i e j o w s k i, Historia włościan i stosunków ich politycznych etc., Warszawa 1874, s. 71. 66Ujawnia się to doskonale w nazewnictwie czeskim. Tam rynek miejski określa się mianem "n a m e s t i", plac wiejski zaś jl;lko "n li v e s". Tym ostatnim oznacza się teź nawsie pełne. 61L. V. M a u 't e r, Einleitung zur Geschichte der Mark-, Hof-, Dorfund Stadtverfassung, 2 wyd., Wiedeń 1896, s. 35-40. 68Odnośnie osadnictwa rosyjskiego por. np. L N. L e b i e d i e w a i L P. M i ł o n o w, Typy posielenij Riazanskoj Obłasti w "Sowletskaja Etnografija", 4, 1950, s. 107-132. Spotykamy tu m. in. typy osiedli z placem pośrodku, zwanym "pogost". Na takim placu znajdowała się nie tylko cerkiew i służył on nie tylko celom religijnym - jak twierdziła dawniejsza nauka - ale przede· wszystkim było to centrum handlowe dla okolicy, a także centrum administracyjne. Stąd też np. na Rusi Kijowskiej były one dla tych celów specjalnie ustanawiane przez księżnę Olgę. - T a m ż e, s. 116--117. 30 �467 łego nawsia 71. Przyznanie nawsia otrzymują z rąk przeora klasztoru cystersów w Koprzywnicy w r. 1375 sołtysi dwóch wsi, Kobyle i Glinik w pow. jasielskim, oraz w· r. 1421 sołtys wsi Okonin w pow. ropczyckim 72. Fakty przyznania nawsia sołtysowi znajdujemy również w XVIwiecznych dokumentach lokacyjnych wsi karpackich zakładanych na prawie wołoskim. Podaje to zamieszczony przez A. S t a d n i c k i e g o przywilej lokacyjny wsi królewskiej Dołżyca w Sanockiem (daty nieokreślonej, w każdym razie z XVI w.) 73, dalej również wsi królewskiej, Boguszy w Sądeckiem z r. 154414 oraz takiejże wsi Bielczarowej, również w Sądeckiem,75. Na 14 dokumentów lokacyjnych podanych przez Stadnickiego, tyleż mamy wzmianek o nawsiu. Nie wiemy, jak wyglądała sprawa w reszcie wsi, o których przywileje lokacyjne nic o nawsiu nie mówią. Można tu dołączyć jeszcze jeden dokument z tego typu osadnictwa, mianowicie z przenoszenia wsi Wisłoczek w r. 1512 z prawa niemieckiego na wołoskie. Czytamy tu m. inn.: "Także dałem też łan nawsia podłuż wszystkiej wsi wymierzyć, kędyby pożytki sobie czynić mógł, i to mu ze wszystkim prawem, państwem, dochodami daję wiecznym czasem" 76.Mamy tu tę odmianę, że z istniejącego już nawsia sołtys (kniaź) otrzymuje tylko wydzielony z niego (charakterystyczna rzecz, w podłuż!) jeden łan. Nie wiemy jednak, czy nawsie w każdym wypadku jego istnienia bywało przydzielane sołtysowi we wsiach na prawie niemieckim, a kniaziowi we wsiach na prawie wołoskim. Sprawę wydaje się autorytatywnie rozstrzygnąć badacz zagadnienia osadnictwa wołoskiego, K. K a d l e c, twierdząc: "W osadach założonych na prawie niemieckim nawsie według prawa zwyczajowego na1eżało z a w s z e 'do sołtysa, mało się ono jako własność gromadzka mimo prerogatyw pańskich i zawłaszczania. po drugie, przez cały czas jego trwania istniały i przetrwały do dzisiaj wyraźne ślady praw gromady i jej członków do wspólnego korzystania z jego terenu, jak to niżej zobaczymy. Potwierdzenie znaleźlibyśmy również w istnieniu prócz nawsia innych, niezależnych od niego rodzajów własności wspólnej, jak pastwisk, lasów, bagien i łąk. Tradycja wspólnoty przetrwała w tych ostatnich w postaci bardziej czystej i - powiedzmy - prostolinijnej, aniżeli w nawsiu 69. Świadczą o tej różnicy fakty przydzielania nawsia sołtysom oraz sołtysie i pańskie uprawnienia inne do nawsia, a inne do pozostałych rodzajów własności gminnej. 5. D z i e j e n a w s i a jak o w ł a s n oś c i g r o m a d z k i e j Nawsie zatem, jako własność gromadzka, w swej klasycznej postaci, jakie znajdujemy w ulicbwkach owalnicowych i wsiach łanów leśnych, jest zasadniczo pochodzenia śrebniowiecznego. i Od czasów jego stworzenia aż prawie do dni naszych ciągnie się ciekawa, obszerna, a dotąd prawie nieznana "historia nawsia". Rozpoczęła się ona ju~ może w momencie zakładania wsi, dalej przenoszenia jej na prawo niemieckie a później wołoskie. Zachodzi najpierw pytanie, jak mianowicie ma się sprawa z nawsiem jako wspólną własnością gromadzką w okresie lokacji czy reorganizacji wsi wobec uprawnień sołtysa i zwierzch~ich, .fe~d~lny~h praw ziemskich pana, a następnie, jak te stosunkl zmlemaJą Slę z czasem. Jest znamienne, naco zwrócił uwagę G er l a ch, że w przywileja-ch lokacyjnych nawsie bywa często przyznawane sołtysowi. K3:zimierz Wielki w dokumencie lokacji wsi Domaradza w pow. brzozowskim w r. 1359 przyznaje sołtysowi prócz czterech wolnych łanów także przymiarki wraz z nawsiem 70. Przy przenoszeniu wsi Harklowej w pow. bieckim na prawo niemieckie w p.rzyw.ileju wyda~ym przez tegoż króla znajdujemy podkreślenie przydzlelema sołtySOWl ca69 Za zachowaniem w postaci nawsia elementów dawnej terytorialnej wspólnoty słowiańskiej i przeniesieniu ich do nowej organizacji wsi l~kowanej na prawie niemieckim, czy upodobnionej do tego wzoru. opOWIada się, nawiązując do Gerlacha, prof. B a r d a c h w artykule: Uwagi .J ,.r:Jdowym" ustroju społeczeństwa i prawie bliższości w Polsce średniowiecznej. "Czasopismo prawno-historyczne", t. IV Poznań 1952, s. 42l przypis i s. 446, również przypis. 70Kodeks dypl. Małop., III, 961. "Ad quam sculteciam dicto Paulo et suis sucessoribus damus quattuor mansos liberos cum supersticijs omnibus et villagio ... ". , , 71I b i d., 783. "Damus preterea eidem sculteto v i 11 a g i u m t o t u m alias nawsie ... ". 72I b i d., 869. Kod. dypl. Małop. IV, 1201. W tym ostatnim wypadku sołtys otrzymuje "planiciem alias nawsie et residuitates agrorum alias obszari ... ". 73Al. S t a d n i c k i, O wsiach tak zwanych wołoskich na północnym stoku Karpat, Lwów 1848, s. 78. " ... villagium alias Na wsie, sculteti dicitur esse proprium ·erit ... " 74I b i d., s. 84. "Idem scultetus cum posteris suis habebit villagium h. e. Nawsie pro sua utilitate, praeterea libera pascua, pro equis, pecoribus et pecudibus suis in silvis ... ". 75 I b i d., s. 89. 76K. K a d l e c, Valasi a valaśske pravo v zemich slovenskych a uherskych, Praga 1916, s. 504. Na tym miejscu składam serdeczne podziękowanie Prof. dr St. S z c z o t c e za zwrócenie uwagi na szereg faktów żródłowych, szczególnie z literatury czeskiej. 30* �469 468 , ,. w osadach wołoskich zaś t y l k o w t e d y, gdy zostało to w przywileju lokacyjnym wyraźnie wymienione" (podkr. J. B.) 77. Jest to stwierdzenie bardzo ważne. Ponieważ większość wsi średniowiecznych została założona lub lokowana na prawie niemieckim, a znów w związku z typami osadniczymi ruchu kolonizacyjnego większość z nich, przynajmniej w południowej Polsce, posiadała nawsie, zatem - gdyby twierdzenie Kadleca można było w pełni zastosować do terenów polskich - mielibyśmy nową, bo ilościową perspektywę zagadnienia. Nie wiemy dalej, czy prócz zwierzchniego władania całym nawsiem sołtysi nie otrzymywali lub nie zagarniali w bezpośrednie władanie części nawsia, a to mianowicie te, które leżały w sąsiedztwie domostw lub łączyły się z ich łanami. Tak np. przydzielano części nawsia do łanów wybranieckich w wojew. lubelskim, jak to na podstawi-e rękopisu lustracji łanów wybranieckich z XVIII w. ukazał G e r l a c h. Wybraniectwo zaczynało się tam od rzeki i obejmowało w sobie "nawsie wybranieckie", a obok niego istniało "naw sie wiejskie". Sprawa kompetencji do nawsia byłaby początkowo wyraźna; przy' jego przynależności do sołtysów gromada miała zapewne prawa użytkowe za wiedzą i zgodą sołtysa 77a. Sprawa komplikuje się jednak w związku ze wzmagającymi się z czasem pretensjami pańskimi do nawsia wraz z tworzeniem folwarków. Czy i jak zmienia się przy tym prawo gromady? Na tym miejscu można na to pytanie odpowiedzieć tylko szkicowo. Z przywilejów lokacyjnych nie wiele możemy się dowiedzieć o tym, jakie p~awo posiadała gromada do nawsia gdy ono należało do sołtysa. Ujawnia się to natomiast w zestawieniu z uprawnieniami pańskimi. Zgromadźmy garść faktów. Począwszy już od końca XIV w. istnieje szereg zapisek w źródłach o ciekawych sporach o nawsie między panami cząstkowymi wsi. W r. 1385 dwaj dziedzice ze Szczytnik k. Krakowa mają proces o przegrodzenie nawsia .78. W r. 1398 procesują się dwaj bracia o zajęcie nawsia i błonia 79. W r. 1398 istnieje między dziedzicami spór o wbicie . na nawsiu 360pali i wyoranie 60 brózd 80. W r. 1443 Steczko Brzecho77 K a d l e c, o. c., s. 340. 77a Tak jak to wynika z brzmienia przywileju dla sołtysów wsi klasztoru cystersów w Koprzywnicy, Kobyle i Glinik w Jasielskim z r. 1375. "Hem damus et conferimus dictis aduocatis nempe villagium alias nawsze, ut nullus in eo habeat facultatem preter aduocati voluntatem ... ". Kod. dypl. Małop. III, 869. 78 SPPP VIII, nr 3560. 79 Tamże, 5047. 80 Tamże, 7~6. wicz z Pohorcz w Lwowskiem zostaje wezwany na sąd za przegrodzenie drogi ośmioma palami, a nawsia czterdziestoma 81. W r. 1446 w grodzkim sądzie przeworskim Piotr Próchnicki, Aleksander i Jaczko po jednej, a Jan Mszczurowski z synami oraz Henryk z Orzek z drugiej strony zawierają zgodę, że nec debent se impedire pro planiciis alias Nawsze sub villa Vola Vangerka 82. Podobnych sporów można by przytoczyć więcej 83. Równolegle z nimi idzie zawieranie umów a podział nawsia w związku ·z podziałem, sprzedażą, czy zastawem całej, bądź też części wsi. Przy podziale nawsia granicą bywał zazwyczaj potok, stawy czy sadzawki 84. Trzeba by specjalnych badań dla rozwiązania zagadnienia, czy w tych spornych wsiach istnieli równocześnie sołtysi, i jak przedstawiało się ich prawo wobec pretensji pańskich do zajęcia nawsia, czy też faktycznego władania nim. Po skupie sołectw sprawa staje się bardziej prosta. Panowie przejęli dotychczasowe zwierzchnie uprawnienia sołtysów do nawsia, pozostawiając gromadzie tylko prawo korzystania z niego w formie prawa na rzeczy cudzej (ius in re aliena). Wynika to z klauzul stawianych przy umowach zastawnych czy dzierżawnych. Kiedy w r. 1464 Jakub z Sen nowa zastawia Miklasiowi z Bystrowic w Przeworskiem dwa łany w Zarzeczu zastrzega się, że siedzący na nich kmiecie i ich komornicy mieć będą wolność w gajach, lasach, stawach i mogą dla własnej korzyści wycinać na nawsiu drzewo zarówno na płoty jak i na opał tak, jak i kmiecie Jakuba 85. A znów gdy dwaj bracia, dziedzice z Pantalowic w Przeworskiem dzielą się w r. 1491 wsią i nawsiem na połowy Akta grodzkie i ziemskie XIV, nr 789, 801 (w dalszym ciągu cyt. AGZ). AGZ XIII, 3027. 83 Np. SPPP II, 1429, 1951, 2538, 2751, 3286, 4222, 4372. AGZ XIII, 2610. Można tu dla ciekawości dodać, że w sporach o nawsie brał udział pceta Mikołaj Rey z Nagłowic. W r. 1549 Jan Smolik oskarża Reya i jego poddanych o to, "quia ipsi in communi villagio hereditatis Bobin aedificaverunt cameras, sepes etiam sepiverunt". - Archiwum Państw. w Krakowie, Inscr., Castro Crac. LX, S. 880-81. Sprawa toczy się jeszcze w 1550 r. "occasione conseptionis pastis villagii... oocasione aedifiootionis domus novae in communi villagio in Bobyn". Smolik i Rey posiadali po pół wsi Bobin. - Act. Terr. Prosz. XX, s. 154. 84 AGZ XIII 474, 5388, 6055; AGZ XIX 455. 85 AGZ XIII 5388, rok 1464. "Item kmethones et eorum inquilini habeb.un~omnimodam libertatem in tota hereditate sicut et kmethones Iacobi in s11v1S,gays, pascuis, piscaturis et omnibus usibus et ligna in rubetis exci~~n~i pro. usibus s~is ,tam pro sepibus quam pro caIefactura in Nawsye, llpp1S, luhs et pemtus ab omni angariacione lacobi et communitatis ville Zarzecze sed solius Myklassy debent obedienciam tenere ... " 81 82 �471 470 oświadczają, że wszyscy kmiecie będą mieć wolność prania bielizny w sadzawkach i pędzenia do nich bydła, koni i trzody 86. Jakie jednak było to prawo, czy pan ciągnął z niego korzyści, np. przez nakładanie opłat? Czy też mógł po prostu zabierać części nawsia wyłącznie dla siebie, pozostawiając resztę w zarządzie gromady z naczelną do niej własną dyspozycją? Na pierwszą ewentualność nie mamy w źródłach polskich żadnego potwierdzenia. Wydaje się, że prawo pańskie do nawsia rozwinęło się inaczej w Polsce aniżeli w Niemczech. Tam panowie wzięli wszelką gminną własność gruntową pod swą "opiekę" uzurpując sobie wyłączne do niej prawo, zaś chłopskie uprawnienia dotychczasowe zamienili na prawo serwitutów. W ślad za uzurpacją prawną poszło stopniowe zawłaszczanie wszelkich gruntów gminnych &7. Jeśli chodzi o Śląsk, to trzeba tu odróżnić dwa różne pojęcia nawsia, jakie używano w praktyce. W geografii osadniczej traktowało się je bardziej wąsko aniżeli w praktyce prawnej, mianowicie jako jede platzartige Erweiterung des Dorjinnenraums - więc ograniczone tylko do wewnętrznej przestrzeni wsi 88. Pojęcie jurystyczne Aue było na Śląsku znacznie szersze i specyficzne tylko dla Śląska. Do Aue zaliczano tu: granice wsi, szosy i drogi polne, rzeki (z wyłączeniempublicznych) i strumienie, place we wsi i wolne miejsca nieuprawiane poza wsią. To pojęcie jurystyczne przyjęło najszersze znaczenie ze wszystkich części Niemiec właśnie na Śląsku. W Brandenburgii i na Pomorzu ogranicza się ono do właściwego nawsia i do dróg. Znane było tam pod nazwą Strassengerichtsbarkeit. Pod pojęciem właśdwego nawsia rozumiano w Brandenburgii illum locum, qui in medio pagi aut viHae continetur et separatus est a casis et horreis paganorum - jak to klasycznie określił z początku XVII w. S c h i f e I'd e c k e I' 89. To pojęcie można przenieść w całej rozciągłości na stosunki polskie. Można tu dodać, że na Pomorzu było tylko 1000 wsi 86 AGZ XIX 455 r. 1491 "Omnes kmethones et homines in Pantelowicze manentes in omnibus piscinis habebunt libertatem abluendi ves:tes, pecora, pecudes et equos adequandi nec non ancas et anetas ad easdem mittendi". Podobnie przy podziale wsi Riterowicze, gdzie zastrzega się bardzo wyraźnie wolność paszenia jak dotąd bydła. AGZ XIII 474. Por. teź' 5388. (f1 A. M e i t z e n, Siedelung und Agrarwesen der Westgermanen und Ostgermanen, der Kelten, .Romer, Finnen und Slaven, Bd. I, Berlin 1895, s. 167. 8B H. S c h l e n g e r, Formen Uindlicher Siedlungen in Schlesien, Wrocław 1930, s. 60. B9 W. S c h l' e i b e r, Das Auenrecht und das Recht an der Aue mit besanderer Bericksichtigung von Schlesien und Brandenburg, Jenaer Dissert., Lipsk 1913, s. 1-14. mających Aue. W IPrusach Wschodnich i Zachodnich istniały tylko ślady AuenreC'ht. Rzecz znamienna, że Poznańskie nie znało prawa nawsia 90. Pisarze niemieccy XVII i XVIII w. (Schiferdecker, Friedenberg) twiedzili, że prawo nawsia należało zawsze do pana, gdyż do niego należała wszystka ziemia. Literatura nowsza wywodzi - choć niezbyt zgodnie - genezę Auenrecht z przemocy pana. W każdym razie w wieku XV Auenrecht pańskie jest już regułą. S ch I' e i b e r uważa, że duży wpływ miało tu działanie prawa rzymskiego, które niszczyło wspólną własność, nie przypisuje natomiast większego znaczenia wpływowi kolonizacji na prawie niemieckim. Jest to wg niego gewohnheitsrechtlich allmahlich ausgebildetes Recht, a utrwalenie jego nie zawsze było izwiązane z posiadaniem' przez pana ziemi. Wystarczyło mieć tylko poddanych, a stąd prawa zwierzchnie do własności chłopskiej 91. W połowie XVIII w. całe nawsie na Śląsku należało do pana wraz z ulicami, drogami, placami, pasami granicznymi, rzekami, strumieniami, stawami i sadzawkami. Do pana należały nawet wszystkie drzewa i krzaki na nawsiu oraz wzdłuż szos, strumieni, granic itd. "Można sobie łatwo wyobrazić - pisze Z i e k u I' S c h - jak wiele zatargów i procesów musiało się rozpalić dokoła tego prawa do nawsia (Auenrecht) od czasu, gdy pan rozpoczął ścisłe przestrzeganie tych uprawnień i finansowe ich wykorzystywanie" 92. Pan miał nawet prawo siania koniczyny w ogrodach chałupników, siedzących na nawsiu. Z drugiej ~trony jednak chłopi mieli tam prawo do paszenia na nawsiu swego bydła. Dochód pański z nawsia był tam poważny: hrabiemu Liniburg-Stirum nawsia położone w jego dobrach rybnickich T a m ż e, s. 1-14, 61. T a m ź e, s. 16, 41-42.Por. też O. C z a l' n a w S k y, Das Schlesische Auenrecht mit Rucksicht auf das Hochwasserschutzgesetz vom 3 JuL 1900, Greifswald 1905,s. 5-51. 92 J. Z i e k u I' S c h, Hundert Jahre schlesischer Agrargeschichte. ("DarstelI. u. Quellen z. schl. Gesch.", Bd. 20, Wrocław 1915, s. 93). W ciekawym druku wydanym w Jeleniej Górze w 1730 r., mianowicie w aktach sporu chłopów z dworem we wsi Proboszczów (Probisthain, Probsthain) w okolicach Jeleniej Góry znajdujemy sporo wzmianek o nawsiu. M. in. czytamy w punkcie 6 wyroku komisji królewskiej z r. 1691 w sprawie praw pańskich do nawsia następująco: "Das Anger-Recht mussen die Unterthaner del' Herrschaft unstrittig zugestehen und haben die Bauern, die darauf stehende Baume und Satz-Weiden, auf Bitte derselben zugenussen, so lange es der Herrschaft aus guten Willen beliebig ist". (Abermalige ausfuhrliche Vorstellung. .. Resolutionibus et Decisis... von Anno 1556 bis... Anno 1728 etc., Hirschberg 1728, s. 75. Druk w posiadaniu prof. S z c z o t ki). \lO 91 �472 przynosiły rocznie 1500 rt. dochodu 93.To nieznośne prawo pańskie do nawsia zostało tam zniesione w dn. 2 i 11 marca 1850 r., ale już w 1856 r. z powrotem przyznane panom. W wyniku jego działania wszystkie gminy wiejskie na wschód od Odry, pozbawione dóbr i majątków gminnych, były stale finansowo słabe i niesamodzielne 9ł. Na ziemiach polskich sprawy nawsia wydają się rozwijać nieco inaczej. Do powstania tak bezwzględnego prawa do nawsia nie doszło u nas, zdaje się nigdzie. Zapędy pańskie szły nie tyle w kierunku prawnego, ile faktycznego zawładnięcia nawsiem jako terenem, a raczej jego częścią, i użytkowania go jako ziemi folwarcznej z całkowitym wyłączeniem praw gromady do zajętego terenu. Fakty apetytów pańskich do nawsia mamy już z pierwszej połowy XV w. W r. 1431 Zegota i pięciu kmieci z Uliny staje w sądzie przeciw Jaskowi z tejże wsi 'za zabieranie "pól wgornych", bydła i ortos s'l.{os na navsya 95. O podobne sprawy toczą w 1445 r. spór z panem kmiecie z Tuliczówka 96. W odpowiedzi na skargę chłopów z wsi Lubczy w pow. pilzneńskim na ich arendarza w r. 1549, król Zygmunt August udziela mu napomnienia i nakazuje, aby nawsie nie było zagrodzone, ale wolne dla przepędzenia bydła do wodopoju 97. W r. 1574 poddani ze wsi Glinnika Niemieckiego w pow. jasielskim wnoszą skargę na M*ołaja Lubomirskiego, starostę tymbarskiego. Król Henryk Walezy w liście do niego pisze: "Skarżyli się (sc. poddani), żeście im nawsie pospolite odjęli i na łąki obrócili. (... ) Nawsie ich, któreście im wzięli, abyście zaś wrócili, gdyż się oni bez tego nie mogą obyść" 98. Podobnie wygląda skarga i wyrok z tegoż roku w sprawie sporu chłopów ze wsi Iwkowy 93Z i e kur s c h, o. c., s. 376. Spośród 5743 wsi na Sląsku (rok 1891) było wsi z nawsiem (w znaczeniu prawnym) ok. 3500. Przedstawiały one poważną wartość gospodarczą. Np. w okręgu legnickim 170 000 mk, we wrocławskim 260 000 mk. - S c h r e i b er, o. c., s. 12. 9t Z i e kur s c h, o. c., s. 376. Rzecz szczególna, że nad zniesieniem tego, w gruncie rzeczy feudalnego prawa, toczyła się w Niemczech z pocz. XX w. aż do I wojny światowej gorąca polemika, czego wyrazem było właśnie ukazanie się wówczas kilku prawno-historycznych opracowań tego przedmiotu. 95SPPP II 2538. 96AGZ XIII 2610. 07 Sto K u t r z e b a, Materiały do dziejów robocizny w Polsce. "Arch. Kom. Pr." IX, nr 56. Czytamy tam: "Item villagium alias nawsie non debet claudi sepibus, sed debet esse locus et transitus liber et sufficiens pro pellendis pecoribus et gregibus cmetonum ad aquam alias ku napawaniu". 98Arch. Państw. w Krakowie, Castro Biec. t. 18, S. 450. 473 w pow. brzeskim z dzierżawcą, Ludwikiem Decjuszem 99. Trzeba tu zważyć, że były to wsie królewskie, w których chłopi mogli dochodzić swoich spraw. Inaczej było zapewne we wsiach szlacheckich. Ale nawet wyroki sądów referendarskich nie zawsze brały chłopów w obronę przed grabieżą dobra gminnego. W r. 1595 sąd referendarski wydaje wyrok w sprawie sporu między panem Białobrzeskim a poddanymi wsi Jodłowej (pow. Jasło), w którym czytamy: ,,2 strony nawsia, o które się też skarżyli, a to milczenie wieczne tym to poddanym skazujemy, gdyż wolno dzierżawcy drogi obracać, gdzie chce: wszakże mają mieć ci poddani zawsze wolny przystęp do wody i budowania ... " 160. W sprawie zawłaszczania, władzy pana a praw gromady, materiały źródłowe nie są bynajmniej zgodne nawet odnośnie do wsi tzw. samorządnych, tj. opartych o prawo niemieckie, a stąd posiadających instytucj ę gromady i ławy wój towskiejczy sołtysiej 161. Większość danych przemawia wyraźnie za dużą, czasem niemal wyłączną kompetencją gromady. Gromada cała, lub ława wójtowska, przyjmuje do wiadomości sprzedaże i zakupna zagród, placów, chałup znajdujących się na naw siu, osadza na nim chałupników, zagrodników czy rzemieślników, karze chłopów za samowolne zajmowanie nawsia itp.102. Rzecz jasna, że wszystkie tego rodzaju uchwały ławy wójtowskiej czy gromady· musiały być akceptowane przez pana wsi. 2 drugiej znów strony 99Kutrzeba, o. c., 117, s. 129. 100L T. B a r a n o w s k i, Księgi referendarskie, t. I, Warszawa 1910, S. 44. 101Zob. omówie!1ie ustroju tych wsi u J. R a f a c z a, Ustrój wsi samorządnej małopolskiej w XVIII wieku, Lublin 1922. 102Zob. SPPP XI (Księgi sądowe wiejskie, wyd. B. U l a n o w s k i, t. I.) . 391, 408, 41i1, 445, 446, 450, 468, 4~H, 499, 599, 619, 37'84, 3907, 4035, 4235, 4282, 4311, 4568. SPPP XII (Księgi sąd. wiejskie, t. II) 7144, 7488. H. P a l a c zk ó wn a, Najstarsza księga sądowa wsi Trześniowa 1419-1609, Lwów 1923, 643, 1387. Dla uwydatnienia praktykowanej przez gromadę swobody w dysponowaniu nawsiem warto przytoczyć dane z dóbr konwentu tynieckiego w Krakowskiem. W oblacie dokumentu z r. 1777 (dane dotyczą roku 1766) w sprawie sporu między gromadą wsi Kaszów a konwentem czytamy, że poddani kaszowscy wyrobili sobie w nawsiu stawki, dalej, że posiadają na nim "wydzielone grunta przez gromadę" uprawiane przez trzech poddanych. Za te grunty płacą posiadacze czynsz gromadzie. Dalej, poddani bez wiedzy konwentu poorali całą skotnicę. Co więcej, gromada samowolnie wydzieliła z nawsia i oddała w używanie księdzu plebanowi skotnicę: " ... skotniCę całą pozwoliła gromada kaszowska imci księdzu plebanowi z Liszek zaorać i zasiać, jakoż toż zboże i siano pleban z Liszek zbiera od lat kilku bez konsensu i wszelkiego prawa opatów tynieckich i konwentu tynieckiego ... " - Arch. Państw. w Krakowie, ReI. Castro Crac. 208, s. 3807. �475 spotykamy fakty zarówno dowolnego dysponowania nawsiem, jak i wyraźnego zastrzegania sobie przez pana wyłącznej kompetencji do niego. :Piotr Firlej z Dąbrowicy, woj ew. lubelski, sprzedaje w Komborskiej Woli młynarzowi plac na nawsiu 103. Katarzyna Kamieńska we wsi Siary "rozkazała" przez swego urzędnika, "aby był zapisz Stanislawowy Fyorowy" na chałupkę, "a ta chałupka jest zbudowana na placzu na nawsziu" 104. Kmieć Maciej Gwiżdż ze wsi Stankowej, w kluczu Strzeszyckim i Zbikowickim, wnosi prośbę o nadanie mu nawsia, tj. łączki i ogródka, wprost do ówczesnego rządcy konwentu, Jana Proszowskiego 105. A znów w ustawach pańskich dla wsi Ptaszkowej z r. 1618 czytamy wprost: "Na nawsiu aby na potem nikt się nie ważył budować i przygradzać niczego bez pozwolenia J. Mości, gdyż do tego sołtys nie należy i tym władać nie może" ... 166. Można by ten ostatni fakt interpretować nie jako uzurpowanie sobie przez pana wyłącznego prawa do dyspozycji nawsiem, ale jako dążność zatrzymania we własnym ręku zwierzchniej decyzji odnośnie uchwał gromady w sprawie gospodarowania nawsiem. Świadczą o tym późniejsze fakty: oto np. taż sama gromada ptaszkowska we własnym zakresie przywraca w r. 1634 właściwego dziedzica do chatki na nawsiu 1"'. Trudno orzec, jak było we wsiach niesamorządnych, rządzonych tylko "rozkazaniem dworskim". Wydaje się, że nawet i tutaj pan, przy zwierzchnim prawie gruntowym, respektował prawa chłopów do wspólnego używania nawsia. Obok sporów prawnych gromady z dworem zachodziły fakty zawłaszczania przez panów częścią nawsia, tą mianowicie, która doty.kała bezpośrednio obszaru dworskiego, czy też przylegała do zabudowań folwarcznych. Miało to np. miejsce we wsiach starostwa pilzneńskiego w latach 1732-1747. Były to wsie: Słótowa, Bielowa, Dzwonina i Strzegocice. W r. 1732 wszystkie te wsie czynią kompozycję ze starostą, z której wynika, że pastewn~ki już z dawna należą do dworu lOS. Mimo kompoSPPP XI 506. SPPP XII 7116. 105 SPPP XI 3907, r. 1660. 106 SPPP XI 4114. 107 SPPP XI 4132. lOS Ossolineum, rkps nr 9740, s. 46-47. Czytamy tam: "Stawiska międ~y groblami na dworskie łąki obrocone w Słotowyalias pasterniki,... takowych jako ab antiquo do dworu należący'ch gromada pretendować nie powinna, jednego jednak pasternika, przed dąbkiem nazwanego, dla wygody spoinego pastwiska ... starosta ustępuje, jako i inszych stawisk groblami 163 104 zycji ze starostą, gminy skarżą się jeszcze w 1747..r., że staro~t~ Pinińki gronta i role gromadzkie, z dawna w posesJI gromadzkIeJ zostas " gromadzie poodbierał i do grontow . dwors:c k' h pr~y ł ~cz~ł" 100 '. jące, W dobrach kasztelanii krakowskiej w okohcy PCImIa l SucheJ (ok. r. 1700) nawsia były wyraźnie podzielone: część ich - :vłaśnie w sC'siedztwie gruntów pańskich (tutaj wójtowskich) - nalezała do panó'w, reszta do gromad. Tym. niemniej z~pędy pańskie zmierz~ły' do zagarnięcia nawsia gromadzkIego~ na ktorYn: .w~;;w przywIleJom chłopskim panowie poosadzali sWOIch zagrodmkow . . . W wyniku zawłaszczenia przylegających do gruntow dworskIch części nawsia źródła, a zwłaszcza dane kat~stralne, ~~k~zują leżąc.e w tym położeniu pastewniki dworskie. Mozna ~nosIc, z.e wszystkIe takie pastewniki dworskie powstały. z za.właszcz~ma. naWSIa gromadzkiego. Tu streszczałaby się polska hlston~ walki. WSI z dw~re~ o nawsie, inna nieco aniżeli na terenie MemIec, gdZIe rozgrabI~me przez panów własności gminnej było nawet jedną z przyczyn WOJny chłopskiej w 1525 r.111• .' Zdarzały się też wypadki zawłaszczama naWSla ~rzez ~lebana. Świadczyłby o tym jeden ciekawy fakt. J. Ł e p k o w s k l podaJe oblatowany w grodzie oświęcimskim przywilej. ~arka z Poremby herbu Radwan rzekomo z 1176 r. Jest to przywIleJ fałszowany pr~~z proboszCza wsi Marcyporęby i dla patyny napisany po czesku. Oto z p:rzywilej ten nadaje m. inn. proboszczowi: "blisko takoho Do~u Bozeho u boku przyleżyty karczma i z tym to karczmarzym aneb Jeho hosponie osypanych... " "Także nawsie pr~y tyc~że rolac~ będąceg~ ~~communem usum pastwiska gromadzie proporcJonalme uStąplC deklaruJe . . 109 T a m ż e, s. 47, 54-55. Proces ze starostą o g~nty g,romadzkIe t~ał długo. W r. 1766 tenże Piniński pisze mani~est przecIw p-:z~pro.wadzoneJl~stracji, a jeszcze w 1786 czyni W tej sprawIe "komplan~cJę z Jedną z gmm. 119 BLblioteka Pol:skiej Akademii Nauk w KrakoWIe, rkps nr 141~, ~kumenty do historii włościan W Polsce, k. 53 ,/Opisanie Praw PrzywIleJow . Wolności Wsiow Gorskich Kasztelanyi Krakowskiey" (bez daty, ok.. r. 1700). l . Czytamy W punkcie 4 zatytułowanym "Nawsie",. że. wój~wie m: m.. "maJą swoje nawsia pod swoimi gruntami, do kasz~elans~nc.hzas nawsI.ow mter:esować się nie powinni, ani orać, ani za.gród na mch budowac,chłopow swoich osadzać nie należy, jako sonat dekret Komisji Królewskiej, kiedy sub praetekstu tych nawsiow tak wiele zagród ,po całej Kasztelan~i na '~lach kaS'ztelańskich poosadzali, insuper pokazują poddani kasztelanscy pnmaeriam fundationem całej Kasztelanii króla Kazimierza anni 13'51... ". O zagarnianiu nawsi przez wójtostwa w tejże Kasztelanii zob. J. B i e n i ar z ó w n a, Walka chłopów W Kasztelanii Krakowskiej, Warszawa 1953, s. 95-96. 111 Fr. E n g e l s, Wojna chłopska w Niemczech. "Książka i Wiedza" Warszawa 1950, s. 38. Zob. też M e i t z e n, Siedelung I, s. 167. �477 476 darem to też i zahrodu do nawsie i rybnika" ... "To też rybnik pod zahrodu karczemnu pod kostelem i w końcu jeho w nawsiu do tehoto kostela wecznie a dedicznie ... daruje" 112. Faktem jest też, że plebani posiadali na nawsiu swoich zagrodników i komorników pańszczyźnianych. W związku z inwazją folwarków do wsi, a zwłaszcza z ich powiększaniem się, powstaje mało dotąd znane szersze zagadnienie, a mianowicie, w jakiej mierze folwarki i dwory zmieniły dotychczasowe planowe kształty wsi. R. M a a s zwrócił pierwszy uwagę na to, jak inwazja dworu i folwarku do wsi potrafiła całkowicie zniszczyć jej dotychczasowy układ przestrzenny tak, że na miejscu początkowej osady określonego kształtu pozostał w efekcie dwór, a obok czworaki i nieregularne grupki domów robotników rolnych i drobnych chłopów. Stąd w niektórych częściach Poznańskiego wieś chłopska stała się rzadkością, gdyż panującą formą osadniczą stał się tam dwór 113. W gęsto zaludniowych i dużych zazWyic!Zajwsiach Małopolski nie jest to tak widoczne. Mimo to na nawsiu gospodarka dworska odbić się musiała. Jednak ani sołtys, ani dwór, ani gospodarka g m in n a n i e p o t r a f i ł y c a ł k o w i c i e n a w s i a z n i s z c z y ć. P o z o s t a ł o z ar ó w n o o n o s a m o, c h o ć m o c n o ok r o j o n e, jak t e ż i z w Y c z a j e w s p ó l n e g o kor z y s t a n i a z n i e g o, jak i z m a j ą t k u, jak i s i ę n a n i m z n a j d uje. W Grodzisku w pow. łańcuckim do ostatnich prawie ,czasów chłopi sadzili i obcinali wierzby czy olchy dla własnego użytku. Poza takimi pozostałościami, jak wypędzaniem na nawsie bydła, koni, kóz, gęsi (za niewielką 'opłatą na rzecz gromady), braniem bez pozwolenia ziemi pod budowę domu, piasku na zaprawę murarską, kopaniem dołów pod zbiorniki wody do prania i pojenia bydła, grabaniem ściółki spotykamy się w Grodzisku jeszcze z ciekawym starodawnym zwy112 J. Ł e p k o w s k i, Przegląd zabytków przeszłości z okolic Krakowa, Warszawa 1863, s. 162-63., 113 M a a s, Die Formen, s. 36. Zob. też H. S c h li t z e, Das Posener Land, Poznań 1925. Krajobraz osadnictwa folwarcznego jest w Poznańskiem typowy. Zmienił on też zasadniczo pierwotny charakter tutejszego osadnictwa. S c h li t z e pisze: " ... reine Gutssiedelungen ohne jede Spur von Bauerngehaften findet man auch in Posen hachst selten. In der Regel haben sich neben der Gutssiedelung immer noch einige Reste eines frliheren Bauerndorfes erhalten; manchmal sind es nur ganz vereinzelt gelegene Bauerngehafte, die gar nicht mehr einen dorfartigen Eindruck machen. Manchmal aber ist der Rest noch eine deutliche, wenn auch verklimmerte Dorfsiedelung" (s. 276). Schlitze dodaje znamienną, nie wiadomo czy prawdziwą, uwagę, że osadnictwo folwarczne jest panującą formą jedynie w wyłącznie polskich terenach Poznańskiego, tam zaś gdzie osiedli Niemcy, panuje system wsiowy. ,~ ; czajem: oto na nawsiu każdy może skopać sobie wiosną grządkę (zwykle na brzegu stawu czy potoka) celem posiania rozsady kal?ust?' czy brukwi ~ez pytania o pozwoleni~ i bez opłaty, p.rzy.cz~~ sąsIedzI, nie mający takich grządek, korzystaJą z rozsady sąsIad?w '. . Pewną odmianę korzystania z majątku na nawslU zna~duJ~my u B u jak a w jego notatce o nawsiu w Żmiącej. Tam oto ~ąsIaduJą.cy z nawsiem gospodarze byli właścicielami znajdujących. SIę na mm drzew, które co kilka lat dla własnego użytku obcinali l1a. Jest to z~pewne dalszy ciąg starodawnego zwyczaju zanotowan.ego W. ~ołowle 'XVIII w. w "rozkazaniu pańskim" dla wsi Węgrzce, mIanOWlCIe,"aby nawsie tak z tej jak i z tej strony rzeki było wszystkim. obywatelo~ pospolite, i żeby każdemu godziło się dla swej potrzeby WIerzby sadzl~ i one obcinać" 116. Kiedy te ostatnie fakty zestawimy z podobnymI już z XV w. okaże się, że n a w s i e p o l s k i e, m i m o t y c hc z Y i n n y c h o d c h y l e ń w c z a s i e i m i e j s c u, b y ł o s t a l e .' 117 ł Ws P ó l n i e u ż y wan ą, g r o m a d z k ą was n osclą . 6. Historia osadnictwa na nawsiu. - Rzemieślnicy, b i e d o t a, Q s a d y p r z e m y s ł o w e. Nawsie ma również charakterystyczną historię związaną z rolą gospodarczą, jaką pełniło w procesie osadnictwa pewnych warstw lud- :e v: 114 O istnieniu nawsia w najnowszych czasach świadczy m. in. kwestionariusz S. U d z i e l i zamieszczony w "Ludzie",. t. XI r. 1922, s. 23~. W pytaniu 9 czytamy: "Czy znajduje, się n a Ws l e, maczeJ zwa~e. n a w s :'s k o lub n a w i e ś tj. przestrzeń ziemi będąca wspólną włas~oscIą. a ob~Jmująca prócz drogi jeszcze pastwisko". Odpowiedzi na kwestlOnarlUszmestety w "Ludzie" nie zamieszczono. 115 Fr. B u jak, Zmiąca, Kraków 1903, s. 50-51. 118 SPP? XII 3762, rok 1748. . 117 Wydaje się, że prawo gromady do nawsia (pe~nego)utrzymało SIę tylko w Małopolsce, natomiast stosunki prawne w WIelkopolsce były p~d tym względem już od dawna mocno zbliżone do śląskich. Trudno wprawdzie wnioskować z dwóch znanych nam faktów, ale warto je (dla ewentualnyc.h dalszych badań) podać. Oto w aktach podziału wsi Wturka i Przybysła~lc mówi się tylko o wzajemnych prawach braci-właśc~cie~ido d~ielonego ~m~dzy siebie nawsia, nigdzie natomiast nie wyst.ę~UJąJa~owes u~rawmen.l~ gromady. Teren nawsia zostaje tu bardzo wyrazme ~odzlelony.mIęd~Y~ła ścicieli z pozostawieniem wspólnego używania studm,. sadzaw~1 ~"ktora Jednak ku nawsiu należeć ma dla wspólnego napawama bydła) I ew~nt~alnie siania wspólnej rozsady. Chłopi korzystali tu zapewne z n~wsla Jako wyłącznej właSiIlości pańs'kiej. Jest to prawdopodobne z uwagi na brak ustroju samorządowego we wsiach wielkopolskich. - Zródło - patrz przy- ~n ' �479 --'-. . , ! ,I ności wiejskiej zarówno w okresie feudalizmu jak i kapitalizmu, aż do czasów naj nowszych. Proces osadnictwa pewnych kategorii zaw.odowych i społecznych ludności na nawsiu rozpoczął się już od czasu lokacji. Miał on jednak inny charakter w średniowieczu, a inny w czasach nowożytnych. Przywileje lokacyjne wsi na prawie niemieckim wydają się nie tylko zezwalać, ale i zachęcać sołtysa do lokowania we wsi po jednym przynajmniej przedstawicielu najważniejszych rzemiosł, a więc: kowala, rzeżnika, tkacza, szewca i piekarza 118. Karczmy i browar posiadał zazwyczaj sam sołtys, we wsiach na prawie wołoskim dochodził tu folusz, {"walidło") i stępy 119. Nie zawsze wiemy, gdzie rzemieślnicy ci mieli się osadzać. Niektóre jednak dokumenty lokacyjne wyraźnie wskazują nawsie jako miejsce ich lokacji. Kazimierz Wielki w lokacji wsi Domaradza, dając sołtysowi przymiarki i nawsie, wymienia wyraźnie poszczególnych rzemieślników, których ma sołtys osadzić na nawsiu 120. Przeor klasztoru cystersów w Koprzywnicy w prawie dla sołtysa wsi Okonin wyraźnie wzmiankuje, że każdy z osadzonych przez sołtysa rzemieślników ma otrzymać wolny plac in planicie predicte ville Okunyn, alias na wsu 121. Te same źródła wskazują, że prócz rzemieślników mógł sołtys osadzać na nawsiu dla własnych potrzeb również zagrodników (z których nie każdy musiał być rzemieślnikiem), jak i chałupników, niekiedy w oznaczonej liczbie (np. w Słotowej ośmiu) 122. Dokumenty' lokacyjńe osadnictwa polsko-niemieokiego XIV w. i nowszego rusko-wołoskiego ze Starostwa Muszyńskiego (Sądecczyzna) określają siedzibę zagrodników i komorników wyłącznie na nawsiu le3. Wątpliwe, -czy wymienieni w dokumentach owi rzemieślnicy, zagrodnicy i chałupnicy zostali 118 Klasyczny przykład: Otto z Pilczy, wojewoda i starosta sandomierski, zakłada pod Łańcutem wieś Handzlówkę i wymienia: "Item damus sepiusdicto sculteto quinque artifices, scilicet fabrum, carnificem, sertorem (s), sutorem et pistorem et hys quinque artificious unicuique pro ort o unum quartale agri". AGZ III, s. 64. 119 S t a d n i c k i, o. c., s. 46, passim. 120 Kod. dypl. Małop. III 961. "banca quoque sive mensam panum et sut~rum, macella carnium, sartorum, fabrorum et aliorum mechanicorum, slve hartulanorum, quos in dicto villagio locaverit ... ". Por. też: 783, 775. 121 Kod. dypl. Małop. IV 1201. 122 W znanej nam już Słotowej należącej do starostwa pilzneńskiego wg przywileju lokacyjnego, powtórzonego przy okazji lustracji z r. 1629, do wójtostwa należą 4 łany, karczma, browar, młyn i "octo hortulani in compita alias na nawsiu". Ossolineum rkps 9740, s. 26. 123 W. B ę b y n e k, Starostwo Muszyńskie własność biskupstwa krakowskiego, Lwów 1914, s. 33. .,/" , istotnie osadzeni na nawsiu "w pełnej obsadzie". Mimo ws~yst.k~ można by powiedzieć, że nawsie w takich o~adac? stawał? ,Sl~ J,uz wówczas ośrodkiem wytwórczym dawnej WSI; procz rzemleslmkow znajdował się tu sołtysi czy dworski młyn lub młyny, karczma, browar folusz, póżniej tartak itp. Od XV w. następuje, jak można wnosić z danych, stopniowe zwiększenie zasiedlania nawsia, związane zarówno z przewarstwieniem l~dności wiejskiej, jak i z powstawaniem i powiększaniem folwarkowo We wsiach śląskich między wojnami XV i XVII stulecia nastąpiło okresowe powiększenie się iloftci ludności wiejskiej aż do względnego przeludnienia. Ziemi wolnej do osadnictwa już nie było, lub z'ostała ona zagrabiona przez dwór. Istniały wówczas, jak ~azna~za K .. M ~ yd e II, tylko dwie możliwości osadnicze: albo zasledleme WSI zmszczonych w{)jnami, albo zajmowanie nawsia, iak zresztą typowe~o ~l~ wsi śląskich 124. We wsiach czeskich osadnictwo. na tyP{)wy~ ro:vmez tam naw siu datuje się od 2 połowy XV W. OSiadała na m~ biedota wiejska. Pierwszy fakt znany jest z r. 1461. Jest on typowy Jako przykład przyjmowania biedoty wiejskiej do wsi przez gro~a~ę. War.to go tu przytoczyć: "K navsi cili, jak se fikalo k' »obcme ve VSI'': wztahuje se zprava z roku 1461 o propujceni m~s~iste ke ~~~vb: domku v Kosifich. »Kdyz jsu se byli v hromadu sesh obec Koslrs~a; tehdy Michalek s svu zenu Kacku i s synem svy~ Havlem proslh jsu obce, aby jim dali. miesto k staveni vedle stareho domk~. I ~otazwse se o to, i dali jim miesto beze vsech platuov o~ svrchme hraz~ az doluov do potoka, jakoz jeho prvnie hraze okazuJe. A na to dah jiz psane 'Cbci cber a ten jsu pili na tu pamet" 125. Jak widzimy,. przychodnia rodzina otrzymuje plac pod budowę domku na nawslU bez żadnych opłat. .. Wacław D a w i d e k w swoim studium o okręgu spalenoporzycklm w Czechach wykazuje, że krótko przed wojną 30-letnią pojawiły się w ńiektórych wsiach omawianego okręgu nowe do;nY.z zagródka~i. ~a nawsiu .. "Jej ich staveni stavala bud' upostfed naVSI nekde na JeJlm okraji ph cestach a silnicich" 126. W r. 1615 było w całym okręgu 19 takich zagrodników, do 1713 r. liczba ich wzrosła do 49 m. Od czasu wojny 30-letniej przybywa także chałupników i rzemieślników, 124 _~ S. K. M a y d e 11, Die landlichen Siedlungsformen Nordwestschlesiens, 452. 125 Fr. Va c e k, Selsky stay v Cechach v letech 1419-1620. "Vestnik Ceskoslovenskeho ZemediHskeho Musea". R. II 1929, cz. VII, s. 300. 126 V. D a v i d e k, Zalidneni, spolecnost, kultura spalenopoficska, Praha 1939, S. 12. 115. T a m ż e, s. 127. �481 480 osiadających również na nawsiu 128. W ogóle "vesnicke navsi se od valky tficetilete zastavuji" 129. Na Śląsku w okręgu wałbrzyskim w końcu XVI w. pojawia się prócz dotychczasowych trzech warstw ludności wiejskiej czwarta, mianowicie tzw. chałupnicy nawsiowi (Angerhiiusler, Auenhiiusler). Posiadali oni tylko domek na nawsiu wraz z ogródkiem jarzynowym 130. Niektórzy z tych chałupników nawsiowych byli rzemieślnikami 131. We wsi Schonbrunn k. Żagania w r. 1742 mieszkało 6 dawnych i 5 nowych chałupników nawsiowych m. Jak wykazał Z i e kur s c h, w okresie od 1740 do 1770 r. powstało na Śląsku 36 nowych miejscowości, a poza tym w dawnych wsiach przybyło 3000 nowych chałupników, z których około połowę stanowiła warstwa owych chałupników nawsiowych 133. Fr. IP o p i 0ł e k wykazuje za r. 1836 w 'cieszyńskiej wsi, Wędrynia, na 99 rodzin 16 nowych (zugetrettene) mało-chałupników 134. Mieszczenie się chałupników na nawsiu stwierdza Fr. Popiołek także w gminie Puńców w Cieszyńskiem w r. 1770 135. T a m ż e, s. 79. T a m ż e, s. 80. Por. też: J. P e k a f, Kniha o Kosti, 2 wyd. Praga (1935), t. II, s. 89-92. Podobnie i we wsiach księstwa oświęcimskiego. Np. we wsi Piotrowice już w r. 1564 spotykamy: "Zagrodników starych 6 ... 128 120 zagrodników nowych na nawsiu pięć ... ". Wł. C h o m ę t o w s k i, Materiały do dziejów rolnictwa w Polsce w XVI i XVII wieku, Warszawa 1876, s. 306. 130 L. H ił u f l e r, Die Geschichte der Grundherrschaft WaldenburgNeuhaus unter besonderer Beriicksichtigung der Industrielandgemeinde Ditterbach. "Fors ch. z. Gesch. d. Waldenburger Berglandes", I, cz. I, s. 163. 131 Ta mż e, 2 cz., s. 8-9. 132 M e i t z e n, Urkunden, s. 79. 133 Z i e kur s ,ch, Hundert Jahre, s. 199, 306, 376. 184 Fr. P o p i o ł e k, Wędrynia, jedna ze wsi beskidzkich itd., Katowice Osiadanie na nawsiu spowodowane było nie tylko brakiem terenów osadniczych. Grała tu rolę także polityka gospodarcza dworu związana z powiększaniem folwarków kosztem ziemi chłopskiej. Wyrzuceni ze swych gospodarstw chłopi osiadali jako chałupnicy a zarazem jako folwarczna siła najemna na nawsiu, jak to np. było we wsiach czeskich 136. Polskie księgi sądowe wiejskie zawierają sporo danych o tym, że biedota wiejska mieści się i osadza przede wszystkim na nawsiu. Są to zagrodnicy, spośród których znajduje się wielu rzemieślników oraz bezrolni chałupnicy. W r. 1585 we wsi Trześniowej kupuje sobie zagrodę tkacz, Piotr; "tha szakroda sthoy przed Jeszyunkiem na navszy" 137. W Woli Komborskiej w 1641 r. młynarz zakupuje plac na nawsiu, mieszczący się "pod ogrodem kaczmarskim", a w 1637 r. na zagródce na nawsiu jakiś Błażek zakłada "warstat" 138. Znaczna jednak większość z osiadających na nawsiu to nieokreślonego pochodzenia i zajęcia biedota, angażowania niekiedy przez gromadę do pełnienia niektórych funkcji: mamy więc kościelnego, dalej takiego, który ma naprawiać drogi, jeszcze inny stróżować w nocy, czy w ogóle dawać "posługę gromadzie, kiedy będzie potrzeba 139. Osadnictwo na nawsiu w ostatnim okresie feudalizmu wydaje się być zatem nieco innego charakteru aniżeli w średniowieczu. Na miejscu celowo osadzonych przez sołtysa a potrzebnych jemu i gromadzie rzemieślników oraz stojących na jego usługach zagrodników i chałupników, mamy w czasach nowszych tylko ,częściowo kierowany przepływ tworzącej się w ~oraz większym stopniu biedoty wiejskiej znajdującej tylko częściowe zatrudnienie w uprawianych rzemiosłach, u bogatych chłopów oraz we dworze, częściowo także - jak widzieliśmy - w posługach gminnych. Reszta osiadłej tu biedoty stanowi prototyp typowego proletariatu wiejskiego 140. Tutaj, na nawsiu, zatraca się wyłącz- 1938, s. 84. Fr. P o p i o ł e k, Gmina Puńców w Cieszyńskiem przed 160 laty. "Za'ranie Śląskie", r. VI, Z. l, s. 16. W r. 1644 na terenie nawsia wsi Sm'iło\'"ricna Śląsku Cieszyńskim powstaje osobna wieś złożona początkowo z 8 chałupników, nazwana z początku ŚmiłowSlkąRzeką a później wprost Rzeką. . - Fr. P o p i o ł e k, Najmłodsza wioska na Śląsku Cieszyńskim ~ Rzeka. "Zwrot", Czeski Cieszyn, nr 6, 1953, s. 9. We wsiach POm()!1'Z3 Zachodniego nawsia zostały w czasach nowSzych całkowicie ,podzielone i rozsprzedane chałupnikom ("Biidner" .j "Kossiłten") do tego stopnia, że pozootała tylko wolna szosa. Stąd też pierwotne przejr~t~ .rozp~owanie wsi tamtejszyah zostało przez ciasną zabudowę najc~ęscleJ zmszczone. ~ Zob. np. E. G o e r h i' t z, Das Bauernhaus im Reglerungsbezirk: KasHn, Stuttgart 1931, s. 260, odb. z. "Forsch. z. deutsch. Landes u. Volkskunde", Bd. ~, H. ·3. 138 135 137 138 139 M e i s n e r, Die Agrarferfassung, o. c., s. 247. P o l a c z k ó w n a, o. c., 1387. SPPP XI 491, 506. T a m ż e, 4252, 4253, 4281; SPPP XII 7488. 140 Osiedlony na nawsiu z wiedzą czy nawetlobez wiedzy dworu proletariat wiejski, mimo że stanowił pożądaną siłę najemną, nie zawsze był chętnie przez dwór widziany. Biedota ta bowiem w poszukiwaniu żywności dla siebie czyniła na polach dworskich poważne dla niego szkody. Z terenu Żywiecczyzny istnieją dane o usunięciu takiej biedoty z nawsia. W Kronice K a m on i e c k i e g o pod rokiem 1713 czytamy: "Pierwszych dni miesiąca lipca w Ślemieniu z rozkazu pańskiego chałupek z dawna zbudowanych od poddanych niedaleko dworu albo zamku tamecznego, będąc wioska jak miasteczko, kielkanaście rozrzucono aż po rzekę Ceretnik rzeczoną, pod kościół płynącą. A to z tej okazjej, że poddanych mieszkających w tych chałupkach 31 �483 482 nie rolniczy charakter późno-feudalnej wsi polskiej na skutek gromadzenia się bezrolnego proletariatu wiejskiego. Coraz więcej jest on zatrudniany w przemyśle wiejskim (młyny, browary, gorzelnie, tartaki, folusze itp.) i w różnych działach chałupnictwa. Bardziej planowy charakter miało osadnictwo na nawsiu tam, gdzie rozwijał się na większą skalę przemysł wiejski kierowany przez dwór. Dotyczy to głównie tkactwa wiejskiego, rozwiniętego zwłaszcza we wsiach dolnośląskich. Proces osadnictwa tkaczy na nawsiu przybrał tu charakter klasyczny. Przykładem niech będzie okręg dzierżoniowski (Reichellba~?). Jak wykazuje R. L a u t e r b a ,ch 141, osadnictwo tkaczy na nawslU rozpoczęło się tu na większą skalę po wojnie 3D-letniej, ale ~arówno w stuleciu poprzedzającym jak i później, aż po czasy pruskle,. by~o ono równoznaczne z zabudową nawsia. Bowiem domychłopskle me miały na tyle miejsca, aby dawać mieszkanie rodzinie tka~za, a znów sprzedawanie parcel pod zabudowę było chłopo~ zabromone. POZ?stało zatem nawsie, należące do pana. Osadzame tkaczy na nawslU odbywało się dwoma drogami: albo pan budował dom dl~ tkacz.a i oddawał mu na kilkuletnie spłaty, albo też tkacz wystawIał soble dom własnymi środkami. I w jednym, i w drugim wypa?ku tk~cz otrzymywał jeszcze około półmorgową parcelę pod ogrod. Kazdy tka~z mógł trzymać krowę oraz 2 świnie, które za op.łat~ wypasał na panskim. Obowiązkiem każdego tkacza było wyrablame dla pana ok,re~lonej ilości płótna rocznie za ustaloną zapłatą, lub też tylko płaceme czynszu 142. udawano, że sz,kody czynili na polach pańskich i tego aby nie było, zabroniono". Andrzeja Komonieckiego Dziejopis Zywiecki, wyd. sto S z c z o t k a, Tom II, Zywiec 1939, s. 145. Korzystano z jedynego zachowanego egzemplarza u prof. Szczotki. 141 R. L a u t e r b a c h, Die Ansiedlung der Weber auf den Dorfauen der Dórfer des Kreises Reichenbach, "Schlesische GeschichtsbHitter" 1932, s.43-46. . 142 Podobne zjawisko osadzania się i powiększania liczby tkaczy na nawsiu obserwujemy na tete,pach środkowej Małopolski. W inwentarzach tamtejszych wsi z r. 1729 - O s s o l i n e u fi rkps nr 9690, s. li3-36 spotykamy: wAlbigowej - kmieci i zagrodników 66 tkaczy czynsz. 18 w Kraczkowej 101 24 wraz z ich komorn. 70" 41 w Wysokiej 127 tkaczy-zagrodn. i ich kow Markowej mornik. 63 Jak widzimy, od 1/. do połowy ludności tych wsi to tkacze, zazwycz~j czynszowi, którymi są zagrodnicy, chałupnicy czy komornicy. Są to WSle Niezmiernie ciekawy jest dalszy rozwój takich osad, które posiadały nawsie zasiedlone przez rzemieślników wiejskich, a zwłaszcza tkaczy. W omawianych przez L a u t e r b a c h a wsiach śląskich powstały z czasem nowe "wsie tkaczy" (Weberdorfer), które wcisnęły się dosłownie między rzędy zagród chłopskich i nadały z czasem całej strukturze wsi nowy wyraz. Rzecz najciekawsza, że te "wsie tkaezy" przybrały po części charakter osad miejskich 143. Powstawanie osad przemysłowych czy miasteczek na terenie nawsi a ma szerszy charakter. K. M a y d e 11 podaje dwa sposoby powstawania miasteczek z osad wiejskich. Jednym z nich jest całkowite przekształcenie się osady wiejskiej w miejską, przy czym dawna wieś zanika zupełnie. Drugi to powstawanie miasta na terenie nawsia, przy czym reszta wsi i dotychczasowy układ gruntowy pozostają niezmienione 144. Przykładem osady przemysłowej powstałej na terenie nawsia na ziemiach polskich może być - nomen omen - wieś Nawsie w pow. jasielskim. Część ludności tej wsi od dawna trudniła się tkactwem. które tu doszło do stosunkowo wysokiej specjalizacji. Wykorzystując tę sytuację spółka Friese i Eder założyła w Nawsiu w r. 1797 fabrykę wyrobów bawełnianych, zatrudniającą w najlepszym okresie swego istnienia (do 1827) 547 robotników, głównie miejscowych IłS. 1Pr0ces powstawania miasteczek w środku wsi łańcuchowych, owalnic czy łanów leśnych o typowym nawsiu, na którym, jak wynika z inwentarza oraz ksiąg sądowych wiejskich tych wsi, większość owych tkaczy się .mieści. Wydaje się, że rozszerzanie się tkactwa we wsiach małopolskich tego okresu zostało w dużej mierze ułatwione przez istnienie nawsia, które sprzyja, jak wiemy, zarówno osadnictwu ludności przemysłowej, jak też ułatwia przeróbkę surowca i jego wyrób. 143 L a u t e r b a c h, o. c., s. 46. Jak wielce chałupnicy nawsiowi zmienili strukturę społeczną danej wsi widać z danych zawartych we wspomr,ianym poprzednio druku jeleniogórskim z 1728 r. 'Omawiana wieś liczyła już w 15'86 r. 5'3 chłopów, 15 zagrodników i '35 "Auenhausler". Głównym zajęciem tych zagrodników i chałupników był również wówczas i później wyrób przędzy i płótna. lU M a y d ell, o. c., s. 465. W opisanych wypadkach wsi łanów leśnych "ist einfach ein bestehendes Waldhufendorf teilweise zur Stadt bzw. zum Markte erhoben worden, was baulich in der Anlage eines rechteckigen oder bei Olbersdorf strassenformigen Platzes seinen Ausdruck fand. Der nicht miterhobene Teil des Dorfes und die ganze Flur blieben dabei einfach bestehen". 145 S. A. L. Z i e 1e n i e w s k i, F i t z n e r - G a m p e r, ,Dzieje przemysłu w b. Galicji 1804--1929, Kraków 1930, s. 19. Na terenie ziem polskiCh "Słownik Geograficzny" wylicza 6 wiosek o nazwie Nawsie, wszystkie na terenie Małopolski. 31* �484 485 wielodrożnic z placem zauważył wielokrotnie Fr. P e r s o w s k i, który " w podsumowaniu analizy stwierdza wprost, że "z nawsia tworzył się przy ewentualnym nadaniu prawa miejskiego rynek, a ponieważ był to plac, na którym osadzali się zazwyczaj wiejscy rzemieślnicy, już z charakteru swego był zawiązkiem miasta" 146. . Nawsie ulegało przekształceniu nie tylko wtedy, kiedy na jego terenie powstawała osada fabryczna czy miasteczko, ale także na skutek sąsiedztwa miast i okręgów przemysłowych właśnie dzięki swemu położeniu we wsi i istnieniu na nim proletariatu wiejskiego 1~7. W sąsiadujących z miastami wsiach czeskich na nawsiu powstały domy czynszowe typu miejskiego, zmieniające zasadniczo krajobFaz kulturalny wsi. W tych domach mieszkał właśnie proletariat wiejski, dojeżdżający do pracy w miastach 148. . W związku z osadnictwem na nawsiu biedoty wiejskiej można tu dodać ciekawy fakt etnograficzny, warty dalszych badań. Oto na Śląsku chałupnicy nawsiowi wnoszą do wsi odmienny od. panującego typ budownictwa domów. Np. gdy w Sudetach zabudowania chłopskie wykazywały typ środkowo-frankoński, to powstałe w ciągu XVIXVIII w. domy zagrodników, a zwłaszcza chałupników nawsiowych, są zazwyczaj typem saskim w postaci· Einbautypus, czy Einheitshaus - a więc przedstawiają taki typ budownictwa, przy którym pod jednym dachem prócz mieszkania mieści się zarazem stajnia. i stodoła U9. Mamy tu zatem nowe zagadnienie - zmian niektórych elementów kultury materialnej wsi w wyniku jej zróżnicowania gospodarczego i przestrzennego. 7. Przykład roli nawsia w osadnictwie naj nowszym Nawsie, jak wspomnieliśmy, przetrwało, przynajmniej w postaci szczątkowej, do dzisiaj. Stosownie do zapowiedzi, chcemy na zakończenie dać w formie przykładowej krótki opis roli nawsia w najnowP e r s o w s k i, Osady, s. 85, także s. 81, 84. U S c h l e n g e r a znajdujemy ogólne podsumowanie rozbudowy wewnętrznej wsi śląskich: "Der innere Ausbau der Darfer erfolgte in biiuerlichen Siedlungsgebieten durch Ansetzung von Hiiuslern und Giirtnern, in Industriegebieten durch Errichtung von Arbeiterkolonien, die hiiufig eine gitterartige Struktur des Wegenetzes besitzen". - S c h l e n g e r, Die Formen, s. 201. - Na innym zaś miejscu czytamy, że gdy nawsie nie zostało w pełni rozdzielone między "biednych ludzi" (kleine Leute), wówczas służy dawnemu celowi: gromadzi się tam dokoła stawu bydło, konie i ptactwo, a wieczorami gwarzą pod lipami starcy. - T a m że, s. 71. U8 M e i s n e r, o. c., s. 247. 146 M a y d e 11, Die Hindlichen Siedlungsformen, s. 453. 146 t4.7 szych zmianach osadniczych wsi łanów leśnych. Chodzić tu będzie o ukazanie procesu zasiedlenia nawsia wraz z typowym powstaniem na nim miasteczka, ze szczególnym uwzględnieniem związku tego zasiedlenia z klasowym rozwarstwieniem ludności wiejskiej. Przykładową wsią będzie tu wspomniane Grodzisko w pow. łańcuckim. Dane do tego opisu czerpiemy z badań terenowych oraz z map i protokółów parcelowych z połowy XIX w. t56. Ponieważ instytucja nawsia była tu do niedawna, i po części jest jeszcze do dzisiaj, bardzo żywa, przykład ten może być instruktywny dla innych wsi tego typu. Grodzisko jest typową wsią łanów leśnych. Położone jest w odległości 7 km od kolana Wisłoka i Sanu w dolinie małego potoka, Młynówki. Jak sama nazwa wskazuje, było ono pierwotnie osadą grodową tst, przeniesioną zapewne Z czasem na prawo niemieckie. Pierwsze źródłowe wiadomości o niej posiadamy z r. 1473152• Najstarszą częścią osady wydaje się być okolica dawnego grodu, skąd osadnictwo posuwało się w górę potoka. W r. 1515 Grodzisko posiada 65 łanów i dwie karczmy ts,'!. W r. 1589 występuje obok Grodziska Wola Grodziska (dzisiejsza Wólka), licząca dwa łany, 17 zagrodników i 2 komorników. Grodzisko zaś liczy wówczas 521/3 łana, ma trzy młyny wodne, 2 wiatraki, 31 zagrodników, 20 chałupników i 12 rzemieślników 154. Było zatem wówczas największą wsią w okolicy, podobnie jak dzisiaj. Sama wieś (łańcuchy zabudowań, bez przysiółków) ma obecnie długości 9,5 km, a ludności ok. 7.000. Od r. 1784 do 1930 r. Grodzisko było podzielone administracyjnie na cztery samorządne gminy: Grodzislw Dolne, Gr. Miasteczko (Markt), Gr. Górne i Wólkę Gr., choć topograficznie części te nie wyodrębniają się. Do r. 1784 składało się 156 Badania przeprowadziłem zasadniczo, choć pod innym kątem widzenia, w latach 1937--39 z ramienia ówczesnego Państwowego Instytutu Kultury Wsi, kierowanego przez prof. dr J ó z e f a C h a ł a s i ń s k i e go. Uzupełniłem je w r. 1940 i 1945. Głównym materiałem są tu biografie wszYlltkichrodzin we wsi. Korzystam z danych maszynopisu własnej pracy, opartej na tych badaniach. 1st W. S e m k o w i c z w artykule Geograficzne podstawy Polski Chrobrego ("Kwartalnik Historyczny", t. 39, Lwów 1925, s. 304) wyznacza na mapie GrodzIsko jako graniczny gród Chrobrego. Do poł. XIX w. stał na górze k. dworu starodawny zameczek, zachowały się też ślady wałów. O przedhistorycznej osadzie świadczą wydobywane od czasu do czasu w pewnej odległości od góry zamkowej przez ludność ślady archeologiczne \A! postaci naczyń. t52 AGZ. VII, s. 132. t58 A. J a b ł o n o w s k i, Polska XVI w. pod względem geograficznostatystycznym. VII, "Źródła dziejowe", t. XVIII, cz. I. Warszawa 1902,s.136. 154 A. J a b ł o n o w s k i, o. c., s. 6. �./ 487 z dwóch CZęSCl:"Wielkiego Grodziska" i Woli Grodziskiej. Dzisiaj mamy dwie gromady: Gr. Dolne i Gr. Górne. Charakter osadniezy nadała wsi dolina rzeczki, warunki topograficzne i ustrój łanowy, widoczny w po~ałach gruntów do dzisiaj. Nawsie, do dziś jeszcze nazywane czasem nawsiem lub "nawsiskiem", ciągnie się wzdłuż całej długości wsi, szerokości jednak różnej, od kilkudziesięciu m. (w Wólce i Górnym), do kilkuset (w <:zęści Górnego i w Dolnym). Spowodowane jest to różnicą w ukształtowaniu terenu: w Wólce i górnej części Górnego Grodziska dolina potoka jest wąska .i płytka, stąd łańcuchy zabudowań mogły ustawić się tu prawie tuż przy drodze i potoku. W dolnej <:zęści Górnego i w samym Dolnym głębsza znacznie dolina rozszerza się miejscami dość znacznie w zależności od dwóch pasm wzgórz, wydatnych zwłaszcza od strony doliny Sanu. Tutaj łańcuchy zabudowań rozłożyły się po wzgórzach ("Góry'!, "Zabor<:ze", "Górki"), lub w części na ich łagodniejszych zboczach. Grunty chłopskie zaczynają się zazwyczaj u podnóży stoków. Pośrodku mamy nawsie jako teren jedynej własności. gminnej. Na tle Grodziska możemy przedstawić pewien schemat układu przestrzennego wsi związanego z nawsiem (zob. szkic). Regularność układu jest następująca: doliną płynie potok, po obu strona-ch znajduje się pastwisko, łąki, miejscami bagna. Po jednej stronie potoku biegnie główna droga przez wieś ("gościniec"), drugim brzegiem biegnie często (zależnie od warunków fizjograficznych) druga, podrzędna droga {w Grodzisku Dolnym zwana "tarasem"). Można tu dodać, że troska o gościniec spada na powiat i gminę, stan dróg bocznych jest zwykle przedmiotem zbiorowego starania sąsiadów. Wzdłuż obydwu dróg stoją płoty gospodarskie oddzielające wlasność gminną-nawsie - od gruntów -chłopskich. Rozpoczynające się stąd grunty chłopskie ciągną się wąskimi pasmami długości do 3 km, będącymi dzisiaj częściami pierwotnego kiedyś łanu (są to "półćwiartki", jako połowy dawniejszych "ćwierci" i "pręty", jako połowy półćwiartków). Na każdym pręcie czy półćwiartku ode wsi ("nawsiska") jest ogród często z sadem, w nim umieszczone budynki; od czoła stoi zwykle dom mieszkalny bądź frontem, bądź bokiem do drogi, z boku stoją chlewy, ogród zamyka "od pola" stodoła, za którą zaczynają się grunty orne. Za stodołą w pewnej odległości biegnie zwykle znów droga poprzeczna, będąca połączeniem wszystkich dróg polnych ciągnących się wzdłuż pól. Nazywa się ją zagumnie. Z drugiej strony nawsia i drogi sytuacja jest analogiczna 155. Mieszkańcy nazywają swoją stronę "tą stroną wsi", 155 Schemat ten jest dzisiaj mocno zniekształcony; na półćwiartku czy pręcie mieszczą się dziś po dwa a nawet i trzy gospodarstwa. Miejscami jednak układ zachował się w czystej formie. Nawsie zaś zostało już mocno zagospodarowane pod łąki, pola orne i place budowlane. stroną pr~e<:iwną "tamtą stroną wsi". Na określenie znajdowania się kogoś czy czegoś na nawsiu mówią "na wsi" lub (rzadziej) "na nawsisku" a także "na nawsiu" lSI. - -. p O LA 2:.Ą cl r--t---1lg ~ "li '"o 1l'" p o L. A Ryc. 5. Schemat nawsia wsi łanów leśnych. Można przyjąć, że taki układ przestrzenny wsi związany z nawsiem ma każda czystego typu wieś łanów leśnych. Jest to oczywiście tylko schemat. Nawsie każdej wsi jest dzisiaj resztką pierwotnej jego przestrzeni 157. W Grodzisku większość terenu pierwotnego nawsia została 156 O zacieraniu się terminu nawsie i przesunięciu jego znaczenia na o~na~zenie za.gród czy pól zob. St. P i g o ń, Z Komborni w świat. Wspommema młodości. Wyd. II. Kraków 1946,s. 15. 157 Wielkość nawsia grodziskiego przedstawiałaby się następująco: we~ług danych katastralnych z 1853 r. powierzchnia gruntu gminnego wynOSIła: w Dolnym i Miasteczku 147 mg 1281 sążni, w Górnym 69 mg �489 488 stopniowo zajęta pod place budowlane, ogrody, łąki i miejscami pola uprawne. Pozostała gminną własnością zasadniczo tylko ta przestrzeń, która jest zabagniona (zwłasz·cza w Dolnym) i zagrożona powodzią, a stąd nie nadająca się pod zabudowę i uprawę. Jednak mamy jeszcze dzisiaj takie miejsca na nawsiu, które mogłyby łatwo służyć do zabudowania i uprawy, a pozostały nadal własnością gromadzką. Tłumaczy się to tym, że ludność stale była przeciwna jakimkolwiek sprzedażom kawałków "gminnego" - jak to się mówi - w prywatne ręce i każdy fakt sprzedaży komuś kawałka nawsia musiał być solidnie na zebraniu gromadzkim uzasadniony 158. Większość przestrzeni pierwotnego nawsia zajmują dzisiaj tzw. zagrody. Zagrodą w Grodzisku nazywa się kawał łąki lub pola leżący na nawsiu - i tylko tam. Nie nazywa się tym mianem ani zabudowań (jak to często czynią źródła historyczne), ani pola czy łąki, leżących gdzie indziej. Zagród tych jest jeszcze dzisiaj kilkanaście, być może pochodzących w prostej linii z pierwotnego osadnictwa. Być może też; że z nimi wiąże się owych "zagrodników małorolnych 12, zagrodników bez roli 9, komorników z bydłem 8", których prócz 12 komorników bez bydła i 12 rzemieślników notują w Grodzisku źródła z XVI w.159• Historia takich zagród była różna i stanowi właściwie specjalne zagadnienie. Wspomnieć tylko wypada, że zagrody - jak to dzisiaj jest 1361 s., w Wólce 35 mgrazem 252 mg 1042 s. W ten obszar jednak wliczone są także skotniki i drogi (innej własności gminnej Grodzisko nie posiada). Gdybyśmy obszar skotników i dróg policzyli na 100 mg, pozostałaby nam powierzchnia nawsia ok. 150 mg. Obszar ten obejmuje oczywiście tylko nawsie jeszcze hie zajęte, z wyłączeniem wszelkich zagród, placów budowlanych, gruntów uprawnych itp. Własność gminna w Grodzisku w stosunku do całości obszaru wsi wynosila w 1853 r. 2,7%• W opracowanych przez W. S t y s i a analogicznych wsiach łańcuchowych powierzchnia gruntu gminnego (pastwisk wraz z drogami i potokami) w stosunku do całości powierzchnia była zbliżona. I tak: Markowa 0,83, Kosina 1,64, Husów 2,06, Gać 2,47, Handzlówka 4,84. (W. S t Yś, Rozdrabnianie gruntów chłopskich w byłym zaborze austriackim od r. 1787 do 1931, Lwów 1935, s. 139-182). Natomiast we wsiach innego typu )'Vahaniabyły znacznie większe. Np. Czyszki pow. lwowski nie posiadały wcale gruntu gminnego zaś Czukiew 14,41%• W tym ostatnim wypadku chodzi zapewne o typowe pastwisko a nie nawsie. Styś bowiem nie wyodrębnia nawsia od innych rodzajów własności gminnej. 158 W Grodzisku do ostatnich czasów mieliśmy do czynienia z przeżytkiem dawnego ustroju samorządnego wsi w postaci tzw. "gromady", tj. zebrania ogółu członków gromady, na którym ważniejsze postanowienia poddawane były pod uchwałę ogółu. 159 Zob. przypis 154. l widoczne zajmowały lepsze, wyższe mIejSCa nawsia, uprawne zapewne od dawna. Wspomnijmy także, że proces stopniowego podziału zagród w Grodzisku powodował zagęszczenie stawianych na nich domów i równoczesną proletaryzację zagrodników. Potomkowie dawnych zagrodników nie wiele lub wcale nie różnią się od biedoty z właściwego nawsia. Niektóre zagrody zostały wykorzystane prawie wyłącznie jako place pod zabudowania tych, którzy mają grunty w innym miejscu. Stąd to wieś przybiera miejscami wtórną postać ulicówki (np. w Dolnym między folwarkiem a mleczarnią)· Nawsie w Grodzisku, jak zresztą w każdej wsi, jest tym terenem, na którym mieściło się wszystko to, na co zazwyczaj nie było miejsca w uporządkowanym szeregu zabudowań i gruntów chłopskich. Znalazły się tu: kościół, szkoły, karczmy, domy ludowe, dom parafialny, ochronka, sklepy, urzędy, młyny, tartak, (kiedyś także browar dworski) mleczarnia itp. Nawet budynki powstałego z rugów chłopskich a krótkotrwałego folwarczku Bilińskiego w Górnym stały (do 1848 r.) także na nawsiu. Na jego terenie w środku wsi wyrosło taJkże miasteczko. Ogólne warunki powstania w Grodzisku m i a s t e c z k a były zarówno charakteru fizjograHcznego, związanego z nawsiem, jak demograficznego i ogólnego-gospodarczego. Ważną rolę w powstaniu miasteczka mogło odgrywać samo położenie i wielkość wsi. Duża wieś, połączona dość niewygodnie z najbliższymi ośrodkami miejskimi (Przeworsk 15 km, Leżajsk 10 km)r stwarzała sobie w postaci miasteczka własne centrum handlowe w samym środku. Lokalne warunki nawsia były tu zresztą bardzo dogodne. Od strony północnej łańcuch zabudowań gospodarskich przesunął się dość daleko od potoku na szczyt wzgórza .("Zaborcze"), biegnącego poza zalesioną rozpadliną ("Doły"), pozostawiając od tej strony dość szerokie nawsie. Od strony południowej znów były niegdyś grunty dworskie, obok nich szeroki skotnik i droga prowadząca do Zołyni (8 km). "Wieś gospodarska" - powiedzmy - została tu niejako przerwana, a leżące w dogodnym punkcie nawsie stwarzało możliwość osiedlania się na nim elementów "niegospodarskich", dla których w uporządkowanym 'łańcuchu zabudowań chłopskich nie było miejsca. N a w s i e m a w łaś n i e t o d o s i e b i e, ż e u m o ż l i w i a o s i e dl a n i e s i ę i rp r z e p ł y we l e m e n t ó w o b c y c h, n'O w y c h, róż n y c h, b e z n a r u s z a n i a i s t n i ej ą c e g o k s z t a ł t u w s i i jej u s t r o j u g r u n t o w e g o. Nowy twór - miasteczko - może tu powstać obok zastanego układu wiejskiego, choć w jego środku. Taka możliwość istnieje oprócz wsi łanów leśnych tylko przy owalnicy z dużym plaeem. W każdym innym typie wsi miasteczko może się rozwinąć tylko przez przekształcenie samej osady - jak to już �491 '-490 gach cechowych - że większość tych i poprzednio wymienionych rzemieślników mieszkała w Miasteczku, ~apewne także już przed jego formalnym erygowaniem. Erekcja Miasteczka Grodziska nastąpiła w 1740 r. przez ówczesnego właściciela Grodziska, księcia Józefa Dominika Lubomirskiego z Przeworska 165. Kataster józefiński z 1787 r. wykazuje w Miasteczku 80 rodzin o następującym składzie społecznym: 2 rodziny posiadające tylko domy, 14 rodzin posiadających domy z ogrodem, 23 rodziny posiadające dom, ogród i pole do 1 morga włącznie, 8 rodzin posiadających gruntu do 5 morgów, 2 rodziny posiadających gruntu 5-10 mórg, 2 rodziny posiadające ponad 10 mórg, 29 rodzin żydowskich posiadających tylko domy. W 1853 r. wg. danych protokółów parcelowych mieszkało tu 31 rodzin rzemieślniczych (szewców 11, stolarz 1, krawców 4, tkaczy 4, garncarzy 7, garbarzy 4). W 1919 r. ówczesna rada gminna Miasteczka uchwala przyłączenie doń Dolnego, celem stworzenia "Wielkiego Miasta Grodziskiego" - jak mówi protokół z posiedzenia. Tymczasem w parę lat później Miasteczko traci prawa miejskie stając się gminą wiejską (w 1930 r.). W związku z tworzeniem gmin zbiorowych zostało Miasteczko włączone do gromady Grodzisko Dolne. Historia grodziskiego miasteczka, chociaż przedstawiona w niewielu szczegółach, ukazuje się nam jasno na tle poprzednich analogicznych opisów. Rola nawsia jest tu niewątpliwa właśnie dzięki wspomnianej możności przyjmowania rzemieślników i w ogóle ludzi z zewnątrz. Znamienna jest również rola miasteczka jak i nawsia w ogóle dla życia biedoty wiejskiej. Na podstawie protokółów parcelowych i map katastralnych z 1853 r., można było wyszukać w Grodzisku 158 rodzin ówczesnej biedoty wiejskiej (poza żydowską), spośród których aż 130 rodzin mieściło się na naw siu 166. W 1945 r. mieliśmy w Grodzisku 142 rodzin biedoty, z których zaledwie 23 mieściły się w rzędach domów gospodarskich. Reszta była bezładnie porozrzucana po całym riawsisku zależnie od ~i~ieliśmy. -. b~dź też .na jej peryferiach. To jest jedna z najistotmeJ szych roI, Jakle pełnIło nawsie 160. N~wsie grodziskie .było. terenem, na którym skupili się wszyscy ŻydzI, mogącyodegrac wazną rolę w genezie miasteczka. W 1853 r. wg ?r~nd- un~ Bauparzellen ProtokolI oraz map katastralnych 161 rodZIn zydowskIch było w całym Grodzisku 38 ' z kto'r yc.h 28 Sk UpI'ł o . M" SIę W . Iast~zk~, zas reszta_ na pozostałym nawsiu (i tylko na nawsiu) wzdłuz . . . całej . WSI. Mi W nowszych czasach rodzin tych przyb Ył o Jeszcze wIęceJ! p.rocz asteczka lokowały się one przy drogach na nawsiu, szczegolm~ z.aś w. Doln~m, a zwłaszcza w sąsiedztwie folwarku. Nie zna~y am Jedn~J rodzmy żydowskiej, któraby mieściła się kiedykolw~ek w rz?dzle domów gospodarskich. Była to w ogromnej więkSZOŚCI sama bIedota. Osadnictwo Żydów, ·choć umożliwione przez warunki nawsia nie było za.pewne przypadkowe, lecz spowodowane możliwościami z~robkowymI. M?żliwości te przedstawiała w sobie już sama ~ielkość wsi. Stwarzały Je zapewne także uprawiane we wsi rzemiosła wiejskie: tkactwo, garb.arstwo.' szewstwo i garncarstwo. Chodziło głównie o handel ~robamI rzemIOsła grodziskiego '62. Szczególny musiał być tutaj roz~oJ tkactwa, skoro w r. 1664 ówczesny właściciel Grodziska Sebastl~n Lubomirs.~i, zatwierdza statut cechu tkackiego. Cech te~ ma w MIasteczku SW?J dom cechowy, a liczba jego członków z początkiem XVII~ w. wynosIła około 40 163. Nieco później od tkackiego powstaje w MIasteczku cech szewski, liczący w 1779 r. 66 członków. Posiadał on rów~ież swój własny dom cechowy w Miasteczku 164. Możemy przypuszczac - co zresztą zdaje się wynikać z nazwisk członków w księ• 100 Gdyby się tak bliżej rozglądnąć powstałym w czasach nowożytnych mIasteczkom. p.ołu~niowe~ Mało?olski, można by napewno wykazać, że spora, a ~o~~ I wIększa Ich częsc powstała właśnie w podobnych warunkach. NaJbhzszym Grodziska prawdopodobnym przykładem będzie miasteczko Żołynia,. rozwinięte w środku dużej wsi łanów leśnych. Aby się o tym przekona.!;, wystarczy już przeglądnięcie odnośnych map w skali l : 100000. 161 O~racowanych przeze mnie w 1937 r. w Archiwum Państwowym przy II. UrzędZIe Skarbowym we Lwowie w ramach wspomnianego P. 1. K. W. NIestety opracowania rpowyższe oraz bezcenne dziś fotokopie ówczesnych map k~tastr~lnych, jakie polecił sporządzić prof. dr J. Chałasiński, zaginęły w czaSIe wOJny. Korzystam z posiadanych niektórych sumarycznych danych. ~62 Do czasu pierwszej wojny światowej Miasteczko miało jarmarki .sześc razy do roku oraz co tygodniowy targ. 163 Wg dokumentów cechowych przechowywanych u każdorazowego cechmistrza. IG4 Również wg dokumentów cechowych. 165 Wg oryginalnego dokumentu znajdującego się obecnie w Uniwers. Łódzkim w zbiorach po Polskim lnstytucie Socjologicznym. 16G Na podstawie map katastralnych i protokółów parcelowych z 1853 r. rozlokowanie ówczesnej biedoty wiejskiej było następujące: w Miasteczku mieściło się 41 rodzin, pozostałe 89 rodzin na nawsiu reszty Grodziska. Z tych ostatnich tuż za płotami mieszkały 32 rodziny. Wśród tych rodzin całkowicie bezrolnych było 31, reszta z małymi zagrodami czy kawałkami gruntów. o,. '··1 �492 493 \ tego, jakie i gdzie były możliwości osiedlenia się; część również tuż za płotami gospodarskimi, czę~ć przy drogach, inne pod stokiem czy na zboczach wzgórz. Mimo bezładności rozrzucenia można zauważyć większe skupienia. Jest ich cztery. Jedno mieści się w Dolnym na tzw. "Zadróżkach" (zob. wskutek czego "wieś gospodarska" odsunęła się dalej od drogi główn~j i potoku. Na zboczu mamy kilka domów b~e~oty z małymi poletkąmI. Nie zajęte na łąki częś,ci nawsia przedstawIaJą tu dogodny teren osadniczy. Szczególne zaś znaczenie mogło mieć sąsiedztwo dworu (ok. OE.JASNIENIA OBJASNI[NIA c:J DOMY C;OSPO04R5KI( _ DOMY ElI,OOTY Ryc. 6. Część nawsia w Grodzisku Dolnym. szkic) 187. Jest to skupienie dawne, wyznaczone kilku czynnikami: od' północnej strony wznoszą się tu dość poważne wzgórza ("Górki"), Szkic ten, jak i następne, jest właściwie schematem wykonanym odręcznie w terenie bez uwzględnienia dokładnych stosunków przestrzennych, o które tu zresztą nie chodzi. Ujmuje on stan zasadniczo z 1945 r. Prostokąt oznacUl tu całość gospodarstwa a nie budynek. W "domy biedoty" wliczono stojące wówczas "pustki" (domy niezamieszkałe już przez biedotę) jak też i takie zabudowania, w których ostatnio mogły mieszkać już rodziny gospodarskie (rzadkie wypadki). • CJ o 'DOMY GOSPoDAR5i<.1~ • DOMY _ ,". PROC.PEIUY';C\ PLAC\': PO DOMAC\.l :p !?>I£OOTY DOMY P02YD, GRANIC •. ŻYD "lAMłE:SZK AtlMINł5TRAC. MIA.5TA Ryc. 7. Grodzisko Miasteczko. (67 250 m od arendy), w którym biedota jeszcze niedawno najmowała się do pracy. W 1853 r. mieszkało tu 18 rodzin. Drugie "Zadróżki" mamy w pobliżu dworu przy skrzyżowaniu szosy od stacji kolejowej z drogą biegnącą przez, wieś. Na niewielkiej przestrzeni mieszkało tu w 1853 r. 10 rodzin, w 1945 tylko 6. Mieszkała tu dawniej służba dworska oraz �495 II 'ii ~II :\ .l 1 fornale. Trzecie skupienie biedoty w Dolnym mieliśmy koło kościoła <12rodzin w 1853 r.). Koło kościoła mieścił się też "szpital" parafialny, dom dla ubogich (rozebrany w 1936 r.). Największe skupienie biedoty mieliśmy w Miasteczku (zob. szkic). W jej rozlokowaniu przestrzen_. nym możemy tu zauważyć pewną regularność; oto domy biedoty otaczają wieńcem Miasteczko, wciskając się między nie a "wieś gospodarską". Rzecz zrozumiała: biedota była zarówno na usługach ludności Miasteczka jak i gospodarzy, szczególnie miasteczko stwarzało jakie takie możliwości egzystencji. Część biedoty stanowili zresztą niegdyś rzemieślnicy. Ostatnie wreszcie skupienie, którego część nazywano do niedawna również "Zadróżkami" , znajdujemy w Górnym (zob. szkic). Nie mamy tu wzgórz, teren jest płaski. Rozszerzone nawsie mamy od strony Miasteczka oraz w sąsiedztwie szkoły. I tu, i tam mamy do czynienia z zagrodami, na których kiedyś mieszkali zagrodnicy, po podziale. zagród została biedota. W środku terenu istniał wspomniany krótkotrwały mały folwarczek Bilińskiego,' zniesiony w 1848 r. Skupienie to nie jest również przypadkowe; oprócz folwarku znaczenie miało tu zapewne dogodne, suche, bezłąkowe nawsie. Wypada uczynić tu krótką dygresję w sprawie nazw wskazanych . wyżej skupień biedoty grodziskiej. Mówiliśmy już o trzech "Zadróżkach". Znaczenie nazwy jest tutaj oczywiste. Prócz tych spotykamy jeszcze trzy skupienia o nazwie "Kormanice" (lub "Koromanice"): koło dworu od strony "Górek", w Miasteczku i w Górnym (zob. szkic). Tak nazywa się również najbiedniejsza część przysiółka Podlesie. Nazwa ta wymaga wyjaśnienia. Słowni~ Lindego czy Karłowicza oznacza "korman" ("karman") jako odzież, siermięgę, względnie odzienie robocze z płachty mające chronić przed deszczem. W Słowniku gwar polskich Karłowicza czytamy m. in., że "mieszkańcy lasów tak w porze dżdżystej okręcają pasterzy swoich w płótna, że na piersiach tworzą się fałdy, w których chowają ręce w niepogodę. Taka na prędce sporządzona odzież nazywa się kiiormim". To jeszcze nie wiele wyjaśnia. Słownik Geograficzny mówi tylko o jednej wsi o nazwie Kormanice w okolicy Przemyśla. Czytamy tam, że "we wsi tej tkano już za dawnych czasów proste sukna dla włościan, skąd może i nazwa wsi pochodzi, gdyż korman oznacza grubą siermięgę lub sukmanę, a kormnik rzemieślnika wyrabiającego grube sukno". Według tego zatem Kormanice byłyby w naszym wypadku miejscem na nawsiu, na ktÓrym mieszkali niegdyś rzemieślnicy wiejscy, wyrabiający grube sukmany czy siermięgi. W Grodzisku istotnie hodowano niegdyś owce, wyrabiano - jak wiemy - płótna, rzemieślnicy produkowali płótni anki i "grodziskie" kożuchy. Jak więc widzimy, grodziskie Kormanice potwierdzałyby poprzednie dane o lokowaniu się na nawsiu tkaczy wiejskich. Wskazane tu skupienia biedoty wiejskiej na nawsiu grodziskim, choć były dawne i stanowiły dotąd trwały obraz jego zasiedlenia, mieściły w sobie ludność różnorodnego pochodzenia o nietrwałym i płynnym składzie 168. Związane jest to z jednej strony z ciągłą emigracją poza wieś w poszukiwaniu pracy, z drugiej ze zwiększeniem się biedoty. wiejskiej w wyniku rozdrobnienia gruntów a zwłaszcza OBJASNII;NIA D _ OOMY OOMY GOSlJlJOARSKl1; BI[OOTY o ol 0000010 o O O O DO O Ryc. 8. Część nawsia w GrodziSku Górnym. klasowego rozwarstwienia: WSI l Z imigracją do wsi biedoty pochodzącej, jak tu się mówi, "ze świata". Są to znów zagadnienia szersze. Poruszymy tu krótko tylko niektóre związane z osadnictwem na nawsiu. W Galicji, jak wiadomo, obowiązywała od r. 1787 do 1869 austriacka ustawa o niedzieleniu gospodarstw chłopskich. Chociaż w praktyce 168 Wg biografii rodzin płynność ta, ujęta na podstawie zasiedziałości danego domu czy placu, przedstawiałaby się następująco: wszystkich placów na których stały lub stoją domy biedoty, było w Grodzisku 192. Na 103 placach mamy zasiedziałość przez dwa pokolenia. W 17 wypadkach na danym placu następowało po sobie kilka pokoleń, nie będących w żadnym stosunku pokrewieństwa. Nowych placów było 22, zaś 50 zostało w cią'5u czasu, dającego się przez badania terenowe uchwycić, opuszczonych. �497 496- -~ gruntów i osadzanie się na końcu pól, zamiast chałupników, synów lub córek gospodarzy, którzy tutaj otrzymali grunt. Stąd powstały przysiółki. W każdym razie ci kucznicy dali początek przysiółkowi Podlesie ~iczącemu dziś sto kilkadziesiąt gospodarstw. Wcześniej bodaj usunięto kuczników z ogrodów. Mapy katastralne, protokóły pa.rcelowe oraz biografie rodzin wskazują i takie wypadki, w których na tym samym ogrodzie (prętu lub półćwiartka) w jednych gospodarskich zabudowaniach mieszka jeden brat, zaś tuż obok w chałupniczym domu drugi brat czy siostra. Częstszym jednak zjawiskiem byli kucznicy pochodzenia niefamilijnego. Nieraz na jednym ogrodzie mieszkało kilka rodzin chałupniczych. Badania terenowe historii osadnictwa na takich ogrodach stwierdzają duże zagęszczenie jego gdzieś do roku 1890. Następuje potem gwałtowny spadek i likwidacja domów chałupniczych, a to głównie dzięki emigracji. Z takiego to elementu chałupniczego rekrutowała się głównie rzesza bezpowrotnych emigrantów do Ameryki, Kanady, Brazylii itd. Po tych placach dzisiaj zaginęła już nawet pamięć ludzka, świadczą o tym zazwyczaj pewne wzniesienia gruntu powstałe z usypanej niegdyś ziemi pod dom ale tylko tam, gdzie grunt był nieco podmokły. Trwalsze ślady pozostawiła biedota osiadła na nawsiu ze względu na to, że raz zbudowany domek, mimo 'zmian jego mieszkańców, utrzymywał się dłużej. Na nawsiu zresztą nie mogło być rugów kuczników, tak jak na gruncie prywatnym. Że na nawsiu osiadał wydziedzicz.ony element gospodarki już dawniej, świadczą między innymi także rozporządzenia ostatniej woli m. byla ona tylko po ·części przestrzegana, t~ j~dnak do~r.ow.a~zila do wytworzenia się sporej ilości bezgruntoweJ. bIedoty ~1~Jsk~e]. Przynajmniej część tej biedoty osiadała. na naws:u. Z drugIeJ zno~ strony po zniesieniu powyższej ustawy, mImo ~anuJącego tu. zwy.cz~Ju prawnego dzielenia gruntu i gospodarstwa .mlędzy woSzystkledZIecI z up~zywilejowaniem naj młodszego spadkobIercy, . ktory . zos.tawa~ na. oJC?- " . o I'e zachodziły również częste wypadkI wydzledzlczama mektoWlzn , . . kI _h dzieci loe. Jeśli uwzględnimy jeszcze proces rozwarstwlerua a~~~ego, w wyniku którego część ludności wie~skiej ~proletar~z~w~ł~ się, otrzymamy poważną, choć ciągle. zmienną, .hczbę bIedoty wleJs~le]. W warunkach galicyjskich, przy medorozwoJu przemysłu, r:z~mlO~a i miast _ mimo masowej emigracji po 1880 ~. dooAmer~kl l o~d~l~ indziej .--: spora część tej biedoty musiała pozostac we WSI. Częsc. ]~] znalazla zajęcie i utrzymanie przy ~iększych. gospodarst~ac~ w:e]skich nie wpływając na zmiany osadmcze. Byli to komormcy l słuzba gospodarska. Część jednak osi~dała we wsi tworząc nowe gospodarstwa domowe. Byli to chałupmcy. Proces osadnictwa ty·ch chałupników był bardzo charaktery.styczny. Lokowali się oni albo na gruntach chłopski~h, al.~,ona nawslU: Chałupników tych nazywano zazwyczaj "kuczmkarni . Była ~o .bled~ta, _która jeszcze do końca -XIX w. została osadzana ?rzez kmIecI ,~a Ich własnych gruntach i w wybudowanych przez mch "kuczach ~stąd nazwa) _ chatkach postawionych bądź tuż obo~ do.mu gospo~arSkl~go, na ogrodach, bądź za płotem na nawsiu, ?ądz tez na ~rugl~ ~onc~ ol u granicy. Kmieć, stawiając domek takIemu chałupmkowl, rowno ~~eŚnie angażował go jako siłę najemną _do s~eg~ go~po?arstwa. Za-, . d ł też par" zagonów pod kapustę l zlemmakl. Była to zwyczaJ' awa... l kI' t l kmieca 170 'ak to Stefan Czarn-owski nazwał - sta a .len e a . -' ~ osadzaniu się biedoty na końcu pól istniał takI ~wyczaJ ~raw~y, że w zamian za nawiezienie kawałka gruntu u gramcy kuczmk m~ł rawo trzykrotnie zebrać plony, na czwarty rok grunt wracał ' ~ ~łaściciela, względnie umowa zostala zawierana na ~owo. zwycza~ ten i takie osadnictwo kuczników ustało wraz z ~ostępu]ą~Y~ rozdrob nieniem gruntów. Nastąpiło wówczas usuwame kuczmkow z tych 169 W wydziedziczaniu, jak wynika z bio.grafii rodzin,. kierow:~ z~~ różn mi względami: wieloletnim przebywamem poza WSIą ą z e~igracją czy dawną wieloletnią służbą wojskową, ułomn~śclą ~Iz~c~n~ czy umysłową nieślubnym pochodzeniem, niepodporządkowamem SIę ZleCI · d'" ·tp W okresie ustawowego zakazu dzielenia gruntów korzywol l 1'0 ZICOW l . .. kt k tę stosowano stano z tych względów dość skwapliwie, choclaz pra Y ę i później. . d" 170 Stefan C z a t n o w s k i, podłoże ruchu chłopskIego. Zaga mema pracy kulturalnej. R. II, Warszawa 1936 i odb., s. 7. Ten krótki przykład dziejów nawsia w jednej wsi pozwala przede wszystkim na stwierdzenie, że są one podobne do ukazanych poprzednio. Zbierzmy krótko zasadnicze wnioski. . Jako grunt gminny, nawsie jest nadal terenem naj przeróżniejszego osadnictwa i zabudowy; wyłącznie tu lokują się wszelkie instytucje o charakterze publicznym i prywatnym obsługujące wieś i okolicę, podobnie jak za czasów osadnictwa średniowiecznego. Towarzyszy temu osiadanie tu miejscowej i przybyłej z zewnątrz ludności rzemieślniczej i wyrobniczej, co wreszcie doprowadza do powstania sui generis miasteczka. Trzeba podkreślić, że nawsie jest wyłącznym tere- v: . 171 Np. z testamentu ćwierciowego kmiecia, Jana Misia z Górnego ("Góry") z r. 1782 dowiadujemy się, że spośród 9 dzieci grunt otrzymuje zaledwie troje. Druga żona Misia wraz z trzema córkami otrzymują "zagródkę i półkątek" leżące na nawsiu. Pozostający na ojcowiźnie syn jest zobowiązany, "aby ... postawił na zagródce na nawsiu leżącej chałupę jaka być może", w której ci czworo mają mieszkać. • 32 �,I"· 498 'a si" we wsi ludności przybyłej z zewnątrz oraz różnonem osa d za nI ..• , d ' , k' , d ' d względem składu i pochodzenia ble otY wleJs leJ, . ro ne~ po d' . roll' nawsia w przepływie i osadnictwie ludnoŚCI TeJ zasa mczeJ .' t ' , . kie' możemy przypisać to, że- w rozplanowamu resz~y ~Sl, _eJ WleJS J 'em zachowały się zagg:dnicze zarysy pochodzema sredm~nawSl , . . 'l Pr . t lOaSI" Poza . . no w układzie zagród Jak l po. . zeclws. aw . dl " WIecznego zarow t duża zmienność krajobrazu osadniczego naWSla m. mn. 1 at e~u że lokuje się tu część zagród chłopskich ze względu na ~rak ode ~ d iego miejsca w dotychczasowym łańcuchu zabudowano .' pow.; ~yniku spostrzegamy wykształcenie się wyrażne~ odr~bno~c~ przestrzennej dwóch części wsi: z jednej strony mam! Cląg~y l mmeJ wi e" ednaki w swoim wyglądzie ła~cuch zabudowan poł.o~ony u .pocz ~k~ ~ierwotnyCh łanów i ich CZęŚCIpochodnych, z, ?rt~~leJ ruchhwy i ~ienny osadniczo teren nawsia, mieszczący ludposc rozn~go POC:lO, wodu i składu społecznego. Wśród tej ludnoŚCI wyrazne d zema, za .' . k Dl iej teren swoje miejsce przestrzenne zajmuje bIedota ",:,~eJsa: ~.n nawsia był w takiej wsi jedynym (poza przyslOłkaml) mIeJscem osadzania się. Dostrzegamy tu proces k l a s ? o - p r z e s t r z e n n.e g ? drę b n i e n i a b i e d o t Y w i e j s k l e J od reszty ludnOŚCIw~. wY;awsie okazuje się tym elementem osadnictwa ~iejskiego, na k~o= . my śledzić zależność między rozplanowamem osady a zmla rym moze k .. nami w strukturze społecznej jej miesz ancow.. imo Nawsie grodziskie jest wreszcie przykładem tego, Jak długo, m wszelkich zmian, potrafią się utrzymywać w pewny~h wa~unkach zasadnicze tradycyjne ząrysy i instytucje rozplanowama WSI, stworzone jeszcze w średniowieczu, /. JAN PIOTR DEKOWSKI BADANIA NAD PRZESZŁOŚCIĄ KULTURALNĄ OPOCZYŃSK1CH MIASTECZEK v.: 1 .. Badania kultury ludowej w miastach i miasteczkach w wynikach swych tym różnią się od badań prowadzonych na wsi, że te ostatnie dają jeszcze stosunkowo obfity materiał współczesny, który rzadko sięga wstecz poza wiek XIX, badania zaś w miastach, przy małej ilości materiałów współczesnych, przynoszą sporo wiadomości historycznych. Przy znanej trudności zachodzącej w datowaniu zjawisk z zakJresu ludowej kultury wzmianki historyczne, odnoszące się do. różnych dziedzin życia gospodarczego i artystycznego są dla nas niesłychanie ważne i cenne. Dowiadujemy się z nich, jak w ogólnych zarysach kształtowało się życie codzienne w owych na pół rolniczych miasteczkach, jakie były ich kontakty z tzw, "szerokim światem", kiedy i skąd mogły pojawiać się tam różne nowości. Uzyskany tą drogą obraz nie jest oczywiście bez znaczenia i dla studiów nad przeszłością kulturową wsi, wiemy bo.wiem dobrze, jak wielki wpływ na jej przemiany miały owe miasta prowincjonalne, Już w XVI wieku na terenie powiatu opoczyńskiego istniało d:z:iewięć osad miejskich, a mianowicie: Opoczno, Gielniów, Końskie, Fałków, Odrzywół, Drzewica, Gowarczów, Białaczów oraz Żarnów. W pierwszej połowie XIX wieku na skutek ,przesunięć administracyjnych odpadły: Końskie, Fałków i Gowarczów, a przybyły: Skrzynno, Skrzyńska, Klwów i Przysucha. Miasteczka te powstały w różnych okresach czasu: Żamów w XII w., Białaczów w XIII w., Skrzynno około 1318 r" Fałków w 1340 r" Klwów w 1413 r" Odrzywół w 1418 r" Drzewica w 1429 r., Gielniów w 1455 r., Nieznamierowice około 1500 wreszciePr..:ysucha w 1713 r. Niektóre spoś'ród nich, jak: Żarnów, Skrzynno i Opoczno, były grodami i .posiadały zgodnie z tradycją obronne mury i fosy. Z przywileju wydanego 1751 r. przez wojewodę bracławskiego, Stanisława Swidzińskiego dowiadujemy się, że mieszczanie klwowscy obok innych ci-ężarów i świadczeń, mieli obowiązek "grodzenia dookoła" swego miasta. Stawiali więc płoty, które miały chronić osadę w pierwszym rzędzie przed dzikimi zwierzętami, a zwłaszcza przed wilkami. Miasteczka osiemnastowieczne w Opoczyńskim nie były zbyt 32* �498 nem osadzania się we wsi ludności przybyłej z zewnątrz oraz różnorodnej pod względem składu i pochodzenia biedoty wiejskiej. Tej zasadniczej roli nawsia w przepływie i osadnictwie ludności wiejskiej możemy przypisać to, że- w rozplanowaniu reszty wsi, tej poza nawsiem, zachowały się zasatlnicze zarysy pochodzenia średniowiecznego zarówno w układzie zagród jak i pól. Przeciwstawia się temu duża zmienność krajobrazu osadniczego nawsia m. inn. i dlatego, że lokuje się tu część zagród chłopskich ze względu na brak odpowiedniego miejsca w dotychczasowym łańcuchu 'zabudowań. W wyniku spostrzegamy wykształcenie się wyraźnej odrębności przestrzennej dwóch części wsi: z jednej strony mamy ciągły i mniej więcej jednaki w swoim wyglądzie łańcuch zabudowań położony u początku pierwotnych łanów i ich części pochodnych, z drugiej ruchliwy i zmienny osadniczo teren nawsia, mieszczą'cy lud!1OŚćróżnego pochodzenia, zawodu i składu społecznego. Wśród tej ludności wyraźne swoje miejsce przestrzenne zajmuje biedota wiejska. Dla niej teren nawsia był w takiej wsi jedynym (poza przysiółkami) miejscem osadzania się. Dostrzegamy tu proces k l a s o w o - p r z e s t r z e n n e g o w y o drę b n i e n i a b i e d o t y w i e j s k i e j od reszty ludności wsi. Nawsie okazuje się tym elementem osadnictwa wiejskiego, na którym możemy śledzić zależność między rozplanowaniem osady a zmianami w strukturze społecznej jej mieszkańców. Nawsie grodziskie jest wreszcie przykładem tego, jak długo, mimo wszelkich zmian, potrafią się utrzymywać w pewnych warunkach zasadnicze tradycyjneząrysy i instytucje rozplanowania wsi, stworzone jeszcze w średniowieczu. JAN PIOTR DEKOWSKI BADANIA NAD PRZESZŁOŚCIĄ KULTURALNĄ OPOCZYŃSKlCH MIASTECZEK Badania k~lt~ry .ludowej w miastach i miasteczkach w wynikach sw!c~ tym rozmą SIę od badań prowadzonych na wsi, że te ostatnie d.aJą Jeszcze stosunkowo obfity materiał wSiPółczesny, który rzadko ~Ię?~ wstec~ ~oza wi~k XIX, badania zaś w miastach, przy małej IlosCI matenałow wspołczesnych, przynoszą sporo wiadomości historYClznych.Przy znanej trudności zachodzącej w datowaniu zjawisk z za~res~ lu~o,,:,ej.kultury wzmianki historyczne, odnoszące się do, różnych. dZle~zm .zycla gospod~rczego i artystycznego są dla nas niesłychanIe wazne l cenne. DOWIadujemy się z nich, jak w ogólnych zarysach kształtowało się życie codzienne w owych na pół rolniczych mia~teczkach, jakie były ich kontakty z tzw. "szerokim światem", kiedy l ~k~d mogły ~?j~wiać się tam różne nowości. Uzyskany tą drogą obraz me Jest oczywIscle bez znaczenia i dla studiów nad przeszłością kulturo.wą wsi, wiemy bowiem dobrze, jak wielki wpływ na jej przemiany mIały owe miasta prowincjonalne. . Już w XVI wieku na terenie powiatu opoczyńskiego istniało dzieWIęĆosad miejskich, a mianowicie: Opoczno Gielniów Końskie Fałków, Odrzywół, Drzewica, Gowarczów, Białaczów' oraz Ża~nów. W pierwszej połowie :XIX wieku na skutek przesunięć administracyjnych odpadły: KońskIe, Fałików i Gowarczów, a przybyły: Skrzynno, Skrzyńsko, Klwów i Przysucha. Miasteczka te powstały w różnych okresach czasu: Żamów w XII w., Białaczów w XIII w., Skrzynno około ~318 r., Fałków w 1340 r., Klwów w 1413 r., Odrzywół w 1418 r., DrzewIca w 1429 r., Gielniów w 1455 r., Nieznamierowiceokoło 1500 wreszcie Przysucha w 1713 r. Niektóre spoś'ród nich, jak: Żarnów, Skrzynno i Opoczno, były grodami i posiadały zgodnie z tradycją obronne mury i fosy. Z. przywilej.u .,,:,y~anego 1751 r. przez wojewodę bracławskiego, Stamsława SWldzmslnego dowiadujemy się, że mieszczanie klwowscy obok innych ciężarów i świadczeń, mieli obowiązek "grodzenia dookoł~" swego miasta. Stawiali więc płoty, które miały chronić osadę w. pler~zy.m rzędzie ~rzed dzikimi zwier,zętami, a zwłaszcza przed . wIlkamI. MIasteczka osIemnastowieczne w Opoczyńskim nie były zbyt 32* � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/bbf7dded5f4e0ba8c58142228b941033.pdf 79d8732647e88fcc5484f2b041310f27 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:121 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1955 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:103 Title A name given to the resource Badania O.Kolberga w dorzeczu średniego Sanu/ LUD 1955 t.42 cz.1 Description An account of the resource LUD 1955 t.42.cz.1 s.294-306 Creator An entity primarily responsible for making the resource Wolski, Krzysztof Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 295 KRZYSZTOF WOLSKI BADANIA O. KOLBERGA W DORZECZU ŚREDNIEGO SANU W chwili obecnej, gdy z pełnym krytycyzmem podchodzimy do naszego dotychczasowego dorobku historycznego, nie można pominąć bogatej twórczości O. K o l b e r g a. Nasuwa się zwłaszcza konieczność omówienia jego monumentalnej pracy pt. "Lud". Dzieło to niejednokrotnie wymaga poprawek czy uzupełnień, których dokonać można po dokładnej analizie metod jak również podawanych materiałów i skonfrontowaniu ich z danymi, przekazanymi z zakresu etnografii lub pokrewnej dziedziny wiedzy przez innych autorów. Zauważyć jednak trzeba, że pojedynczy badacz współczesny mógłby przystąpić do krytycznego omówienia całokształtu dzieła chyba tylko po latach dociekliwych studiów w terenie. Dlatego też słusznym mi się wydaje podać tu jedynie kilka uwag nasuwających się przy analizie tomu K o l b e r g a pt. Przemyskie, tomu dotyczącego terenu, z którego istniejące współcześnie materiały są mi znane. Praca przy reedycjach dzieł K o l b e r g a, jeśli chodzi o niektóre rejony, nie powinna napotkać większych przeszkód; wydawca nieliczne lub też tylko pozorne sprzeczności będzie mógł bez trudu sprostować czy wytłumaczyć. Inaczej jednak jest z ziemiami, które zostały opisane w pracy K o l b e r g a Przemyskie. Przemyskie bowiem to teren, na którym wskutek wypadków wojennych zaszły tak poważne przemieszczenia ludności, że możliwość sprawdzenia materiałów podanych przez K o l b e r g a często jest problematyczna. Co więcej, ocena twórczości K o l b e r g a na podstawie serii Przemyskie jest zadaniem wyjątkowo niewdzięcznym. Tom ten, wydany staraniem Muzeum im. Dzieduszyckich we Lwowie przez 1. K o p e r n i c k i e g o z pośmiertnych materiałów, nie korygo- wanych przez autora z wyjątkiem dwu arkuszy, i to nie wiadomo których. a drukowanych w Krakowie w 1891 r., a więc w rok po śmierci K o l b e r g a (3 VI 1890), jest jednym z naj szczuplejszych i najmniej dokładnych pośród monograficznych opracowań naszego wielkiego etnografa. Omawia teren etnicznie niejednolity, o zróżnicowanych warunkach antropogeograficznych i społecznych, a różnych typach o:::adnictwa i własności. W Przemyskiem każda bez mała z badanych przez K o l b e r g a miejscowości posiada inną glebę, stosuje inny sposób uprawy, inny ma typ budownictwa; toteż w rozdziale zatytułowanym Lud J, poświęconym zagadnieniom demograficznym i kulturze materialnej, było niepodobieństwem dać w dwudziestu siedmiu wierszach choćby przybliżony obraz rzeczywistości. Gdy z tekstu, w którym mowa np. o budownictwie, wyjaśniamy przykładowo trzy zdania 2, to spojrzawszy na nie krytycznie zauważamy, iż poszczególne odcinki zdań są reprezent.atywne dla dwu różnych miejscowości, w danym wypadku albo dla Wyszatyc, albo dla Iskani. Wyszatyce mają, a raczej miały przeważnie konstrukcję słupową budynków, z pokryciem słomą i prawie niewidoczną podmurówką pod podwaliną (mały rozmiar podmurówki spowodowany brakiem kamienia w najbliższej okolicy), natomiast Iskail miała budynki o konstrukcji zrębowej (stodoły także), z bardzo grubą, a często i wysoką podmurówką kamienną na zaprawie glinianej (kamień na miejscu), kryte przeważnie gontami. Również i stopień zamożności mieszkań'ców był inny w równinnych Wyszatycach, na żyznych glebach lessowych i nadsańskich madach, a inny w górzystej Iskani o ubogich glinkach karpackich. Dwu wymienionych miejscowości nie można więc objąć jedną ogólną charakterystyką, pomimo że w linii powietrznej oddalone są od siebie tylko 31 km. " O, K O l b e r g, Przemyskie, Zarys etnograJ'iczny, 1891, s, ID, - Tam;'e 'k' szeJ CZęSCI . , l'ICh e, drewnIane, ' .~, s . ID'." B u d yn k'I po vnę słomą kryte. Chatv. ml'e'sz kl'a ne na WSI me . zawsze bywaj a stawiane regularnie '. I me są bvn' '.. Je d na k'owego kształtu . • c" a]mme] co zależnvm znów jest od nierowności "runtu ,częs t o t u napo t ykaneJ..' Pod walmy .' na podmurówce ka• . b mIenneJ są dość znacznej grubości; na nich leżą poziomo na sobie okraglaki lworzac. e zrą b d omu rozneJ ". . , wysokości". �297 296 Pomimo usterek zarys etnograficzny Przemyskie posiada olbrzymią wartość jako zapisany i przechowany materiał z badań etnograficznych w dorzeczu średniego Sanu. Inne bowiem materiały, zawarte przeważnie w rękopisach, albo zupełnie przepadły w zawierusze dwu wojen światowych, albo miejsce ich przechowania jest nieznane. Zresztą los takich materiałów może być podobny do losu notatek etnograficznych S t ę c z y ń s k i e g o, zebranych także w drugiej połowie XIX w. w okolicy Dubiecka, we wsi Bachów, o których już w 1874 r. wspomina S c h n e i d e r jako o trudnych do odszukania ~l. Nieścisłości zachodzące w materiale podawanym przez K o 1b e r g a mogą być różnego pochodzenia. Informacje błędne lub wręcz tendencyjne mogły być dostarczane badaczowi przez interlokutorów, których klasowe czy też po prostu psychiczne nastawienie wpływało często na wypaczanie prawdy i wykrzywianie obiektywnego obrazu rzeczywistości. Kim byli informatorzy K o 1b e r g a? Przeważnie byli to, poza jednostkami z ludu, oficjaliści dworscy, proboszczowie wiejscy, czasem urzędnicy powiatowi, bardzo rzadko nauczyciele wiejscy, a często dziedzice folwarków. Wiadomo wszakże, że K o l b e r g w swych badaniach w dorzeczu Sanu opierał się przeważnie na relacjach właścicieli dworów spokrewnionych z rodziną K o n o p k ó w, jak np. Z a ł ę s c y w Iskani, Ksawerowie K o n o p k o w i e w Zaleszanach, K r a- s c y w Wyszatycach i Edmundowie Kra i ń s c Y w Leszczowatem 4, lub u ich znajomych. Biorąc to wszystko pod uwagę nie trudno będzie wyjaśnić, dlaczego w materiałach zgromadzonych przez K o l b e r g a nie widać przejawów walki klasowej na wsi: przecież chłop czy kobieta wiejska zwerbowani do badań przez dziedzica nie chcieli, nie mogli lub obawiali się zaśpiewać antyfeudalną pieśń uważając, że lepiej nie narażać się swemu "panu" 5. Nieścisłość informacji niekoniecznie zresztą musiała wypływać z świadomej czy podświadomej nawet tendencyjności; błędy powstawały często wskutek braku wiedzy fachowej lub ogólnej informatorów. Nasuwa się pytanie, czy K a l b e r g mógł prostować błędne informacje? Otóż niewątpliwie byłoby to możliwe, gdyby miał możność i czas na konfrontowanie zdobytych materiałów z innymi źródłami; że zaś starał się szukać analogii i porównań w piśmiennictwie facho\\rym, można stwierdzić w adnotacjach umieszczanych niejednokrotnie przy zdobytych materiałach ". Niemniej jednak trafiają się w materiale podawanym przez K o l b e r g a nieścisłości dowodzące, że autor w niektórych wypadkach nie docierał do sedna zagadnienia. I tak w rozdziale pt. "Pokarmy i napoje" 7 podaje z Iskani nazwę lebiody jako szabaga, gdy tymczasem lebiodę (Chenopodium album) zwą tam laboda, a A. S c h n e i d er,' Encyklopedya do kr·ajoznawstwa Galicyi ... , t. II, s. 224, Lwów 1874. "Stęczyński materiały swoje przesłał Ludwikowi Zielińskiemu, redaktorowi »Lwowianina«. Ze wschodnich terenów dorzecza średniego Sanu wydał materiały etnograficzne ·L. Ł o z i ń s k i pt. Ruskoje wesile opysanoje czerez L. Łozińskoho w Peremyszły, w Typografii Wladycznoj gr. kat., 1835 (stron 153). Są to materiały zebrane we wsi Radochońce ad Husaków - wyczerpujący opis zwyczajów weselnych wraz ze słowaJ;rli licznych pieśni; ma tę wadę, iż nie podano melodii, czego w swych pracach nigdy nie omieszkał uczynić Kolberg. - Materiał ten jest wyłącznie ruski, mimo że ludność Radochoniec składała się w 59% z Polaków, a tylko w 41°/u z Rusinów (dane wg Szematyzmu hreko-kat. z r. 1928). Wieś ta miała parafialną cerkiew i parafialny kościół rzym.-kat. (Schemaiismus ... rit. lat. PremisLiensis A. D. 1893, s. 166; oraz Szematyzm hreko-kat. duchowenstwa, 1928. s. 224). 4 Rps PAU I 197 - O. Kolberg do Szumlańskiego (krewnego Kraińskich) w liście z Modlnicy L dnia 29 IX 1883 r. wspomina o bytności w Leszczowatern przed sześcioma tygodniami. :; POI'. materiały zgromadzone podczas badań w tych okolicach w latacb po II wojnie światowej, prowadzonych pod kierownictwem mgr M. Sobieskiego, a znajdujące się w Państwowym Instytucie Sztuki Oddz. Poznań. "O. K o l b e r g, Przemyskie, s. 18, 32; J. H o ł o wac k i, Narodnyje pieSlli Galickoj i Ugorskoj Rusi, Moskwa 1878, cz. V, s. 40, 41, 42; A. Wan k e, Halahiwki we wsi Gorczyce pod Sieniawą, "Zbiór wiadomości do antropologii krajowej", t. XIII, s. 53; T e n ż e, Zwyczaje w Żolyni, "Zbiór wiadomości do antropologii krajowej", t. XIII, s. 26; K o s t o m a r o w a, "Nar. Dniewnik", Trudy etn.-stat. eksped .. t. III, s. 25; P. Ż e g o t a, P. 1. 1'. II. 33. , O. K o l b erg. Przemyskie, s. 12. iń �298 a szabagq nazywa się polewka sporządzana na liściach lebiody w okresach głodnych przednówków. Na terenach tamtejszych często mianowicie zachodzi niezgodność pomiędzy nazwą ziemiopłodu a potrawy z niego przyrządzanej; tak np. polewka z jabłek. powszechnie znana jabłczanka, zwie się tam chamuła. Już od razu we wstępnej, historyczno-ogólnej części dzieła znajdują się wiadomości, których nieścisłość można było stwierdzić choćby na podstawie wydanego w tym okresie Słownika geograficznego. O takim np. Jarosławiu pisze K o l b e l' g ~: "w r. 1756, 8 VIII, koronował Wacław S i e l' a k o w s k i, biskup przemyski, cudowny obraz Matki Bm,kicj w kościele Jezuitów św. Jana". Fak.tycznie zaś nie obraz, ale statua, jeszcze gotycka, znajdowała się w kościele N. M. P."w polu" 9, kościele dawniej jezuickim, a obecnie dominikańskim. O dominikanach wspomina, że mieli też cudowny obraz N. M. P., podczas gdy chodzi znowu o wyżej wymieniony posąg, który wraz z kościołem po kasacie zakonu jezuitów objęli dominikanie przeniesieni tu w 1777 r. z Bochni l0. W związku z Jarosławiem znajdujemy u K o l b e l' g a jeszcze inną notatkę, mianowicie: "Zbór ewangelicki (po dawnym kościele Reformatów)", podczas gdy w rzeczywistości zbór ewangelicki mieścił się w poszpitalnym kościółku św. Ducha 11, z którym reformaci. jarosławscy nie mieli niczego wspólnego, gdyż od chwili przybycia do Jarosławia w roku 1700 12 nie opuścili swego klasztoru i kościoła. Sprostowanie wszystkich tych wiadomości można było znaleźć w Słowniku geograficznym, którego tom zawierający literę "J" wyszedł w 1882 1'.13 K o l b e l' g widocznie tych materiałów nie porównywał (i wskutek tego nie mógł uniknąć pomya Tamże, s. 185. " K. G o t t f I' i e d, Jezuici w Jarosławiu, Jaroslaw 1938, s. 33. lO S. B a I' ą C z, Archiwum 00. Dominikanów w J<lrosławiu, Lwów· 1884, s. !'9. II Por. M. Or ł a w i c z, Jarosław, jego przeszłość i zabytki, LwówWarszawa 1921. 12 K. G o t t f r i e d, Kości6[ i i<lasztor 00. Reformatów w Jarosławiu, Jarosław 1934, s. 7. 1'1 Slownik geogra.ficzl'y, t III. Warszawa 1882 (Jarosław, s. 454--457). 299 łek), pomimo że znał tom IX Słownika geograficznego i. z niego czerpał wiadomości odnoszące się do Przemyśla l~. Co więcej, wolał się oprzeć na pionierskim, lecz popularnym i bezkrytycznym dziełku ks. W. M i c h n y, proboszcza z Zaleszan, pt. Przemyśl i jego okolice, wydanym w Nowym Sączu 1872 r., niż na bardziej krytycznym Słowniku geograficznym; nie może więc dziwić nas, że nie uniknął powtórzenia wielu nieścisłości i błędnych informacyj w dziełku tym zawartych l". Autora znał prawdopodobnie osobiście, mógł więc z tego źródła posiadać więcej niedokładnych danych. Podobnie o Sieniawie (pow. jarosławski) podaje K o l b e r g mylną wiadomość, jakoby była ona gniazdem rodu S i e n i a ws k i c h lU, podczas gdy wiemy, że w dmgiej połowie XVII wieku chorąży koronny Mikołaj S i e n i a w s k i założył to miasteczko i twierdzę na miejscu dawnej wsi Dybków 17. W Pruchniku też chyba K o l b e l' g nie był osobiście, skoro pisze: "Koło Pruchnika i Chłopia leży wieś Boratyn ... " IS Boratyn natomiast leży pod Jarosławiem koło Chłopie. Przypuścić nawet można, że K o l b e l' g nie był wcale, a w każdym razie nie przeprowadzał osobiście badań etnograficznych na terenie obecnego powiatu jarosławskiego, pomimo że niektóre miejscowości tego powiatu omówił pobieżnie we wstępnym rozdziale pt. Kraj i lud, zaś teren ten uwaźał za nalezący do Przemyskiego. W dalszei części O. K a l b e r g, Przemyskie, s. 1. może być notatka: "Nowe Miasto. powstałe ze starego sioła RybIe, gniazda niegdyś rodziny ruskich kniaziów Rybłowskich"; por. W o j c i e c h z Z a l e s z a n, Przemyśl i jego okolice, Nowy Sącz 1872, s. 16, gdzie nie tylko dane o rodzinie, Samo nazwisko, ale nawet nazwa wsi są błędnie podane, gdyż w rzeczywistości chodzi tu o wieś Bybło i możną rodzinę Korczak-Bybelskich, której jedna z przedstawicielek, Jarochna, w pierwszej połowie XV w. poślubiła ks. Nieświeckiego Iwana i przez pewien CZ,łS mieszkała wraz z mężem w sąsiedniej Przedzielnicy (por. A. G. Z, t. XIII, zap. 1489, 1878, 1913, 3271); stąd też zapewne wysnuto wniosek, jakoby Bybelscy używali tytułu kniaziowskiego. 10 O. K a l b e I' g, Przemyskie, s. 5. I; A. G. Z., t. XXI, s. 595-596, dn. 25 V 1672. I" O. K o l b e I' g, Przemyskie, s. 9. 1\ I' Przykładem • �301 300 lUBACIDW o Wis/ok oRZESZOW ' o Ł.AŃCUT Boratyn o Pruchnik O II l1'ys:atn:e Ostrów Ci Oubiecko O i(;\ \J Clernw,vo ---;;--o :' o Medyka _ . : III t/Jisv1(J O MoscIska PRl E M'y'-SL :,.:-0 Niiankowice · O BIrcza oSonaClany ODBRDM(L 0 L/;,swowole ( ! IV O Chy/ów O /skań- opisy obrlędów . , VI 0 t~SA"80R st1',;ll ~r o Miasta Miasteczka O Wsie .•.••. Granica po/istwa {jRokawa o L' 10 20 30 -O -'!~_--'! --'-, __ -'-' _---"50 km I, 11,111 - okręgi pochodzenia materiałów __ Opracawal K. Walski Ryc. L Mapa miejscowości badanych przez O. Kolberga niego Sanu. w dorzeczu śred- swego dzieła nie podał zresztą żadnych materiałów pochodzących z obszaru dzisiejszego powiatu jarosławskiego. Kiedy K o l b e r g był w Przemyskiem? Wydawca tomu,!. K op e r n i c k i, podaje, że w latach 1883-1885 K o l b e r g zwiedzał trzykrotnie Sanockie i Przemyskie dla uzupełnienia swych daw- niej szych badań z 1865 r.19; na innym miejscu nadmienia o badaniach w Sanockiem w latach 1863-1865. Podawane przez K op e r n i c k i e g o fakty nie zawsze są ścisłe, o czym wspomina już M. T u r c z y n o w i c z o w a 20, niemniej jako znajomy i współczesny K o l b e r g o w i musiał posiadać dokładniejsze dane dotyczące badań K o l b e r g a, być może pochodzące od samego autora. Dla tomu Przemyskie pierwszorzędne znaczenie posiada wzmianka, że K o l b e r g w Przemyskiem nie bawił dłużej niż sześć do ośmiu tygodni 21. Fakt ten dostateeznie tłumaczy skromny zakres i szczupłość podanych materiałów. Zauważyć jednak trzeba, że materiał zebrany pochodzi aż z dziewiętnastu miejscowości, z tego obfitszy zaledwie z siedmiu, a wzmiankowany zaledwie z pięciu. Nie od rzeczy będzie zauważyć tu, że materiały zebrane w Sanockiem, to jest na terenie dawnej ziemi sanockiej (Iskań), znalazły się w tomie Przemyskie, gdyż liczne miejscowości w okolicy Dubieck2, które dawniej wchodziły w obręb ziemi sanockiej, w czasie badań K o l b e r g a należały administracyjnie do okręgu przemyskiego . Możemy rozróżnić sześć takich okręgów, z których pochodzą materiały do Przemyskiego, a mianowicie: 1. naj obficiej eksploatowaną Iskań nad Sanem (okolice Dubiecka) wraz z materiałem z Babic, Nienadowej, Tarnawki, Sielnicy, Dylągowej, Krasiczyna i Birczy; 2. Wyszatyce (położone na północny wschód od Przemyśla); 3. okolice Mościsk (Mościska, Czerniawa); 4. okolice Dobromila; 5. okolice na wschód i północny wschód od Chyrowa; 6. okolice Sambora. Zajmiemy się pierwszymi dwoma okręgami jako położonymi w obrębie obecnego powiatu przemyskiego, a zarazem granic Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej, choć zaznaczyć wypada, że w okręgach czwartym i piątym zebrał K o l b e r g również sporo materialu. Zwiedzając i badając Sanockie w latach 1863-1865 K o l b e r g przebywał w 1863 I'. w Iskani nad Sanem i w roku tym był praw" Tamże, s. XI. co IV!. T u r c z y n o w i c z o w a, Bogumił Kolberga, "Lud", t. XXXVIII, s. 30l. 21 O. K o l b e r g, Przemyskie, s. XVII. • Hoff i jego stoSHnek do Oskara �302 303 dopodobnie na weselu wiejskim, gdyż pierwszy opis wesela nosi datę "Iskań, 1863" 22. W Iskani badacz zatrzymał się we dworze u G. Z a ł ę s k i e g a (żona G. Z a ł ę s k i e g o, Julia, była siostrą żony J. K a n a p k i, u którego K a l b e r g mieszkał w Modlnicy) ~:J, a mógł mieć kontakty z plebanią greckokatolicką. z ks. M. H a j n a c k i m 2J. Nie trudno w takim razie będzie przypuścić, że niektóre materiały i opisy podane przez K a l b e r g a mogły być zebrane przez Z a ł ę s k i c h (nie zawsze dokładnie i precyzyjnie) i przekazane K a l b e r g o w i do Modlnicy za pośrednictwem J. K o n o p k i lub też przesłane autorowi bezpośrednio. Czy K o l b e r g mógł czynić poprawki, nie znając osobiście terenu i zjawisk, wydaje się rzeczą wątpliwą, a w każdym razie nasuwającą poważne i niełatwo usuwalne trudności. Od Z a ł ę s k i c h mógł K o l b e r g za następnym pobytem otrzymać materiały dotyczące 122 pozycji wraz z opisem pogrzebu i rysunkami ówczesnego tamtejszego ubioru. Z Iskani nie trudno było się wyprawić do pobliskich Babic 2;:; (skąd pochodzą podane pieśni dziadowskie) czy do Nienadowej, bo w Birczy zapewne K o l b e r g wcale nie był, jeżeli sądzić z jego notatki we wprowadzającej części dzieła: "Bircza ... ma kościół rz.-katol., drewniany, i we wsi Stara Bircza cerkiew" 26, gdyż nie podobna przypuścić, by będąc w miasteczku zauważył drewniany kościół, a wcale nie widział pięknej, starej, modrzewiowej cerkwi 2;, stojącej w pobliżu rynku. Ć" Tamże, s. 54. "" Informacje od mgr Marii Turczynowiczowej, Hel'ba7';; polski, t. XI, s. 100. ,. Schernatismus tmive7'si clel'i orientaLis Pl'emisliensi~ pro Anno Dómi,ni 1861, s, Ill. Por. także: B o n i e c k i, 7'itUS catholicorum Dioceseos "-, W Babicach nad Sanem ludność miasteczka posługiwała się w mowie ięzykiem polskim, zaś gwarowego języka ukraińskiego używała ludność przedmieścia. Obecnie jeszcze mieszkańcy miasteczka pamiętają dobrze różne pieśni dziadowskie polskie i ruskie, które bywały śpiewane przez dziadów podczas odpustów zarówno przy kościołach po rusku, jak i przy cerkwiach w języku polskim. (Z badań tereno'ł/ych autora). "; O. K o l b e l' g, Przemyskie, s. 9. c, Cerkiew ta, pochodząca 7. 1680 lub 1729 r., została rozebrana w rok'..l 1952 z powodu zupełnego zniszczenia, Cerkiew w Birczy Starej, z 1690 r.. zn3n3 h:lfła z odpustów na św. Sawę . • �305 304 Materiały zebrane przez K o l b e r g a w okolicy Iskani stosunkowo łatwo jest jeszcze obecnie sprawdzić w okolicznych wsiach nie zniszczonych po drugiej wojnie światowej, np. w Nienadowej, Babicach, Bachowie itp. Bardziej zagadkowy jest materiał pochodzący ze wsi Wyszatyce, położonej nad Sanem na północny wschód od Przemyśla. Materiał ten to przeszło dziesięć wzmianek i rysunek ubioru panny młodej ~8. Pieśni zanotowane w gwarze przejściowej oraz '.vymieHienie jedynie cerkiewki z dworem 29 nasuwają przypuszczenie, że infGrmatorem K o l b e r g a był tu greckokatolicki ksiądz M. Łu,kas z e w y c z, który znał dobrze okoliczne pieśni ludowe i mógł je K ó l b e I' g o w i zaśpiewać. Przypuszczać też można, że materiał pochodził od G. Feliksowej Z a ł ę s k i e j czy Z. Stanisławowej K o n o p c z y n y lub ich brata M. K I' a i ń s k i e g 03°, do którego należał dwór w Wyszatycach, albo też od kogoś ze służby Z a ł ę s k i c h czy K o n o p k ó w, pochodzącego z Wyszatyc. Można też mieć pewne wątpliwości, czy K o l b e I' g był osobiście w Wyszatycach, i z tego względu, że w takim razie musiałby zauważyć stary kościół 31, stojący w bezpośrednim sąsiedztwie cerkwi, oraz usłyszeć pieśni w języku polskim od licznie we wsi tej zamieszkałych Polaków. Nie od rzeczy będzie wreszcie dodać, że współczesne (z 1952 r.) nagrania pieśni ludowych z Wyszatyc obejmują materiał miejscowy polski. Resumując stwierdzić trzeba, że w tomie pt. P?'zemyskie jedyny materiał reprezentatywny dla dorzecza średniego biegu Sanu pochodzi z okolic Dubjecka, a dokładniej określając - z Iskani. Materiał tam zebrany i podany w tomie Przemyskie wytrzymuje ogólnie krytykę i nie pozwala wysuwać poważniejszych i daleko idących zastrzeżeń, czego na przykład nie można już powiedzieć o danych mających pochodzić z Wyszatyc. Dalej zaś podkreślić ~s O. K o l b e r g, Przem'b'skie, s. !{) Tamże, s. 4. 'o S. U I' U s 11: i, Rodzina, t. VIII, barz poLski, t. XII, s. 144. 31 Parafia rzym.-kat. ufundowana wsi~ królewską), Schematismus ... 124. s. 6, Warszawa 1911; B o n i e c k i, Her- przez Jagiellę w 1419 r. (Wyszatyce były lat. Premisliensis A. D. 1897, s. 51. rit. należy, że dla badań etnograficznych w dorzeczu Sanu materia.! z Iskani, zanotowany przez K o l b e I' g a, może stanowić poważne oparcie i powiązanie z dżiewiętnastowiecznym dorobkiem tutejszej kultury ludowej, co wobec Ubóstwa przyczynków z tego terenu i bra.ku zapisków etnograficznych posiada olbrzymią wartoś,ć dla współczesnej etnografii, tym bardziej że, rzec można, są to właściv.lie jedyne prawie materi2ły z XIX w., zanotowane i. przechowane, z okolic Przemyśla. Trudno winić K o l b e r g a o niekompletność i fragmentaryczność materialów zawartych w tomie pt. Przemyskie, a uwzględniwszy krótki okres przeprowadzania badań, sześć do ośmi.u tygodni 32, musi się dojść do wniosku, że dzieło z konieczności nosi charakter przyczynkarski, zaś fakt, że sam autor tego materiału nie wydawał, podkreślałby raczej krytyczny jego stosl'nek do owych niekompletnych materiałów 'l;l. K o l b e I' g należał do pionierów naszej etnografii i dzi~łami swymi przyczynił się do położenia podwalin pod tę gałąź nauki; wielką jego zasługą jest uratowanie od bezpowrotnego zaginięcia całego szeregu treści i materiałów z zakresu kultury ludowej. Niemniej jednak w okresie działalności K o l b e I' g a metody badań nie były jeszcze należycie ugruntowane, a pewien ogólny prąd w kierunku uczuciowego, bezkrytycznego stosunku do przeszłości bynajmniej nie przyczyniał się do rozwoju krytycznego stanowiska badaczy. Z podanych wyżej szczegółów wynika jasno, że bezkrytyczny bywał także niejednokrotnie stosunek autora do osób udzielających informacji; uczony zbyt często opierał się na wiadomościach podanych mu przez wiarygodnych jakoby infor·matorów, które w świetle autopsji byłyby się okazały fałszywe. Z! Trzeba by tu jeszcze dodać, że niektóre materiały z okolic Dubiecka (Dubiecko, Nienadowa, Tarnawka) - dwie kolędy i cztery pieśni miłosne znalazły się w materiałach etnograficznych "Tarnów-Rzeszów", które, zebrane przez Kolberga, uporządkował i wydał S. Udziela w tomie XI .,Materiałów Antropologiczno-archeologicznych i Etnograficznych" (Kraków ~910), s. 142, 191, 203, 206, 228. Są to pieśni w języku polskim z pewnymi sIadami wpływów gwarowo-ukraińskich. 3" O. K o l b e r g, Przemyskie, s. XVlI. 20 "Lud", t. XLII • �306 Przyczyna niedostateczności autopsji, przypomnijmy, leżeć może także w braku odpowiednich warunków i funduszów utrudniających badaczowi dłuższe przebywanie w terenie i osobiste dociekanie do źródeł informacji. Badacz ówczesny zazwyczaj czynił poszukiwania na własny koszt 34; ze strony władz zaborczych spotykał się z wrogą podejrzliwością 35, a nie znajdował dostatecznego oparcia u oficjalnych czynników własnego społeczeństwa, które mogłyby ułatwić mu pracę. Dlatego trudno zestawiać na jednej płaszczyźnie badania K o l b e r g a z badaniami współczesnymi, prowadzonymi zespołowo, przy pomocy metod wypracowanych przez wyszkolone kadry badaczy i przy odgórnym, zorganizowanym poparciu materialnym. 3t I. K o p e r n i c k i w przedmowie wydawcy do pośmiertnego wydania tomu O. K o l b e r g a Przemyskie, s. XI, podaje wyraźnie, że "Kolberg jeszcze w latach 1883-1885 własnym kosztem zwiedzał trzykrotnie Sanockie i Przemyskie dla uzupełnienia dawniejszych badań swoich z roku 1865". 85 Tamże, s. X-XI, I. K o p e r n i c k i pisze: "W owym czasie, gdy po wsiach nakazano śledzić i chwytać enisariuszów demokratycznych, podobnie jak dziś socjalistów ["dziś" - to znaczy w 1891 r. - obj. K. W.l, wędrowny etnograf z kosturem dostałby się niechybnie w pierwszej wsi do aresztu, tak samo jak dzisiaj [r. 189!! - obj. K. W.I. Jakoż zdarzyło się raz samemu Kolbergowi doświadczyć przygody bardzo podobnej, gdy w roku 1841, bez kosturów nawet, wybrali się z Józefem Konopką na piechotę do Czerska". MIECZYSŁA W GŁADYSZ SILESIANA W TEKACH O. KOLBERGA UWAGI WSTĘPNE Wśród Kolbergowskiej spuścizny rękopiśmiennej, zachowanej w zbiorach Polskiej Akademii Umiejętności, a obecnie w Archiwum Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego. znajduje się teczka obejmująca materiały do etnograficznego opisu Śląska. Prawdopodobnie sam K o l b e r g pod koniec życia, jak przypuszcza K o p e l' n i c k i, albo też ktoś bliski z jego otoczenia częściowo uporządkował zawartość teczki (niezbyt zresztą obfitą). oznaczając ją jako teka la. Szląsk. Równocześnie do teki dołączono krótkie wyjaśnienie. że w rękopisie "z własnych materiałów jest kilkanaście ciekawych bajek dosłownie 7. ust ludu spisanych, nieco pieśni z melodiami i szkice ubioru męskiego (stanie na artykuł do "Zbioru Wiadom.") 1. Reszta luźne wypisy, wycinki, notatki i wskazówki" 2. Tak też przedstawia się zawartość omówionej teki, oznaczonej sygnaturą I ag. l, Lp. 1170-74, T2-351. Rękopis składający się z 88 kart różnego formatu został podzielony na 3 działy. Pierwszy zawiera oryginalne materiały terenowe (pieśni i baśnie) oraz kilka krótkich wiadomości o języku, stanie ekonomicznym i rozmieszczeniu ludności, odpisanych z czasopism (łącznie 42 karty), które weszły w skład publikacji Szląsk Górny 3. 1 "Zbiór wiadomości do antropologii krajowej" (Kraków 1877-1895), organ Komisji Antropologicznej PAU. W skład tej Komisji wchodziła również sekcja etnograficzna. Pierwszym jej przewodniczącym, tj. od 1877 r., był O. K o l b e r g (zob. "Zbiór wiadomości", t. I, Kraków 1877, s. VIII. Był również do końca życia redaktorem działu III, tj. "Materiałów etnologicznych", zamieszczanych w wymienionym czasopiśmie; zob. też S. L a m, Oskar Kolberg, Lwów 1914, s. 67. 2 Rps nr 1170, karta 42. Z 3 O. I<;o l be. r~, Szlqsk Górny. Materiały etnograficzne zebrane przez ... paplerow posmlertnych wydał Seweryn U d z i e l a w "Materiałach An- 20' • � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/a76c2192ee99a47189f03e58da7783c8.pdf ad1846c7ae0ce719c2ef326d0981860b Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1209 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1985 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1115 Title A name given to the resource Badania polsko-macedońskie / ETNOGRAFIA POLSKA 1985 t.29 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1985 t.29 z.1, s.135-142 Creator An entity primarily responsible for making the resource Strączek, Tomasz Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia P o l s k a " , t. X X I X : 1985, z. 1 P L I S S N 0071-1861 TOMASZ STRĄCZEK (Uniwersytet Warszawski) B A D A N I A POLSKO-MACEDOŃSKIE W 1972 r. podjęto w ówczesnej Katedrze Etnografii próbę przeglądu stanu badań i teorii w zakresie etnogenezy, a przede wszystkim etnoge­ nezy Słowian . Badania te, po śmierci K. Moszyńskiego i J. Czekanowskiego, zeszły z pola widzenia etnografów. Powodem, jak ocenia to A. K u ­ trzeba-Pojnarowa , było zawężenie pola badań etnografów do okresu ostatnich 100 lat (tzn. okresu, który obejmują bezpośrednio źródła etno­ graficzne). Nie wchodząc głębiej w przyczyny tego stanu rzeczy trzeba stwierdzić, że był to jednak okres, w którym rozwijały się elementy teorii innego rodzaju (strukturalizm, semiotyka) zapowiadające interesu­ jące wzbogacenie badań nad etnogenezą i zapewniające i m start w innym punkcie niż ten, w którym zakończył badania K. Moszyński. Jak wynika bowiem z dyskusji na konferencji poświęconej pamięci K. Moszyńskiego i J. Obrębskiego , kontynuacja badań zgodnie ze szczegółowymi wskaza­ niami Moszyńskiego mogłaby grozić powtarzaniem wyników przez niego już raz ustalonych. Wspomniane jednakże propozycje teoretyczne w po­ łączeniu z inspiracjami płynącymi z teorii Moszyńskiego mogłyby dać interesujące wyniki. 1 2 3 4 Zgodnie z tymi inspiracjami zdecydowano się na podjęcie prac po­ równawczych uwzględniających materiał dotyczący obszaru Słowiańszczy­ zny południowej oraz północno-wschodniej, w tym zarówno leśnego ob­ szaru północnego jak i południowo-wschodniej, nizinnej części Polski, która zachowała wiele śladów z okresu kontaktów Słowian z innymi 1 - P r a c e w s e k c j i etnogenezy K o m i t e t u S ł o w i a n o z n a w s t w a P A N , n i e w 1977 г., por. „ E t n o g r a f i a P o l s k a " , t. 23: 1979, z. 2, s. 61-204. A . K u t r z e b a - P o j n a r o w a , O c e n a dorobku i perspektywy „ E t n o g r a f i a P o l s k a " , t. 18: 1974, z. 2, s. 23-37. ! podsumowa­ etnografii, s K o n f e r e n c j a o r g a n i z o w a n a w d n i a c h 25-27 X 1977 r. p r z e z K o m i t e t S ł o w i a ­ noznawstwa P A N i K a t e d r ę Etnografii U W — materiały publikowane w: „Etno­ g r a f i a P o l s k a " , t. 23: 1979, z. 2, s. 61-204. 4 cia Z . S o k o l e w i c z , Teoria do badań etnogenetycznych, kultury Kazimierza Moszyńskiego jako punkt wyjś­ „ E t n o g r a f i a P o l s k a " , t. 23: 1979, z. 2, s. 83-110. �136 TOMASZ STRĄCZEK ludami na obszarze stepu euroazjatyckiego. Badania obszaru północnegomiały stanowić w stosunku do materiału pozostałego formę kontrolną w podwójnym sensie: 1) elementy najstarsze powinny reprezentować to, co było charakterystyczne dla kultury słowiańskiej leśnej, a nie stepowej (i prawdopodobnie młodszej), 2) można było się spodziewać, że te z naj­ starszych elementów, które występują na północnym wschodzie Polski oraz na Bałkanach, będzie można zaliczyć — zgodnie zresztą z przypu­ szczeniem Moszyńskiego — do zrębu kultury słowiańskiej. Podjęcie badań na terenie Macedonii było nawiązaniem do tradycji badań J. Obrębskiero prowadzonych tam w latach 1932-1933 i wykorzy­ staniem realnych możliwości . Należało z natury rzeczy uwzględnić fakt, że był to obszar, na którym nawarstwiło się szczególnie wiele fal k u l t u ­ rowych. Podjęte prace miały charakter stacjonarny. Prowadzono je w konwencji strukturalno-semiotycznej i t y m samym miały obejmować szeroki teren wykraczając poza jedną, badaną intensywnie wieś. Decyzja o podjęciu badań w jednej wsi i przedstawieniu ich rezultatów na szero­ k i m tle porównawczym, jakie tworzyły źródła publikowane i archiwalne zbierane przy innych okazjach, spowodowana była przekonaniem, że w sytuacji, w której posługujemy się materiałem zbieranym przez róż­ nych badaczy dla różnych celów i przedstawiających duży rozrzut cza­ sowy, a także przestrzenny, konieczne jest ustalenie pewnej ilości punk­ tów stacjonarnych, w których można by ludowe taksonomie sprawdzić w czasie badań pogłębionych, w sytuacjach, w których przedstawienie szerszego kontekstu jest możliwe. s Nie można było kontynuować badań Obrębskiego na Poreczu we wsi Wołcze, gdyż została ona wyludniona. Zdecydowano się na wykorzystanie jego doświadczeń i zaproponowanego przez niego pojęcia wsi jako wspól­ noty obrzędowej w innym terenie. Opracowując plan monografii wsi przyjęto, że wieś jest nie tyle wspólnotą w sensie społecznym, ale że j e j mieszkańcy prezentują syntetyczny system klasyfikacji zjawisk rzeczy­ wistości (taksonomie) i w konsekwencji dzielą podobny obraz świata w i ­ dzianego jako system relacji między jego znakowymi składowymi. Dla­ tego też podjęto tematy dotyczące sposobu organizowania przestrzeni symbolicznej i czasu, które mogły do całościowego ujęcia tego symbo­ licznego świata doprowadzić. Oto one: 1. Sposób zorganizowania przestrzeni wsi (topografia wsi i jej symbo­ lika, dom i zagroda, ich funkcje obrzędowe i ich symbolika, ornament). 2. Rytmika obrzędów przejścia w cyklu życiowym jednostek (uzględnia się tu strój, taniec, wierzenia, gesty etc). 3. Stare formy ustnej twórczości ludowej. 6 e J e d y n e p u b l i k o w a n e m a t e r i a ł y z tego o k r e s u to p o ś m i e r t n i e p r z e z T . O b r ę b s k ą i J . H a l p e r n a a r t y k u ł Obrzędowa struktura dońskiej, „ E t n o g r a f i a P o l s k a " , t. 16: 1972, z. 1, s. 201-213. • O b r ę b s k i , op. cit. opracowany wsi mace­ �B A D A N I A POLSKO-MACEDOŃSKIE W badaniach brali udział ze strony polskiej: doc. dr Krzysztof Wro­ cławski, doc. dr Anna Zadrożyńska, dr Anna Kuczyńska-Skrzypek i mgr Tomasz Strączek. W Polsce przedmiotem badań były wsie okolic Cie­ chanowca, w Macedonii — wieś Jablanica leżąca na terenie Debarskiego Drimkolu. Debarski Drimkol swą zachodnią częścią opiera się o wschodnie zbo­ cza pasma grzbietów górskich noszącego również nazwę Jablanica. Gra­ nica regionu biegnie wysokimi szczytami, częściowo pokrywając się z gra­ nicą jugosłowiańsko-albańską. Licznie spływające z gór strumienie wpa­ dają do rzeki Czarny Drim, będącej naturalną granicą Debarskiego D r i m ­ kolu. Czarny Drim jest główną rzeką Drimkolu — płynie głębokim w ą ­ wozem werżniętym w składy wapienne. Grzbiety łańcucha górskiego Ja­ blanica zdecydowanie dominują nad całym regionem. Poszczególne szczy­ ty osiągają wysokość ponad 2000 m n.p.m. Debarski Drimkol ma dobre warunki do hodowli. Hodowla też była głównym zajęciem jego mieszkańców. Przeważały w niej owce. Postę­ pujące z czasem ograniczenie rozmiarów pastwisk, związane z przesu­ nięciami granicznymi oraz rosnące konflikty z ludnością albańską spowo­ dowały zmniejszenie rozmiarów hodowli. I tak w .końcu X V I I I w. zro­ dziła się dotkliwa potrzeba zastąpienia czymś głównego źródła utrzyma­ nia na t y m obszarze. Nie mogło to być rolnictwo. Ziemia orna w Debarskin? Drimkolu to niewiele ponad 12% ogólnej powierzchni, ponad poiowa zaś to tereny jałowe. Kamieniste pola wymagały nieustannego i żmudnego oczyszczania. Jedynym wyjściem z sytuacji było szukanie zarobku poza granicami rodzinnej ziemi. Ten sposób utrzymania później nazwano peczalbą, człowieka zaś na długo opuszczającego swą wieś — peczalbarem. „Nie ma na świecie nic gorszego od peczalby i nikt nie chce być włóczęgą po obczyźnie" — powiedział w latach trzydziestych ma­ cedońskiemu etnografowi Milenkovi Filipovičowi jeden z peczalbarów* W początkowym okresie miejscem peczalby był Egipt, Azja Mniejsza, A l ­ bania, a także Wenecja. Później Serbia, Rumunia, dalej zaś Rosja, Niem­ cy, Austro-Węgry, różne regiony dawnej Turcji, a w ostatnim czasie USA. Dalekie i trwające wiele lat wyjazdy były udziałem zwykle Ma­ cedończyków prawosławnych. Uważano za niegodne, by prawosławny peczalbar wrócił wcześniej niż po kilku latach. Macedończycy wyznania muzułmańskiego jeździli na znacznie krótsze peczalby do krajów s ą ­ siednich. Pod nieobecność mężczyzn ciężar pracy w polu spadał na ko­ biety. W drogę ze wsi udawano się wspólnie, w grupach. Zwykle każda rodzina wysyłała peczalbara — w odprowadzaniu więc uczestniczyła cała wieś. Największe rozszerzenie opisywanej doliny to teren wsi Jablanica. 7 8 7 8 M . S . F i 1 i p o v i ć, Debarski F i 1 i p o v i č, op. cit, s. 37. Drimkol, S k o p j e 1939. �138 TOMASZ STRĄCZEK Wieś leży na zboczu złożonym z k i l k u tarasów, które przechodzą jeden w drugi. Najniższym punktem wsi jest płynący samym dnem lokalnej doliny strumień. Jablanica składa się z ośmiu części oddzielonych od sie­ bie drogami. O wyborze tej, tak usytuowanej wsi zadecydowało, że była to — podobnie jak w przypadku badanej przez Obrębskiego wsi Wołcze — wieś trudno dostępna, izolowana przez elementy krajobrazu od n i ­ zinnej części kraju. Taka izolacja wsi, jak sądzę, ułatwia badanie jej jako wspólnoty światopoglądowej. Do tego dochodzi moment drugi: peczalba. Stałe migracje mężczyzn za chlebem powodowały, że o całości i zwar­ tości wsi nie decydowała jej gospodarka (o czym będzie niżej), ale obrzę­ d y i wierzenia. Domy poszczególnych rodów skupione są w jednym miejscu. Wieś roz­ rzucona jest na znacznej przestrzeni gęsto poprzecinanej biegnącymi w dół głębokimi wąwozami, oddzielającymi od siebie poszczególne grupy do­ mów. Granica między Jablanica a sąsiednimi wsiami biegnie szczytami okalających ją wzniesień. Na obszarze wsi znajduje się siedem cerkwi oraz dwa cmentarze. Dwie cerkwie związane są z całorocznym obrząd­ kiem liturgicznym. W 1930 r. w Jablanicy było 181 domów, W których mieszkało 187 rodzin. Z tego w 27 domach mieszkali muzułmanie, w 1 Cyganie, w pozostałych zaś rodziny wyznania prawosławnego. We­ dług badań poczynionych w 1935 r. ludność autochtoniczna, której ciąg­ łość osadnicza wydaje się być potwierdzona od początków X V w. na t y m terenie, stanowiła około 40% ogólnej liczby mieszkańców wsi. Pozostali to przybysze z północno-zachodniej Hercegowiny, Czarnogóry i. Albanii. Głównym źródłem utrzymania oprócz peczalby jest hodowla. Rolnictwo oparte na prymitywnych systemach nawadniających, wybitnie eksten­ sywne, często nie zaspokaja podstawowych potrzeb mieszkańców wsi. Najczęściej uprawia się kukurydzę i żyto. t W Jablanicy za zezwoleniem władz tureckich powstał rodzaj systemu samorządowego, na czele którego stała rada wiejska zajmująca się orga­ nizowaniem obrony wioski, sądownictwem, a także opieką nad wdowami i sierotami. Interesująca jest świadomość pochodzenia występująca wśród mieszkańców wsi, Przedstawiciele poszczególnych rodów potrafią w y ­ mienić swych przodków do 7-9 pokolenia, zawieranie małżeństw zaś jest niemożliwe między krewnymi do 7 pokolenia. Okres ostatnich dziesiątków lat wiele zmienił w tradycyjnej strukturze wsi, wciąż jednak tradycja odgrywa t u ważną rolę w życiu. Z badań prowadzonych w Jablanicy przedstawię jedynie ich wycinek dotyczący symboliki organizacji przestrzeni wsi oraz otaczającej okolicy. Symbolikę tę odtwarzałem na podstawie opisów znanych jej mieszkań­ com wydarzeń demonologicznych i konsekwencji wynikających z tych wydarzeń. W analizie i interpretacji posługiwałem się pojęciami wypra­ cowanymi przez orientację strukturalno-semiotyczną, przyjmując za punkt wyjścia opozycję binarną „ten świat/„tamten świat", przekładalną w ra- �B A D A N I A POLSKO-MACEDOŃSKIE 139 mach języka symbolicznego na inne — takie jak np. swój/obcy czy góra/dół. Wcześniej tego typu badania prowadziłem wielokrotnie w Pol­ sce. Za każdym razem podstawą takich badań była realnie istniejąca przestrzeń fizyczna, w której należało ustalić: po pierwsze, rejestr pa­ miętanych wydarzeń (za Eliadem) typu kratofanicznego i hierofanicznego, po drugie zaś, kierując się t y m i ustaleniami, doprowadzić do uzyska­ nia mapy wsi z wykreślonym terytorium swojskiej ekumeny. Nie wdając się w szczegóły mogę stwierdzić, iż we wszystkich przypadkach wyniki badań polskich mogliśmy opisać posługując się układem horyzontalnym, w którym przestrzeń wsi była swoim, bezpiecznym terytorium. Dalej zaś rozciągał się obszar złowrogi i obcy, pełen wydarzeń budzących strach i niepewność. Tu jednak dwie uwagi. Po pierwsze — w obszarze swoj­ skiej ekumeny notowałem również, niemal każdorazowo, miejsca niebez­ pieczne — takie jak miedze, drogi, płoty, punkty związane z biegiem lokalnych wydarzeń, np. okolice naznaczone piętnem nagłych śmierci i inne. Nie wpływały one jednak na generalny kształt tego obszaru lub może inaczej — były do opanowania przez człowieka dzięki znajomości środków apotropaicznych. Po drugie przedstawiony na wspomnianej ma­ pie rozkład przestrzeni bezpiecznej to nie sytuacja ustalona raz na za­ wsze. Przeciwnie. Jest to stan, który może ulec zmianie w stosunkowo krótkim czasie i który jest wypracowany drogą skomplikowanej często działalności typu apotropaicznego, do czego wrócę niżej. Generalnie w Jablanicy zetknąłem się z sytuacją odmienną niż w Pol­ sce — szczególnie jeżeli chodzi o usytuowanie przestrzeni swojej wzglę­ dem obcej. Nałożenie na mapę wsi przypadków kratofanii i hierofanii dało niewiele. Trudno było dociec jakiejś logiki ich występowania. Po­ jawiały się w miejscach mało oczekiwanych, bez dającej się ustalić przy­ czyny. Dodatkowo ogromna przestrzeń samej Jablanicy bardzo utrudnia­ ła orientację w terenie. Dopiero nałożenie na precyzyjnie sporządzoną mapę wydarzeń kratofanicznych i hierofanicznych układu poziomic do­ prowadziło do poczynienia w moim pojęciu interesującego spostrzeżenia. Otóż w obrębie granic wsi zarysował się obszar swojskiej ekumeny poprzetykany sferami anekumeny. Tak więc, posługując się pojęciami i n ­ terpretacyjnymi, „zaświatowe" były również wąwozy, niezmiernie lianie występujące we wsi, jak i obszary wyżej położone — zdecydowanie jed­ nak mieszczące się w jej granicach. Potwierdziły to nie tylko notowane przypadki kratofamii i hierofanii, czy błądzenia, ale np. postępowanie po śmierci członka rodziny, kiedy — jeszcze do niedawna — wrzucano do najbliższego wąwozu lub zakopywano przy cerkwi łóżko, na którym zmarły leżał. Tereny położone poza granicami wsi posiadają słabe za­ barwienie demonologiczne w relacjach informatorów. Wyjątkiem są tu opowiadania o wychodzeniu na peczalbą czy jechaniu na targ. Pojawia się w nich silny element profilaktyki apotropaicznej. Nie chcę jeszcze tłumaczyć zaobserwowanych różnic występujących między badanymi �140 TOMASZ STRĄCZEK wsiami. Być może nie mają one znaczenia przy odtwarzaniu podstawo­ wych zasad konstruowania modelu przestrzeni symbolicznej. Zasługują jednakże na uwagę. Nie sposób mówić o organizacji przestrzeni symbolicznej bez poru­ szenia problemu działań apotropaicznych. Dowodnym tego przykładem jest mimowolne jakby pojawienie się ich już w tekście. Wspomniałem, iż każdorazowo opisywany kartograficznie lub w jakikolwiek inny spo­ sób stan nie jest czymś funkcjonującym raz na zawsze w niezmienio­ nym kształcie w świadomości informatorów badanych wsi. Swojska ekumena wymaga nieustannej działalności apotropaicznej przedsiębranej nie­ mal przez całą społeczność wsi, jak i praktykowanej indywidualnie, no­ szącej charakter profilaktyki, a w związku z t y m realizowanej w okre­ ślonych momentach roku w t y m samym czasie, jak i okazjonalnej o cha­ rakterze interwencyjnym, przedsiębranej nagle w wyniku niespodzie­ wanie zaistniałego zagrożenia. W czasie badań w Jablanicy szczególną uwagę poświęciłem w y s t ę p u ­ jącym tam działaniom apotropaicznym. Są to: a) działania mające na celu integrację z sacrum w ogóle, proponuję nazwać je t u mimikrą, jako że polegają one na uniknięciu niebezpiecz­ nych konsekwencji zetknięcia się ze sferą zaświatów poprzez częściowe/ przyjęcie atrybutów tej sfery; b) działania znakiem przeciwnym, tzn. sacrum-f7na sacrum—; c) działania elementami życia. Podkreślmy, że w przypadku działań a i b mamy do czynienia z sub­ stancjami porządku sakralnego (zaświatowego) w ogóle. Zobaczmy jak to wygląda na przykładach. Przyjrzyjmy się działaniom typu a ( m i m i ­ krą). Wybierając się na grzyby należy mieć skarpetę lub koszulę od­ wrócone na lewą stronę (lewa/prawa — ,,ten świat/,,tamten świat"). T y ­ pową mimikrą jest żałoba po zmarłym. Działania tego typu mają na celu integrację z atakującym lub niebezpiecznym obiektem w celu uniknięcia ujemnych konsekwencji tego ataku. Działania typu b (oddziaływanie sacrum-\-) tworzą chyba najliczniej­ szą grupę. Będzie to żegnanie się i wymawianie imion boskich, kropie­ nie święconą wodą, wieszanie ikon etc. Działania te zaświatowe w swoim, charakterze, muszą być wykonywane ostrożnie — głównie ze względu na sakralne akcesoria, bez których byłyby nieskuteczne. I tak poświęcone jajka można zobaczyć dopiero, gdy zje się coś rano — nie na czczo! Ł a ­ dunek święconego jajka (sacrum-^) mógłby okazać się zgubny w przy­ padku zetknięcia się z nim człowieka, który jeszcze tego dnia nie jadł. Pojawia się t u bowiem niebezpieczna kumulacja dwóch typowo zaświa­ towych, lewych członów opozycji binarnych: sacrum/projanum, jedze­ nie/post, na czczo. Woda przynoszona raz w roku spod cerkwi nie powin­ na się znajdować w sypialni młodych. Zetknięcie się seksu (życie!) z przed­ miotem sakralnym grozi niebezpieczństwem mieszkańcom domu. Podob- �B A D A N I A POLSKO-MACEDOŃSKIE 141 nie młodzi nigdy nie śpią w pomieszczeniu, w którym znajdują się ikony. Niewiele mniej liczne są działania typu с (posługiwanie się przed­ miotami symbolizującymi życie). Są to niemal wszystkie praktyki z uży­ ciem zielonych gałęzi, siekiery, pieniędzy oraz ognia. Bardzo- ciekawym apotropaionem tego typu jest zsiadłe mleko — dotąd mało znane i mniej badane — związane z życiem przez swą siłę fermentacyjną. Badania w Jablanicy wykazały, iż działania apotropaiczne występują w blokach, co znacznie słabiej widoczne jest w Polsce. Dalej, szczegól­ nie w zakresie profilaktyki apotropaicznej, niemal w każdym bloku poja­ wia się połączenie sacrum-)- i elementu życia w różnych zresztą posta­ ciach i różnej kolejności. Sacrum-)- w porę zastosowane skutecznie znosi działanie sacrum — , samo w sobie jest jednak również niebez­ pieczne. Całkowite bezpieczeństwo dopiero przynosi działanie elementem życia. I jeszcze jedna sprawa. Człowiek, udając się na peczalbę, przechodzi opuszczając dom staranne przygotowanie w zakresie profilaktyki apotropaicznej. Otrzymuje pieniądze, których mu nie wolno wydać, prze­ wraca lewą nową stągwie napełnione wodą zaraz po przekroczeniu progu etc. Gdy udając się przez wieś zobaczy kobietę z pustymi stągwiami (żeń­ skie/męskie, puste/pełne) lub kobietę idącą „na stronę", wraca. Dlaczego? Kobieta z pustymi stągwiami obniżyłaby, jak mi się wydaje, jego „po­ tencjał życia" — tak starannie dostosowany do panujących na peczalbie warunków anekumeny. Zobaczenie natomiast kobiety idącej „na stronę" jest sytuacją odwrotną. Podnosi ów potencjał poza dopuszczalną granicę zakreśloną wymogami mimikry — wszak wszelkie wydzieliny ludzkiego ciała noszą w sobie zintensyfikowany ładunek życia. Udaniu się więc peczalbara jakby w „tamten świat" musi towarzyszyć starannie przy­ swojony potencjał ogólny, zapewniający bezpieczeństwo w jego obrębie. W materiale polskim dotyczącym analogicznego problemu (np. wyprawa na targ) znajdujemy jedynie zalecenie powrotu w przypadku zobaczenia kobiety idącej z pustymi wiadrami czy innych znaków o podobnym cha­ rakterze. Natomiast cały kompleks apotropaiki indywidualnej typu pro­ filaktycznego jest u nas słabo widoczny. Przedstawienie powyższych wyników badań, z konieczności potrak­ towane skrótowo i fragmentarycznie, miało na celu jedynie zasygnalizo­ wanie czytelnikom zasługujących na baczniejszą uwagę informacji doty­ czących sposobu organizacji przestrzeni symbolicznej. Badania były pro­ wadzone w latach 1980-1981. Wykorzystanie tych materiałów dla dal­ szych studiów porównawczych kultury tradycyjnej wsi macedońskiej i wsi Polski północno-wschodniej oraz dla wynikających ze studiów roz­ ważań na tematy etnogenetyczne będzie miało miejsce po udostępnieniu rezultatów innych równolegle prowadzonych na tych terenach poszuki­ wań badawczych. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/0be5e67898168a451a9fa788c8867931.jpg b17629d68fdfe599de8ca7872eb97207 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Badania terenowe / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Murzasichle (woj. małopolskie) Subject The topic of the resource religijność ludowa ; mała architektura sakralna ; Podhale Description An account of the resource fotografia przedstawia badaczy przy kapliczce skrzynkowej wiszącej na słupie (od prawej: Zygmunt Kłodnicki, Henryk Szymczak, Jadwiga Gerlach) Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1962 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_25.38.XIII_L.3.3.6_01 etnograf Gerlach, Jadwiga Henryk Szymczak kapliczka mała architektura sakralna Murzasichle okolice Nowego Targu religijność ludowa Zygmunt Kłodnicki https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/9f5fc7ff260b8e4fb4d81a09ada8dbc4.jpg 44849a33e28134f5663317a69d2f7a83 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Badania terenowe / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Szczawnica (woj. małopolskie) Subject The topic of the resource budownictwo ; elementy zagrody ; Małopolska Description An account of the resource fotografia przedstawia płoty z poziomych żerdzi; między nami na drodze widać idącego mężczyznę i dwie kobiety: od lewej: Mieczysław Mazurkiewicz (kuzyn Z. Kłodnickiego, bibliotekarz), Elżbieta Mazurkiewicz (żona M. Mazurkiewicza, bibliotekarka) i Jadwiga Gerlach-Kłodnicka (żona Z. Kłodnickiego, etnolog) Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1967 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_26.38.III_J.4.5.1_01 budownictwo elementy zagrody Elżbieta Mazurkiewicz etnograf etnografka Gerlach-Kłodnicka, Jadwiga Mieczysław Mazurkiewicz ogrodzenie okolice Nowego Targu płot Szczawnica https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/4d74fffc85bab81e495eab18346a2268.jpg 879b8862b0a3faf5f148a027bbd640e0 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Badania terenowe / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Szczawnica (woj. małopolskie) Subject The topic of the resource hodowla zwierząt ; pasterstwo ; Małopolska Description An account of the resource fotografia przedstawia kobietę (Jadwiga Gerlach-Kłodnicka), która głaszcze psa pasterskiego (owczarek podhalański); w szałasie widać Mieczysława Mazurkiewicza Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1967 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_26.38.III_J.4.5.2_01 etnograf etnografka Gerlach-Kłodnicka, Jadwiga hodowla zwierząt Mieczysław Mazurkiewicz okolice Nowego Targu pasterstwo pies pasterski Szczawnica wypas https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/baf51714df5e23949e525a34301fc743.pdf 96786dbe6a76bfdec11225b3b253c856 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:937 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1978 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:860 Title A name given to the resource Badanie dystansu etnicznego: Cyganie - Polacy / ETNOGRAFIA POLSKA 1978 t.22 z.2 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1978 t.22 z.2, s.11-33 Creator An entity primarily responsible for making the resource Mróz, Lech Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. X X I I z. 2 L E C H MRÓZ WPROWADZENIE * Już 150 lat t r w a j ą w polskiej nauce próby badań nad Cyganami, m i ­ mo to ciągle jeszcze nie udaje się w y j ś ć poza p o c z ą t k o w e etapy pozna­ nia tej społeczności. Notatki i spostrzeżenia różnego rodzaju u k a z y w a ł y się już sporo w c z e ś n i e j — w y n i k a to z faktu, że od o k o ł o 500 lat Cyganie są s t a ł y m i g o ś ć m i w Polsce, tak przy tym odmiennymi sposobem życia i kulturą, że jest oczywiste, iż z w r ó c o n o na nich u w a g ę . Okres z a i n t e r e s o w a ń naukowych, zainicjowany publikacjami histo­ r y k ó w T. Czackiego, I . D a n i ł o w i c z a , T. Narbutta \ m i e w a ł swoje lepsze i gorsze lata, nigdy jednak nie z a o w o c o w a ł p o d j ę c i e m bardziej systema­ tycznych i na szerszą s k a l ę prowadzonych badań. Pewne o ż y w i e n i e daje się z a u w a ż y ć w drugiej p o ł o w i e X I X w. — w y r a ż a się ono kilkunastoma — drobnymi na o g ó ł — a r t y k u ł a m i zamieszczanymi w r ó ż n y c h czaso­ pismach. Na C y g a n ó w zwracają także u w a g ę w swoich pracach K . W. Wójcicki i W. P o l . Nasilenie z a i n t e r e s o w a ń nimi n a s t ę p u j e na prze­ ł o m i e w i e k ó w , inicjatorem jest I . Kopernicki, r o z p o c z y n a j ą c y od b a d a ń antropologicznych, a n a s t ę p n i e p r o w a d z ą c y systematyczne prace nad j ę ­ zykiem C y g a n ó w Podkarpacia. Badania lingwistyczne Kopernićkiego k o n t y n u u j ą J . Rozwadowski i E . K l i c h « w latach 20-tych i 30-tych 2 * Zeszyt niniejszy, poświęcony w całości problematyce cyganologicznej, zawdzię­ czamy inicjatywie mgr. Lecha Mroza, od w elu lat prowadzącego badania nad tą bliską, a jednocześnie wciąż jeszcze mało znaną grupą etniczną, oraz dużym sta­ raniom, jakie włożył wespół z mgr. Adamem Bartoszem w przygotowanie i dobór materiału. — Redakcja. Т. С z а ск i, O Cyganach, [w:] Pomniki historii i literatury polskiej, Kraków 1835; I . D a n i ł o w i c z , O Cyganach wiadomość historyczna, Wilno 1824; T. N a r ­ ta u 11, Rys historyczny ludu cygańskiego, Wilno 1830. K . W. W ó j c i c k i , Stare gawędy i obrazy, Warszawa 1840; W. P o l , Rzut oka na północne stoki Karpat, Kraków 1851; t e n ż e , Północny wschód Europy, K r a k ó w 1870, t. 2. Informacje o pracach I . Kopernićkiego, J . Rozwadowskiego i E . Klicha za­ warte są we wstępie A. Bartosza do badań nad Cyganami spiskimi. ; 1 2 3 �12 L E C H MROZ X X w. Na p r z e ł o m i e X I X i X X w. u k a z u j ą się także a r t y k u ł y na temat C y g a n ó w w periodykach ludoznawczych, „Wisła" i „ L u d " . L a t a bezpośrednio poprzedzające I I w o j n ę ś w i a t o w ą , jak i powo­ jenne, są okresem zastoju w zainteresowaniach Cyganami w Polsce. Po­ za ciekawostkowymi informacjami prasowymi nie publikuje się prawie nic. W y j ą t k i e m są dwa a r t y k u ł y Pobożniaka «, b ę d ą c e p o d j ę c i e m badań lingwistycznych. Dopiero lata 50-te p r z y n o s z ą wzbogacenie wiedzy o C y ­ ganach, przy czym aż do p o ł o w y lat 60-tych tylko dwaj autorzy, T . Po­ bożniak i J . Ficowski, działają na polu z a i n t e r e s o w a ń cyganologicznych, ich też n a l e ż y u z n a ć za odnowicieli z a i n t e r e s o w a ń i p r e k u r s o r ó w w s p ó ł ­ czesnych b a d a ń naukowych. Pobożniak konsekwentnie kontynuuje bada­ nia lingwistyczne, efektami są a r t y k u ł y zamieszczane w czasopiśmie „Onomastica" i n a j p o w a ż n i e j s z e dzieło tego autora Gramatyka dialektu Lowarówe, s t a n o w i ą c a w a ż n e dopełnienie prac Kopernickiego i R o z w a ­ dowskiego. S z c z e g ó l n a i n i e ł a t w a do zaklasyfikowania rola w badaniach nad Cyganami przypada J . Ficowskiemu; jego n a j w a ż n i e j s z e prace, Cy­ ganie polscy i Cyganie na polskich drogach i (rozwinięcie i znaczne u z u ­ pełnienie pierwszej z wymienionych publikacji), s t a n o w i ą fundamentalne dzieła polskiej literatury cyganologicznej i trudno w y o b r a z i ć sobie bada­ cza, który zajmując się dzisiaj Cyganami edukacji swojej i pracy nie roz­ począłby od ich przestudiowania. Zwłaszcza druga z wymienionych sta­ nowi najpełniejsze, jak do tej pory, kompendium wiedzy o Cyganach i nie sądzę, by w n a j b l i ż s z y m czasie ukazało się jakieś inne dzieło tej miary co Cyganie na polskich drogach. Mimo iż od opublikowania go u p ł y n ę ł o kilkanaście lat i Cyganami zajmuje się coraz szerszy k r ą g badaczy — o czym zresztą ś w i a d c z y ten tom — najpełniejsze opracowanie historii, etnografii, folkloru C y g a n ó w polskich stanowi w ł a ś n i e praca Ficowskie­ go. Jemu też z a w d z i ę c z a m y tłumaczenie i u d o s t ę p n i e n i e do szerszego od­ bioru u t w o r ó w c y g a ń s k i e j poetki Papuszy. Ficowski jest r ó w n i e ż auto­ rem szeregu a r t y k u ł ó w popularnych w polskich periodykach s p o ł e c z n o kulturalnych i naukowych, r o z w a ż a ń zamieszczonych w specjalistycznym organie „Journal of the G y p s y Lore Society" w y d a w a n y m w Wielkiej Brytanii. T y m w i ę k s z a jest w a r t o ś ć prac Ficowskiego, że oparte są one nie tylko na wnikliwych badaniach historycznych — archiwalnych i l i 4 4 K . W. Z i e l i ń s k i , Pochodzenie i niektóre zwyczaje Cyganów polskich we­ dle ich własnej tradycji, „Wisła", t. I X : 1895; t e n ż e , Baśnie Cyganów polskich, „Wisła", t. X : 1896; S. Z d z i e r sк i, Cyganie w Galicji, „Lud", R. V I : 1900. T. P o b o ż n i a k , Spółgłoski płynne w dialektach cygańskich, „Sprawozdania PATJ", t. X L I X nr 7: 1948; t e n ż e , Liquid sounds in the Gypsy language, „Rocz­ nik Orientalistyczny", t. X V : 1949. T . P o b o ż n i a k , Imiona Cyganów polskich, „Onomastica", R. I I z. 2: 1956, R. I I I z. 1: 1957; t e n ż e , Grammar of the Lovari dialect, „Prace Komisji Orientalistycznej PAN", Warszawa 1964. J . F i c o w s k i , Cyganie polscy. Szkice historyczno-obyczajowe, Warszawa 1953; t e n ż e , Cyganie na polskich drogach, Kraków 1956. 5 e 7 �13 WPROWADZENIE terackich, ale przede wszystkim na obserwacji uczestniczącej — meto­ dzie dającej tak i n t e r e s u j ą c e wyniki w badaniach w ś r ó d wielu s p o ł e c z ­ ności, a tak trudnej zarazem do realizacji w ś r ó d C y g a n ó w . Poprzez dzia­ łalność n a u k o w ą i popularyzatorską nazwisko Ficowskiego na stałe zro­ sło się z Cyganami i słusznie u w a ż a n y jest on za n a j w i ę k s z e g o w s p ó ł ­ cześnie z n a w c ę C y g a n ó w i ich kultury w Polsce. Częstotliwość, z jaką cytowany jest Ficowski przez autorów obcych, zdanie p o w y ż s z e potwier­ dza. M y ś l ę , ż e nie będzie b ł ę d e m , jeśli powiem, że d w ó m ludziom przede wszystkim zawdzięcza s w ó j dotychczasowy rozwój polska cyganologia — inicjatorowi z a i n t e r e s o w a ń Cyganami T. Czackiemu i Ficowskiemu, roz­ p o c z y n a j ą c e m u rozdział b a d a ń w s p ó ł c z e s n y c h . Mniej w i ę c e j w p o ł o w i e lat 60-tych powiększa się grono osób intere­ s u j ą c y c h się Cyganami i ich' kulturą. Etnografowie i socjolodzy z u n i ­ wersyteckich o ś r o d k ó w Warszawy i K r a k o w a p o d e j m u j ą badania owocu­ jące pracami magisterskimi i a r t y k u ł a m i zamieszczanymi w periodykach naukowych. Ostatnio dołączają do nich naukowcy z innych ośrodków. W efekcie ilość literatury cyganologicznej polskiej na przestrzeni ostat­ nich około 10 lat znacznie się p o w i ę k s z y ł a . P o w s t a ł o szereg i n t e r e s u j ą ­ cych publikacji opartych na badaniach archiwalnych i pracach tereno­ wych;, na s z c z e g ó l n ą u w a g ę z a s ł u g u j e wnikliwe i rzetelne opracowanie na temat przestępczości C y g a n ó w autorstwa A. P a w ł o w s k i e g o « . R o z w ó j z a i n t e r e s o w a ń Cyganami obserwowany na przestrzeni ostatnich kilku lat powoduje, że chyba już m o ż n a dokonać przeglądu obecnych osiągnięć celem ewentualnego ukierunkowania dalszych prac — mimo bowiem wzrostu ilości b a d a ń brak jakiejś w s p ó l n e j m y ś l i i jednorodnej koncepcji. Działalność p o d p o r z ą d k o w a n a jest indywidualnym zainteresowaniom i m o ż l i w o ś c i o m , ale nadal istnieje sporo luk w próbach poznania Cyga­ n ó w i ich kultury; najbardziej podstawowa to jednak niedostatek ma­ teriałów terenowych, widoczny j u ż i dawniej, a dziś s z c z e g ó l n i e dotkli­ wie z a u w a ż a l n y (przy tak znacznym r ó w n o c z e ś n i e w z r o ś c i e wiedzy o i n ­ nych społecznościach). Po części wynika to z w c i ą ż jeszcze niezbyt d u ż e j liczby badaczy — na co zresztą wskazuje fakt powtarzania się n i e k t ó ­ r y c h nazwisk w t y m tomie. W dziale recenzji c h c i a ł b y m zwrócić u w a g ę na s t u d e n t ó w I I roku etnografii z U W , u c z e s t n i k ó w grupy laboratoryjnoć w i c z e n i o w e j badającej problem dystansu etnicznego Cyganie — Pola­ cy: J . K . Fiszera, R. H r y ń , L . Melchior, M. Pawlik, R. Stefanowa, B. S z y m b o r s k ą i K . Zajko. Na z a w a r t o ś ć tomu składają się 3 działy. Pierwszy (artykuły, Część I i II) jest p r e z e n t a c j ą aktualnie prowadzonych b a d a ń i ich w y n i k ó w . Wydaje s i ę t e ż s ł u s z n e danie także — c h o ć b y najogólniejszej — informa­ cji o badaniach nad Cyganami w krajach Europy Wschodniej, przemawia za tym zresztą p o d o b i e ń s t w o u k ł a d ó w politycznych, a zatem i w a r u n k ó w 8 A. P a w ł o w s k i , Cyganie. Studia nad przestępczością, Zielona Góra 1973. �г ! 14 L E C H MROZ ' i ; j j i I I a d m i n i s t r a c y j n o - w e w n ę t r z n y c h i ekonomicznych, co powoduje, że obserwacje poczynione w jednym kraju m o g ą b y ć u ż y t e c z n e dla działań (za¬ r ó w n o badawczych, jak i polityki społecznej) w innym. O opracowanie tej części tomu, Informacje o badaniach w innych krajach, poproszono osoby najbardziej kompetentne, tj. działających tam c y g a n o l o g ó w , jak: E . Davidova, W. Sanarowa, J . Vekerdiego. Z r ó ż n y c h w z g l ę d ó w informacje na temat b a d a ń w Bułgarii oraz J u g o s ł a w i i z o s t a ł y przygotowane przez c y g a n o l o g ó w miejscowych. W dziale Informacji istnieje p o w a ż n a luka w postaci braku t e k s t ó w m ó w i ą c y c h o pracach cyganologicznych w N R D i Rumunii. Wiele jest przyczyn tego stanu rzeczy. W obu k r a ­ jach są Cyganie, a w Rumunii w dodatku bardzo liczni. Jednak — jak się wydaje — w ż a d n y m z tych krajów nie prowadzi się badań nad C y ­ ganami, brak jest zatem i publikacji. J e d y n ą pracą, jaka ukazała się w N R D (pomijając reprint dzieła Potta Die Zigeuner in Europa und Asien z r. 1845), jest książka historyka H . Mode, Zigeuner; dlatego — mimo iż wydano ją kilka lat temu — jest ona prezentowana w t y m to­ mie. Wydaje się, ż e w Rumunii po wojnie nie ukazała się żadna publi­ kacja na temat C y g a n ó w , nie udało s i ę także u z y s k a ć informacji o stanie badań, stąd luka, której niestety nie m o ż n a było w ł a s n y m i siłami z a p e ł ­ nić. W y d a w a ł o się t e ż słuszne, by odnieść dokonania cyganologiczne w krajach Europy Wschodniej do szerszego kontekstu, t y m bardziej że działalność n a u k o w c ó w , zwłaszcza z m a j ą c e j najsilniejsze tradycje Wiel­ kiej Brytanii i p o d e j m u j ą c e j ostatnio intensywne badania Szwecji, od­ d z i a ł y w a także na prace podejmowane w Polsce. L a t a ostatnie p r z y n i o s ł y szereg i n t e r e s u j ą c y c h pozycji wydawniczych p o ś w i ę c o n y c h Cyganom, wydaje się, że u ż y t e c z n e jest zapoznanie z nie­ którymi, tym bardziej że na ogół są one trudno osiągalne. Na koniec jeszcze kilka s ł ó w w y j a ś n i a j ą c y c h , w j a k i sposób stało się m o ż l i w e wydanie specjalnego numeru „Etnografii Polskiej" p o ś w i ę c o n e ­ go Cyganom. Przed mniej w i ę c e j półtora rokiem w czasie prywatnego spotkania z Adamem Bartoszem p o w s t a ł p o m y s ł zrealizowania zbioro­ wej pracy u k a z u j ą c e j stan badań nad Cyganami w Polsce. Dzięki po­ mocy Redakcji „Etnografii Polskiej" stało się to m o ż l i w e . Tak w i ę c A. Bartosz i ja rozpoczęliśmy od n a w i ą z y w a n i a k o n t a k t ó w , a potem opracowywania n a d s y ł a n y c h materiałów. Ustalone zostało, ż e m a t e r i a ł y dotyczące badań na Spiszu przygotuje i zredaguje A . Bartosz, który także zaopatrzy je w s t ę p e m ; pozostałymi materiałami, jak i ostateczną k o m p o z y c j ą i zredagowaniem tomu z a j ą ł e m się ja. Dzięki pomocy za­ p r z y j a ź n i o n y c h o s ó b i Redakcji przygotowany został ten pierwszy w h i ­ storii polskiej etnografii i cyganologii tom. C h c i a ł b y m w i ę c w y r a z i ć w d z i ę c z n o ś ć wszystkim, k t ó r z y w pracy nad nim mają s w ó j udział, a u ­ torom oraz tym, k t ó r z y bezinteresownie pomagali w pracy redakcyjnej. �Część I „Etnografia Polska", t. X X I I z. 2 L E C H MRÓZ BADANIA DYSTANSU ETNICZNEGO: CYGANIE — POLACY Przedstawiony tutaj tekst jest informacją o badaniach nad stosunka­ mi interetnicznymi: Cyganie — Polacy. B y t n o ś ć C y g a n ó w w Polsce, w y ­ nikające stąd kontakty m i ę d z y kulturą c y g a ń s k ą i k u l t u r ą p r e z e n t o w a n ą przez ludność m i e j s c o w ą mają długą tradycję i p o w o d u j ą istnienie sze­ regu postaw wobec drugiej grupy i w y o b r a ż e ń o niej. Zasadnicza od­ m i e n n o ś ć w z o r ó w kulturowych ludności polskiej i ludności c y g a ń s k i e j prowadziła t a k ż e do sytuacji konfliktowych i wytworzenia szeregu ste­ reotypowych, często negatywnych sądów. Wzajemna przy tym nieznajo­ m o ś ć życia i kultury prowadziła do sytuacji takiej, że obie społeczności żyjąc obok siebie i w c h o d z ą c często w różnego rodzaju kontakty — h a n ­ dlowe, zawodowe, nawet towarzyskie i rodzinne — p o z o s t a w a ł y faktycz­ nie z u p e ł n i e odrębne, tworząc dwie żyjące w ś c i s ł y m dość odizolowaniu grupy etniczne. Odmienny sposób życia, w y n i k a j ą c e stąd różnice w or­ ganizacji s p o ł e c z n e j , systemie ekonomicznym, zasadach moralnych i oby­ czajowości, w kategoriach w a r t o ś c i i prestiżu, w folklorze, w z e w n ę ­ trznych oznakach przynależności do grupy p r o w a d z i ł y do wytworzenia sądów, opinii i w y o b r a ż e ń , k t ó r e z a c z ę ł y z czasem f u n k c j o n o w a ć jako pewnego rodzaju n i e z a l e ż n e prawdy nie podlegające weryfikacji na dro­ dze doświadczenia, ale k s z t a ł t u j ą c e postawy w stosunku do drugiej spo­ łeczności. R u c h l i w o ś ć przestrzenna — charakterystyczna i stała cecha znacznej części ludności c y g a ń s k i e j — w y c h o d z ą c a często poza obszary zamieszkiwane przez jakąś jedną, określoną g r u p ę etniczną (narodowo-, ściową) i p o w o d u j ą c a stykanie się z r ó ż n y m i kulturami, z a w a ż y ł a na stosunku C y g a n ó w do n i e c y g a ń s k i c h społeczności. D o p r o w a d z i ł a do w y ­ tworzenia pewnej uniwersalnej postawy rezerwy — n i e z a l e ż n e j od tego, o jaką n i e c y g a ń s k ą g r u p ę chodzi — w y r a ż a j ą c e j się p o d s t a w o w ą opozy­ cją: my (Roma) — oni (gadźa). Termin pierwszy nie wymaga w y j a ś n i e ń bliższych. Roma to 1. mn. od nazwy w ł a s n e j Rom — Cygan; drugi ter­ min jest o k r e ś l e n i e m c y g a ń s k i m o b e j m u j ą c y m wszystkie n i e c y g a ń s k i e społeczności. Rozróżnienie m i ę d z y swoimi i tymi, k t ó r z y do swoich nie są zaliczani, istniejące w społeczności polskiej, także jest opozycją my — oni, jednak pojęcie „oni" nie ma tak uniwersalnego i o k r e ś l o n e g o �1 I j j i I I I I 16 L E C H MROZ jednoznacznie charakteru. Czynnikiem d e c y d u j ą c y m o różnicy jest od­ mienność, sposobu życia mającego charakter przestrzennie ustabilizowa­ nej (w zasadzie) egzystencji. Kontakty z nie swoimi dotyczą najczęściej społeczności podobnych (sposobem egzystencji, podstawami ekonomicznymi), a różniących się tylko pewnymi cechami — j ę z y k i e m , ubiorem, re¬ ligią itd. Na ich tle kontakty z Cyganami — r ó ż n i ą c y m i s i ę prócz w y ­ mienionych także cechami podstawowymi — p o w o d u j ą , że z punktu w i ­ dzenia Polaka czynione jest w y r a ź n e rozróżnienie w traktowaniu nie swoich na tych, k t ó r z y są mniej obcy (czy relatywnie bliżsi), i na tych, k t ó r z y są z u p e ł n i e obcy. B r a k przy t y m kontaktu zasadniczej w i ę k s z o ś c i m i e s z k a ń c ó w Polski z innymi grupami etnicznymi o z b l i ż o n y m charakterze lub chociażby sposobie życia co Cyganie s p o w o d o w a ł , że C y ganię nabrali w oczach P o l a k ó w pewnych cech wzorcowych. Stąd w ewentualnych kontaktach z innymi społecznościami p r o w a d z ą c y m i podobny sposób życia automatycznie niemal podciągają i c h pod o k r e ś l e n i e „Cygan". P o n i e w a ż zasadnicza o d m i e n n o ś ć s p o s o b ó w życia trwała nie­ przerwanie przez wiele dziesiątków lat, a nawet stuleci, wytworzone spo­ soby widzenia drugiej społeczności ( C y g a n ó w przez P o l a k ó w i P o l a k ó w przez C y g a n ó w ) n a b r a ł y charakteru s t a ł y c h prawd — p e w n i k ó w nie pod­ l e g a j ą c y c h falsyfikacji — lub w niewielkim tylko stopniu — mimo u p ł y ­ wu czasu. W a ż n e jest to zwłaszcza z uwagi na k s z t a ł t o w a n i e opinii do­ rastających c z ł o n k ó w obu społeczności, którzy otrzymali od razu gotowe wzory percepcji drugiej społeczności i stosunku do niej, poprzedzające ewentualny bezpośredni kontakt, a nawet — dokładniej — przygotowu­ jące do niego. Opisana w y ż e j różnica zaciera s w ó j charakter w przypad­ ku, gdy kontakt C y g a n ó w z inną, n i e c y g a ń s k ą społecznością dokonuje się w w i e l o n a r o d o w o ś c i o w y m czy wieloetnicznym k o n t e k ś c i e — zatem gdzie nie ma on charakteru prostego stosunku m i ę d z y zwartą, jednorodną grupą etniczną m i e j s c o w ą , niecygańską, a jednorodną społecznością cygańską, ale przybiera postać r o z c z ł o n k o w a n y c h relacji p o m i ę d z y wieloma r ó ż n y m i społecznościami (grupami etnicznymi), w ś r ó d k t ó r y c h są i C y ­ ganie jako jedna ze s k ł a d o w y c h . T a k mniej w i ę c e j przedstawia s i ę sto­ sunek, Cyganie — nie-Cyganie na P ł w . B a ł k a ń s k i m (w Jugosławii) i w A z j i Przedniej (w Turcji). Dla tych badań, które w s t ę p n i e tutaj prezentuję, istotną relacją jest: Cyganie — Polacy, Polacy — Cyganie. Sytuacja, jaka obecnie istnieje w ś w i e c i e , p o s t ę p u j ą c a mimo trudności w przekraczaniu granic p o m i ę d z y r ó ż n y m i krajami unifikacja w z o r ó w kulturowych i idąca za tym niwelacja różnic kulturowych i etnicznych, naciski asymilacyjne wywierane na C y g a n ó w ( w y n i k a j ą c e tak z n i e c h ę c i do ich sposobu życia i konieczności rozwiązania pewnych konfliktowych sytuacji, jak i prób poprawy egzystencji sporej części C y g a n ó w ) postaw i ł y ich w nowej pozycji wobec społeczności n i e c y g a ń s k i c h . Przeszkodą w tych asymilacyjnych czy c h o ć b y adaptacyjnych poczynaniach s ą postaw y obu stron warunkowane i s t n i e j ą c y m i od w i e k ó w uprzedzeniami, nie- ! i ; ¡ I j i i j I 1 i i 1 I �BADANIA DYSTANSU ETNICZNEGO 17 tí i . Jadący w ó z cygański. Fot. M. Pokropek ufnością i stereotypowymi s ą d a m i o sobie nawzajem. Zjawisko to, które m o ż n a by określić jako dystans etniczny, stanowi przedmiot moich ba­ d a ń i poniższej wypowiedzi. Pytaniem w y j ś c i o w y m jest: jak kształtują się stosunki m i ę d z y Polakami a Cyganami w y r a ż a j ą c e się nie p e w n ą , z e w n ę t r z n i e w i d o c z n ą k o e g z y s t e n c j ą , lecz w y n i k a j ą c e ze ś w i a d o m o ś c i i wzajemnych sądów. To najprostsze, opisowe w y j a ś n i e n i e powinno pro­ w a d z i ć do dalszych implikacji: dlaczego tak jest i jakie mechanizmy w a r u n k u j ą ten stan rzeczy? P r z y tym nie idzie o w y j a ś n i e n i a czysto historyczne, będące tylko p r a w d ą c z ą s t k o w ą , ale o w y n i k a j ą c e z pew­ n y c h zasadniczych strukturalnych różnic kulturowych. Skromna tradycja b a d a ń s t o s u n k ó w etnicznych w nauce polskiej — w y n i k a j ą c a z r ó ż n y c h przyczyn, nie zawsze ł a t w y c h do uchwycenia — powoduje, ż e badający omawiane tutaj zagadnienia zmuszeni byli w znacznym stopniu w y p r a c o w a ć dopiero m e t o d ę pracy i sposób inter­ pretacji. S p e c y f i c z n o ś ć kultury c y g a ń s k i e j stwarzała dodatkowe trud­ ności metodologiczne, nieufność wzajemna zaś narastająca przez d ł u g i okres historii i ostrożność C y g a n ó w w kontaktach z Polakami s t a n o w i ł y dodatkowe w a ż k i e trudności, jakie należało p r z e z w y c i ę ż y ć , by badania w ogóle m i a ł y szanse dania odpowiedzi na c h o ć b y najprostsze pytania. T a sama zresztą nieufność czy ostrożność widoczna i u P o l a k ó w stwa­ rzała analogiczne, choć nie tak p o w a ż n e problemy. W pracach, które s t a n o w i ą przedmiot tej informacji, t r w a j ą c y c h po­ nad rok (1976-77), uczestniczy wiele osób. Zasadnicza część b a d a ń zo2 Etnografia Polska t. X X I I �18 L E C H MROZ stanie ukończona prawdopodobnie za dalsze około p ó ł roku, wtedy to powinno stać s i ę widoczne opisowe w y j a ś n i e n i e zjawiska; p e ł n i e j s z e w y ­ jaśnienie i analiza w y m a g a j ą czasu i uwarunkowane są m o ż l i w o ś c i ą dal­ szych badań. Badania poprzedzone b y ł y k i l k u m i e s i ę c z n y m i przygotowaniami autora tej relacji do podjęcia tematu przez szerszy zespół, a w y n i k a ł y z wie­ loletnich z a i n t e r e s o w a ń Cyganami. Prace podzielone z o s t a ł y n a kilka e t a p ó w : 1 — przygotowanie z e s p o ł u badaczy do tematu, 2 — przygoto­ wanie i sprawdzenie kwestionariusza (cz. I ) , 3 — przeprowadzenie b a d a ń w ś r ó d P o l a k ó w na temat C y g a n ó w i stosunku do nich, 4 — przygoto­ wanie i sprawdzenie kwestionariusza (cz. I I ) , 5 — przeprowadzenie badań w ś r ó d C y g a n ó w na temat P o l a k ó w i stosunku do nich, 6 — analiza m a ­ teriałów i w y c i ą g n i ę c i e w n i o s k ó w . Praca rozpoczęta została od s p o ł e c z ­ ności polskiej, g d y ż należało najpierw poznać s ą d y grupy w i ę k s z o ś c i o w e j . Technicznie b y ł o to prostsze i uzasadnione metodologicznie — badający oswoili s i ę z p r o b l e m a t y k ą i trudnościami z w i ą z a n y m i z p o d j ę t y m tema­ tem p r o w a d z ą c wpierw badania w ś r ó d ludności polskiej, od k t ó r e j nie d z i e l i ł y ich bariery, takie jak od społeczności c y g a ń s k i e j . Etapem w s t ę p n y m b y ł o przygotowanie kwestionariusza (próbnego) do b a d a ń i sprawdzenie go w terenie. W a ż n y m zagadnieniem b y ł w y b ó r te­ renu do badań. P r z y j ę t e zostało, że stereotyp C y g a n ó w i s t n i e j ą c y w ś w i a ­ domości P o l a k ó w nie jest jednorodny i że na jego jakość w p ł y w a wiele c z y n n i k ó w , jak w y k s z t a ł c e n i e , z a w ó d , miejsce zamieszkania i ś r o d o w i s k o s p o ł e c z n e oraz w ł a s n e doświadczenia — ich rodzaj i c z ę s t o t l i w o ś ć . Jasne było, że n a l e ż y dokonać wyboru określonego, niezbyt r o z l e g ł e g o terenu, nie z a ś p o d e j m o w a ć badania od razu w r ó ż n y c h ś r o d o w i s k a c h i punk­ tach Polski. To m o ż e b y ć dopiero dalszym ewentualnym etapem prac, u m o ż l i w i a j ą c y m zorientowanie się, czy, i w j a k i m stopniu, wnioski w y ­ nikające z badań przeprowadzonych na niewielkim obszarze mają cha­ rakter szerszy. N a l e ż a ł o przy tym w y b r a ć taki teren, przez k t ó r y Cyga­ nie stosunkowo często w ę d r o w a l i w przeszłości, a n a s t ę p n i e zaczęli się osiedlać. D a w a ł o to m o ż l i w o ś ć pełniejszego zaobserwowania wzajemnego stosunku obu badanych społeczności. Obszar badań zlokalizowany został (ogólnie) na Podlasiu, co w a r u n k o w a ł y wymienione czynniki, a zwłaszcza historyczna rola Podlasia w kontaktach p o l s k o - c y g a ń s k i c h . (Cyganie czę­ sto w ę d r o w a l i przez Podlasie z centralnej Polski na L i t w ę i odwrotnie, a także od dawna przebywali tutaj i zatrzymywali się znajdując odpo­ wiednie w a r u n k i egzystencji — m o ż l i w o ś ć wykonywania u s ł u g kowal­ skich dla miejscowej ludności: w ł o ś c i a n i drobnej szlachty, handlu k o ń ­ mi, pokazywania tresowanych n i e d ź w i e d z i przygotowywanych w niezbyt o d l e g ł e j akademii n i e d ź w i e d z i e j — Szkole S m o r g o ń s k i e j , i innych sposo­ b ó w zarobkowania). Ponadto Podlasie stanowi, od szeregu już lat, ob­ szar s z c z e g ó l n y c h z a i n t e r e s o w a ń badawczych K a t e d r y Etnografii UW. Podlasie posiada dla badań dystansu etnicznego i s t o s u n k ó w Polacy — �BADANIA DYSTANSU ETNICZNEGO 19 Cyganie jeszcze jeden niebagatelny walor. Zamieszkiwane jest przez lud­ ność zróżnicowaną społecznie i historycznie (znaczna ilość p o t o m k ó w drobnej szlachty, z a c h o w u j ą c e j często ś w i a d o m o ś ć swego pochodzenia, oraz włościan), zróżnicowaną j ę z y k o w o i etnicznie (przez Podlasie prze­ biega granica stref e t n i c z n o - j ę z y k o w y c h m i ę d z y ludnością polską a b i a ł o ­ ruską), religijnie (rzymskokatolicy, prawosławni). P o z w a l a ł o to na próbę uchwycenia badanego problemu w w i ę k s z e j rozmaitości odcieni i p e ł ­ niejszej różnorodnośoi postaw, środowisk i n a tle wzajemnych stosun­ k ó w m i ę d z y p o s z c z e g ó l n y m i s k ł a d o w y m i ludności Podlasia. Zwłaszcza m o ż l i w o ś c i dania odpowiedzi na pytanie, czy takie czynniki, jak język, religia, p r z y n a l e ż n o ś ć etniczna, m a j ą znaczenie dla jakości stereotypu i stosunku do C y g a n ó w , zachęcała do wyboru Podlasia jako terenu ba­ dań. Badania w e d ł u g próbnej wersji kwestionariusza r o z p o c z ę ł y s i ę w lip­ cu 1976 n a ś r o d k o w y m Podlasiu. Wykorzystany został do tego celu M i ę d z y u c z e l n i a n y Obóz Etnograficzny (МОЕ 76), jaki rokrocznie od wie­ lu lat organizowany jest przez K a t e d r ę Etnografii U W dla s t u d e n t ó w I r. etnografii. Rozmowy prowadzone b y ł y w szeregu wiosek w promie­ niu do 20 k m od m i e j s c o w o ś c i będącej bazą МОЕ 76. Grupa pracująca z kwestionariuszem p r ó b n y m liczyła 25 osób, uzyskano 133 wywiady z 20 w s i i miasteczek — różnej wartości, ale w sporej części intere­ sujących. W w y n i k u b a d a ń m o ż n a b y ł o dokonać w s t ę p n e g o wyboru obszaru zasadniczych prac. Uzyskane informacje p o z w o l i ł y na ustale­ nie tras p r z e m i e s z c z e ń s i ę C y g a n ó w w rejonie ś r o d k o w e g o Podlasia, miejscowości, gdzie zatrzymywali się na dłuższe postoje, zimowali oraz takich, w k t ó r y c h Cyganie nie zjawiali się w ogóle, a kontakt z nimi ograniczał się do s p o t k a ń na okolicznych targach lub w miasteczkach. Od października 1976 — od rozpoczęcia roku akademickiego — utwo­ rzona została w Katedrze Etnografii U W 17-osobowa grupa składająca się ze s t u d e n t ó w I I г., która przez półtora roku ma za zadanie prowa­ dzenie b a d a ń dystansu etnicznego i s t o s u n k ó w m i ę d z y Polakami a Cyga­ nami. P o n i e w a ż grupa działa w ramach normalnego planu s t u d i ó w (jako tzw. grupa l a b o r a t o r y j n o - ć w i c z e n i o w a ; studenci mieli m o ż l i w o ś ć w y ­ boru tego lub innego tematu), przydzielony został budżet badawczy, k t ó ­ r y u m o ż l i w i ł wyjazdy terenowe. Po zapoznaniu się grupy z w y b r a n ą literaturą c y g a n o l o g i c z n ą , literaturą dotyczącą ogólnie s t o s u n k ó w etnicz­ nych i p r o b l e m ó w mniejszości oraz z materiałami z М О Е 76, p r z y s t ą p i o ­ no do dalszej pracy nad kwestionariuszem, w ten sposób p o w s t a ł a ko­ lejna robocza jego wersja, różniąca się od poprzedniej c z ę ś c i o w o kom­ pozycją, s f o r m u ł o w a n i e m p y t a ń i nieco w i ę k s z y m u s z c z e g ó ł o w i e n i e m (co w p ł y n ę ł o n a r o z b u d o w ę kwestionariusza). W grudniu 1976 r. odbył się pierwszy w y j a z d grupy do miasteczka położonego kilkanaście k m na p o ł u d n i o w y zachód od miejsca, gdzie była baza МОЕ 76. Badaniami o b j ę ­ to obszar o promieniu ok. 40 k m , aż po rejony graniczne Podlasia. �! 20 L E C H MRÓZ Celem b y ł o zebranie m a t e r i a ł ó w p o z w a l a j ą c y c h określić stosunek Pola­ k ó w do C y g a n ó w , funkcjonujące stereotypy, a przy t y m uzyskanie b l i ż ­ szych informacji o skupiskach c y g a ń s k i c h w rejonie Podlasia, by m ó c dokonać wyboru m i e j s c o w o ś c i do dalszych badań. Prace prowadzone by­ ł y z a r ó w n o w miasteczkach i wioskach, gdzie bywali lub s ą Cyganie, jak i takich, gdzie i s t n i e j ą c y obraz Cygana — z braku b e z p o ś r e d n i c h osobi­ stych k o n t a k t ó w — jest odbiciem opinii, jakie k u r s u j ą po okolicy i mają charakter w y ł ą c z n i e stereotypu. Badania t r w a ł y t y d z i e ń , uzyskano 102 wywiady pochodzące z 20 wsi i miasteczek, przy c z y m w n i e k t ó r y c h ograniczono się do 2, 3 rozmów, jeśli b y ł a to osada niewielka lub taka, w pobliżu k t ó r e j istniał w i ę k s z y i dokładniej badany ośrodek, lub wresz­ cie, gdy z jakichś innych w z g l ę d ó w nie zachodziła potrzeba prowadzenia w i ę k s z e j ilości w y w i a d ó w . W trakcie badań w jednej z miejscowości, gdzie osiedleni są Cyganie, realizowano także część I - B kwestionariusza, uzupełniającą zasadniczy kwestionariusz (I-A). Część I - B u w z g l ę d n i a n a jest w m i e j s c o w o ś c i a c h , gdzie aktualnie m i e s z k a j ą Cyganie i istnieje konieczność p e ł n i e j s z e j orientacji, w jakim stopniu b e z p o ś r e d n i e s ą ­ siedztwo w p ł y w a na w i e d z ę o Cyganach i stosunek do nich. Także w trakcie tego w y j a z d u przeprowadzono kilka o g ó l n y c h l u ź n y c h r o z m ó w (bez kwestionariusza) z dwiema rodzinami — c y g a ń s k ą i m i e s z a n ą cyg a ń s k o - p o l s k ą — poprzedzających planowane dokładniejsze ich przeba­ danie. Wyniki prac w postaci zebranego m a t e r i a ł u — w y w i a d ó w i ob­ serwacji — p o z w o l i ł y s f o r m u ł o w a ć w s t ę p n e tezy określające problem dystansu etnicznego: Polacy — Cyganie. Dalszym efektem b y ł o wpro­ wadzenie korekt do (kwestionariusza i wypracowanie jego aktualnej w e r ­ sji (I-AB). Okres przed kolejnymi wyjazdami przeznaczony b y ł na w s t ę p ­ ne opracowanie m a t e r i a ł ó w oraz dopracowanie w e r s j i próbnej kwestio­ nariusza do b a d a ń w ś r ó d C y g a n ó w (cz. I I ) , przygotowanej uprzednio przeze mnie. Na podstawie zebranych dotychczas m a t e r i a ł ó w dokonany został w y b ó r miejsca do dalszych badań, k t ó r e s p e ł n i a ł o b y n a s t ę p u j ą c e warunki: 1) s t a n o w i ł o w a ż n y punkt w migracjach C y g a n ó w w latach przedwojennych i dawniej oraz po wojnie — dopóki w ę d r o w a l i ; 2) wie­ lokrotnie w r ó ż n y m czasie b y ł o miejscem d ł u ż s z e g o pobytu C y g a n ó w i czasowego osiedlania; 3) obecnie jest tam skupisko C y g a n ó w osiedlo­ nych samoistnie lub przez w ł a d z e p a ń s t w o w e , ale s t a n o w i ą c y c h nadal g r u p ę zwartą; 4) sposób życia z a m i e s z k u j ą c y c h tutaj C y g a n ó w i ich ukierunkowanie zawodowe powoduje, iż mimo osiedlenia kobiety i m ę ż ­ c z y ź n i p r o w a d z ą ruchliwe życie, o d w i e d z a j ą c w celach zarobkowych sąsiednie i dalej leżące wsie i miasteczka; 5) miejsce to jest na tyle w a ż n e w regionie, że odwiedza je często ludność z a m i e s z k u j ą c a w dalej p o ł o ż o n y c h osadach, a t y m samym daje szanse kontaktu lub c h o ć b y tylko obserwacji ludziom z m i e j s c o w o ś c i nie odwiedzanych przez C y g a ­ n ó w dawniej i obecnie. W y b ó r padł na m i e j s c o w o ś ć liczącą ok. 3 tys. m i e s z k a ń c ó w , a wraz z osiedlami satelitarnymi i p r z y s i ó ł k a m i ok. 5 tys. �BADANIA DYSTANSU ETNICZNEGO 21 M i e j s c o w o ś ć tę w dalszej części komunikatu b ę d ę określał jako M i a ­ steczko lub w skrócie M ; z wielu w z g l ę d ó w wydaje się w ł a ś c i w e n i e ujawnianie jej nazwy. Z racji formy tej wypowiedzi nie b ę d ę bliżej c h a r a k t e r y z o w a ł M ani m i e s z k a j ą c y c h tam C y g a n ó w , uczynione to zosta­ nie w momencie p e ł n i e j s z e j relacji z badań i o m ó w i e n i a w y n i k ó w prac. Żyjąca w M grupa C y g a n ó w liczy kilka rodzin, ale posiada dość roz­ b u d o w a n ą s i e ć k r e w n y c h w innych miastach Polski; część z tych k r e w ­ nych mieszka w pobliżu, w d w ó c h m i e j s c o w o ś c i a c h oddalonych od M o ok. 30 i 60 k m . Zawodowe ukierunkowanie C y g a n ó w z M — bielenie k o t ł ó w , handel k o ń m i , handel starociami, poszukiwanymi przez zbieraczy z wielkomiejskich o ś r o d k ó w , i wróżba — p o w o d o w a ł y częste kontakto­ wanie się z m i e s z k a ń c a m i M i okolicznych miejscowości. W marcu 1977 r. zrealizowany został kolejny w y j a z d grupy, tym r a ­ zem już do M . Pierwsze dni przeznaczono na badania w ś r ó d P o l a k ó w (kwestionariusz I - A B ) ; efektem b y ł o uzyskanie 120 w y w i a d ó w (ok. 100 z nich pochodzi z M , pozostałe z innych, n a ogół blisko l e ż ą c y c h m i e j ­ scowości, do k t ó r y c h z r ó ż n y c h w z g l ę d ó w uzasadnione b y ł o w y s ł a n i e kogoś z grupy badaczy). Mieszkania C y g a n ó w znajdują się na pery­ feriach M; by u z y s k a ć w m i a r ę przekrojowy materiał i poznać stosunek do C y g a n ó w ludzi z r ó ż n y c h kategorii s p o ł e c z n y c h , M zostało podzielo­ ne na 3 strefy badawcze. I strefa o b e j m o w a ł a część M przylegającą do obozowiska c y g a ń s k i e g o (pas szerokości 1 do 1,5 km); m i e s z k a ń c y tej strefy z a j m u j ą s i ę u p r a w ą ziemi lub pracują w z a k ł a d a c h p r z e m y s ł o ­ w y c h (najczęściej jako pracownicy fizyczni), z a m i e s z k u j ą zazwyczaj osobne, parterowe domki z ogródkami, m a j ą c e czasami charakter w i e j ­ skich zagród. Strefa I I przebiegała przez rejony d o m ó w murowanych (typu b l o k ó w ) , s k l e p ó w (pas szerokości ok. 1 km); z a m i e s z k u j ą tutaj n a ogół robotnicy, nauczyciele, personel a d m i n i s t r a c y j n o - u r z ę d n i c z y M i a ­ steczka, sprzedawcy itp., t w o r z ą c y średnią p r e s t i ż o w ą kategorię miejsco­ wej społeczności. Strefa I I I o b e j m o w a ł a centrum M — rynek w r a z z ulicami p r z y l e g ł y m i ; tutaj grupują się na ogół u r z ę d y administracji miejscowej i w ł a d z politycznych, szpital, ośrodek zdrowia, spora c z ę ś ć s k l e p ó w , biblioteka, księgarnie, hotel, szkoła średnia i miejsca k u l t u religijnego, strefa szeroka jest na ok. 1 k m i oddalona od m i e s z k a ń C y g a n ó w o średnio 3 k m . M i e s z k a ń c y tej strefy ż y j ą po części w blo­ kach, a w w i ę k s z o ś c i w murowanych, p i ę t r o w y c h kamienicach p o c h o d z ą ­ cych p r z e w a ż n i e jeszcze sprzed wojny i raczej wygodnych. Zaliczyć ich m o ż n a do g ó r n e j kategorii miejscowej społeczności — s ą to pracownicy miejscowych w ł a d z , lekarze, miejscowa inteligencja r ó ż n y c h profesji — nauczyciele, artysta plastyk, a także r z e m i e ś l n i c y — w ł a ś c i c i e l e n i e k t ó ­ rych s k l e p ó w i w a r s z t a t ó w usytuowanych w rynku i okolicznych u l i ­ cach — szewcy, piekarze, w ł a ś c i c i e l e s k l e p ó w g a l a n t e r y j n o - p a m i ą t k a r skich. T y m s a m y m z r ó ż n i c o w a n i e społeczne nakłada s i ę w zasadzie n a u k ł a d przestrzenny (określony dla b a d a ń strefami I do I I I ) i jest jedno- �г 22 L E C H MHóz cześnie odbiciem m o ż l i w o ś c i uzyskania wiedzy o Cyganach opartej na do­ ś w i a d c z e n i u — n a j m n i e j s z e szanse mają m i e s z k a ń c y strefy I I I (centrum), n a j w i ę k s z e strefy I (peryferie). (Wprawdzie w ł a ś n i e w strefie I I I znajdują się w a ż n e i atrakcyjne punkty, lecz jest to jednocześnie miejsce w i ę k s z e j uwagi aparatu p o r z ą d k o w e g o , co w p ł y w a h a m u j ą c o na c i ą ż e n i e C y g a n ó w ku centrum.) Podział M na trzy strefy p o z w a l a ł na próbę odpowiedzi na w a ż n e pytania: czy stosunek do C y g a n ó w wynika z b e z p o ś r e d n i e g o d o ś ­ wiadczenia oraz czy jest on modyfikowany w zależności od sytuacji, statusu społecznego, wiedzy itd. K i l k a w y w i a d ó w przeprowadzono także w wiosce sąsiadującej przez las z Cyganami — osiedle c y g a ń s k i e , jak w s p o m n i a ł e m , l e ż y na peryferiach M , dalej rozciąga się około kilometro­ w y pas lasu i za nim pola znajdującej się opodal wioski. W y d a w a ł o się uzasadnione zorientowanie się, czy stosunek m i e s z k a ń c ó w tej wsi do nie­ daleko od nich ż y j ą c y c h C y g a n ó w różni s i ę w jakiś sposób od s ą d ó w m i e s z k a ń c ó w innych wiosek lub M. Po przeprowadzeniu w y w i a d ó w z lud­ nością n i e c y g a ń s k ą M (w zasadzie byli to sami Polacy, chociaż w M za­ mieszkuje także pewien — niewielki — procent osób i d e n t y f i k u j ą c y c h się z białoruską grupą narodowościową) jeden dzień przeznaczono na badania w szkole, do której chodzą dzieci c y g a ń s k i e — jest ona usy­ tuowana na granicy strefy I i I I . Przeprowadzono tam kilkadziesiąt roz­ m ó w w e d ł u g przygotowanego specjalnego zestawu p y t a ń ; rozmawiano z dziećmi c y g a ń s k i m i , a także z dziećmi polskimi — w k a ż d e j klasie, gdzie" b y ł o dziecko c y g a ń s k i e , prowadzono rozmowy z dziesięciorgiem dzieci polskich. Ponadto o d b y ł y się rozmowy w e d ł u g podobnego zesta­ wu p y t a ń z wychowawczyniami klas, do k t ó r y c h u c z ę s z c z a ł y dzieci cy­ gańskie, i nauczycielem języka polskiego. N i e z a l e ż n i e , w klasach V I i V I I I — gdzie nie b y ł o dzieci c y g a ń s k i c h (najstarsze z nich chodziło do klasy V ) — zrealizowane zostały wypracowania pisemne. W czasie, gdy w i ę k s z o ś ć grupy badaczy pracowała w szkole, kilka osób udało s i ę na luźne, w s t ę p n e rozmowy do c y g a ń s k i e g o osiedla. Miało to na celu unik­ nięcie sytuacji, w której rodzice d o w i a d u j ą się o zainteresowaniach ba­ daczy od dzieci, b y ć m o ż e w zniekształconej formie. W trakcie r o z m ó w z dziećmi i nauczycielami starano się s t w o r z y ć s y t u a c j ę u n i e m o ż l i w i a ­ jącą uzgadnianie opinii i przekazywanie informacji o treści r o z m ó w tym, z k t ó r y m i jeszcze nie rozmawiano. N a s t ę p n e g o dnia cała grupa od rana prowadziła rozmowy w e d ł u g kwestionariusza I I w obozowisku c y g a ń ­ skim. P o n i e w a ż kwestionariusz ten zawiera wiele p y t a ń , na jakie — jak m o ż n a się b y ł o s p o d z i e w a ć — nie uzyska się od razu odpowiedzi, jako że d o t y c z y ł y spraw n i e c h ę t n i e ujawnianych przed nie-Cyganami, podzie­ lono go na trzy z e s p o ł y p y t a ń różniących się stopniem drażliwości i in­ tymności. W trakcie wyjazdu realizowano tylko pytania z zespołu pierw­ szego (1-60) części I I kwestionariusza, m a j ą c e dość o b o j ę t n e zabarwienie. Pozostałe, bardziej intymne, realizowano programowo dopiero podczas �¡ BADANIA DYSTANSU ETNICZNEGO 23 f. i L F [ [ ~ I ; : I I późniejszego wyjazdu, z tym, ż e o d p o w i e d ź n a n i e k t ó r e pytania poza 60 uzyskiwano także już w trakcie tego wyjazdu, ale w l u ź n y c h rozmowach. Cyganie rozlokowani zostali w p o s z c z e g ó l n y c h pomieszczeniach, na z e w n ą t r z m i e s z k a ń i w lesie opodal obozowiska, by zapobiec uzgadnianiu wypowiedzi i w y e l i m i n o w a ć w z a j e m n ą kontrolę badanych. Uzyskano w ten sposób 19 w y w i a d ó w . Kolejne dwa dni przeznaczone b y ł y n a naw i ą z a n i e b l i ż s z y c h k o n t a k t ó w z grupą c y g a ń s k ą — w której planowano dalsze prace — dla zatarcia wrażenia, jakie m o g ł o się w y t w o r z y ć w z w i ą zku z badaniami z dnia poprzedniego, oraz uzyskanie dalszych informacji. W ciągu tych dni pracowano bez kwestionariusza (badający nauczyli się go n a p a m i ę ć ) i nie notując. Dlatego do obozowiska udawano się w r ó ż n y m czasie, kilkuosobowymi grupami, a po powrocie spisywano uzyskane informacje i obserwacje — t y m samym zmniejszona została m o ż l i w o ś ć z a f a ł s z o w a n i a treści wypowiedzi. W m i e s i ą c później (w kwietniu) zrealizowano n a s t ę p n y wyjazd ba­ dawczy. Praca o d b y w a ł a się w e d ł u g kwestionariusza I - A B oraz zmody­ fikowanego po poprzednim w y j e ź d z i e i nadal jeszcze dopracowywane­ go kwestionariusza I I . Część grupy n a c a ł y okres b a d a ń została skiero­ wana do prac w obozowisku c y g a ń s k i m w M , część zaś pracowała w d w ó c h m i e j s c o w o ś c i a c h , gdzie zamieszkiwali k r e w n i m i e s z k a ń c ó w cy­ gańskiego obozowiska w M . Miejscowości te to: miasteczko podobnej w i e l k o ś c i co M — mieszka tam nieliczna grupa C y g a n ó w (dalej określał je b ę d ę symbolem M A ) i duża w i e ś , gdzie ż y j e kilka rodzin c y g a ń s k i c h (dalej MB). Badacze p r a c u j ą c y w M Á i M B rozpoczęli tak jak i w M od r o z m ó w z Polakami w e d ł u g kwestionariusza I - A B , przeprowadzając jednak znacznie mniej w y w i a d ó w n i ż w M — potrzebny b y ł bowiem tylko m a t e r i a ł w e r y f i k u j ą c y , a nie podstawowy (bazowy). N a s t ę p n i e — mając u ł a t w i o n y kontakt dzięki Cyganom z M — przeprowadzili roz­ mowy w e d ł u g kwestionariusza I I (pyt. 1-60). Uzyskano w ten sposób 24 w y w i a d y część I - A B i 12 część I I oraz kilka różnych, l u ź n y c h infor­ macji i obserwacji z M A i M B . W maju 1977 r. 3-osobowy zespół z grupy badaczy w y j e c h a ł na dalszą pracę, tym razem uczestnictwo w ż y c i u C y g a n ó w b y ł o j u ż p e ł n i e j s z e — badacze mieszkali z nimi, jedli, przeby­ w a j ą c przez c a ł y czas w obozowisku w M. Mieli t y m samym m o ż l i w o ś ć dokonania dalszych obserwacji i r o z m ó w . Aktualnie całość m a t e r i a ł ó w jest opracowywana dla ustalenia dalszego toku badań. W nowym roku akademickim (1977/78) badania zostaną p o d j ę t e z ukierunkowaniem na k o n t y n u a c j ę r o z m ó w w y ł ą c z n i e z Cyganami — w e d ł u g kwestionariusza I I — w M , M A i M B . Ponadto najprawdopodobniej wybrany zostanie jeszcze jeden punkt badawczy — miasto leżące na pograniczu Podlasia i sąsiedniego regionu, zamieszkiwane przez dość liczną (kilkudziesięcio­ o s o b o w ą ) zbiorowość C y g a n ó w z innej niż badana w M , M A i M B grupy rodowo-plemiennej. Planowane jest p o w t ó r z e n i e c a ł e g o cyklu prac prze- " �г I 24 i ! I prowadzonych w M w trakcie wyjazdu marcowego. Uzyskany zostanie — mam nadzieję — materiał p o z w a l a j ą c y rozszerzyć zakres wnioskowania i u c h w y c i ć pewne p r a w i d ł o w o ś c i w stosunkach m i ę d z y e t n i c z n y c h . Na przełomie czerwca i lipca 1977 o d b y ł s i ę kolejny obóz s t u d e n t ó w etnografii — М О Е 77. Kilkuosobowa grupa prowadziła badania ( u z u p e ł ­ niające p e n e t r a c j ę М О Е 76) w e d ł u g kwestionariusza I - A w 15 miejsco­ wościach, u z y s k u j ą c 45 w y w i a d ó w . T y m samym w trakcie całości do­ tychczasowych b a d a ń prowadzone b y ł y prace w 62 wsiach i miastecz­ kach; uzyskano 423 wywiady w e d ł u g kwestionariusza I - A lub I - A B , 31 w y w i a d ó w w e d ł u g kwestionariusza I I , kilkanaście obserwacji (ze s k u ­ pisk cygańskich) i w y w i a d ó w o g ó l n y c h (np. prowadzonych w z a k ł a d a c h p r z e m y s ł o w y c h zatrudniających w r ó ż n y m okresie C y g a n ó w z M) oraz ok. 100 w y w i a d ó w — r o z m ó w i w y p r a c o w a ń — ze s z k o ł y w M . Do tego I .! ! L E C H MROZ komunikatu d o ł ą c z o n y jest jedynie kwestionariusz I - A B ; kwestionariusz I I oraz zestaw p y t a ń do r o z m ó w z dziećmi m o g ą jeszcze u l e g a ć znacz­ niejszym nawet zmianom i dlatego i c h publikowanie wydaje s i ę przed­ wczesne. N a l e ż y jeszcze dodać w y j a ś n i e n i a do kwestionariusza. Kwestionariusz do b a d a ń dystansu etnicznego składa s i ę z d w ó c h części: I - A B s ł u ż y do badań w ś r ó d P o l a k ó w , część I I do badań w ś r ó d C y g a n ó w . W e d ł u g części I - A prowadzone s ą badania w m i e j s c o w o ś c i a c h , w k t ó r y c h a k t u ­ alnie nie mieszkają Cyganie. Jeżeli w miejscu b a d a ń jest osiedle c y g a ń ­ skie lub mieszka c h o ć b y kilka rodzin, w ó w c z a s kwestionariusz I - B s ł u ż y do u z u p e ł n i e n i a danych z I - A . Z dotychczasowych w y w i a d ó w mniej w i ę c e j p o ł o w ę przeprowadzono w e d ł u g I - A i p o ł o w ę w e d ł u g I - A B . P o ­ n i e w a ż temat m o ż e s p o w o d o w a ć pewne zahamowania r o z m ó w c ó w , posta­ nowiono, ż e badania prowadzone będą anonimowo — notowana jest j e ­ dynie p ł e ć i wiek informatora oraz m i e j s c o w o ś ć i w o j e w ó d z t w o , bez bliższego adresu. Sądzę, ż e jest bardziej etyczne zachowanie anonimo­ w o ś c i informatora — nawet j u ż przy zbieraniu m a t e r i a ł ó w , zwłaszcza ż e wypowiedzi mają wielokroć prywatny charakter, a często u j a w n i a j ą dość intymne szczegóły. Podobnie p o s t ę p u j e się w trakcie b a d a ń prowadzo­ nych w ś r ó d C y g a n ó w , przy czym j e d y n ą d o d a t k o w ą informacją noto­ w a n ą jest p r z y n a l e ż n o ś ć rodowa r o z m ó w c y , m o ż e s i ę bowiem z czasem okazać, ż e stosunek do n i e - C y g a n ó w (w t y m przypadku P o l a k ó w ) z a l e ż y od przynależności rodowo-plemiennej. B a d a j ą c y mają zresztą jeszcze jeden cel na uwadze — próbę uchwycenia s t o s u n k ó w m i ę d z y p o s z c z e g ó l ­ nymi grupami C y g a n ó w , a do tego informacja m ó w i ą c a o przynależności jest konieczna. Kwestionariusz I - A dzieli się w e w n ę t r z n i e na kilka z e s p o ł ó w zagadnieniowych. Pytania 1-14 dotyczą bezpośrednio informatora; wydaje s i ę , że zawarte w nichinformacji mogą czego p y t,dane a ń zresztą (14-64) dotychczasowe dotyczy m am t eireićoa ł znaczenie ykontaktach nie p o t wdla i e rzdopinii zCyganami i ł y . Noa sCyganach t ę pw n y n izespół k a j— ą- �BADANIA DYSTANSU ETNICZNEGO 25 cych z ich b y t n o ś c i lub p r z e j a z d ó w przez m i e j s c o w o ś ć , rodzajów tych k o n t a k t ó w i obserwacji na temat przejeżdżających grup cygańskich; ten zespół odpowiedzi m o ż e w y j a ś n i ć po części stosunek r o z m ó w c y do C y ­ g a n ó w . Kolejne pytania (65-74) dotyczą wiedzy bliższej o Cyganach. Odpowiedzi na nie są najczęściej negatywne, badani — nawet jeśli wcho­ dzili w bezpośrednie i dłuższe kontakty z Cyganami — rzadko coś wie­ dzą na temat c y g a ń s k i c h z w y c z a j ó w i zasad, jakimi się kieruje ta grupa etniczna. Pytania te są uzasadnione — moim zdaniem — g d y ż bliższa wiedza n a temat C y g a n ó w m o ż e m i e ć w p ł y w na ich obraz i s t n i e j ą c y w ś w i a d o m o ś c i informatora, a tym samym i n a jego stosunek do C y ­ g a n ó w . Pytanie 75-83 dotyczą obecności i funkcjonowania C y g a n ó w w miejscowej kulturze i ustalenia kontekstu, w j a k i m w y s t ę p u j ą — to także ś w i a d c z y o jakości dystansu etnicznego i stosunku do C y g a n ó w sankcjonowanego i uzasadnionego w pewnym sensie historycznie (po­ przez zarejestrowanie w tradycji kulturalnej danego regionu). Kolejne pytania (84-124) s t a n o w i ą w zasadzie najistotniejszą część kwestionariu­ sza, choć rzecz jasna m o g ą m i e ć znaczenie tylko łącznie z poprzednimi s t a n o w i ą c y m i i c h p o d s t a w ę . T a część dotyczy b e z p o ś r e d n i o stosunku badanego do C y g a n ó w , w y r a ż a j ą c e g o się w ocenie, sądach na temat m o ż l i w o ś c i rozwiązania tzw. problemu c y g a ń s k i e g o i przyszłości C y g a ­ n ó w . P o n i e w a ż niejednokrotnie w przeszłości — zwłaszcza w okresie m i ę d z y w o j e n n y m , k t ó r y dobrze p a m i ę t a spora część i n f o r m a t o r ó w — do­ chodziło do widocznego u z e w n ę t r z n i a n i a postaw n i e c h ę c i także w od­ niesieniu do innych grup etnicznych, np. Ż y d ó w , w ł ą c z o n e z o s t a ł y do kwestionariusza pytania m a j ą c e w y j a ś n i ć stosunek do C y g a n ó w na tle innej, niekiedy nieakceptowanej, a różniącej się zasadniczo grupy (py­ tania 125-126). T e m u celowi także s ł u ż y ł o dość prowokacyjne pytanie 127 m a j ą c e u w i d o c z n i ć , jak silna jest n i e c h ę ć do C y g a n ó w . Jest jeszcze jedno zagadnienie, k t ó r e b y ć m o ż e uda się w y j a ś n i ć p r z y pomocy p y t a ń 128-129. Tutaj n a l e ż y p r z y t o c z y ć jedną z tez badań. Przypuszczam, że wiele kultur i społeczności — a b y ć m o ż e każda — odczuwa potrzebę posiadania w pobliżu siebie k o g o ś gorszego, kto n a d a w a ł b y się na w z ó r negatywny i kogo m o ż n a b y ł o b y obarczyć niekorzystnymi cechami. T a k i zespół ludzi czy grupa poprzez negatywne cechy staje się często w a ż n y m czynnikiem lepszego samopoczucia i integracji tych, k t ó r z y — w swoim mniemaniu — owych cech nie posiadają. Cyganie — jak wskazuje w s t ę p ­ na ocena zebranych m a t e r i a ł ó w — nadawali s i ę do roli gorszego. Od pewnego jednak czasu, d o k ł a d n i e j od początku lat 60-tych, coraz rzadziej m o g ą w tej roli w y s t ę p o w a ć z racji osiedlenia. W w y n i k u tego wiele grup lokalnych — np. społeczności wioskowych — zostało pozbawionych m o ż l i w o ś c i k o n t a k t ó w z Cyganami, a zatem i m o ż l i w o ś c i upewniania się w swoim punkcie widzenia. Zachodzi zatem pytanie, czy sam stereotyp wystarczy, by nadal mogli oni pełnić s w ą w a ż n ą f u n k c j ę k u l t u r o w ą (in­ tegrującą). Pewne dane — jeszcze nie w y s t a r c z a j ą c e do stwierdzenia — �26 LECH MROi zdają się jednak w s k a z y w a ć , że wprawdzie stereotyp trwa i stosunek do C y g a n ó w zmienia się niewiele, ale w braku m o ż l i w o ś c i obserwacji i kon­ taktu b e z p o ś r e d n i e g o nie m o ż e on pełnić takiej jak dawniej roli w k u l ­ turze. M o ż e to także zdarzać się wtedy, gdy pozycja i sytuacja ekono­ miczna C y g a n ó w jest w y r a ź n i e lepsza od ludności miejscowej, a zatem zachodzi zasadnicza rozbieżność lub nawet sprzeczność m i ę d z y stereoty­ powym s ą d e m a tym, jaki wynika z obserwacji. T y m samym tworzy s i ę pewnego rodzaju luka w kulturze, dysonans, k t ó r y wymaga rozwiązania. Można przypuszczać, że dochodzi wtedy do — nawet nie u ś w i a d a m i a n e g o sobie — poszukiwania kogoś (jakiejś społeczności), kto n a d a w a ł b y się na w y p e ł n i e n i e luki, kogo można b y ł o b y obarczyć cechami negatywnymi i kto z a s t ą p i ł b y C y g a n ó w w funkcji czynnika i n t e g r u j ą c e g o . Zarejestro­ wane przez badaczy w kilku przypadkach sytuacje zdają się potwierdzać tezę — jednakże dodać trzeba, że ilość odpowiedzi pozytywnych jest na razie niezbyt duża i b y ć m o ż e trzeba b ę d z i e tę t e z ę odrzucić. Na razie jednak n a l e ż y w z i ą ć pod u w a g ę m o ż l i w o ś c i takiej podmiany w roli „złego" i p r ó b o w a ć ustalić, kto i kiedy oraz w w y n i k u jakich sytuacji czy c z y n n i k ó w w s z e d ł na miejsce C y g a n ó w . Nie jest m o ż l i w e przedstawienie tutaj p e ł n i e j s z e g o o m ó w i e n i a mate­ riałów i w y n i k ó w badań. Wymaga to z a r ó w n o znacznie w i ę c e j miejsca, jak — przede wszystkim — w y j a ś n i e n i a i s t n i e j ą c y c h w ą t p l i w o ś c i drogą dalszych b a d a ń i skrupulatnego przeanalizowania tego, co już zostało ze­ brane. B y zrozumieć mechanizm funkcjonowania dystansu etnicznego, konieczne jest także pełniejsze wprowadzenie historyczno-etnograficzne do tematu, co r ó w n i e ż odłożyć n a l e ż y do czasu bardziej s z c z e g ó ł o w e j prezentacji w y n i k ó w badań. Niemniej sądzę, ż e warto — c h o ć b y w bar­ dzo s k r ó t o w e j formie — p r z e d s t a w i ć n i e k t ó r e w s t ę p n e uwagi. 1. Cyganie w ę d r o w a l i po Podlasiu do czasu przeprowadzenia akcji o s i e d l e ń c z e j , w c h o d z ą c z ludnością m i e j s c o w ą w różnorodne kontakty — handlowe (mężczyźni wykonywali prace kowalskie, handlowali k o ń m i itd., kobiety w r ó ż y ł y ) i stosunkowo rzadko towarzyskie (głównie zimą, w okresie czasowego zawieszania w ę d r ó w e k ) . N a j c z ę s t s z y m miejscem kontaktowania się b y ł y targi. Nie wszystkie m i e j s c o w o ś c i jednako często b y ł y odwiedzane przez C y g a n ó w ; w trakcie b a d a ń udało s i ę ustalić szlaki p r z e m i e s z c z e ń C y g a n ó w na ś r o d k o w y m Podlasiu. Okolice n a j c z ę ­ ściej odwiedzane przez nich w trakcie w ę d r o w a n i a i te, gdzie zimowali, s t a ł y s i ę miejscami t r w a ł e g o osiedlania (nawet jeśli nadal co pewien czas — 2, 3 lata — zmieniali miejsce zamieszkania). T y m samym w m i e j s c o w o ś c i a c h tych zmieniła się jakość k o n t a k t ó w z stosunkowo l u ź n y c h na bezpośrednie sąsiedztwo. 2. N i e z a l e ż n i e od tego nie z a u w a ż a się w y r a ź n i e j s z e j zmiany w fak­ tycznej wiedzy na temat C y g a n ó w , ich życia i o b y c z a j ó w . Informacje uzyskiwane od badanych są powielanymi sądami, ale najczęściej wiedza na ten temat jest znikoma. Rejestrowane jest to także w ó w c z a s , gdy �BADANIA DYSTANSU ETNICZNEGO 27 Polacy mieli m o ż l i w o ś ć dokonania obserwacji na p r z y k ł a d podczas z i ­ mowisk C y g a n ó w lub b e z p o ś r e d n i e g o sąsiedztwa. Ś w i a d c z y to, że obie grupy _ Cyganie i Polacy — s t a n o w i ą z a m k n i ę t e hermetyczne s p o ł e ­ czności, nie i n t e r e s u j ą c e się s w o j ą kulturą, a ich opinia o drugiej grupie oparta jest n a stereotypowych stwierdzeniach. 3. Cyganie w y r ó ż n i a n i s ą w oparciu o sposób życia i cechy antropolo­ giczne, a w mniejszym stopniu ubiór. Na podstawie tej identyfikacji przypisywany jest zespół cech c h a r a k t e r y z u j ą c y c h ich bliżej. Cyganie u w a ż a n i s ą za złodziei, próżniaków, Żyjących z niezbyt o k r e ś l o n y c h i uczciwych profesji, brudasów, choć podkreślane są także cechy pozy­ tywne, jak w i ę ź społeczna, odwaga itp. Informatorzy — nawet jeśli ich d o ś w i a d c z e n i a z k o n t a k t ó w z Cyganami s ą pozytywne — stereotyp ten ' p o w i e l a j ą , choć zaznaczają, że ci, którzy na przykład zimowali u nich, byli z u p e ł n i e inni. Ten ambiwalentny stosunek jest dość powszechny, przy czym zdecydowana w i ę k s z o ś ć informatorów generalizuje p o d k r e ś l a ­ jąc przede wszystkim stereotyp negatywny. 4. Czynniki takie jak płeć, w y k s z t a ł c e n i e , p r z y n a l e ż n o ś ć wyznanio­ wa, miejsce zamieszkania (wieś lub miasto), status społeczny, uczest­ nictwo w konsumpcji informacji kolportowanych przez masowe środki przekazu nie w p ł y w a j ą w j a k i m ś znaczniejszym stopniu na stosunek do C y g n ó w i z m i a n ę stereotypu, co świadczy, że k s z t a ł t u j e się on na p ł a s z ­ c z y ź n i e rodziny i p r z e p ł y w u informacji — u t r z y m u j ą c e j stereotyp — m i ę d z y pokoleniami. Potwierdzeniem jest powszechna n i e c h ę ć do wcho­ dzenia w bliższe stosunki z Cyganami i do z w i ą z k ó w rodzinnych, nawet jeśli informatorzy dostrzegają pewne pozytywne pechy u C y g a n ó w i w i ­ dzą zmiany, jakie d o k o n a ł y s i ę w tej społeczności w w y n i k u osiedlenia, chodzenia m ł o d z i e ż y do szkół, zdobywania w y k s z t a ł c e n i a , zawodu i po­ dejmowania stałej pracy. 5. Z a podstawowy czynnik zmiany stosunku do C y g a n ó w u w a ż a n e jest zasymilowanie się ich, podjęcie stałej pracy podobnego charakteru co miejscowi, podobnego stylu życia, n i e w y r ó ż n i a n i e s i ę ubiorem ani innymi cechami. T a k w i ę c sposób życia, podstawy ekonomiczne, stosunek do pracy i osiadłość są czynnikami podstawowymi w w y r ó ż n i a n i u C y g a ­ n ó w , k s z t a ł t o w a n i u stereotypu — co z drugiej strony ś w i a d c z y o m a ł e j tolerancji — z a ś w y r ó ż n i k i antropologiczne schodzą de facto na plan dalszy. J e ś l i b y w i ę c doszło do zniwelowania tych różnic drogą przejęcia przez C y g a n ó w k u l t u r y prezentowanej przez społeczność n i e c y g a ń s k ą , b y ć m o ż e dystans do nich z o s t a ł b y zniwelowany, n a b r a ł b y innego cha­ rakteru lub przestał istnieć. Przedstawione tutaj wnioski są o c z y w i ś c i e tylko najbardziej ogólne, dopiero p e ł n e opracowanie materiału po zakończeniu badań pozwoli w m i a r ę dokładnie p r z e d s t a w i ć dystans etniczny Cyganie — Polacy. �28 L E C H MROZ K W E S T I O N A R I U S Z DO B A D A Ń D Y S T A N S U E T N I C Z N E G O C z ę ś ć I-A Miejscowość, w o j e w ó d z t w o pleć i wiek informatora. (ew. gmina), 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. 10. Jak długo mieszka pan(i) w tej miejscowości? Czy jest pan(i) tutaj urodzony? Jeżeli przybył pan(i) z innej miejscowości, to kiedy i skąd? Czy w y c h o w y w a ł się pan(i) we wsi, miasteczku czy może mieście? Ile lat chodził pan(i) do szkoły — ilość klas i rodzaj szkoły? Czy jest pan(i) żonaty (zamężna)? Czy ma pan(i) dzieci, ile i w jakim wieku? Jaki zawód pan(i) wykonuje, gdzie pracuje? Jaki zawód wykonuje współmałżonek? Jaka jest pana(i) przynależność wyznaniowa, do jakiego kościoła pan(i) chodzi? Czy należy pan(i) do jakiegoś stowarzyszenia społecznego czy politycznego (partii)? 11. Czy posiada pan(i) odbiornik telewizyjny bądź radiowy? 12. Czy czyta pan(i) gazety — jakie, jak często? 13. Czy chodzi pan(i) do kina (teatru) — jak często? 14. Czy należy pan(i) do biblioteki, czy czyta pan(i) książki — jak często? Jeżeli w danej miejscowości znajduje się osiedle cygańskie, to w tym miejscu należy przeprowadzić rozmowę według kwestionariusza część I-B, a dopiero potem kontynuować część I-A. 15. Czy przejeżdżają przez wieś Cyganie, kiedy byli ostatni raz — rok lub jakieś inne ważne wydarzenie? 16. Czy dawniej często przejeżdżali — jak często w roku? 17. Jak wędrowali, czy przejeżdżali przez w i e ś wozami? (A może nadal zdarza się, że przejeżdżają przez wieś lub w pobliżu?). 18. Ile w o z ó w i ile osób przejeżdżało? (Podać jakiej wielkości tabory były w i ­ dywane). 19. Jak wyglądały wozy, którymi Cyganie wędrowali — czy mógłby je pan(i) opisać? 20. Skąd Cyganie mieli te wozy — kupowali gdzieś (gdzie czy może w y k o n y w a ł je ktoś na zamówienie Cyganów; może inf. zna nazwisko w y t w ó r c y i miejsce jego zamieszkania? 21. Czy wozy poszczególnych grup Cyganów różniły się między sobą — czym? 22. Czy nie próbowali osiedlić się we wsi na dłużej — kiedy, w jakim czasie i przez jaki okres mieszkali? 23. Skąd przyjeżdżali,' z jakiego kierunku czy miejscowości, i dokąd potem odjeżdżali(ją)? 24. Czy są jakieś miejscowości w okolicy, gdzie szczególnie chętnie przyjeżdżali Cyganie — gdzie i w jakim celu? 25. Czy jest gdzieś tutaj w okolicy jakieś miejsce, gdzie odbywały się zjazdy czy spotkania cygańskie; w jakim celu Cyganie tam się zbierali, gdzie to było, co robili w tym czasie? Kiedy ostatnio odbył się taki zjazd, ilu Cyganów uczestniczyło? 26. Jeżeli przejeżdżali przez wieś Cyganie to na jak długo zatrzymywali się?. 27. Gdzie zwykle zatrzymują się w okolicy latem — podać n a z w ę terenową i usytuowanie? 28. Czy przyjeżdżali również na zimowiska, gdzie wtedy mieszkali — czy wynajmowali izby od miejscowych gospodarzy (lub jakieś inne pomieszczenia)? Podać n a z w ę miejsca, gdzie mieszkali i nazwisko gospodarza. .1 : i j i f \ : > > ¿ i I 1 �BADANIA DYSTANSU ETNICZNEGO 29 29. Czy stale zamieszkiwali zimą tych samych gospodarzy czy różnych (dlaczego)? 30. Czy do wsi/miasteczka przyjeżdżała stale ta sama grupa Cyganów czy różne? 31. Jak długo trwał pobyt zimowy — kiedy przyjeżdżali, kiedy odjeżdżali? 32. Jeżeli zjawili się w okresie zimy, to czym wtedy zajmowali się, co robią? 33. Jak wyglądał rozkład dnia rodziny cygańskiej zimą? 34. Jeżeli byli zimą, czy posyłali dzieci do szkoły? 35. J a k pan(i) sądzi, jeżeli Cyganie nie przyjeżdżali zimą, co się wtedy z nimi dzieje — wędrują czy gdzieś wyjeżdżają i gdzie spędzają zimy? 36. Czy pan(i) pamięta, żeby kiedyś zimowali Cyganie w namiotach lub ziemian­ kach — kiedy, gdzie? 37. Jak mieszkali Cyganie zatrzymujący się latem na postojach — w wozach czy rozbijali namioty, jak namiot wyglądał (proszę opisać)? A może jeszcze ina­ czej — jak? 38. Czym trudnią się po przyjeździe do wsi latem — handlują (czym) czy wyko­ nują jakieś prace — jakie, dla kogo? 39. Czy pan(i) korzystał z ich usług? Czy ich działalność była użyteczna dla wsi/miasteczka? 40. Z czego w ogóle Cyganie żyją, skąd mają pieniądze czy środki na utrzymanie? 41. Czy w czasie pobytu we wsi/miesteczku najmowali się Cyganie do jakiejś pracy (u gospodarzy, w spółdzielniach czy zakładach państwowych) — jakiej? Czy może jest w okolicy jakiś zakład zatrudniający Cyganów — gdzie, w j a ­ kim charakterze? 42. Czy dobrzy byli z nich pracownicy, czy potrafili lepiej pracować niż m é ­ l g a m e (Polacy); 43. Czy po przybyciu do wsi Cyganki zajmowały się wróżeniem, w jaki sposób wróżyły? 44. Czy ich wróżby spełniają się i czy ludzie chętnie dają sobie wróżyć? 45. Czy pan(i) dawał(a) sobie wróżyć? 46. Czy pan (i) wierzy w cygańskie wróżby i co o nich sądzi? 47. Czy Cyganie leczyli ludzi, kiedy byli we wsi — z jakimi dolegliwościami (chorobami) przychodzili ludzie do Cyganów, jak wyglądało leczenie i jakie dawało rezultaty? Czy pan(i) zna osobiście taki przypadek leczenia przez C y g a n ó w — może miał miejsce w rodzinie, kiedy? 48. Czy może jeszcze teraz ludzie chodzą do Cyganów leczyć się (gdzie)? 49. Jaki jest stosunek Cyganów do mieszkańców wsi? (gdy przyjadą)? 50. Jaki jest stosunek C y g a n ó w do właściciela gruntu, na którym rozbijają obóz lub do właściciela mieszkania, u którego mieszkali zimą? 51. J a k przyjmowani byli Cyganie po przybyciu do wsi — jak odnosili się do nich mieszkańcy wsi/miasteczka? 52. Czy w czasie postojów letnich Cyganów utrzymywano z nimi jakieś kon­ takty towarzyskie — jakiego rodzaju? 53. Czy w czasie zimowania Cyganów we wsi/miasteczku utrzymywano z nimi jakieś kontakty towarzyskie — jakiego rodzaju? 54. Czy w czasie postojów letnich lub zimowania Cyganów dzieci ze wsi/mia­ steczka, bawiły się z dziećmi cygańskimi — jeżeli nie, dlaczego? 55. Jeżeli we wsi/miasteczku była zabawa lub wesele, czy zapraszano na nie Cyganów i czy Cyganie przychodzili? W jakim charakterze ich zapraszano — jako m u z y k a n t ó w czy po prostu uczestników zabawy? 56. Czy takie spotkania (zabawy, wesela) przebiegały zgodnie czy nie zawsze i z czyjej winy? 57. Jeżeli Cyganie zjawili się nie proszeni, jak wtedy postępowano? �30 L E C H MROZ 58. Czy podoba się panu (i) muzyka cygańska i ich taniec? 59. Czy Cyganie ładnie się ubierają, czy podoba się panu(i) ich sposób ubierania się czy nie? Jak ubierali się dawniej, jak teraz? 60. Czy sposób życia, jaki prowadzą Cyganie, podoba się panu (i) — dlaczego? Jeżeli nie — również dlaczego? 61. Co pan(i) wie na temat przestępczości Cyganów, o jakich słyszał(a) pan(i) przypadkach, żeby Cyganie dokonali jakiegoś wykroczenia — kiedy i gdzie? Czy miał miejsce taki przypadek gdzieś tutaj w okolicy lub może w samej wsi/miasteczku — kiedy, jaki? 62. Czy może sam(a) pan(i) padł(a) ofiarą Cyganów — kiedy i co zrobili? 63. Czy pan(i) pamięta albo słyszał(a) o wypadkach jakichś zbiorowych akcji ludzi ze wsi/miasteczka przeciwko Cyganom — np. napad na obóz cygański? Kiedy to było, jaka była przyczyna konfliktu? 64. Czy jest gdzieś tutaj w okolicy jakaś miejscowość — wioska/miasto — gdzie osiedlili się Cyganie — gdzie, od kiedy tam są, ilu ich jest? 65. Czy pan(i) wie skąd pochodzą Cyganie — z jakiego kraju czy narodu? 66. Od czego pochodzi ich nazwa „Cygan" — co oznacza to słowo? (Czy zna pan (i) słowo „Rom" — co ono znaczy?). 67. Jak pan(i) sądzi, czy Cyganie różnią się między sobą, czy stanowią jeden naród? 68. Co pan(i) wie na temat religijności Cyganów — w co wierzą? 69. Co pan(i) wie na temat cygańskich zwyczajów — jak wyglądają cygańskie chrzciny i zwyczaje związane z narodzinami? Jak wygląda u Cyganów za­ wieranie m a ł ż e ń s t w i wesele — kto udziela im ślubu? 70. W jakim wieku zakładają Cyganie rodziny, jaka jest przyczyna, że właśnie w tym wieku? (Jeżeli wie, że młodo się żenią, to: czym można w y t ł u m a c z y ć sobie ten fakt i jak inf. ocenia ten cygański zwyczaj?). 71. Czy cygańskie rodziny są trwałe — co pan(i) sądzi na temat wierności m a ł ­ żeńskiej w cygańskich rodzinach? Czy Cyganie kochają swoje dzieci i czy ' ich dzieci mają lepiej niż dzieci w rodzinach polskich? 72. Co pan(i) sądzi o moralności (obyczajności) cygańskiej? (Może inf. zna jakieś przykłady odmienności). 73. Jak wyglądają u Cyganów zwyczaje związane ze śmiercią kogoś bliskiego i pogrzeb oraz żałoba? Gdzie Cyganie chowają swoich zmarłych? Czy może na którymś z okolicznych cmentarzy chowali zmarłych — gdzie, kiedy? Czy teraz też tam chowają? 74. Jeżeli inf. wie coś na temat cygańskich zwyczajów: skąd pan(i) zna cygańskie zwyczaje/obyczaje? 75. Czy sądzi pan(i), że Cyganie potrafią czarować lub czynić ludziom źle, przy pomocy czarów? Czy może pan(i) podać jakiś przykład lub przypadek — gdzie i kiedy miał on miejsce, co to było? 76. Czy słyszał(a) pan(i) o wypadkach stosowania przez Cyganów czarów by po­ móc ludziom — czy może pan(i) podać taki przypadek? Gdzie i kiedy miał miejsce? 77. Czy Cyganie jedzą (jedli) padłe zwierzęta — czy słyszał(a) pan(i) coś na ten temat? 78. Czy słyszał(a) pan(i) o porywaniu dzieci przez C y g a n ó w — gdzie i kiedy taki wypadek miał miejsce? Co potem Cyganie robią z tymi dziećmi? 79. Czy zna pan(i) jakieś słowa lub zwroty (zdania) po cygańsku — jak brzmią (proszę powiedzieć), co znaczą, w jakich sytuacjach są używane? Gdzie, kiedy i od kogo nauczył(a) się ich pan(i)? 80. Czy może zna pan(i) jakąś piosenkę o Cyganach, jaką — czy może pan(i) po- �31 BADANIA DYSTANSU ETNICZNEGO 81: 82. 83. 84. 85. 86. 87. 88. 89. 90. 91. 92. 93. dać słowa lub treść tej/tych piosenki(ek)? Czy pan(i) zna jakieś opowiadania, zagadki, bajki czy przysłowia o Cyganach i o ich życiu — czy może pan(i) je podać? Czy pan(i) się zgadza z tymi piosenkami i opowiadaniami, czy uważa pan(i), że one m ó w i ą p r a w d ę o Cyganach? Czy jeżeli dzieci są niegrzeczne straszy się je mówiąc, że je Cygan zabierze lub porwie (jak brzmi formuła)? Czy w taki sam sposób straszy się innymi — np. Żydem, Niemcem (lub jesz­ cze innymi) ludźmi (narodowościami) — jakimi, jak brzmi formuła? Ile miał(a) pan(i) lat, kiedy po raz pierwszy zobaczył(a) pan(i) Cyganów? Gdzie to było i w jakich okolicznościach? Czy może miał pan(i) z nimi bliższy kontakt — jakiego rodzaju, jak długo­ trwały, kiedy? (Był z nimi w szkole, wojsku, pracował, zimowali u inf.). Jak się układały pańskie kontakty z nimi w tym czasie — czy były dobre, czy przyjaźnił(a) się pan(i) z nimi, czy dochodziło do konfliktów i jakich? Ma pan(i) tutaj zestaw różnych cech, którymi z nich określiłby pan(i) Cyga­ n ó w ; które najlepiej ich charakteryzują czy pasują do nich? * Czy może jeszcze jakieś inne cechy, nie wymienione tutaj, określają (charak­ teryzują) Cyganów — jakie, proszę podać? Co najbardziej razi pana(ią) u Cyganów i co najbardziej przeszkadza w utrzy­ mywaniu dobrych stosunków z nimi? Które z wymienionych tutaj cech najlepiej pasują do P o l a k ó w i najlepiej ich charakteryzują? * Czy może jeszcze jakieś inne cechy, nie wymienione tutaj, określają (cha­ rakteryzują) P o l a k ó w — jakie? Ma pan(i) tutaj zestaw różnych narodowości, proszę podać, jakie z wymie­ nionych na tych kartkach narodowości bardziej pan(i) poważa, a jakie mniej? (Ułożyć w e d ł u g hierarchii) ** * Zestaw cech — określeń do charakteryzowania Cyganów i Polaków (pytania: 88 i 91 części I - A ) spokojni (zgodni) napastliwi (kłótliwi) weseli smutni sar й=« . czyści brudni urodziwi (piękni) szpetni (brzydcy) nachalni (bezczelni) dumni (godni) uczciwi (szczerzy) fałszywi (podstępni) sprytni , naiwni ufni (otwarci) podejrzliwi (skryci) Określenia tworzą 10 par opozycyjnych — w przybliżeniu — cech. Każde z 20 określeń znajduje się na osobnej kartce i badanemu prezentowane są po ich uprzed­ nim wymieszaniu, by nie prowokować w y b o r ó w albo-albo. Badany proszony jest o dokonanie wyboru 5 najbardziej, jego zdaniem, charakterystycznych cech dla danej narodowości. Za poprawną uważana jest także odpowiedź taka, w której wskazane zostanie mniej lub więcej określeń. Przy niektórych określeniach znaj­ duje się w nawiasie drugie, uzupełniające. Jest to wynikiem wcześniej zaobserwo- S X e s l a í a ^ z K i a Ж Ż^^^T^S pogłowi SSSSS^S^S г* " określe « Zestaw narodowości do pyt. 93: Amerykanin, Chińczyk, Cygan, Czech, F r a n ­ cuz, Murzyn, Niemiec, Rosjanin, Węgier, Zyd. Każda z 10 narodowości znajduje się na oddzielnej kartce, badanemu prezentowane są po ich uprzednim wymieszaniu. �32 L E C H MRÓZ 94. Czy zgodziłby się pan(i), żeby niektórzy z nich osiedlili się w tej sa'meQ miejscowości (w pobliżu) — którzy? 95. Co do których (kogo z nich) nie chciałby pan(i) by osiedlili się czy zamiesz­ kali w pobliżu (lub w tym samym domu) i by mieli u t r z y m y w a ć kontakty towarzyskie czy rodzinne z panem(ią)? 96. Kogo z nich nie chciałby pan (i) by przyżenili się do pana(i) rodziny? 97. Czy miał pan(i) kiedyś kontakt z którymi z wymienionych — kiedy i w j a ­ kich okolicznościach? 98. Czy pan(i) zna przypadek, by — kiedy jeszcze Cyganie wędrowali — żenili się Cyganie z Polakami (Polkami) i osiedlali się na stałe? Może inf. zna osobiście taki przypadek — gdzie i kiedy miało to miejsce? 99. Jeżeli miał miejsce taki przypadek, to: jak taki fakt oceniany jest przez inf. i wieś/miasteczko; czy utrzymywano(by) kontakty towarzyskie z takim oże­ nionym i osiedlonym Cyganem (Cyganką) — jeżeli nie, to dlaczego? 100. Czy pan(i) słyszał(a), żeby jakiś chłopak lub dziewczyna ze wsi/miasteczka przyżenił(a) się do rodziny cygańskiej i potem poszedł(a) z nimi w w ę d r ó w k ę , dołączając do taboru? Kiedy i gdzie tak się zdarzyło? 101. Jak pan(i) ocenia zawieranie małżeństw mieszanych polsko-cygańskich, czy są one na ogół dobre czy nie? 102. Czy i teraz zdarzają się wypadki takich m a ł ż e ń s t w mieszanych? Jak pan(i) by oceniał fakt, gdyby któraś z dziewczyn ze wsi/miasteczka chciała w y j ś ć za Cygana? 103. Co by pan(i) sądził, gdyby któryś chłopak ze wsi/miasteczka ożenił się z C y ­ ganką? 104. Gdyby taki fakt — mieszanego m a ł ż e ń s t w a — miał miejsce w pana(i) rodzi­ nie, jaka byłaby opinia pana(i) w tym przypadku? 105. Czy zgodziłby się pan(i), by pana(i) córka wyszła zamąż za Cygana — jeżeli nie, dlaczego? 106. Czy zgodziłby się pan(i), by pana(i) syn ożenił się z Cyganką — jeżeli nie, dlaczego? 107. Co by pan(i) zrobił(a), gdyby jednak doszło do tego? 108. Czy dawniej inaczej osądzano małżeństwa mieszane niż dzisiaj, czy się coś w stosunku do małżeństw mieszanych zmieniło? Może jednak powinni się żenić Polacy z Polkami a Cyganie z Cygankami (jeżeli inf. tak sądzi) — dlaczego? 109. Czy gdyby ktoś odezwał się do pana(i) „ty Cyganie" uważałby pan(i) to za obrazę czy wyzwisko; jeżeli tak — dlaczego? 110. W jakich przypadkach, na kogo z P o l a k ó w m ó w i się „Cygan"? 111. Czy pan(i) uważa, że Cyganie to także Polacy czy nie — podać uzasadnienie? Czy Cygan może być dobrym Polakiem — jakim powinien być, by m ó c po­ wiedzieć na Cygana, że jest dobrym Polakiem? 112. Jakie są przyczyny, że dochodzi do konfliktów między Cyganami i Polaka­ mi — kto jest temu winien? Czy tak samo było dawniej, kiedy jeszcze C y ­ ganie wędrowali, czy coś się zmieniło? 113. Jak pan(i) sądzi, dlaczego Cyganie tak długo wędrują(owali), dlaczego nie osiedlali się? 114. Wydaje się, że od pewnego czasu Cyganie rzadziej pokazują się, jakby mniej ich widać — jak pan(i) sądzi, co się z nimi stało? 115. Czy uważa pan(i), że Cyganie zmienili się w ciągu ostatnich lat — jeżeli tak, to jak się to przejawia? 116. Czy uważa pan (i), że zmienił się stosunek Polaków do Cyganów w ciągu ostatnich lat — jak się zmienił? �BADANIA DYSTANSU ETNICZNEGO 33 117. J a k pan(i) ocenia akcje p a ń s t w o w e i milicji w stosunku do Cyganów, czy były one w ł a ś c i w e czy krzywdzące Cyganów, czy były potrzebne? 118. Jak pan (i) uważa, co należałoby zrobić, by nie było kłopotów z Cyganami? 119. A może należałoby Cyganom udzielić pomocy, by łatwiej mogli żyć i jakiego rodzaju powinna być ta pomoc? 120. Czy pan(i) sądzi, że Cyganie są specjalnie uzdolnieni do jakichś prac — do jakich? Czy w związku z tym mogliby być użyteczni dla społeczeństwa i jak należałoby ich zatrudnić? 121. Jak pan(i) sądzi, co stanie się w przyszłości z Cyganami, czy pozostaną nadal tacy, jak są czy też zmieni się ich sposób życia i co się zmieni? 122. Jak pan (i) sądzi, czy Cyganie powinni dążyć do możliwie szybkiego rozpły­ nięcia się wśród ludności polskiej (stania się „tacy jak inni"), czy też po­ winni zachować swoją odrębność (uzasadnić)? 123. Czy zdaniem pana(i) byłoby lepiej, gdyby dano Cyganom możliwość miesz­ kania razem w w i ę k s z y c h grupach, a może nawet specjalnych osiedlach czy raczej pojedynczymi rodzinami w otoczeniu Polaków — dlaczego? 124. Czy uważa pan(i), że należy Cyganom dać szanse osiedlenia się, czy zgodziłby się pan (i) by osiedlono ich tutaj? 125. Czy przed wojną mieszkali gdzieś tutaj Żydzi, co się z nimi stało, że teraz ich tutaj nie ma? Czy często spotykał się pan(i) z nimi (rodzice, dziadkowie) — z jakich powodów, po co? 126. J a k pan(i) sądzi, czy przyjemniejsze były kontakty z Żydami czy z Cygana­ mi — dlaczego? Których z nich w y ż e j pan(i) stawia — dlaczego? 127. Jak pan(i) wie, w czasie wojny dużo ludzi ucierpiało przez Niemców. Byli wśród nich także Cyganie — sporo z nich Niemcy rozstrzelali lub wysłali do obozów, przez to ilość Cyganów w Polsce znacznie zmniejszyła się. J a k pan(i) ocenia losy Cyganów w czasie wojny? 128. Czy w którejś z sąsiednich wiosek/miasteczek mieszkają ludzie, którzy nie cieszą się szacunkiem i źle są widziani — co to za ludzie, jakiej narodo­ wości i wiary, gdzie mieszkają i od kiedy tam są? 129. Czy zawsze — także dawniej — nie poważano ich, czy dopiero od pewnego czasu, od niedawna — od kiedy i z jakiego powodu? C z ę ś ć I-B 1. Tutaj niedaleko jest zespół baraków mieszkalnych (wozów, domy, w których mieszkają jacyś inni ludzie) — czy zna pan(i) to miejsce? Co za ludzie tam mieszkają? 2. Czy był pan(i) już tam kiedyś? Czy zachodzi pan(i) tam częściej? Czy przy­ pomina pan(i) sobie, kiedy przechodził pan(i) tamtędy po raz ostatni? 3. Czy wie pan(i) mniej więcej ilu ich tam jest? 4. Czy miał(a) pan(i) z nimi do czynienia z racji zawodu (wykonywanej pracy) czy z jakiegoś innego — jakiego, kiedy? 5. Dlaczego w taki sposób oni mieszkają? 6. Skąd biorą środki do życia? 7. Czy spotkał pan(i) może kiedyś mieszkańców tych domów/baraków w ę d r u ­ jących wozami (mieszkalnymi)? 8. Od kiedy znajdują się oni tutaj, od kiedy się tutaj osiedlili? 9. Czy już dawniej także próbowali się tutaj osiedlać (ci sami, inni)? 10. Czy nakazano im przez władze, by osiedlili się tutaj, czy sami wybrali to miejsce? Dlaczego — może pan(i) wie, czym kierowali się w wyborze? 11. Czy może dawniej osiedlali się gdzieś tutaj na zimę (ci sami, inni)? Kiedy to było, jak często osiedlali się tutaj na zimę? 3 — Etnografia Polska t. X X I I �34 L E C H MRÓZ 12. Czy pan(i) sądzi, że osiedle to (obóz), w stanie, w jakim się znajduje, po­ winno dalej istnieć — dlaczego? 13. Jeżeli uważa, że trzeba coś zmienić: jakie środki należałoby przedsięwziąć, co należałoby zrobić? 14. Czy dzieci z tych domów/baraków uczęszczają do szkoły — jakiej? Jeżeli nie, to jaki jest tego powód? 15. Czy pańskie dzieci chodzą może lub chodziły razem z dziećmi z tego obo­ zu/baraków do tej samej szkoły? Czy może pan (i) coś o tym powiedzieć? 16. Czy pana(i) dzieci bawią się razem z dziećmi z tych baraków/domów? 17. Czy należałoby może urządzić dla dzieci z tych baraków/domów osobną szko­ łę — dlaczego? 18. Czy zauważa pan(i) jakąś zmianę u mieszkańców tych baraków/domów, w stosunku do czasów dawniejszych — jaką? 19. Jak pan(i) sądzi, co zmieni się jeszcze w przyszłości w życiu m i e s z k a ń c ó w tych baraków/domów/wozów? Czy pozostaną tutaj — tak jak mieszkają, czy może uważa pan(i), że zmieni się ich sposób życia — jak? 20. Co się m ó w i o tym obozie (mieszkańcach domów, baraków), czy słyszał pan(i), co ludzie m ó w i ą o nich? Jeżeli badany bezpośrednio sąsiaduje z Cyganami: 21. Co pan(i) wie o swoich sąsiadach Cyganach — czy utrzymuje pan(i) z nimi stosunki sąsiedzkie i jakiego rodzaju? Jeżeli nie — dlaczego? 22. Czy pana(i) dzieci i dzieci cygańskie odwiedzają się nawzajem i bawią razem? Jeżeli nie, to jaka jest tego przyczyna? 23. Jak układają się pana(i) stosunki z najbliższymi sąsiadami Cyganami? Jeżeli źle, to jaka jest tego przyczyna? 24. Czy pan(i) ma jakieś inne kontakty z Cyganami — poza swoimi sąsiadami — jakiego rodzaju? 25. Czy pan(i) wolałby by zamiast tych Cyganów mieszkali tutaj Polacy czy nie — dlaczego? (lub narodowość prezentowana przez inf.). Lech Mróz A STUDY OF ETHNICAL DISTANCE: GYPSIES — POLES Summary The paper presents a research, still continued, on ethnical distance between Poles and Gypsies, pursued by the author with a group of students. A question­ naire prepared by the author and modified during field work has been employed. It consists of two parts, I A and B , applied to Polish respondents, and part I I , for Gypsies. Only part I of the questionnaire is discussed here; part I I is still under elaboration and it will be published later. The investigations are conducted in north-eastern Poland, in the province of Podlasie, selected for its importance in Gypsy wanderings in the past and because quite a number of Gypsies have settled there. Besides, the ethnical, religious and cultural diversity of the local population allows to analyse the distance towards Gypsies in a fairly broad context. The research, carried on for more than a year now, has covered 62 villa­ ges and small towns; in its second phase it was focused on the town M, with a large Gypsy community living there, as well as on MA and MB, 40 and 60 km �BADANIA DYSTANSU ETNICZNEGO 35 off M, where relatives of Gypsies from M are living. Poles as well as Gypsies have been investigated. There have been obtained 423 interviews by means of questionnaire I A B , 31 by questionnaire I I , several background interviews and observations and about 100 interviews in M's grammar school, from Polish and Gypsy children and from teachers, tested with a special set of questions. The field work is expected to be completed during 1978 and a detailed elaboration and analysis of results will follow. The present discussion sets forth the assumptions underlying the questionnaire and some tentative conclusions concerning the attitudes of Poles towards Gypsies. A fuller account of the research results and an analysis of the phaenomenon of ethnical distance between Poles and Gypsies will be offered after the full cycle of research has been completed. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/9c89c4671c1d7c4730ea6975f5168bcc.pdf 5eb2f36bb7b3c2bed5294192ef044bba Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1198 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1985 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1104 Title A name given to the resource Badanie kultury robotniczej dużego miasta / ETNOGRAFIA POLSKA 1985 t.29 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1985 t.29 z.1, s.65-76 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kopczyńska-Jaworska, Bronisława Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", P L I S S N 0071-1861 BRONISŁAWA t. X X I X : 1985, z. 1 KOPCZYŃSKA-JAWORSKA (Uniwersytet Łódzki) BADANIE KULTURY ROBOTNICZEJ DUŻEGO MIASTA * Idea prowadzenia badań nad kulturą środowiska robotniczego była podejmowana w łódzkim środowisku etnograficznym od początku lat sześćdziesiątych, jednakże systematyczne badania terenowe podjęła do­ piero w 1976 r. Katedra Etnografii Uniwersytetu Łódzkiego . Pierwsza faza badań, będących na ukończeniu, polegać miała na re­ konstrukcji obrazu kultury robotniczej Łodzi do 1939 r. W 1984 r. zosta­ ły opracowane w y n i k i tych badań. Druga faza będzie obejmować prze­ miany, jakie zaszły w nowych warunkach ustrojowych. Koncepcję i zakres badań wyznaczyły: dotychczasowy dorobek dys­ cypliny i jej założenia metodologiczne, obiektywne możliwości badaw­ cze (wielkość zespołu badawczego, środki techniczne i finansowe) oraz swoista struktura i historia badanego środowiska. 1 ZAŁOŻENIA METODOLOGICZNE ORAZ METODA BADAN Zmieniając obszar tradycyjnych zainteresowań etnografa — kulturę rolniczej społeczności lokalnej na badanie wielkomiejskiej społeczności robotniczej — trzeba było na wstępie ustosunkować się do kilku pod­ stawowych problemów dotyczących przedmiotu i zakresu badań. Pierwszym z nich był problem ustosunkowania się do ewentualnego, swoistego oddziaływania wielkiego miasta na kulturę jego mieszkańców. Z pomocą przyszły nam liczne przemyślenia socjologów począwszy od definicji miasta L . W i r t h a oraz jego twierdzenia, iż kompleks cech 2 * Omawiane badania prowadzone b y ł y w r a m a c h P o l s k a kultura narodowa jej percepcja i r o z w ó j . 1 problemu węzłowego 11.1. O b s z e r n y p r z e g l ą d b a d a ń zob.: E. P i e t r a s z e k , Etnograficzne badania kultury robotniczej, „ Ł ó d z k i e S t u d i a E t n o g r a f i c z n e " , t. 15: 1973, s. 27-40; oraz A . S t a w a r z , Przegląd problematyki badań nad kulturą robotniczą w Polsce, „ E t n o g r a f i a Polska", t. 25: 1982, z. 1, s. 143-165. L . W i r t h, Urbanism as a Way of Life, [w:] P . H . H a t t i A . L . R e i s s [wyd.], K e o d e r in Urban Sociology, G l e n c o e , I l l i n o i s 1951. 2 5 — Etnografia Polska, t. 29 z. 1 �66 BRONISŁAWA K O P C Z Y N S K A - J A W O R S K A składających się na swoiście miejski styl życia jest zarazem zmienną wyjaśniającą cechy kulturowe jego mieszkańców, poprzez pogląd R. Pahla , iż na mieszkańców miasta oddziałują dwa rodzaje przymusów i ogra­ niczeń: jeden związany z sytuacją miejską, a drugi związany z sytuacją pracy. Opowiedzieliśmy się za stanowiskiem reprezentowanym przez znaczną część polskich socjologów, iż sytuacja ekologiczna miasta jest zmienną pośredniczącą, która różnie przejawia się w stylach życia róż­ nych, zamieszkujących miasto środowisk społecznych . Na te style ż y ­ cia, na co zwraca uwagę R. Goddman , dodatkowy wpływ mają określo­ ne cechy środowiska przestrzenno-architektonicznego, w którym żyją badane środowiska społeczne. Przyjęliśmy więc stanowisko, że nie ma prostych powiązań między formami przestrzennymi a systemami kultu­ rowymi, jednakże zmienne przestrzenne są powiązane ze zmiennymi spo­ łecznymi. Przestrzenna koncentracja może na przykład wzmacniać ukształtowany już system norm i zachowań. 3 4 5 Spośród różnych środowisk społecznych zamieszkujących Łódź wy­ braliśmy do badań kulturę środowiska robotniczego do którego zaliczy­ liśmy zarówno samych robotników, jak i ich rodziny . Za robotnika uz­ naliśmy każdego pracownika najemnego, wykonującego pracę fizycz­ ną nie posiadającego środków produkcji i utrzymującego się z pracy na­ jemnej . Ponieważ za podstawowy czynnik kształtujący kulturę środowiska ro­ botniczego przyjęliśmy pracę, to istotny dla dalszych rozważań był ro­ dzaj tej pracy. O ile każda praca najemna w porównaniu na przykład z pracą rolnika czy rzemieślnika w istotny sposób modyfikuje życie ro­ botnika (przede wszystkim przez oddzielenie czasu działalności produk­ cyjnej od pozostałych dziedzin życia), to dodatkowe znaczenie ma orga­ nizacja pracy, zwłaszcza w zakładach wielkoprzemysłowych, która włą­ cza pracownika w dużą zbiorowość o podobnych obowiązkach, intere6 7 • R . E . P a h l , Urban B o o k s , L o n d y n 1975. Social Theory and Research, [w:] W h o s e City, Penguin • Z o b . К . F r y s z t a c k i , О niektórych aspektach kształtowania się kierunków badawczych w socjologii miasta w Polsce, „ S t u d i a Socjologiczne", n r 1: 1976, s. 235-285; J . T u r o w s k i , Kształcenie się zbiorowości osiedlowych w wielkich miastach, „ S t u d i a Socjologiczne", n r 1: 1976, s. 203-233; B . S t e r n i c z u k , Styl życia o miejsce zamieszkania w koncepcjach socjologii miasta, „Kultura i Społe­ c z e ń s t w o " , t. 23: 1979, n r 1-2, s. 225-238. 5 R . G o o d m a n , After Planners, P e n g u i n B o o k s , L o n d y n 1972. • E . P i e t r a s z e k w miejsce o k r e ś l e n i a „ ś r o d o w i s k o robotnicze" u ż y w a o k r e ś ­ l e n i a „ l u d n o ś ć r o b o t n i c z a " (Wieś robotnicza. Zarys problematyki socjologicznej, K r a k ó w 1969, s. 108). 7 W t y m m i e j s c u , r e l a c j o n u j ą c z a ł o ż e n i a b a d a ń d o t y c z ą c y c h o k r e s u do 1939 г . , p o m i j a m y s k o m p l i k o w a n y i n i e a d e k w a t n y do p o w y ż s z e j d e f i n i c j i p r o b l e m r o b o t ­ n i k a w s p o ł e c z e ń s t w i e s o c j a l i s t y c z n y m . P o r . S . W i d e r s z p i l , Sklad polskiej kla­ sy robotniczej. Tendencje zmian w okresie industrializacji socjalistycznej, War­ s z a w a 1965. �67 BADANIE KULTURY ROBOTNICZEJ sach i możliwościach. Identyfikuje ona pracownika z określoną grupą zawodową bądź produkcyjną. Wyznacza mu podobne zarobki będące pod­ stawą określonej stopy życiowej, kształtuje określoną świadomość spo­ łeczną. Ponadto rodzaj pracy (praca w zakładach zmechanizowanych, wytwarzanie części produktu, technologia pracy) może kształtować swois­ te cechy osobowości i wpływać na światopogląd. W związku z powyższym wybraliśmy do badań środowisko robotni­ ków przemysłu włókienniczego, pracujących w dużych zakładach prze­ mysłowych. W tym miejscu, ażeby uniknąć nieporozumień, należy dokonać jesz­ cze jednego uściślenia, otóż przedmiotem naszej analizy uczyniliśmy, jak powiedziano powyżej, kulturę środowiska robotniczego, a nie kulturę klasy robotniczej. Przyjmując marksowskie rozróżnienie świadomości klasy robotniczej ,,w sobie" i klasy robotniczej „dla siebie", zdecydowa­ liśmy się objąć badaniami ogół ludności spełniającej warunek formalnej przynależności do środowiska bez względu na stopień jej uświadomie­ nia klasowego. Po dokonaniu ustaleń odnośnie do przedmiotu badań, należało pod­ jąć decyzję odnośnie do zakresu analizy. Badając z pozycji etnografa kulturę jakiegoś środowiska uważamy na ogół za konieczne przyjęcie szerokiej, globalnej czy — jak mówią niektórzy — „antropologicznej" definicji kultury, obejmującej działania przebiegające według społecznie przyjętych wzorów, realizowane we wszystkich dziedzinach życia ludzkiego oraz wytwory i przedmioty będą­ ce efektem takich działań. W obrębie tej całości wyróżnia się kilka as­ pektów, które muszą być uwzględnione w pełnej analizie kultury. Uży­ wając t e r m i n o l o g zapropopncwanej ostatnio przez A. Kłoskowską zaj­ mujemy się aparatem internalizacji kultury, czyli mechanizmem przy­ swojenia jej wzorów i modeli normatywnych lub wartości przez świa­ domość, doświadczenie lub nawyki ludzi; aspektem normatywno-aksjo­ logicznym, na który składają się normy, reguły i wartości kulturalne analitycznie oddzielając je od ludzkich działań, zwłaszcza, gdy są utrwa­ lone w postaci zapisów lub innych zobiektywizowanych form symbolicz­ nego wyrazu, wreszcie zajmujemy się przedmiotowym aspektem k u l t u ­ ry, na który składają się przedmioty i wytwory, czyli artefakty . W szczegółowych badaniach etnograficznych zakresem zainteresowań obejmuje się w równym stopniu bądź wszystkie wymienione wyżej as­ pekty, bądź uprawia się immanentną analizę wybranych dziedzin k u l ­ tury. Jak wiemy, w tradycji dyscypliny szczególne miejsce przez długie lata zajmowało badanie sfery artefaktów. Nic też dziwnego, że jakkol­ wiek od początku staliśmy na stanowisku możliwie globalnej obserwacji kultury badanego środowiska, niepokój budziła sprawa ustosunkowania 8 e A. K ł o s k o w s k ą , Socjologia kultury, W a r s z a w a 1981, s. 25. �68 BRONISŁAWA KOPCZYŃSKA-JAWORSKA się do obserwacji i metody opisu całokształtu elementów składających się na kulturę bytu środowiska robotniczego . Po namyśle uznaliśmy jed­ nak, że jakkolwiek ludność ośrodków przemysłowych posługuje się w większości przedmiotami standardowymi, produkcji fabrycznej i sama morfologia tego świata rzeczy ma niewielką wartość informacyjną dla badań kultury, niezbędne jest jednak poznanie otaczających robotnika przedmiotów po to, aby orzec coś na temat dokonywanych przez niego wyborów, jego motywacji oraz skali ocen, które mogą nas informować o nawykach, wzorach estetycznych, hierarchiach wartości i częściowo o sferze kultury symbolicznej dominującej w badanym środowisku. W odniesieniu do „niematerialnych efektów zachowań" postanowiono również zbierać informacje o folklorze badanej społeczności, przyjmu­ jąc za P. Bogatyriewem i P. Jacobsonem takie rozumienie folkloru, przy którym kryterium wyodrębniającym zjawiska folklorystyczne przypisa­ ne określonej zbiorowości jest mechanizm przekazu i odbioru oraz funk­ cje pełnione przez treści folklorystyczne w życiu tej zbiorowości, a nie treści tych pochodzenie . Drugą ważną dziedziną obserwacji stały się zachowania środowiska robotniczego znormalizowane według wspólnych wzorów i przejawiające się w różnych dziedzinach życia. Tak więc przedmiotem badań uczynio­ no zwyczaje realizowane w kręgu rodzinnym, w grupach płci i wieku, w miejscu pracy i zamieszkania, czy też w kręgu członków różnego ro­ dzaju zrzeszeń i organizacji celowych. Szczególną uwagę poświęcono zwyczajom świątecznym w przeciwstawieniu do zwyczajów związanych z dniem codziennym, w t y m (zgodnie z tradycją etnograficzną) zwłasz­ cza zwyczajom mającym w większym stopniu niż poprzednie zrytualizowaną postać, jak r y t u a ł y weselne czy r y t u a ł y związane z obchodami świąt dorocznych. Zwrócono również znaczną uwagę na formy rekreacji. W literaturze przedmiotu problematyka powyższa określana jest niekie­ dy mianem obyczaju. Jak z powyższego widać, zakres podjętych badań zmierzał do odtwo­ rzenia całościowego obrazu życia badanej społeczności, zwanego niekiedy w naukach społecznych „sposobem życia" (way of life, Lebenweise, mo­ de de vie czy obraz žyzni), przez który rozumie się kategorię charakte­ ryzującą ludzką egzystencję w określonej sytuacji historyczno-społecz­ nej . Zamierzeniem końcowym badań postanowiono uczynić rekonstruk­ cję konfiguracji wzorów obowiązujących w badanym środowisku, czyli 9 10 u * P o j ę c i e „ k u l t u r a bytu", w m i e j s c e u ż y w a n e g o t u r a m a t e r i a l n a " , w p r o w a d z a do s w y c h r o z w a ż a ń K ł o s k o w s k a , op. cit,, s. 119. 1 0 [w:] 1 1 w z etnografii o k r e ś l e n i a „ k u l ­ z a k r e s u socjologii k u l t u r y P . B o g a t y r i e w , R . J a c o b s o n , Folklor jako swoista forma P . B o g a t y r i e w , Semiotyka kultury ludowej, W a r s z a w a 1979, P o r . M . Z . M u s z y ń s k a , Czas stwo", t. 23: 1979, n r 1-2, s. 203-223. wolny a sposób życia, s. twórczości, 305-319. „Kultura i Społeczeń­ �BADANIE KULTURY 09 ROBOTNICZEJ zbliżyć sią do określenia ethosu życia robotników w okresie między­ wojennym . Główną metodą badań była metoda określana w literaturze etnogra­ ficznej jako metoda „historyczno-terenowa" polegająca na odtwarzaniu różnorodnych kategorii zjawisk i procesów, jakie zaszły w stosunkowo niedawnej przeszłości, na podstawie pamięci żyjących ludzi, jak również różnych zjawisk ergologicznych, a zwłaszcza urządzeń materialnych po­ wstałych w przeszłości i używanych nadal przez l u d z i . Ponieważ przedmiotem badań był robotnik i członkowie jego rodziny w środowisku domowym, społeczności pracy oraz w miejscu zamieszka­ nia w zbiorowości lokalnej i sąsiedzkiej, w drodze wywiadu zbierano informacje o przebiegu życia osoby badanej i członków jej rodziny oraz ustalano motywy jej działań, normy postępowania, rządzące nimi hie­ rarchie wartości, jak również oceny działań własnych i cudzych. Po stwierdzeniu już we wstępnej fazie badań, że środowisko robotni­ cze było znacznie zróżnicowane wewnętrznie, w badanej reprezentacji wyróżniano robotników ze względnie długim stażem zawodowym, tzw. „robotników wykwalifikowanych" oraz grupę średniego dozoru technicz­ nego — majstrów. Zasadniczo wykluczono z badań rodziny długotrwa­ łych bezrobotnych okresu kryzysu światowego (1929-1934) uznając, że ich ,,kultura nędzy" nie jest reprezentatywna dla środowiska robot­ niczego. Obok wywiadów wolnych i kwestionariuszowych gromadzono doku­ menty osobiste dotyczące życia badanych, jak również źródła historycz­ ne, statystyczne czy dokumenty i sprawozdania urzędowe informujące o warunkach pracy i życia w mieście. Ze względu na wielkość miasta (w chwili obecnej ok. 800 000 miesz­ kańców) i liczebność badanego środowiska robotniczego oraz ze wzglę­ du na ograniczone siły i środki badawcze, informatorów dobierano pod specjalnym kątem. Ze względu na dominujący w Łodzi rodzaj przemy­ słu, badaniami objęto wyłącznie robotników przemysłu włókienniczego, Biorąc pod uwagę czynniki ekologiczne rządzące życiem miasta, ażeby maksymalnie zmniejszyć lub ujednolicić ich oddziaływanie, przebadano jedną z naturalnych, „podstawowych" dzielnic miasta wyróżnioną w ba12 13 1 4 1 2 P o j ę c i e „ethosu", przez k t ó r y rozumie się „zespół z a c h o w a ń wyznaczonych przez p r z y j ę t ą h i e r a r c h i ę w a r t o ś c i , p r z y c z y m towarzyszy t e m u r o z u m i e n i u na ogół wiara, ż e da się o d s z u k a ć jakiś pion g ł ó w n y , d o m i n u j ą c e w a r t o ś c i , z k t ó r y c h d a d z ą się w y p r o w a d z i ć w a r t o ś c i pochodne" ( M . O s s o w s k a , Socjologia moral­ ności, W a r s z a w a 1969, s. 256) c o r a z c z ę ś c i e j z n a j d u j e zastosowanie w p o l s k i c h p r a c a c h etnograficznych. K . D o b r o w o l s k i , Badania historyczno-terenowe. Zagadnienia rekonstruk­ cji procesów historycznych na podstawie materiałów terenowych, [w:] Sprawozda­ nia z Czynności i Posiedzeń РАН, t. 53: 1952 (druk 1954), s. 424-429. O . L e w i s , Sanchez i jego dzieci, W a r s z a w a 1963, „ W s t ę p " . 1 3 l ł �70 BRONISŁAWA KOPCZYÑSKA-JAWORSKA 15 daniach socjoekologicznych . Dzielnica ta (tzw. Widzew) obejmuje ob­ szar ok. 290 ha i zamieszkana jest przez ok. 21 tys. ludzi. Cały obszar dzielnicy podstawowej należy obecnie do jednej z dzielnic administra­ cyjnych miasta, do której obok właściwego Widzewa należy także tzw. Grymbach o powierzchni ok. 92 ha. Oba te obszary są ze sobą powiązane pod względem funkcjonalnym i częściowo komunikacyjnym, ponadto w przeszłości stanowiły bazę mieszkaniową dla trzech wielkich zakładów przemysłu włókienniczego: Zjednoczonych Zakładów K. Scheiblera i L . Grohmana (obecnie Zakłady im. Obrońców Pokoju—Uniontex) W i ­ dzewskiej Manufaktury (obecnie Widzewskie Zakłady Przemysłu Ba­ wełnianego im. 1-go Maja—Wima) oraz Towarzystwa Akcyjnego Łódz­ kiej Fabryki Nici (obecnie Zakłady Przemysłu Bawełnianego i m . H . Sa­ wickiej—Ariadna). Ponadto w dzielnicy tej zlokalizowane są m.in. w y ­ odrębnione po ostatniej wojnie z Widzewskiej Manufaktury — Widzew­ skie Zakłady Maszyn Włókienniczych—Wifama oraz dawna fabryka N. Eitingona. Obok fabryk i towarzyszących im pałaców fabrykantów do charakterystycznych cech dawnego Widzewa należały osiedla robot­ nicze zbudowane przez właścicieli wyżej wymienionych trzech wielkich zakładów przemysłowych. Ograniczając badania do omawianej dzielnicy miasta chciano mieć do czynienia z możliwie jednolitym charakterem czynników infrastruktury miasta, a ponadto usytuowane t u osiedla ro­ botnicze stwarzały szczególnie korzystną sytuację do obserwacji stosun­ ków sąsiedzkich. WYNIKI BADAN 16 Trudno jest w krótkim referacie przedstawić pełne wyniki badań , w związku z czym ograniczymy się tylko do zasygnalizowania pewnych swoistych cech kultury badanego środowiska, związanych bądź ze struk­ t u r ą przemysłu łódzkiego, bądź z historią powstania i zasiedlenia miasta. Za najistotniejszy czynnik strukturalizujący kulturę środowiska ro1 5 W. ekologiczne, Piotrowski, W r o c ł a w 1966. Społeczno-przestrzenna struktura m. Łodzi. Studium 1 6 Przedstawione informacje p o c h o d z ą z b a d a ń autorki prowadzonych wraz z z e s p o ł e m s t u d e n t ó w K a t e d r y Etnografii U Ł oraz z b a d a ń prowadzonych uprzed­ nio p r z e z e t n o g r a f ó w o ś r o d k a ł ó d z k i e g o . Z o b . В . K o p c z y ń s k a - J a w o r s k a , Zwyczaje i obyczaje ludności Łodzi, [w:] Łódź. Dzieje miasta, do 1918 г., t. 1, W a r s z a w a — Ł ó d ź 1980, s. 493-508; t e j ż e , Kultura środowiska robotniczego Łodzi, Ł ó d z k i e S t u d i a E t n o g r a f i c z n e " , t. 21: 1982, s. 15-34, o r a z m. i n . A . Lipiński, Pozostałości kultury tradycyjnej w łódzkich rodzinach robotniczych, ,,Łódzkie S t u d i a E t n o g r a f i c z n e " , t. 7: 1965, s. 5-40; I . L e c h o w a , Tradycyjne zwycza­ je świąteczne w łódzkim środowisku robotniczym (1890-1939), „Prace i M a ­ t e r i a ł y M u z e u m Archeologicznego i Etnograficznego w Łodzi", Seria Etnograficz­ n a , n r 11: 1967, s. 133-164; J . P . D e k o w s k i , Zwyczaje i obrzędy weselne, „Prace i M a t e r i a ł y M u z e u m A r c h e o l o g i c z n e g o w Ł o d z i " , S e r i a E t n o g r a f i c z n a , n r 11: 1967, .3. 165-192; c z y Folklor robotniczej Łodzi. Pokłosie konkursu, W r o c ł a w 1976. �BADANIE KULTURY ROBOTNICZEJ 71 botniczego uznać należy pracę zarobkową oddzielającą w sposób zdecydo­ wany sferę życia produkcyjnego od rodzinnego, czas produkcji od czasu pozaprodukcyjnego. Praca ta, a właściwie zarobki uzyskiwane z jej sprzedaży, wyznaczały warunki bytu rodziny. Dla kultury środowiska robotniczego Łodzi istotnym czynnikiem było to, że dający pracę prze­ mysł włókienniczy nie wymagał szczególnie wysokich kwalifikacji ani sił fizycznych, co dawało możliwość zatrudnienia dużej ilości niżej płat­ nych kobiet i młodocianych. Stąd połowa zatrudnionych w przemyśle włókienniczym w latach 1924-1936 to kobiety w wieku 20-49 lat (naj­ więcej było zatrudnionych kobiet w wieku 20-29 lat, czyli w wieku peł­ nych możliwości prokreacyjnych). Sytuacja opisana rzutowała w sposób określony na podstawowe funkcje i podział ról w rodzinie robotniczej. Rozpowszechniona praca kobiet zmuszała do modyfikacji tradycyjne­ go podziału pracy w domu. Przy pracy na zmiany (upowszechniającej się w latach dwudziestych), gdy kobieta pracowała przed południem, nie­ jednokrotnie mąż przygotowywał częściowo posiłek południowy dla sie­ bie i dzieci lub robił zakupy. Zmiany w podziale obowiązków pogłębia­ ło i to, że w okresie kryzysów chętniej zwalniano z pracy wyżej płat­ nych mężczyzn niż kobiety, które w takich okolicznościach stawały się często jedynymi żywicielkami rodzin. Pomimo tego — generalnie rzecz biorąc — do I I wojny światowej główny ciężar obowiązków domowych, niezależnie od zatrudnienia, spoczywał na kobiecie. W dalszym ciągu dominował bowiem w rodzinie robotniczej model rodziny patriarchálně:, w której matka odpowiadała za dom i opiekę nad dziećmi. Wobec ogrom­ nej ilości obowiązków spoczywających na kobiecie oraz stosunkowo słabiej realizowanych funkcji ojca, w łódzkich rodzinach robotniczych obserwujemy proces, który socjologowie określają jako powstawanie ro­ dziny „skupionej wokół matki". Mężczyzna bądź ponosił część ciężarów związanych z prowadzeniem gospodarstwa domowego, bądź ograniczał się do oddania większości zarobionych pieniędzy żonie i czas wolny spędzał w grupie męskiej. Model ten znajdował odbicie w większej swobodzie młodych mężczyzn niż dziewcząt. Te ostatnie, nawet pracując, były pod­ dane większej kontroli rodzinnej. W tzw. „przyzwoitych rodzinach" (jak to określają dziś informatorzy) dziewczęta nie wychodziły z domu bez uzgodnienia, nie chodziły też same na zabawy do odległych dzielnic miasta itp. Powszechne podejmowanie pracy przez dziewczęta, których zarobki, były cennym uzupełnieniem budżetu wielodzietnej zazwyczaj rodziny, opóźniało nieco wiek zawierania małżeństwa. Rodzina interesowała się doborem współmałżonka, jednakże — ponieważ wybór nie był związa­ ny z interesem gospodarstwa rodzinnego — głównym motywem zawar­ cia związku małżeńskiego były względy emocjonalne. Pomimo częstej pracy kobiet, która uwarunkowana była względami ekonomicznymi, w dalszym ciągu uważano, że zawarcie małżeństwa i macierzyństwo jest �72 BRONISŁAWA KOPCZYÑSKA-JAWORSKA podstawowym przeznaczeniem kobiety. To ostatnie przekonanie nie rzu­ towało jednak w tym stopniu, co na wsi, na położenie starej panny, k t ó ­ ra pracując była niezależnym i pełnoprawnym członkiem społeczności robotniczej. W początkowej iazie młode małżeństwa mieszkały na ogół z rodzi­ cami. Przy wspólnym zamieszkaniu opiekę nad pojawiającymi się dzieć­ mi sprawowali niepracujący członkowie rodziny: dziadkowie lub młodsze rodzeństwo młodych małżonków. Po usamodzielnieniu się młodej rodzi­ ny obowiązek ten spadał na starsze dzieci. W ogóle dzieci w rodzinie ro­ botniczej wcześnie były obarczane obowiązkami. Robiły drobne zakupy opiekowały się młodszym rodzeństwem, po ukończeniu szkoły elemen­ tarnej, a nierzadko i wcześniej, podejmowały dorywczą lub stałą pracę zarobkową. Zarobki swe początkowo w całości oddawały do wspólnej kasy, w miarę dorastania pozostawiając sobie coraz więcej pieniędzy na. własne potrzeby. Pieniądze te przeznaczano na ubranie, wydatki zwią­ zane z projektowanym małżeństwem czy na rozrywki. Szczególną rolę w życiu rodziny robotniczej odgrywało sąsiedztwo. Związany z nim np. zakres pomocy obejmował jednak, w odróżnieniu od sąsiedztwa wiejskiego, przede wszystkim pomoc,w życiu codziennym i przypadkach szczególnych na ogół nie związanych z pracą produkcyj­ ną. Stosunki sąsiedzkie swoistego wyrazu nabierały w koszarowych do­ mach czynszowych, zamieszkanych wyłącznie przez ludność robotniczą, lub w osiedlach przyfabrycznych, gdzie więź sąsiedzką umacniała praca w tym samym zakładzie i podobne warunki bytu. Duża liczba domów czynszowych z urządzeniami sanitarnymi, a nierzadko i studniami na podwórzu czy hydrantem na ulicy, powodowała częste kontakty miesz­ kańców na korytarzu domu, na klatce schodowej czy na podwórzu. Prze­ waga mieszkań jednoizbowych zmuszała do korzystania z gościnności sąsiadów przy urządzaniu wesel czy w przypadku śmierci któregoś z mieszkańców. Sytuacja ta stwarzała dogodną okazję do rozwoju śro­ dowiskowej kontroli społecznej, co z kolei sprzyjało szerzeniu się ujed­ noliconych wzorów kulturowych umocnionych podobnymi warunkami, bytu i położenia społecznego. Jedną z charakterystycznych cech bytowa­ nia robotniczego, jeszcze w okresie międzywojennym, była zasadnicza sprzeczna z naszymi wyobrażeniami o życiu w wielkim mieście znaczna deprywatyzacja życia osobistego mieszkańców dzielnic robotniczych Ł o ­ dzi. r Proletariat łódzki był stosunkowo mało zróżnicowany. W miarę kon­ centracji przemysłu oraz upadku wytwórczości drobnotowarowei w po­ łowie X I X w. pewna ilość spauperyzowanych rzemieślników, głownie tkaczy, zasiliła kadry fabryczne w roli średniego dozoru, np. jako pod­ majstrzy. Wykwalifikowani majstrowie fabryczni byli jednak począt­ kowo sprowadzani z zagranicy {najczęściej Niemcy, rzadziej Anglicy lub Francuzi). W czasach późniejszych rekrutowali się oni spośród absolwen- �BADANIE KULTURY ROBOTNICZEJ 73 tów Szkoły Przemysłowo-Rękodzielniczej. Drugą generację przybyszy ze wsi różni od tych, którzy powiększali szeregi proletariatu fabrycznego w późniejszym czasie, jedynie lepsza orientacja w stosunkach miejsco­ wych oraz lepsze opanowanie umiejętności zawodowych. Wśród nich wyróżniała się nie tyle stylem życia, co możliwościami zatrudnienia, gru­ pa specjalistów: mechaników, ślusarzy, farbiarzy, którzy mieli więks-o szanse zamieszkania w domach fabrycznych zapewniających lepsze wa­ runki bytu. Warunki ekonomiczne i okresowe kryzysy powodowały jed­ nak, że do przewrotu, jaki dokonał się w kraju po I I wojnie światowej, obowiązywała w Łodzi wyraźna stratygrafia społeczna, której towarzy­ szyła minimalna możliwość mobilności pionowej. Pierwszą barierę stwa­ rzało położenie ekonomiczne robotników, niepewne i niskie zarobki, nie­ mniej silną — jak się wydaje — rolę odgrywały jednak utrwalone w cią­ gu paru pokoleń wzory życia robotniczego, kultywowane mniej lub bar­ dziej świadomie. Przykładem może być długotrwałe (do lat 30-tych X X w.) utrzymywanie się charakterystycznej odzieży wierzchniej kobiet, które chodziły do pracy w chustkach, a nie w płaszczach noszonych przez inne grupy społeczne o podobnych nawet dochodach, czy sposób urządzania mieszkań (minimalne aspiracje w tym względzie), jak również ograniczone korzystanie z możliwości kulturalnych, które dawało mia­ sto (bezpłatne czytelnie, szkoły, kursy itp.). Jak się wydaje, spowodowa­ ne to było nie tylko trudnościami finansowymi, ale i przeświadczeniem, że dobra te przeznaczone są dla innych środowisk społecznych. Wyłom w tych postawach dokonywał ruch klasowy, rozbudzając świadomość przysługujących człowiekowi pracy praw i podnosząc tym samym poczu­ cie własnej godności oraz poszerzając aspiracje. Zastanawiając się nad wzorami składającymi się na kulturę środo­ wiska robotniczego, ze względu na zawrotne tempo rozwoju Łodzi i to, że przeważająca liczba robotników rekrutowała się w pierwszym poko­ leniu z ludności przybyłej ze wsi, nasuwa się pytanie, jaki wpływ na kształt kultury środowiska robotniczego miała kultura chłopska. Jak wynika z naszych badań, oddziaływanie to przed 1939 r. miało charakter wyraźnie selektywny oraz modyfikujący treści kultury chłop­ skiej zgodnie z potrzebami nowego środowiska. Ludność wiejska przy­ nosiła ze sobą cały zespół wzorów tradycyjnej kultury wiejskiej, z któ­ rych jednak tylko część mogła w nowych warunkach egzystować. Naj­ dłużej przetrwały normy zachowania kultywowane w domu, w grupie rodzinnej oraz normy związane z katolicką obrzędowością religijną. Jed­ nakże nawet te wzory w nowym środowisku musiały ulec określonym modyfikcjom. Na przykład w obrzędowości weselnej kontynuowano prze­ de wszystkim te rytuały, które podkreślały zmianę stanu cywilnego mło­ dych oraz zabiegi magiczne mające na celu spowodowanie ogólnej po­ myślności (w tym także płodności), natomiast zarzucono zwyczaje zwią­ zane z obejmowaniem gospodarstwa, nowego siedliska itp. W obrzę- �74 BRONISŁAWA KOPCZYÑSKA-JAWORSKA dach pogrzebowych, w zwyczajowym pożegnaniu zmarłego, obok rodzi­ ny i najbliższych sąsiadów zaczęli również brać udział koledzy z pracy {niesienie trumny), w czym można by dopatrywać się wzorów ukształto­ wanych w środowisku rzemieślniczym, skodyfikowanyćh nawet w po­ czątku X I X w. w postanowieniach o obowiązkach czeladzi. Schemat ob­ chodzenia świąt kościelnych wyznaczony liturgią pozostawał w mieście podobny do obyczajów wiejskich, jednakże miasto modyfikowało rów­ nież i te zachowania obrzędowe w sposób swoisty. Pod wpływem wzo­ rów miejskich świętując Boże Narodzenie zaczęto ubierać dla dzieci choinkę. Tradycje regionalne przetrwały najdłużej w jadłospisie wie­ czerzy wigilijnej przygotowywanej zazwyczaj zgodnie z tradycją matrylinearną. Obok tradycyjnego widowiska Herodów czy chodzenia dzie­ ci z szopką, szczególnie praktykowany był w Łodzi zwyczaj przebierania się w Zapusty. Wśród przebierańców zamiast tradycyjnych, związanych z magią wegetacyjną, postaci kozy czy niedźwiedzia, zaczęły występo­ wać postacie znane z miejskich zabaw karnawałowych (Cyganka, pajac, lekarz czy pielęgniarka) lub z filmów (Pat i Patachon, kowboj czy I n ­ dianin). Przebrani robotnicy zaczynali krążyć po fabryce już na poobied­ niej zmianie, a pod wieczór wylęgali na centralne ulice miasta opuszcza­ jąc w tym dniu zamieszkiwane przez siebie dzielnice. Równolegle z roz­ budowanymi zwyczajami karnawałowymi przetrwało w społeczności ro­ botniczej wiele drobnych zwyczajów znanych na wsi, jak np. piętnowa­ nie w Popielec panien i kawalerów czy organizowanie we współpracy z organizacją parafialną straży przy grobie wielkanocnym. Niektóre zwyczaje przejęła ludność robotnicza Łodzi od ludności nie­ mieckiej. Na przykład w lepiej sytuowanych rodzinach, w których ob­ darowywano dzieci na Boże Narodzenie, prezenty wręczał im ktoś z do­ rosłych przebrany za św. Mikołaja. Obok przygotowywania na święcone figurki baranka czy malowanych jajek, sklepy oferowały figurki za­ jączków, które w rodzinach niemieckich miały przynosić dzieciom po­ darki. Do czasów I wojny światowej na Zielone Święta niemieckie Bra­ ctwo Kurkowe organizowało zawody strzeleckie oraz zabawę w naj­ starszym parku publicznym miasta, zwanym z niemiecka „Kwela" (die Quelle — źródło). W zabawie tej masowo brała udział w charakterze obserwatorów ludność robotnicza miasta. Nową, miejską, charakterystyczną formą rozrywki robotniczej były organizowane w okresie wiosenno-letnim „majówki", czyli wyprawy nie­ dzielne i świąteczne do okolicznych lasów i miejsc odpustowych. Po­ czątkowo organizowane były spontanicznie w grupach rodzinnych czy sąsiedzkich, a następnie — w miarę rozwoju ruchu organizacyjnego — w ramach jego działalności. „Majówki" sprzyjały rozwojowi folkloru miejskiego oraz upowszechnianiu swoistego rodzaju pieśni. Jak głosi miejscowa tradycja, odegrały też rolę jako miejsce agitacji i nielegal­ nych zebrań aktywu ruchu robotniczego. Wśród rozrywek okresu zimo- �BADANIE K U L T U R Y ROBOTNICZEJ 75 wręgo czołowe miejsce zajmowało kino, będące jedną z najbardziej demo­ kratycznych form rozrywki. Kończąc ten krótki przegląd wybranych, charakterystycznych cech środowiska robotniczego Łodzi należy podkreślić, że niezależnie od stwier­ dzenia ewentualnych wpływów, w obserwacjach naszych badanie zapo­ życzeń kulturowych miało znaczenie drugorzędne. Zmierzaliśmy bowiem głównie do uchwycenia funkcjonowania każdego elementu kulturowego w całokształcie kultury środowiska. W badaniach znormalizowanych k u l ­ turowo zachowań poszliśmy bowiem za wspomnianą już sugestią, że za kryterium wyodrębniające kulturę środowiska uznać należy nie pocho­ dzenie treści kulturowych, lecz mechanizm ich przekazu i odbioru oraz iunkcje pełnione w życiu określonych zbiorowości. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/8368f6544ba93cc52439885ae5c04401.pdf 7750d2494a6e55e39bbffb8f9392df4b Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1719 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2002 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1591 Title A name given to the resource Bamberska rodzina Bajerleinów - jej wkład w historię i kulturę Poznania / ETNOGRAFIA POLSKA 2002 t.46 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 2002 t.46, s.163-180 Creator An entity primarily responsible for making the resource Szczepaniak-Kroll, Agnieszka Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. XLVI: 2002, z. 1-2 PL ISSN 0071-1861 A G N I E S Z K A SZCZEPANIAK-KROLL Instytut Archeologii i Etnologii PAN Pracownia Etnologiczna w Poznaniu BAMBERSKA RODZINA BAJERLEINÓW - JEJ WKŁAD W HISTORIĘ I KULTURĘ POZNANIA Ród Bajerleinów pochodzi z Bambergu, skąd niektórzy jego członkowie przy­ byli w XVIII w. do Polski wraz z falą osadników z Górnej Frankonii. Już w trzecim pokoleniu rodzina uległa asymilacji, głównie na skutek mieszanych małżeństw, codziennych kontaktów z sąsiadami - Polakami, podobnego charak­ teru wykonywanych zajęć oraz zbliżonego systemu wartości, wywodzącego się z wyznawanej przez obydwie grupy religii katolickiej. Bambrzy okazali się ludź­ mi reprezentującymi cechy bardzo bliskie Wielkopolanom, a więc gospodarność, pracowitość, rzetelność, a co najważniejsze - byli katolikami. Jest prawdopo­ dobne, że proces wymiany kulturowej miał wpływ na powstanie etosu poznaniaka. Bajerleinowie w sposób szczególny zamanifestowali swą polskość już w poło­ wie XIX w., stawiając opór wobec polityki germanizacyjnej Bismarcka. Także później, podczas powstania wielkopolskiego w 1918 roku, kilku z nich brało czynny udział w walkach, opowiadając się po polskiej stronie i wpisując się swoim patriotyzmem w historię Poznania. II wojna światowa ciężko doświadczyła ro­ dzinę, niektórzy jej członkowie zostali deportowani, inni byli aresztowani za działalność w organizacjach podziemnych, musieli się ukrywać lub pracować dla niemieckiego okupanta. Bajerleinowie angażowali się w życie społeczności, wśród której mieszkali. Ta aktywność była doceniana, ponieważ powierzano im stanowiska w administracji państwowej i organizacjach rolniczych. Pomimo szeregu obowiązków, znajdowali czas na działalność społeczną oraz religijną. Pracowitość, patriotyzm, głęboka wiara są cechami, które Bajerleinowie cenią od pokoleń. Równie ważne miejsce odgrywała zawsze w ich systemie wartości rodzina. Silne poczucie więzi między krewnymi powodowało, że w czasie wojny, nawet w chwilach największego kryzysu, wzajemnie udzielano sobie pomocy. Do dziś starannie pielęgnuje się pamięć o bamberskich korzeniach i choć żaden ze spotkanych przeze mnie Bajerleinów nie czuje się obecnie Niemcem, po­ chodzenie jest, zdaniem większości członków rodziny, ciekawym elementem wyróżniającym ich spośród pozostałych poznaniaków. Szczególnie dużo wiedzy o dziejach rodu dostarczają prywatne zapiski Antoniego Bajerleina, ostatniego sołtysa wsi Winiary, włączonej w 1925 r. do Poznania, i zarazem pierwszego komisarza nowej dzielnicy miasta. Pamiętnik jest również ciekawym dokumentem historycznym. Przedstawia bowiem zmiany �164 AGNIESZKA SZCZEPANIAK-KROLL społeczne i polityczne zachodzące na przełomie dwóch wieków w Poznaniu i okolicach, ilustruje przeobrażenie Winiar z osady wiejskiej w część miasta, wraz z całym jej kolorytem. Jest też zapisem naocznego świadka wielkich wyda­ rzeń, jakimi były powstanie wielkopolskie i obydwie wojny światowe. Osadnictwo bamberskie wiązało się ściśle z sytuacją, w jakiej znalazła się na początku X V I I I w. Wielkopolska. Poznań i okolice zostały wówczas w dużym stopniu zniszczone przez wojnę północną. Nędza i głód spowodowane zawieru­ chą wojenną, spotęgowane przez nawarstwiające się klęski żywiołowe oraz zarazę, doprowadziły do wyludnienia miasta i przylegających do niego wsi. Władze, chcąc odbudować Poznań i jego wsie, wystosowały odezwę zachęcającą do osied­ lenia się na tych terenach. Wobec słabego odzewu ze strony Polaków, zwrócono się z taką samą propozycją do mieszkańców Bambergu, przeżywającego z kolei kryzys, spowodowany przeludnieniem. Pismo musiało trafić na podatny grunt skoro już w 1719 r. rozpoczęły się migracje do Polski z terenów Górnej Frankonii (Paradowska 1998, s. 42-45). Jak wynika z kontraktów zawartych z osadnikami z Bambergu, protoplaści rodziny Bajerlein osiedlili się w należących do Poznania wsiach, noszących naz­ wy Dębieć i Rataje. Jeśli chodzi o Dębieć, w 1730 r. pisarz miejski Jan Rzepecki pisał, iż „ta wioska Dąbczen ma teraz gospodarzy Niemców z Bamberga, katoli­ ków 12, którym jest wydzielone pole z łunami", wśród nich pojawiło się nazwi­ sko Johanna Bajerleina (Wicherkiewicz 1924, s. 54). Natomiast w kontrakcie dotyczącym Rataj, zawartym z przybyszami w 1745 r. przez urząd miejski, wymienione jest nazwisko Nicolausa Bajerleina (Bár 1882, s. 12). Nie znamy powodów, dla których rodzina rozdzieliła się (a może było to kilka rodzin lub samotnych mężczyzn niespokrewnionych ze sobą?) i osiadła także w Górczynie, Winiarach i Jeżycach. Z przekazów Antoniego Bajerleina, sołtysa na Winiarach, wiemy, że tę samą funkcję pełnili także dwaj bracia jego ojca w dwóch innych wymienionych wioskach, nim w 1900 r. zostały one przyłączone do miasta. W artykule omawiam dzieje winiarskiej gałęzi Bajerleinów, ponieważ wy­ daje się, że najbardziej zasłużyła się ona dla historii miasta. Przed rokiem 1730 w wymienionej wsi nie mieszkał jeszcze żaden Bajerlein, nazwisko to nie figu­ ruje wśród mieszkańców wymienianych przez badacza wielkopolskiej wsi, Jana Rutkowskiego (1956, s. 266). Przeprowadzka nastąpiła prawdopodobnie pod koniec X V I I I w. Wprawdzie zachował się dokument mówiący o powsta­ niu domu na Winiarach w 1878 roku, którego fundatorem był Józef Bajerlein, zmarły w 1892 roku, rodzina musiała jednak mieszkać tam już wcześniej. Antoni Bajerlein, wnuk Józefa, odnotował w swoim pamiętniku: „Mój ojciec [czyli syn Józefa - A. S.-K.] był czwartym tego nazwiska na gospodarstwie, przy ul. Włoś­ ciańskiej nr 2 po przeprowadzeniu się z Cytadeli" (Bajerlein, rękopis). Wieś Winiary znajdowała się początkowo blisko Poznania. W 1828 r. spra­ wujący rządy Prusacy zadecydowali o zamianie miasta w twierdzę, mającą sta­ nowić główny punkt obrony w razie agresji ze strony Rosji. Przypadła mu rola „postrachu dla wroga zewnętrznego" a także zabezpieczenia przed „knowaniami Polaków". Otoczenie centrum murami wywołało wiele negatywnych skutków, �BAMBERSKA RODZINA BAJERLEINÓW 165 m.in. brak nowych miejsc pod zabudowę, zbyt duże zagęszczenie ludności, wzrost czynszów, odcięcie od okolicznych wsi itd. Przede wszystkim jednak budowa doprowadziła do znacznych zmian w środowisku geograficznym. Ich ofiarą padły m.in. Winiary. Wieś, położona po obu stronach drogi prowadzącej do Obornik, licząca wówczas 40 gospodarstw, kościół filialny z cmentarzem, dwa wiatraki, w wyniku intensywnych prac przy budowie cytadeli uległa w 1830 roku likwidacji. Mieszkańców przesiedlono na nowe tereny położone na północny wschód od twierdzy. To właśnie na tych terenach, jak wspominał Antoni, mieszkały już cztery pokolenia Bajerleinów. Najstarszym członkiem rodziny, o którym zachowała się pamięć, był Józef Bajerlein (zm. w 1892 roku). Jego żona, Marianna, pochodziła również z rodziny bamberskiej - Remleinów. Tradycja wychodzenia za mąż za innych Bambrów przetrwała przez następne 2-3 pokolenia. Wśród osób spowinowaconych spoty­ kamy nazwiska Dajerling, Kaiser, Paetz. Z pewnością początkowo małżeństwa były ściśle zaplanowane, starano się bowiem w ten sposób utrzymać spójność grupy i jej odrębność od miejscowej ludności. W miarę upływu czasu podobne związki były raczej rezultatem bliskości zamieszkania i zwykłych, sąsiedzkich kontaktów pomiędzy rodzinami znającymi się od pokoleń, niż celowego działa­ nia. Asymilacja postępowała i coraz częściej wybierano partnerów - Polaków. Józef Bajerlein posiadał, według relacji potomków, duże gospodarstwo. Nie­ stety, dziś ustalenie dokładnej wielkości majątku nie jest możliwe. Faktem jest, że Bambrzy przybywający w okolice Poznania w X V I I I w. otrzymywali od miasta oprócz ziemi, ziarna na chleb i zasiew, niewielkich sum pieniędzy także pewne przywileje, np. byli zwolnieni na pewien czas ze świadczeń oraz jako pierwsi mogli płacić czynsz zamiast, jak to się działo w wypadku gospodarzy polskich, odrabiać pańszczyznę (polscy rolnicy także zostali oczynszowani, lecz nieco później). Przywileje ułatwiały bogacenie się i powodowały rozwój gospo­ darstw. Ziemię można było sprzedać, co zapewne wykorzystali Bajerleinowie wyprowadzając się do innej wsi. Prawdopodobnie warunki na nowym miejscu były jeszcze bardziej korzystne. Rodzina Józefa Bajerleina miała typowy dla X I X w. patriarchalny charakter. Zofia Jabłonowska, w książce, pt. Przemiany rodziny polskiej (1975, s. 52-53) tak określiła specyfikę rodziny XIX-wiecznej: „Rodzina patriarchalna jest cha­ rakterystyczna dla społeczeństw typu rolniczego w naszej kulturze. Cechuje j ą stałość i zwartość, nierozerwalność małżeństw, wielki autorytet głowy rodziny - ojca, który reprezentował siłę i przymus, a dawał członkom rodziny obronę. Rodzice czerpali autorytet z faktu zaspokajania potrzeb fizycznych i duchowych swoich dzieci, duże znaczenie miał dawany przez nich przykład". Opisany model reprezentowała rodzina Józefa Bajerleina. We wspomnieniach wnuków on sam jawi się jako osoba surowa, niezbyt wylewna, bardzo pobożna i pracowita, oto­ czona szacunkiem przez sąsiadów i bliskich. Stosunki pomiędzy pokoleniami panujące w domu dziadka najlepiej ujął Antoni: „Gdy miałem cztery lata byłem na służbie u dziadka - Józefa Bajerleina. Gdy czegoś potrzebował musiałem mu pomóc lub przywołać domowników" (Bajerlein, rękopis; podkr. A. S.-K.) �166 AGNIESZKA SZCZEPANIAK-KROLL Józef i Marianna Bajerlein doczekali się licznego potomstwa, a mianowicie 6 synów: Józefa, Jana, Andrzeja, Wojciecha, Wawrzyńca i Antoniego, oraz jed­ nej córki, Katarzyny Na przełomie X I X i X X w. rodziny tak liczne nie stanowiły rzadkości. Rodzenie dzieci nie było tylko sprawą osobistą, lecz racją istnienia rodziny ustanowionej przez Boga. Dziecko liczyło się jako siła robocza i gwa­ rant kontynuacji gospodarki. W Wielkopolsce najczęściej pozostawiano ziemię jednemu synowi, pozostałym zapewniano wykształcenie. Córki należało wypo­ sażyć w odpowiedni posag. Obowiązkiem rodzica było także znalezienie właści­ wego kandydata na męża. Gospodarstwo po Józefie Bajerleinie przejął Wojciech, który kontynuował tradycje rolnicze. Był to trafny wybór, ponieważ syn okazał się doskonałym gospodarzem. Spośród pozostałych dzieci Józefa nie udało się odtworzyć losów jedynej jego córki, Katarzyny. Najstarszym synem był Józef, urodzony 12 marca 1840 roku. Jego żoną została Maria z domu Palacz, pochodząca z Jeżyc. Mał­ żonkowie po ślubie przenieśli się do rodzinnej wsi Marii, gdzie urodziła im się czwórka dzieci: trzech synów i córka. Józef był ostatnim sołtysem wsi Jeżyce, nim w 1900 roku została ona przyłączona do miasta. Jak podaje Wojciech Karolczak (2000, s. 63-64), na zebraniu gminnym w dniu 17 października 1888 roku, 62 uprawnionych do głosowania członków gminy ponownie wybrało na sołtysa Józefa Bajerleina (na okres 6 lat). Pełnił on tę funkcję już od paździer­ nika 1882 roku, gdy zastąpił dotychczasowego sołtysa, Nepomucena Stalińskiego. Ławnikami gminnymi byli w tym czasie gospodarze Ignacy Palacz i Wojciech Jeske. Kolejnego wyboru Bajerleina nie zatwierdziła jednak Królewska Rejencja w Poznaniu, która na ten urząd mianowała Niemca, Josepha Frydrychowicza, dotychczasowego komisarza obwodowego w Stęszewie. Gminnym poborcą podatków mianowano za to syna dotychczasowego sołtysa, Adama Bajerleina. Drugi syn Józefa i Marianny - Jan Bajerlein, urodził się w 1846 roku. Jego żoną została Irena z domu Palacz, pochodząca z Górczyna. Młodzi zamieszkali w rodzinnej wsi Ireny i z biegiem czasu dorobili się ogromnego majątku. Ich włości obejmowały tereny, na których obecnie wybudowano kilka osiedli miesz­ kaniowych. Jan, podobnie jak jego starszy brat, sprawował funkcję sołtysa Górczyna do roku 1900. Gospodarstwo po nim przejął Ignacy Bajerlein, jeden z czwórki dzieci. Po Janie przyszedł na świat kolejny syn Józefa i Marianny, wspomniany już Wojciech, który odziedziczył gospodarstwo po rodzicach w Winiarach. Urodzony w 1852 roku, Wawrzyniec ożenił się z Józefą Andrzejczak pochodzącą z Górczyna. Po ślubie młodzi zamieszkali w Górczynie i jako szczęś­ liwe małżeństwo doczekali się ośmiorga dzieci. Najmłodszy z potomków Józefa, Antoni, ukończył Szkołę Budowniczych Młynów i Browarów w Wirtembergii, a następnie osiedlił się w Opalenicy, gdzie poślubił Brygidę z Trockich. W książce mówiącej o historii straży pożarnej w Opalenicy, której był pierwszym naczel­ nikiem, określa się go mianem społecznika i wymienia pośród aktywnych człon­ ków polskich organizacji w czasie zaboru (Wojcieszak 1996, s. 9). Jak wynika z pamiętnika Antoniego Bajerleina, w czasach kiedy jego ojciec (Wojciech) przejmował gospodarstwo, w Winiarach zamieszkiwało około 34 go- �BAMBERSKA RODZINA BAJERLEINÓW 167 spodarzy, w tym jeden kowal, stelmach, czterech ogrodników narodowości nie­ mieckiej. Do wsi prowadziły dwa gościńce. Na potrzeby jej mieszkańców oraz okolicznej ludności pracowały trzy wiatraki i dwa młyny. W 1904 roku powstał pierwszy sklep kolonialny Polaka - Ignaszaka. Była to wielka wygoda dla gospodarzy, którzy od tej chwili nie musieli kupować rozmaitych towarów, a przede wszystkim tak potrzebnej im nafty - petrolu w mieście. W tym czasie Niemiec Szraga zaczął budowę studzien z pompą, których mieszkańcy bardzo potrzebowali. Dotąd były wprawdzie studnie w dwóch wiatrakach, ale praca przy nabieraniu wody była ciężka i niebezpieczna. W Winiarach powstała też fabryka sieczki, pędzona maszyną parową - własność pana Ignasika. Antoni wspomina także, że „w tych czasach ukazały się pierwsze rowery o dwóch kółkach. Sprawiały one radość ludziom młodym a kupienie takiego roweru można było porównać z zakupem dzisiaj samochodu" (Bajerlein, rękopis). Pamiętnik daje także wyobrażenie o tym, jak za czasów Wojciecha Bajerleina zmieniał się wygląd wsi Winiary. „Ulica Obornicka była do 1850 roku polną drogą. Potem państwo wybudowało szosę i obsadziło j ą drzewami owocowymi (czereśniami). W 1929 roku, w lutym, podczas ciężkiej zimy, kiedy to mróz dochodził do minus 34 stopni, wszystkie drzewka pomarzły. Drewno dostali potem bezrobotni. W 1898 roku gmina obsadziła drzewami polną drogę nazwaną Wyłom, która ciągnęła się od rzeki Warty do ul. Obornickiej. W owych czasach dojazd do miasta był bardzo utrudniony z powodu fortecy zwanej Kernwerk. Droga prowadziła przy cmentarzach, dalej przez tory kolejowe dworca Tamy Garbarskiej, gdzie musiano czekać na przejazd pociągów, następnie była mała śluza wodna i forteca pod nazwą Haake. Wreszcie, skręciwszy w lewo, dojeżdżało się do ul. św. Wojciecha, która szła pod górkę. Całe życie Winiar koncentrowało się właśnie wokół ul. św. Wojciecha. Nasze gospodynie sprzedawały mleko początkowo prosto z wozów, na ul. św. Wojciecha" (Bajerlein, rękopis). Powstanie twierdzy wokół miasta nie zmieniło faktu, że okoliczne wsie przez około trzydzieści lat były jego zapleczem zaopatrzeniowym. Dzięki temu rozra­ stały się i bogaciły gospodarstwa. Przekupki z Winiar sprzedawały swe produkty bezpośrednio sklepom lub udawały się na dwa najbliższe targowiska: na Rynek Jeżycki i na Plac Sapieżyński (obecnie Plac Wielkopolski). Żona Wojciecha Bajerleina, Ewa, handlowała mlekiem i jajami, które sprzedawała znanemu po­ znańskiemu cukiernikowi Pfitznerowi, posiadającemu kawiarnię za tylną ścianą ratusza. Jej wnuki wspominają, że jeździła do miasta ubrana w charakterystyczny strój określany powszechnie bamberskim. Pod pierwszą warstwą suto marszczo­ nej spódnicy miała wszytą dużą kieszeń na pieniądze. Po udanej transakcji, wraz z innymi gospodyniami, zasiadała u Pfitznera przy kawie i ciastku. Na początku X X w. w Winiarach istniało kilka prężnie działających organi­ zacji. Około 1900 roku założono Towarzystwo Przemysłowców, pod nazwą „Gewerbeverein", a także Towarzystwo Gimnastyczne „Sokół" i Towarzystwo Śpiewacze „Gędźba" (Bajerlein 1992, s. 13). Bajerleinowie z całą pewnością nie należeli do „Gewerbeverien", ponieważ nikt z rodziny nie miał do czynienia z przemysłem. Udzielali się za to w pozostałych dwóch organizacjach. „Celem �168 AGNIESZKA SZCZEPANIAK-KROLL «Sokola» było umoralnianie ducha, wykształcenie i wzmocnienie ciał przez ćwiczenia gimnastyczne, pomnąc na to, że jeśli ciało zdrowe to i dusza w nim zdrowa" (Trzeciakowscy 1987, s. 452). Do popularnych sposobów spędzania wolnego czasu w początkach X X w. należało organizowanie spotkań w prywat­ nych domach, w czasie których recytowano wiersze, czytano prozę, śpiewano pieśni patriotyczne oraz ludowe. Umiłowanie śpiewu prowadziło często do po­ wstania formalnych organizacji, takich jak „Gędźba". W 1903 roku powstało kółko rolnicze przy parafii św. Wojciecha, którego członkami byli gospodarze z okolicznych wsi: Winiar, Jeżyc, Naramowic i Piąt­ kowa. Należał do niego także Wojciech Bajerlein wraz ze swoim synem Antonim. Ich postacie zostały uwiecznione na pamiątkowej fotografii jednego z większych zjazdów członków koła. Głównym zadaniem organizacji była edu­ kacja rolników, zapoznawanie ich z nowinkami dotyczącymi uprawy i hodowli. Gospodarze w niej zrzeszeni mogli brać udział w odczytach i prelekcjach, demonstrowano im także nowe wynalazki, jak: mikroskop, telefon, elektrycz­ ność. Po roku 1886 podjęta została akcja „obrony ziemi", uświadamiająca nie­ bezpieczeństwa towarzyszące jej sprzedaży Pruskiej Komisji Kolonizacyjnej. Z biegiem lat coraz więcej miejsca zaczęto poświęcać problematyce wycho­ wawczej w szerokim rozumieniu, wygłaszano odczyty m.in.: „O obowiązku gospodarza jako głowy rodziny", czy „Obraz uczciwego człowieka". Zwalczano także alkoholizm i karciarstwo (Jakóbczyk 1982, s. 9). Koła rolnicze pełniły więc wielorakie funkcje: szkół rolniczych, organizacji wychowawczych i patrio­ tycznych. Ich działaczami byli często późniejsi społecznicy, powstańcy, a także członkowie administracji państwowej. Wojciech Bajerlein był nowoczesnym gospodarzem, otwartym na wiedzę, wszelkie nowinki techniczne i rolnicze. Surowymi zasadami, którymi kierował się w życiu wzbudzał respekt i szacunek u dzieci oraz wnuków. Był człowiekiem światłym, prenumerował liczne czasopisma: Wielkopolanin, Tygodnik Powieścio­ wy, Przewodnik Katolicki i Kurier Poznański, posiadał biblioteczkę z książkami w języku polskim i niemieckim. Będąc już w podeszłym wieku nakazał wybudować sobie naprzeciwko wiel­ kiego domu rodzinnego mały domek, w którym spędził ostatnie lata swego życia. Mieszkał tam razem z niezamężną córką, Weroniką. Domek był niewielki, ale urzą­ dzony wygodnie. Mieściły się w nim dwa pokoje, sień, kuchnia, strych i poddasze. Wnuczki Wojciecha wspominały: Były tam dwa pokoiki, ten duży w którym miesz­ kał dziadek i jeden mały, w którym mieszkała ciotka [Weronika]. Wszystko lśniło. Przy drzwiach były duże, czerwone, aksamitne kotary. Dziadek spał w takim ładnym, żelaznym łóżku. Był też taki wielki fotel, stał przy oknie i dziadek z niego na te swoje włości patrzył. Podwórze było bardzo duże a zabudowania porządne . Żona Wojciecha, Ewa, „była Polką z rdzennie polskiej rodziny Palaczów". Zachowało się o niej niewiele wspomnień. Gracjan Bajerlein, wnuk Ewy Palacz, 1 1 Wywiad z Reginą, Sabiną, Bożeną Bajerlein, przeprowadzony przez autorkę 12.03.2001 r. Zapisy wywiadów przechowywane są w Pracowni Etnologicznej IAE PAN, w Poznaniu. �BAMBERSKA RODZINA BAJERLEINÓW 2 169 opowiadał, że babka była osobą skromną i pobożną . Zajmowała się wycho­ waniem dzieci, prowadzeniem gospodarstwa domowego oraz, jak już pisałam, handlem. Babcia Bajerleinowa, według wnuków, bardzo lubiła teatr. Niestety, jej zainteresowań nie podzielał mąż, na przedstawienia udawała się więc często w towarzystwie syna - Antoniego. Wojciech Bajerlein pozostawił ośmioro potomków: czterech synów i cztery córki. Niewątpliwie najważniejszymi postaciami dla historii Poznania byli dwaj jego synowie: Maksymilian, który przejął gospodarstwo po ojcu i należał do najbogatszych i najbardziej postępowych gospodarzy Winiar, oraz Antoni, spra­ wujący funkcję ostatniego sołtysa wsi, a następnie, przez 25 lat - komisarza miasta Poznania. Syn Maksymiliana, Gracjan, szacuje, że ojciec odziedziczył około 25 hekta­ rów ziemi, czyli dość znaczny majątek, a następnie, dzięki zaradności i praco­ witości, jeszcze go powiększył. W prowadzeniu gospodarstwa oprócz rodziny pomagała mu służba, czyli dwie służące, starszy parobek, o imieniu Michał, odpowiedzialny za porządek w całym obejściu oraz kilku młodszych, wynaj­ mowanych co roku pomocników. Do domu wiodły dwa wejścia, jedno od podwórza, dla mieszkańców, i drugie - od frontu, dla gości. Wewnątrz znaj­ dowały się trzy pokoje, jadalnia codzienna i „paradna", spiżarnia, kuchnia i pomieszczenie dla służby. Jak twierdzą córki Maksymiliana, wszystkie pomiesz­ czenia urządzone były zamożnie i „po miejsku", wyposażone w solidne, ciężkie meble, w salonie stał gramofon i pianino, na którym dzieci grywały podczas większych uroczystości rodzinnych, na ścianach w korytarzu wisiały ryciny z książek. Nawet strych był niezwykle zadbany. Często szorowano tam podłogi, a w zimie rozkładano białe płótna, na których leżały zboża i owoce, na ścianach suszyły się kiełbasy i szynki, wisiały też całe gałęzie ze śliwkami, z których zrywano owoce, dopiero kiedy się ususzyły. W gospodarstwie znajdowały się: chlew, obora, stajnia, stodoła, drewutnia i magiel . Maksymilian lubił nowinki techniczne. Jako jeden z pierwszych wyposażył stodołę w rynny, z których woda wpływała do basenu mieszczącego się w ogro­ dzie. Uzyskaną deszczówką podlewano następnie ogród warzywny. W kuchni, w podłodze, Max, jak go nazywała rodzina, umieścił pompę (Winiary nie były wówczas jeszcze skanalizowane) i małą studzienkę, z której uzyskiwano wodę bez konieczności wychodzenia na podwórze. Jako pierwszy we wsi zakupił rower. Jeżdżąc na nim, wzbudzał ogromną sensację. W czasach, kiedy jego ojciec był już w podeszłym wieku i mieszkał w chatce naprzeciw dużego domu, Maksymilian założył dla wygody telefon pomiędzy obydwoma budynkami. Postacią równie barwną był jego brat Antoni, autor cytowanego już wie­ lokrotnie pamiętnika. Przejawiał on szczególną aktywność na polu społecznym i religijnym. Swoje dzieciństwo Antoni tak wspominał: „Urodziłem się 31 maja 1886 r. na Winiarach. W domu było nas ośmioro dzieci. Ja byłem czwarty 3 2 3 Wywiad z Gracjanem Bajerleinem, przeprowadzony przez autorkę 25.08. 2001 r. Wywiad z Reginą... (por. przyp. 1). �170 AGNIESZKA SZCZEPANIAK-KROLL z kolei. Naukę pobierałem w czteroklasowej szkole niemieckiej na Winiarach, ale w domu uczyliśmy się czytać i pisać po polsku z gazet polskich, które ojciec abonował. Po ukończeniu szkoły pracowałem na gospodarstwie ojca. Potem jeden rok chodziłem do szkoły rolniczej" (Bajerlein, rękopis). Młodość Antoniego upłynęła w czasach, kiedy potęgowała się świadomość narodowa w Polakach, wobec prześladowania przez zaborcę języka polskiego i katolicyzmu. Bambrzy byli już spolszczeni, więc ataki na język, a przede wszystkim na religię, odczu­ wali niezwykle boleśnie. Tak mowa, jak i wiara, otrzymane w domu rodzinnym i jednakowe dla całej społeczności, które dawały poczucie swojskości a zarazem odrębności od pruskiej władzy, narzucającej swe wymogi w szkole i kościele - zagrożone tym bardziej stawały się wartością, której należało bronić. Antoni ożenił się z Polką, Jadwigą Nowak, i wybudował dom w pobliżu Maksymiliana. W tym czasie, idąc w ślady ojca, zaangażował się w działalność kółka rolniczego, któremu poświęcił kilka zdań w swoim pamiętniku: „Za po­ średnictwem kółka gospodarze kupowali maszyny rolnicze, sprowadzano nawozy sztuczne, uczono się ich stosowania, dzielono się doświadczeniami. Organizo­ wano też wycieczki, np. do Bydgoszczy, gdzie mieścił się oddział ochrony roślin, czy do Liskowa pod Kaliszem, gdzie ks. proboszcz Bilisiński urządził wzorową wieś. Kółko zwiedzało też pierwsze w Poznaniu kino. Jeden z człon­ ków, pan Otmianowski, opowiadał nam o telefonie, objaśniał jak się z nim obchodzić. W 1913 roku kółko zorganizowało wycieczkę do Wrocławia, gdzie odbywała się wystawa. Byliśmy także w krakowskim, w majątku Potockiego. Zwiedzaliśmy tam zarodowe stajnie koni i bydła. Administracja majątku wydała nam obiad. Nie ominęliśmy również Krakowa z Wawelem" (Bajerlein, rękopis). Od 1912 roku kółko organizowało 2-3-dniowe kursy, o szerokim programie: począwszy od techniki rolnej, rachunków, przez prawo majątkowe i spadkowe, po zagadnienia dotyczące ustroju państwowego i administracyjnego. Po roku przynależności do organizacji Antoni został jej sekretarzem. W pa­ miętniku odnotował ważne wydarzenie, jakim był pogrzeb patrona kółek rol­ niczych, Maksymiliana Jackowskiego, który stał się manifestacją rolnictwa wielkopolskiego: „Niesiono setki wieńców a gdy wynoszono trumnę z Kościoła Farnego, gdzie odbywało się nabożeństwo, początek pochodu był już na moście Chwaliszewskim. Kondukt zatrzymał się przy pałacu biskupim, gdzie ksiądz arcybiskup Stablewski żegnał zmarłego. Pamiętam, że jako delegat naszego kół­ ka niosłem wspaniały wieniec z biało-czerwonymi wstęgami, policja zatrzymała mnie i żądała usunięcia wstążek, podając fałszywe nazwisko, uniknąłem kary" (Bajerlein, rękopis). Dzięki zaangażowaniu w działalność kółek rolniczych Antoni stał się jedną z najbardziej światłych i wykształconych osób we wsi. Jego postawa sprawiła, że został obdarzony zaufaniem współmieszkańców i w 1919 roku wybrany sołtysem wsi. Zanim jednak do tego doszło, 5 sierpnia 1914 roku powołano go, jak wielu innych Polaków, do armii pruskiej, w której szeregach walczył na kilku frontach. W 1915 roku brał udział m.in. w oblężeniu Verdun we Francji. Następnie jego oddział przerzucono do Austro-Węgier, gdzie walczył z Rosja- �BAMBERSKA RODZINA BAJERLEINÓW 171 nami. Kolejna bitwa, w której brał udział, toczyła się pod Gorlicami w maju 1915 roku. W jednej z potyczek Antoni został ranny w płuco i spędził 8 miesięcy w szpitalu w Erfurcie. Po okresie rekonwalescencji wrócił do Francji, jednak spędził tam tylko miesiąc, ponieważ ponownie trafiła go kula, tym razem w nogę. Po 6 miesiącach leczenia uznano go za niezdolnego do dalszej służby wojskowej i w 1918 roku wysłano do miasteczka Łask pod Łodzią. Antoni cieszył się, że już wkrótce znajdzie się wśród bliskich, choć wiedział, że dalsza podróż do rodzinnego Poznania nie będzie łatwa: „Gdy przyszedł listopad 1918 w Niem­ czech wybuchła rewolucja. Pyszny cesarz Wilhelm uciekł do Holandii. Nasz oddział wojska szykował się do opuszczenia miasteczka Łask. Żołnierze nie­ mieccy, którzy pełnili w nim służbę i dawniej gnębili Polaków, teraz uciekali boso i bez spodni do naszych oddziałów i prosili nas, polskich żołnierzy, abyśmy doprowadzili ich do granicy, tj. do Kalisza. I tak też się stało [...]. Do Kalisza szliśmy trzy noce, w dzień odżywialiśmy się i wypoczywaliśmy. W Szczypiornie czekali na nas legioniści. Złożyliśmy tam broń i zjedliśmy obiad. Legioniści radzili nam, byśmy poszli na kolej i pojechali do Ostrowa, gdzie już stał pociąg do Poznania. W Poznaniu byliśmy około szóstej. Ludzie na dworcu radzili nam iść torami kolejowymi do Kaponiery, by nie wpaść w ręce niemieckich żołda­ ków. Ojciec mój bardzo ucieszył się na mój widok. W tym czasie przebywał w domu sam z trzema córkami, nas trzech synów było na wojnie. Z naszej rodziny i krewnych wszyscy wrócili z wojny, jedynie nasza matka umarła w 1916 roku" (Bajerlein, rękopis). Rok 1918 nie oznaczał dla mieszkańców Wielkopolski końca działań wojen­ nych, w Poznaniu odczuwało się atmosferę powstańczą. Antoni zaangażował się w organizację Straży Ludowej na Winiarach. Do jej szeregów powoływano żoł­ nierzy powracających z wojny oraz innych obywateli polskich do 50 roku życia. Naczelna Rada Ludowa chciała, aby oddziały Straży Ludowej miały charakter elitarny, dlatego przyjmowała do nich tylko osoby o nieposzlakowanej opinii, gorliwych Polaków. Zadaniem organizacji było zapewnienie ładu i porządku oraz strzeżenie mienia wszystkich obywateli. Straż Ludowa miała stanowić zalążek wojska polskiego. Antoni wspominał: „Wszyscy byli dobrze uzbrojeni. Broń można było kupić od żołnierzy niemieckich. Siedzibą straży był budynek gminny przy ul. Winiarskiej, gdzie pełniono dyżury, a w nocy uzbrojone patrole obcho­ dziły gminę. W dniu wybuchu powstania nasz oddział z rozkazu pułk. Langego miał za zadanie pozwolić Niemcom wyjść z koszar na Golęcinie, gdzie wzięliś­ my do niewoli 150 żołnierzy i 2 oficerów. Powierzone zadanie nasz oddział wykonał w całej pełni" (Bajerlein, rękopis). Powstanie wielkopolskie miało charakter wielkiego, patriotycznego zrywu. Położyło kres długotrwałemu panowaniu pruskich zaborców na ziemiach pol­ skich, rozstrzygnęło problem powrotu Polski do ziem nad Wartą i Notecią i zadecydowało o połączeniu Wielkopolski z Macierzą. Istotną rolę w zwycię­ stwie odegrały: strategia, taktyka, karność i poświęcenie. „Powstanie było wyra­ zem żywotności polskiego żywiołu, dowodem na jego świadomość naro­ dową i stanowczej woli oderwania się od Niemiec. [...] Szczególnym echem �172 AGNIESZKA SZCZEPANIAK-KROLL odbiło się na Pomorzu i Górnym Śląsku, przygotowując grunt do rozwinię­ cia i spotęgowania na tych ziemiach dążeń narodowowyzwoleńczych" (Grot, Pawłowski, Pirko 1968, s. 282). Po odzyskaniu niepodległości przez Polskę, w 1919 roku, Antoni został wy­ brany sołtysem w Winiarach. Pierwsze lata swej działalności wspominał: „Kiedy rada przyjęła mnie jako sołtysa musiałem się poduczyć prowadzenia tego urzędu. Na sołectwie pracowała jako sekretarka starsza pani i ona dała mi pierwszy szlif, a potem sami ludzie. W drugim roku miałem dużo pracy z powodu wydawania kwitków na chleb, cukier, masło a dla małych dzieci i różne kaszki. [...] W 1921 r. był pierwszy spis ludowy w całym kraju. Było dużo pracy. Za ten spis dostaliśmy medale z napisem: za ofiarną pracę. W 1922 r. przyjechał minister spraw wewnętrznych, by wizytować jedno województwo, jedno staro­ stwo i jedno sołectwo. Starosta zapytał się telefonicznie czy mogą wizytować sołectwo. Powiedziałem, że tak. Woźny musiał zbierać krzesła by wszystkich tych panów pousadzać. Wizytacja udała się. W następnym roku przyszła dewa­ luacja. U nas w poznańskim było żyto po 24 złote za centnar [= 50 kg; przyp. A. S.-K.] - tak zarządziła Naczelna Rada Ludowa, a w Królestwie za ten centnar płacono po 400 złotych" (Bajerlein, rękopis). Do obowiązków sołtysa Winiar należało także utrzymanie ładu i bezpieczeństwa we wsi, nadzór nad pracami prowadzonymi na terenie gminy, egzekwowanie należności na rzecz gminy, pro­ wadzenie Urzędu Stanu Cywilnego oraz dbałość o najbiedniejszych mieszkańców. Pomimo tak licznych zajęć służbowych Antoni Bajerlein znalazł jeszcze czas na działalność społeczną i religijną. Wspólnie z żoną udzielali się w Akcji Kato­ lickiej i w Radzie Parafialnej kościoła św. Wojciecha, do którego parafii należeli. Żona Antoniego - Jadwiga była współorganizatorką dorocznych kiermaszów na Sołaczu. Na Wielkanoc i Boże Narodzenie obydwoje małżonkowie roz­ syłali paczki ubogim mieszkańcom wsi. W ich pakowaniu pomagały trzy córki: Bożena, Sabina i Regina. W 1925 roku Winiary, wraz z kilkoma innymi wsiami, zostały włączone do Poznania. Antoniego zwolniono z funkcji sołtysa i mianowano urzędnikiem miej­ skim - komisarzem. W zarządzie pracował do 1950 roku, z pięcioletnią przerwą spowodowaną działaniami I I wojny światowej. Życie młodszego brata Maksymiliana i Antoniego, którym był Władysław również nie upłynęło bez zasług dla ojczyzny. Władysław Bajerlein brał udział w powstaniu wielkopolskim a następnie w powstaniach śląskich, za co został nagrodzony wieloma odznaczeniami. Po odzyskaniu niepodległości przez Polskę wrócił do Poznania i podjął naukę w szkole średniej, przygotowującej do pracy w telekomunikacji. Następnie zatrudnił się w prywatnej spółce wykonującej projekty techniczne nagłośnień w zakładach przemysłowych. Tuż przed wojną rozpoczął pracę na poczcie, także w dziale telekomunikacji. Swoje stanowisko piastował przez całą I I wojnę światową, aż do śmierci. Małżeństwo zawarł jako prawie czterdziestoletni mężczyzna z młodszą o osiemnaście lat Marią Czechoską, wywodzącą się ze znanej poznańskiej rodziny rzeźników. Razem doczekali się czwórki dzieci, które, niestety, Władysław wcześnie osierocił. �BAMBERSKA RODZINA BAJERLEINÓW 173 Najstarszym z rodzeństwa Maksymiliana i Antoniego był Stanisław, urodzony w 1881 roku. Zachowało się o nim niewiele informacji, ponieważ zmarł w mło­ dym wieku, mając lat 33, na panującą wówczas w Poznaniu epidemię czarnej ospy Po ślubie z Magdalena Pokrywką zamieszkali również w Winiarach i tam pro­ wadzili gospodarstwo przy ul. Lodowej. Z tego związku pozostała czwórka dzieci. Maksymilian i Antoni mieli, oprócz dwóch braci, trzy siostry. Zgodnie z obyczajem, ich ojciec, Wojciech Bajerlein, starał się znaleźć każdej córce jak najlepszego kandydata na męża. Niestety, zamiar ten powiódł się tylko w wy­ padku najstarszej z nich - Magdaleny, która wyszła za mąż za Stanisława Stęszewskiego. Stanisław był kierownikiem naprawczych warsztatów kole­ jowych. Jego stanowisko zapewniało rodzinie godziwy poziom życia. Wraz z żoną wybudowali na Górczynie, przy ul. Jasnogórskiej, przestronną willę, w której zamieszkiwali aż do I I wojny światowej, wraz z gosposią Wikcią. Nie doczekali się potomstwa. Stanisław Stęszewski był powstańcem wielkopol­ skim, w czasie I I wojny światowej działał w podziemiu, lecz został złapany przez Gestapo przy rozklejaniu plakatów antynazistowskich i za to osadzony w więzieniu w Forcie V I I . Zmarł krótko po wojnie, w 1949 roku. Kolejna córka, Weronika Bajerlein, do końca życia pozostała samotna, poświęcając się opiece nad dziadkiem Józefem. Najmłodsza z sióstr, Zofia, wyszła za mąż za Stanisława Antczaka, lecz niezbyt długo cieszyła się szczęściem. Najpierw zmarło im dziecko, 5-letni syn, później urodziła się upośledzona umysłowo córka, Bronka. Stanisław zmarł przed przyjściem na świat córki, pozostawiając żonę w bardzo ciężkiej sytuacji materialnej. Wybuch I I wojny światowej nie był dla poznaniaków zaskoczeniem. Już latem 1939 roku rozpoczęto przygotowanie miasta do działań zbrojnych. Na przedpolach kopano rowy przeciwczołgowe i stawiano zasieki, a w centrum powstawały okopy dla ochrony ludności. Poznań już 1 września stał się obiek­ tem ataku nieprzyjaciela. Około godziny 8.30 ogłoszono dla miasta pierwszy alarm przeciwlotniczy, który jednak okazał się fałszywy. Pierwsze bombardowa­ nie nastąpiło tego samego dnia, nieco później, w samo południe. Naloty powta­ rzały się jeszcze kilkakrotnie. Pierwszego dnia zginęło 200 osób. Mieszkańcy w popłochu zaczęli opuszczać miasto, ewakuowano urzędy i instytucje. Pojawili się niemieccy dywersanci. Antoni Bajerlein pisał o pierwszych dniach wojny: „Gdy wojna się zaczęła, już w niedzielę trzeciego września wszystkie urzędy z terenu miasta były w drodze do Warszawy. Ja swój komisariat prowadziłem dalej. Roiło się od szpiegów, którzy namawiali ludność, by szła pod Kutno, bo tam będzie uzbrojona przeciw Niemcom. Ja ostrzegałem tych ludzi by nie dawali im wiary, bo to są szpiedzy, którzy ich tam zniszczą. Lecz nie wszyscy mi wierzyli i dopiero pod Kutnem oczy im się otwierały. Zaczęli więc wracać, lecz wojska niemieckie dostały rozkaz, by ich internować. Część ludności prosiła, by j ą zwolnić, mówiąc, że mają gospodarstwa i ogrodnictwa. Niemcy żądali zaświadczeń a tu w Poznaniu nie było żadnego biura. Więc ja wypisy­ wałem zaświadczenia po niemiecku i kładłem polską pieczątkę komisariatu i to im pomagało" (Bajerlein, rękopis). �174 AGNIESZKA SZCZEPANIAK-KROLL W Poznaniu z niepokojem, ale bez większych obaw oczekiwano wkroczenia Niemców, których znano i pamiętano z 1918 roku. Tymczasem zetknięto się z zupełnie innymi ludźmi, pozbawionymi skrupułów, zaciekłymi fanatykami polityki Hitlera, gotowymi natychmiast zniszczyć wszystko, co polskie. Pierw­ sze grupa żołnierzy wrogich wojsk pojawiła się w mieście już 9 września (Warkoczewska 1995, s. 4-5). Wojsko przyjechało także do Antoniego. Dom został otoczony, a komisarzowi polecono znaleźć mieszkanie na biuro dla nie­ mieckich władz w tej części miasta. Antoni wskazał budynek opuszczony przez polską policję. Kilka dni później na wizytację na Winiary przyjechał nowy burmistrz Poznania, Niemiec, dr Gerhard Scheffler. Pozwolił on Antoniemu pra­ cować dalej, ale tylko społecznie, ponieważ został mu odebrany etat urzędnika. Pod koniec września 1939 roku szef zarządu cywilnego przy dowódcy okręgu wojskowego, Arthur Greiser, zaostrzył politykę niemiecką wobec narodu pol­ skiego. Rozpoczął się okres terroru, aresztowań i konfiskat oraz zakazów. Z miasta wywieziono nieliczną grupę Żydów, wysiedlano Polaków z mieszkań, stosowano przymus pracy, konfiskowano biblioteki, ograniczano polskie życie kulturalne oraz szkolnictwo dzieci. Niemczono nazwy ulic i placów, usuwano polskie napisy, zastępując je niemieckimi, aby miasto szybko przybrało „niemiecki wygląd". 28 października 1939 roku powstała Niemiecka Lista Narodowa, czyli Deutsche Volksliste, na którą usiłowano wciągnąć m. in. tych Polaków, o których sądzono, że mają niemieckie pochodzenie, w zamian za przywileje wynikające z przyna­ leżności do Rzeszy Niemieckiej. Nazwisko Bajerlein w sposób oczywisty wskazy­ wało na korzenie rodziny, propozycję wpisania na listę otrzymali więc wszyscy jej członkowie. Córka Władysława Bajerleina, Urszula, pamięta moment, kiedy do domu w tym celu przyszło Gestapo. Niemcy rozmawiali z ojcem za zamkniętymi drzwiami. Po ich wyjściu Władysław oznajmił, że właśnie zachęcano go do „wyrzeczenia się polskości". Jeszcze długo nie potrafił opanować wzburzenia . Spośród bliskich Antoniego nikt nie uległ niemieckim naciskom. Polaków, którzy nie przystali na propozycję Gestapo czekał najczęściej ciężki los. Maksymilian Bajerlein, brat Antoniego, odmówił przyjęcia Volkslisty i zo­ stał skazany na wysiedlenie. Zresztą także z kilku innych powodów był uważany za „podejrzany element". Jeszcze przed wybuchem wojny niemieckie służby specjalne przygotowały spis osób, które powinny być aresztowane jako wrogowie Trzeciej Rzeszy i ruchu narodowosocjalistycznego. Spośród Polaków na liście znaleźli się działacze niepodległościowi z okresu zaborów, uczestnicy powstania wielkopolskiego oraz powstań śląskich, a także antyniemiecko nastawieni urzęd­ nicy państwowi, ziemianie, naukowcy i działacze kultury (Matelski 1999, s. 193). Znalazł się na niej także Maksymilian, który zaraz po rozpoczęciu wojny wraz z całą rodziną został aresztowany i osadzony w Poznaniu, w obozie przesiedleń­ czym przy ul. Głównej, a następnie wywieziony do Generalnej Guberni. Wysiedlenia odbywały się z reguły w nocy. Oddziały SS i policji nachodziły znienacka poznańskie domy i kazały się pakować mieszkańcom, dając im na 4 4 Wywiad z Urszulą Teadling, przeprowadzony 20.09.2001 r. �175 BAMBERSKA RODZINA BAJERLEINÓW to zaledwie kilka minut. Wolno było zabrać tylko rzeczy osobiste oraz trochę żywności, zakazano zatrzymywać pieniądze i kosztowności, papiery wartościowe. Dla pewności rewidowano bagaże. Traktowanie wywłaszczonych było bardzo brutalne, ponaglano do pośpiechu, kazano zabierać osoby nie nadające się do transportu, zniedołężniałych staruszków a nawet obłożnie chorych. W obozie przejściowym dla wysiedleńców przy ul. Głównej, gdzie przeby­ wał Maksymilian z rodziną, panowały nieludzkie warunki. Baraki, w których przetrzymywano ludzi - będące pozostałością po magazynach wojskowych - pozbawione były ogrzewania i sanitariatów. Więźniowie leżeli na betonie zasła­ nym słomą lub na pryczach. Przez nieszczelne ściany do pomieszczeń dostawał się deszcz i śnieg. Wśród niedożywionych ludzi (na śniadanie i kolację dawano słabą kawę zbożową i Vi chleba a na obiad wyłącznie wodniste zupy) rozprze­ strzeniały się choroby. Wszyscy oczekiwali z dnia na dzień wywiezienia w nie­ znane. Wiedzieli, że czeka ich droga do Generalnej Guberni, ciężki transport w bydlęcych wagonach, najczęściej połączony z jeszcze jedną grabieżą bagaży, a nawet osobistymi rewizjami. Większość jednak potrafiła cierpieć z godnością. Co więcej, ludzie wykazywali dużo hartu i dzielności. Wyraziło się to w wielora­ kich inicjatywach: pielęgnowano życie religijne, odmawiano zbiorowo modlitwy, organizowano rozmaite formy życia kulturalnego, np. koncerty lub wykłady. Maksymilian Bajerlein wraz z żoną i dziećmi został wywieziony z obozu przy ul. Głównej do Opatowa, w województwie kieleckim, i tam przebywał do końca wojny. Jego syn pamięta, że po niezwykle uciążliwej drodze pociąg przyjechał do Ostrowca Świętokrzyskiego. Niemcy otworzyli wagony i nakazali ludziom, pozbawionym pieniędzy i żywności, iść gdzie chcą. Rodzice ruszyli przed siebie i dotarli do Opatowa. Tam zamieszkali w opuszczonym mieszkaniu, należącym przed wojną do rodziny żydowskiej. Maksymilian podjął pracę w kamienioło­ mach w Jaworznie koło Kielc. W lecie jego brygada zatrudniona była także przy regulacji Wisły w miejscowości Zawichost pod Sandomierzem. Wyczerpująca praca, zarówno w kamieniołomach, jak i nad rzeką (robotnicy stali w wodzie po kilka godzin) doprowadziła do tego, że Maksymilian znacznie podupadł na zdrowiu. Na wygnaniu zmarł na cholerę jego syn Włodzimierz. Do Poznania rodzina powróciła w marcu 1945 roku. Tuż przed powrotem, na świat przyszła mała Basia, która była dla rodziny wielką pociechą w trudnych czasach . Los brata podzieliłby zapewne Antoni Bajerlein, gdyby w odpowiednim czasie nie udało mu się uciec z domu. W swoim pamiętniku wspominał: „Gdy 4 marca 1940 r. Niemcy wywozili do baraków ja byłem także na tej liście, ale policja dała mi wieczorem znać, że po mnie przyjedzie. Ale ja razem z rodziną ukryłem się u sąsiadów. Kiedy Niemcy przyjechali zaplombowali drzwi mojego miesz­ kania. Gdybym odważył się do niego wejść groziła mi kara śmierci. Mimo to weszliśmy o północy do mieszkania i wynieśliśmy z niego wszystko oprócz mebli. Rychło rano postarałem się o konia i wywiozłem rodzinę do Górczyna do mojej siostry, która miała wolny pokój" (Bajerlein, rękopis). Córki Antoniego dobrze 5 5 Wywiad z Gracjanem Bajerleinem (patrz przyp. 2). �176 AGNIESZKA SZCZEPANIAK-KROLL pamiętają tamtą noc przed wyprowadzką i kolejne dni u ciotki: Niemcy przyszli po ojca, chcieli go wywieźć do Dachau, wcześniej wywieźli naszego proboszcza. Ojciec wziął nas do biura, które miał u sąsiadów po drugiej stronie drogi. Razem z matką rozłożyli w tym biurze flagi narodowe i kazali nam na nich spać. A oni (Niemcy) przyjechali po nas. Nikogo nie było, więc rąbali w drzwi a później zapieczętowali całe mieszkanie. Ojciec był na tyle mądry, że w jednym pokoju zostawił otwarte okno na strych. I w nocy... tam gdzie były te biura, gospodarz miał takich dwóch młodych parobków i oni razem z ojcem narażając życie wleźli tam i co lepsze nam wynieśli . Na Górczynie Antoni zamieszkał w domu należącym do jego siostry Marii i jej męża Ignacego. Przed 1939 rokiem szwagier wybudował kamienicę, którą wynajmował lokatorom. W czasie okupacji znaleźli w niej schronienie niemal wszyscy winiarscy Bajerleinowie. Ignacy Bajerlein, wesoły i gościnny, był ulubieńcem całej rodziny. Jeszcze przed wojną zasłynął urządzanymi przez siebie przyjęciami na świeżym powietrzu, na które dowoził gości jednym z pierwszych w dzielnicy samochodów. W czasie okupacji dał wyraz swemu przywiązaniu do rodziny, udzielając jej schronienia. Do domu na ul. Kosynierskiej oprócz Antoniego wprowadziły się jego siostry: Weronika, Magdalena, której męża Niemcy aresztowali za działalność w ruchu oporu i osadzili w Forcie V I I , owdo­ wiała Zofia z córką Bronią oraz brat Władysław z rodziną. Po pewnym czasie okazało się, że pewna niemiecka rodzina, która przed wojną mieszkała w ka­ mienicy Ignacego i weszła z nim w konflikt, złożyła na niego doniesienie do Gestapo. Z tego powodu Ignacy musiał się ukrywać. Przez kilka miesięcy miesz­ kał na strychu własnej kamienicy, utrzymywany przez kuzynostwo. Antoni, po przeniesieniu się na Górczyn, również wolał się nie ujawniać w obawie przed prześladowaniami. Mieszkańcy Winiar okazywali mu sympatię, przynosząc na Górczyn jedzenie. Po pewnym czasie, kiedy sprawa ucichła, podjął pracę w fabryce produkującej przetwory owocowe. Niemcy potrzebowali Polaków w czasie wojny jako siły roboczej. Od począt­ ku okupacji wprowadzono przymus pracy. Powołano specjalne urzędy (Arbeitsamt), których zadaniem było organizowanie i przydzielanie robót. Z powodu braku chętnych do pracy często urządzano łapanki na ulicach miasta a w nie­ dzielę i święta przed tymi kościołami, w których dozwolone było odprawianie nabożeństw dla Polaków. U Niemców pracowały dwie córki Antoniego, jedna w zakładach H. Cegielskiego (Deutsche Waffen- und Munitionswerke - DWM), będących wówczas niemiecką fabryką amunicji, a druga w szpitalu. Weronika została zatrudniona na poczcie, Zofia natomiast zajmowała się dziećmi w nie­ mieckiej rodzinie. Władysław Bajerlein objął stanowisko urzędnika w zakładach mechanicznych przy poczcie. Na ul. Kosynierską trafił, kiedy zniszczeniu uległ dom, w którym zamieszkał z rodziną tuż przed wojną. Jego starsza córka, Łucja, w wieku dwunastu lat została skierowana przez Niemców do pracy w fabryce amunicji, przy ul. Raszyńskiej. 6 6 Wywiad z Reginą... (patrz przyp. 1). �BAMBERSKA RODZINA BAJERLEINÓW 177 Wszystkim żyło się bardzo ciężko. Brakowało pieniędzy, żywności, lekarstw. Urszula Taedling, córka Władysława, z nostalgią opowiada o tym, jaką radość wywołały konfitury i kompoty wyszabrowane przez Antoniego Niemcom . Regina Bajerlein, córka Antoniego, przypomina sobie z kolei moment, kiedy w chwili największego głodu zabito i zjedzono konia, którym Bajerleinowie uciekali z Winiar na Górczyn . Okres wojny pozostawił u niektórych członków rodziny szczególnie straszne wspomnienia. Urszula Taedling, zanim przeniosła się wraz z rodzicami na ul. Kosynierską, była świadkiem, jak w niedaleko położonym niemieckim forcie żołnierz zabił łopatą wygłodzonego Żyda, kradnącego z sąsiednich ogrodów marchew. Później z koleżankami widziały ciężarówki przywożące na cmentarz na Górczynie wychudzone, ludzkie zwłoki. Koniec wojny przywitano z wielką ulgą i radością. Wyzwolenie Poznania spod władzy okupanta niemieckiego rozpoczęło się od południa, czyli od Górczyna. Na Urszuli Taedling pierwsi żołnierze radzieccy zrobili bardzo dobre wrażenie: Wszystko było lepsze od Niemców. Ruscy żołnierze byli dla nas - dzieci bardzo dobrzy. Niczego wówczas nie było a oni przynosili nam cukierki. Kiedy udało im się zdobyć coś do jedzenia dawali to mojej mamie i ona z tego nam gotowała. Spali w naszej kuchni na podłodze. Byli strasznie, nieludzko zmęczeni i brudni. Kiedy wychodzili długo trzeba było wietrzyć pomieszczenia. A dowódców to pamiętam do dziś. Jeden z nich tak pięknie deklamował Mickiewicza! Czasem śpiewali u nas . Inaczej wspominają zakończenie wojny córki Antoniego, które zaraz po przej­ ściu frontu wróciły na Winiary, żeby zobaczyć, co pozostało z ich rodzinnego domu i niemal nie przypłaciły tego życiem. Regina Bajerlein: Zaraz po działa­ niach poszłyśmy z siostrą i z ojcem do domu. W środku leżało pełno porozrzu­ canych książek. Łóżka i szafy posiekane były szablami. Zaczęliśmy robić porzą­ dek i nagle wchodzi trójka czy czwórka ruskich. Jeden z nich podniósł z podłogi niemiecką książkę i mówi do ojca: „ Ty Niemiec jesteś bo masz niemieckie książki". Ojciec na to, że nie jest Niemiec, ale oni się uparli i że ojciec ma być rozstrzelany. Na szczęście jeden z nich zauważył, że mam na ręce zegarek i zdjął go. Pozostali to zauważyli i zaczęli się bić o ten zegarek. Ojciec wypchnął nas za drzwi i zaczęliśmy uciekać^. Po kilku dniach, pomimo toczących się jeszcze walk na cytadeli, rodzina Antoniego powróciła na Winiary już na stałe. Z tego okresu pozostały niezbyt pozytywne wspomnienia o radzieckim wojsku. Sabina Bajerlein: Żołnierze ciągle byli pijani. Do czołgu nie wsiedli, dopóki się nie napili. Ale tam na cytadeli to była rzeź i gdyby tego nie zrobili, to by nie chcieli walczyć. Oni wyciągali trumny i chowali się do dołów, które po nich pozostały. To były ich okopy. [...] Kiedyś 7 8 9 7 8 9 0 Wywiad Wywiad Wywiad Wywiad z z z z Urszulą Taedling (patrz przyp. 4). Reginą... (patrz przyp. 1). Urszulą Teadling (patrz przyp. 4). Reginą... (patrz przyp. 1). �178 AGNIESZKA SZCZEPANIAK-KROLL siedzieli w naszej piwnicy i pili. Mi też kazali pić. Ja chociaż się bałam, cały czas wylewałam ten bimber pod stół. Tam, w piwnicy było gliniane klepisko. Kiedy skończyli, wokół mnie była prawdziwa kałuża. [...] Pierwsze co robili to kradli. Pierwszy raz w Polsce widzieli rowery. Nie umieli na nich jeździć, tylko je prowadzili. Kiedyś jeden chciał mi wyrwać mój rower, i pewnie by to zrobił, ale zauważył go jakiś starszy i kazał oddać. Ale przede wszystkim kradli buty i zegarki. Niektórzy zegarków to mieli po łokcie. A jeśli chodzi o buty [...] W mieście leżało pełno trupów niemieckich żołnierzy bez butów. Bo Niemcy wyglądali porządnie do końca wojny. Nawet pod koniec, kiedy służyli już bardzo młodzi chłopcy, byli porządnie umundurowani . Antoni po powrocie zorganizował na Winiarach komisariat i pracował w nim aż do emerytury wl950 r. Był to czas niezwykle trudny, trzeba było praktycznie od początku budować dzielnicę miasta, poza tym zadbać o wykształcenie córek. Antoniemu udało się zrealizować obydwa cele. Dzielnica została odbudowana, a dziewczęta zdobyły dobre zawody: Bożena została nauczycielką, Regina kie­ rownikiem kilku barów a Sabina magistrem farmacji. Po wojnie na Winiary powrócił także Maksymilian z rodziną. Zastał jednak tylko zgliszcza. Ze wszystkich zabudowań ocalała jedynie stajnia, w której po wyremontowaniu zamieszkano. Majątek ojca przejął syn Gracjan, lecz na krótko. Władze komunistyczne walczyły z kułakami, za którego uznano także Gracjana. Po wojnie, po ukończeniu szkoły średniej, został on zaciągnięty do wojska i skierowany do pracy w kopalni. Tam uległ ciężkiemu wypadkowi, w którego wyniku został kaleką. W latach 70. miasto rozbudowywało się i wy­ kupiło ziemię od Gracjana, który za uzyskane pieniądze kupił pole w Smochowicach koło Poznania (10 ha). Jego żoną została Sabina Dajerling, wywodząca się również z rodziny bamberskiej z Winiar. W rodzinie Dajerlingów do dziś zachowały się, według przekonania jej członków, niektóre bamberskie tradycje (głównie dotyczące świątecznych potraw) pielęgnowane od kilku pokoleń. Siostra i brat Gracjana otrzymali wykształcenie nie mające nic wspólnego z rol­ nictwem i rozpoczęli życie na własny rachunek. Na Górczynie pozostał Zofia, która zmarła w 1953 r. Pięć lat później zmarła jej córka Bronia. Weronika trafiła do domu starców jako 82-letnia staruszka, kiedy w latach 70. rozbierano dom na ul. Kosynierskiej. Dożyła 85 lat. Władysław Bajerlein zmarł, podobnie jak Zofia, w 1953 roku. W roku 1951 zdążył jeszcze wydać za mąż córkę Urszulę. Jego żona, aby utrzymać trójkę pozostałych dzieci, podjęła pracę w szpitalu, a następnie w aptece. Z Górczyna wyprowadziła się w latach 70., kiedy otrzymała mieszkanie na poznańskim osiedlu Winogrady. Dzieci Władysława wychowały się w niezwykle skromnych warunkach. Łucja i Urszula zdobyły średnie wykształcenie, a Andrzej i Wojciech zawodowe. Historia rodziny Bajerleinów od kilku pokoleń wiąże się z Winiarami - wsią a następnie dzielnicą miasta. Ze swojego pochodzenia członkowie rodziny byli i są nadal dumni. Z wywiadów przeprowadzonych z współcześnie żyjącymi 11 Tamże. �BAMBERSKA RODZINA BAJERLEINÓW 179 Bajerleinami wynika, że doskonale orientują się, w jakich okolicznościach ich przodkowie przybyli do Polski oraz są świadomi ich wkładu w kulturę miasta. Osadnicy bamberscy stosunkowo szybko zaadaptowali się w nowej ojczyźnie, zaszczepiając w niej pozytywne cechy, które wynieśli z poprzedniego miejsca zamieszkania. Bajerleinowie reprezentowali walory, z którymi utożsamiani są dziś poznaniacy, czyli pracowitość, rzetelność, zaangażowanie w sprawy swojego regionu. Udzielali się w kółku rolniczym, aby później w nowoczesny sposób prowadzić gospodarkę, nie stronili od wprowadzania najnowocześniejszych wynalazków techniki. Byli także gorliwymi katolikami oraz patriotami. Ataki na wiarę za czasów Bismarcka uznawali za napaść na własną odrębność. W czasie I wojny służyli w pruskim wojsku z przymusu, ale i w nadziei, że tą drogą uda się odzyskać wolną Polskę. Ponad dwadzieścia lat później potwierdzili swoją tożsamość opierając się niewątpliwej pokusie, jaką było podpisanie Volkslisty i płynące z tego korzyści. Przede wszystkim jednak byli zżytą rodziną, która dzielnie się wspierała w chwilach największych kryzysów. Na rodzinie budowali patriotyzm lokalny i narodowy. Jak wiele innych, spolonizowanych rodów bamberskich stanowią wzorzec postępowania w tworzeniu cennych wartości, tak niezbędnych całemu społeczeństwu. LITERATURA B a j e r l e i n A. 1992, Ostatni sołtys na Winiarach, [w:] O Poznaniu wspomnienia sercem pisane, M . Warkoczewska (red)., Poznań, s. 13-15. B á r M . 1882, Die „ Bamberger" bei Posen, Posen. G r o t L., P a w ł o w s k i I . , P i r k o M . 1968, Wielkopolska w walce o niepodległość 1918-1919, Warszawa. J a b ł o n o w s k a Z. 1975, Rodzina w X I X i na początku X X w., [w:] Przemiany rodziny pol­ skiej, J. Komorowska (red.), Warszawa, s. 52-69. J a k ó b c z y k W. 1982, Wielkopolskie Kółka Rolnicze, Poznań. K a r o l c z a k W. 2000, Z dziejów gminy Jeżyckiej pod koniec X I X w , [w:] Kronika Miasta Poznania: Jeżyce, nr 2, s. 62-67'. M a t e 1 s к i D. 1999, Niemcy w Polsce w XX wieku, Warszawa-Poznań. P a r a d o w s k a M . 1998, Bambrzy - mieszkańcy dawnych wsi miasta Poznania, Poznań. R u t k o w s k i J. 1956, Studia z dziejów wsi polskiej XVI-XVIII w., Poznań. T r z e c i a k o w s c y M . i L. 1987, W dziewiętnastowiecznym Poznaniu, Poznań. W a r k o c z e w s k a M . 1998, Dzień powszedni mieszkańców Poznania w latach wojny i okupa­ cji, wrzesień 1939 - maj 1945, Poznań. W i c h e r k i e w i c z M . 1924, Poznańskie wspominki, Poznań. W o j c i e s z a k B. 1996, Rycerze Św. Floriana, Opalenica. RĘKOPIS Rękopis pamiętnika Antoniego Bajerleina. Kopia przechowywana w Pracowni Etnologii w Insty­ tucie Archeologii i Etnologii PAN w Poznaniu �180 AGNIESZKA SZCZEPANIAK-KROLL AGNIESZKA SZCZEPANIAK-KROLL BAMBERGER FAMILIE BAJERLEIN - IHR EINSATZ I N DIE KULTUR UND GESCHICHTE V O N POSEN Zuzammenfassung Die Familie Bajerlein stammt aus Bamberg, woher ihre Mitglieder im 18. Jahrhundert, zusammen mit der Welle der Ansiedler aus Oberfranken, nach Posen gekommen sind. Schon dritte Genaration Bajerlein wurde infolge der gemischten Ehen, der taglichen Kontakten mit den polnischen Nachbarn, anlichen Berufen, dergleichen Religion und demselben Wertsystem, assimiliert. Die Familie hatte einen groBen Beitrag zur Kultur von Posen. Ihre Mitglieder reprasentierten solche Lichtseiten wie: Arbeitsamkeit, Zuverlássigkeit, Wirtschaftlichkeit, mit denen heute die Posener identifiziert sind. Sie arbeiteten zuerst zum Besten Winiary - des Dorfs, auf dem sie lebten und dann, im Jahre 1925, ais Winiary an die Stadt angeschloBen wurden, für Posen. Um die Arbeit in der Landwirtschaft zu verbessern, führten Bajerlein die Neuigkeiten ein. Sie waren auch in den landwirtschaftlichen, kulturellen und religiosen Organisationen tátig. Im 20. Jahrhun­ dert, in den beiden Weltkriegen, kampften viele von ihnen für Polen. Bajerlein waren sehr zusammengelebte Familie, deren Mitglieder sich, besonders wahrend der 2. Weltkrieg, sehr stark unterstiitzten. Heutige Beierlein erinnern sich an ihren frankischen Wiirzeln, obwohl sie seit langem polonisiert sind. Sie meinen, dass die Abstammung ein interesantes Element ist, der sie gegentiber anderen Posener auszeichnet. A. S.-K. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/79a097f5a4c5e7540c541b8dc1623bf3.pdf 94b5897e170bdd3fd515e0833dfc84d9 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Barbarzyńca Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa licencyjna z Wydawcą Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo nieregularne Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5705 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2013 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5304 Title A name given to the resource Barbarzyńca Barbarzyńca 2013 nr 1(19) Description An account of the resource Barbarzyńca - pismo antropologiczne Barbarzyńca - pismo antropologiczne 2013 nr (1)19 Creator An entity primarily responsible for making the resource Wróblewski, Filip Publisher An entity responsible for making the resource available Stowarzyszenie Antropologiczne „Archipelagi Kultury” Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text recenzje 140 Wakacje z kominem Sztutowo I Stutthof to zbiór interesujących reportaży przygotowanych przez studentów etnologii, polonistyki oraz politologii Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu. Teksty, które składają się na niepozorną książeczkę, mają ogromną silę przekazu, bowiem pomysłodawcy projektu - pracownicy naukowi tegoż uniwersytetu - zdecydowali się świadomie zrezygnować z rosz­ czeń formy naukowej, będącej częstokroć barierą dla przeciętnego czytelnika. Zabieg ten opłacił się z nawiązką. Dzięki temu książka nie tylko zyskała na przystępności, lecz także za sprawą zmiany dyskursu nabrała miąższości i wy­ razistości rozpisywanej na liczne, często wykluczające się glosy, opowiadające Natalia Bloch, A n n a Weronika 0 skomplikowanej relacji między ludnością wioski położonej u nasady Mie­ Brzezińska (red.) rzei Wiślanej, burzliwą historią tego miejsca, a życiem codziennym w cieniu Błażej Warkocki, M a ł g o r z a t a obozowych kominów. W o s i ń s k a (współpraca) Warto wspomnieć, że ani dobór tematu, ani wybór miejsca nie jest dziełem Sztutowo I Stutthof. Gdzieś przypadku, ile raczej publikacja stanowi dowód wyjątkowej stanowczości pomiędzy plażą a obozem Wydawnictwo Naukowe 1 konsekwencji antropologów, szczególnie Anny Weroniki Brzezińskiej. Bo­ SCHOLAR, Warszawa 2013 wiem to właśnie ona stworzyła zespól badawczy w zależności od potrzeby i badanego zagadnienia składający się z etnologów, architektów, architektów krajobrazu, konserwatorów, czy archeologów, co było warunkiem przeprowadzenia regularnych i wyczerpujących badań monograficznych Żuław i Kociewia - ziem, z którymi Brzezińska jest rodzinnie związana. Nie będzie zatem tajemnicą, i Brzezińska takiej tajemnicy nie czyni, wskazując w licznych opracowaniach poświęconych temu regionowi, że jest to obszar jej najbliższy, heimat, ojczyzna z wyboru. Już to znamionuje szczególną znajomość opisywanej części Polski, a tym bardziej świadomość złożoności wystę­ pujących tam zjawisk społecznych i kulturowych, z którymi zapoznawano się podczas rokrocznych penetracji terenowych prowadzonych od 2008 roku. Ich celem była diagnoza stanu kultury regionalnej, ujmowanej szeroko i wieloaspektowo, tak pod względem demograficznym, historycznym, czy gospodarczym, jak z uwzględnieniem aspektów krajobrazu kulturowego, wielokulturowości, zmienności życia społecznego, przekształceń obyczajowo­ ści, czy wreszcie historii oralnej związanej z migracjami ludności wymuszonymi ostatnią wojną czy burzliwym okresem powojennym. Warto także podkreślić uczestnictwo w projekcie Małgorzaty Wosińskiej, zawodowo zaj­ mującej się tematyką w o j e n n ą - traumy i ludobójstwa. Wolno mniemać, iż właśnie ono zaważyło na ostatecznym charakterze i przebiegu przedsięwzięcia realizowanego we współpracy z Muzeum Stutthof w Sztutowie. Wspólne wysiłki mające na celu reorganizację polityki wystawienniczej zostały docenione przez środowisko muzealnicze, czego wyrazem było przyznanie przez Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego nagrody Sybilla w konkursie na Wydarzenie Muzealne Roku 2012. Zespół poznańskich antropologów, w oparciu o przeprowadzone badania terenowe, walnie przyczynił się do sformułowania zwycięskiego programu wystawienniczego. To właśnie burzliwe i tragiczne dzieje regionu zostały niejako podkreślone założeniem, funkcjonowaniem, a póź­ niej obecnością obozu koncentracyjnego KL Stutthof już pod postacią muzeum upamiętniającego poległych i ofiary. Właśnie tę złożoną zależność między pamięcią, tożsamością, martyrologią a prawem do normalnego życia obrali za przedmiot refleksji pomysłodawcy tomu. W dwóch obliczach jednego - jak mogłoby się wydawać - miejsca odnajdują redaktorzy soczewkę ogniskującą bolączki przecinających się torów zakrzepłej przeszłości i wartkiego nurtu teraźniejszości. Paradoks tego kurortu letniego polega na tym, iż codzienności opartej na rozrywce czy wypoczynku towarzyszy niechętnie przyjmowana obecność krematoryjnych kominów. Na Sztutowo I Stutthof, podobnie jak na opisywaną rzeczywistość, składa się wiele rozmaitych tematów, za nimi BARBARZYŃCA 1 (19) P019 �recenzje 141 zaś szereg często nieoczywistych punktów widzenia pociągających za sobą różne historie życiowe. Czasem lekkie, czasem na pierwszy rzut oka całkiem błahe i banalne, częściej jednak przepojone smutkiem, czy swoistą nostalgią za światem „sprzed" - sprzed wojny, obozu, wypędzenia, przesiedleń, komunizmu, chaosu doby transformacji, czy współczesności opowiadającej się za amnezją tego, co się działo na tym obszarze. W polowie jest to zasługa rzeczywistości jako takiej; w połowie to sprawka siedemnastu rozmaitych wrażliwości, osobowości i temperamen­ tów zachłannie chwytających się życia i świata. Na książkę składa się bowiem szesnaście reportaży poprzedzonych popularnonaukowym wstępem. Ten naddatek stanowi wartość dodaną wynikaj ącą ze spojrzenia z zewnątrz - nie z opisywanego świata. Właśnie czujne i przewrotne antropologiczne spojrzenie pozwoliło wydobyć senne ob­ razki nadmorskiej wioski z marazmu tego, co zostaje po sezonie, gdzie pozornie nic się nie dzieje i wydarzyć nie może. Pomocna w tym była również odrobina antropologicznej ironii, o którą zabiegał niedawno zmarły Czesław Robotycki, przestrzegając jednocześnie przed łatwą drogą wiodącą ku banałowi. Dystans ten widać nie tylko w dalekim od łatwowierności podejściu do podejmowanej tematyki, lecz również w jakże żartobliwym a przy tym niezbędnym traktowaniu siebie z przymrużeniem oka, o czym świadczą nie tylko arcykomiczne biogramy autorów wiodących prym w sztafecie między „balem pierwszoklasistów" a brakiem czasu wolnego. Najdobitniej widać to w zamykającym tom, metarefleksyjnym i autoironicznym tekście Małgorzaty Wosińskiej, od którego warto zacząć lekturę, gdyż w nienachalny sposób, przeglądowo pokazuje on, o czym właściwie traktuje książka. W trakcie czytania odbiorca raz po raz przekonuje się, że i na peryferiach, poza główną sceną życia publiczne­ go może się dziać bardzo wiele i nie jest to bynajmniej blade odbicie wielkiej polityki, lecz świat równoległy, równoważny co do znaczenia, jeśli nie ciekawszy. Zamknięto w nim wiedzę o tym, czym jest Polska, czym się stała, jaką chciała być, kto ją tworzy. Jeśli pozwolić sobie na wolne skojarzenia, to z jakiegoś powodu nasuwa się zbiór etiud filmowych Solidarność, Solidarność z 2005 roku, próbujący dopomnieć się o rzeczywistość prze­ słoniętą mitem wielkiej narracji. Dla mieszkańców Sztutowa takim mitem jest właśnie obóz ze swą przemożną, milczącą i niezatartą obecnością. Wbrew ich woli organizuje im życie. Najpożyteczniejszą rzeczą, jaką może zrobić czytelnik, to zdać się na los i przystąpić do lektury, wybierając na chybił trafił któryś z reportaży. Po pierwszym będą następne. Materiał zaprezentowany w książce ma bowiem nieliniowy charakter, to jakby wiele punktów widzenia starających się naświetlić niepoddający się łatwym klasyfikacjom obraz miejsca i sytuacji. Jest w tym coś z wrażliwości i zagadkowości Georgesa Pereca, bowiem z kolejnych rozdziałów czytelnik dowiaduje się, co stanowi o specyfice tej przestrzeni. Są to dawno temu zbu­ rzone dwory, domy i gospodarstwa, po których ślady zostały w pamięci żyjących mieszkańców Sztutowa, czy bolesne historie tęsknoty tych, którzy po wojnie zmuszeni zostali opuścić swoje „małe ojczyzny". To także pole przecinania się praktyk mniej lub bardziej codziennych - zwiedzania muzeum, wypoczynku i chodzenia na plażę, zamieszkiwania zabytkowych domów, sprzątania pieców krematoryjnych czy nielegalnego poszukiwania „skarbów", to jest pozostałości wojennych. Znaczna część zawartych w publikacji reportaży prezentuje wysoki poziom warsztatu pisarskiego oraz świado­ mości antropologicznej, przez co z powodzeniem można by je zestawiać z książkami Anny Bikont o Jedwabnem, Renaty Radlowskiej o mieszkańcach Nowej Huty, Adama Leszczyńskiego opisującego współczesną Afrykę, czy z pracą Mateusza Marczewskiego opowiadającą złożoności wykluczenia Aborygenów. Jak to w pracy zbiorowej, kilka tekstów nie osiąga tego poziomu, wydają się one niedopracowane koncepcyjnie lub narracyjnie. Drobiazg ten nie przesłania jednak zasadniczego tematu książki ani nie odbiera przyjemności płynącej z lektury. Za to zawód sprawia tekst otwierający tom. Umiejętności warsztatowych i dziennikarskiego obycia nie sposób odmówić Natalii Bloch, jednakże odmienna gatunkowo forma wstępu sytuującego się bliżej formy (popular­ nonaukowej, wydaje się nie korespondować z całością książki. Dzieje się tak za przyczyną wskazanego braku harmonii gatunkowej, lecz co ważniejsze, w przeciwieństwie do szesnastu reportaży tekst ten pozostaje suchą relacją teoretyczną. Jego autorka odmawia czytelnikom prawa zapoznania się z jej perspektywą oglądu rodzi­ mej rzeczywistości, oferując w zamian za to wyimki z własnego doświadczenia zaczerpniętego na innych kon­ tynentach. Szkoda, bo wzmiankowane Indie to jednak nie Polska, której badaniem zajmowała się także Bloch w ramach opisanego wcześniej projektu. Niewątpliwym pożytkiem płynącym z lektury tak przygotowanego wstępu jest systematyczna rekapitulacja tych strategii narracyjnych, jakich etnolog powinien unikać podczas l (19) P019 BARBARZYŃCA �recenzje 142 przygotowywania własnych tekstów i opracowań. I choć jest to nadzwyczaj przydatny zestaw przestróg, który powinien wejść do podręcznego przybornika zarówno dziennikarzy i antropologów, to jednak wskazana praca - ujmowana jako całość - pozostaje przełamana, w jakiś sposób niedomknięta. Co gorsza, tego wrażenia nie sposób nijak ułagodzić. Niewątpliwą zasługą pomysłodawców książki jest popularyzacja tematyki lokalnej, będąca przy tym próbą wy­ korzystania narzędzi krytycznych i konceptualizacyjnych oferowanych przez antropologię. To wreszcie udana próba popularyzacji tej dyscypliny naukowej. W moim przekonaniu Sztutowo I Stutthof stanowi interesujący i wart uwagi przykład realizacji postulatów antropologii zaangażowanej bez konieczności deklarowania i opo­ wiadania się za tą orientacją. Nie jest to być może praca konkluzywna, lecz nie takie też były zamierzenia jej po­ mysłodawców. Jak się wydaje, zależało im bardziej na dowodnym przedstawieniu wieloplaszczyznowości Żuław, jak również przedstawieniu powikłanych losów zamieszkujących je ludzi, czy przyjezdnych. Równie ciekawego przykładu otwarcia na szerokie grono czytelników nie znajduję w publikacjach antropologicznych ostatnich lat. Filip BARBARZYŃCA Wróblewski l (19) P019 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/669c9357aea0d196296dff703ac11283.pdf 34af708e2605346105f159cea23136d6 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Barbarzyńca Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa licencyjna z Wydawcą Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo nieregularne Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5675 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2009 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5275 Title A name given to the resource Barbarzyńca 2009 nr 2 (15) Proza Andrzeja Stasiuka Description An account of the resource Barbarzyńca - pismo antropologiczne Barbarzyńca - pismo antropologiczne 2009 nr 2 (15) Creator An entity primarily responsible for making the resource Solon, Kamil Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Stowarzyszenie Antropologiczne „Archipelagi Kultury” Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Kamila Solon Ur. w I 985 roku. Tegoroczna absolwentka wiedzy o kulturze na Wydziale Antropologii Literatur/ i Badań Kulturowych WP UJ. Interesuje się literaturą środkowoeuropejską, antropologicznymi teoriami tożsamości oraz obrazami prowincji w literaturze polskiej i zagranicznej. Obecnie pracuje w dziale promocji Krakowskich Szkot Artystycznych. Proza Andrzeja Stasiuka jako „podręcznik męskości"' - rzecz o tożsamości męskiej Andrzej Stasiuk jako znawca męskich spraw 2 O tożsamości męskiej i męskim obrazie rzeczywistości w prozie Andrzeja Sta­ siuka pisano wielokrotnie. J u ż od czasu swego debiutu Stasiuk był brany na warsztat przez krytyków, którzy z upodobaniem pod­ dawali jego prozę głębokim analizom pod ką­ tem relacji męsko-męskich i męsko-kobiecych. Jerzy Jarzębski w książce Apetyt na przemianę z 1997 r o k u , opisując „młodą" wówczas litera­ 1 Określenie Błażej a Warkockiego, por. B. Warkocki, Homo niewiadomo. Polska proza wobec odmienności, Warszawa 2007, s. 100. P (15) nn BARBARZYŃCA turę, nazwał prozę Stasiuka „literaturą o wy­ raźnie męskim podejściu do rzeczywistości ". Stawia ją obok prozy Jerzego Pilcha, M a r k a Jastrzębca-Mosakowskiego, Marka Kędzierskie­ go i Krzysztofa Myszkowskiego. Jest to miejsce bardzo szczególne, a t y m samym wiele mówiące o charakterze twórczości autora Jadąc do Babadag. L i d i a Burska nazwała go naj lepszym w naszej literaturze znawcą męskich spraw. A za męskie sprawy zaś „na ogół uważa się bunt ( . . . ) , niebezpieczne życie na krawędzi 2 Sic!, J. Jarzębski, Apetyt na przemianę. Notatki o prozie współczesnej, Znak, Kraków 1997, s. 177. �14 Kamila Solon oraz rozmaite egzystencjalne podróże do kresu po samowiedzę i samopotwierdzenie . skłonni myśleć o płci jako takiej, wskazał, że tożsamość odmieńca jest obecna w tekście bar­ dzo wyraźnie. Niewątpliwie takie książki jak Mury Hebro­ Istotna w kontekście męskiego bohatera jest jeszcze jedna kwestia - m i t biograficzny, który Stasiuk świadomie tworzy i który towarzyszył odbiorowi jego twórczości od samego począt­ k u . Paweł Dunin-Wąsowicz i Krzysztof Varga zamieścili w Parnasie bis notkę biograficzną A n ­ drzeja Stasiuka przedrukowaną z 17/18 n u m e r u „ b r u l i o n u " z 1991 roku. Czytamy tam: 3 nu, Biały \ru\, Dziewięć czy Przez rzekg mogą wręcz uchodzić za podręcznikowe przykłady konstruowania męskiej tożsamości i męskiego obrazu świata. Budowanie przez Stasiuka świa­ ta fikcji poprzez pryzmat spojrzenia mężczyzny jest swoistym dopełnieniem oraz domknięciem jego prozy. Bohaterowie jego powieści są i n ­ dywidualistami doświadczającymi spełnienia w podróży l u b swobodnej wędrówce, niepokor­ n y m i jednostkami silnie odczuwającymi swo­ je istnienie, znajdującymi ukojenie w pamięci i przeszłości. D o niepodważalnych przymiotów męskości bohaterów prozy Stasiuka należy też jazda obowiązkowo zdezelowanym samocho­ dem w stanie unoienia dżinem l u b brandy Według krytyków pisarz stara sie ukazać ze uduchowione sooirzeme na świat ooszukiwanie filozofii życia wvbui ała emoćionalność to cechy charakterystyczne dla mężczyzn Stad i u z nrowadzi nrosta n W a do w n i o s k i , ze noszu Andrzej „Świnia" Stasiuk (...) ukończył szko­ łę podstawową. Wyrzucony kolejno z liceum, technikum oraz zasadniczej szkoły zawodowej. Po półrocznym pobycie w armii otrzymał sto­ pień kaprala i przepustkę, z której nie powró­ cił. Skazany za dezercję (art. 303 parag. 3 k.k.) i osadzony w więzieniu wojskowym w Płotach. Wyrzucony stamtąd za rozkładanie dyscypli­ ny wojskowej ( . . . ) . Resztę wyroku odsiedział w „cywilnym" zakładzie karnym . 4 kiwanie tożsamości i dvlematv eaz^tencalne Stasi 7 nnm n n knrzvnisniewswoLnrozietvlkomeLv n r J L J i r e f l e k i kobiet nie r n i L J ś z , f f , f , ° mieszczą się w iiterackicn zainteresowań autora, wymienione powieści dostarczają także Dogatego materiału do badania problemu tożsamości ąueerowej, cnociazby dzięKi Konstrukcji taKicn postaci jak Wasyl tfandurko czy Maria -L Murów Hebronu. Szczegółową analizę tego zagadnienia przeprowadził Błażej Warkocki w pracy Homo y ] f 6 O d Murów Hebronu zaczyna się mitologizowanie Stasiukowej biografii, a i on sam ją ulepsza i konstruuje na nowo, przy okazji ją „umetafizyczniając" . Według, próbą uwolnienia się od stereotypowego postrzegania biografii pisarza jest jego „autobiografia intelektualna": 7 Stasiuk łamie własny m i t o czadowym życio­ rysie. Wojsko, dezercja, samobój, więzienie - jakie to przewidywalne. Za to i m mniej ciekawe rzeczy opisywał, t y m bardziej re­ chotałem podczas lektury tej książki. Stasiuk banalista! czyli biorącej w nawias to, co zwykle byliśmy 3 L . Burska, Sprawy męskie i nie, „Teksty Drugie" 1996, A. Nasiłowska, Rzeka wątpliwości, 1997, nr 4, s. 53. 5 B. Warkocki, op. cit., s. 91-132. 6 P. Dunin-Wąsowicz, Parnas Bis. Słownik literatury urodzonej po 1960 roku, wyd. I I I , Lampa, Warszawa 1998, nr 5, s. 34. 4 8 „Nowe Książki" s. 186. 7 Por. B. Warkocki, op. cit., s. 100. 8 A. Stasiuk, Jak zostałem pisarzem. Próba autobiografii intelektualnej, Czarne, Wołowiec 1998, notka na okładce. BARBARZYŃCA ł (15) P009 �15 Proza Andrzeja Stasiuka jako „podręcznik męskości"... Stasiuk bawi się z czytelnikiem p e w n y m i konwencjami, ale wydaje się świadomy tego, że próba złamania „czadowego" życiorysu to b u ­ dowanie m i t u kolejnego, t y m razem życiorysu, pozornie, banalnego. Podobny m i t męskości j a k u Stasiuka towarzy­ szył recepcji prozy Marka Nowakowskiego oraz Marka Hłaski. Zresztą nie sposób nie przyznać, że tych trzech prozaików łączą pewne cechy wspólne. M o ż n a podciągnąć ich pod wspólny m i a n o w n i k , którym jest opisywanie świata pery­ feryjnego i niebezpiecznego, tworzenie sylwetek mężczyzn posiadających własny kodeks warto­ ści, daleki od kodeksu drobnomieszczańskiego. Bohaterowie tej prozy może i są wykolej eńcami, włóczęgami, ale łączy ich więź i solidar­ ność. Wspólnie doświadczają poczucia absurdal­ ności świata i wyruszają w wędrówkę, aby leźć odpowiedź na dręczące ich pytania. Jednak szczególne podobieństwo zachodzi pomiędzy Stasiukiem a Hłaską. Stasiuk sam dostrzega to podobieństwo edyz na okładce pierwszego wydania zbioru ooowiadań Przez rzekę ooowia dań o mocnym ładunku" męskości znaiduie sie zdiecie nisarza stylizowanego na wizerunek antora PierLzeao kroku w chmurach Być może ,est to samodzielna ironiczna nróha wnisania sie w poczet twórców t z w prozy męskiej Warto zwrócić u w a g ę na jeszcze jedną kwe­ stię łączącą obu autorów. U H ł a s k i akcja dzieje się prawie wyłącznie w środowisku męskim. Kobieta, jeśli się j u ż pojawia, służy u w y p u k l e ­ n i u ogromnej przepaści, która oddziela dwa światy płci, oraz w y o l b r z y m i e n i u męskich atry­ b u t ó w r e p r e z e n t o w a n y c h przez bohaterów. Wydawać by się mogło, że w świecie całkowicie 9 Por. P. Radola, Związki Marka Hłaski, męshp-męshie w twórczości http://www.marekhlasko.republika.pl/ index2.htm. 10 11 z d o m i n o w a n y m przez m ę ż c z y z n , a pozba­ w i o n y m kobiet, p o w i n n a w końcu ujawnić się pewna l u k a , pewne niedopełnienie męskości w swojej istocie . W prozie H ł a s k i nie m a na to miejsca. W opowiadaniu Baza widać w y ­ raźnie, że kobiecość spełnia rolę dezorgani­ zującą - Rysiek się żeni i nie m o ż e wyjeżdżać w kursy . Wprowadzenie elementu kobiecego wprowadza chaos w doskonale funkcjonujący świat męski. 9 10 Podobną sytuację odnajdujemy w Białym kruku. Jeden z bohaterów - Gąsior, „yappis z teczką i butach za m i l i o n " , musi okłamać swoją żonę, aby ta nie udaremniła jego wyprawy w góry: 1 1 - C o powiedziałeś żonie? (...) - N i c szczególnego. Powiedziałem, że jestem zmęczony i chcę wyjechać na parę dni. W góry. Mamy w górach znajomych. - G d z i e ś tutaj? - Nie, za Przemyślem. - Nie mogłeś powiedzieć jej prawdy? - Jakiej prawdy? Że jadę się bawić w partyzan­ ta? Wasyl, bądź poważny. D i a l o g ten pokazuje wyraźnie, że w świat męskich spraw kobieta nie ma wstępu, co więcej, że przestrzeń męska jest o wiele ciekawsza niż przestrzeń kobiety, a przynajmniej żony Gąsiora, która ogląda w telewizorze „niusy" ze wschodu lub czyta Wizjonera z Kentucky, podczas gdy jej m ą ż próbuje odnaleźć sens swojego życia gdzieś wysoko w górach . Jak ujęła to L i d i a Burska, bohaterów Białego kruka 12 12 Por. wypowiedź Jana Błońskiego z recenzji Białego kruka: „O kobietach, tym wypoczynku wojownika, w Białym kruku niewiele. Istnieją, owszem, jako Ibid. obsesja, lup i kubeł na spermę..., ale same przebywają A. Stasiuk, Biały kruk, Czarne, Wołowiec 2002, s. 28. w świecie trosk domowych i porad zdrowotnych, mętnej duchowości (...) i telewizyjnych seriali (...). Jak widać, l (15) P009 BARBARZYŃCA �16 Kamila Solon wkurza ( . . . ) , że czekają na nich od dawna gotowe role społeczne i nudna, męcząca jednostajność czynności codziennych, od których trudno się uwolnić, bo każdy odlot od rutyny, każde święto chłopców zwykle profanuje jakaś żona . (...) Po to tu przyjechaliśmy, żeby przestać żar­ tować, żeby nareszcie przestać żartować, żeby zeskrobać to gówno żartów i rozchodzenia się do domów, gdy kończy się piwo, gdy kończy się wódka, herbata... 16 13 Gąsiorowi, Małemu i narratorowi, przynaj­ mniej na początku, w y d a w a ł o się, że jest to zwykła „wakacyjna" wyprawa, a nie wędrówka w poszukiwaniu czegoś, co ukonstytuuje ich życie . N i e sądzili, że Wasyl Bandurko i Kostek mają własne ukryte zamiary. Bandurko szedł w przekonaniu, że t y m , co nada sens jego życiu, będzie śmierć, natomiast Kostek wierzył, że jest to wyprawa po „krew do serca", umożliwiającą m u ucieczkę od dorosłego życia, które według niego jest tylko pozorem wolności . Obydwaj chcieli ocalić wszystkich uczestników przed pro14 15 codziennego życia konsumpcii i staenacii praeneli zapoczątkować proces poszukiwania własnego i a" Narrator poznaie prawdę dopiero w momencie kiedy musi ucie k a ć z K o s t k i e m przed strażą graniczną: Czy ty naprawdę nie wiedziałeś, co robisz, wy­ bierając się w te zasrane góry? Czy naprawdę byłeś takim idiotą? Myślałeś, że trzydziesto­ letni faceci jadą na obóz wędrowny bratać się z naturą i tropić zwierzynę płową i drapież­ ną? Przecież to absurd! Naprawdę myślałeś, że poskaczemy po górach, wyślemy kartki do rodziny, a na koniec pstrykniemy sobie zdjęcie. Stasiuk ukazuje swojego bohatera jako z n u ­ dzonego już codzienną monotonią mężczyznę, który pragnie znaleźć cel swojego życia. Kostek nie wie jeszcze, że wyprawa zakończy się klę­ ską i że m i t solidarności męskiej grupy nie tyle ulegnie kompromitacji, ile w ogóle straci rację bytu. Wspólnota mężczyzn, tak często opisywana przez Stasiuka, doczekała się już swoistej idealizacji, dzięki nieustannemu podkreślaniu braterstwa, jedności i odpowiedzialności za każdego jej człon­ ka. Wynika to, jak twierdzi Błażej Warkocki, po­ wołując się na koncepcję Eve Kosofsky Sedgwick, z „pragnienia homospołecznego" - pisarz pragnie być piewcą i wyrazicielem męskiego stylu życia, pragnie znaleźć się w społecznym i symbolicznym kręgu wraz z innymi mężczyznami . M i m o to wydaje się, że ta męska wspólnota to piękny mit, który niewiele ma wspólnego z rzeczywistością jak pokazuje to zakończenie Białego \ru\a. Sam Sta­ siuk mówi zresztą o Białym \ru\u, że jest to książka o infantylnej mitologii chłopackiei" . Pisarz wv stawia męska przyiaźń na wielka p r ó b ę - w obliczu niebezpieczeństwa strachu bólu i zagrożenia każ­ dy z bohaterów myśl, tylko o sobie a drug, człowiek jest m u potrzebny po to, by przeżyć. 17 18 jeśli nie sam Stasiuk to jego powieściowe uniwersum jest 15 Ibid., s. 47. światem prawdziwego mac ho... Feministki, obudźcie się 16 A. Stasiuk, op. cit., s. 83-84. i podrapcie go dotkliwie, zamiast występować wspólnie na 17 B. Warkocki, op. cit., s. 94. wieczorach autorskich!". J. Błoński, Stasiuk u natury bram, 18 Wywiad z A. Stasiukiem Mar, czyli stany „Tygodnik Powszechny" 1995, nr 19. człowieczeństwa 13 L . Burska, op. cit., s. 35. 1 4 S. Niewczas, Pielgrzymia w: S. Bereś, Historia literatury polskiej w rozmowach. XX-XXI do sanktuarium tożsamości, wiek, W A B . Warszawa 2002, s. 408. „Polonistyka" 2006, nr 6, s. 47. BARBARZYŃCA ł (15) P009 �17 Proza Andrzeja Stasiuka jako „podręcznik męskości"... Mury Hebronu jako inicjacja w męskość Prawdziwą mitologię i realizację odwiecz­ nych opowieści o męskiej inicjacji znajdziemy w Murach Hebronu, czyli powieści, od której za­ częła się archetypiczna wędrówka po obszarach męskiej tożsamości. Wędrówka iście piekielna, bo debiut Stasiuka przypomina to, o czym pisze Robert Bly w Żelaznym Janie - katabazę, czyli upadek, pierwszy etap duchowej drogi m ę ż który zostaje ze wszystkiego ograbiony i musi zmierzyć się ze swoimi słabościami i ogra­ niczeniami . Bohater Murów Hebronu, więzień odbywający karę za dezercję zstępuje na samo dno swojego jestestwa, gdzie nie ma nic prócz bólu apatii i tęsknoty To iego nowa topografia istnienia, ledyne co m u nozostaie to on sam a właściwie"jego d a ł o : 19 20 Prawa noga. Lewa noga. Prawa noga. Przynio­ słem tutaj wszystko, co miałem, i jestem, wciąż jestem. Samowystarczalny . 21 uregulowana kontrola ciała jest podstawowym środkiem utrzymania ciągłości biograficznej i tożsamości, ale jednocześnie sprawia, że „ja" jest prawie cały czas na widoku w tym sensie, iż jest ucieleśnione. 25 Bohater jest więc nagi i całkiem bezbronny, czuje się rozbity, czuje też, że jego oczy, uszy, dłonie, nos tracą swoją rolę i są zupełnie niepo­ trzebne. Dopiero wraz z m o m e n t e m podążania w stronę tytułowych murów H e b r o n u następuje powolne scalanie jego ciała, które tożsame jest z p o n o w n y m scalaniem jego osobowości. Ten moment, kiedy mężczyzna rodzi się na nowo, jest według Blya najważniejszym etapem jego duchowego r o z w o j u . 26 Bohater odbył w więzieniu swoisty obrzęd przejścia i rozpoczął nowe życie - brutalne, peł­ ne agresji, przemocy i rywalizacji. Najlepiej od­ dają to słowa starego więźnia, który w Opowieści jednej nocy przejmuje na chwilę rolę narratora całej powieści i opowiada młodszemu więźniowi - naszemu bohaterowi - o swoim życiu. Zwraca się do niego: Wziąłem wszystko, co m i było potrzebne. Mój worek ze skóry, a w n i m mięso i flaki, które przelewają się miarowo, kiedy stąpam . Nie dygaj, nic nie dygaj, małolat. Puszka jak puszka, ani lepsza, ani gorsza. Nie dygaj, nie myśl sobie, że to pączki u cioci. Pączki u cioci się skończyły, tam, na sali, kiedy słuchałeś wy­ roku. Już tam powinieneś wiedzieć, że cię nie ma, że jest ktoś inny. Umarł król, niech żyje król. Kumasz? 22 Uginam się pod ciężarem mięsa i k r w i . 23 Świadomość bohatera zamknięta jest w jego ciele, które t y m razem odmawia m u posłuszeń­ stwa. J a " bohatera nie czuje się w n i m bezpiecz­ n i e , nie ufa m u , obserwuje je i intensywnie wsłuchuje się w „bulgotanie k r w i " i „szelest mięśni". Jak pisze Giddens, 24 1 9 R. Bly, Żelazny Jan. Rzecz o mężczyznach, tłum. J. Tittenbrun, Rebis, Poznań 1993. 27 Stary więzień objaśnia reguły nowego życia, reguły męskości, których bohater będzie musiał przestrzegać, jeśli chce uczestniczyć w w i ę - 24 Goffmann nazywa to „wrażeniem normalności". 25 A. Giddens, Nowoczesności tożsamość, tłum. A. 2 0 B. Warkocki, op. cit., s. 100. Szulżycka, PWN, Warszawa 2007, s. 81. 21 A. Stasiuk, Mury Hebronu, Czarne, Wołowiec 2001, s. 5. 26 Por. co o tym pisze Warkocki, op. cit., s. 102. 22 Ibid., s. 5. 2 7 A. Stasiuk, Mury. ..,op. 23 Ibid, i. 6. I (15) P009 BARBARZYŃCA cit., s. 33. �18 Kamila Solon FOT. KATARZYNA ZAWADA, ziennej wspólnocie. Sam bohater podczas m o ­ nologu więźnia milczy, ale jego obecność jest znakomicie wyczuwalna dzięki l i c z n y m z w r o ­ t o m opowiadacza do jego osoby. T o milczenie m o ż e być w y r a ź n y m symptomem pozwalają­ cym z a u w a ż y ć pewne pęknięcie w b u d o w a n i u męskiej tożsamości. Warkocki, powołując się na badania Julii Kristevej nazywa ten stan „milobecnością" - p o d m i o t nie m o ż e nic wy­ artykułować, wydusić z siebie ani słowa. Tylko HTTP://KATARZYNA-ZAWADA.COM jeden jedyny raz u j a w n i a swoją obecność sam, poprzez gwałtowną reakcję na opisywaną przez więźnia scenę zbiorowego gwałtu („Widzę, że ci się to średnio p o d o b a " - m ó w i do niego opowiadacz). Metafory przerywania m i l c z e ­ nia, mówienia w ł a s n y m głosem, odzyskiwania w ł a s n e g o głosu, które o z n a c z a j ą wyjście ze sztywnych ram narzuconych przez społeczeń­ stwo, są zazwyczaj przypisywane dyskursowi feministycznemu, tutaj natomiast z a u w a ż a m y 28 Ibid., i. 122. BAR8ARZVNCA P (15) P009 �19 Proza Andrzeja Stasiuka jako „podręcznik męskości". przełamanie tego m o d e l u . Wydaje się, że Sta­ siuk specjalnie igra z „efektem kobiety" właśnie poprzez specyficzną konstrukcję p o d m i o t u . Bohater nie akceptuje do końca reguł rządzą­ cych męskim światem. W t y m kontekście zna­ czące m o ż e być ostatnie opowiadanie w tomie. Bohater przemierza celę w z d ł u ż i wszerz, m o ­ notonnie i m i a r o w o odliczając k r o k i , by w koń­ cu udać się w k i e r u n k u H e b r o n u , biblijnego miejsca, gdzie ukojenie z n a j d o w a l i wszyscy więźniowie: rośnięte do nadnaturalnych rozmiarów. Nie­ toperz kierowany zachciankami facetów. (...) Zaciąga się głęboko, zapominając na chwilę o pogardzie. Przymyka powieki o niewiary­ godnie długich rzęsach. Spomiędzy wybitych zębów snuje się cienka smuga szarego d y m u . 32 Cwel z Murów Hebronu przypomina abiekt Kristevej, czyli nie obiekt ani subiekt. Tomasz Kitliński proponuje, aby abiekt przetłumaczyć na język polski jako „pomiot", co wskazuje na podmiot, a raczej balansowanie na jego granicy . Jego obecność jest wypierana, drażni, powoduje rozdarcie „normalnego" świata. Abiekt 33 Gdy mijał tysięczny kilometr, obejrzał się za siebie i zobaczył klawisza myszkującego w celi. Klawisza chodzącego w kółko i w kółko w na­ dziei, że za którymś zwrotem odnajdzie szcze­ linę, którą wydostał się więzień. Lecz jego to już nie dotyczyło, bo na horyzoncie bielały mury Hebronu . nie jest w pełni ani przedmiotem, ani podmio­ tem ( . . . ) . Stanowi on jednak obszar podmioto­ wości, gdzie gromadzi się to, co nieakceptowane społecznie: nieczystość, nikczemność, ohyda. Wzbudza tyleż wstręt, co fascynację. W życiu społecznym to w obiekcie ogniskuje się niena­ wiść i przemoc . 29 N i e oznacza to, że bohater ucieka przed swo­ ją męską tożsamością, ale przed więzieniem, któ­ re, paradoksalnie, może tej tożsamości zagrażać. Reakcja na scenę gwałtu jest wiele mówiąca mężczyzna został t a m potraktowany przedmio­ towo, został wykorzystany i zhańbiony, do końca swego pobytu w więzieniu skazany na szykany i pełnienie roli kozła ofiarnego . Staje się ob­ cym, podrzutkiem, kimś balansującym między tożsamością mężczyzny a tożsamością kobiety. Kimś t a k i m jest Maria - więzień. Jego tożsamość psychiczna i fizyczna zostaje zawieszona, to t y l ­ ko kobiece imię i bezużyteczny penis" N i e przypomina nawet człowieka. 30 31 Ciało chude, nieproporcjonalnie długie. Szma­ ciana lalka skąpo wypchana trocinami. Skulona i czujna. Wsłuchana w mruknięcia mężczyzn. Odgłosy wściekłości albo pożądania. Uszy roz­ 34 Abiekt musi być ciągle usuwany, gdyż ina­ czej męska tożsamość może ulec dezintegracji. Szczególną uwagę na ten problem zwraca E l i ­ zabeth Badinter. Z a u w a ż a , że osobowość dzi­ siejszego mężczyzny jest zachwiana, ponieważ w w y n i k u rewolucji feministycznej stracił swoją dominującą pozycję, a raczej pozwolił, aby na tej samej pozycji obok niego znalazła się k o ­ bieta. Sprawiło to, że jego męskość stanęła pod znakiem zapytania i że razem z kobietą „stali się bliźniętami różnej płci. Zagubiony, często sfrustrowany, potrzebuje coraz więcej czasu, aby przełamać kryzys tożsamości, gdyż zdaje sobie że zniewieściały" mężczyzna jest dużo bardziei represjonowany m z kobieta o męskich cechach charakteru. 29 Ibid., s. 149. 32 Ibid, s. 17. 3 0 W znaczeniu Girardowskim. 33 Por. B. Warkocki, op. cit., s. 114. 31 Ibid, i. 17. 34 Cyt. za B. Warkocki, op. cit., s. 115. P (15) nn BARBARZYŃCA �20 Kamila Solon W poszukiwaniu abiektu Ta granica tożsamości, zarysowana przez f i ­ gurę cwela jest obecna nie tylko w Murach Hebro­ nu, ale także w innych utworach Stasiuka, takich ]ak Dziewięć, Biały kru\ czy Przez rzeknę. Błażej Warkocki szuka szczelin w tożsamości męskiego bohatera w jego ciele, a mówiąc prościej, w ob­ jawach zniewieścienia, które są śladem abiektu. Wskazuje, iż najczęstszym śladem zniewieście­ nia, poj awiaj ącym się w tekstach Stasiuka, są dłu­ gie włosy, które charakteryzują pojawiające się poboczne postacie. Porównajmy kilka opisów: Nawet Wasyl Bandurko wymknął się na chwilę. Rozmawiał z jakimś chłopaczkiem o długich fa­ lujących włosach. Przez te włosy nie widziałem jego twarzy, lecz tylko jego dłoń, którą podnosił papierosa, szczupłą, białą, dziewczęcą . 35 Koleś nie podniósł głowy. Dwa pasma ciemnych włosów sięgały prawie do kolan . 36 licznej przemocy, która stawia ich w pozycji kozła ofiarnego z Murów Hebronu. To jest właśnie owe niszczę go, jak w przypadku M a r i i nie abiektu . 39 W nieco innej sytuacji jest Wasyl Bandurko, główny bohater Białego kruka, choć też reprezen­ tuje Innego, Obcego. O tym, że jest homoseksuali­ stą, dowiadujemy się już na początku powieści: Ja mam trzydzieści dwa lata, byłem pianistą i pederastą, potem czytałem książki i chodzi­ łem po ulicach, i wierzyłem, że jestem obrazem i podobieństwem . 40 Wasyl, przywódca całej grupy i pomysłodaw­ ca wyprawy, dołączył do nich na samym końcu. Był inny niż reszta, uczył się w liceum, pochodził z bogatego d o m u , jego matka była artystką pla­ styczką. Budził zdziwienie grupy, gdy pił w i n o , podczas gdy wszyscy raczyli się t a n i m p i w e m . Bardzo chciał dołączyć do grupy i był w stanie zrobić wiele, aby to osiągnąć. Początkowo trak­ towany pogardliwie, z czasem stał się częścią męskiej grupy. Od strony Krugera podszedł długowłosy chło­ pak o szarej wynędzniałej twarzy. Trzymał przy sobie kartonik z nagryzmolonym napisem, że jest chory, prosi o wsparcie, bardzo dziękuje, czyli to, co zawsze . A potem Wasyl usiadł, opierając się o poduszki, a my obsiedliśmy łóżko, po raz pierwszy two­ rząc ten krąg, o którym później myśleliśmy, że jest nierozerwalny . 41 37 Nie wiadomo, skąd pojawił się ten chudy facet. Po prostu wyszedł zza pleców Bolka i stanął przy biurku. Miał na sobie obcisłe dżinsy i żółty podkoszulek. Długie szare włosy zasłaniały m u twarz i Bolek nie mógł odgadnąć jego wieku . 38 Warto przypomnieć tutaj tytuł powieści - Biały kruk, - corvus corax albus - to odmieniec silniejszy od pozostałych; nie ma wątpliwości, że tytuł wskazuje na osobę Bandurki. Białego kruka zauważył narrator, który tłumaczy Małemu: Był biały jak śnieg. I duży. Kruk. Cowus corax. Zjada wszystko. Nie kracze. To wrony kraczą. To mógłby być zwyczajny albinos. Ale inne po- Wszyscy bohaterowie są do siebie podobni, nie mają i m i o n i przeważnie milczą. Ale co najważ­ niejsze, zawsze są obiektem fizycznej lub symbo- 3 5 A. Stasiuk, Biały kruk, op. cit., s. 172. 3 9 B. Warkocki, op. cit., s. 118. 36 Ibid., s. 210. 4 0 A. Stasiuk Biały kruk, op. cit., s. 28. 41 Ibid., s. 60. 3 7 A. Stasiuk, Przez rzekę, Czarne, Wołowiec 2001, s. 136. 38 A. Stasiuk, Dziewięć, Czarne, Wołowiec 2003, s. 118. BARBARZYŃCA ł (15) P009 �21 Proza Andrzeja Stasiuka jako „podręcznik męskości"... winny go zadziobać lub odpędzić... chyba, że jest najsilniejszy ze wszystkich . 42 Wasyl jest najsilniejszy z całej grupy i może właśnie dlatego został kozłem ofiarnym - ginie z ręki jednego ze swoich przyjaciół, Kostka. Toż­ samość męskiej grupy została w pewien sposób ocalona, ale męska wspólnota już nie. zuje sposób myślenia mężczyzny - czyli Ciała oraz kobiety - czyli Duszy. Dusza wypomina mu, że nigdy jej nie słuchał i że całkiem o niej zapomniał, bo zajęty był swoimi bandyckimi wy­ padami na Zachód. Kiedy martwy przyznaje, że faktycznie niewiele o niej myślał, ta odpowiada: Bo słuchałeś swoich zasranych basowych gło­ śników. Też zresztą kradzionych . 45 Wolałbyś pewnie, żeby dusza była chłopem. Kradlibyście wtedy i jeździli z czystym sumie­ niem, a on, twój dusz, za przeproszeniem, ko­ chałby te wszystkie pojazdy, tak samo jak ty . To państwo mężczyzn, kobiety wstępu nie mają... Psychika mężczyzny, jego problemy i sposób życia ukazane są poprzez uwydatnienie przepa­ ści dzielącej dwa światy płci. Jak stwierdza Anna Nasiłowska, tylko w jednej sytuacji „ja" bohatera uzyskuje swoją ostrość: wobec kobiety . Kamila Budrowska pisze, że w prozie Stasiuka kobiety i mężczyzn dzieli dosłownie wszystko: czas, emocjonalność, praca i przestrzeń . Rozdźwięk ten obrazowo ukazuje dialog Duszy i Ciała z Nocy, 43 44 czyli słowiańsko-germańskiej tragifarsy medycznej. Świat opisywany w Nocy, jak twierdzi Chór, zrobił się dziwny, bo opiera się na dziwnej sym­ biozie: na Wschód podążają auta i brylanty, a na Zachód płuca i wątroby. I w t y m właśnie egzo­ tycznym świecie „ruski" mężczyzna, który od dawien dawna jeździł na Zachód, by kraść auta, złoto, srebro oraz przywozić dla swoich kobiet sukienki i perfumy, zostaje pewnego razu za¬ strzelony przez Niemca, któremu włamał się do sklepu jubilerskiego, by ukraść brylanty. Podczas gdy towarzysze zabitego piją wódkę nad jego trumną, Dusza z całych sił dobija się do niego, stara się z n i m porozmawiać i chociaż po śmierci przekonać eo że postępował źle za życia Nawiażuje się ciekawy dialog, który znakomicie obra­ 42 Ibid. 4 3 A. Nasiłowska, Rzeka wątpliwości, 44 K. Budrowska, Kobieta i stereotypy, Trans Humana, op. cit., s. 53. Kraków 2000. I (15) P009 BARBARZYŃCA 46 Ten dwugłos Duszy i Ciała odzwierciedla cał­ kowite rozdzielenie sfery myślenia i odczuwania kobiety i mężczyzny. Są oni podobni do dwóch gór, które nigdy się nie zejdą. Mężczyźni prowa­ dzą inne życie, z daleka od domowego ogniska. Wciąż udają się w niebezpieczną podróż, a po­ trzeby kobiet są tak naprawdę jedynie pretekstem do tego, by wyjeżdżać i kraść. Kobiety są i m po­ trzebne jako wytłumaczenie pozornie niezbęd­ nych prezentów, takich jak biżuteria i sukienki. Muszą być wierne jak pies lub j a k . . . samochód. Kobiety wciąż mają przypisaną jedną rolę. Stanowią opokę d o m u , fundament stabilności i bezpieczeństwa rodziny. D o ich obowiązków od zawsze należało zajmowanie się dziećmi, czyn­ ności porządkowe oraz karmienie zwierząt. Po­ ruszaj ą się wciąż po znanym sobie terenie - d o m , podwórze, kościół. Ograniczony do k i l k u stałych miejsc i zajęć świat kobiecy zostaje odarty z ta­ jemnicy, a przez to odrzucany przez mężczyzn jako nudny, nieatrakcyjny. Stąd kobiety czują się osamotnione z podwójną siłą bo same musza bo­ rykać się z codziennymi problemami. W Opowie- 45 A. Stasiuk, Noc, Czarne, Wołowiec 2005, s. 25. 4 6 Ibid, s.30. �22 Kamila Solon setach galicyjskich mężczyźni także często opusz­ czali swoje żony, wyjeżdżając na sezonowe prace, które jeszcze często się przedłużały o kilka d n i z powodu knajpianych libacji z dużą ilością al­ koholu. Kłótnie z mężami, narzekanie na własny los - karę bożą i niezadowolenie z życia są wyra­ zem niezgody na niezależność męskiego świata. Ale oschłość mężów wobec swoich żon, ich kry­ tyczny lub obojętny do nich stosunek mogą mieć swoje uzasadnienie - być może wdzieranie się kobiecych wartości do ich życia budzi sprzeciw i lęk przed utraceniem męskiej tożsamości . 47 M ę ż c z y z n a w Opowieściach galicyjskich to typ brutalnego „wiejskiego" macho, któremu się na wszystko pozwala i którego uczynki się usprawiedliwia. „ C h ł o p to chłop" - mówi Babka ze spokojem o swoim zięciu Czesku, oglądając połamane sprzęty i stół podziurawiony siekierą. Przyzwyczaiła się j u ż nawet do tego, że nieraz w zimie musi biec kilometr przez zaspy, aby schronić się przed n i m u sąsiadów. Sąsiedzi też j u ż do tego przywykli, czasem tylko, kiedy Czesiek za Babką pobiegnie, szczują gQ psem dla świętego spokoju. A l e nawet on wpisuje się w ustalony schemat zachowań i m o n o t o n i i : [Czesiek] miał czterdziestkę. W tym wieku nie zmienia się przyzwyczajeń: pracuje, pije, bije, śpi przewidywalność jest warunkiem bezpieczeństwa . 48 D o b i t n y m podsumowaniem tożsamości męż­ czyzny są słowa Babki wypowiedziane po poża­ rze jej domostwa: Gdy wszystko ostygło, dzień albo dwa później, Babka, brodząc po kostki w grząskim i chrzęsz­ czącym pogorzelisku, rozgrzebywała kijem węgle. Nie przetrwało nic, nie miała przecież srebra ani złota. Nawet żelazne garnki zyskały 4 7 Por. K. Budrowska, op. cit. 48 A. Stasiuk, Opowieści galicyjskie, Czarne, Wołowiec kruchą strukturę minerałów. I ona sama wyglą­ dała tak, jak gdyby ją dosięgną! ogień - czarna, wątła, postrzępiona. Grzebała swoim kijem i mruczała: - Pan Bóg jest chłopem, Pan Bóg jest chłopem . 49 Postać Babki ma w sobie pierwotną kobiecą siłę; m i m o tragiczności swego istnienia, próbuje znaleźć uzasadnienie wszelkich zdarzeń. Pożar, który pochłonął wszystko, co udało jej się zgro­ madzić przez wiele lat, tłumaczyła bezwzględ­ nością i brakiem litości Boga, którego utożsamiła z mężczyzną, gdyż tylko od mężczyzn nigdy nie doświadczyła ani dobrego słowa, ani gestu, a t y l ­ ko cierpienia i rozczarowanie. A u t o r Murów Hebronu opisuje kobiety dość stereotypowo, ukazuje je nie tylko w roli żon, ko­ chanek i matek uwikłanych w zwykłą codzien­ ność i własną biologię, ale - co gorsza - cza­ sem traktuje je jako przedmioty l u b zwierzęta. W Białym kruku kobietę można kupić, zmusić do prostytucji lub wystawić na klatkę schodową. Jednocześnie kobiety są zawsze z boku, na mar­ ginesie opisywanej rzeczywistości. Zdarza się także, że nawet ich status ontologiczny zostaje podważony. Tak dzieje się na przykład w Przez rzekę gdzie jedna z bohaterek Z u l a Egipt praw­ dopodobnie w ogóle nie istnieje lecz jest tylko wytworem męskiej wyobraźni i fantazmatem. Narrator najczęściej postrzega płeć piękną po­ przez jej seksualną rolę. Mężczyźni w prozie Sta­ siuka rzadko zwracają uwagę na charakter i osobo­ wość kobiety, opisuj ą j ą stereotypowo - wymieniaj ą uwagi dotyczące kształtu biustów, pośladków czy ud. Cielesność jawi się tutaj jako jedyny aspekt kobiecości. Kobieta jest zmuszana do uległości i zaspokajania męskiego pożądania, sama nie może wymagać nic w zamian. Faza zdobywania kochan­ ki jest dla bohaterów najważniejsza. Towarzyszą 4 9 Ibid., s. 76. 2001, s. 73. BARBARZYŃCA ł (15) P009 �23 Proza Andrzeja Stasiuka jako „podręcznik męskości". jej ekscytacja, podniecenie i silne zainteresowanie, głównie seksualne. Gdy kobietę już się zdobędzie, zostaje złamana jej tajemnica, ekscytacja ustępuje nudzie, erotyczna moc powszednieje i wzmaga się jedynie poczucie jałowości i pustki. Wynika to z pragnienia doznania przez mężczyznę głębokich mistycznych lub metafizycznych przeżyć, ale za każdym razem się rozczarowuje tym, że kobiece ciało może jedynie zaspokoić ciało, a nie umysł. Erotyzm zamiast radości przynosi poczucie klęski, nie daje bohaterom nic, co mogłoby ich zadowolić . 50 Nasze twarze były nieruchome. Oczy Kaśki były puste. Wzrok Małego sunął po sprzętach, po rzeczach, jak kamera w jakimś awangardowym filmie. Nasze ciała żyły życiem mechanizmów. Gdzieś u brzegu nocy, gdy hałas ulicy osiągnął rozpaczliwie karnawałowe natężenie, utraciliśmy zdolność odczuwania. Skóra i nerwy zgrubiały, jakby przeznaczone były dla jakichś ogromnych ciał, dla wielorybów albo nosorożców . 51 ka po knajpach i nierządnica, ale także wybawicielka z opresji obdarzona wyższą mądrością . 52 Opowiadanie zaczyna się opisem myjącej się pod prysznicem dziewczyny. Narracja jest pro­ wadzona przez bohatera obserwującego nagą kobietę, spojrzenie na sytuację jest więc typowo „męskie" . Bohater z namaszczeniem przygląda się jej gestom, żaden najdrobniejszy ruch jej ciała nie u m k n i e jego uwadze, zauważa nawet - wyda­ wać by się mogło - nieistotne szczegóły, takie jak na przykład charakterystyczny sposób trzymania filiżanki. Narrator jest oszołomiony jej wdzię­ kiem i urokiem, w i d z i w niej pełnię kobiecości. Sama Nadia mówi o sobie niewiele, lecz w każ­ dym geście widać jej pewność siebie i świadomość swojej urody. Fascynuje go jej niezależność, pro— wokacyjne zachowanie swoboda obyczajewa - Nadia iest także kochanka Wasyla bohatera którego znamy z wcześmeiszL BiaLo kruka Wasyl wraz z narratorem i Nadia tworzą erotycz' ny trójkąt od samego początku znajomości : 53 54 Kobiety, co prawda rzadko, mogą też w z b u ­ dzić w mężczyznach lęk i fascynację. Obcując z n i m i , mężczyźni dają się dobrowolnie spro­ wadzić do roli poddanego, przekonanego o ich wyjątkowości i niedostępności. Stasiuk stworzył kilka ciekawych kreacji kobiet, które są uciele­ śnieniem, w dosłownym sensie, męskich projekcji o kobiecie idealnej, mitycznej i niezależnej. Ta­ kiej, która jest dopełnieniem męskiej osobowości, a nie tylko dodatkiem. Taką postacią jest Nadia, tytułowa bohaterka jednego z opowiadań w tomie Przez rze^c. J k pisze Z y g m u n t H a u p t , Nadia a jest figurą nie z tej ziemi (...), to gnostyczna So­ phia, Helena Szymona Maga (.. .),przewodnicz- Gdy Nadia pojawiła się w naszym życiu, ani mnie, ani jemu nie przyszło do głowy pytać, skąd się wzięła i dlaczego . 55 Najważniejsze, że po prostu jest. A nie jest to fakt tak oczywisty, jak mogłoby się wydawać. Kobiece ciało bez imienia nie istnieje realnie, jest fantomem męskiego pożądania . Ta kobieta zo­ stała wymyślona, stworzona po to, by wabić swoim urokiem mężczyzn. Nadia „rozpływa się" w tek­ ście, jest zagadką, zagrożeniem, jest przezroczysta i wciąż znikająca. Jest taka sama jak Zula Egipt - w c i ą ż tropiona, a nawet ścigana. Mężczyźni pró­ buj ą j ą pochwycić, zatrzymać przy sobie, ale nigdy 56 Motyw miłosnego trójkąta pojawia się też w Białym 5 0 Por. K. Budrowska, op. cit., s. 72. 54 5 1 A. Stasiuk, Biały kruk, op. cit., s. 39. kruku - Gżanka, szkolna miłość bohaterów, była 52 Z. Haupt, Sto gram i piwo, „Czas Kultury" 1997, nr 1, w pewnym stopniu spoiwem grupy. s. 81. 53 Por. B. Warkocki, op. cit., s. 131. P (15) nn BARBARZYŃCA 55 Ibid., s. 40. 56 Por. Z. Haupt, op. cit., s. 81. �24 Kamila Solon i m się to nie udaje . Najprawdopodobniej dlate­ go, że - tak jak w przypadku N a d i i - w ogóle jej nie ma. Pierwszą wskazówką, która doprowadza do tej konstatacji, jest dedykacja rozpoczynająca opowiadanie Zula Egipt: „Dla Jacka Sucheckiego, który pierwszy wymyślił i opisał Zułę Egipt" . Kolejne znajdujemy w tekście opowiadania. Nar­ rator, przyglądając się Z u l i i gładząc ją po udzie na przemian z doktorem S., snuje różne przypusz­ czenia dotyczące istoty jej tajemnicy: 57 58 Zula należała do tych istot, których pojawienie się uruchamia wyobraźnię. W miejsce, które zajmowała w czasie i przestrzeni, mogliśmy wpakować wszystko, co nasze ześwirowane od alkoholu i kombinacji umysły były w stanie wy­ produkować. Zabieraliśmy ją w różne miejsca i często zapominaliśmy o jej istnieniu. Pochła­ niała nas rozmowa o niej, układanie łamigłówek, była jedynie kluczem tego szyfru . 59 Z u l a i Nadia są wymysłem męskiego umysłu, zmaterializowanym pragnieniem i fatamorganą. To kobiety mityczne, idealne, tajemnicze i nie­ dostępne, będące ucieleśnieniem męskich ma­ rzeń. I tak jak marzenia czasem rozpływają się w powietrzu i znikają. Zostaje po nich przelotny zapach perfum, wgniecenia na fotelu, zapomnia¬ ny fragment garderoby taki jak porzucona przy oknie torebka i czarne czółenka Z u l i Egipt. ginesie jedną uwagę. Stasiuk postrzegany jest jako pisarz, który brutalizuje świat męskich spraw. Ale trzeba też zauważyć, że istnieje też Stasiuk liryczny, który potrafi zadziwiać delikatnością opisu kobiety, zwłaszcza właśnie tej kobiety mitycznej, nieobecnej i niedostępnej, takiej jak Nadia i Zula Egipt, w i r u ­ jąca w tańcu Maryśka z Opowieści galicyjskich oraz młodzieńcza miłość bohatera z Dukli. Zwłaszcza dwie ostatnie postacie zasługują na szczególną uwagę. Maryśka, córka Babki, była dziewczyną nietypową, w niczym nieprzypominającą innych dziewcząt mieszkających we wsi. Różniła się od nich urodą i sposobem bycia. Biała krótka sukienka kontrastowała z jej opaloną skórą i ciemnymi wło­ sami nigdy nie nosiła spodni i pierwsza w czerwcu kąpała się w zimnej rzece do której nikt nie śmiał weiść N a zabawach zawsze tańczyła sama nie zauważając ciekawskich snoirzeń l u d z i którzy przysiadali sie każdemu iei ruchowi Był tó taniec wktórvrnsiezataniała zapominała o otaczaiacvm ia świecie iakbv o r a j ą c nciec od s w o i e J z w i a i znaleźć "się zupełnie gdzieś indziej - A ona sama wpadała w to krążenie, w ten wir, co jej czarne włosy zawijał dookoła szyi, a białą su­ kienkę dookoła nóg i bioder i czasem tak było, że wszyscy stawali, a grajki grali tylko dla niej, coraz głośniej i szybciej, stawali, żeby popatrzeć, jak w końcu zrzuca pantofle i boso, z rękami nad gło­ wą, z zamkniętymi oczami okręca się w miejscu, jakby ją na jakiej nitce opuszczali z sufitu, bo te gołe pięty to chyba już i podłogi nie dotykały . Pisząc o tożsamości męskiej i postrzeganiu kobiet przez mężczyzn, warto poczynić na mar­ 60 57 Por. co o tym pisze Warkocki, op. cit., s. 128. dopiero w momencie, gdy kobieta staje się obiektem 58 A. Stasiuk, Przez rze\ę, op. cit., s. 77. Tę dedykację zainteresowania innego mężczyzny. Istotny jest jeszcze Warkocki interpretuje znowu w kategoriach „pragnienia fakt, że rywal musi być godzien rywalizacji. W ten homospołecznego", bo „oto jeden mężczyzna dedykuje sposób „tworzy się strukturalny kontekst «pragnienia drugiemu tekst o kobiecie". Autor Homo niewiadomo homospołecznego», lokującego się na zewnątrz powołuje się na teorię „pragnienia trójkątnego" Renć «trójkątnego» heteroseksualnego pożądania". Por. B. Girarda. Według niej jeden z mężczyzn walczy o kobietę Warkocki, op. cit., a. 129. nie dlatego, że posiada ona przymioty, które czynią ją 5 9 A. Stasiuk, op. cit., i. 87. atrakcyjną, ale ze względu na zainteresowanie drugiego 6 0 A. Stasiuk, Opowieści galicyjskie, op. cit., s. 97. mężczyzny tą samą kobietą. Pragnienie rodzi się BARBARZYŃCA ł (15) P009 �25 Proza Andrzeja Stasiuka jako „podręcznik męskości". Ludzie przyglądają się jej śmiałym ruchom, plotkując o jej prowokacyjnym zachowaniu. N i e są przyzwyczajeni do takiej śmiałości i swobody, jaka cechowała tę dziewczynę. N i e dostrzegali, że Maryśka próbuje uciec od roli, j aką w jej rodzinnej wsi ludzie chcieli jej narzucić - roli przykładnej gospodyni domowej, której życie ogranicza się do oporządzania gospodarstwa, gotowania obiadów, a często także do przyprowadzania nocą męża z pobliskiej gospody. Ucieczka od przeznaczenia zakończyła się powrotem w rodzinne strony po k i l k u latach nieobecności. Odmieniona, z pofarbowanymi na rudo włosami ze złotymi zębami którymi błyskała do każdego mężczyzny, stała się dokładnie t y m , k i m zostać nie chciała. W Dukli także pojawia się tańcząca kobieta, którą trzynastoletni wówczas bohater jest zafa­ scynowany. Cała sytuacja przypomina tę, któ­ ra została opisana w Opowieściach galicyjskich. Tańczyła sama; nie zważając na tłum, który się przed nią rozstępował, wirowała białą sukienką i ciemnymi, kręconymi włosami, które opadały na opalone plecy. Jak twierdzi bohater, reszta tańczą­ cych kobiet wyglądała przy niej j ak przypudrowa­ ne t r u p y . Oczarowanie młodego chłopca trwało bardzo długo, chodził za nią na każdą zabawę, szukał jej na plaży, śledził każdy jej krok. Dopiero jedno słowo zasłyszane na jej temat ^yy syczane przez starszą kobietę obserwującą jej taniec, na­ 61 znaczyło jego miłość czymś zakazanym. To słowo w zetknięciu z jej ciałem sprawiło, że zniknęła całkiem z jego życia, pozostawiając po sobie falę wspomnień, grę światła, zapachów i dźwięków Być może jest tak, jak sugeruje Warkocki, że u Stasiuka kobieta najbardziej jest, kiedy jej nie ma . 62 Ta obecność/nieobecność kobiety u Stasiuka raz jeszcze naprowadza na trop fantazmatu i potwierdza, że „naiwne" czytanie kobiety (określenie Kazimiery Szczuki) w przypadku twórczości Stasiuka może (choć nie zawsze musi) być mylące. 63 Podsumowanie Męska tożsamość w prozie Stasiuka została zbudowana w opozycji do kobiecego sposobu my­ ślenia i kobiecych emocji. Jedynym sposobem obro­ ny przed zachwianiem męskości jest zachowanie dystansu do wszystkiego, co kobiece lub uchodzące za zniewieściałe. Męskość utożsamiana jest z siłą, wojowniczością i bogatym życiem emocjonalnym, kobiecość z seksualnością, uległością i posłuszeń­ stwem. Kobieta pozostanie tylko ładną ozdobą, która nie wie nic o „prawdziwym życiu", bo „prawdziwę życie zawsze było zabawą mężczyzn". T h e text presents the problem of identity i n Andrzej Stasiuk's works. Identity issues are fundamental for the modern humanistic research, especially for sociology, anthropology and literary studies. Stasiuk not only creates outstanding prose, he also shows skills o f obserying the w o r l d we live i n w i t h ability to present i n a poetic way a very prosaic reality. H i s w o r k also comprises rich materiał for research into identity problems. H i s protagonists incessantly seek for their place i n the w o r l d ; they try to describe themselyes i n contrast to others w h o became their mirrors by w h i c h they can get to k n o w themselyes. Protagonists i n Stasiuk's works often build their identity on masculinity and memory. 61 Ibid., s. 26. 62 B. Warkocki, op. cit., s. 132. P (15) nn 6 3 BARBARZYŃCA Ibid, s. 132. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/1ec43ef501d64479011ea0c665ace5dd.jpg ebcc3344c0eb35938e7be4d9f0240513 https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/1791d9cf39a62c3d0563d81bbc5bbe9d.jpg 91bffa07c58d5a343841d5c6a0688876 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Bębenek do połowu ryb / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Lgiń (woj. lubuskie) Subject The topic of the resource rybołówstwo ; narzędzia i urządzenia rybackie ; Lubuskie Description An account of the resource fotografie przedstawiają samołówki rybackie (bębenek) Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1981 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_12.24.I_G.1.10.1_01 PAE_FNK_12.24.I_G.1.10.2_01 Lgiń narzędzia i urządzenia rybackie okolice Wschowy rybołówstwo samołówka samołówki wiersza wiersza sercowa wiersza siatkowo-żeberkowa https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/6c354127b45c511aa3e0f8641e08b48e.jpg b1a40f4704d642515d67fc86e260cabf Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Beczułka (obońka) do transportu mleka / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Brzegi (woj. małopolskie) Subject The topic of the resource transport i komunikacja ; transport lądowy ; transport ludzki ; Podhale Description An account of the resource fotografia przedstawia obońkę - wykonaną z drewnianych klepek beczułkę do transportu mleka Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1967 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_25.38.XIV_F.1.9.3_01 bednarstwo Brzegi łagiewka naczynia klepkowe obońka okolice Nowego Targu Podhale transport lądowy transport ludzki https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/03a7d32b75fbab3c01e7f5dd21aea71a.pdf 8b889f5bb07670137d2b4bf46dd0e2ef Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1157 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1971 Subject The topic of the resource sztuka ludowa Indie - sztuka ludowa Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1066 Title A name given to the resource Bhartiya Lok Kala Mandal ( Indyjski Instytut Sztuki Ludowej) w Udajpurze / LUD 1971 t. 55 Description An account of the resource LUD 1971 t.55, s.217-224 Creator An entity primarily responsible for making the resource Wolski, Krzysztof Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t 55, 19'71 KRZYSZTOF WOLSKI BHARTIYA LOK KALA MANDAL (INDYJSKI INSTYTUT SZTUKI LUDOWEJ) W UDAJPURZE Indie na swym olbrzymim obszarze posiadają sporo różnego typu placówek, zajmujących się badaniem tradycyjnej kultury poszczególnych narodów i ludów subkontynentu. Mają tych placówek więcej, niżby się należało spodziewać w kraju, którego sytuacja ekonomiczna nie należy do najlepszych. Jak na kraj pokolonialny, ilość tego typu instytucji jest znaczna. Bliższe poznanie pracy placówek napawa szacunkiem dla twórców instytucji i uznaniem dla osiągnięć doborowej i fachowej kadry. Ten stan rzeczy jest zasługą wielkich indyjskich uczonych i etnografów 1 oraz administracji angielskiej. Twórca etnografii indyjskiej, Rai Bahadur Sarat Czandra Roy, założyciel pisma "Man in India" i prof. D. N. Majumdar, założyciel czasopisma "The Eastern Anthropologist", prof. uniwersytetu w Lakhnau zwracali stale uwagę społeczeństwa indyjskiego na konieczność zarejestrowania stanu kultury ludowej w poszczególnych krajach indyjskich. Angielskie władze spowodowały opracowanie szeregu monografii prowincji i zamieszkujących je ludów 2. Rezultatem działalności jest powstanie szeregu instytucji, których kierownictwo objęli znani działacze kulturalni i fachowcy z wyższym wykształceniem zawodowym. Liczne katedry etnografii i socjologii dostarczyły tym instytucjom kadr naukowych. Bhartiya Lok Kala MandaI, czyli Akademia Muzyki, Tańców, Widowisk i Kukiełkarstwa w Udaj purze należy do najciekawszych i najpomyślniej funkcjonujących instytucji tego typu w Indiach. Najlepiej odpowiadającym stanowi rzeczy tłumaczeniem polskim nazwy tej instytucji 1 Por. B. B. Goswami, Rozwój badań antropologicznych i ich ośrodki w Indiach, "Etnografia Polska", t. XII, 1968, s. 285-303. 2 Przy spisach ludności uzyskano tyle ciekawego materiału, że urzędy staty~ styczne przystąpiły do opracowania szeregu monografii. �218 KRZYSZTOF WOLSKI byłoby: Indyjski Instytut Sztuki i Kultury Ludowej. Mieści się on we własnym gmachu w nowej dzielnicy Bhupalpura w Udajpurze przy ulicy Panch Vati i skupia liczny zespół ludzi zajmujących się folklorem Radżastanu, zarówno badaczy i miłośników kultury ludowej, jak też ludzi zawodowo czynnych w tej dziedzinie. Udajpur należy w Radżastanie, a nawet w skali ogólno-indyjskiej do ośrodków bogatych w etnograficzne instytucje kulturalne i naukowo-badawcze. Obok Bhartiya Lok Kala MandaI istnieją tam zakłady uniwersyteckie (Dep. of Sociology), Tribal Research Institute in Udaipur (którego dyrektorem jest p. Vyaz), Muzeum: Regionalne w Udaj purze mieszczące się w Sadżdżan Niwas Bagh oraz nowo założone Ahar Muzeum z ciekawymi zbiorami archeologicznymi. Jak na niewielki, bo liczący 111000 mieszkańców, prowincjonalny Udajpur, jest to znaczna liczba instytucji pokrewnego typu o żywej i wydajnej działalności. Bhartiya Lok Kala MandaI w Udaj purze założono w roku 1952. Osobą, która głównie przyczyniła się do powołania do życia tej instytucji, był . D. L. Samar, znany działacz, humanista o wszechstronnych zainteresowaniach i wybitny znawca kultury Radżastanu i Indii. Samar podjął się prowadzenia tej placówki kulturalnej i wkrótce doprowadził ją .do rozkwitu. Uzyskano stałą subwencję na działalność z funduszy stanowego rządu Radżastanu (Dep. of Education), a także kredyty na budowę własnego gmachu, w którym obecnie instytucja znajduje wygodne pomieszczenie. Instytut zajmuje się studiami nad sztuką i kulturą Radżastanu, jak również Madhya Pradesz, Manipuru i Tripury, otrzymujące na te badania pomoc finansową z indyjskiego Ministerstwa Spraw Wewnętrznych. Prowadzi się też studia nad tradycyjnym teatrem i widowiskami radża stańskimi dla Bhartiya Natya Sangh India 3. W siedzibie Bhartiya Lok Kala MandaI mieszczą się pracownie techniczne i naukowe, sale prób, magazyny, wystawa sztuki ludowej Radżastanu oraz w podwórzu gmachu amfiteatr i scena na wolnym powietrzu. Budynek otacza niewielki lecz piękny ogród, pełen kwitnących kwiatów i drzew. W obrębie instytucji działa kilka sekcji. Sekcja naukowo-badawcza ma za zadanie zbieranie materiałów w terenie, zapisywanie melodii, instruktaż przy nagrywaniu melodii i filmowaniu tańców i widowisk, zbieranie eksponatów z dziedziny sztuki ludowej, a następnie gromadzenie i opracowywanie tych materiałów w pracowniach. Sekcja naukowobadawcza prowadzi podręczne muzeum, stale dostępne dla zwiedzających. Lok Kala MandaI Muzeum posiada ciekawą ekspozycję obrazującą różne dziedziny sztuki ludowej (przeważnie reprezentowany jest Radżastan, 3 Instytucja zajmuje się badaniami tradycyjnych tańców indyjskich. �Bhartiya Lok Kala MandaI 219 a głównie Mewar, którego stolicą jest Udaj pur). Już w westibulu widzi się "kaczhi ghori": radżastańskie lajkoniki z okręgu Dżalor (Jalor) w Marwarze. W klatce schodowej ściany pokryto freskami. Są to kopie ludowego malarstwa odpustowego. W salach zgromadzono instrumenty muzyczne, figurki, lalki, zabawki, lalki do widowisk kukiełkowych, maski, rzeźby z terrakoty, świątki, ozdoby i biżuterie, stroje ludowe, a nawet wzory tatuażu na dłoniach kobiet. Liczne mniejsze i większe kewad, skrzynki magiczne bardów, przypominające wyglądem niewielkie lecz za to wieloskrzydłowe tryptyki, zapełniają jedną z sal ekspozycyjnych. Do sekcji naukowo-badawczej należy archiwum i zbiory biblioteczne. Pracownicy sekcji służą pomocą i poradą w innych dziedzinach pracy Bhartiya Lok Kala MandaI. Publicystyka instytucji, tak naukowa jak i popularno-informacyjna, skupia się w sekcji wydawniczej. Bhartiya Lok Kala MandaI wydaje czasopismo "Lok Kala" zawierające artykuły z dziedziny sztuki i kultury ludowej. Wydano też w języku hindi krótkie informacyjne monografie: Radżastan Ke Lok Nritya (informacje o tańcach ludowych Radżastanu), Radżastan Ke Lok Natya (informacje o ludowych widowiskach Radżastanu), Radżastan Ke lok Otsava (informacje o świętach i odpustach Radżastanu), Radżastan Swar Lahri (pieśni"ludowe Radżastanu). W warsztatach artyści plastycy i artyści ludowi pracują przy sporządzaniu kopii dawnych wytworów indyjskiej sztuki ludowej. Kopie te zostają następnie rozprowadzone w charakterze materiałów wymiennych do innych pokrewnych instytucji, albo są sprzedawane na miejscu turystom lub zwiedzającym. Rozprowadzane są też prace rzemieślników z terenu. Między innymi obrazki (gwasze), wykonywane w Nathdwara, pielgrzymkowej miejscowości, leżącej w odległości około 70 km na północ od Udajpuru 4. Również rozsprzedaje się ciekawe ludowe wyroby ceramiczne, płaskorzeźby i figurki przedstawiające bóstwa oraz narodowych bohaterów Radżastanu. W warsztatach wykonuje się też przedmioty potrzebne do działalności sekcji artystycznej np. stroje, lalki, kukiełki, maski, zabawki i dawne ozduby lub inne przedmioty, których nabycie na rynku napotyka na trudności. W pracowniach wykonuje się prace zlecone, odnawia się np. ołtarzyki z domowych kapliczek. Sekcja filmów i nagrań działa nie tylko w terenie, lecz pracuje z zespołami skupionymi wokół instytucji i produkuje filmy dokumentarne oparte na materiale terenowym, jak np. kolorowy film krótkometrażowy I 4 Nathdwara leży w odległości ok. 70 km na północ od Udajpuru. W miejscowości tej znajduje się słynna świątynia będąca celem pielgrzymek. Przy świątyni jest centrum tradycyjnego handlu dewocjonaliami oraz znany ośrodek obraźniczy. W roku 1961 miasteczko liczyło 13890 mieszkańców (Census of India 1961, Vol. XIV, Rajasthan, part. II-A, s. 140). �220 KRZYSZTOF WOLSKI "Tańce plemion Radżastanu" . (125 m) .czy "Plemiona Manipuru w kolorze i rytmie" (135 m), lub "Kultura i sztuka plemion Madhya Pradesz" (340 m), lecz także własne opracowania oparte na tradycyjnych formach życia plemienia Bhil koczującego w Radżastanie (film "Kudarat Ke Ladle") oraz "MumaI", widowisko wokalno-taneczne opracowane w in- Ryc. 1. Rabudzi Rathar poluje na dziki (malarstwo merwarskie). stytucji a naśladujące pokrewne tradycyjne widowisko Mumal i Mahendra. Widowisko to jest udramatyzowaniem dawnego miejscowego wątku epicznego. Działalność choreograficzna, wokalna i teatralno-widowiskowa przynosi największą sławę instytucji. Przy Bhartiya Lok MandaI znajduje się liczny zespół artystów. Objeżdża on większe ośrodki Indii, dając przedstawienia i koncerty. Repertuar składa się z tradycyjnych ludowych wido- �Bhartiya Lok Kala MandaI wisk radżastańskich, (przeważnie widowiska typu kyal). Jest wisko dramatyczne, operowo-baletowe, w które wplatają się tyczące tematów miejscowych lub zagadnień współczesnych. też sztuk opracowanych współcześnie na wzór dawnych. Do 221 to widofarsy doNie brak żelaznego Ryc. 2. Dhola przybywa do domu Maruwani (malarstwo merwarskie). repertuaru zaliczyć należy Mane czakar Rakhodżi, oparty na życiu słynnej w Radżastanie rani Miira Bai (ur. 1516), córki thakura (pana feudalnego) Ratan Singh'a, pana na Medta. W młodości poświęciła się służbie Kriszny (inkarnacji boga Wisznu), a gdy ją wydano za radżę Kumar Bhodżradż Singh'a (którego ojcem był Rana Sanga Sziszodia z Czittoru), uciekła z pałacu w Czittor do pustelni, kompromitując ród panujący. Władca Czittoru, brat męża sprowadził ją z powrotem siłą do pałacu. Po powtórnych ucieczkach posłano jej jadowite węże i truciznę, które miały zakończyć kompromitujące życie Miiry Bai. Węże owinęła wokoło szyi, �222 KRZYSZTOF WOLSKI truciznę wypiła bez szkody i nadal pozostała w świątyni tańcząc i śpiewając przed posągiem Kriszny. Miira Bai początkowo mieszkała przy świątyni Brindawan 5, a później większą część swego życia spędziła w świątyni Dwarkadhisz w Dwarka. Wśród ludu w Radżastanie Miira Bai należy do naj popularniej szych postaci w historii 6. Innym tradycyjnym widowiskiem z Radżastanu jest Dhola Maru (a właściwie Dhola i Maruwani). Fabułę stanowi poznanie przez młodego Dhola (z Nagaur) piękności dżajsalmerskiej Maruwani w domu jej rodziców, a następnie jej zaślubienie. W sztuce Panihari. przedstawia się dzieje indyjskiej Penelopy, żyjącej w oazie koło Dżajsalmeru, przez dwanaście lat oczekującej na powrót męża. Spotyka go przy studni, lecz go nie poznaje, dopiero świekra stwierdza kim jest przybysz. Ogólna radość i tańce w oazie towarzyszą radującej się parze małżeńskiej. Także tradycyjnym przedstawieniem jest wspomniane powyżej widowisko Mumal. Słynna z urody Mumal, dama z Dżajsalmeru, jest przykładem indyjskiej kobiet ysfinksa. Liczni kandydaci do ręki Mumal odpadają jeden po drugim, nie mogąc dać odpowiedzi na jej pytania. Uciekają też zatrwożeni widokiem lwa, pilnującego wrót pałacu Mumal. Dopiero Mahendra, książę z Amarkot, odpowiada poprawnie na pytania Mumal, a następnie odwiedza ją co nocy. Mumal i Mahendra postanawiają się pobrać. Lecz pewnej nocy Mahendra nie zjawia się na schadzkę, a zrozpaczona Mumal śle do niego listy. Gdy wreszcie Mahendra przyby:wa, kapryśna Mumal każe swej siostrze Sumal przebrać się za mężczyznę i usiąść obok niej. Widząc to, Mahendra urażony odjeżdża, nie chcąc więcej słyszeć o Mumal. Mumal z rozpaczy zasypia na wieki. 5 Brindawan lub Brindaban, słynna świątynia w miejscu, gdzie miał się urodzić Kriszna, awatar boga Wisznu. 6 Miira Bai była słynną poetką i autorką licznych liryków ku czci Kriszny. Tworzyła w jednym z dialektów języka hindi, w radżastani, w narzeczu mewari. Jej pieśni tworzone w języku żywym zjednały jej niebywały rozgłos i szeroką popularność w zachodnich państwach indyjskich w Radżastanie i Gudżeracie, gdzie przebywała za życia. Utwory te weszły w skład klasycznej poezji Indii i doczekały się licznych przekładów na języki europejskie. Językowi polskiemu przyswoiła je Wanda Dynowska w zbiorze Antologia Indyjska, t. III, Hindi, w ramach wydawnictwa "Biblioteka Polsko-Indyjska" (Madras 1959). W antologii znalazło się 44 pieśni Miiry Bai. Dla przykładu podajemy jedną z nich: Słyszę z oddali kroki Hari, po stromych wspinam się ścieżkach, po spadzistych wzgórzach i jarach głębokich wędruję. Żaby rechocą, tańczy weselnie paw, ptaki tęskne rzucają wołania ... Indra zawsze piorunami gra, a wśród deszczu strumieni błądzą błyskawice. �Bhartiya Lok Kala Mandal 223 Bhartiya Lok Kala MandaI daje też innego rodzaju przedstawienia. Takim jest np. Pasine - ki - Ganga, czyli Indra pudża (Misterium ku czci Indry, boga deszczu). Kangawalla, bard, czyli tradycyjny opowiadacz dziejów Radżastanu, opisuje dawne piękno i chwałę kraju. Lecz obecnie wszędzie jest pustynia. Nie ma nawet jednego zielonego drzewa na wsi. Ryc. 3. Dhola i Maruwani jadą do Nagaur (malarstwo merwarskie). Bard opowiada o walce z pustynią i o postawieniu zapory na rzece. Najpierw musiano budować drogę. Potem powstaje ośrodek wiejski, szkoła i szpital. Góry zostają zalesione, pola nawodnione, a wieś skolektywizowana. Wieś staje się bogata i szczęśliwa, a Indra, bóg deszczu, zsyła częste opady. Jest też i więcej przedstawień nawiązujących do życia współczesnego. Balet Czambal nawiązuje do planu zagospodarowania doliny rzeki w planie pięcioletnim, a balet Azadi - ki - Kahani jest oparty na walkach Indii o niepodległość. �KRZYSZTOF WOLSKI Najbardziej znany w Indiach i zagranicą jest radżastański teatr marionetek. Tego typu widowiska są stare i sięgają czasów sprzed dwu tysięcy lat. Przedstawienia te słynęły później na dworze władcy Vikramaditya (ok. 1076-1126). Później teatr kukiełkowy, pełen symbolicznych i fantastycznych postaci, przestylizowanych osób historycznych, demonów, bogów i bohaterów bawił publiczność na odpustach i jarmarkach oraz wędrował po wsiach i dworach drobnych feudałów w Radżastanie. W Radżastanie dochował się do ostatnich lat. Od ludu przejęła go Bhartiya Lok Kala MandaI i rozsławiła w Indiach i w świecie. Ze sztuką Amar Singh Rathore Ka Khel jeżdżono po większych miastach Indii, dawano przedstawienia w obecności premierów Indii Dżawahar Lal Nehru i Lal Bahadur Szastri. Udajpurski teatr radżastańskich marionetek trafił na II Światowy Festiwal Kukiełek do Bukaresztu w r. 19G0 wziął udział w III Festiwalu w r. 1965 również w Bukareszcie. Barwne przedstawienie życia na dworze Wielkich Mogołów dało kukiełkom radżastańskim światową sławę. Instytut otworzył wobec tego specjalne kursy dla szkolenia kukiełkarzy, a także dla nauczycieli i studentów. To powszechne powodzenie w kraju i zagranicą dało instytucji zasłużoną sławę i uznanie. Posypały się dalsze rządowe subwencje, umożliwiające rozrost i rozszerzenie tematycznych zainteresowań, a także objęcie szerszych terenów planowymi badaniami nad kulturą i tradycyjnq sztuką ludową. KRZYSZTOF WOLSKI 'THE INDIAN INSTITUTE OF FOLK ART IN UDAIPUR (S u m m ary) Bhartiya Lok Kala MandaI in Udaipur, Rajasthan, India, was founded in 1952 by D. L. Samar with a view to conducting research into Indian folk art. The institute's activities include the accumulation of museum exhibits, also the recording and popularizing of pageantry, dancing, singing, music and traditional folk literature. In addition it supports the. traditional puppet theatre in Rajasthan, organizing performances in India and other countries of the world. Investigations are carried out mainly in the states of Madhya Pradesh, Rajasthan, Manipur and Tripura. where ancient Indian folk art is best preserved, The rich museum in Udaipur possesses valuable collections in many fields of Indian folk art. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/ce9024d04e29b9abbd70c44e2e6c9cca.pdf dbca3d39340541799f8ca009ab4494da Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Barbarzyńca Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa licencyjna z Wydawcą Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo nieregularne Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5590 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2008 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5198 Title A name given to the resource Biała forma, czarna treść / Barbarzyńca 2008 nr 3 (13) Description An account of the resource Barbarzyńca - pismo antropologiczne,2008 nr 3(13), s.31-45 Creator An entity primarily responsible for making the resource Rzońca, Joanna Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Stowarzyszenie Antropologiczne „Archipelagi Kultury” Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Joanna I I Rzońca u n w 1 9 8 2 n Ukończyła stosunki etniczne i migracje m i ę d z y n a r o d o w e ( 2 0 0 5 ) na Wydziale Studiów M i ę d z y n a r o d o w y c h i Politycznych UJ oraz filmoznawstwo ( 2 0 0 5 ) na Wydziale Zarządzania i Komunikacji Społecznej UJ. Obecnie jest doktorantką I (nauki humanistyczne, specjalność nauki o sztuce) W Z i K S UJ, a także nauczycielką I wiedzy o kulturze w IV L O w Krakowie. Obszar jej zainteresowań badawczych I obejmuje problematykę tożsamości kulturowej w wieloetnicznych społeczeństwach I Australii i Kanady oraz t o , w jaki sposób zagadnienia tożsamościowe przedstawiane są | w sztuce tych krajów - malarstwie, literaturze i filmie. Biała forma, czarna treść czyli problemy t w ó r c ó w aborygeńskich w rzeczywistości australijskiej XX i XXI wieku 1. Problem pierwszy - kwestia autentyczności iali kolonizatorzy, zdobywając kolejne i Nowe Światy, narzucali podbitym lu­ :dom swoje postrzeganie rzeczywistości. To inne postrzeganie zawierało się nie tylko w sposobie myślenia, ale także w materialnej formie, którą nadaje się myśli, by móc się nią podzielić z członkami swojej społeczności. Dla Europejczyków czas ma postać linearną. W a ż ­ ne dla nich wydarzenia umieszczane są więc symbolicznie na osi CZ3-SU która „przyrasta" od lewej strony do prawej, co ułatwia chronolo­ giczne porządkowanie faktów. Konsekwencją takiego systemu myślenia jest też sposób stoso­ wania pisma Druea w a ż n a sprawa iest potrzeba graficznego zapisu mowy, by nawet człowiek B ILUSTR. TOMASZ BOHAJEDYN �32 oddalony od osoby piszącej w czasie i prze­ strzeni mógł jej myśl odczytać i z niej korzystać. Dla Europejczyków czymś naturalnym jest za­ pisywanie historycznych wydarzeń, wyników badań, naukowych i filozoficznych koncepcji, następnie gromadzenie tych zapisów tworzących kolektywne dobro, z którego czerpać mogą inni (umiejący posługiwać się pismem) członkowie społeczności. Z takim postrzeganiem rzeczywistości Euro­ pejczycy wyruszyli na podbój świata. W wielu miejscach natknęli się na społeczności, które pisma nie znały, co według białych świadczyło o niskim poziomie tych kultur. Przykładem ta­ kiego lądu jest Australia, której pierwsi koloni­ zatorzy (Aborygeni) nie posługiwali się pismem, a co więcej - początkowo nie mogli w ogóle zrozumieć tego systemu znaków. Wiązało się to między innymi z odmiennym odczuwaniem czasu, historii, ale także przestrzeni. Porzućmy tu rozważanie, dlaczego pierwsi Australijczycy nie wypracowali żadnego graficznego zapisu mowy Odpowiedzi na to pytanie z przyzwoitym skutkiem udzielił chociażby Jared Diamond w Strzelbach zarazkach maszynach' przed sta wiaiac te kwestie w kontekście orólnoświato wvch różnic w rozwoiu noszczerólnych cywi hzacji. Dla Aborygenów w a ż n a była (i nadal jest) zbiorowa pamięć, która swą materialną formę zyskuje nie poprzez graficzny znak będący za­ pisem mowy, ale konkretnego człowieka, który jest jedynym możliwym przekaźnikiem treści 0 charakterze literackim. W tym sensie tradycyj­ na literatura Aborygenów, przybierając formę 1 J. Diamond, Strzelby, zarazki, maszyny, Prószyński 1 S-ka, Warszawa 2000, s. 351-385. 2 H . Belting, Antropologia obrazu, Universitas, Kraków 2007, s. 73. 3 J u ż samo określenie „twórca aborygeński" może Joanna Rzońca jedynie ustną, była nietrwała, tak jak nietrwałe jest ludzkie życie, oraz zmienna, gdyż jej kształt był całkowicie zależny od niedoskonałej pamięci człowieka. Hans Belting w Antropologu obrazu przywołuje afrykańskie przysłowie mówiące 0 tym, że gdy umiera stary człowiek, to tak jak­ by spłonęła cała biblioteka . Słowa te świetnie obrazują rzeczywistość kulturową Aborygenów sprzed przybycia do Australii białych osadni­ ków. Po roku 1788 wszystko w świecie Aboryge­ nów uległo zmianie, do czego przez długi czas nie byli w stanie się dostosować - pod koniec X I X wieku sądzono nawet, że rdzenni Austra­ lijczycy znikną z powierzchni Ziemi. Tak się nie stało, a co więcej Aborygeni nauczyli się tworzyć, wchodząc w dyskurs białego człowieka i korzy­ stając z jego systemu znaków. W dużej mierze przyczyniło się do tego objęcie aborygeńskich dzieci obowiązkiem szkolnym - to właśnie szko­ ła stała się miejscem, w którym Aborygeni zostali wtłoczeni w dyskurs białej kultury, nauczyli się odczytywać komunikaty kulturowe białych lu­ dzi a późniei tworzyć własne ale i u ż według nowych reguł. Początkowo ziawisko to dotyczy ło sztuk plastycznych, później także literatury. 2 1 tu, w kwestii dotyczącej literackiej działalności współczesnych twórców aborygeńskich, narosło najwięcej kontrowersji. Atakowano czarnych pi­ sarzy jakże trudnym pytaniem o autentyczność ich działalności. Właśnie szeroko pojęta autentyczność jest jednym z podstawowych problemów współcze­ snych twórców aborygeńskich , i to zarówno tych zajmujących się literaturą, jak i tworzących 3 „Aborygeni" jest nazwą własną rdzennych mieszkańców Australii, i w tym sensie wszystko, co jest związane z życiem i twórczością tych ludzi, może być określone przymiotnikiem „aborygeńskie". Przymiotnik taki stosowany jest przez wielu antropologów i socjologów, budzić pewne kontrowersje na płaszczyźnie poprawności których zainteresowania badawcze oscylują wokół życia językowej. W niniejszym artykule przyjmuję, że pojęcie codziennego i kultury Aborygenów. BARBARZYŃCA 3 (13) 3DD8 �Biata forma, czarna treść na płaszczyźnie sztuk plastycznych. Obrazowo tę kwestię można przedstawić pytaniem: jak wiele czarnego musi być w czarnym, by nie zo­ stało uznane choćby w najmniejszym stopniu za białe? Który z pisarzy, poetów czy artystów w ogóle może nazwać siebie twórcą aborygeńskim? I gdzie dopatrywać się wyznaczników jego aborygeńskości? Czy tylko w pochodzeniu, czy także w sposobie ekspresji artystycznej ? Czy w ogóle w X X i X X I wieku można mówić o au­ tentycznej sztuce Aborygenów? Te pytania są w gruncie rzeczy pytaniami 0 artystyczną wiarygodność czarnych australij­ skich twórców. Wiadomo przecież, że sztuka dzisiejszych Aborygenów nie jest taka, jaką była w epoce przedkontaktu , że jest tworzona i od­ bierana z uwzględnieniem standardów europej­ skich i wpisuje się w dyskurs kulturowy wypra­ cowany przez białych. Dlaczego? Gdyż inaczej aborygeńscy twórcy skazaliby samych siebie na artystyczny niebyt - zbyt mało mają bowiem od­ biorców wśród rdzennej ludności australijskiej 4 1 paradoksalnie ich twórczość skierowana jest głównie do białych. Chcąc więc zaistnieć w ob­ rębie głównego nurtu, czarny twórca australijski, nawet jeśli nie do końca mu się to podoba, musi przynajmniej w pewnym stopniu przyjąć zasady obowiązujące w białym świecie. I tutaj właśnie rodzi się problem wspomnianej j u ż autentycz­ ności - czy czarna treść wlana w białą formę nadal będzie czarna? Tę kwestię bardzo trudno jest jednoznacz­ nie rozstrzygnąć. Aby choć trochę zbliżyć się do podania jakiejkolwiek odpowiedzi na tak postawione pytania, należy przyjrzeć się bliżej twórczości konkretnych artystów. Problem roz­ patrywać można na co najmniej dwóch płasz­ czyznach - w zależności od rodzaju twórczości 4 Epoką przedkontaktu zwany jest czas poprzedzający 33 danego artysty. Z jednej strony mamy artystów zajmujących się sztuką o charakterze wizual­ nym, z drugiej tych, dla których tworzywem jest przede wszystkim słowo. Sztuki plastyczne rdzennych mieszkańców Australii związane były zawsze z naturą, otaczającym ich światem przy­ rody oraz mitycznymi wydarzeniami. Tworzone przez Aborygenów wizerunki spełniały zazwy­ czaj religijne i magiczne funkcje, a ze względu na specyfikę ich koczowniczego trybu życia były porziiCcine po odegraniu swojej roli. Cechy trwa­ łe miały jedynie malowidła naskalne, które nie­ kiedy nawet odnawiano lub przemalowywano. Z chwilą pojawienia się pierwszych europej­ skich osadników, a nieco później, pod koniec X I X wieku, także pierwszych antropologów, Aborygeni spostrzegli, że ich kultura może stać się swoistym towarem, m o g ą c y m i m pomóc przetrwać w nowej rzeczywistości świata bia­ łego człowieka. O ile tradycyjna aborygeńska obrzędowość w mniejszym lub większym stop­ niu (w zależności od rejonu Australii) zaczęła zanikać, o tyle sztuka zdołała przetrwać, choć najczęściej w zmienionej formie. Działo się tak ze względu na jej atrakcyjność dla białych przybyszów którzy zaczęli kupować wyroby tu­ bylców. Zjawisko to spowodowane było dużym rozkwitem etnografii i antropologii w pierw¬ szych dekadach X X wieku którego echem był późniejszy rozwój tzw etnoturystyki. W ten sposób przetrwało malarstwo na korze, które za sprawą misjonarzy i handlarzy sztuki w latach 30. X X wieku przeżywało swój rene­ sans. Lata 50. przyniosły rozwój handlu malowi­ dłami na korze, a w latach 60. X X wieku można j u ż było mówić o pewnego rodzaju „przemyśle" . Moda na aborygeńskie pamiątki malarskie wpły­ nęła jednak na zmianę stylu tych malowideł. 5 5 M . Solińska, Współczesna sztuka tubylców australijskich, spotkanie z białym człowiekiem, czyli okres, który kończy [w:] Ludy i kultury Australii i Oceanii, red. E. Pietraszek, się wyprawami Cooka oraz przybyciem Pierwszej Floty B. Kopydłowska-Kaczorowska, Wydawnictwo w 1788 roku. Uniwersytetu Wrocławskiego, Wrocław 1996, s. 19. 3 (13) 3DD8 BARBARZYŃCA �34 Joanna Rzońca Artyści chcąc jak najlepiej zarobić, sugerowali się wyborem klienta i swoje następne prace kształ­ towali na wzór najczęściej wybieranych przez kupujących obrazów. Zaprzestawali natomiast umieszczania motywów, które były mniej po­ pularne. Poza tym pewne elementy narzucano artystom na wpół świadomie - początkowo za­ kazywano na przykład przedstawiania postaci ludzkich z zaznaczonymi narządami płciowymi, ä z czasem okazywało się, że to właśnie te zakazsne elementy uznawane $q paradoksalnie Zä wyznacznik etnograficznej autentyczności ob­ razu. Artyści więc, chcąc zwiększyć atrakcyjność swoich prsc w oczach nabywców, umieszczali genitalia i to w wyolbrzymionych rozmiarach Aborygeńscy artyści na różne sposoby próbowa¬ li sie odnaleźć w świecie narzuconym im przez białych. Zazwvczai bvło to dopasowywanie swo iei twórczości do estetycznych unodobań koloni zatorów. Niekiedy jednak tradycyjne techniki nie wystarczały i Aborygeni zmuszeni byli do poszu kiwania noweao med.nm Tak hvło w nrzvnad kn malarzv z niesienia AranHa ktorzv od 1 936 roki, JcZw L n w . ć . k w . r e l e i L n i « i . k n 6 _ a tXzwan^'szkolaakwarystów" W 1934 roku do misji Hermannsburg przy­ byli dwaj biali malarze, John Gardner i Rex Battarbee, którzy malowali obrazy okolicy. Zor­ ganizowali oni wystawę swych prac, na którą przychodzili także Aborygeni. Eksponowane ob­ razy zrobiły na tubylcach bardzo duże wrażenie - nie ze względu na to, że nigdy czegoś podobne­ go nie widzieli, ale dlatego, iż w prezentowanych pracach rozpoznawali znane sobie miejsca. Jed¬ nym z nich był urodzony w 1902 roku najsłyn­ niejszy malarz aborygeński Albert Namatjira , który z misją związany był od dzieciństwa. To, co zobaczył na owej wystawie, wpłynęło na jego decyzję o poświęceniu się malarstwu. Malarstwo Namatjiry utrzymane jest w europejskiej manie­ 7 8 6 M . Dolińska, op.cit., s. 13. 7 M . Dolińska, op.cit., s. 27. rze realistycznej i nie ma prawie żadnych związ­ ków z tradycyjną sztuką Aborygenów, której wy­ różnikiem jest symbolizm. Jego sztukę cechuje brak postaci ludzkich oraz prawie całkowity brak sylwetek zwierzęcych - Namatjira bowiem ma­ lował jedynie pejzaże. Wśród Arandów Namatji­ ra znalazł wielu naśladowców i kontynuatorów, którzy z malowania uczynili swój zawód i dzięki jego sławie odnosili szereg sukcesów, choć może już nie tak spektakularnych. Dużą rolę odegra­ li tu misjonarze, którzy stali się pośrednikami w sprzedaży obrazów i dostarczali niezbędnych materiałów. W ślady Namatjiry poszli wszyscy jego synowie a także dwóch wnuków Za naj¬ zdolniejszych artystów z plemienia Aranda uwa- 8 „Namatjira" to przyjęte jako nazwisko plemienne imię ojca. BARBARZYŃCA 3 (13) 3 0 0 8 �Biata forma, czarna treść 35 ża się trzech braci Pareroultja . Innymi twórcami związanymi z misją Hermannsburgbyli Richard Moketarinja, Walter Ebatarinja i Henoch Raberaba. Wszyscy oni pobierali lekcje bądź u Reksa Battarbeeego, bądź u Namatjiry. Wspólną cechą malarstwa wszystkich wy­ mienionych Arandów było przedstawianie kra­ jobrazu okolic, w których się wychowali, czyli przede wszystkim Gór McDonnela otaczających misję Hermannsburg. U części artystów widać świadome, bądź na wpół świadome, nawiązywa­ nie do tradycyjnej sztuki Arandów, ujawniające się przez wtapianie symbolicznych elementów w krajobraz, na przykład jako pnie drzewa czy cienie skał. Widoczne jest to choćby w twórczo­ ści Edwina i Otta Pareroultjów oraz Richarda Moketarinjy. Malarstwo Arandów jest ciekąwym zjawiskiem w historii sztuki australijskiej. Nie należy zapominać że w całei Australii było dużo artystów wywodzących się z rdzennej lud¬ ności jednak ci związani z misją Hermanns¬ burg zdobyli największy rozgłos i uznanie Ich twórczość iest orzykładem oróby artystycznego samookreślema i odnalezienia się Aborygenów w społeczeństwie australiiskim także na płasz czyźnie sztuki Tednak wracaiac do kwestii au tentyczności ich działalności twórczej właśnie i ako twórczości czarnei" Drzvznać 'trzeba że 9 L n n ^ n r n n l l n , ^ lesi ona mocno oysicusyiiia. Zarzuty nieautentyczności (oczywiście na płaszczyźnie „etnograficznej") kierowane są również do aborygeńskich pisarzy i poetów. Tu­ taj problem sięga o wiele głębiej, gdyż dotyczy nie tylko sporu o formę, ale także tego, czy aborygeńskiemu twórcy w ogóle wolno zapisywać swoje 9 Podobnie jak Namatjira, nazwisko braci Pareroultja to plemienne imię ich ojca. 10 Teresa Podemska-Abt wyróżnia kilka okresów utwory. Dlaczego? Twórczość literacka pierwot­ nych mieszkańców Australii miała charakter oratorski, przed pojawieniem się białego człowieka Aborygeni nie posługiwali się pismem. Do naj­ wybitniejszych osiągnięć tak zwanej Literatury Tradycji Ustnej należą eposy Djanggawul i Kunapipi - oba spisane dopiero przez etnografów — oraz zbiór aborygeńskich opowieści o charak­ terze mitycznym, które pisemną formę zyskały także dopiero po przybyciu białego człowieka. O współczesnej literaturze aborygeńskiej moż­ na mówić dopiero od 1961 roku . Na fali zmian społecznych tamtego okresu cześć rdzennych mieszkańców Australii zaczęła walczyć o swo¬ je Drawa także piórem. Wtedy też podniesiony został wspomniany i u ż problem zapisywania aborygeńskich utworów. O ile jednak takie za rzuty nie miały dużei siłv przebicia exlvż każdy racionalnie myślący człowiek nie kwestionował wartości literatury czarnych twórców tylko dla y y y tecrn że miała nna nnstać utrwalona na niśmie 10 11 o fyle trndnieł mz hyłn nnradzić snhie z inneaó rnLłn J r L . L Z które t . k . e , r L 7 australijskich. Antologia literatury 2003. 11 BARBARZYŃCA 7 tubylców aborygeńskiej, Wydawnictwo Krytyki Artystycznej Miniatura, Kraków na charakter współczesnej literatury aborygeńskiej. 3 (13) 3DD8 7 Ustnej. Patrz: T. Podemska-Abt, Świat w dziejach Aborygenów, które znacząco wpłynęły Pierwszym z nich jest właśnie okres Literatury Tradycji 7 roazaju zastrzeżeniami, Które raKze zaczęto w i ai i u yi 11 czasie wysuwać. Podstawowym zarzutem był fakt pisania po angielsku, czyli w języku „białego najeźdźcy" niektóre ekstremalne środowiska czarnych Au­ stralijczyków dyskryminowały takiego twórcę, który określał siebie mianem twórcy aborygeńskiego. Chociaż problem był - i nadal jest - dość poważny, wielu czarnych pisarzy i poetów nie rezygnuje jednak z pisania po angielsku, jest to bowiem dla nich jedyna możliwość zaistnienia na płaszczyźnie literackiej. Tradycyjna mowa rdzennych mieszkańców Australii obejmuje zbyt wiele dialektów i narzeczy którymi posługuje się A. Shoemaker, Black Canberra, 2004. Words > W h i t e Pa g, e A N U Press, �Joanna Rzońca 36 stosunkowo nieliczna grupa potencjalnych od­ biorców, więc pisanie tylko i wyłącznie w języku swoich przodków byłoby dla aborygeńskich lite­ ratów rodzajem twórczego samobójstwa. Wybór angielskiego jako języka literackiej wypowiedzi wiąże się dodatkowo z przyjęciem pewnego białego dyskursu kulturowego objawiającego się w formach literackich, jakie przybierają utwo­ ry aborygeńskich twórców. „Nie jest bowiem możliwe - pomimo najlepszych intencji chowanie »nieskażonej tożsamości«, jak gdyby w Australii nie było ostatnich dwustu lat kolo­ nizacji" . Powieść, dramat to formy obce aborygeńskiej tradycji, także współczesna poezja twórców aborygeńskich różni się od utworów wykonywanych przez ich przodków. odnaleźć się w głównym, czyli zdominowanym przez białego człowieka, nurcie australijskiej kultury. Ten problem sytuacji czarnego pisarza w Australii podejmuje w swoim wierszu Mono­ pol poetka Bobby Sykes. Przedstawia ona abory­ geńskiego pisarza jako czarną lalkę odrzucaną przez środowisko rdzennej ludności za swoją nieautentyczność, a równocześnie z paternali¬ zmem i pobłażaniem, które nie mają nic współszacunkiem, traktowaną przez białych: „Grupki białych nad świeczkami, Grają w życie i bogactwa, Czarna lalka puka do drzwi, (Wpuście ją, niech nas zabawi), Lalko mów; lalko bredź; lalko pleć; (...) 12 Jednak czy owa biała forma może wybielić znajdującą się w niej czarną treść? Na to pytanie aborygeńscy pisarze i poeci odpowiadają prze­ cząco, a część z nich podkreśla to symbolicznym odrzuceniem białego nazwiska. Odejście od nazwiska „narzuconego" przez kolonizatorów jest zjawiskiem częstym w światowej literaturze postkolonialnej i zawsze jest wyrazem poszu¬ kiwania samookreślenia twórców i zaznaczęniem wagi ich kulturowych korzeni. Tę drogę podkreślenia swej aborygeńskości wybrali na przykład Mudrooroo Narogin/Nyoongah (Colin Johnson) Oodgeroo Noonuccal (Kathy Walker) Mawbana Pleregannana (Jimmy Everett) Grupki czarnych gdzieś w ciemnościach, Podejmują niewątpliwie słuszne decyzje, Czarna lalka puka do drzwi (Wpuście mnie, ja wam pomogę), Spływaj stąd nie czarna - czarna, Pomóc mogą czarni czarni. (,..)" 14 13 Dla niektórych środowisk aborygeńskich zmiana nazwiska to jednak zbyt mało, by móc uważać się za aborygeńskiego twórcę, a przyjęcie białego dyskursu kulturowego jest niedopusz­ czalne - więc nie wśród wszystkich „swoich" czarny twórca jest dobrze postrzegany. Z drugiej strony nie potrafi, a co najważniejsze nie chce, 12 Z. Białas, Słowo rygeńskjm, o tym, jak, (trudno) być pisarzem abo- [w:] Wśród pustyń, Spotkania z kulturą Aborygenów buszu, lasów i Papuasów, i ogrodów. red. K. Kuja- W utworze tym Sykes uświadamia odbiorcom rozdarcie aborygeńskich twórców funkcjonujących z racji swego pochodzenia, ale też literackiej dzia­ łalności, w białej i czarnej rzeczywistości. Pokazuje, jak bardzo kwestia autentyczności jest niejedno­ znaczna, i daje do zrozumienia, że tak naprawdę w tej kwestii nikt nie ma monopolu na rację. 2. Problem drugi - artystyczna jakość Choć ten problem nie jest tak skomplikowany i wielowątkowy jak rozstrzyganie o opisywanej wcześniej autentyczności, jest bardzo poważ- 13 Zobacz: Z. Białas, op.cit., s. 113-119. 14 B. Sykes, Monopoly (przekład Z. Białas), za: Z. Białas, op.cit., s. 119. wińska-Courtney, B. Kopczyńska-Jaworska, A. NadolskaStyczyńska, Uniwersytet Łódzki, Łódź 2003, s. 114. BARBARZYŃCA 3 (13) 3DD8 �Biata forma, czarna treść ny. W wielu przypadkach twórczej działalności Aborygenów jakość artystyczna ich wytworów pozostawia niestety wiele do życzenia. Szcze­ gólnie widoczne jest to na płaszczyźnie sztuk plastycznych - malarstwo i wyroby rękodziel­ nicze rdzennych mieszkańców Australii bardzo szybko uległy komercjalizacji, co spowodowało znaczne obniżenie ich walorów artystycznych. Dziś lwia część wytworów czarnych „artystów" przeznaczona jest dla potrzeb turystyki i ma tak naprawdę niewiele wspólnego z obiektami służącymi na przykład do rytualnych obrzę­ dów, do miana których przedmioty takie często pretendują lak wiec widać znikoma jest także ich wartość etnograficzna. O ile wysoki poziom artystyczny dzieł Namatjiry braci Parero ultia est bezdyskusyjny o tyle ' aborygeńskie" etnoobrazki, pamiątki i ozdoby dostępne na wszelkiego rodzaiu bazarach ze sztuka przez duże S"maia niewiele wsnólńero Problem ten iednak dotyczy nie tylko Australii ale właściwie wszvsrkich naństw nostkolonialnwh w którvch dobrze rozwija się gałąź turystyczna.' Komercjalizacja sztuki ludowej nie jest w hi­ storii niczym nowym. W Europie podbudowę pod to zjawisko dała epoka romantyzmu wraz ze swoim - wybiórczym przecież - zaintereso­ waniem szeroko pojętą ludowością. Kolejnym krokiem w tym kierunku była estetyka przełomu X I X i X X wieku, gdy wątki ludowe znów stały się bardzo modne, a twórcy europejscy zaczęli szukać inspiracji wśród ludów pierwotnych, których maniery artystyczne często naślado­ wali (dobry jest tu przykład Paula Gauguina). Pierwsza połowa X X wieku przyniosła również wielki rozwój etnografii - prace Bronisława Ma­ linowskiego Ruth Benedict stały się zna.ne w środowiskach nie tylko naukowych. Wszystko to sprawiło że zainteresowanie tak zwanymi kulturami pierwotnymi" znacznie wzrosło a posiadanie jakiegoś egzotycznego dzieła sztuki było bardzo pożądane. Zapanowała moda na nie do końca sprecyzowaną „etmczność". 3 (13) 3DD8 BARBARZYŃCA 37 Te ogólnoświatowe trendy wykorzystali też twórcy aborygeńscy, którzy w białych zaczęli do­ strzegać j u ż nie tylko najeźdźców, ale też klien­ tów. Ponieważ popyt na wyroby rękodzielnicze był duży, zwiększyć się też musiała „produkcja", a co za tym idzie - obniżyła się jakość. Zwięk­ szenie liczby przedmiotów do sprzedania ozna­ czało, że twórca mógł poświęcić mniej czasu na ich wykonanie, więc był w swej pracy mniej do­ kładny, jego dzieła mniej dopracowane, a często nawet niedbałe. Szybko okazało się jednak, że białemu można sprzedać prawie wszystko, pod warunkiem że się to odpowiednio przedstawi. Obecnie bardzo trudno jest odróżnić aborygeńskiego twórcę prezentującego wysoki poziom artystyczny (szczególnie ieśliiest to twórca bar dzo płodny) od kogoś masowo produkującego" oamiatkowe obrazki Sa iednak i tacy którym udało się zaprezentować swoją twórczość w cenionvch 'galeriach i to nie tylko w Australii Należą do nich miedzy innymi Paddv Oarlton Fmilv K n o w a n i e Fuhana NamniHin czv Rn' bert Thomas którego prace podziwiać można w National Gallery of Australia Kwestia artystycznej jakości jest również sprawą istotną przy analizowaniu literackich utworów czarnych Australijczyków. Niestety tu także nie zawsze ma się do czynienia z twór­ czością najwyższych lotów. Nie jest bowiem tak, że wystarczy mieć aborygeńskie pochodzenie i poruszać w utworach ważkie problemy swojej społeczności, by być dobrym poetą czy pisarzem. Utwory mające mniejsze lub większe znamiona grafomanii nie należą bynajmniej do rzadkości. Dzieje się tak z dwóch powodów. Po pierw­ sze po pióro sięgają często osoby mocno zaan­ gażowane w społeczne problemy Aborygenów (takie jak emancypacja kulturowa czarnych Au­ stralijczyków, rozliczenie z trudnym okresem kolonizacji i doświadczeniami „skradzionego pokolenia", walka o odzyskanie ziemi), które w ten sposób prowadzą polityczną bądź okołopolityczną działalność. Osoby te nie zawsze �Joanna Rzońca 38 obdarzone są literackim talentem, a żaden utwór - nawet ten zrodzony pod wpływem najwznio­ ślejszej ideologii - nie obroni się, jeśli jest słaby warsztatowo. Uwikłanie w ideologię to zresztą dość duży problem aborygeńskich literatów, któ­ rzy nierzadko wykorzystują swoje utwory jako narzędzie propagandowe, służące celom poli­ tycznym, a dopiero w drugim rzędzie zwracają uwagę na walory artystyczne. To jest pułapka, w którą wplątywali się i nadal się wplątują ar­ tyści na całym świecie: kiedy twórczość zostaje podporządkowana jakiejś konkretnej ideologii, zazwyczaj traci na tym strona estetyczna dzieł. Łatwo wówczas popaść w zbytnie uproszczenia i schematy które sprawia że utwór niezamierzenie stanie się naiwny i groteskowy. Z trudnością ta nie poradził sobie na przykład Lionel Fogarty. W \Jo ooemacie Jestem Imarbara - eeneraca egzystencji możemy przeczytać - „Jestem krewnym wszelkiego stworzenia (...) Świat jest moim narodem Ziemia jest moją matką Czarny człowiek jest z tej ziemi Czerwony człowiek jest z tej ziemi Żółty człowiek jest z tej ziemi Ale gdzie jest dom białego obłąkanego człowieka On ma na myśli zadawanie gwałtu swojej własnej matce ziemi (...)" 15 W utworze tym pełno jest ogranych zwrotów w rodzaju „ziemia jest moją matką", których autorowi nie udało się przedstawić w świeży, intrygujący dla czytelnika sposób, a taką prze­ cież jako poeta miał rolę. Bardzo razi także na¬ zbyt uproszczony podział świata proponowany w wierszu: biały c z ł o w i e k - zły, inne rasy - dobre. Od kogoś pretendującego do miana poety ocze­ kiwać można większej finezji. Podobne „błędy" 15 L . Fogarty, Jestem Imarbara - generacja ezystencji, [w:] T. Podemska-Abt, op.cit., s. 16. Fogarty popełnił, pisząc Memorandum do nas. Na szczęście Australie oddano właśnie Aboryge­ nom. Twórca przedstawia w tym utworze wizję rajskiej utopii, w jaką zmieni się Australia po wygnaniu z niej białego człowieka: „W chwili obecnej w Australii nie mieszka żad­ na biała rasa, odesłano ich statkami w morze lub w kosmos. Z tego powodu nie trzeba było dużo czasu, aby przywrócić życiu naturalny stan. Ży­ cie zaczęło zatem kwitnąć nową miłością, ma­ rzeniami, uczynnością i szacunkiem względem siebie oraz opiekuńczością. Krainy zmieniły się w raj, rzeki, góry, gleby powstały, aby pozdro­ wić aborygeńska rasę. Wróciły szczęśliwe dni, w których Aborygeni polowali, respektując wzajemnie swoje plemiona. Ziemia była wypełniona ich miłością do siebie" . 16 Pomijając fakt, że Fogarty lansuje wyideali­ zowany, nie do końca prawdziwy obraz życia Aborygenów w okresie przedkontaktu (ich co­ dzienność wcale nie była wtedy błogim rajem wypełnionym miłością i pokojem), retoryka jego wypowiedzi jest zbyt naiwna i opiera się na fał­ szywym przekonaniu, że całe zło pochodzi tylko i wyłącznie od białego człowieka. Jeśli wybaczyć można by ją było kilkunastoletniemu twórcy stawiającemu pierwsze poetyckie kroki, to j u ż nie artyście mającemu na swoim koncie wiele publikacji. Zresztą taką naiwność i zbytnią idealizację w przedstawianiu swojej społeczności można zarzucić także twórcom o dużej renomie artystycznej którym raz na jakiś czas zdarza sie słabszy utwór (i akchoćby Nieszczęsna rasa autor stwa Oodgeroo Noonunccal - Kamy Walker). Kolejną trudnością, z jaką stykają się aborygeńscy pisarze i poeci, jest pisanie o wydarze­ niach dramatycznych, których nie brak przecież w historii rdzennych mieszkańców Australii. Nietrudno w takiej sytuacji popaść w nadmierny 16 L . Fogarty, Memorandum do nas, [w:] T. Podemska-Abt, op.cit., s. 173. BARBARZYŃCA 3 (13) 3DD8 �39 Biata forma, czarna treść patos, który niepostrzeżenie zamienić się może w najgorszy, bo niezamierzony, rodzaj śmieszno­ ści - smutne jest to szczególnie wtedy, gdy utwór dotyka spraw naprawdę ważnych i bolesnych zarówno dla białych, jak i czarnych Australij­ czyków. Niestety niektórzy aborygeńscy twórcy balansują na granicy owej niechcianej groteski. Ale przyznać trzeba, że z problemem tym świet­ nie potrafi sobie poradzić kilkoro aborygeńskich wirtuozów słowa, takich jak Mudrooroo Narogin, Archy Weller, Erni Dingo, Bobby Sykes, Lisa Bellear. Dobrym przykładem jest tu Rachela autorstwa Bobby Sykes. J u ż na początku czeka na czytelnika mocne, sugestywne wprowadzenie przywołujące wydarzenie które było przyczyna powstania wiersza: „Rachela zmarła w Rezerwacie Palmowej Wyspy, ponieważ lekarz odmówił przybycia do mej w nocy. Odeszła: 15.02.1974 - ośmiomiesięczna". Po tych słowach następuje właściwa część utworu: „Imię wybrano dla niej z Biblii Z tej dobrej a Świętej księgi Która przybyła do tego kraju Razem z kapitanem Cookiem I z metalowymi siekierkami I z wisiorkami i lusterkami I z pieniędzmi i karabinami Rachela nigdy nie spacerowała w słońcu Ani nie czuła świeżego podmuchu wiatru we włosach (...) Nazwana imieniem z Biblii Tej dobrej i świętej księgi Ludzie którzy ją przywieźli Powinni dokładniej ją przeczytać..." Poetce udało się tu uniknąć zbytniego senty­ mentalizmu, a jednocześnie umiejętnie połączyć wątek cierpienia całej społeczności spowodo­ wany zdarzeniami historycznymi (kolonizacją) z wątkiem indywidualnego dramatu konkretnej osoby. Co więcej, Sykes wykazała, że pomiędzy jednym a drugim istnieje związek przyczynowo-skutkowy. Po zdobyciu Australii Europej¬ czycy zaczęli budować na kontynencie swoją strukturę społeczną, umieszczając Aborygenów na najniższym szczeblu w hierarchii. W efekcie społeczeństwo zostało podzielone na tych, do których należy przybyć z pomoce medyczną bez względu na porę, i tych, do których spieszy się z pomocą, kiedy ma się na to czas" Poetka zwraca uwagę'na inne oblicze rasowej segregacji - nie to rzucaiace sie w oczv polegaiace na zaka¬ zie kupna alkoholu zakazie wstępu na baseny do kawiarni ale to ooarte DO orostu na oboiet ności względem ciemienia konkretnego czarne , nawet ieśli tvm człowiekiem iest niemowie Svkes z w r a c a u w a a e na szczególnie m r 7 ł o w e k a razara n h ł n d e k n l t n r v h i a ł v r h k t ó r z v n n w n ł m a r 1 r h r . e ś L ń . k / k n n l n r ł e miłnśri b l i ź n i ! go, s a r n i a Talentu i pomysłowości w posługiwaniu się słowem nie brak też innym twórcom, przedsta­ wiającym w umiejętny, świeży sposób sprawy, o których wydawałoby się, że nie można j u ż niczego nowego napisać. Zdolności takie z pew­ nością posiada Erni Dingo, którego utwory charakteryzują się oszczędnością słów (specja­ lizuje się w krótkich formach) i niezwykłą siłą przekazu: „Aborygeńskie osiągnięcia Są jak księżyca ciemna strona Choć wszyscy wiedzą, że istnieją Trudno jest kogoś o nich przekonać" 18 1 7 17 B. Sykes, Rachela, [w:] T. Podemska-Abt, op.cit., s. 143. 18 E. Dingo, Aboriginal achievement (przekład własny), [w:] A. Shoemaker, op.cit., s. 161. 3 (13) 3DD8 BARBARZYŃCA �Joanna Rzońca 40 3. Problem trzeci - uczciwość i artystyczna swoboda v e r s u s kulturowe uwikłanie Aborygeńskich twórców dotyczy jeszcze kilka problemów, z którymi muszą się mierzyć. Choć trudno jest opisać je wszystkie w ar­ tykule sygnalizują­ cym tylko niektóre zjawiska, jednego z nich nie sposób wszakże pominąć, gdyż jest on zbyt ważny i ma ogrom­ ny wpływ na osta­ teczny kształt twór­ czości tych artystów. Otóżpoiecie twór¬ ca aborygeński" to nie tylko kategoria określaiaca etnicz ne pochodzenie danego artysty ale nrzede wszystkim newne kulturowe zobowiązanie wo- Dec swojej społecz­ ności, u d czarnycn ligijnej, politycznej czy też jakiejkolwiek innej grupy to równoczesne ograniczenie swobody artystycznej. Istnieje poważne niebezpieczeń­ stwo „zaszufladkowania" takiego twórcy, nada­ nia mu etykietki, poprzez którą analizowana będzie jego twórczość. Część artystów zgadza się na to, są też -8T- • / tacy, którzy na tym • ~» . korzystają, ale dla niektórych m o ż e to być krzywdzą­ ce. Oczekiwanie, że a b o r y g e ń s c y twórcy będą się odwoływać tylko do swojej tradycji i mitycznych wie­ rzeń oraz odczy­ tywanie ich dzieł tylko i wyłącznie przez pryzmat po¬ chodzenia mija się z idea sztuki jako takiej. Znana abo r y g e ń s k a Disarka inoetkaOodperoo Noonuccalstwierdza Ilekroć wv - mienia sie mnie nazwisKo w gazetacnmp mediacn, Th T się, sKicn oczeKuje ze będą oni w swej twórczejdziałalno­ OK l * jaKo»poetKęaPości sięgali po moty­ rygensKą«, zawsze wy i symbole wywo¬ przyczepiają mi ILUSTR. TOMASZ BOHAJEDYN dzące się z kultury . . . . ' ! ja me myślę o sobie jako o »poetce aborygenich przodków. Co znamienne, oczekiwania takie mają odbiorcy nie tylko czarni, ale także biali. skiej«... u w a ż a m , ze jestem po prostu poetką, W sztuce jest tak, że każde zobowiązanie która jest dumna z tego, ze ma pochodzenie artysty wobec jakiejś społecznej, etnicznej, re­ aborygenskie . t C 19 L . Maligłówka, Gdzie jesteśmy? [w:] Wśród pustyń, buszu, lasów Kim jesteśmy? i ogrodów, - czyli o poszukiwaniu tożsamości we współczesnej l , V k U k V A C poezji aborygenskie/, s. 124-125. BARBARZYŃCA 3 (13) 3 0 0 8 �41 Biata forma, czarna treść Problem ten sięga jednak głębiej. Nie cho­ dzi bowiem tylko o oczekiwania odbiorców, ale o postawę samych twórców, którzy chcąc sprostać stawianym im wymaganiom, wpadają w pewnego rodzaju kulturowe uwikłanie, stając się niekiedy niewolnikami własnego wizerunku. Niektórzy potrafią wybrnąć z tej trudnej sytuacji obronną ręką, ale nie wszyscy. W czym przejawia się owo uwikłanie? Głównie w tematyce dzieł. W malar­ stwie jest to „obowiązkowe" nawiązywanie do tradycyjnej sztuki Aborygenów poprzez korzy­ stanie z charakterystycznych dla niej rozwiązań estetycznych. Na płaszczyźnie literatury przeja­ w i a się to koniecznością występowania w utworze przynaimniei iednego z nastepuiacych elemen¬ t ó w : odwołania do kategorii Dreamtime drama¬ tyczne wydarzenia czasów kolonialnych utrata kulturowej niewinności problem skradzionego ookolenia" walka o ziemie serapacia rasowa Żaden aborygeński twórca nie potrafi uwolnić się od tych tematów. Ten fakt 'sam w sobie nie iestiednak zarzutem. To zrozumiałe że arX. vs ta sięga w twórczości do osobistych doświadczeń elementem wspólnym. Chociaż jest to pojęcie odwołujące się do zjawiska czasu, paradoksal­ nie ma charakter atemporalny, nie można go umiejscowić w ż a d n y m konkretnym miejscu naszego (zachodniego) rozumienia czasu i chro­ nologii. Dreamtime to epoka, w której przeszłość miesza się z teraźniejszością, a równocześnie zawiera w sobie przyszłość: „Przeszłość, teraź­ niejszość i przyszłość współistnieją, a odwieczny czas snu (Dreamtime) znajduje w przeszłości ucieleśnienie w bohaterach zaś w teraźniejszo­ ści w nowo wtajemniczonych, a jeśli łączność między przeszłością a teraźniejszością nie zo­ stanie przerwana to znajdzie swe kolejne ucieleśmenie w przyszłości" . Sen jest również dla Aborygenów formą komunikacji. Poprzez sen Dorozumiewaia sie om zarówno z członkami swoiei społeczności iak i z ziemia z która sa szczecinie zwiazań Motvw snu noiawia sie w aborweńskiei literaturze nod różnymi nosta ciami W powieści Mudrooroo Wild Cat Falling sen downem bohatera staie sie dla niesro klu a iaK tak się sie przecież orzeciez uzieio to, wydane po pierwszy w iyo:> roKu uznawane jest pierwszą powieść aborygensKą . jest to nistona młodego dziewiętnastolatka półkrwi, Który me może odnaleźć się we współczesnym spoleczenstwie australijskim. Ale symbolika snu pojawia się najczęściej w odniesieniu do pojęcia Okresu Marzeń. Wspo­ mniany wcześniej pisarz Mudrooroo wyróżnia w historii Australii dwa przełomowe wydarze­ nia: nadejście epoki lodowcowej oraz przybycie Europejczyków, od czego zaczęła się brytyjska kolonizacja kontynentu. Aborygeńska poetka Lisa Bellear dzieli ten ostatni okres na siedem pokoleń, na które przypada po 30 lat (co W SU¬ mie daje 210 lat kolonizacji) . Każde pokolenie sKiaoa, dzieie A Aborygenów dzieje borygenów peine są spmeczne niesprawiedliwości Którą twórców mogio zapewne odczuć taKze na własnej s K o r z e ^ n o d z i jednaK o to, jaK czarni pi­ sarze i poeci radzą sobie z tymi elementami c z y opierają o nie swoją twórczość z potrzeby serca , czy tez dlatego, ze tego od men, jako twórców aborygenskich, się oczekujer Pierwszym z wymienionych motywów po­ wtarzających się w czarnej australijskiej twór­ czości jest Dreamtime, czyli koncept Epoki Snu, czy t e ż - Okresu Marzeń. W przeciwieństwie do wyobrażeń o stworzeniu świata, które różnią się od siebie w wierzeniach grup w poszczegól­ nych częściach Australii, Dreamtime wydaje się 20 f 7 p ; , .Lookreśleni, TWłn to JLłane samooKresienia. 22 20 J.R. Lewis, Encyklopedia snu, Cibet, Warszawa 1998, s. 20. 21 Z. Białas, Słowo aborygeńskim, 22 A. Podgórniak, Mit jest publicznym snem, a sen prywatnym mitem. Ośnie, o tym, jak (trudno) być pisarzem s. 114. 3 (13) 3DD8 Dreamtime we współczesnej Wśród pustyń, BARBARZVNCA buszu, lasów marzeniu i micie, czyli literaturze australijskiej, [w:] i ogrodów, s. 109. �42 Joanna Rzońca próbuje otrząsnąć się z tragedii utraty pewnej epoki, która trwała, zanim przybyli Brytyjczycy. Bellear w wierszu Nieuchronność (Inevitability) oskarża białych o odebranie Aborygenom właś­ nie ich snów: oraz „ich wąż". Europejczycy przywiedli ze sobą do Australii szeroko pojęty grzech i spowodowali nie tylko utratę tożsamości Aborygenów, ale też ich pierwotnej niewinności. Ten problem poru­ sza w swoim liryku Zaglada (Desolation) Jack Davis: „Mieliśmy wizję Mieliśmy sny Marzenia A potem nadeszła kolonizacja" . „Własną ziemię uczyniliście nam obcą. Kroczymy po niej niepewnie z na wpół białym umysłem. Gdzie jesteśmy? Kim jesteśmy? Ginącą rasą. 23 Bellear podkreśla jednak, że jeszcze nie wszystko zostało stracone, że jeszcze istnie­ je możliwość powrotu do Dreamtime na dro­ dze pełnego politycznego i społecznego rów­ nouprawnienia. Symbolicznie daje świadectwo tej nadziei j u ż w tytule, jaki nadała zbiorowi swych poezji: Dreaming in Urban Areas. Takie przekonanie poetka wyraża też w wierszu The Dream, nawiązującym j u ż w pierwszych sło­ wach do słynnego przemówienia Martina L u thera Kinga, który przewodził ruchowi na rzecz równouprawnienia czarnej ludności w Stanach Zjednoczonych. Jednak w stwierdzeniu poetki: Yes I have a dream iest coś wiecei niż tylko wizia lepszei przyszłości Aborygenów Dla Bellear Aborygenki, słowo dream jest nośnikiem innego zgoła znaczenia. Siła tego stwierdzenia ( ) jest oodwóina Po oierwsze ooorzez intertekstual n o ś ć j e s t t o zapowiedź zmagano równe prawa Po drugie jest to nawiązanie do dreamtime i dreaminp podkreślenie faktu że siła Aborygenów leżv w duchnwei sferze w zhinrnwvm śnie/ma rżeniu, w sferze niedostępnej białym" . 24 Do Kinga nawiązuje też wiersz Bobby Sykes, która jednak pisząc / too have a dream odnosi się do czasów przedkolonialnych. Dla Sykes Au­ stralia przed rokiem 1788 była Rajem, w którym nagle pojawił się „biały Adam" i „biała Ewa" 25 Przed nami i za nami tylko pustynia (...) Dość mamy ławek w parku - naszych łóżek, Cieszy nas zachód słońca, zwiastun mroku. Najbielsza Panienko od Metylu! Zachowaj nas od zimna i łez. Ochroń przed nienawiścią I ześlij szybką śmierć" . 26 Utrata pierwotnej niewinności to kolejny temat chętnie podejmowany w aborygeńskiej literaturze. Źródeł wszelkiego rodzaju grze­ chów twórcy dopatrują się w wytworach cywi­ lizacji białego człowieka. Dobitny wyraz daje temu Jennie Hargraves Nampijinpa w wierszu Dziecko, zostaw magnetofon w spokoju. Autorka wymienia po kolei przedmioty będące produk­ tami zachodniej cywilizacji, od tych najbardziej niewinnych (zaczyna od magnetofonu), na al­ koholu kończąc. Wiersz stylizowany jest na ro­ dzicielskie upomnienie - oto rodzic pełen troski i obaw o przyszłość swego dziecka napomina je, by trwało przy pozytywnych wartościach które zaoferować mu może jedynie kultura aborygeńska: 23 L . Bellear za: A. Podgórniak, op.cit., s. 109. 25 Ibid., i. 110. 24 A. Podgórniak, op.cit., s. 109. 2 6 J. Davis, Zagłada, [w:] L . Maligłówka, op.cit., s. 122. BARBARZYŃCA 3 (13) 3DD8 �Biata forma, czarna treść „Zostaw rzeczy białego człowieka Muzykę, grog, papierosy, wideo I te wszystkie inne rzeczy też! Chodź z nami świętować Chodź na polowanie, chodź zatańcz Chodź, żebyś znał Swoją własną kulturę" . 27 27 J. Hargraves 43 I tu pojawia się kwestia pewnego rodzaju uczciwości artystycznej. W większości utworów świat Aborygenów, ich kultura, wierzenia, sys­ tem wartości są mocno idealizowane. Współcze­ sna rzeczywistość jest jednak nieco inna. Przede wszystkim stereotypowy wizerunek Aborygena biegającego półnago po buszu, w którym żyje Nampijinpa, Dziecko, zostaw magnetofon w spokoju, [w:] T. Podemska-Abt, op.cit., s. 133. 3 (13) 3DD8 BARBARZVNCA �44 Joanna Rzońca w zgodzie ze wszystkimi żyjącymi tam istotami, jest bardzo mylący. Obecnie większość Aboryge­ nów mieszka w miastach, a największe ich sku­ pisko znajduje się w Sydney (około 35 tysięcy) . Druga taka duża społeczność (około 30 tysięcy) zamieszkuje miasta i miasteczka ciągnące się wzdłuż wschodniego wybrzeża od Sydney do granicy ze stanem Queensland. Aborygeni ci prowadzą miejski tryb życia i mają problemy typowe dla mieszkańców miast, wzmocnione jednak „piętnem" swego pochodzenia. Nie za­ tracili oni bowiem swej „aborygeńskości" i czują potrzebę jej zachowania, nawet gdy wpisują się w główny nurt australijskiego społeczeństwa na. przykład poprzez swoją prace Zazwyczaj Aborygeni prowadzący wielkomiejski tryb życia me zatracili ooczucia aborygeńskości czuia sie i określaia jako australii scv Aborygeni Ich sa mookreślenie nie zależy tez od cech fizycznych czv koloru skóry Raczei odnosi siedowsnólnvch doświadczeń posiadania wsnólnych krewnych onowieści pochodzenia historii onresii L ' kryminarii i wielu innych czynników NaiczV ścili ahnrloeńsknść J t źródłem nr.yiemn J o 28 sciej aoorygensKosc jest z r o a i e m p r z y j e m n e g o starożytnego dzied^ Życie Aborygenów w miastach ma jednak tak­ że swoją ciemną stronę. Społeczność tę charak­ teryzuje niestety duże upośledzenie materialne, uzależnienie od opieki społecznej i innych form wsparcia oraz ogólna niezaradność życiowa. Do­ chodzi do tego duża płodność - w aborygeńskich rodzinach przychodzi na świat o wiele więcej dzieci niż w rodzinach białych (w latach 90. X X wieku 40% Aborygenów miało mniej n i ż 15 lat). Powszechne jest zjawisko nieuczęszczania do szkoły lub kończenia edukacji w 15. roku życia. Aborygeni rzadko są właścicielami d o m ó w (posia­ 28 G. Perram, Rola spółdzielni mieszkańców miast: Aborygeńska w Newcastle, [w:] Wśród pustyń, w życiu aborygeńskich Spółdzielnia buszu, lasów danie własnego domu jest charakterystyczne dla niemal wszystkich Australijczyków), a bezrobocie wśród nich wynosi około 23% (gdyby wliczyć Abo­ rygenów zatrudnionych przy robotach publicz­ nych, ta liczba wzrosłaby do 40%). Problemem jest także przestępczość, szcze­ gólnie nieletnich (dość częste jest wśród nich zja­ wisko samobójstw w więzieniach), alkoholizm, narkomania oraz choroby i wysoka śmiertelność wśród niemowląt, co wynika z niskiego poziomu higieny. Także średnia długość życia ludności rdzennej jest znacznie niższa n i ż u reszty Au­ stralijczyków i wynosi dla kobiet 60 lat, a dla mężczyzn 57 lat. Złe warunki materialne, a na¬ wet bieda, biorą się też ze specyfiki aborygeńskiej kultury i odmiennego podejścia do życia. Otóż w tradycyjnych społecznościach aborygeńskich co yv dużej mierze przeniesione zostało także do miejskich środowisk, osoba posiadająca indywi­ dualne bogactwo nie wzbudza szacunku i jest spychana na margines £rru py a wieź grupowa iest dla Aborygenów niezwykle istotna Ta mmei atrakcyina strona soołeczne, natury Aborygenów iest dla wielu twórców tematem wstydliwym To oczywiste exlvż łatwiei iest pamiętać o tym' co nozvtvwn'e Sa iednak i tacy artyści k t ó r z y no L m u i a w'„tworach t a k ż e i te trudna przecież tematykę O z y n i to na n r z y k ł a d Rohert W a l k e r w wierszu O^ay bądźmy uczciwi- „Okay, bądźmy uczciwi Nie jestem święty (...) Nie urodziłem się w niebie Okay, okay! A więc bądźmy uczciwi: Byłem i z tej i z tamtej strony, Od jedenastego roku życia 2 9 Za: G. Perram, op.cit., s. 84. Awabakal i ogrodów, s. 83. BARBARZYŃCA 3 (13) 3DD8 �Biata forma, czarna treść 45 I byłem nikczemny, Pełen nienawiści I w całej okazałości niebezpieczny (...)" °. „Po przeciwnej stronie ulicy Ponad głowami samochodami Rzucając mi spojrzenie Pozdrowienie zaciśniętą dłoń Uśmiech... 3 W niektórych powieściach, wierszach i dra­ matach obok tematów związanych z rozlicze­ niem krzywd wyrządzonych przez białych znaj­ duje się też miejsce na krytyczne spojrzenie na swoich współplemieńców. Pisarze nawołują innych Aborygenów, by zmienianie świata za­ cząć od siebie. Ważną kategorią jest tu poczucie własnej godności, dumy z tego, że jest się Aborygenemi „Podnieś głowę, bądź hardy Pokaż im, że jesteś czarny" . 3 1 Ta aborygeńska duma powinna towarzyszyć k a ż d e m u czarnemu Australijczykowi, nieza­ leżnie od tego, co robi i gdzie się znajduje. Dzięki poczuciu godności można wyzwolić się ze sztucznej przestrzeni miasta, pokonać para­ liżujący stan zagubienia i przekonania o braku własnej wartości. Do przechodzenia przez życie z podniesioną głową nawołuje wszystkich czar­ nych Bobby Sykes w utworze Pewnego dnia. W wierszu podmiot liryczny opisuje spacer po jednej z głównych ulic „w dzielnicy Biała W i l ­ la" - poetka pisze o poczuciu obcości w białym świecie, względem którego czuje się czymś gor­ szym mniej zna.cza.cym Stan ten zmienia się po dojrzeniu po przeciwnej stronie innego Abory gena który gestem solidarności przywraca pod miotowi lirycznemu pewność siebie i poczucie własnej wartości: 3 0 R. Walker, Okay, bądźmy uczciwi, [w:] T. Podemska- -Abt, op.cit., s. 154. 31 32 Artystyczna działalność Aborygenów jest z pewnością zjawiskiem ciekawym i jeszcze w Polsce stosunkowo mało znanym. Choć wpi­ suje się w nurt sztuki postkolonialnej, jej cha­ rakterystyczny kontekst kulturowy sprawia, że wykracza poza ramy tego zjawiska. Całości tej problematyki nie da się zanalizować w jednym artykule, dlatego też przedstawione tu aspekty sztuki aborygeńskiej traktować należy jedynie jako zaznaczenie pewnych problemów, a nie jako głębszą analizę. Ze względu na rozmiary tekstu wiele aspektów dotyczących współczesnej sztuki rdzennych mieszkańców Australii zostało tu pominiętych, a niektóre tylko wymieniono, co nie znaczy wcale że sa one nieistotne. Jednak chcąc zachować przejrzystość i logiczną spój ność należało dokonać pewnei selekcii informacii i przedstawić tylko te problemy które wydaia s e naiistotmeisze naibardziei reprezentatywne Selekcja ta jest oczywiście subiektywnym wyboautorki. 32 B. Sykes, Pewnego dnia, [w:] T. Podemska-Abt, op.cit., s. 144. J. Carlson, * * * (podnieśgłowę), [w:] T. Podemska-Abt, op.cit., s. 127. 3 (13) 3DD8 Czarny Bracie Byłeś majestatyczny Twoje iskierki rozjaśniły ulicę Białej Willi I nie szłam już dłużej wzdłuż ulicy Ale Bracie Ja szłam teraz przed siebie!" . BARBARZVNCA � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/10517483d1fc2ea399725b8a161b7066.pdf f6c38f8c0d53e71234e685b0a1a49f22 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1642 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1999 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1519 Title A name given to the resource Białoruskie oprganizacje społeczno-kulturalne na Kresach Wschodnich w II Rzeczypospolitej / ETNOGRAFIA POLSKA 1999 t.43 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1999 t.43, s.5-20 Creator An entity primarily responsible for making the resource Paprocka, Wanda Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text A R T Y K U Ł Y „Etnografia Polska", t. X L I I I : 1999, z. 1-2 P L ISSN 0071-1861 WANDA P A P R O C K A Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Warszawa BIAŁORUSKIE ORGANIZACJE SPOŁECZNO-KULTURALNE N A KRESACH WSCHODNICH W I I RZECZYPOSPOLITEJ W życiu każdej mniejszości narodowej, w jej rozwoju i stabilizacji, w zna­ lezieniu właściwego miejsca w strukturze społeczno-gospodarczej i kulturalnej kraju, w której przyszło jej żyć ważną rolę odgrywają organizacje polityczne, społeczne i kulturalne. Od ich aktywności i wyboru właściwej drogi działania zależy w znacznym stopniu pozycja grupy mniejszościowej. Poniższe opracowanie poświęcone jest działalności organizacji społecznych i kulturalnych mniejszości białoruskiej w okresie I I Rzeczypospolitej. Charakter i działalność tych organizacji miały bezpośredni związek z omawianymi w moich poprzednich artykułach działaniami na polu oświaty i kultury białoruskiej (Paprocka 1995; 1998). Dążąc do rozbudzenia i zachowania świadomości narodowej Białorusinów wspierały one szkolnictwo białoruskie, działalność gospodarczą (spółdzielczość), czytelnictwo (prasę i wydawnictwa w języku tej grupy). Jakkolwiek organizacje te reprezentowały pewne kierunki polityczne lub pozostawały pod wpływem niektórych partii, to w większości były one progra­ mowo apolityczne, a realizowane przez nie cele, jak głosiły deklaracje, dotyczyły sfery życia gospodarczego, społecznego i kulturalno-oświatowego. Zgromadzony przeze mnie materiał źródłowy, zarówno archiwalny, jak też pochodzący z donie­ sień prasowych i coraz bogatszej literatury dotyczącej tego okresu, pozwala na omówienie prawie wszystkich organizacji funkcjonujących przez dłuższy czas w społeczności białoruskiej. Na pewne trudności napotyka jedynie w niektórych przypadkach śledzenie ciągłości działalności tych organizacji na przestrzeni całego dwudziestolecia międzywojennego. Jednakże dla określenia ich charakteru i przedstawienia podstawowej działalności nie ma to większego znaczenia. Najstarszą białoruską placówką kulturalno-oświatowa na terenie Państwa Polskiego było Towarzystwo Szkoły Białoruskiej (TSB), które powstało w 1921 r. w Wilnie, za czasów tzw. Litwy Środkowej. Członkami - założycielami Towarzy­ stwa byli działacze białoruscy o różnych przekonaniach politycznych. Należy tu przede wszystkim wymienić ks. Adama Stankiewicza, przywódcę Białoruskiej Chrześcijańskiej Demokracji oraz Bronisława Taraszkiewicza, ówczesnego refe­ renta do spraw szkolnictwa białoruskiego Departamentu Oświaty Litwy Środko­ wej, a natępnie posła wchodzącego w skład Białoruskiej Włościańsko-Robotniczej �6 WANDA PAPROCKA Hromady. Towarzystwo było najbardziej stabilną białoruską organizacją kultu­ ralno-oświatowa. Jego statutowym celem było krzewienie i popieranie oświaty białoruskiej poprzez: 1) zakładanie szkół ludowych, seminariów nauczycielskich, organizowanie kursów dla analfabetów; 2) zakładanie szkół średnich i wyższych; 3) tworzenie domów ludowych dla celów oświatowych; 4) urządzanie odczytów i wykładów; 5) wydawanie i rozpowszechnianie podręczników białoruskich oraz czasopism naukowych; 6) udzielanie młodzieży szkolnej stypendiów, zapomóg i innych form pomocy. Siedzibą Zarządu Centralnego Towarzystwa było Wilno. Fundusze T-wa tworzyły zgodnie ze Statutem miesięczne składki członków i członkiń, 1,5% opodatkowania zarobku miesięcznego, dobrowolne ofiary, darowizny i zapisy, dochody z wykładów, odczytów i pogadanek naukowych i inne nieprzewidziane wpływy. Całość tekstu statutu zachowała się w Narodowym Archiwum Repu­ bliki Białoruś w Mińsku (NARB, f. 883, op. 1, d. 13, 1. 18). Statut ten został zatwierdzony w Departamencie Spraw Wewnętrznych dn. 1.07.1921 r. (rye. 1). Historia Towarzystwa dzieli się na dwa okresy: pierwszy od chwili założenia do 1926 r. (w tym czasie terenem działalności TSB było woj. wileńskie) i drugi - od 1926 r. aż do chwili jego likwidacji w 1936 roku. W tych latach T-wo objęło swoim zasięgiem całą Polskę. Jego organem naczelnym w pierwszym okresie była Centralna Rada Szkolna, przekształcona w drugim okresie w Główny Zarząd Towarzystwa. W dziedzinie szkolnictwa średniego Towarzystwo było właścicie­ lem gimnazjum w Wilnie oraz wspomagało materialnie gimnazja w Radoszkowiczach i Kłecku. W dziedzinie szkolnictwa powszechnego przejawiało szeroką aktywność w związku z plebiscytami szkolnymi, związanymi z wydaną w 1924 r. ustawą o szkolnictwie narodów niepolskich (por. Paprocka 1998, s. 54). Akcja pozaszkolna koncentrowała się na zakładaniu kół (hurtek) Towarzystwa i okrę­ gowych zarządów, podporządkowanych głównemu zarządowi T-wa w Wilnie. Towarzystwo posiadało 9 zarządów okręgowych: w Białymstoku, w Wilejce, Głębokim, Grodnie, Kosowie, Lidzie, Mirze, Nowogródku i Słonimiu. Ponadto utrzymywało kontakt z niezależnymi Towarzystwami w Radoszkowiczach, Nowogródku i Nieświeżu. W połowie 1928 r. na terenie 23 powiatów woje­ wództw wschodnich istniało 385 kół prowincjonalnych, m.in. w woj. brasławskim 5 kół, wilejskim 23, dziśnieńskim 11, mołodeczańskim 20, postawskim 15 i w Wilnie 3 koła. Największa liczba kół przypadała na pow. nowogródzki (51) i kosowski (57). Działalność kulturalno-oświatowa kół polegała głównie na propagowaniu biblioteczek naukowych i urządzaniu amatorskich przedstawień teatralnych. Towarzystwo prowadziło 41 domów ludowych na terenie ziem wschodnich. Szybki rozwój i znaczenie, jakie zdobyło wśród ludności białoruskiej sprawiły, że zaczęło ono ulegać wpływom różnych kierunków politycznych i stało się terenem walk prowadzonych przez partie polityczne, których programy krystalizują się w połowie 1925 roku. Ostateczną przewagę w TSB osiągnęła Białoruska Włościańska Robotnicza Hromada, która też opanowała je cał­ kowicie. W wyniku współpracy z Hromadą liczba oddziałów zaczęła poważ­ nie wzrastać. Objęły one swoim zasięgiem teren całej Zachodniej Białorusi. �BIAŁORUSKIE ORGANIZACJE SPOŁECZNO-KULTURALNE STATUT СТАТУТ Towarzystwa Szkoły Białoruskiej. Таварыства Беларускае Школы. I. Nazwa, cel i siedziba Towarzystwa. 'i § 1. Towarzystwo nosi nazwę: „Towarzystwo Szkoły Białoruskiej" i ma na celu krzewienia i po­ pierania oświaty w białoruskim narodowym duchu chrześcijańskim i humanitarnym. § 2. Towarzystwo stoi po za wszysikiemi stron­ nictwami; jedynem jego zadaniem jest rozwói biało­ ruskiego szkolnictwa i oświaty białoruskiej wogóle. 3. Dla urzeczywistnienia celu w § 1 oznaczo­ nego, Towarzystwo pomiędzy innem ma prawo-. l)'zakładania, utrzymywania i popierania: a) szkół ludowych, b) kursów dla dorosłych analfabetów, c) ochronek, d) szkół ochroniarek i seminarjów nau­ czycielskich, czytelni ludowych i bibljotek, c) szkół średnich i wyższych wszelkich typów; 2) zakładania domów ludowych dla celów oświa­ ty i zabawy towarzyskiej; 3) urządzania odczytów i wykładów; i) wydawania i rozpowszechniania białoruskich podręczników i czasopism naukowych, pedagogicznych i hutovrydi; Й udzielania kształcącej Sie młodzieży stypend­ iów, zapomóg i wszelkich pomocy naukowych; Bi układania projektów budowy szkół i urzą­ dzeń szkolnych, jak I nadzorowania nad ich wyko­ naniem; 7) ogłaszania konkursów, potrzebnych do osiąg­ nięcia celów T-wa Szkoły Białoruskiej. 8 i) Siedzibą Zarządu centralnego Towarzystwa Jest Wilno. 8 5) Towarzystwo stanowi osobę prawną, może piSiadac wszelki majątek ruchomy i nieruchomy, a tym stawni nabywać i sprzedawać nieruchomości. %> Fundusze Towarzystwa. £ 6) Fundusze Towarzystwa tworzą się: 'l.) z miesięcznych składek członków i członkiń. i) z 1V» °/„ opodatkowania zarobku miesięcznego; 8) z dobrowolnych ofiar; i) г darowizn i zapisów; 5) z dochodów z wykładów, odczytów i poga­ danek naukowych; 6) z Odsetek od kapitału żelaznego; 7Í i liinych nieprzewidzianych przychodów; j T) hapitał żel&zny składa Sie: 1) z funduszów specjalnie na to ofiarowanych; 2) г Innďuszów. na to przez Zebranie Walne . przeznaczonych. S S) Zarząd Towarzystwa prowadzi rachunko­ wej ргяНдй przepisów prawa i zwyczajów. 8, Prawa i obowiązki członków. % 0. Członkami Towarzystwa mogą być zarów­ no osoby fizyczne bez różnicy płci, jak i osoby prawne i instytucje. % JO. CzionKowie dzielą się na wspierających, MKzywistycb I honorowych, Cztonklam wspierającym może być każda osobu tecina lub prawna, lub też grupa osób, wpłacająca № cele Towarzystwa przynajmniej 5 marek miesięcznie. i 7 1. Назоу, иэта i яседа быцъця Таварнетва. i § t. Таиарыства занецца „Таварыства БеларуI екав школы" i мае мату нашыраць i памагапь я аоьвеце у беларуекш мацыяпалышм, людщом ¡I i хрысьцЬтс1пм дусе. § 2 Таварнстпа cTaiur. попках yoix палггычI нихпартий i Kipymtay; адзЦ'аЯ яго задачаюё разьS шцьцв беларуспх школ i беларускае асьветы ; иаагул. § ü. Дзедя нранялзеиьня у жыцьце маты, азиачаияе у § J , Таиарыства, намик ÍHIHHM, мае права: 1) закладаць, удзсажыМць i наддзержываць: а) породит шпули, б) курен для выросли* няпЪьменннх, n) npuunaici, г) вучыцельск1л csMiaapMi, школы уэгаданацелек, чародпыя чаталып i юшгсвши (ůjójiiatoni). а) школы пышэитыя i сярэдшя усяляюх тнлау; 2) закладаць народимя даыы дзеля асьветы [ i таварыскас- гульш, 3) артшзаващ. лекцьп i курсы; 4) пмдпваиь i патыраць беларуск!» школьныя Ktiiri (иалручиМ), наиуковыя, пэдагогпшыл i ниродуыя таззты; 5) дапаиь пучням i вучатцаи сгыиэнли>. гшлмоп i розную тгаиуконую тшмач; 6) рабщь "нразктн будоул! школ i школьных упарадкаваньняу i мае наглядна/их випаупеньвем; 7) абвяшчае конкурсы, патрэбпыи дзеля даняцывд мэтау „Таварнетва Беларускае Школы". § ł, Месна бнпьця Цэптральнае Рады Tanaрнства е места Шлмш. § 5 Таварнстпа 6 юрыдычнаю аеобаю, можа м е т , розную рухомую i лежачую маемпег.ць, а гэтим самым купляць i прадаващ. ляжачую маемасьць. ; 2. Macłiaci.m, Таварыства. §.G- Maciiaci.iib Таварнстпа складаецца: 11 з месячных складчин сяброу (сябровак), 2) j ' / ! % адл!чак месячнага заробку сяброу сябровак): 3) :) самихиотних ахвяр; 4) з дарау i nnnicay; 5) а даходау я курсау, лекцняу i вавуковых гутарак: н) з нрацэнгау ад зялеанзга канггалу; ?) л Иглшх неперадбачаных нрыходау, § 7. Зялеанм каттал складаецца: 1) з скарба^ адумысьля на гэта ахвяравапнх; 2) з скарбау, пгго асшиовуе на гата Агульная Вял)кая Уборка, g 8. Рада Таварнства вядзе рахункокасъць паводлуг upaBin нрава 1 звкчаяу! 3. Нрапм i апавязш Сяброу. § 9. Сябрам! Таварыства могуцъ бннь як ф1зычныя асобы бяз розьящы полу, так i асобы я>рыдычныя i уотановы, § 10. Сябрн Таварыства дзеляица ва иамагаючих, аанраудтгах i пачэсных. Сябрам намагаючим можа быт, кожвая <j»- Ryc. 1. Fragment statutu Towarzystwa Szkoły Białoruskiej zachowany w Narodowym Archiwum Republiki Białoruś w Mińsku �8 WANDA PAPROCKA Koła TSB tworzone były najczęściej równocześnie z hurtkami Hromady, a ich przewodniczącymi mianowano działaczy tej partii. Część sympatyków Hro­ mady wstąpiła do Towarzystwa dopiero w 1927 г., po likwidacji Hromady, której działalność władze polskie uznały za antypaństwową. W związku z coraz bardziej zaostrzającą się walką pomiędzy ugrupowania­ mi politycznymi Białoruska Chrześcijańska Demokracja oraz Białoruski Zwią­ zek Włościański wycofały się całkowicie z Towarzystwa i założyły w 1926 r. nową organizację kulturalno-oświatowa pod nazwą Białoruski Instytut Gospo­ darki i Kultury. Począwszy od 1927 r. TSB zaczęło dostawać się pod wpływy Komunistycznej Partii Zachodniej Białorusi. Pierwsze ostrzeżenie ze strony władz polskich nastąpiło w 1928 г., gdy w sierpniu został zawieszony Zarząd Centralny. Po złożeniu wyjaśnień przez członków Zarządu i po wyeliminowa­ niu osób posądzanych o działalność antypaństwową oraz złożeniu deklaracji mówiącej o skierowaniu pracy na tory działalności kulturalno-oświatowej Zarząd uzyskał pozwolenie na kontynuowanie działalności (Gomółka 1998, s. 142). Narastający konflikt pomiędzy władzami polskimi a Towarzystwem Szkoły Białoruskiej znajduje odbicie w pismach i memoriałach kierowanych przez TSB do ministra spraw wewnętrznych oraz premiera. W jednym z nich (z 2 marca 1927 r.) Prezes T-wa senator A. Własow - powołując się na działa­ nia polskich władz administracyjnych w woj. nowogródzkim - podkreśla ich tendencyjność uniemożliwiającą zakładanie kół TSB i szkół białoruskich (NARB, f. 883, op. 1, d. 75, 1. 11). Treść pisma z dnia 24 sierpnia 1927 г., skierowanego do ministra wyznań religijnych i oświecenia publicznego z okazji dziewiątej rocznicy istnienia Wileńskiego Gimnazjum Białoruskiego, wyraźnie wskazuje natomiast na istniejące dwa nurty ideologiczne w łonie Towarzystwa. Czytamy w nim m. in.: „Główny zarzut jaki robi się pod adresem Gimnazjum i zawdzięczając któremu Gimnazjum nie może normalnie pracować przedstawia się w tym, że Gimnazjum zjawia się komunistyczną placówką i prowadzi antypolską działalność. [...] Towarzystwo Szkoły Białoruskiej jako stały konce­ sjonariusz Gimnazjum niniejszym stanowczo zaprzecza wszelkim takiego rodza­ j u tłumaczeniom. [...] Towarzystwo nie dopuści żadnej polityki w swej szkole. [...] Mając to na względzie T-wo zwolniło już kilku nauczycieli celem zamiany ich bardziej odpowiednimi i kwalifikowanymi" (NARB, 883, op. 1, d. 75,1. 62). Jak pisze K . Gomółka, ingerencja władz polskich w pracę Towarzystwa spowodowała podział kręgów kierowniczych na dwa nurty. W 1928 r. grupa Radosława Ostrowskiego i Antoniego Łuckiewicza podjęła próbę odsunięcia TSB od wpływu komunistów, która zakończyła się fiaskiem. Drugi nurt radykalny, na czele którego stał Dworczanin i Hawrylik, opowiadał się za utrzymaniem politycznego charakteru działalności Towarzystwa (Gomółka 1998, s. 142). Walka o władzę ograniczyła działalność kulturalno-oświatowa TSB. Sprzyjało to działaniom partii komunistycznej, która w początku lat trzydzie­ stych opanowała szereg kół, głównie w woj. poleskim i nowogródzkim. Po likwidacji w 1930 r. Białoruskiego Włościańsko-Robotniczego Klubu Poselskiego, Towarzystwo Szkoły Białoruskiej stało się dla partii komunistycznej jedyną �BIAŁORUSKIE ORGANIZACJE SPOŁECZNO-KULTURALNE 9 legalną formą działania. Władze polskie mając świadomość tego stanu rzeczy dążyły do likwidacji wielu kół TSB bądź okresowego zawieszenia ich działalności. W 1928 r. najwięcej kół zlikwidowano na terenie powiatów mołodeczańskiego, brasławskiego, wilejskiego, baranowickiego. Równocześnie 1 września tego roku zamknięto niezależne koło Towarzystwa w Radoszkowiczach i sponsorowane przez nie gimnazjum białoruskie (Mniejszości narodowe..., „Sprawy Narodowoś­ ciowe", nr 5:1928, s. 539). Na początku 1932 r. liczba członków wynosiła ok. 8000, a wielu z nich przestało opłacać składki. Lokalnym zarządom zaczęło brakować pieniędzy na utrzymanie lokali i wynagrodzenia dla instruktorów. W końcu 1933 r. największa liczba kół działała w województwie białostockim. Na terenie trzech pozostałych województw północno-wschodnich struktury Towarzystwa zostały zawieszone lub zdelegalizowane. Działał natomiast zarząd TSB w Wilnie. Na początku 1924 r. w województwie wileńskim funkcjonowało 5 kół (Gomółka 1998, s. 43). Poszukując sprzymierzeńców w walce o umocnienie swej pozycji Zarząd Główny TSB nawiązał kontakt z Białoruskim Instytutem Gospodarki i Kultury. Do tego tematu wrócę w dalszej części artykułu. W prasie polskiej z okresu międzywojennego i sprawozdaniach z życia mniejszości narodowych (Mniejszości narodowe..., „Sprawy Narodowościo­ we", 1927-1936) znajdujemy szereg wiadomości o działalności Towarzystwa i o głównych wydarzeniach, jakie miały miejsce wewnątrz organizacji. Zasad­ nicze zmiany dokonywały się od końca lat dwudziestych, kiedy Towarzystwo pod wpływem partii komunistycznej określiło zdecydowanie swój profil poli­ tyczny. W miarę radykalizacji TSB zaczęło ono zatracać charakter instytucji powołanej wyłącznie do pracy na polu kulturalno-oświatowym. Zawieszenie działalności Zarządu Głównego Towarzystwa oraz przygotowania do przy­ szłego Zjazdu Ogólnego poruszały opinię społeczną środowiska białoruskiego i antagonizowały mniejszość białoruską. Jakkolwiek sprawy TSB formalnie dotyczyły instytucji oświatowej, miały jednak niewątpliwie doniosłe znaczenie polityczne, gdyż na przyszłym zjeździe spodziewano się walki między dwoma kierunkami politycznej myśli białoruskiej: radykalizmem społeczno-politycz­ nym i nurtem umiarkowanym, który można by nazwać kierunkiem „pracy organicznej". TSB ze względu na swój poważny charakter i masowe wpływy było terenem, na którym ugruntowanie określonej ideologii mogło odegrać decydującą rolę w życiu społeczeństwa białoruskiego (Mniejszości narodowe..., „Sprawy Narodowościowe", nr 5:1928, s. 537). W radykalnym piśmie „Słowo Pracy" (nr 1 z 5.10.1928 r.) w artykule poświęconym zjazdowi podkreślano masowy charakter Towarzystwa wskazując, że , jest ono w obecnym charakterze wyrazicielem dążności Białorusinów i dlatego ulega szykanom i prześladowaniom". Jedynie szeroki udział mas włościańskich w pracach przygotowawczych do Zjazdu będzie mógł przeciwstawić się zama­ chom ze strony burżuazji i zdrajców ruchu białoruskiego. Dążenia do zwołania Zjazdu TSB napotykały na szereg trudności, a terminy, w jakim miał się odbyć kilkakrotnie ulegały zmianie. Jest to zrozumiałe, Zjazd dawał bowiem możność przejęcia władzy przez jedną z dwu wyżej wymienionych opcji politycznych. �10 WANDA PAPROCKA W 1929 r. posłowie Włościańsko-Robotniczego Klubu Poselskiego (BWRKP) w walce o całkowite opanowanie TSB postanowili zwołać zjazd, podczas którego miano dokonać wyboru nowego zarządu. Gdy władze polskie nie udzieliły pozwolenia postanowiono, że odbędzie się zjazd nielegalny (19.05.1929 г.), lecz i ten nie doszedł do skutku, gdyż wielu delegatom z prowincji władze uniemożli­ wiły przyjazd do Wilna. Grupa działaczy TSB, pozostająca pod wpływem posłów BWRKP, podczas kolejnego nielegalnego zebrania dokonała jednak wyboru nowego zarządu. Do władz zostali wybrani: Steckiewicz, Marcińczyk, Kepel oraz posłowie: Dworczanin, Wołyniec, Hrecki, Kryńczyk, Hawrylik. Podjęto wówczas rezolucję wzywającą wszystkie zarządy okręgowe do walki z dotychczasowym kierownictwem TSB. Jednocześnie nowe władze, chcąc jak najszybciej zakończyć okres dwuwładzy, doprowadziły do zwołania zjazdu TSB (9.07.1929 г.), który do zarządu wybrał: Steckiewicza, Marcińczyka, Kepela, Pietkiewicza, Szymę oraz posłów: Wołyńca, Dworczanina, Hreckiego, Kryńczyka. Zjazd podjął również rezolucję mówiącą, iż podstawą działalności TSB jest realizacja zadań o charakte­ rze kulturalno-oświatowym. Okazało się to jednak niemożliwe. Po likwidacji Klubu Poselskiego (BWRKP) do przejęcia władzy w Zarządzie zaczęła dążyć Komunistyczna Partia Zachodniej Białorusi (Gomółka 1998, s. 142). Wewnętrzne walki osłabiły Towarzystwo, liczba członków spadła. Upolitycznienie działalności TSB w duchu komunistycznym nasiliło represje ze strony władz polskich, skłaniając wielu działaczy do refleksji nad negatywny­ mi skutkami takiego kierunku działania. Znalazło to wyraz w wystąpieniach wielu znanych działaczy TSB, m. in. delegata Zarządu Głównego Szyrmy podczas zjazdu okręgowego w Kosowie 27 kwietnia 1930 г., który podkreślał konieczność zaniechania działalności politycznej w łonie TSB. Powstrzymaniu represji służyć miała również uchwała Zarządu Okręgowego Towarzystwa w Białymstoku, powzięta na zebraniu 20 kwietnia 1930 г., o wzięciu udziału w powitaniu Pana Prezydenta przez społeczeństwo Białegostoku podczas jego projektowanej podróży na Wileńszczyznę (Mniejszości narodowe..., „Sprawy Narodowościowe", nr 2:1930, s. 238). Świadomość antypaństwowej działal­ ności TSB znalazła wyraz w działaniach władz polskich wobec szeregu jej członków. Jednym z przykładów może być fakt pociągnięcia do odpowiedzial­ ności za działalność wywrotową 8 z 12 członków Zarządu Głównego wybra­ nych 9 lipca 1929 r. Również niedopuszczenie przez władze państwowe do zorganizowania zapowiedzianego na 20 lutego 1930 r. ogólnego zjazdu TSB, zwołanego do Wilna, miało zapobiec politycznym manifestacjom (Mniejszości narodowe..., „Sprawy Narodowościowe", nr 3-4:1930, s. 384). W latach na­ stępnych Towarzystwo wykazywało jedynie większą aktywność na terenie województwa białostockiego. Wykładnikiem tej działalności był odbyty dnia 17 stycznia 1932 r. w Białymstoku Zjazd Okręgowy delegatów TSB z Białego­ stoku oraz powiatów białostockiego i wołkowyskiego. Na zjazd przybyło 92 delegatów. Zarząd Główny reprezentowany był przez Steckiewicza z Wilna, który m.in. złożył sprawozdanie z działalności Zarządu informując zebra­ nych o stanie organizacyjnym Towarzystwa. Podkreślał również, że zarząd �BIAŁORUSKIE ORGANIZACJE SPOŁECZNO-KULTURALNE 11 Główny jest tak dalece zdekompletowany, iż obecnie tworzą go jedynie Szyrma i Steckiewicz z Wilna, Kuźmin z Białegostoku i Kiziewicz z Grodna, z których tylko Szyrma i Kiziewicz faktycznie pracują w zarządzie. Poza tym w terenie są czynne trzy Zarządy Okręgowe: w Białymstoku, Baranowiczach i Prużanie (Mniejszości narodowe..., „Sprawy Narodowościowe", nr 1:1932, s. 70). W maju 1932 r. miał odbyć się w Wilnie zjazd Towarzystw. W związku z przewidywanym podczas zjazdu wyborem nowych władz Zarządu Central­ nego zaostrzyły się istniejące antagonizmy wewnętrzne. Przeciwko skrajnie radykalnym elementom dominującym w Towarzystwie wystąpiła Białoruska Chadecja oraz grupa zwolenników Łuckiewicza i Ostrowskiego. Związane z partią komunistyczną kierownictwo T-wa wydało w Wilnie i we Lwowie jednodniówki, w których anonimowi redaktorzy ostro występowali przeciwko zakusom „burżuazyjnym" ugrupowań TSB, wzywając włościan i robotników do obrony ich jedynej placówki kulturalno-oświatowej. Projektowany zjazd nie doszedł do skutku wobec sprzeciwu władz polskich. Wyrazem radykalnych postaw członków TSB był m.in. zakaz, wydany przez Zarząd Okręgowy w Białymstoku zarządom i członkom kół, uczestnictwa w jakichkolwiek konferencjach dotyczących Towarzystwa, a zwołanych przez władze administracji ogólnej i współpracy tychże kół z polskimi organizacjami społecznymi. Urząd Wojewódzki, uważając iż tego rodzaju uchwała jest sprze­ czna ze statutem T-wa, zażądał od Zarządu Głównego uchylenia nakazu i zawieszenia działalności Zarządu Okręgowego w Białymstoku. Sprawę tę Zarząd Główny poddał szczegółowemu rozpatrzeniu i przedstawił następujące wnioski: „Towarzystwo Szkoły Białoruskiej zgodnie z paragrafem 1 i 2 statutu ma na celu krzewienie wśród Białorusinów oświaty białoruskiej i białoruskiego szkolnictwa, praca zaś Kółek Młodzieży Wiejskiej i podobnych im organizacji w obecnych warunkach faktycznie sprowadza się do szerzenia polskiej kultury w polskim języku, stąd wypływa sprzeczność zasadniczych celów TSB i wskaza­ nych polskich kulturalno-oświatowych organizacji. Przy obecnych stosunkach, kiedy likwiduje się resztki białoruskiego szkolnictwa, masowo zamykane są koła i zarządy okręgowe TSB dla nas jest szczególnie drogim i ważnym zachowanie własnej mowy i cech narodowych - współpracownictwo zaś TSB ze wspomnianymi polskimi organizacjami w obecnych warunkach grozi Białorusi­ nom utratą swego narodowego oblicza" (Mniejszości narodowe..., „Sprawy Narodowościowe", nr 4-5:1932, s. 475). Mimo dominujących w TSB tendencji radykalnych miały miejsce wystąpie­ nia członków nawołujące do zaniechania działalności politycznej i ograniczenia się do realizowania działań statutowych. Na Zjeździe Okręgowym TSB w woj. białostockim w listopadzie 1932 roku uchwalono następującą rezolucję, której inicjatorem był dr Marcińczyk: „Zjazd delegatów TSB podkreśla, że wszelkie wystąpienia ludności białoruskiej przeciwko Państwu i władzom godzą w inte­ resy ludności białoruskiej, potępia usiłowania czynników nieodpowiedzial­ nych zmierzające do wprowadzenia do działalności Towarzystwa momentów politycznych i odchyleń statutowych, wzywa koła i ogół członków TSB do �12 WANDA PAPROCKA bezwzględnej walki z tymi usiłowaniami i odchyleniami, zastrzegając, że dzia­ łalność Towarzystwa nie może wykraczać poza ramy statutu" (Mniejszości narodowe..., „Sprawy Narodowościowe", nr 6:1932, s. 674). W 1933 г., wobec zlikwidowania w tym czasie ostatnich placówek Towarzystwa w woj. poleskim, czynne już były jedynie agendy na terenie województwa białostockiego. Zarząd Główny, wierząc w możliwość ponownej aktywizacji organizacji terenowych, zaczął wydawać miesięcznik „Letopiś", którego redaktorem odpowiedzialnym został prezes Z G TSB Feliks Steckiewicz. W 1934 r. podjęto próby zwołania do Wilna Ogólnego Zjazdu Towarzystwa, na skutek szeregu uchybień statuto­ wych władze nie zezwoliły jednak na zjazd. W 1936 r. nastąpiło zawieszenie przez władze polskie działalności Towa­ rzystwa Szkolnictwa Białoruskiego. Coraz bardziej zaostrzające się antagonizmy między grupami osób reprezen­ tujących poszczególne kierunki polityczne były nie tylko powodem konfliktów wewnętrznych w organizacjach białoruskich, ale przyczyniły się do upadku jednych i powstania nowych. Konkurencją dla działalności TSB było, założone w 1932 г., Towarzystwo Oświaty Białoruskiej (TOB), powołane do życia przez tzw. grupę Ostrowskiego i Łuckiewicza. Statut tej organizacji w paragrafie 2 i 3 określał jej cele i zakres działalności w sposób następujący: „Celem T-wa jest praca nad rozwojem kultury białoruskiej, krzewieniem szkolnej oraz pozaszkol­ nej oświaty wśród Białorusinów w ich języku ojczystym oraz podniesieniem poziomu moralnego i poznaniem kultury polskiej oraz odrębności kulturalnych innych narodowości, zamieszkujących wspólne z Białorusinami tereny. Towa­ rzystwo ma prawo, z zachowaniem obowiązujących przepisów prawnych: a) zakładać, utrzymywać i wspierać różne typy, kategorie szkoły białoruskiej, kursy dokształcające, ogólno-wychowawcze i specjalne dla dorosłych (uniwersy­ tet ludowy), kursy zaoczne, bursy dla uczącej się młodzieży, biblioteki, czytelnie i domy ludowe dla krzewienia oświaty i zabaw towarzyskich; b) wydawać i rozpowszechniać książki i czasopisma białoruskie; c) udzielać uczącej się młodzieży pomocy materialnej i naukowej; d) wspierać wszelkiego rodzaju przejawy sztuki białoruskiej szczególnie artystycznej wytwórczości ludowej; e) organizować wystawy, zjazdy, urządzać odczyty publiczne, uroczystości kulturalno-oświatowe, tworzyć stałe i objazdowe koła dramatyczne oraz chóry dla urządzania przedstawień i koncertów; f) urządzać konkursy w celu realizacji zamierzeń Towarzystwa; g) urządzać kwesty publiczne i dochodowe imprezy; h) występować wobec władz państwowych i samorządowych z inicjatywą we wszelkich kwestiach białoruskiego życia kulturalnego; i) współpracować z orga­ nizacjami kulturalno-oświatowemi polskimi oraz innych narodowości zamiesz­ kujących wspólnie z Białorusinami tereny" (Mniejszości narodowe..., „Sprawy Narodowościowe", nr 4-5:1932, s. 475). Równocześnie z założeniem TOB grupa Łuckiewicza. zaczęła wydawać nowe pismo „Rodnij K r a j " - jako organ TOB, zawieszając dotychczasowy organ „Biełaruski Zwon". W pierwszym numerze tego czasopisma, z dnia 1 stycznia 1932 г., znalazło się wyraźne oświadczenie redakcji, iż „T-wo nie chce i nie �BIAŁORUSKIE ORGANIZACJE SPOŁECZNO-KULTURALNE 13 będzie służyć wąskim celom politycznym tej czy innej partii". W konsekwencji takiego stanowiska mimo ataków na przypisywany T-wu „polonofilizm" redakcja nie podejmowała dyskusji z antagonistami mimo ustnych z ich strony wystąpień. Poza propagowaniem szeroko pojętej oświaty (biblioteki, czytelnie, wydawnictwa) T-wo organizowało prelekcje na temat praw i obowiązków przysługujących mniejszości białoruskiej w Polsce na mocy Konstytucji oraz traktatów międzynarodowych. W 1934 r. T-wo brało czynny udział w komisji utworzonej przy kuratorium szkolnem okręgu wileńskiego dla opracowania podręczników białoruskich dla szkół powszechnych" (Mniejszości narodowe..., „Sprawy Narodowościowe", nr 5-6:1934, s. 620). Towarzystwo nie uniknęło wewnętrznych konfliktów, jak i trudności finansowych występujących we wszystkich prawie organizacjach białoruskich. W 1936 r. działalność Towarzy­ stwa ustała. Kontynuatorem jego działalności było Towarzystwo Oświaty Białoruskiej, powstałe w Warszawie w grudniu 1937 r. Nie miało ono prawa zakładania oddziałów w terenie. Już w maju 1938 r. Towarzystwo próbowało nawiązać kontakt z Białorusinami z Wilna, lecz władze polskie sprzeciwiły się temu uzasadniając swoje stanowisko koniecznością zerwania kontaktów z oso­ bami pozostającymi pod wpływem komunistów. W ten sposób T-wo znalazło się w izolacji. Sytuacja taka trwała do 1939 r. (Gomółka 1998, s. 147). 1 Z inną niż Towarzystwo Szkoły Białoruskiej orientacją polityczną związany był Białoruski Instytut Gospodarki i Kultury (BIGiK). Został on założony w maju 1926 r. przez działaczy umiarkowanych z kręgu Białoruskiej Chrześci­ jańskiej Demokracji i Białoruskiego Związku Włościańskiego przeciwstawia­ jących się radykalizmowi społecznemu TSB. Siedzibą centrali była początkowo Warszawa, następnie - Wilno. Celem BIGiK, jak głosi zatwierdzony przez Ministerstwo Spraw Wewnętrznych statut, było popieranie rozwoju rolnictwa krajowego w różnych jego dziedzinach. W zakres zainteresowań Instytutu wchodziło m. in. zakładanie i prowadzenie gospodarstw wzorcowych, popiera­ nie rozwoju sadownictwa i ogrodnictwa, produkcji mleczarskiej, przemysłu ludowego. Kolejnym zadaniem było krzewienie oświaty i kultury biało­ ruskiej. Instytut posiadał kilka oddziałów na ziemiach białoruskich i około 40 kół. Wybitnymi działaczami byli: ks. Wincenty Godlewski, Wiaczesław Bohdanowicz, Adolf Klimowicz, ks. Adam Stankiewicz, Marian Pasiukiewicz, poseł Fabjan Jaremicz i redaktor Jan Pozniak. Największy rozkwit Instytutu 1 Już we wspomnianym artykule wstępnym pisma „Rodnij Kraj" omówiony został stosunek Białorusinów do kultury polskiej oraz pozostałych narodowości zamieszkujących wspólne tereny z Białorusinami. Czytamy m.in.: „około nas żyją inne narody, które daleko wyprzedziły nas w swym rozwoju kulturalno-narodowym i wypracowały najbardziej praktyczny sposób obrony swej duszy narodowej. Cierniową drogę walki za swe narodowe , j a " przeszli Polacy do czasu zwycięstwa nad znacznie większymi i potężniejszymi swymi wrogami: przecież trzy wielkie mocarstwa panowały nad narodem polskim bez mała 150 lat. A Litwini, a Ukraińcy, a Żydzi? Czy z ich doświadczenia życiowego nie możemy wyciągnąć nic korzystnego dla siebie? [...] gdy poznamy odrębność obcych kultur, zdołamy ocenić należycie wartość własnej kultury i nauczymy się szanować i kochać ojczysty kraj" {Mniejszości narodowe..., „Sprawy Narodowościowe", nr 6:1932, s. 673). �14 WANDA PAPROCKA przypadł na rok 1927. Ze sprawozdania wygłoszonego na zjeździe delegatów miejscowego oddziału w Wilnie w tym roku wynikało, że ogólna liczba kół Instytutu przekroczyła 50, a ogólna liczba członków wynosiła 800 osób. Najwięcej kół założono w następujących powiatach: wileńsko-trockim, wileń­ skim, mołodeczańskim, oszmiańskim, brasławskim, dziśnieńskim, święciańskim. Zorganizowano 22 biblioteczki i uzyskano od władz szkolnych 6 koncesji na białoruskie ludowe szkoły prywatne, z których jednak otwarto tylko jedną. Sprawozdania delegatów przytaczały fakty prześladowania kół Instytutu przez władze policyjno-administracyjne („Natio", nr 3-4:1927, s. 142-143). Poważniejszym rezultatem pracy Instytutu było zorganizowanie Białoruskich Kursów Handlowo-Spółdzielczych w Wilnie. Świadectwo ukończenia otrzymało 28 słuchaczy („Natio", nr 6:1927, s. 84-85). W następnych latach Instytut przejawia aktywność głównie na terenie Wilna. Ze sprawozdania Walnego Zebrania, które odbyło się w kwietniu 1930 r. wynikało, że w tym czasie Instytut liczył 69 kół prowincjonalnych, 36 bibliotek, utrzymywał 2 prywatne, początkowe szkoły białoruskie. Niezależnie od Instytutu Gospodarki i Kultury Białoruska Chrześcijańska Demokracja w okresie swojego rozkwitu powołała w 1929 r. nową organizację Białoruskie Wydawnictwo Katolickie. Zadaniem tej instytucji była publikacja szeregu wydawnictw o charakterze religijnym oraz przygotowanie wiernych do zamierzonej białorutenizacji Kościoła. Założycielami B W K byli: ks. A . Stankiewicz, ks. W. Godlewski i in. (Mniejszości narodowe..., „Sprawy Narodowościowe", nr 2:1929, s. 271). Brak środków finansowych i zmniejszające się zainteresowanie społeczności białoruskiej spowodowały, że w latach trzydzie­ stych Instytut, tak jak i inne organizacje, wykazywał słabą żywotność i wywierał znacznie mniejszy wpływ na życie mniejszości białoruskiej. Niektórzy działacze winili za ten stan rzeczy władze administracyjne i policję stwarzające przeszkody i szykanujące działaczy Instytutu. Gromadzono nawet materiał dowodowy, który miał posłużyć posłowi Jeremiczowi do interpelacji w tej sprawie w Sejmie (Mniejszości narodowe..., „Sprawy Narodowościowe", nr 6:1932, s. 674). Trudności, na jakie napotykały organizacje białoruskie skłoniły niektóre z nich do dokonania pewnych aliansów niezależnie od różnic politycznych. W 1936 r. doszło do nawiązania współpracy między Towarzystwem Szkoły Białoruskiej i Białoruskim Instytutem Gospodarki i Kultury, mimo panują­ cych od szeregu lat antagonizmów. Najbardziej gorącymi propagatorami na­ wiązania współpracy byli działacze spod znaku Białoruskiego Zjednoczenia Ludowego, co szło w parze z ogólnym zradykalizowaniem się wspomnianego stronnictwa. 18 października 1936 r. „Białoruska Krynica", będąca organem Zjednoczenia Ludowego, zamieściła obszerny artykuł nawołujący obie organi­ zacje do wspólnych obchodów jubileuszowych 15-lecia TSB i 10-lecia BIGiK. Pisano w nim: „Zaniechanie wspólnego obchodu byłoby równoznaczne z po­ twierdzeniem zarzutów, że organizacje te są ekspozyturami białoruskich ugru­ powań politycznych, że na ich gruncie załatwiane są porachunki polityczne oraz, że nie dorosły one do zajmowania się sprawami kultury białoruskiej" (Mniejszości narodowe..., „Sprawy Narodowościowe", nr 4-5:1936, s. 497). �BIAŁORUSKIE ORGANIZACJE SPOŁECZNO-KULTURALNE 15 Wspólną akcją obu organizacji był memoriał dotyczący spraw wyznaniowych, przesłany metropolicie Dionizemu . W dokumencie tym podkreślano, że na wspólnym posiedzeniu w dniu 24 października 1936 r. postanowiono zwrócić uwagę Metropolity i biskupów diecezjalnych na nienormalne warunki, jakie istnieją w dziedzinie nauczania religii prawosławnej w szkołach. Duchowień­ stwo prawosławne w diecezjach zamieszkałych przez ludność białoruską coraz częściej naucza religii w języku polskim zamiast w białoruskim lub cerkiewno-słowiańskim. Zdaniem autorów memoriału, powoduje to utratę przez cerkiew wpływów na ludność białoruską. Z tych względów obie organizacje doma­ gają się wydania rozporządzenia o konieczności uznania białoruskiego za język cerkiewny i wydania nowych białoruskich podręczników do nauki re­ ligii (Mniejszości narodowe..., „Sprawy Narodowościowe", nr 6:1936, s. 633). Efektem porozumienia było także wydanie wspólnych odezw skierowanych do ludności białoruskiej, nawołujących do przeprowadzenia tzw. plebiscytu szkol­ nego. Nadzorował go utworzony przez obie organizacje Sekretariat Szkolny. Kolejnym przejawem działalności Sekretariatu było wydanie jednodniówki „Za szkołę białoruską" (16.06.1936 г.). Informowała ona społeczeństwo biało­ ruskie o szykanach ze strony polskich władz szkolnych (Gomółka 1998, s. 143). Jak wynikało z oficjalnych enuncjacji władz, akcja ta była w dużej mierze podsycana przez czynniki komunistyczne i nie odpowiadała rzeczywi­ stym nastrojom społeczności białoruskiej, szczególnie ludności wiejskiej. Stąd też władze ustosunkowały się negatywnie do tzw. Komitetu Szkolnego i do głównych organizatorów akcji. Prawdopodobnie w związku z tym dokonana została w listopadzie 1936 r. rewizja w centralach wspomnianych organizacji, po czym w początkach grudnia tego roku nastąpiło zawieszenie działalności Towarzystwa Szkoły Białoruskiej, jak też Instytutu Gospodarki i Kultury. Ze sprawami ekonomicznymi związana była działalność Białoruskiego Związku Gospodarczego kierowanego przez Białoruską Partię Włościańską. Związek, jak oceniali działacze tego okresu, wykazywał większą aktywność niż B I G i K mając na swoim koncie szereg działań o ogólnopolskim znaczeniu. Należało do nich m. in. utworzenie pawilonu białoruskiego na Regionalnej Wystawie I Targów Północnych, powołanie do życia spółdzielni mleczarskich, sklepu z wyrobami ludowymi, czterech księgarni białoruskich w Wołożynie, Mołodecznie, Wilejce i Lidzie. 2 sierpnia 1930 r. odbyło się w Wilnie doroczne zebranie Związku, na którym podano, że ma on 40 kół prowincjonalnych oraz 2 2 Nie był to pierwszy memoriał w tej sprawie. „Białoruska Krynica" z 4 czerwca 1933 r. opublikowała memoriał Białoruskiego Komitetu Narodowego przesłany metropolicie Dionizemu dnia 30 maja 1933 r. Memoriał ten szczegółowo przedstawia Głowie Cerkwi prawosławnej stosunek duchowieństwa prawosławnego do zagadnienia białoruskiego w Polsce. Stosunek ten, według memoriału, jest zdecydowanie negatywny, a nawet wrogi. Wszelkie próby zbiałorutenizowania kościoła prawosławnego na obszarach zamieszkałych przez Białorusinów natrafiają na opór ze strony miejscowego duchowieństwa. Dotychczas drukarnia synodalna nie wydała ani jednej książki religijnej w języku białoruskim, ukazało się natomiast 5 podręczników religii w języku polskim, 7 w języku rosyjskim i 8 w ukraińskim {Mniejszości narodowe..., „Sprawy Narodowościowe", nr 2-3:1933, s. 228). �16 WANDA PAPROCKA prowadzi 5 Domów Ludowych, (w Mołodecznie, Horodziaszczach, Wołożynie, Oszmianie i Lidzie). Przy poszczególnych kolach Związku istniało 18 biblio­ teczek, działały też 2 amatorskie zespoły dramatyczne i 3 białoruskie chóry mieszane (Mniejszości narodowe..., „Sprawy Narodowościowe, nr 3-4:1930, s. 385). Działalność kulturalna Związku obejmowała również akcje związane z prowadzeniem odczytów poświęconych dziejom kultury białoruskiej i propa­ gowaniu narodowej literatury. Wieloletni przewodniczący tej organizacji filolog Jan Stankiewicz ostro zwalczał dokonaną na terenie komunistycznej Białorusi reformę pisowni mającą na celu zunifikowanie języka białoruskiego z rosyjskim (Mniejszości narodowe..., „Sprawy Narodowościowe", nr 5:1932, s. 559). Prace nad podniesieniem gospodarczym wsi białoruskiej nie znajdowały wprawdzie większego zrozumienia wśród szerszych kręgów społeczeństwa bia­ łoruskiego, co związane było również z brakiem funduszy na inwestycje i od­ powiedniej kadry fachowców, należy jednak wspomnieć o Wileńskim Biało­ ruskim Banku Kooperatywnym. Posiadał on oddziały w Pińsku i Głębokiem, a jego działalność, choć prowadzona na małą skalę służyła jednakże pod­ niesieniu stanu materialnego swych członków. Do placówek znaczących w życiu kulturalnym społeczeństwa białoruskiego należało Białoruskie Towarzystwo Naukowe (BTN), utworzone przez Wacława Iwanowskiego i Iwana Łuckiewicza w 1918 r. Skupiało ono grono inteligencji białoruskiej reprezentującej szereg dyscyplin naukowych. Prowadzono prace w czterech sekcjach: literatury i sztuki, językoznawstwa, historii i muzealnictwa. Towarzystwo działało mimo braku pomocy ze strony państwa do 1939 г., inicjując szereg akcji na rzecz rozwoju kultury białoruskiej. Do zasług Towarzystwa kierowanego przez radykalno-narodowych dzia­ łaczy białoruskich, skupionych wokół osoby Antoniego Łuckiewicza (brata Iwana) oraz Radosława Ostrowskiego, należało prowadzenie Muzeum Biało­ ruskiego im. Iwana Łuckiewicza w Wilnie, biblioteki białoruskiej w Wilnie, wydawanie rocznika BTN. Towarzystwo stale dążyło do rozszerzenia działal­ ności. Na Walnym Zebraniu w kwietniu 1930 r. postulowano m.in. zorgani­ zowanie nowego oddziału w Nowogródku, nawiązanie stosunków z innymi towarzystwami naukowymi i uczestnictwo w międzynarodowych zjazdach naukowych, objęcie działalnością nie tylko miasta, ale również prowincji (Mniejszości narodowe..., „Sprawy Narodowościowe", nr 2:1930, s. 238, 240). BTN kierowało także pracami nad gramatyką białoruską, zorganizowało ob­ chody 400-lecia druku w jęz. białoruskim. W 1937 r. nawiązało współpracę z Towarzystwem Przyjaciół Białorusoznawstwa na Uniwersytecie Wileńskim, wspólnie organizując szereg odczytów propagujących literaturę w jęz. biało­ ruskim (Gomółka 1998, s. 144). Szczególną aktywność wykazało T-wo w spra­ wie przeprowadzonej na Białorusi Sowieckiej reformy pisowni białoruskiej. Na zwołanym w Wilnie ogólnym zjeździe członków Białoruskiego Komitetu Naukowego zaprotestowano przeciwko dekretowi władz sowieckich z dnia 28 sierpnia 1933 г., które wprowadziły m.in. zakaz stosowania w białoruskim piśmie i druku dźwięków najbardziej charakterystycznych dla języka białoru- �BIAŁORUSKIE ORGANIZACJE SPOŁECZNO-KULTURALNE 17 skiego, obowiązek używania końcówek rosyjskich przy odmianie rzeczowni­ ków, co sprzeczne jest z fonetyką białoruską, pisania po białorusku wyrazów obcych według wymowy rosyjskiej. Uczestnicy Zjazdu uznali dokonaną refor­ mę za atak polityczny, „który podeptawszy wymagania nauki, znieważywszy gramatykę białoruską i dokonawszy gwałtu nad żywą mową białoruską dąży tą drogą do zlania białoruskiej mowy literackiej z mową rosyjską dla syste­ matycznego rusyfikowania narodu białoruskiego" (Mniejszości narodowe..., „Sprawy Narodowościowe", nr 6:1933, s. 694). Ostatnim przed I I wojną światową ważnym wydarzeniem w działalności Towarzystwa było wydanie w 1937 r. pierwszego zeszytu „Prac Białoruskiego T-wa Naukowego" (Mniej­ szości narodowe..., „Sprawy Narodowościowe", nr 1-2:1938, s. 122). W dziedzinie kultury i oświaty na uwagę zasługuje Białoruskie Towarzy­ stwo Wydawnicze. Początki jego działalności sięgają 1913 r. jednak największą produkcję wydawniczą Towarzystwo rozwinęło po 1919 r. Drukowało gazety, prace z zakresu literatury, dzieła popularno-naukowe i naukowe na zlecenie Białoruskiego Towarzystwa Naukowego. Związane było BTW z działalnością Białoruskiej Włościańsko Robotniczej Hromady drukując na jej potrzeby. Po rozwiązaniu BWRH wydawano prasę białoruską wychodzącą w Wilnie. Drukowano zbiory poezji, powieści, utwory sceniczne, podręczniki, m.in. gramatykę języka białoruskiego B. Taraszkiewicza. Towarzystwo posiadało własną księgarnię w Wilnie przy ul. Ostrobramskiej 1. W 1935 r. zakończyło swoją działalność (Gomółka 1998, s. 145). Do organizacji skupiających inteligencję białoruską należał także Związek Studentów Białoruskich, który powstał w 1920 r. Podobnie jak inne instytucje Związek nie ustrzegł się wewnętrznych walk politycznych. Największe ich na­ silenie nastąpiło w latach trzydziestych. Wpływy w Związku posiadali zarów­ no zwolennicy Centrsajuzu (por. Paprocka 1998, s. 6) jak i zwolennicy Chrześ­ cijańskiej Demokracji. Zdobycie wpływów przez grupę związaną z pierwszą organizacją polityczną dawało przewagę orientacji polonofilskiej, z drugą radykalno-narodowej walczącej o niepodległość państwową Białorusi. Do zaostrzenia konfliktów wśród studentów Białoruskich doszło w mo­ mencie powołania do życia studenckiej korporacji pod nazwą „Skorynia". Według oświadczenia władz, korporacja stała na gruncie ścisłej współpracy z Polakami. W 1932 r. na walnym zebraniu Związku Studentów Białorusinów opanowanego w tym czasie przez zwolenników Chrześcijańskiej Demokracji doszło do wykluczenia ze Związku wszystkich członków „Skorynii" (Mniej­ szości narodowe..., „Sprawy Narodowościowe", nr 1:1932, s. 70). W wyniku starć ideologicznych następowały podziały wewnątrz organizacji młodzieżo­ wych i tworzenie się nowych często o tej samej nazwie. Tak powstał w Warsza­ wie Związek Białoruskich Studentów, którego założyciele dążyli do ścisłej współpracy z polskimi organizacjami studenckimi o nastawieniu prorządowym (Mniejszości narodowe..., „Sprawy Narodowościowe", nr 4-5:1931, s. 170-171). W 1937 roku młodzież akademicka założyła Stowarzyszenie im. Franciszka Skoryny pozostające pod wpływem Towarzystwa Oświaty Białoruskiej, co �18 WANDA PAPROCKA określało jego charakter polityczny (Mniejszości narodowe..., „Sprawy Naro­ dowościowe", nr 1:1937, s. 102-103). Do instytucji o charakterze kulturalnym należało wspomniane Muzeum Białoruskie powstałe w 1921 r. Utworzono je ze zbiorów białoruskiego etnografa i archeologa Iwana Łuckiewicza, którego imię znalazło się w nazwie placówki oraz z eksponatów osób prywatnych, m. in. Eustachego Tyszkiewicza i Bohdana Danieyko (Gomółka 1998, s. 144). Muzeum mieściło się w murach dawnego klasztoru Bazylianów w Wilnie na ul. Ostrobramskiej 9. Posiadało działy: archeologiczny, rękopisów i starodruków, numizmatyczny, sztuki, militariów i etnograficzny. Najliczniejsze zbiory zgromadzono w dziale pergaminów i rękopi­ sów. Najstarszym rękopisem była Ewangelia z X I V w., pochodząca z Nowogródczyzny. Ponadto w Muzeum znajdowały się rękopisy z X V , X V I , i X V I I w. oraz szereg dokumentów królów polskich i wielkich książąt litewskich z X V I i X V I I w. Biblioteka Muzeum składała się z kilku tysięcy tomów. Najstarszą księgą drukowaną była Triod Ciwetnaja z czasów Kazimierza Jagiellończyka, wydana w Krakowie w 1419 r. Najdawniejszą księgą pisaną po białorusku była Biblia Franciszka Skoryny z Połocka, wydrukowana przez niego w Pradze Czeskiej w 1517 r. W zbiorach Muzeum znalazły się także bardzo rzadkie druki z okresu odrodzenia kultury białoruskiej: „Białoruś" (Paryż 1840), zbiory pieśni Jana Czeczota, białoruski katechizm z 1835 r. i in. W dziale etnograficznym znajdo­ wały się stroje, sztuka ludowa i przedmioty kultu. Zostały też zgromadzone ubiory kobiece ze znakomitych słuckich materiałów oraz kolekcja pasów słuckich. W życiu kulturalnym Białorusinów pewną rolę odegrał również teatr białoruski, powstały, jak pisze K.Gomółka, w 1915 r. w okresie okupacji niemieckiej i przy poparciu władz zainteresowanych rozbudzaniem narodowych aspiracji Białoru­ sinów. Teatr nie posiadał stałej sceny korzystając z sali klubu poselskiego w Wilnie i występując gościnnie w wielu miastach województwa wileńskiego i nowogródzkiego. Repertuar obejmował sztuki autorów współczesnych, póź­ niej w związku z cenzurą ograniczał się do tematyki religijnej. Zespół teatru mimo poważnych trudności dotrwał do 1939 r. (Gomółka 1998, s. 147). W 1937 r. grupa osób na czele z Franciszkiem Olechnowiczem, pisarzem i dramaturgiem, podjęła inicjatywę założenia stałego teatru w Wilnie. Do organizatorów należeli redaktor „Białoruskiej Krynicy", prezes Białoruskiego Komitetu Narodowego oraz przywódca białoruskich socjalistów. Poparcie dla tej inicjatywy wyraziło Białoruskie Towarzystwo Naukowe. Inicjatorzy wyra­ żali przekonanie, że teatr białoruski przyczyni się do złagodzenia antagoniz­ mów pomiędzy poszczególnymi obozami (Mniejszości narodowe..., „Sprawy Narodowościowe", nr 1-2:1937, s. 69). Wymienione organizacje społeczno-gospodarcze i kulturalne nie wyczerpują listy wszystkich instytucji białoruskich działających w I I Rzeczypospolitej. Grupa ta należała do najliczniejszych i działających dostatecznie długo, aby odegrać pewną rolę w życiu tej mniejszości narodowej. Dla przedstawienia całościowego obrazu życia ludności białoruskiej należy jednak wymienić, chociaż z nazwy, również te organizacje, które z racji krótkiego okresu istnienia lub małej liczby �BIAŁORUSKIE ORGANIZACJE SPOŁECZNO-KULTURALNE 19 członków nie pozostawiły większych śladów swej działalności. Należały do nich: powstałe w 1927 r. w Grodnie Towarzystwo „Jedność" stojące na gruncie lojalności wobec państwa polskiego (wydawało ono tygodnik „Białoruska Dola". Prezesem Towarzystwa był M . Adamowicz), Białoruskie Towarzystwo Dobro­ czynności z F. Okuńczyckim na czele, pozostające pod wpływem Towarzystwa Szkoły Białoruskiej; Związek Kobiet Białoruskich powstały w 1930 г., zbliżony w zakresie programu do Związku Pracy Obywatelskiej Kobiet, pozostający pod wpływem grupy R. Ostrowskiego i A. Łuckiewicza; Towarzystwo Inteligencji Białoruskiej powołane do życia w 1927 r. w Wilnie, działające na rzecz krzewienia narodowej kultury białoruskiej i in. Dość znaczna liczba organizacji działających w społeczności białoruskiej świadczy nie tylko o pewnej aktywności niezbyt licznej zresztą grupy działaczy. W wielu przypadkach wzrost ich liczebności był rezultatem rozpadu większych organizacji na kilka mniejszych w wyniku sporów i antagonizmów wewnętrz­ nych. Świadczą o tym powtarzające się nazwiska założycieli i przewodniczących nowo tworzonych placówek. Organizacje społeczno-kulturalne i gospodarcze pozostające pod wpływem partii politycznych lub często przez nie powoływane służyły w dużym stopniu realizacji ich celów. Równocześnie w zależności od koniunktury politycznej wraz z partiami przeżywały okresy stagnacji bądź rozkwitu. Brak współpracy między organizacjami białoruskimi spowodowany różnicami ideologicznymi osłabiał skuteczność ich działania i utrudniał realizac­ ję celów, jakim miały służyć. Jedynie w walce o szkolnictwo białoruskie osiągnięto pewien konsensus, podejmują szereg wspólnych akcji mających na celu rozwinięcie szkolnictwa powszechnego, utworzenie większej liczby gimna­ zjów i umożliwienie studiów na uniwersytecie młodzieży białoruskiej. Nastąpiło to jednak dopiero w latach trzydziestych w okresie, w którym wzmógł się proces unifikacyjny w stosunku do mniejszości narodowych na Kresach Wschodnich a nowa ordynacja wyborcza pozbawiła Białorusinów przedstawi­ cielstwa w Sejmie I I Rzeczypospolitej Polskiej. Działalność organizacji białoru­ skich utrudniał również ich ograniczony zasięg obejmujący jedynie nieliczne warstwy inteligencji. Poza zasięgiem pozostawały natomiast rzesze ludności wiejskiej, w dużym procencie analfabetów, o niskim stopniu świadomości narodowej. Wybuch I I wojny światowej zastał więc społeczność białoruską nie skonsolidowaną, poddaną infiltracji komunistycznych idei, w opozycji do polityki mniejszościowej państwa polskiego. Ta sytuacja w przededniu wielolet­ niej niewoli komunistycznej miała duży wpływ na dalsze dzieje ludności biało­ ruskiej nawet po odzyskaniu niepodległości przez Białoruś. LITERATURA G o m ó ł k a K. 1998 Białoruskie instytucje kulturalno-oświatowe w II Rzeczypospolitej, „Białoruskie Ze­ szyty Historyczne", nr 9:1998, s. 140-148. „Natio" 1927 „Natio", nr 3-4. �20 WANDA PAPROCKA P a p r o c k a W. 1995 Ludność białoruska a polska polityka mniejszościowa w okresie międzywojennym, „Etnografia Polska", t. 39, z. 1-2, s. 5-32. 1998 Szkolnictwo białoruskie na Kresach Wschodnich w świetle polityki mniejszościowej II Rzeczypospolitej, „Etnografia Polska", t. 42, z. 1-2, s. 51-72. Mniejszości narodowe 1927-1938 Mniejszości narodowe w Polsce. Białorusini, „Sprawy Narodowościowe", nr 5:1928; nr 2:1930; nr 1:1932; nr 4-5:1932; nr 6:1932; nr 2-3, 6:1933;nr 5-6:1934;nr 4-5:1936. WANDA PAPROCKA T H E B E L O R U S S I A N SOCIAL AND C U L T U R A L ORGANIZATIONS ON T H E E A S T E R N B O R D E R L A N D OF POLAND IN T H E Y E A R S 1918-1939 Summary The work deals with the institutional cultural activity of the Belorussian minority in the Polish republic in the years 1918-1939. It is the continuation of the author's studies on the situation of the above mentioned minority. The two previous papers concerned the minority policy of the Polish state in the years 1918-39 (published: "Etnografia Polska" vol. 39, 1995) and minority educational system ("Etnografia Polska" 40, 1998). Here the author describes all the important social and cultural institutions of the Belorussian minority between the World Wars. The sources come from the National Archives of the Belo­ russian Republic in Minsk and the Public Record Office in Warsaw and from reports describing institutional life of the minorities published in the periodical "Sprawy Narodowościowe" (Problems of Nationalities) in the years 1920-1939. The oldest organization was TBS - Society for Belorussian Schools, which aimed at founding Belorussian elementary schools, teachers' colleges, secondary schools, culture centres. They pub­ lished school handbooks and scholarly journals. In the best period of its development the organization consisted of 385 local groups and had about 800 members. Like other minority organizations it was politically oriented. The school society remained under the influence of the communist party and that is why it was dismissed in 1936. The Society for Belorussian Education had a different political orientation, it was considered "polonophil". Its activities, similiar to those of TBS were more in accordance with Polish policy, they were no opposition. Worth mentioning are the Belorussian Christian Democratic Party with its Institute of Belorussian Economy and Culture.and Belorussian Peasant Party which founded the Belorussian Economic Association. Both those organizations dealt with economic problems of the, mainly rural minority population - village cooperatives, folk handicraft, elementary schools. There were also a few institutions closely connected with scholarly activities, publishing etc. Let us mention the Belorussian Learned Society, Belorussian Publishing Society, Catholic Publishers, Belorussian Museum and Library and the Association of Belorussian Students. The main credits of those organizations were their concern for the purity of the Belorussian language, works on Belorussian grammar, attempts at introducing Belorussian to Russian ortho­ dox church and organization of the 400th anniversary of the first printed Belorussian text. In spite of the wide scope of the activities the organizations were not as efficient as they could have been due to their different political orientations, which were an obstacle in their cooperation. The only area of agreement was education - founding Belorussian schools and promoting Belorussian students at universities, both in Poland and abroad. Translated by Anna Kuczyńska-Skrzypek � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/bc935068af4aea6a486b93ad67117a93.pdf 9c9841635ba85240e2930b126f1327fe Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:173 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1959 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:149 Title A name given to the resource Bibliografia / LUD 1957 t.44 Description An account of the resource LUD 1957 t.44, s.541-598 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text t BOLESŁA W CA WIN 3IBUOGR.M'I/\ ETNUGRAFII POLSKIE.; , za 1955 I:. I B ib l io g A. 1. BITTNB:P (1945---1;;5;).: or ~ czr~sć l' J OGCJLNA f i e i i n d e k s .Y :Viat'~r;flły d,) I:Jlbliogr::tlii etnog;-"i'jj p:llskic'.J Virodaw 1955 s. 62. Arch. etnogr. nr 11. 2. LYSZCZ Ar:na: WykdZ k;;lążck nabytych przez PTL (1951---1955) WrcCI""" 1955 'i. li!. Arch. Etnogr. nr 11. 3. iVIATUSZEWSKA Be,-,ta: Lldeks zawartości kwartalnika "Materiały do studiu'.'.' i dyskLlsji .<: zakresu teo,-!i i historii sztuki, krytyki artystycznej o;-az badań nad sztuką" za :lata 1950-1954. i\Ja:. S!1Jdiócc Szt. 195:1 l1c 1/2 dod. s. 1-·20. (x) 4. OCHOŃSK A Mario, SA WICKA Franciszka: Bibliografia Śląska za CJk.res dz.ie:;ięciolecia 19Q.5--1955 (Druki ZWArte z zakresu hi otarii i sztuki'. Ku'G7". HalinA: ('Jw!. 19.35 lI': 2 s. 226--·_·25'±. (x) SPIS tr,,¢ci K', toliC'kieg·.) Tygodnika Społecznego "Dziś i ,lutra" za rok 1954. D2i~ i Jutro. 1£>5;) nr 11 dod. s. nlb. 1-4. 6. STASZCZAK Zofia: Wykaz z:>wartości archiwum :laukov.-2go Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego (1945-1955) Wrocław 1955 s. 26. Arch. Etnogr _ :1r 11. 5. B. W Y d a v: :1 i c t w R C i C] g ł e i c z a s o p i s m a material,v etnograficzne z a w i e raj ą ce ATLAS Polskich Strojów Ludowych. DOBROWOLSKA i",: Strój py_ rzycki,7.00 pllZ. 97); KOTULA F.: Strój łańcucki (zob. poz. 99). 8. ARCIHWl):U l:tnogrll.ficzne_ Wyd. PTL nr 8. IT~'IAN L.: Przyczynek do zn8jomości rzemiosla bednar~kiego w Polsce. WrocłaW 1955 PTL s. 25, tabl. 9 (powiel). 7. �542 543 9. ARCHIWUM Etnograficzne, Nr 11: BITTNER Halina: Materiały do bibliografii polskiej (1945-1955) s. 61; ŁYSZCZ Anna: Wykaz kS;'łżek nabytych przez Polskie Towarzystwo Ludoznawcze (1951--1955). Wrocław 1955 s. 52; STASZCZAK Zofia: Wykaz zawartości archiwum naukowego Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego (1949-1955), Wrocław 1955 PTL s. 2(i. ID. KWART.ALNIK n,s(orii I{IIItury Materia!nej. Wyd. Instytutu Historii Kultury Materialnej, Polska Akademia Nauk. Warszawa. II. LUD. Organ PTL. Rec.: Kowalska-Lewicka ':'. 24: 19)5. 12. 13. 14. 15. 16. 17. Anna: Lud T. 41 za rok Wierchy 1954, POLSKA Sztuka Ludowa. Wyd. Państwowy Instytut Sztuki. Dwumiesięcznik. Warszawa. PRACE i Materiały Etnograficzne. Wyd. PTL. T. 10, 1952/1953. Rec.: Kowalska-Lewicka Anna, Wierchy T. 24: 1955 (zob. poz. 2421). PRACE i Materiały Etnogra.ficzne T. 11, SZULC Marian: FatograIia na usługach etnografii. Materiały do bibliografii fotografii polskiej. Wrocław 1955 Oss. s. 268 tab!. 35 PTL (zob. poz. 25). PRACE Etnologiczne T. 4. KARWOT E.: Katalog magii Rudolfa (zob. poz. 138). PRZEGLĄD Zachodni. Wyd. Instytut Zachodni. Miesięcznik. Poznań. WARMIA I Mazury. R. 1955 nr 1-3. Rec.: Perkowicz Andrzej, Dziewanowski Kazimierz: Niewykorzystana okazja. Nowa Kult. 1955 nr 51152 s. 4; StrzelecJd B.: Świat i My 1955 nr 157 s. 3, nr 166 s. 1. • 18. 19. 20. l' • Nr 3, Zaklad ficzne. III 26. 27. I 28. I 29. •• en ow y ch POLSKI Atlas Etnograficzny. Kwestio:lariusz IHKM-PAN. Wrocław 1955 (wyd. powie!.)s. POLSKIE Towarzystwo Ludoz:1awcze (1945-1955) Wrocław 1955, s. 24. PROSPEKT Atlasu Polskich Strojów Ludowych. Glapa A. Wrocław 1955 PTL s. 4. 24. PROSPEKT wydawnictw Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego Glapa A. Wrocław PTL 1955 s. 20. 25. SZULC Marian: Fotografia na usługach etnografii. Materiały do bibliografii fotografii polkiej pod red. i ze słowem wstępnym J. Gajka. Wrocław 1955 Oss. s. 2686, tab!. 32. PTL. Prace i materiały etnogra22. 30. 31. KULCZYCKI Jerzy: Metoda badania analogii archeologicznych, rycznych i etnograficznych w studiach nad dziejami kultury rialnej. Światowit T. 21: 1955 s. 7-40, Reś., Rez. histomate- Etnografii ia m etodyczne 23. II. METODOLOG lA, METODYKA B. M e t o d y k a b a d a ń t e B. Var •, 32. 33. I \ 48. PROTOKOŁ z konferencji Polskiego Atlasu Et:10graficznego, zorgo.nizowanej w Zakładzie Etnografii IHKM-PAN \ve Wrocłavłiu, poświęconej zagadnieniom :1arzędzi rolniczych w polsk.iej kulturze ludowej, w dniach 6-8 czerwca 1955 r. (powielono) maszynopisu ss. 213, egzemplarzy 25. .21. RAJEWSKI Zdzisław: O metodzie terenowych badań wczesnośredniowiecznych, wiejskich zespołów osadniczych. Wiad. archeoL T. 22: 1955 z. 2 s. 117-145', ilustr., mapy, Krat. sod., Sum. T. 11. MUZEA I MUZEOZNAWSTWO ETNOGRAFICZNE S. S.: Ubiory mieszczan w XVII wieku. Wędrówki po Muzeum Historycznym, Stolica 1955 nr 26 s. 12, ilustr. COFTA Eugeniusz: W poznańskim muzeum l:lstrumentów muzycznych, Tyg. demokr., 1955 nr 15 s. 8, ilustr. DOBROWOLSKA Aleksandra: O miejsce dla dokumentów ludowej kultury (Muzeum Świętokrzyskie w Kielcach). Sl. Tyg. nr 20 s. 1, 4, Bustr. HANULANKA Danuta: Muzea na Śląsku wobec nowych zadań. Śląsk. liter. 1954 nr 12 s. 127-136, ilustr . HORDYNSKI Jerzy: Z Łańcuta (Muzeum w Łańcucie). Życie liter. 1955' nr 46 s. 10, ilustr. J. H., Zbiory et:lograficzne opolskiego muzeum. Głosy znad Odry 1955 nr 37, s. 2, Bustr. J. S.:' Trzeba umieć patrzeć. W koszalińskim muzeum. Głos Tyg. 1955 nr 46 s. 3, Bustr. KONDRATIUK Krystyna: Dział Tkactwa w łódzkim Muzeum Sztuki. Kwart. Hist. Kult. mat. 1955 nr ~, s. 236-239, ilustr. KOROLKIEWICZ Maria: Interesująca wystawa w Muzeum Mazurskim. (Wystawa historii Warmii i Mazur w XI-XII w.) Świat i My, 1955 nr 162, s. 2. 35. LESZCZYŃSKI Józef, RABA Julian. Dziesięć wieków Śląska. Wystawa w Muzeum Śląskim we Wrocławiu. Sobótka R. 10: 1955' nr 1/2 s. 272-277. 36. MARTUSZEWSKI Edward: Wielkie sprawy, małego muzeum. (Muzeum Kurpiowskie w Łomży). Świat i Ludzie 1955 nr 35 s. 3. 34. 37. NIETYKSZA Zbigniew: Przywracamy zabytkom ich dawne piękno . (Wojewódzka wystawa ochro:1Y i konserwacji zabytków w Muzeum Śląska Opolskiego). Glos'll znad Odr'll 1955 nr 20 s. 2, ilustr. ł ! �545 544 38. OLSZEWSKA Janina: Z życia muzeum jarosławskiego. NotL". Tyg. 1955 nr 33 s. 4. 39. OPOTOŁOWICZ J,lllUSZ: ?vIuzea Lubelszczyzny. Sztandar Lud/( 1955 nr 133. 40. PETERS Stanisław: .,0 zacna soIL." (Muzem żup solnych). Echo Tyg. 1955 :1r 3 s. 2, ilus:r. 41. PETERS Stani.sław: W podziemnym muzeum soli (w Wieliczce). Naw. Tyg. 1955 nr 37 s. 3, ilustr. 42. STACHOWIAK Maria: Dwór Moniakó\v w Zubrzycy GÓrilej. (Muzeum Etnograficzne Ziemi Orawskiej). Turysta 1955 nr 6 s. 15. ·tJ. UHLli~()\' A Slava: Słowackie stroje ludowe w Muzeum Narodowym w Marcinie. Tt z czes. Nou.'a Czechosłowacja 1955 :1r 9 s. 14-15, ilustr. 56. KAMIŃSKI Aleksander: JaĆwiei. Terytorium, ludność, ~tosunki .gospodarcze i społeczne. Łódź 1953. Rec.: Łowmiański Henryk. Kwart. Hist. KuLt. mater. 1954 :-Ir 4 s. 716-721. V.: 57. KOWALSKA-LE\VICKA Anna: Podh"le w tekach Oskara Kolberga. Wierchy. T. 24: 1955. 58. LEHR-SPŁA WIŃSKI Tadeusz: Now," czasy na Łu7.,vcach. Tyg. p'JWSZ. 1955 nr 4. s. 3. ilu';tr. 59. MAJCHRZAK Józef: Z wędrówek po 801nym :31qsku. (Zbi2ranie pieśni ludowych), Kłosy 1955 :1r 12 s. l, ilustr. 60. NA ŚLĄSKU. (Folklor ślqski). Drużyna 1955 nr 11 s. 14.-15. f IV. OPRACOWANIA I MATERIAŁY TERYTORIALNE grupy etniczne, regiony, powiaty, woje',vództwa, wsi, krainy 44. BAZIELICHOWNA Barbara: Badania Swiat i Zycie. 1955 nr 3 s. 1-2, ilustr. nad ludową kulturą Śląska. 45. BOROWIK Andrzej: Sprflwy Warmii i Mazur. (Dorobek lO-lecia), Tyg. powsz. 1955 nr 31 s. 6--7, ilustr. 46, CHOJNACKI Władysław: Niemieckie i polskie bibliografie b. Prus Wschod:1ich i Pomorza Gdańskiego. Prz. zach. 1955 nr 3/4 s. 744-750. 47. DEKOWSKI Jan: Sztuka ludowa regionu rawskiegil i piotrkowskiego. [W:] Katalog Wystawy Sztuki i Rękodzieła LudoVv'ego. Łódź 1955 s. 28-36. 48. DUBIEL Ludwik: Badania naukowe nad kulturą ludową na Opolszczyźnie (wnętrza domów) Swiat i Życie, 1955 nr 34. t I 49. DUBIEL Ludwilc Historia jednej wsi (grupy zawodowe w Siołkowicach Starych pow. Opole), Trybuna Robotnicza. 1955 :11' 222. I 50. DUBOWSKI Adam: Ziemia Lubusk2. Warszawa 1955 Sp. i T. s. 72, Bustr. 51. DZIEJE Śląska. Red. E. Maleczyńska i K. Maleczyński. Wyd. 1. Warszawa 1955 Wiedza Powszechna s. 367, map. 4, ilustr. i 52. GRAB Władysław: Kilka słów o regionie Krośnieńskim. Su:ietl. 195:i nr 5 s. 38, ilustr. 53. GRABIAŃSKA Marta: Wśród zabytków Warmii i ~,'L,wr. Po:::nni Swiat 1955 nr 8 s. 6, ilustr. 54. IWASZKIEWICZ Stefan: Śląsk w powieściach Kraszewskiego. Swi.at i Zyde. 1955 nr l s. 1. 55. KACZMARCZYK ZDZISŁAW: "Ziemie Staropolski" (Cykl wydawniczy Instytutu Zachod:liego). Prz. zach. 1955 nr 3i4 s. 496-505. I 61. NATANSON Wojciech: Temat krakowsko-śląski. (Kulturalne oddziaływanie dwu regionów w ujęciu historycznym). Na Niedzielę 1955 nr 51 s. 1. 62. ORZECHOWSKI Kazimierz: Rozdrabnianie gruntów chłopskich w XIX wieku w dwu wsiach górno-śląskich. (Wycinek badaó). Sobótka. R. 9: 1954 nr 2 s. 450-504, tab.; R. 10: 1955 nr 1/2 s. 129-182, tab. 63. PAWLATA Stefan: Stare i nowe dzieje Białostocezyzny. Wojsko lud. 1955 nr 7 s. 56-74, ilustr. mapy. 64. PETERS Stanisław: Śląsk praojczyzna Słowian. Świat Życie 1955 nr 46 s. 3, ilustr. 65. PETERS Stanisław: U źródeł polskości Śląska. Swiat Życie 1955 nr 25 s. 1, ilustr. 66. PETERS Staaisław: "Wały śląskie" - linia obrony Słowiańszczyzny. Swiat i Zycie 195'5 nr 39 s. 1-2, mapa. 67. PETERS Stanisław: Wczesnośredniowieczne świadectwa polskości Śląska. Swiat i Zycie 1955 nr 20 s. 2, ilustr. 68. POPIOŁEK Franciszek: Szkice z dziejów chłopów w Beskidzie Śląskim. Sobótka R. 9: 1954 nr 2 s. 591-601. 69. PROBLEMATYKA związana z dziejami Śląska w czasopismach (polskich i obcych). Sobótka R. 9: 1954 nr 2 s. 625--633, R. 10, 1955 nr 1/2 s. 297-314. 70. RUBINSZTEJN Jelena: Polityka imperializmu :1iemieckiego na polskich ziemiach zachodnich na przełomie XIX i XX wieku. Warsz. 1955. Rec.: Oracki Tadeusz: Historyk radziecki o Warmii i Mazurach. Swiat i My 1955 nr 176 s. 2. 71. RUCZYŃSKI T.:- Wojenną pożogą gorzała ta ziemia ... (Historia Warmii i Mazur). Swiat i My 195'5 nr 159 s. 3. 72. SKOWROŃSKA Anna: Z szesnastowiecznych polemik o polskość Śląska. Sobótka R. 10: 1955 nr 3 s. 433-445. 73. SUKERTOW A-BIEDRA WINA Emilia: Wspomnieaia z Działdowa. Słowo na Warmii i Mazurach 1955 nr 8. 74. SYSKA Henryk: Na ziemi Kurpiów. Warsz. 1954. Rec.: J. S. Praca świetl. 195'5 nr 1/2 s. 103-104. 35 .,Lud·'. t. XLIV. �fj46 547 w pracach 7fJ. WEDZKI Andrzej: Problema tyka pomorska chod:1iego. Prz.. zach. 1955 nr 3/4 s. 518-530. ,3. W. K.: O narodzie, 25 s. 12. który nie zginął. (Huculszczyzna), Instytutu Za- Przyjaźń 1955 3. Pożywienie 87. :lI' OPRACCi\V ANIA I MATERIAŁY :\. 1. Prace 77. 78. K ult ogólne z zakresu LI I' a m a t'e 4. Przemysł TE:.vrATYCZNE Z ZAKRESU ETNOGRAFII POLSKI I' i a kultury materialnej gospodarczej,vsi ln a i zagadnień DEDERKO B.: Produkcja cukru VI starożytności wotnych .. Gaz. cukr. 1955 nr 12 s. 245-·246. (x) DUBIEL Ludwik: Pomoc sąsiedzka w kulturze Stalinogród (Katowice) 1955' nr 33. o strukturze w krajach ludowej Śląska. • 88. 39. pier- 90. Swiat 91. i Życie. 79. 80. WIELOWIEJSKI Jerzy: Zagadnienie przełomu w technice uprawy roli w pierwszym tysiącleeiu ::l.e. na ziemiach polskich. Kwart. Hist. Kult. mat. 1955 nr 1 s. 153-165, rys. tab., Krat. sad. s. 268., Sum. s. 281·-282. x ZAWADZKI Tadeusz: Pług koleśny w rolnictwie antycznym. Polem.: Gąsiorowski Stanisław Jan: Uwagi w kwestii pługa w rolnict\\iie póżnoslarożytnym i średniowiecznym. Kwart. Hist. Kuit. mat. 1!J54 nr 4 s. tiHl-ti36, ilustr. rys. Krat. sad. s. 824-827. Sum. s. 833-836. 2. Zdobywanie (x) pożywienia: łowiectwo, rolnictwo, hodowla zwierząt, rybołóvistwo, bartnictwo zbieractwo, 81. DEMBIl\fSKA Maria: W sprawie badań nad gospodarką hodowlaną w Polsce w XIII i XIV w. Prz. zach. 1955 :lI' 7/8 s. 622-626. 82. JASTRZĘBSKI Józef: Siew dawniej &3. MOWSZOWICZ Jakub: Warszawa 1955 PWRiL i dziś. Z-ycie Lubelksie Krajowe chwasty ilustr. s. 54!!. roślina 92. i 93. I I 94. ••• 95. się dawniej na Podhalu. Gazeta ludowy, rzemiosło wiejskie i malomiasteczkovie (obrobka surowców) ALEKSIEWICZ Mdrian: Prastare ośrodki produkcji rzemieślniczej. Naw. Tyg. 1955 nr 23 s. 3, ilustr. rys. DUBIEL Ludwik: "Kowalu, kowolu ukujże mi zameczek ..." Kartka z dziejów rzemiosła ludowego na Śląsku. Swiat i Życie 1955 nr 46 s. 2, ilustr. FRISTER Roman: Toruńskie pierniki. (Historia rzemiosła piernikarsldego). T-yg. demakr. 1955 nr 14 s. 8, ilustr. MĄCZAK Antoni: Sukie:lnictwo wielkopolskie. XIV-XVII wiek. Wyd. 1. Warszawa 1955 PWN s. 324, ilustr. Towarzystwo Miłośników Historii. Prace Instytutu Historycznego Uniwersytetu Warszawskiego. Badania z Dziejów Rzemiosła i Handlu w Epoce Feudalizmu. Red. Marian Małowist. 3' PETERS Stanisław: O sztuce dęcia i kowania szlachet:1ego dzieła żelaznego. (Z historii polskiego kuźnictwa). Wiedza i Zycie 1955 nr 2 s. 128-131, ilustr. R. Rss. (R. Reinfuss): Przyczynki do badań nad ludowym farbiarstwem i drukarstwem tkanin w woj. białostockim. Pol. Szt. Lud. 1954 nr 5 s. 315-317, ilustr. SARAPATA Adam: PrzyczY:lek do dziejów rzemiosła w Polsce. Rozwój szewstwa we wsi Zebrzydowice koło Krakowa w pierwszej połowie XX wieku. Prz. hist. T. 46: 1955 z. 3 s. 453-482, tab. SULEWSKI Wojciech: O rzemiośle za Sasów. Tyg. demakr. 195'5 nr 48 s. 5. 5. Odzież 195'5 nr 83. polne i ogrodowe. znów wraca es-pe (Jostov:a Wanda). Jak żywiono Krakowska.. R. 7: 1955 :lI' 197. 84. REMBOWSKI Maciej: Starodawna (Len). Now-y Swiat 1955 nr 23 s. 3. 85. ROPELEWSKI Andrzej: Z przeszłości rybołówstwa :la Bałtyku Połud:Jiowym. Gasp. rybna, 1955 nr 4 s. 24-26, nr 5 s. 26-27, nr 6 s. 26-27, nr 7 s. 26-27, nr 9 s. 24-26, nr 11 s. 26-27. 86. ŻABKO-POTOPOWICZ Antoni: Dzieje bartnictwa w Polsce w świetle dotychczasowych oadaó. Rocz Dziejów ~poł. i gasp. T. 15: 1953 s. 7-57. BRONICZ Stanisław: Strój pszczyński pod red. R. Reinfussa. Wrocław 1955 PTL s. 80, tab!. 2, ilustr. Atlas Polskich Strojów Ludowych. Cz. 3. Śląsk. Z. 2. 97. DOBROWOLSKA Agnieszka: Strój pyrzycki pod red. i słowo wstępne J. Gajka. Wrocław 1955 PTL tab!. 3, s. 39, Atlas Polskich Strojów Ludowych. Cz. l. Pomorze. Z. 1. Rec.: Wożniak Maria: Strój pyrzycki w atlasie strojów ludowych . Zycie i Kult. 1955 nr 32 s. 3, ilustr., Bartnicki Stanisław: Stroje pyrzyckie zostały opracowane. Życie kult. Wsi 1955 nr 1 s. (5), ilustr. 98. DOBROWOLSKA Agnieszka: Strój z Jamna pod Koszalinem. Pol. Szt. lud. 1955 nr l s. 52-59, ilustr. 96. Wyd. l. do godności. • ! I I �548 549 KOTULA Franciszek: Lańcucki ośrodek tkacki w XVII i XVIII wieku. Kwart. Hist. Kult. mat. 1954 nr 4 s. 664-675, ilustr. rys., Krat. sod. s. 828-830. S<.lm. s. 837-839. x 100. KOTULA Franciszek: Poszukiwania metryki dla stroju ludowego. Rzeszów 1954. Rec.: Rss. (H. Heinfussl. Pol. Szt. Lu.d. 1955 .1r 2 s. 125. 101. KOTULA Franciszek: Strój łańcucki pod red. J. Gajka. \\Trocław 1955. PTL s. 65 tab!. 2. Atlas Polskich Strojów Ludowych cz. 5 Małopol99. ska z. 5. POROSZEWSKA Ire:1a: O problemach mieszkaniowych przed laty 100 i więcej. (Wystawa "trojów i wnętrz mieszkalnych w Muzeum Swiętokrzyskim). Sł. Tyg. 1955 nr 37 (47) s. 2, ilustr. 103. SZEWCZYK Zdzis;aw: Materi,)ły do stroju męskiego górali ochotnickich. Pr. Mat. etnogr. T. 10: 1952/1953 z. 1, s. 38-77, rys. 104. TURNAU Irena i KOTULA Franciszek: Poszukiwanie metryk dla stroju ludowego. Rzeszów 1954. Rec.: Kwartalnik Historii Kultury Materialnej 1955 nr 4. 105. ŻAK Jan: O ge:1ezie uprzęży końskiej na ziemiach polskich. Kwart. Rist. Kult. mat. 1955 nr 3, s. 625-635, ilustr. Krat. sad. s. 660, Sum. 102. 106. s. 667-668. ŻYCKI Leonard: Włókno, nić, tkanina. Rec.: Mączak Antoni. Kwart. Rist. Kult. 6. Budownictwo, 107. 108. 109. 110. 111. 7. bne 113. BASZYNSKI Stefan: • bytowe wsi zag2.dnień stuciziei. II' osiedl8ch wiejskich. 1935 nr l s. 0-7. Gasp. wodna 116. Z potrzeby KIELANOWSKI Tadeusz: IvIedycyna a znachors:\\io. sar;itarr~ej). $u:iat i Ludzie. 1955 nr l s. 2. 8. Transport (Sprawa oświaty i komunikacja DŁUGOSZ Alfons: Zabytki dawnych urzącl7.eń transportowych w Muzeum Żup Krakowskich w Wieliczce. [<:wart. iIist. Kult. mat. 1955 nr 1. s. 36-52, ilustr. rys., Krat. sod. s. 257-25~ .. Sum. s. 271-272. 118. MADEYSKI Marian: Bada:1ia nad historią transpe>rtu drogowego. Transp. 1955 nr 8 s. 235-237. :il9. WĄDOŁOWSKI Klemens: Z historii komunikacji (w XIX w.). Prz. kolej. 1955 nr 4 s. 3-4 okł., ilustr. 117. B. K u l t u r a s p o ł e c z n a Warszawa 1954. mat. 1954 nr 4 s. 767-769. sprzęty DUBIEL Ludwik: Wpływ stosunków społeczno-gospodarczych na bu(Katowice) 1955 nr 30. DZIEKOŃSKI Tadeusz: O częściach pracujących pługów i soch na ziemiach polskich w XIX w. Kwart. Hist. Kult. mat. 1954 nr 3. Rec. Wojno K. Postępy Nauk raIn. 1955 nr l s. 146-147. GLAPA Adam: Naparstek. Postęp krawiecki. Poznań 1955 nr 7. GLAPA Adam: Od celtyckich nożyc do tarczowego :loża. Postęp krawiecki Poznań 195'5 nr 1. JAMKA Rudolf: Przeszłość noża. Wiedza i Życie 1955 nr 4 s. 273-275, ilustr. KIERSNOWSKI Ryszard: Budow:1ictwo zachodniopomorskie wieku XII w świetle źródeł. Wiad. archeo!. T. 19: 1953 z. 2-4 s. 105-135. Rec.: Kowalenko Władysław. Roczniki Nauk Społecznych i Gospodarczych. T. 16: 1954 s. 498-501 113. MALINOWSKI Tadeusz: Wczesnośredniowieczne naczynia słowiańskie do prażenia zboża. Dawna Kult. 1955 nr 1 s. 30-32, ilustr. rys. 114. PODWIŃSKA Zofia: Narzędzia uprawy roli w Polsce w okresie wczesnośredniowiecznym. Kwart. Rist. Kult. mat. 1954 nr 3. Rec.: WOJNO K. Postępy Nauk rolno 1955 nr 1 s. 143-146. downictwo ludowe w Beskidzie Sląskim. Swiat i Życie Stali:1ogród 1. Prace ogólne z zakresu • 120. kultury społecznej KULCZYCKI J.: Teoria matriarchatu w świetle Wrocław 1955, Oss. s. 70. PTL. Odb.: "Lud". T. 4. 2. Grupy społeczne zawodowe, religijne, prac polityczne radzieckich. i klasowe MULARCZYK Andrzej: Martwe Morze. Reportaż ze swojskiej Jprozolimy. (Kalwaria Zebrzydowska). Swiat 1955 nr 43 S. 6-7, nr 44 s. 8-9, ilustr. 122. MULARCZYK Andrzej: Z biegiem Dunajca. (Historia flisaków). Tyg. demoKr. 1955 nr 26 s. 7, ilustr. 121. 3. Struktura 112. 123. WARTOŁOWSKA Dawna • I Kult. rodziny Zofia: Rola kobiety w społeczellstwie ilustr. (x) pierwotnym. 1955 nr 3 s. 104-10fl, 4. Zwyczaje, obrzędy doroczne, rodzinne i in:le CHESTERTON Gilbert Keith: O tradycjach związ:myct z Bożym Narodzeniem. Tyg. pOLCSZ. 1955 nr l s. 7. 125. DĄBROWS1<:A Maria: Na \\'si wesele. TI('(Jrc!. lS55 z. 2 s. 13-67. 124. �550 551 126. DRZAZGOWSKJ nr 36 s. l. 127. HAINCHELIN Ch"r1es: Pochodzenie religii. Warsz2.wa. 1954. L2gowicz Jan: O poctodzeniu i rozwoju religii. Tryb. Lud1/, 1953 27 s. 4. 128. JAWCZAK K.: Historia ',VJodzimierz: dożyr-kowego·,vier.ca. Sanockie wesele. No·'.c. TL'9. SI. Tyg. 1952 1955 r-r 3. ?vlagia i ,\różoy KARWOT Edward: Katalog magii Rudolf'a. ;:~.r.:'dh' etnog~'allcL"o XIII wieku pod red. i ze słowem wstępnym J. GaJka. \V~,:d. 1. Wrocław 1955. Oss. s. 191, tab!. 8, PTL. Prace Etnologi.czne. T. 4. Rec.: Karwot Edward: Magia i zabobo;). Życie Warsz. 1955 nr 252 s. 4, il ustr. J:39. KARWOT Edward: Socjologia zabobonu. Prilca ś~r~etl. 1955 nr 11. 138. 15 s.2-3. 129. PIEPRZYK Józef: Pamiqtki po wiosen:lym świE:cin zmarJ:!ch zwyczaje ludowe. N011:y 8:J/iat 1955 nr 15 s. l, ilustr. inne 130. RABSKA Zuzann8.: nr 44, s. 3, ilu£tr. 1955 Zycie umarłych. (Zaduszki). Tyg. ,')OU;SZ. Polem.: Kłosak Kazimierz: W sprawie artykułu ...: Rabska Tamże nr 46 s. 11. 131. WOZNIAK J\II::lria: Ji.!rnnellski obyczaj weselny. Z dziejów Zachodniego. Życie i K';/t. 1955 nr 39 s. l. 5. Formy 132. życia tO',Narzyskiego oraz ich funkcje l' l. Prace 134. bony). Kult. 136. Janina: i Zycie bogactwa I • kultury ludowej. czartów. Tyg. pO'./.'sz. 195.5 Janusz: Społeczna fU:1kcja kultu Izydora ..Or8cz<'." w Polsce wieku. Prz. l1ist. T. 46: 1955 z. 3 s. 420--444, ilustr. Res. 137. T.-\ZSIR. XVII archeologii. s. ,~31-532. x ludowp.. Wyd. 2. Warsz<1wa l[):.i5 pieśni, folklor Ludowe obrzędy pmvitania wiosny. SL Tyg. 1955 nr 15 s. 3, iluslr. BAJKA o złocie. Z gwary suwalskiej. Zapis. Barbara Mocarska. Por. 1955 z. 8 s. 316, BRAYER Antoni:, Zapom:1iane i zachowane zwyczaje. Od A do Z 1955 nr 14 s. 5, ilustr . 144. BULAND.A Edward: Kult ;Jogini matki w religiach pogańskich, a cześć Matki Bożej w chrześcijaństwie. Ruch bib!. liturg. 1954 nr 3/6 145. 147. (Daw:lE' wierzenia i zabonr 38 (48) s. 2, ilu str. leki 143. 146. religia RośliEnc A.: S. 1955 nr 44 s. 4. SL Tyg. NA.'.-MeTYK A:ltoni: Biblia w świetle nr 27 s. 5, 11, nr 28 s. 4-5, ilustr. 141. 142. jęz. ogólne demonologia, Zmierzch MUSZYŃSKI Jan: LSW s. 1]2, ilustr. 5. Literatura ludowa: powiedzenia, przysłowia, gadki ; facecje, ballady, baśnie, bajki, mitologia, podania i legendy, widowiska, robotniczy i miejski, folklor wojenny, pamiętniki chłopskie w daw:1ych HEBDA Józef: Kult Bogini-Matki w religiach pogal\skich, a cześć l'.:atki Bożej w chrześcijaństwie. Collect. theo!.. A. 25: 1955 fasc. 3 s. '!69-507. Sum. 13.5. KUCZEWSKA HO. Pomorza a duch owa 133. JASTHZI<~BSKI Józef: Upowszechniamy Zycie L",belskie 1955 nr 70. 2. Wierzenia, Zuza:ma. (gry i zabawy) BIENIARZOWNA Janina: Jak się bawił lud krakowski wiekach. Tyg. powsz. 1955 nr 29 s. 8, ilustr .. C. K u I t u 4. Wi'?dza ludu 148. 149. 150. 151. 152. 153. 156-175. DALL Zygmunt: Tfu. Kot przebiegł mi drogę ... (Przesądy panujące wśród sportowców). Sportowiec 1955 nr 3 S. 16, ilustr. DŁUGOSZ Władysław: Mądrość i poezja przysłów ludowych. Naw. Tyg. 1955 nr 21 S. 3. DOBROWOLSKI Sta:1isław Ryszard: Baśń o Janosiku. Opowieść filmowa. Wyd. l. Warszawa 1955 Film. Agencja Wyd. S. 46. DUBIEL Ludwik: Zbójnicy śląscy w tradycji i pieśni ludowej. Swiat i Życie 1955 nr 21 s. 1, ilustr. DYG ACZ Adolf: Zespół Pieśni i Tańca "Sląsk" i jego problemy. Sląsk liter. 1955 nr 13 s. 128-135, ilustr. FENIKOWSKI Franciszek: Okręt w herbie. Legendy gdańskie. Wyd. 1. Warszawa 1955 Nasza Księgar:lia S. 192. GENTIL-TIPPENHAUER Wanda: Helena Roj-Kozłow:;ka. Wspomnienie. Pol. Szt. lud. 1955 nr 4 s. 251-254, ilustr. GOLIŃSKI Leszek: Sv.'cll1tewit [v;]. Szczecin [w]. Zycie kult. Wsi 1955 nr l S. 3-4. JACHNINA Anna: Kaszubski pieśniarz Hogala W. Pomorze 1955 :1r (1) S. 6. �552 553 154. JEK CLOZIEK Iwoju poredziuL Ze starych gadek mazowieckich. Poda! Adam Chętr.ik. 1955. Isk;')} nr 39 s. 2. 155. KOW/\.LSi<:A-LF,\,'.ICKA 1\n:';a: O zbojnickich skarbach. Wierchy T. 24: 1955. 150. LIGĘZA ,Tt)~ef: Konkurs 1955 nr 5 s. 4. 175. Z GViARY warmińskiej i m'lzurskiej. 176. ZMORSKI Roman: Podania i baśnie Syski. Warszawa 1955 LSW s. 177. ra(jiowy na bery, godki i bojki. Radio i Śu:iat 6. Muzyka 157. LĘGA Władysław: Tobicka legenda o dwóch brdciach Swarze i Vhlczeju. Dziennik bałtycki 1955, 25 IX. 158. PAMIĘTNIK Opolan. Krakow 1954. Rec.: Janca Karol. Sobótka R.: 10: 1955 nr 3 s. 518-521. 159.PIESNI ludowe Mazur i Warmii. Olsztyn. Oprac. Gębik Władysław. Rec.: Swaton .JÓzef. Swietl. 1955 nr 10 s. ~3. 160. PONIATOWSKI Eugeniusz: Nowa ranga ludowej pieśni. (Akcja zbierania folkloru muzycznego). Swiat i Życie 1955 nr 32 s. l. 161. ROGOWSKI Wiesław: Kolory kujawskie [w]. Nad Wisłą [w]. O chytrym gburze i trzech synach rybaka [wJ. Baśń :1a motywach kaszub:' skich. Pomorze nr (l) s. 6, 9-10, ilustr. 162. RUDZIŃSKI Ryszard: Bajka a "Koźle" [w]. Kult. i Życie 1955 nr :1 s. 4 Rozdzielnik. [wJ. Tamże nr: 4 s. 4, ilustr. 163. STELMACHOWSKA Bożena: Pamiętnikarstwo na Wybrzeżu. Dziennik Bałtycki Rejsy 1955. 164. SUKERTOWA-BIEDRAWINA Emilia: Legendy grunwaldzkie. (Fragm. ze zbioru "Mazurskie dole i niedole"). Swiat i My 1953 nr 165 s. l. 165. SWIRKO Stanisław: Będzie "Księga przysłów". (Zapowiedź wydania). Nowa Kult. 1955 nr 14 s. 7. 166. THOMAZIE A.: Przesądy i zwyczaje rybackie na świecie. Oprac. z franc. (s). Gasp. rybna 1955 :11'7 s. 24-25. 167. T. L.: Przysłowia polskie. Pracujemy w S7xietL 1955 nr 5 s. 19, ilustr. 168. WIE;CEK Helena: Śląskie podania i basnie. Swiat Życie 1955 nr 31 s. 2. 169. WILCZEK Antoni: Z pamiętnika opolskiego chlopa: Ku połączeniu ;; Macierzą. Zie!. Szio71ci. 1935 nr 11-12 s. 9, ilust. 170. WOJCICKI Kazimierz: "Pi y piwo któregoś sam nawarzyL." (Z księgi "Przysłów narodowych"). SI. Tyg. 19:>5nr 36 s. 4. 171. ZALEYSKI Kazimierz: Góra polskich legend. (Góra św. Anny nad Odrą)· Pmca świetl. 1955 nr 7/3 s. 44-48, ilustr. 1M. DYGACZ .Ado~E, LlGĘZA Józef: Pieśni ludowe Śląska Opolskiego. .]a:1 Petro Por. jęz. 1955 Z. 2, S. 71-74. 173. Z GWARY suwalskiej. Bajka o chłopie i diable. Zapis. Barbara Mocarska. Por. jęz. 1955 Z. 5, S. 195-196. Jak dawniej wojowali. Zapis. Barbara Mocarska. Por. jęz. 1955 Z. 4, S. 148-150. O swoim życiu. Za181. CY JEZ to konisi£'. Melodia nowosądecka. Oprac. Józef Swatoń. Spie174. Z GWARY świętokrzyskiej. Legenda o Świślinie. O płanetnikach. Por. jęz. 1955 z. 6, S. 237-238. •• l, 'i • I J Por. ludu. 1955 Z. 3 S. 116-117. Wybór i wstęp Henryka jęz. 'I ludowa, pieśn i i tańce 177. ARTOWSKI Stefan: Satyryczne przyśpiewki z Bochobicy. (Dożynki w Bochotnicy). Praca ś11.'ietl. 1955' nr 10 s. 63-66. 173. BĄDKOWSKA Stefania: Jak piosenka i sztuka ludowa wędrują do miasta. Radio i Swiat. 1955 nr 5 s. 2-3, ilustr. 179. BIELA WSKI Ludwik: Piosenki z Pomorza. Podał ... Wyd. 1. Kraków 1955 PWM S. 72. 180. CHOROSIŃSKI Jan: Pieśni pracy ludu kieleckiego. Zebrał i oprac ... Wyd. 1. Kraków 1955 PWM s. 281. Rec.: Swatań Józef. Swietl. 1955 nr 7 S. 3'3; Wojewódzki Bolesław. Sł. Tyg. 1955 nr 35 S. 2. 181. CYJEZ to konisie. Melodia nowosądecka. Oprac. Józef Swatoń. Spiewajmy 1955 nr 9 S. 8. 182. DŁUGOSZ Władysław: Rzeszowska pieśń buntownicza. Życie kult. Żiemi Tzesz. 195'5 nr [1] s. 14, ilu str. 183. DOLNOŚLĄSKIE pieśni Ludowe. B. m. r. Rec.: Dzieduszycki Wojciech. Na dziesięciolecie pierwszy zbiór pieśni dolnośląskich. Sprawy i Ludz~e 1955 .n~ ;7, s. 3. 184. DYGACZAdoli', LIGĘ ZA Jozef: PleSl1l ludo\'ie Śląska Opolskiego . Kraków 1954. Rec.: Michałowski M. Józef. Śląsk liter. 1954 :11' 12 s. 173-179, n~ty: Hernas Czesław. Sobótka R. 10: 1955' nr 1/2 s. 277-281; Socha LUCJan. "Cymu, Ludzie, nie śpiwota? "Sprawy i Ludzie" 1955 nr 2 s. l. _ 185. KOTOŃSKI Włodzi!uierz: PlOsenln z Podhala. Podal... Wyd. l. Kra ków 1955 PWM S. 59. 186. KSIĘSKI Jerzy: Wincenty Rogala - piebiarz kaszubski. Kult. 'i Życie 1955 nr 34 S. 3, ilustr. 187. REINFUSS Roman: Sabalowa nuta :1igdy nie zaginie. (Sztuka ludowa Podhala). Oc! A do Ż 1955 nr 22 s. 1, 6, ilustr. 188. SOBIESKA Jadwiga: Piosenki z Wielkopolski. Podała ... Wyd. 1. Kraków. 1955 PW;\~ s. 61: 189. SOBIESKI Marian: Piosenki z Kujaw. PodaL. Wyd. 1. Kraków 1955 PWM S. 54. J8n: Piosenki 7. Kurpiów. Podał... Wyd. l. Kraków 190. STĘSZEWSKI 1955 PWM S. 63. 191. STĘSZEWSKI Jan: Piosenki z Lubelskiego. PodaL. Wyd. l. Kraków 1955 PWM s. 53. 192. WAL:LIS Stanisław: Pieśni gór:1icze Górnego Śląska. Kl'. 1954. Rec.: Hernas Czesław. Sobótka R. 10: 1955 nr.1/2 5,.277-281; ~ocha Lucjan' "Cymu, ludzie, nie śpiwota ?" Sprawy l Ludzle 1955 nr _ S. 1. I I! I , r ił I. " I t [ ~ ~: [I'I fi !: �554 555 WYBOR polskich pieśni ludowych. T. 1. Wyd. 1. Kraków 1955 PW.M s. 187. 194. WYBOR polskich pieśni ludowych. T. 2. Oprac. l\farian Sobieski. \Vyd. 1. Kraków 1955 PWM s. 187. Rec.: Swatoń Józef. Su.;·iet!. 1955 nr 7 s. 33. 195. WSZYSTKIE sieroty na wojna pobraF. Opolska pieśń ludowa. Oprz,c. Alfred Sowk8. Glosy znad Odry 1955 nr 46 s. 2. 196. Z.NAMIEROWSKA-PRUFFEROWA Maria: Ta:'1ce kujawskie. (Odczyt i demonstracja w Muzeum 1\)ruńskim). Nou:y Tor 1955 nr 41 s. 2. 193. 7. Sztuka 197. 198. 199. 200. 201. 202. 203. 204. 205'. 206. 207. 208. 209. 210. 211. 212. 213. 214. •• 216. l udO\'I;a. KO<Jkursy i wysta ',q BANACH A:ldrzej: Nikifor Matejko, maluje obrazy pamiątki z Krynicy. Pol. Szt. lud. 1955 nr ;3 s. 131-169, ilustr. BAZIELICH Barbara: Wystawa opolskiej sztuki ludowej (w muzeum w Opolu). Pol. Szt. lud. 1955 nr 4 s. 246-250, ilustr. BŁACHUT Władysław: Opowiei.ci o jednej wsi. ILy;;a Góra, pow. brzeski - Spółdzielnia ceramiczna "Kamionka'·). ZieL Sztand. 1955 nr 9 s. 9, ilu str. CZAJKOWSKI Jerz,ł': Ozdobne drabinki do kwiató"v. Pol. Szt. lud. 1955 nr 2 s. 100-103, ilustr. DUBIEL Ludwik: "Co się naydzie w tym Wianku ..." czyli o śląskich ta lerzach weselnych. Swiat i Życie 1955 nr 41 s. 2, ilustr. DUBIEL Ludwik: Niektóre zabytkowe warsztaty przemysłu ludow2go na Śląsku. Swiat i Życie 1955 nr 39 s. l, ilu str. DUBIEL Ludwik: Siolkowiccy "ploć:korze" (koszykarze) SUiiat i Życie 1955 nr l. DUBIEL Ludwik: Śląska ceramika ludowa. Swiat i Życie 1955 nr 43 s. 2, ilustr. DUBIEL Ludwik: Śląskie skrzynie malowane. Swiat i Życie 1955 nr 8 s. 2, ilustr. E.: Tkactwo Ludowe na Białostocczyźnie. Świat i Ludzie 1955 nr 18 s. 2, rys. EA: Neclowie - rodzi:1a kaszubskich ceramików. Kłosy 1955 nr 2, s. 4, ilustr. EL-ERD.: O mistrzach glinianego koła. Ludowa ceramika Białostocczyzny. Swiat i Ludzie 1955 nr 35 s. 2. FAL Jan G.: W królestwie ludowego artysty. (Ogólnopolska Wystawa Sztuki Ludowej w Warszawie). Now. Tyg. 1955 nr 46 s. 3, ilustr. GLAPA Adam: Wielkopolski haft snutkowy. Pol. Szt. lud. 1955 nr 4 s. 193-205, ilu str. mapa. GŁOWA Zofia Barbara: IX Powojenny konkurs szopek w Krako\vie. Pol. Szt. lud. 1955 :1r 2 s. 126-128, iluslr. 215. 217. 218. 219. • 220. 221. \; ;1 222. 223. 224. GONERA Tadeusz: Od prasłowiańskiej dzieży do cep2EO\\'skiego wazonu. Z wystawy sztuki ludowej X-lecia. Zie!. Sztand. 1955 nr 47 s. 9, ilustr. GRABIAŃSKA Marta: "Ogniska" Warmii i Mazur. (Ogniska kultury plastycznej i muzycznej). Tyg. dem akr. 1955 nr 43 s. 6. GRABOWSKI Józef: Polskie malarstwo na szkle. WicinClkręgi 1955 nr 10 s. 89-95', ilustr. GRABOWSKI Józef: Wycina:1ka ludowa. Wyd. 1. Warszawa 1955 Sztuka s. 133 tabI. 76. Rec.: Jaz. Sł. Tyg. 1955 nr 38(48) s. 3, ilustr. H.: Wycinanki Marii Grochaiowej. Glos Tyg. 1955 nr 46 s. 2, ilustr. HAFT i zdobienie stroju ludowego. Tekst wprowadzający napisał Kazimierz Pietkiewicz. Wybór i opis ilustr. oraz .,Zasadnicze ściegi hafciarskie" oprac. Zofia Czasznicl~a i Jadwiga Nowak. Plansze barwne wykonały Wanda Ge:1til-Tippenhauer-Widigier i Marta Podoska-Kochowa. Rys. proj. Jadwiga Nowak. Wyd. 1. Warsza\va 19.55 Sztuka s. 71, tab. 167, [eksportowe] Wyd. 1. Warszawa 1955 Sztuka s. 106, tab. 166, [Streszczenie w jęz. ros., franc., niem., ang., czeskim]. HERMANOWICZ He:1ryk: Kafle mazurskie. Turysta 1955 nr 2 s. 8-9, iluslr. JNK: Wycinanka Ignacego Dobrzyńskiego. Kamena 1955 :1r 8/9 s. 53-56, ilustr. KAMIŃSKI Ireneusz Gwidon: O drogach trawą zarośniętych. (Twórczość ludowa na Pomorzu Zachodnim). Życie i Kult. 1955 nr 19 s. 2, ilustr. KARSKI Włodzimierz: Kujawskie hafty i wycinanki. Nowy Tor 1955 :1r 7 s. 1, ilustr. KAWALEC Bogusław: Wystawa twórczości ludowej dziesięciolecia. Głos Robotniczy Łódź 1955. KAWALEC Bogusław: Zadania i osiągnięcia CPLiA w organizowaniu ośrodków przemysłu ludowego-katalog wystawy ,,10 lat sztuki ludowej woj. łódzkiego" 1955. KLIK Jan: Sztuka ludowa na Ziemi Szczecińskiej. Życie kult. Wsi 1955 nr 1 s. [2], ilustr. 225. KMIECIŃSKI Jerzy: Osadnictwo słowiańskie i ceramika "siwa" na terenie Kujaw i Ziemi Łęczyckiej. Dawna Kult. 1955 nr 1 s. 16-21, ilustr. rys. mapa. 226. KOROLKIEWICZ Maria: Wystawa Sztuki zurskim. Swiat i My 1955 nr 161 s. 3. 227. KOTULA lud. 228. Franciszek: 1955 nr 1 s. 60-63. Wystawa ilustr. KOWALSKA LEWICKA seckiej, Wierchy T. 24. Anna: sztuki Ludowej. ludowej Praco'l'mia W :Muzeum Ma- w Łańcucie. kilimiarska Pol. Szt. Wandy Ko- �557 556 229. 230. KRAKOWSKIE malowanki. Polska 1955 nr 10 s. tacjach: ang. Poland, franc. La Pologne, hiszp. ros. Polsza. KWIECE'JSKA ZOlia: Kilka uwag krytycznych (OgcJlnGpolska \Vystawa SZTUki Ludowej lO-lecia Ludu 2:31. 232. 233. 2:34. 2:35. 236. 237. 23B. 239. 240. 241. 242. 17, ilustr. Polonia, oraz w muniem. Polen, • o pięknej wystawie. w Warszawie). Tryb. 1955 nr 332 s. 6. ŁĘGA Wlacl:,sla'N: Miasto garncarzy nad zalewem wiślanym (ToH~mickoi Dzienni.1e Bottycki 1955, 3 IV. lvIICHALSKAi',Iarta: Wystawa sztuki ludowej [w Warszawi0]. Przyjaź':. 1955 nr 49 s. 16, ilustr. MOST: Na tropach zapomnia:1ej sztuki ludowej. (Ośrodek Koronczarstwa Koniakowskiego) . .5wiat j, Życie 1955 nr 26 s. 2, ilust.r. MULKIEWICZ Olga: Parzenice gorczańskie. Ilustr. Dobiesław Wa1knowski. Pol. Szt. lud. 1955 nr 4, s. 217-222. x MUSIANOWICZ Krystyna: Słowiańskie ozdoby stroju kobiecego. Dawna Kult. 1955 nr 3 s. 14B-154, ilustr. (x) NELKEN Halina: "O świętych obrazach, jako mają bydź szanowane". Kaza:1ie Fabiana Birkowskiego. Muzza!. 1955 nr 4 s. 10-15, ilustr. NIEDWOROK Adolf: Na Wystawie Polskiej Sztuki Ludowp.j (w Muzeum Opolskim). Głosy znad Odry 1955 nr 7 s. 2, ilustr. PIOTROWSKI Stanisław: Ludowa twórczość artystyczna. Warsz. 1955. Rec.: Babi:1icz Waldemar: Rozważania z książką w ręku. Praca świetl. 1955 nr 7/8 s. 117-125, ilustr. PIOTROWSKI Stanisław: Wzbogacajmy nasz dorobek kulturalny. (Wartość sztuki ludowej). PraccL świetl. 1955 nr 6 s. 34-40. POLSKA Sztuka Ludowa. R. B: 1954. Spis treści. Pol. Szt. lud. 1955 nr l dod. s. 1-2 nlb. PRACE i Materiały Etnograficzne. T. 10: 1955 z. l. Rec.: Rss. [Reinfuss] Pol. Szt. lud. 1955 nr 3 s. 1B7-188. (zob.: poz. 13). REINFLJSS Roma:1: Garncarstwo ludowe. Wyd. 1. Warszawa 1955 Sztuk'a tabl. 47, ilustr., s. 96, Państwowy Instytut Sztuki. Polska Sztu- 257. •• I 246. RSS [R. REINFLJSS1: Wystall'a twórczości malarek wiejskich Powiśla Dąbrowskiego w muzeum w Tarnowie. Pol. Szt. lud. 1955 nr l s. 63-64. 247. SAPOŻYŃSKI Praca śu;ietl. Wiesław: Meble z:1ad Nilu. 1955 nr 6 s. 45-50, ilustr. (Kolbuszowscy stolarze). 259. I J~ O I I , 1 STROIŃSKI Stanisław: Z zagadnień wytwórczości ludowej tycznego rzemiosła. Spółdz. Pracy 1955 nr l s. 14-1B, ilustr. i artys- 25B. SULIMA Stefan: W pryzmacie dziesięciolecia. (Na marginesie wystawy sztuki ludowej) [w Olsztynie). Mazury i Warmic~ 1955 nr 2/3 s. 41-44, ilustr. I ka Ludowa. Rec.: Seweryn Tadeusz. Po!. Szt. lud. 1955 nr 3 s. 179-1BO. 243. REINFUSS Roman: Wystawa dziesięciolecia sztuki ludowej woj. krakowskiego wstęp do katalogu. Kraków 1955 s. 20. 244. RE IN FUS S Roman: Z badań nad sztuką ludową w Radomskiem. Pol. Szt. lud. 1955 nr l s. 23-51. ilustr. mapa. x 245. RSS [R. REINFUSS): Ceramika ludowa na 1 Ogólnopolskiej Wystawie Ceramiki i Szkla Artystycznego we Wrocławiu. Poi. Szt. Lud. 1955 nr 3 s. 1BO-1B3, ilustr. 24B. SEWEHYN Tadeu:;z: Ludowa świecka rzeżba monumentalna. Pol. Szt. lud. 1955 nr 2 s. 67-99, ilustr . 249. SA YSSE-TOBICZYK Kazimierz: Podhalański gotyk w dre\\.'nie. Poiska 1955 nr 3 s. 10-11, ilustr. oraz w mutacjuc!;: ang. Poland, fróJr1s. Po10gne, hiszp. Polonia. :1iem. Polen. ros. Folsza. 250. (SE): Mazelonki, buroki, oplecki, kamzole ... (Ogóli1opolsld Konkurs Sztuki Ludowej). Ilustr. Józefa Dąmbska. Gi"s:; mad Odry 1955 nr 15 s. 2. 251. SIEROTWIŃSKI Stanislaw: Nad rĘkopisem WladysLnva l\Iatlakowskiego ("Zdobienie i sprzęt ludu polskiego na Podhalu'). TVg. powsz. 1955 nr 4 s. 8, ilustr. rys. 252. SKURPSKI Hieronim: Kaflarstwo mazurskie. PoL Szt. lud. 1955 :lI' 4 s. 223-245, ilustr. 253. SKLJRPSKI Hieronim: O sztuce ludowej regionu warmińsko-mazurskiego. Swiat i My 1955 nr 163 s. 2, nr 164 s. 2. 254. SOCHA Lucjan: Dolnośląska sztukd ludowa piękny akcent Dziesięci-:,'" lecia. Sprawy 'i Ludzie 1955 nr 84 (15), s. l, ilustr. 255. STARONKOWA Zofia: Wystawa sztuki ludowej w Białymstoku. POl. Szt. lud. 1955 nr 2 s. 10B-122, ilustr. 256. STELMACHOWSKA Bożena: Na marginesie dyskusji o hafcie kaszubskim. Pol. Szt. lud. 1955 nr 3 s. 170-172. SZWAJCEROWA Władysława: Ogólnopolska Wystawa Sztuki wej ID-lecia [w Warszawie). Stolica 1955 nr 47 s. 5, ilustr. Ludo- TELAKOWSKA Wa:1da: Twórczość ludowa w nowym wzornictwie. Wyd. 1. Warszawa 1954 Sztuka s. 36, tabl. 57, Instytut Wzornictwa Przemysłowego. Z cyklu Nowe Wzornictwo Przemysłowe Nr 4. Rec.: Iwaszkiewicz Jarosław:' O twórczości ludowej. Zycie Warsz. 1955 nr 253 s. 4.; Piwocki Ksawery: Pożyteczna książka. Prz. Kult. 1955 nr 12 s. 6. 261. TELIGA Wanda: Polska sztuka ludowa staje się modna w ... szkole angielskiej. (Wystawy wycinanek ludowych). Pol. Szt. lud. 1955 nr 2 s. 106-107, ilustr. 260. 252. TURBACZ Mieczysław: Złote A do Z 1955 nr 222 s. 2-3. półwiecze 263. WAGNER Wacław: Ożywiła 1955 nr 9 s. B, ilustr. 264. WALKNOWSKI Dobiesław: PrzyczY:lek do badal1 chronologii mazurskieJ,. Pol. Szt. lud. 1955 nr 2 s. 104-105, ilustr. starą gałąź kultury sztuki podhalańskiej. góralskiej. Od Turysta kafli �559 558 D. W s pół c z c s n e 265. WĘGRZYNOWICZ Leopold: Szałaśnictwo w Limanowskim Beskidzie Wyspowym. 1952/1953 z. 1 s. 16-37, ilustr. rys. Pr. Mat. etnogr. T. 10. 266. WĘGRZYNOWICZ Leopold: Zdobienie R. IX 1955 nr 1 s. 3-22, ilustr. serk6w l. Zmiany owczych. Pot. Szt. lull. V/si spółdzielcze, 267. WIELCŃSKI Lech: Sztuka ludowa - marzenie a SZCZęSClU i pięknie. (II Zjazd Twórców Ludowych woj. warszawskiego). 1955. Iskry nr 14 s. 1, ilustr. 268. WITOWSKI Stanisław: Na marginesie twórców ludowych w Rzeszowie). Naw. jed:1ej wystawy. (Wystawa Tyg. 1955 nr 23 s. 2, ilustr. 269. WOZNIAK Maria, SIEJA Stefan: Koronki i hafty jamneńskie. t Kult. 1955 nr 46 s. 2, ilustr. :no. ZAHEiVIBA Jan: /I..: Kielecczyzna na festivialowym konkursie ludowej. Si. Tyg. 1955 nr 24 s. 2-3, ilustr. 271. ZAREMBA Ja:1: Kielecczyzna na Wystawie LW Warszawie]. Sł. Tyg. 1955 nr 34/44 s. 1. 272. ZAREMBA Jan A.: Ogólnopolska 1955 nr 46 s. 5, ilustr. Wystawa 273. ZAREMBA Jan A.: W dziesięciolecie Sł. Tyg. 1955 nr 10 s. 2, 4, ilustr. Sztuki Zycie sztuki X-lecia Sztuki Ludowej. Prz. kuU. kieleckiej 274. ZAREMBA Jan A.: W pracowniach 1955 nr 11 s. 2, ilustr. Ludowej I ~ kieleckich ceramiki garncarzy. 275. ZNAMIEROWSKA-PRUFFEROWA Maria: Klara Prillowa ludowa z Pałuk. Pol. Szt. Lud. 1954 nr 6 s. 354-374, ilustr. ludowej. Sł. 8. Zespoły artystyczne, 278. BAUMGARDTEN Aleksander: Teatr ŁLlżycki). Swiat i Zycie 279. BAZIELICHOWNA nr 12. Barbara: Ignacego KuLt. ! " inscenizacje Słowo o teatrze 1955' nr 34 s. 1. Nasza ludowym. Marzaneczka. (Ludowy Panorama 195'5 280. BAZIELICHOWNA Barbara: Sabałowe imię (II Podhalailski Popis Konkursowy Ludowych Su:ietl. 1955 nr 9 s. 31-32, ilustr. :ligdy nie zaginie. Kapel GÓralskichl. 281. BAZIELICHOWNA na rob. 1955 nr 85. winszujemy. Barbara: Szczęścia, zdrowia Ze m i a n y w układzie w k ultu tradycy;nych l' ze p ol sk ie j grup społecznych PGR., POM, GOM, gospodarstwa indywidualne i i:me ~82. PLANO'VVANIE asiedli wiejskich. Warszawa 1955 Budownictwo i Architektura s. 106, ilustr. 283. SOT_ECKI Jerzy: Ze wspomnień ,.spółdzielcy". (Pięciolecie "Spółdzielni "?rodukcyjnej"). Spółdz .produk. 1955 nr 18 s. 7. Z34. WYSZOMIRSKI Tadeusz. Budownich,vo Pal1stwowych Gospodarstw Rolnych w roku 1954. lnwest. i Buelowl!. 195'5 nr 1 s. 1-5. :il.'5. ZARZĄDZENIE. Biul. !VIi:1.PGR 1955 nr 5: Uporządkowanie gospodarki polowej i podniesienie produkcji roślinnej w PGR, poz. 33; nr 6: poprawa warunków ekonomicznych dla pracowników zatrudnionych w PGR, poz. 34; obowiązek przeprowadzenia wiose:mej akcji sani tarno-porz<1dkowej, poz. 35. 286. ZARZĄDZENIE. Dz. urz. Min. Finans. 1954 nr 13: pol. nr 122: klasyfikacja dochodów i wydatków budżetów gromad na rok 195'5, poz. 1766, umorzenie zadłużel1 członków spółdzielni produkcyjnych wobec Pal'1stwowego FlI:lduszu Ziemi, poz. 1768. 2. Inne artystka Dobrzyńskiego. l' Tyg. 276. ŻYWIRSKA Maria: Pokonkursowa wystawa sztuki ludowej w Stalinogrodzie [Katowicach] Pol. Szt. Lud. 1954 nr 6 s. 375-380, ilust. 277. ZWOLAKIEWICZ Henryk: Wycinanki i Zycie 1955 s. 36 s. 2, ilustr. p Trybu- materiały związane z wsią 287. BIEDA Władysław: Lik\vidacja przeludnienia agrarnego województwa krakowskiego i rzeszowskiego. Ekon. 1955' nr 4 s. 123-150, tab. 288. BŁACHUT Władysław: Awans jednego powiatu. (Notatki reporterskie z Zywiecczyzny). Poznaj Swiat 1955 :lI' 12 S. 7, ilustr. 289. BRONIAREK Andrzej: Dobry den - dzień dobry. (Rozwój kultury polskiej na Śląsku Cieszyńskim). Przyjaźń 1955 nr 44 s. 7, 10, ilustr. 290. CHALASIŃSKI Józef: Intelektualiści francuscy wobec zagadnień kultury współczesnej. Nauka pol. 1955 nr 3 s. 161-190. 291. GĘBIK Władysław: Co nowego w Olszty:lie? (Wydarzenia kulturalne na Warmii i Mazurach). Praca świetL. 1955 nr 10 s. 73-74, ilustr. 292. HUBCZUK Zygmunt: Moje doświadczenia przy zbiorze zbóż kombajnami zbożowymi. Mechaniz. RoLn. 1955 nr 5 s. 4-7, ilustr. 293. JASIENICA Paweł: Świt słowiańskiego jutra. Warszawa 1954. Rec.: Iwaszkiewicz Jarosław: O sprawiedliwość dla Jasienicy. Życie Warsz. 1955 nr 26 s. 3. 294. KALENDARZ górniczy na rok 1955. Stalinogród [Katowice] 1954. Rec.: Targ Alojzy. SLąsk Liter. 1955 nr 13 s. 142-142. 295. KALENDARZ Ziemi Opolskiej. Kraków 1955. Rec.: Sławiellska Irena: Krytycz:1ie o "Kalendarzu opolskim". Glosy znad Odry 1955 nr 7 s. 1. �560 561 296. KALENDARZ "Zwrotu" :1a rok 1955. Cz. cieszyn. 1954. Rec.: Targ Alojzy. Sląsk Uter. 1955 nr 13 s. 142-143. 297. KOŁODZIEJ Emil: Obsługa jarmarków i targów przez gminn~ spółdzielnie. Warsz. 1955. Rec.: Juchniewicz Zygmunt. Handel wewn. 1955 nr 4 s. 85-88. 298. KUZIŃSKI Sanisław: O proporcjach między przemysłem, a rolnictwem w Polsce Ludowej. Wyd. l. Warszawa 1955, Książka i Wiedza s. 88. Biblioteka Zagadnień Ekonomiki i Polityki Gospodarczej Polski Ludowej. 299. MACHEJEK Władysław: Dzisiejsi chłopi. T. 2. Po ·,·,·ojnie. Warszawa 1954. Rec.: Maciąg Włodzimierz: Wieś roku 1945. Twórcz. 1955 nr 6 s. 173-175. 300. MARTUSZEWSKI Edward: Mazurskie alarmy. (Sprawy kultury). Zycie liter. 195'5 nr 14 s. 10. 301. STRZEMSKI Michał: Celowo i pięknie kształtujemy krajobraz wsi. (planowa gospodarka oparta na mapach gleboz;1awczych). Zycie Warsz. 1955 nr 7 s. 4. 302. ZEMAN Henryk: O rozwoju szkolnictwa Szk. wyższej 1955 nr 10 s. 64-67. Łużyckiego w NRD. Zycie E) S ł o w i a n i e <> I l l j ! .i ~ ; J f ! ETNOGRAFIA SŁOWIAŃSKA Opracowania ogólne W POLSKICH z zakresu WYDAWNICTW ACH slawistyki S03. CHRIENOW L A.: O pracy Instytutu Słowianoznawstwa Nauk ZSRR. Kwart hist. R. 62: 1955 nr 3 s. 212-214. Akademii 304. LEHR-SPŁA WIŃSKI Tadeusz: Słowia:lOznawstwo w pracach i wydawnictwach Instytutu Zachodniego w latach 1945-1954. Prz. zach. 1955 nr S/4 s. 551-560. x 305. MALECZYŃSKA Ewa: Dwie konferencje cji poświęcone problematyce słowiańskiej. nr 1 s. 274-277. naukowe Kwart. w CzęchosłowaR. 62: 1955 hist. B. S ł o w i a n i e p o ł u d n i o w i 306. LAMOS Teodor: Bibliografia k archiwom na Slowe:lsku. Bratislava 1955. Rec.: Senkowski Jerzy. Kwart. hist. R.:62: 1955 :'Ir 2 s. 248-250. 307. LEWICKI Tadeusz: Skórkowe pieniądze na Rusi w średniowieczu. Dawna Kult. 1955 nr 2 s. 64-67. i •• I i \v s c h o d n i i pół n o c n o - \V S ch odn i 308. ALECHNO Mieczysław: O kulturze bratniej Białorusi. Po.znaj S'wiat 1955 nr 10 s. 1-2, ilustr. 309. BIBLIOGRAFIA materiałów na dni kultury białoruskiej. Swietl. 1955' nr 8 s. 23. 310. BRONIEWSKA Janina: Bliska nam - Białoruś. Nowa Kl'.lt. 1955 nr 39 s. 1-2, ilustr. 311. CHRUSZCZOW Nikita: Do czego zmierza polityka ZSRR w dziedzinie rolnictwa. Rozm. przepr. J. Bernal. Chłop. Droga 1955' :11' 2 s. 5, ilustr., Przyjaźń nr 1 s. 6-7; Spółdz. produk. nr 1 s. 3, ilustr. 312. CHRUSZCZOW Nikita: Przemówienie ... na zebraniu pionierów wyjeżdżających na zagospodarowa.'1ie odłogów. Tł. z ros. Tryb. Ludu 195" nr 8 s. 2; Chlap. Droga :Ir 4 s. 5; O trwały Pokój nr 2 s. 2; Zycie Warszawy nr 8 s. 2. 313. CHRUSZCZOW Nikita: Zwiększenie produkcji zbóż - to decydujący warunek rozwoju hodowli. Fragm. ref. na Plenum KC KPZR w dn. 25 I 1955. Tł. z ros. Nowe Roln. 1955 nr 4 s. 76-83. 314. GAJEWSKI Dionizy: Muzea techniki i upowszechnienia wiedzy kowo-technicznej w ZSRR. Prz. techn. 1955' nr 9/10 s. 347-350. 316. GERASIMOW L: Rosyjscy badacze A:1tarktydy. 1955 nr 6 s. 7, ilustr. Tł. z ros. Tryb. nau·Wo(.n. 316. GIERASIMOW J. P.: Stan i zadania geografii radzieckiej na obecnym etapie jej rozwoju. Tł. z ros. J. Koczy. Prz. zagr. Liter. geogr: 1955 z. 1 s. 1-46. (x) 317. GREKOW B. D.: Chłopi na Rusi od czasów naj dawniejszych do XVII wieku. Tłum. [z ros.) Andrzej Poppe, Antoni Rybarski, Andrzej Sie:Ikiewicz. Wyd. l. Warszawa 1955 PWN s. 549, tab!. 13. 318. JAKOBIEC Kwart. Marian: Inst., pol.-radz. Źródła i drogi rozwojowe 1955 nr 1/2 s. 100-123. 319. KAWECKA Zofia: Poezja i proza utalentowanego Pieśni]. Nowy Swiat 1955 nr 38 s. 2. kultury ukraińskiej. ludu [białoruskiego. 320. KAZANCEW N. D.: Prawo własności kołchozowej w ZSRR. Tłum. z ros. Maria Matwi:1owa. Warszawa 1955 Wyd. Prawnicze s. 43. 321. KISIELOW G.: Rozwój kultury Ludu 1955 nr 271 s. 3. Radzieckiej Białorusi. Tł. z ros. Tryb. 322. KRIESTIAŃSKAJA rieforma w Rossii 1861 goda Sbornik zak:>nodatielnych aktowo Moskwa 1954. Rec.: Sobociński Władysław. Czas. prawno-hist. T. 7: 1955' z. 1 s. 381-384. 323.. MARKOWSKA Wanda, MILSKA Anna: BaŚ:1ie narodów Związku Radzieckiego. Wyd. 3. Warszawa 1955 Nasza Księgarnia s. 174. 3~ "Lud", t. XLIV. �562 324. NOWOPLANSKIJ D.: Z Piotrogrodu na ugory. Pierwsi zdobywcy stepowo (Pierwsze komuny robicze w ZSRR). Oprac. z ros. W. K. Przyjaźń 1955 nr 46 S. 4-5, ilustr. mapa. 3:':5. SMIRNOW N. A.: Oczerki istorii izuczenija isłama w SSSR. l'.-Ioskwa. 1954. Rec.: Reychman Jan. Prz. orient. 1955 nr 1 S. 109-112. :326. ZANOZIŃSKI Jerzy: Wystawa sztuki ukraińskiej \'1 Polsce. Pn artysto 1955 nr 1'2 S. 136-140, ilustr. VII. ETNOGRAFIA I4- I + I t POZASLOWIAŃSKA l i 563 339. HANZELKA Jii'i, ZIRMUND Jaros!av. Afryka na codzień. Fragm. Książki ••Afryka marzeń i rzeczywistości". Oprac. z czes. Dorota Janicka. Żołn. pol. 1955 nr 11 s. 26-28, ilustr. 340. KARTUN Derek: Afryka, Afryka. Kontyne:1t budzi się. Tłum.' z ang. Jan Aleksandrowicz. Wyd. 1. Warszawa 1955. Książka i Wiedza S. 130. 341. LHOTE W.: Sztuka Sahary. Oprac. z franc. H. Rogalowa, A. Eker. Od A do Z 1955 nr 5 s. 3, ilustr. 342. MACH Jan: Zmierzch kolonializmu [w Afryce]. Tyg. demakr. 1955 nr 7 s. 2, ilustr. 343. MARYAŃSKI Andrzej: Przesunięcia ludności w Jorda:1ii i Izraelu po roku 1948. Geogr. w Szle 1955 nr 4 s. 205-208, mapy. A. E ur op a 327. (AG): Uprawy przemysłowe w rumuńskiej gospodarce rolnej. Żucie gasp. 1955 nr 1 S. 35-36. 328. DANEES Józef: Wczoraj i dziś Gyorgy Demicsera. (Spółdz. produk. na Węgrzech). Tł. Spółdz. produk. 1955' nr 17 s. lO, ilustr. 329. GRIECO Ruggero: Kryzys rolnictwa włoskiego i walka o reformę rolną. Fragm. ref. Tł. z włos. O trwały Pokój 1955' nr 4 S. 5. 330. ROUZE Michel: 40.000 znachorów :'la 38.000 lekarzy Francji]. Tł. z franc. Widnokręgi 1955 nr 3 S. 60-64. [przypada 331. ROZWOJ ludowej twórczo~ci artystycznej w Niemieckiej Demokratycznej. Biul. inf. NRD [1954] nr 6 s. 23-25. 332. RUMUNSKOJE Narodnoje Iskusstwo. Bukareszt 1953. Rec.: Rss. [Reinfuss] Pol. Szt. lud. 1955 nr 2 s. 124. 333. [S. CH.]: Wieś albańska na drodze do socjalizmu. Życie nr 20 S. 824---825. 33'1. SIEDLECKI Zbigaiew: Mgła nad pusztą. (Przemiany Węgrzech). Tryb. Ludu 1955 nr 3 S. 4. 335. T. S.: Ludowa sztuka Norwegii. Prz. kult. 1955 nr 32 ~ gasp. 1'955' na ogniskach estońskiej wsi. Tł. z ros. Cze1955 nr 1/2 s. 36-37. B. A fryk a 338. BALICKI Jan: W dżungli paragrafów ••kolorowej ludności Unii Południowo-Afrykańskiej). Wiedza s. 38-43, ilustr. bariery". i Życie I I '11 11 5. 336. WEINTRAUD Ilse: Teatr jedzie na wieś. (Zespoły objazdowe Teatru im. Hansa-Otto-Theater w Poczdamie). Tł. z niem. Biul. inf. NRD 1955 nr 6 s. 16-18, ilustr. 337. Z WIZYTĄ w kulturalnych sław Seniuch. Praca świetl. Il: Republice rolnictwa S. we C. Az j a (Sytuacja 1955' nr 1 l, 344. [Al.]: Rolnictwo Kazachstanu dostarczyło blisko 4 miliony ton zboża. Gasp. zboż. 1955 nr 1 S. 10-11. Haled: O niektórych problemach rolnictwa w Syrii. 345. BAGDASZ O trwały Pokój 1955 nr 20 S. 6. 346. BREZA Tadeusz: Kontrasty chińskie. Nowa Kult. 1955 nr 10 s. l, 4-5, ilustr. 347. BREZA Tadeusz: Stulebia droga przez mękę. (Chiny współczesne na tle wydarzeń historycznych). Nowa Kult. 1955 nr 8 s. 1-2, ilustr. 348. CZERMIŃSKI Adrian: Indie - kraj prastarej kultury. 1955 Iskry. nr 24 s. 4, ilustr.; Nowy Tor nr 25 s. 1. Swiat i Ludzie nr 25 s. 2. Swiati My nr 162 S. 3. 349. FLORCZYK Wytwórcz. Józef: Wyroby 195'5 nr 12 s. 3 okI. rzemieślnicze w Indiach. Drobna 350. GARGI Balwa:1t: Hinduski teatr chłopski. Tł. Janina Czarnocka Nowa Kult. 1955 nr 36 s. 8, ilustr. 351. IWANOW P. P.: Choziajstwo dżujbarskich szejchow. Moskwa 1954. Rec. KAŁUZYŃSKI [Stanisław). Prz. orient. 1955 nr 1 S. 118-119. 352. KONTEK Wacław: Notatki z podróży do Indii: Samolotem przez Pragę, Amsterdam, Paryż i Marsylię; Nieco o świętych krowach, słoniu i tygrysie, oraz naukowej naradzie w Dehra Dun.; Ariowie, Wielki Mogoł - i dzień dzisiejszy; Pięć stolic w jed:'lym Delhi.; O pladze małp i "świętych" krowach. Widnokrąg 19S'S'nr 7 s. 2-3, nr 8 s. 3, nr 9-12, s. 2-3, ilustr. 353. KRACZKOWSKIJ Ignatij: Morskaja gieografija w XV-XVI wiekach u Arabaw i Turok. Moskwa 1954. Rec.: Zajączkowski Włodzimierz. Prz. orient. 1955 nr 1 s. 119-120. 354. KULTURA i byt tadżykskogo kołchoznogo kriestjanstwa. Moskwa 19St. Rec.: Zajączkowski Myśl filoz. 1955' nr 5/6. s. 350-·351. 36' �564 355. LIPIŃSKI Eryk, MARTYNOWICZ Tadeusz: Przysłowia tureckie. Ilustr. Ha-Ga. Szpilki 1955 nr 8 s. 4; Przekrój 1955' nr 510 s. 13·-14. 356. MARSZALEK Piotr: 30 milionów hektarów nowych użytków ro11ych. Traktory orz;ł stepy Syberii, Uralu, Kazachstanu i Kaukazu. Plon 1955 nr 2 s. 9. ilustr. 357. MARYAŃSK1 Andrzej: Zaludnienie Chin w świetle spisu z roku 1953. Geogr. w Szk. 1955 nr 2 s. 102-104, tab. 358. OSTASZEWSKI Janusz: Indie - ::la drodze do wolności. Życie i Myśl 1955 nr 4 s. 10-98, ilustr. mapa. x 359. OWCZINNIKOW W.: L';a drogach Sikanu. (Przeobrażenie>. wsi tybetańskiej). Tł. z ros. NOUJe Czasy 1955 nr 51 s. 23-26. i w poezji 375. GODLEWSKI Aleksander Lech: "Kon-Tiki" przeciw uczonym. (Hipoteza pochodzenia ludności polinezyjskiej). Życie W arsz. 1955 nr 288 s. 4. VIII. POGRANICZE D. Ameryk Z INNYlVII NAUKAMI l. Archeologia 376. ARCICHOWSKIJ Artiemij, KOŁCZIN B.: Z:1aleziska w Nowogrodzie. Tł. z ros. Dawna kult. 1955 nr 3 s. 139-144, ilustr. 377. CHMIELEWSKI Stefan: Uwagi o narzędziach rolniczych w Polsce w początkach gospodarki czynszowej. Kwart. Rist. Kult. mat. 1955'nr l s. 166-180, ilustr. Krat. sod. s. 268-269. Sum. s. 282. x Na 378. JAŚKOWIAK Franciszek: Słowiańska Pompeja. (Biskupin). Polska 1955 nr 4 s. 6-7, ilustr. oraz w mutacjach: ang. Poland, franc. la Pologne, hiszp. Polonia, niem. Polen, ros. Polsza. a 364. AGRANOWSKIJ Anatolij: Odkrycie. (Rozszyfrowanie piśmiennictwa Majów). Tł. z ros. Krzysztof Pomian. Poprostu 1955 nr 21 s. 5'. 365. De VITORIA Francisco: O India:lach. Warsz. 1954. Rec.: W. K. Dziś i Jutro 1955 nr 7 s. 7. 366. FOSTER William Zebulon: Negro poeple in American history. New York 1954. Rec.: Kawieri:J. G.: ,,Naród murzyński w dziejach Ameryki". Tł. z ros. Zesz. teoT.-polit. 1955 z. 8 s. 140-142. 367. MACHOWSKI Jacek: Ameryka Karibska. Ameryka :lieznana. Wiedza i Zycie 1955 nr 10 s. 682-688, ilustr. 368. MAKOWSKI J.: Na tropach kultury Mayów. (Praca etnografa radzieckiego J. W. Knorosowa). Nowy Swiat 1955 nr 3 s. 3, ilu str. 369. M. J.: Kto właściwie "odkrył Amerykę"? Rewelacje o Aztekach. Nowy Swiat 1955'nr 24 s. 3. 370. PARKES H. B,: Historia Meksyku. Tłum. z ang. E. Wojnarowski. Warszawa 1955 Książka i Wiedza s. 384, tabl. 16, mapa l. 371. ROMMEL Waldemar: Kraj bez uśmiechu (Boliwia). Tyg. demokr. 1955 nr 5 s. 8, ilustr. 372. ROMMEL Waldemar: Upadek imperium Inków. Tyg. demakr. 1955 nr 5'1 s. 4, ilustr: ETNOGRAFII A. N a u k i h u m a n i s t y c z n e i s p o ł e c z n e ludo- 362. WILMAN-GRABOWSKA Helena: Z problematyki indyjskiej: Kształty niektórych legend. Tyg. powsz. 1955 nr 52 s. 14, 1955 nr 1 s. 8, ilustr. 363. WILLMAN-GRABOWSKA Helena: Z problematyki indyjskiej: drodze do jed:lOści. Tyg. powsz. 1955' nr 13 s. 10-11, ilustr. 373. IlÓ:VEvIEL\V., SACHS J.: Jak żyją chłopi w Am<.>ryceŁacińskiej. Wyd. l. Warszawa 1955 Książka i Wiedza s. 73, tab!. 8, mapa 1. 374. SZCZEPAŃSKI Jan: Powrót India:1. Wieciza i Życie 1955 nr 11 s. 729-735, ilustr. E. P o l i n e z j a 360. UCHWAŁA VI Plenum Komitetu Centralnego Komunistycznej Partii Chin w sprawie uspółdzielczenia rolnictwa. Tł. z ros. Zesz. teor.-polit. 1955 nr 11 s. 10-HJ. 361. WĘGRZYNOWSKA Krystyna: Zwyczaje koreańskie wej. Tyg. powsz. 1955' nr 1 s. 9-10, ilustr. 565 •• I~ • 379. MACHNIK Jan: Na śladach kultu Peruna. Wykopaliska pod Nowogrodem - ZSRR. Oprac. z ros. Dawna Kult. 1955 :Jr 3 s. 144-147, ilustr. rys. x 380. ORŁOW S. N. Ostatki sielskochaziajstwi'ennoho inwientarija VII-X wieku iz. Staroj Ładogi. Sowietskaja Archieologija. T. 21: 1954. Rec.: J. Szt. Kwart. Hist. Kult. mat. 1955 nr 3 s. 637. 381. PAZDUR Jan, DZIEKOŃSKI Tadeusz, RAUHUT Lechosław: Badania nad hutnictwem metali nieżelaznych w Polsce w XVI i XVII w.: Górnictwo i hutnictwo kruszcowe w okolicach Kielc; Metalurgia miedzi i ołowiu w Białogonie w XVII w.; Sprawozdanie z prac wykopaliskowych w Białogonie w r. 1954. Kwart. Rist. Kult. mat. 1955 nr l s. 80-98, ilustr. rys. Krat. sod. s. 261-2133. Sum. s. 275'-277: 382. RIEMIENNIKOW A. M.: Borba plemion siewiernogo priczernomoria s Rimom w III wiekie. Moskwa 1954. Rec.: Krawczuk Aleksander. Kwart. hist. 1955 nr 4/5 s. 213---222. 383. SZAFHAŃSKI Włodzimierz: Odkrycie dwu kompletow wczesnośredniowiecznych żarn obrotowych \'\l Biskupbie. pow. Żnin. Wiad. archeo!. T. 22: 1955 z. 2 s. 196-198, ilustr. rys. �566 567 384. ŚWIATOWIT. Rocznik poświęcony archeologii i badaniom pierwotnej kultury polskiej i słowiańskiej. T. 21. Red. nacz. Włodzimierz Antoniewicz. 1. Warszawa 1955 PWN s. 392, tab!. 4, ilustr. 400. KIEŁCZEWSKA-ZALESKA Maria: Osieki na Pomorzu Gdańskim. (Znaczenie badań toponomastycz:J.ych dla historii osadnictwa). Prz. zach. 1955 nr 1/2 s. 198-208, mapy. 401. LEHR-SPŁA WIŃSKI Tadeusz: Zagadnienie słowiańskiego języka li. turgicznego w kościołach katolickich Jugosławii. Tyg. powsz. 1955 nr 45 s. 3. 385. ZOŁTOWSKI Jerzy: Tysiącletni surowiec drzewny. (Brak zabezpiecze:1ia drewna z wczesno-historycznej osady na terenie Starego Portu w Gdańsku). Las pol,. 1955 nr 12 s. 21-22. 402. MOŃCZAK Witold: O zasięgach typów polskich nazw miejscowych w XVI wieku (prócz Śląska i Pomorza). Jęz. po1. 1955 nr 1 s. 26-41, tab. 2. Językoznawstwo 3łl6. BĄK Stanisław: Narzecze śląskie w dziejach skiej. Kwart. opal. 1955 nr 2 s. 111-129. języka i kultury 403. MOSZYŃSKI Leszek: Geografia :1iektórych zapożyczeń niemieckich w staropolszczyźnie. Poznań. 1954 PWN. Rec.: Cienkowski Witold. Por. jęz. 195'5 z. l s. 24-26; Sławski Franciszek. Jęz. po1. 1955 nr 3 s. 223-228. 40·l. MOSZYŃSKI Kazimierz: Skąd poszła nazwa gołąb? Jęz. pol. 1955 nr 3 s. 189-194. 405. NITSCH Kazimierz: Pogadanki o imionach i nazwiskach: Śrzednicki. Jęz. pol. 1955 nr l s. 79. 406. NITSCH Kazimierz: Prof. Nitsch o Śląsku. Rozm. przepr. Gertrud" Lucja Butlerowa. Świat i Życie 1955 nr 18 s. 3. pol- 387. BIROWSKA Nina: Z badań nad litewskimi imionami osobowymi. T. 5: 195'5 s. 6-10. Rez. 388. CHMIELEWSKI Janusz: Organizacja i stan badań sbologiczno-języ .. koznawczych w Chinach. Prz. orient. ]9.)5 nr 2 s. 161-181. Lingua posn. 339. DRAPELLA Władysław Antoni: Żegluga - nawigacja -_ nautyka. Ze studiów nad ksztaitcnva:1iem się pojęć morskich. Cz. 1. Wiek XVI-XVIII. Wyd. 1. Wrocław 1955. Oss. s. 270. Rec. W. D. Por. jęz: Hi55 z. 5 s. 194-195. :5£)0.DOROSZEWSKI Witold: Studia fonetyczne z kilku wsi mazowieckich. Wyd. 1. Wrocław 1955'. Oss. S. 70, 2 nlb. 407. ONOMASTICA. Pismo poświęcone nazew:lictwu geograficznemu i osobowemu. R. 1. Red. nacz. Witold Taszycki. Wrocław 1955 Oss. s. 250. 391. FRU:Di1ICH Henryk: Gw"ra kurpiowska. Fonetyka. Wyd. 1. Warszawa ]953 PWN. s. 129. Rec.: Basara Anna. Por. jęz. 1955 Z. 6. s. 231---,234. 392. FRINTA Antonin. Bohemismy a paleoslovenizmy v 1uzickosrbeske termi'lologii krzesUmske a jeiich diejepisny vyznam. Praha 1954. x Rec.: Petr Jan. Por. jęz. 1955 Z. 8 S. 311-3]5. 393. FURDAL A.: Mazowieckie dyspalatalizacje spółgłosek wargowych mi~1<ki(;h. Wror.lav! 1955. Oss. S. 60, mapy 4, PAN, Komitet Językoznawczy. Monografie Polskich Cech Gwarowych I. 394. GLAPI\. Ad~T:1: Potrzeba słownika odzieżowego. Postęp krawiecki Poznań 1955 nr 6. :39j. GO~l\B Piotr: Gwara Schodni i okolicy. Wyd. 1. Wrocław 1955 Oss. s. VI, 202, map 3. 396. GOSIEWSKA Zofia: Uwagi nad językiem "Bogunki na Gople" Ryszarda Wince:1tego Berwińskiego. 1955 s. 31-52. Pr. polonist. Ser. ]2. 397. BRABEC Ser. 12: Stefan: O nazwie .,ivlazowsze". 1955 s. 5-20. Pr. polonisto ;093. JASSEM Wiktor: ="a tropie ginćicych gwar. (Zakład Fonograficzny, P,)wań) Rozm, przepr. Jerzy Kotluniak. Widl10krąg 1955 nr 22 s. :::, ilustr. :>99. KA'lAŚ ivlieczysłcm': Teksty gwarowe. Jęz. pal. 1955 nr 3 s. 199-201. 408. PAWŁOWSKI Eugeniusz: Gwara podegrodzka wraz z próbą wyznaczenia południowo-zachodniej granicy gwar sądeckich. Z. 3 mapkami i 10 ilustr. w tekście słownika. Wrocław 1955. s. 304, map 3. 409. POI\IIANOWSKA Wanda: Z prac nad kartografią lbgwistyczną. Por. jęz. ] 955 z. 7 s. :t50-259. 410. POŁNOCNO-POLSKIE teksty gwaro\ve od Kaszub po lVlazury. (Z mapką). Red. K. Nitsch. Kraków 1955 Tow. Miłośników Języka Polskiego s. 74, mapa 1. 411. PRZEGLĄD bibliograficzny za lata 1946-]948. slawisto T. 17:' 1955 cz. 2 S. 140-,--299. 412. RECZEK Stefan: Ziemia po polsku zaorana. Sprawy i Ludzie 1955 nr 7 S. 2. 413. ROSPOND Stanislaw: Badania opo1. ]955' nr 2 S. 53-63. ł ••• poiskim polskiego na Ro::z. dialektologa. Śląska. Kwcrf. Śląsku. Ku,·art. 413. ROSPOND Stanisław: Prastara księga polskości Śląska. (Nazwy mi<ejscowe i imiona osobowe). Wiedza i Życie 1955 nr 2 s. 74-79. ilustr. mapy. 416. ROSPOND Stanisław: s. 7-40. Res. S. 140. • Z wędrówek nad językiem 414. ROSPOND Stanisław: Obro:1a języka opoi. 1955 nr 1 S. 26-39. (Slawistyka). Ślęza i jej derywaty. O/lomast. LJ55 z. 1 �569 568 432. PRZEGLĄD Antropologicz:-lY. Organ Polskiego Towarzystwa Antropologicznego i Polskich Zakładów Antropologii. T. 21: 1955. Z. l; Wrocław 1955 PWN s. 506, tabl. 7, ilustr. 433. ZAGADNIENIE etnogenezy w antropologii polskiej. uwagi ogólne oraz p12rwsze próóy ujęć syntetycznych. Oprac. Wojciech Koczka, Jan Mydlarski, Bolesław Rosiński, Eugenia Stołyhwowa, Andrzej Wierciński. Prz. antropoL T. 21: 1955 z. l S. 68-73. 417. ROSPOND Stanisław: Słownik nazw :~ląskich. (Problematyka i dotychczasowyetap badawczy). Onomasto 1955 Z. 1 S. 198-211. Res. S. 212. 418. ROZWADOWSKI Jan: Studia :-lad nazwami wód słowiańskich. Kra·· ków 1948. Rec.: Rysiewicz Zygmunt. Śu;iCllowit T. 21: 19.j5 s. 379--384. 419. RUDNICKI Mikołaj: Najno'vsze prace o mazurzeniu i własne uwagi. (Z historii metod badań dialektologicznych w Polsce). Por. jęz. 1955 Z. 5 S. 185-1£l3. 420. SADURSKA Anna: Odczytanie pisma kreteńsldego linearnego B. Dawna KuLt. 1955 nr 2 S. 56-64, ilustr. 421. SYCHTA Benard: Element morski w kaszubskiej frazeologii. Ję.:. pol. 1955 nr 1 s. 1-8. 422. TASZYCKI Witold: Stan prac nad słownikiem staropolskich nazw osobowych. Onomasto 1951Jz. 1 S. 193-198. Res. s. 212. 423. TEKSTY gwarowe lubelskie. Zapis. Tadeusz Brajerski. Jęz. poL. 1955 z. 2 s. 145-147. 424. TEKSTY gwarowe orawskie. Zapis. Mieczysław Karaś, Alfred Zaręba. Jęz. poL 195'5 nr 1 s. 67-73. 425. Z ZAGADNIEŃ kształtowania się języka narodowości i języka narodu. Wyd.!. Warszawa 1955' PWN s. 105. 4. Geografia a) Demografia. i Krajoznawstwo antropogeografia 434. JOSIAH Cox Russel: British Medieval Population. The University of Nev Mexico Press. Albuquerque 1948 str. XVI, 389. Rec.: Vielrose E.: Roczniki Dziejów Społecznych i Gospodarczych 1955, t. XV/1953, S. 387-395 (Bibliografia). 435. SZTURM DE SZTREM Edward: Elementy demografii. Warszawa 1955 PWG S, 235. Rec.: Piotrowski Jerzy. Prz. Ubezp. społ. 1955 nr 5 S. 159-160. 136. VIELROSE Egon: Ludność Polski w okresie powojennym z punktu widzenia demografii potencjabej. Prz. statys. 1955 nr 2 S. 105-112, tab. 437. WOJCIECHOWSKI Zygmunt: Problemy demograficzne Ziem Odzyskanych. Tyg. powsz. 1955 nr 30 s. 4, ilustr. 3. Antropologia 426. CZEKANOWSKI Jan: Goci a Lechici i dowody a:-ltropologiczne Prz. Ant ropo L t. XXI 1955 s. 854-888. 427. CZEKANOWSKI Jan: Szkic syntetyczny etnogenezy Słowian. Prz. antropoL. T. 21: 1955 z. 1 S. 73-78. 428. DĄMBSKI Jerzy: Ludność kultury fatianowskiej w świetle badań antropologicz:1ych. Swiatowit T. 21: 1955 s. 139-146. Res. Rez: b) Krajoznawstwo (atlasy, mapy, przewodniki) 438. ATLAS histori.4ue et geogl'aphique Vidal-la Blache. Paris 1951. Rec.: ZIERHOFFEH August. Prz. geogr. T. 27: 1955 z. l S. 174-176. 439. BISKUP Marian, TOMCZAK Andrzej: Mapy wojewódzwa pomorskiego w drugiej połowie XVI W. 1. Rozmieszczenie własności ziemskiej. 2. Sieć parafiaba. Warszawa 1955 PWN s. 180, mapy 2. Roczniki Towarzytswa Naukowego w Toruniu. R. 58. Za rok 1953. Z. 1. 440. GRAŻYŃSKI Jan: Z podróży do Ameryki Południowej. Od Okęcia do Zatoki Guanabara. Iskry 1955 nr 26 s. 4: Glos Tyg. nr 26 S. 2; Swiat i ludzie :11' 26 s. 3; Swiat i My nr 163 S. 3: Widnokrąg nr 25 S. 3, ilustr. 441. GORNY Sląsk. Prace i materiały geograficzne. Red. Anto:-li Wrzosek. Kraków 1955 Wyd. Literackie s. 680, tab!. l, ilustr. Polskie Towarzystwo Geograficne. Oddzial w Stalinogrodzie [Katowice]. 442. KACZMARSKI Bogusław: Narada w sprawie atlasu historycznego Polski u schyłku feudalizmu. Kwart. hist. R. 62: 1955 nr 6 s. 157-162. 443. LIPKO Stanisław: O udział nauczycieli geografii w monograficznych opracowaniach małych miast i osiedli wiejskich. Geogr. w Szk. 1955 nr 3 s. 152. 428a GAJEK Józef, Jan Czekanowski jako etnograf. Prz. antrop. T. 21 S. 1010-1030. 428b J. G. Polskie Towarzystwo Ludoznawcze we Wrocławiu. Prz. antrop. T. 21. s. 1203. 429. KONFERENCJA antropologiczna w sprawie badań etnogenetycznych w Osiecznej, w dn. 13-16 XII 1952 r. Prz. antropoL. T. 21: 1955' z. 1 s. 28-167. Rez. Sum. 430. KRYTYCZNA ocena dotychczasowego dorobku antropologii polskiej w zakresie etnoge:1ezy. Oprac. Wojciech Koczka, Jan Mydlarski, Bolesław Rosiński, Eugenia Stołyhwowa, Andrzej Wierciński. Dyskusja. Prz. antropoL. T. 21: 1955 z. l s. 78-117, tab. 431. LEHR-SPŁA WIŃSK I Tadeusz: Zwrot w badaniach nad etnogenezą Słowian w nauce radzieckiej. Dyskusja. Prz. antropol. T. 21: 1955 z. l s. 30-68. • �571 570 444. MAJCHRZAK .JÓzef: Z wędrówek po Dobym Śląsku. Klosy 195'5 nr 13 s. 1, 3. 445. NATANSON-LESKI Ja:J.: Zarys granic i podziałów Polski Najstarszej. Wrocław 1953. Rec. Ładogórski Tadeusz. Czas geogr. T. 25. 1955. 446. WIERCHY. Rocznik poświęcony górom. Organ Polskiego Towarzystwa Turystyczno-Krajoznawczego wydawany przez Komisję Turystyki Górskiej Zarządu Głównego PTTK. R. 24: 1955 Przewodniczący kom. red. Walery Goete!. Warszawa 1955 Sport i Turystyka s. 254, tab!. 4. ilustr. 447. ZEMBATY Jan: Opole i Opolszczyzna. Monografia krajoznawcza. Mapki oprac. Roman Horoszkiewicz. \'łyd. 2 popr. i rozszerzone. Warszawa 1955 Sport i Turystyka s. 207, mapa 1, ilustr. wsi, historia gospodarcza, osadnictwa, historia prawa 448. BARANOWSKI Bohdan: Walka klasowa chłopów ze starostwa brańskiego na Podlasiu w XVII-XVIII w. Racz.-i Dziejów spal. i Gasp. 1955, t. XV, s. 77-·144. 449. BARANOWSKI Bohdan: Z dziejów antyfeud::l1nych ruchów chłopskich na Podlasiu. (Walka chlopów suraskich z feudalnym uciskiem w XVI-XVIII wieku). Warsz. 1953. LSW s. 156. Rec.: Glinka Jan. P7·Z. hist. 1955 z. 4 s. 648-653; rec.: Brzyboś Adam. Rocz-i Nauk społ. i gasp. T. 15, s. 470-472. 450. BIENIARZOWNA Jani:la: O chłopskie prawa. Szkice z dziejów wsi małopolskiej. Kraków 1954. Rec.: Baranowski Bohdan. Kwart. Hist. Kult. mat. 1954 nr 4 s. 745-747; Goldberg Jakub: Walka chłopów w kasztelanii krakowskiej, Rocz-i Dziejów społ. i gosp. t. 16: 1954 (wyd. 1955) s. 472---474. 451. BRODA Józef: Cech włóczków w Krakowie Rocz-i Dziejów spał. i Gasp. 1955, t .16: 195'4 s. 285e.-315. 452. BURSZTA Józef: Szkice z dziejów wsi. Warszawa 1955 LSW s. 238. 453. CHMIELEWSKA Maria, CHMIELEWSKI Waldemar: Ślady najazdu scyty jskiego w północnej CZęSCl Wyżyny krako\',;sko-wieluńskicj. Dawna Kult. 1955 nr l s. 12-16, ilustr. rys. 454. CHOJNACKI Władysław: Z dziejów Warmii i Mazur. (polskie gazet.y królewieckie w XVIII w.) Mazury i Warmia 1955 nr 2/3 s. 78. 455. CIEŚLAK Tadeusz: Walka łeczne i naroclo\ve w latach l I 458. DUBIEL Ludwik. z dziejów kultury grodu (w Szczeci- Jak wyglądała wieś śląska przed 100 laty? Kartka ludowej. Na Niedzielę 1955 nr 56 s. 2, ilustr. na bu459. DUBIEL Ludwik: Wpływ stosunków społeczno-gospodarczych downictwo ludowe w Beskidach Śląskich. Swiat i Zycie 1955 nr 30 s. 2, ilustr. badań 460. DZIEWOŃSKI Kazimierz: W sprawie aktualnej problematyki nad rozwojem osiedli w Polsce. Kwart. Rist. Kult. mat. 195'5 Nr 2 S. 289--300. Sod. s. 498. Sum. S. 506. trakt tranzytowy Ratyzbona-Kijów. Drogo1071. 461. E. G.: Średniowieczny 1953 nr 6 S. 152. Alicja, FRANCIC Mirosław: ,.Ustanowienie kompa462. FALNIOWSKA nii gospodarskiej" we wsi Boguchwałowicach. Zesz. nauk UJ nr 2 }-1.istoria 1955 z. l 107-121, tab. (x) A. V.: Cesko-ruske obchodni styk y w minulosti 463. FLOROWSKLJ (X-XVIII stoleti). Statni pedagogicke nakladelstvi. Praha 1954 s. 395, ilustr. i mapa. Rec.: Kossowski Aleksander. Rocz Dziejów Spal. i gasp. 1955, t. 16: 1954 S. 439-441 (bib!.) 464. FRANCIC Mirosław: Technika mlynów wodnych w Polsce w XVI i XVII w. (Kwart. Rist. Kult. mat. 1954 nr 1-2 s. 79-103). Rec.: Łuczak Czesław, Rocz-i Dziejów spal. i gasp. 1955, t. 16: 1954, s.429-433. . 465. GENTZEN Felix Heinrich: Sprawa ziem polskich w rewizjonistycznej historiografii Niemiec Zachodnich i w pracach historyków NRD. 1'1. z niem. Kwart. hist. R. 62: 1955 nr l S. 278-290. (x) s. 5. Historia a) Historia I 457. CZALBOWSKI Andrzej: Tajemnica słowiańskiego nie). Tryb. Wolno 1955 :11' 5'1 S. 4; ilustr. chłop6w pomorskich 1845-1848. Warszawa o wyzwolenie spo1955 LSW s. 8:). 456. CODELLO Aleksander: Na tropach walk z uciskiem rzeszowska w XVIII w.) NOle. Tyg. 1955 :11' 21 s. 2. feudałów. (Wieś 466. GERLACH Spraw. Jan: TN Tor. 467. GRABSKI A.: Ekon. Nr l/55 468. GROMADZKI i pokrewnych Zołnierz ła:1Owy i dymowy w Polsce R. 6: 1952 Z. 1/4 wyd. 1955 S. 73-80. feudalnej. Uwagi o rozwoju handlu wiejskiego w woj. poznańskim str. 222. Julian: Bibliografia z dziedziny zagadnień socjalnych Prz. Zagad. socjal. 1955 nr 2 S. 74-77. (x) 469. GROSSER Marth: Krótkie i bardzo proste wprowadzenie do gospodarstwa wiejskiego. Oprac. Stefan 1:lg1ot. Wrocław 1954. Oss. Rec.: Heck Roman. Sobótkc! R. 10: 1955 nr 3 s. 505-509. 470. HALICZ Emanuel: Kwestia chłopska w Królestwie Polskim w dobie powstania styczniowego. Warszawa 1955 Książka i Wiedza S. 361. tab!. 16. 471. HENSEL Witold: Prace Instytutu Historii Kultury l\Iaterialnej. Nauka pol. 1955 nr 3 s. 131-141. 472. HENSEL Witold: Sprawozdanie Instytutu Historii nej PANza rok 1954. Kwart. Hlst. Kult. mat. 1955 Kultury Material1 s. 243-255. :11' �572 573 473. INSTRUKCJA. Dz. Urz. Min. Finans. 19:35 nr 13: opracowanie i wykonywanie preliminarzy wydatków oraz księgowanie wplat i wydatków z samoopodatkowania lud:lości wsi. poz. 55. 474. JAMROGIEWICZOWA Janina: "Ojczyzna nasza to Lud Polski..." W 120 rocznicę pienvszego manifestu Gromady Grudziąż. Tyg. demokr. 1955 nr 43 s. 2, ilutsr. 475. JAROSZYK Henryk: Kartki z minionych d:li. (Walka cją ziemi złotowskiej). Glos Tyg. 1955 nr 45 s. 2, Hustr. z germaniza- 476. JASIENICA Paweł: Dni wczorajsze staropolskiego okręgu. _ W Maleńcu i nad Bobrzą. (Fragm. rep.) Sl. Tyg. 1955 nr 13 s. l; nr 14 s. 2, ilustr. 477. JASIENICA Paweł: Podeprzeć bo runie. (Ruiny w Samsonowie). Swiat 1955 nr 45 s. 10-11, ilustr. wielkiego pieca 478. JEDLICKI Jerzy: Wielki piec w Ciszówce. PrzyczY:1ek do ekonomiki przemysłu hutniczego w Królestwie Polskim w latach trzydziestych XIX w. Kwart. Rist. Kult. mat. 1955 nr 1 s. 136-152, tab. mapa. Krat. sod. s. 267. Sum. s. 280-281. 479. KAMIŃSKA Janina: Gniezno gród stołeczny w VIII wieku. Zycie Warsz. 1955 nr 86 s. 4, ilustr. Polan zbudowany 480. KAMIŃSKA Jani:1a: W poszukiwaniu śladów Wiślano Kraków-WiślicaLipsko. Z·ycie Warsz. 1955 nr 180 s. 4, mapa. 481. KANDZIORA Swiat i Ludzie Jakub: O białostockim 1955 nr 3 S. 3. hutnictwie sprzed 1700 lat. 482. KERSTEN Adam: Wyzwoleńcza wojna ludu ukraińskiego, a wystąpienia chłopów polskich lat 1648-1654. Kwart. Inst. pal.-radz. 1955 nr 1/2 S. 201-231. 483. KIENIE'WICZ Stefan: ław 1951. Oss. Ruch chłopski w Galicji w 1846 roku. Wr~- Rec.: Tyrowicz Marian. Rocz-i Nauk spal. gasp. 1955 T. 15': 1953 s. 347-351 (bibliografia). 484. KLICHOWSKA Melania: Z badań nad roślinami upraw;1ymi Polski wczesnośredniowiecznej. Dawna Kult. 1955 nr 1 s. 22-30, ilustr. tab. 485. KLUK Krzysztof: O rolnictwie, cach i rDślbach gospodarskich. zbożach, łąkach, chmielnikach, winniOprac. Stefan Inglot. Wroclaw 1954. 055. Rec.: Topolski Jerzy. Kwart. Rist. Kult. mat. 1955 nr 1 S. 199-203; Karwacki W. Postępy Nauk 'rain. 1955 nr 1 s. 147-15'1; P. Z.: Dzieło kanonika kruszwickiego. Dziś i Jutro nr 9 S. 7. 486. KOŁŁĄTAJ Hugo: Listy Anonima i Prawo polityczne narodu polskiego. T. 1-2. Warszawa 1954. PWN. Rec.: Hinz Henryk: Wielki patriota i bojownik Oświecenia. Tryb. Ludu 1955' nr 90 S. 3, Hustr.; Rostworowski Emanuel. Prz. hist. T. 46: 1955 Z. 3 s. 502-507. " ) .'" 487. KOŁODZIEJCZAK Mieczysław, ROSIAK Stefan: Akta Państwowego Urzędu Repatriacyjnego w Wojewódzkim Archiwum Państwowym \V Łodzi A7'Cheion T. 24:1955 s. 257-276. Sod. S. 394. Sum. S. 399. 488. KONICKI Zdzisław: Gdy wąsy świadczyły o narodowości i POCDCdzeniu. (Z historii obyczajów XIX w.) Probl. 1955 nr 2 s. 186, ilustr. 489. KORZEC Paweł: Rok 1905 na ziemi lódzkiej. (Kwestia agrarna i ruch chłopski). !lust;-. Be:lon Liberski. Łódź liteT. 1955 nr [2/3j s. 1-2. 490. KOWALENKO Władysław: Dalsze badania nad starosłowiańskimi portami na Bałtyku z IX-XIII w. Pn. zach. 1955 nr 1i2 S. 164-197. Hustr. mapy. (x) 491. KOZŁOWSKI Zygmunt: Kredyt rolny w Polsce burżuazyjnej i w Polsce Ludowej. Warsz. 1955. Rec.: Miekus Kazimierz, Rojewski Marian. Finanse 1955 nr 5 122-127. 492. KUTRZEBA-POJNAROWA Anna: Międzyuczelrtiane obozyetnogra·· ficz:le na Kurpiowszczyźnie uniwersyteckiego studium historii kultury materialnej w latach 1952-1954. Kwart. Rist. Kult. mat. 1955 nr l S. 224-236, Hustr. rys. mapa. (x) 493. KUZIŃSKI Stanisław: Rezerwy i dźwignie wzrostu produkcji rolniczej w indywidualnej gospodarce chłopskiej. Fragm. pracy "DysprGporcja pomiędzy rozwojem przemysłu, a rozwojem rolnictwa w okresie industrializacji i walka o jej przezwyciężenie". Mat. i Studia INS Ser. T. 2: 1955 s. 70-117, tab. (x) 494. KWARTALNIK Historii Kultury Materialnej. Red. Gieysztor Aleksander. Warszawa 1955 PWN. R3 :lr 1 S. 288. tabl. 28, nr 2 s. 290-513, tabl. 30, ilustr., tabl. 13, nr 3 S. 520-668. 495. KWARTALNIK Historyczny. Red. nacz. Bogusław Leśnodorski. Warszawa 195'5 PWN, R. 62, nr 1 s. 311, nr 2 S. 302, nr 3 s. 25'1, nr 4--5 s. 361, nr 6 s. 195, Treść rocznik'a 62 s. 10. 496. KWARTALNIK Historyczny - Przekłady. 3 [4]. Zagadnienia nauKi historycznej. Red. Karol Lapter. Warszawa 1955 PWN S. 188. 497. KWAŚNIEWSKA 1.: Zbiór przepisów prawnych dotyczących spółdzielczości produkcyjnej. Według stanu na dzień 31 grudnia 1954 r. Oprac ... Wyd. 1. Warszawa 1955 PWRiL s. 1003, tabl. 2. 498. LABUDA Gerard: Słowiańszczyzna pierwotna. Wybór tekstów. Warszawa 1954. Rec.: Grudziński Tadeusz. Kwart. hist. 1955 nr 4/5 s. 237-240. 499. LESIŃSKI Henryk: Z historii związków gospodarczych Pomorza z Polską. Flandryjskie sukno, arrasy, połud:liowe owoce ... - Droga rybna. Zycie i Kult. 195~ nr 43 s. 1-2 nr 45 s. 1. 500. ŁĘGA Władysław: W 35-lecie plebiscytu w Prusach Wschodnich. 1955 nr 28 s. 3. 501. ŁOZIŃSKI Jerzy Zygmunt: O właściwe proporcje Katalogu Zabytków Gospodarczych. Kwart. Rist. Kult. mat. 1955 nr 1 s. 132-135. Krat. sod. s. 266-267. Sum. s. 280. Tyg. powsz. �575 574 502. ŁUCZAK Rocz-i 503. 504 505. 506. 507. 508. 509. 510. 511. 512. 513. 514. 515. Czesław: Dziejów 516. ORZECHOWSKI Kazimierz: Przekształcania praw chłopów do ziemi na Górnym Śląsku w końcu XVIII i w pierwszej połowie XIX wieku. Czas. prawno-hist. R. 6: 1954 z. 1. Rec.: Michalkiewicz Stanisław. Sobótka R. 10, 1955 :lr 3 s. 509-517. 517. OWSIŃSKA Anna: Masowe ruchy chłopów dóbr królewskich na terenie województwa krakowskiego w drugiej połowie XVIII wieku. Źesz. nauk UJ nr 2 Historia 1955 z. l s. 67-105. Rez. Zsf. (x) Rozruchy głodowe w Wielkopolsce w r. 1847. spal. i gasp. wyd. 1955. T. 15: 1953 s. 111-114, tab. Krat. sod. Res. MALECZYŃSKI Karol: Polskość Ziem Zachodnich. Warsz. 1954. Rec.: St. O: Czy i:1teresują Cię Ziemie Zachodnie? Nowy Swiat 1955 nr 14 s. (3). MAŁOWIST Marian: Rzemiosło polskie w okresie Odrodzenia. Wyd. 2. Warsz. 1954. Rec.: Tymieniecki Kazimierz: Kryzys feudalizmu w zachodniej Europie w świetle dziejów rzemiosła i kwestia źródeł odrębnej problematyki polskiej. Prz. hist. 1955 z. 4 s. 610-629. MAŁOWIST Maria:1: Studia z dziejów rzemiosła w okresie kryzysu feudalizmu w zachodniej Europie w XIV i XV wieku. Warsz. 1954. Rec.: Tymieniecki Kazimierz: Kryzys feudalizmu w zachodniej Europie w świetle dziejów rzemiosła i kwestia źródeł odrębnej problematyki polskiej. Prz. hist. 1955 z. 4 s. 610-629; Maleczyńska Ewa. Kwart. hist. R. 62: 1955 nr 2. MARKIEWICZ Janusz: Odpowiedź Magdzińskiego udzielona kanclerzowi Bismarckowi. Z tradycji walk o polskość Pomorza. Nowy Tor 1955 nr 39 s. 2. MATEJCZYK H.: Z przeszłości Białostocczyzny: O podatkach, opłatach, karach i sekwestratorach; O szarwarkach i serwitutach; Jak to było z Dojlidami. Swiat i Ludzie 1954 nr 47, 1955 nr 2-3 s. 2. MIESZCZANKOWSKI rvUeczysław: Wyzysk pracującego chłopstwa jako najemnej siły roboczej przez obszarników i kułaków. Fragm. pracy "Wyzysk mas pracujących chłopstwa w Polsce burźuazyjno-obszar:1!czej". Mat. i Studia INS Ser. ekon. T. 2: 1955 s. 292-360, tab. MODRZEJEW1SKI Józef: O średniowiecznych cechach. Prz. piek. 1955 nr 4 s. 18. MOLENDA J.: Carat i klasy posiadające w walce z rewolucją. 1905-1907 r.na wsi polskiej. Prz. hist. T. 46: 1955 z. 1-2 s. 139. MORCINEK Gustaw: Mój Śląsk. (Z dziejów walk o powrót do Polski). Zycie Warsz. 1955 nr 173 s. 8. MUSIANOWICZ Krystyna: Przyczynki do osadnictwa mazowieckiego na Podlasiu w XII-XIII wieku. Swiatowit T. 21: 1955' s.247-275, ilustr. mapa. Res. Rez. MUSIANOWICZ Krystyna: Wczesl1ośredniowieczny zespół osadniczy na Bródnie Starym. Stolica 1955 nr 30 s. 12, ilustr. NICHTWEISS Johannes: Z zagadnień wtórnego poddaństwa i tzw. pruskiej drogi rozwoju kapitalizmu w gospodarce rolnej Niemiec Wschodnich. Tł. z niem, Walery Taborski; Polem.: Kuczyński Jlirgen: Uwagi...; Nichtweiss J.: Moja odpowiedź ... Tł. z niem. Leon Golański. Kwart. hist. Przekł. 1955 z. 1 s, 94-130. ODYNIEC Wacław: Z badań nad rozwarstwie:J.iem wsi na Pomorzu w XVIII w. Kwart. hist. 1955 nr 4/5 s. 191-203, tab. Res. s. 360-361. Sok. s. 35'5. (x) 518. OWSIŃSKA A:ma: Sprawa chłopska w świetle publicystyki skiej z lat 1823-1848. Wyd. 1. Warszawa 1955 PWN s. 153. ,I poznań- 519. PAGACZEWSKI Stanisław: Śladami dawnego przemysłu. (O ochronę zabytków dawnego przemysłu w Kielecczyźnie). Tyg. powsz. 1955 nr 48 s. 5, ilustr. 520. PETERS Stanisław: Nowe ujęcie Śląska w [uniwersyteckim] podręczniku historii Polski (opracowanym przez Instytut Historii PAN). Swiati Życie 1955 nr 5 s. 2. 521. PETERS Sta:1isław: Początki paristwa polskiego w nowym świetle. Naw. Tyg. 1955 nr 43 s. 1. 522. PIEKARCZYK Stanisław: Kilka uwag w sprawie kształtowania si~ i rozwoju narodowości polskiej. Kwart. hist. R. 62: 1955 nr 2 s. 98-125. Res. s. 300-1301. Sok. s. 296. (x) 523. PIEKUTOWSKI Lucjan: Srebrni rycerze. (polskość Słowińców). ŻUcie Kult. Wsi 1955 nr 1 s. [3], ilustr. 524. PLESNAR Leszek: Dawne zajazdy i gospody. Świat i Życie 1955 nr 32 s. 2-3, ilustr. 525'. PRZEGLĄD Historyczny. T. 38-41. Rec.: Wielowiejski Jerzy. ArcheoL R. 5: 1955. 1952-1953 s. 285-286. 526. PRZYBOŚ Adam: Powstanie chłopskie w starostwie la:1ckorońskim i nowotarskim w r. 1670. Wydawnictwo Literackie 1953 s. 140. Rec.: Goldberg Jakub. Rocz-i Dziejów spal. i gasp. 1955, T. 16: 1954 s. 476-480 (bib!.); Bieniarzówna Janina. Prz. hist. 1955 z. 1/2 s. 265-270. 527. ROSTWOROWSKI Emanuel: Rola urzędu wiejskiego w walce klasowej w'si małopolskiej w drugiej połowie XVIII wieku. Źesz. nauk. UJ nr 2 Historia 1955 z. 1 s. 31-·66. Rez. Zsf. (x) 528. RUSSOCKI Stanisław: Nieznany w sprawie powstania chłopskiego Prz. hist.. 1955 z. 4 s, 608-609. mandat ks. Janusza mazowieckiego w Prusach Książęcych w 1525 roku. 529. RUTKOWSKA-PŁACHCIŃSKA A:1na: Uwagi o gospodarce hodowlanej w Polsce w XIII i XIV w. Prz. zach. 1955 nr 3/4 s. 584-597. 530. SOBOL Bogdan: W sprawie "Zapomnianego przywileju o rękojemstwie kmiecym"; SUCHENI-GRABOWSKA Anna: Uwagi w związku z listem mgra B. Sobola dotyczącym publikacji przywileju z r. 1539 o rr~kojemstwie kmiecym w Ziemi Płockiej. Prz. hist. 1955 T. 45: 1954 z. 4 s. 877~84. �576 531. STUDIA wczesnośredniowieczne. Studia, materiały, sprawozdania. 3. Wyd. 1. Wrocław 195'5,oss. s. 384, tab!. 154. 532. SUKERTOWA-BIEDRAWINA Emilia: Ruchy chłopskie na Mazurach w początkach XVI wieku. Świat i My 1955 :lr 146 s. 3. 5'33. SUKERTOWA-BIEDRAWINA Emilia: Tułacze. Mazury i Warmia 1955 nr 4/5 s. 97, ilustr. 534. SUPLIKI Chłopskie XVIII wieku z archiwum prymaSa Michała Poniatowskiego. Wyd. Janina Leskiewicz, Jerzy Michalski. Warsz. HJ54. Rec.: Rss. [Reinfuss] PoL Szt. lud. 1955 nr 2 s..12~-124: TonoIski Jerzy. Ku;ort. hist. R. 62: Hl5!'i nr 3 s. 1!lCl-173 . .Tedhckl ,Tf;f7,y: K~\oga dokumentów uciemiężenia i zuchv;ra.lstwa. Tryb .. Ludu 1955"nr 14? s. ~: 535. SYSKA Henryk: "W chłopskIej sukmame Jasny pan... (Z hIstOrII ruchu ludowego w Królestwie Polskim). Iskry 1955 nr 41 s. 1. 536. SZALCZYŃSKI Tomasz: Pamiętnik ... o powstaniu ludowym w Wielkopolsce w r. 1848. Wyd. Ludwik Gomolec. Prz. zach. 1955 nr 1/2 s. 249-265, ilustr. (x) 537. SZKOP Jan: Chłopi polscy w rewolucji 1905-1907 r. ŹieL Sztand. 1955 nr 5 s. 4, ilustr. 538. ŚLĄSKI Kazimierz: Zaludnienie puszcz Polski zachodniej w okresie do XIV w. Rocz-i Dziejów spol. i gasp. 1955',t. 16: 1954, s. 51-94. 539. ŚRENIOWSKI Stanisław: Kwestia chłopska w Polsce w XVII wieku. Szkice. Warszawa 1955 LSW s. 150. 540. ŚRENIOWSKI Stanisław: Problem rozwarstwienia chłopstwa w ustroju folwarczno-pańszczyźnianym w Polsce. Prz. hist. 1955 z. 4 s. 585-607. Res. s. 666-667, Rez. s. 663-664. (x) 541. ŚHENIOWSKI Stanisław: Uwłaszczenie chłopów w Poznańskiem. Prz. Nauk hist. spal. 1955. T. 5: 1954 s. 168-206. 542. ŚHENIOWSKI Stanisław: Z zagadnień ideologii prawno ustrojowej w Polsce w XVII wieku. Czas. prawno-hist. 1955/54. T. 6, 1954 [z.] 2 s. 221-252. Res. 543. TOPOLSKI Jerzy: Zbiegostwo chłopów w dobrach kapituły gnieźnieńskiej w pierwszej połowie XVIII wieku. Rocz-i Dziejów spał. i gasp. 1955 t. 16: 1954 s. 95-112. 544. TRUDZIK Zbigniew: Od motyki do pluga. Dawna Kult. 1955 nr 1 s. 1-9. ilustr. 545. TRZEBlATOWSKI Klemens: Powiat bytowski ostoją polskości :la Pomorzu Zachodnim. Wiedza i Życie 1955 nr 7 s. 492-493, ilustr. 546. TYMIENIECKI Kazimierz: Lenna chłopskie czy prawo niemieckie'? (Rzecz z zakresu genezy form gospodarstwa czynszowego w Polsce . średniowiecznej). Rocz-i hist. Warszawa 1955. R. 20: 1951152s. 59-1~W. Res. Rez. (x) 547. TYMIENIECKI Kazimierz: Narocznicy w gospodarstwie feudalnym. Studium z dziejów gospodarczo-społecz:lych wczesnego średniowiecza. Wyd. 1. Warszawa 1955 PWN s. 128. ., II I, • I II i 577 548. TYMIENIECKI Kazimierz: Odpowiedź. (polemika z recenzją L. R. Lewittera z pracy K. Tymienieckiego "Ziemie polskie w starożytności" zamieszczoną w The EngLisch Historical Review 1952 r. Rocz-i hist. Warszawa 1955. R. 20: 1951/1952 s. 227-230. 549. TYMIENIECKI Kazimierz: Początki państw słowiańskich w oświetleniu gospodarczym. Rocz-i Dziejów spal. i gasp. 1955, t. 16: 1954, s. 9-50. 550. TYMIENIECKI Kazimierz: Przemiany w ustroju polskiej wsi wczesnofeudalnej i ich wpływ na wzrost sił wytwórczych. Kwart. hist . R. 62: 195'5 nr 3 s. 3-35', Res. 247-248. Sok. s. 243. (x) 551. TYMIENIECKI Kazimierz: Przyczyny odpadnięcia Śląska od Polski. Spraw. Wrocl. TN/1955. R. 6: 1951 s. 55'-59. 552. TYROWICZ Marian: Wizerunki sprzed stulecia. Fragmenty biograficzne rewolucyjnych dziejów Ziemi Krakowskiej 1815-1846. WL/1955. 553. WACHHOLZ Szczęsny: Reforma chłopska w Hzeczypospolitej Krakowskiej w świetle dokumentów archiwalnych. Czas. prawno-hist. 195'5 T. 6: 1954 [z.] 2 s. 287-337. Res. 554. WACHOWSKI M.: Alojzy Biernacki pionier postępu robiczego w Polsce w pierwszej połowie XIX wieku. Postępy Nauk rolno 1955 nr 5' s. 105-115. 555. WAKAR Andrzej: Niektóre problemy pięćsetlecia (zjednoczenia Pomorza, Warmii i Mazur z Polską). Mazury ilustr. , i Warmia 1955 nr 1 s. 3-5, 556. WARĘZAK Jan: Osadnictwo kasztelanii łowickiej (1136-1847) Część I Łódź 1952, s. 286, 2 mapy, 4 plany [Łódzkie Towarzystwo Naukowe Wydział II,nr 6]. Rec.: Kamiński Adam. Rocz-i Dziejów spał. i gasp. 1955, t. 16: 1954 s. 447-451. 5'57. WĄSICKI Jan: Kolo:lizacja niemiecka w okresie Prus Południowych 1793-1806 Przegląd Zachodni, nr 9-10 1953, Studia wielkopolskie). Rec.: Mencel Tadeusz. Rocz-i Dziejów spal. i gasp. 195'5, T. 16: 1954 s. 451-457. , 558. WĄSOWICZ Krzysztof Dunin: Z dziejów sojuszu obszarnictwa z bogatym chłopstwem w Galicji (1907-1914). Prz. hist. 1955 z. 1/2 s. 213-239. Res. s. 289-290. Hez. s. 279~280; Źie!. Sztand. 1955 nr 43 dod. s. 1-24. 55'9. WIŚNIEWSKI Jerzy: Przesłanki tworze:lia się układu kapitalistycznego w rolnictwie zachodnio-pomorskim w w. XVIII. Kwart. hist. 1955 R. 61: 1954 nr 4 s. 116-136. Res. s. 411-412. Sod. s. 402-403. (x) 560. WOJCIECHOWSKI Zygmunt: Uwagi o nazwach i lokalizacji plemion polskich na tle sąsiedztwa słowiańskiego. Pam. slow. 1955 T. 4: 195\ z. 2 s. 324-339. (x) 561. WOJTECKI Aleksander: Zwiedzamy Górę Ślęzę nych Ślęzan. Poznaj. Swiat 1955 nr 9 s. 6, ilustr. 37 "Lud", t. XLIV. ośrodek starożyt- �578 579 562. ZAKRZEWSKA-DUBASOWA Mirosława: Źródła archiwalne do dziejów walk o wyzwolenie narodowe i społeczne w Lubelszczy;i.nie w. XIX-XX Archeion T. 24: 1955 s. 212-224. Sod. s. 393-394. Sum. s. 339. (x) 563. ZAPISKI bibliograficzne. Kwart. hist. R. 61: 1954 nr 4 s. 319-331, R. 62: 1955 nr l s. 251-257, nr 3 s. 182-189. (x) 564. ZIENTARA Benedykt: Dzieje małopolskiego hutnictwa żelazn~go XIV-XVII w. Warsz. 1954. . Rec.: Pazdur Jan. Kwart. Rist. Kult. mat. 1955 nr l s. 194-199; Herbst Stanisław. Prz. hist. 1955' z. 4 s. 638-640. . . . 565. ZIENTARA Benedykt: Ze studiów nad historią techmkl polskIegO hutnictwa żelaznego w XVIII w. Prz. hist. T. 43: 1952 nr 7, i nadbitka Warszawa 1952. Rec.: Pazdur Jan. Rocz-i Dziejów spal. i gasp. 1955, T. 15. 195'3, s. 366-369 (bibliografia). 566. ZINS Henryk: Echa Wielkiej Wojny Chłopskiej :la ziemiach dawnej Rzeczpospolitej. Kult. i Zycie 1955 nr 39 s. 2. 567. ZINS Henryk: Położenie ludności chłopskiej na Warmii w pierwszej połowie XVI w. Kwart. hist. 1955 nr 4/5 s. 56-79, tab. Res. s. 357-358. Sok. s. 352. (x) 568. ZGORNIAK Marian: Rola plebanii w wyzysku chłopstwa i jego walee klasowej na wsi małopolskiej w drugiej połowie XVIII wieku. Kwart. hist. 1955 nr 4/5 s. 80-107. Res. s. 358. Sok. 352-353. (x) 569. ŻYWIRSKA Maria: Kolo:lia Repen w Dąbrowie Górniczej - najstarsze osiedle górnicze w Zagłębiu Dąbrowskim. Kwart. Rist. Kult. mat. 1955 nr 1 s. 99-118, Bustr. rys. Krat. sod. s. 264-265. Sum. s. 278-279. b) Działacze 570. BARNAS Życie Kazimierz: List ludowi, etnografowie z Zakopanego. (Uroczystości .576. 577. :f LESZCZYŃSKI Józef: Najwybitniejszy pisarz Gdacjiusz A. Glosy znad Odry 1955 nr 9 s. 2. LIETZ Swiat Zygmunt: Franciszek 1955 nr 167 s. 2. 572. DĘBSKI Stefan: O Jirasku, pisarzu ludowym. Tryb. Ludu 1955 nr 70 s. 4, ilustr. 573. DUBIEL Ludwik: Józef. Lompa - pionier polskiej etnografii na Śląsku. Tryb. rob. Stalin ogród [Katowice] 1955' :II' 138. 574. ENDER Ja:lina: Ks. Józef Szafranek, trybun ludu śląskiego. Warsz. 1952. Rec.: Jakóbczyk Witold. Rocz-i hist. 1955 R. 20: 1951/1952 s. 218-219. 575. KAPENIAK Józef: Ród Gąsieniców. Warsz. 1954. Rec.: Kwiecińska Teresa: Tradycyjna ep?k~ .. Nowa Kult. 1955 nr 13, s. 6; Przygórski Zbigniew: Saga rodu GąsIemcow. Od A do Z nr 6 s. 2, Bustr. Tyg. powsz. 1955 nr 25 s. 8. (v. 623). wieku syn ziemi warmińskiej. 578. LIGACZ Ryszard: Sylwetki uczonych śląskich. Rudolf z Rud i Jan z Kluczborka. Kwart. opal. 1955 nr 2 s. 131-147. 579. MATYNIAK Alojzy: O człowieku - instytucji, który lud polski bez reszty ukochał - Oskar Kolberg. Sprawy i Ludzie 1955 nr 4 s. 1. 580. MIEDZIŃSKI Florian: Chłopski rewolucjonista _ ks. Piotr Ściegienny. Widnokrąg 1955 nr 44 s. 2, Bustr. 581. OBRZUD Zdzisław: Jan Kupiec, ludowy poeta śląski. Swiat i Życie 1955 :II' 5 s. 1-2. 582. PAMIĘCI twórcy Etnologicznej Szkoły Wiedeńskiej (Schmidt W.) Col~,83. 584. Lect. theol. A. 25: 1955 fasc. 4 s. 565-574. PAUKSZTA Eugeniusz: Nowokramskie sprawy. (Odwiedziny żonych działacży-obrońców polszczyzny w pow. babimojs!dm lubuskiej). Pomorze 1955 nr 5 s. 14, Bustr. u zasłuw ziemi RUDZKA Ewa: Wielki lekarz i góralski gęślarz - Sabała Krzeptowski J. Od A do Z 1955 nr 22 s. 2, BUstr. 585. RYMARZ Stefan: Sabała (Krzeptowski J.) Swiat i Życie 1955 nr 21 s. 2. 586. TETMAJER Kazimierz: Na skalnym Podhalu. !lustr. Andrzej Stopka. Wstęp :1apisała Aniela Łempicka. Kraków 1955 Wyd. Literackie s. 506. 587. WANTUŁA Jan: Karty z dziejów ludu Śląska Cieszyńskiego. Wa~'szawa 1954. Rec.: Górski Ryszard: Książka nr 10 s. 10, Bustr. 588. ŻYCHOWSKI Marian: Piotr s. 74-88. Sabałowe). spal. _ XVII i My c.hłopskiego badacza. Ziel. Sztand. Ściegienny. Nowe Drogi 1955 1955 nr 3 c) Walki klasowe Liter. 1955 nr 28 s: 4, ilustr. 571. BURSZTA Józef: Stanisław Szczotka (1912-195'4). Rocz-i Dziejów i gasp. 1955 T. 15: 1953 s. 411-412. Gorzkowski śląski 589. BARANOWSKI Bohdan: Walka klasowa chłopów ze starostwa barańskiego na Podlasiu (w XVII-XVIII). Rocz-i Dziejów spal. gasp. 1955 T. 15: 1953 s. 77-110. Krat. sod. Sum. 590. BOGATYŃSKI Władysław: Walka chłopów z uciskiem w Polsce w XVII i XVIII Bustr. wieku. Krakow 591. 1955 Muzeum etnograficzne. s. 83, GORSKI Józef: Fornale. Z życia i walk robotników rolnych. Wyd. :l pOpI'. i uzup. Warszawa 1955 LSW s. 199, ilustr. 592. KACZMAREK Roma:l: "Bunty" czeladzi miast fabrycznych w okręgu łódzkim do 1830 roku. Prz. Nauk. hist. spał. Warszawa 1955 T. 5, s. 124-131. 593. KOZŁOWSKI Józef: Rewolucja 1905 roku na wsi polskiej. Za Wain. Lud. :~7* 1955 nr 1 s. 14-15, ilustr. �580 581 594. KUŻMIŃSKI Tadeusz: Walki klasowe na wsi lubelskiej w latach 1918-1919. Wyd. 1. Warszawa 1955 LSW s. 171. 59B. MISIEWICZ Władysław: Krzeszowice we wspomnieniach Jagieiskiego. (Strajk chłopów w Krzeszowicach). Życie kult. ziemi rzesz. 1955' [nr 1] s. 7, ilustr. 596. PIWARSKI Kazimierz: Polacy śląscy w walce o społeczne i narodowe wyzwolenie. 1848-1914. Wyd. l. Warszawa 1955 LSW s. 171. 597. POKORA Leon: Kaszubi - obrońcy polskości Pomorza. Poznaj Swiat 1955 ~r 6 s. 1-2, ilustr. 598. POPIOŁEK Kazimierz: Radykalni przywódcy chłopów śląskich. Wyd. 2. zmien. i uzup. Stalinogród [Katowice] 1955 Śląsk przy Wyd. Górniczo-Hutniczym s. 75', ilustr. 599. POPIOŁEK Oswald Stefan: Bunty chłopskie na Górnym Śląsku do roku 1811. Wyd. 2, Warszawa 195'5 LSW s. 107, ilustr. 600. WANTUŁA Jan: Karty z dziejów ludu Śląska Cieszyńskiego. Warszawa 1954. Rec.: Leszczyński Józef. Sobótka R. 10: 1955 nr 1/2 s. 281-289. 601. WOJCIK Adam: Chłopska rewolucja 1846 roku na Pogórzu. Życie kult. ziemi rzesz. 1955 [nr 1] s. 8, ilustr. 602. WYCECH Czesław: Jakub Szela i powsta:1ie chłopskie z 1846 r. w świetle nowych badaó, Ziel. Sztand. 1955 nr 9-10 s. 4, nr 11 s. 4-5. 603. WYCECH Czesław: Powstanie chłopów w 1846 roku. Jakub Szela. Wyd. l. Warszawa 1955' LSW s. 245. 6. Historia sztuki 604. BIULETYN Historii Sztuki. R. XVI: 1954. Spis treści. Biu!. Hist. Szt. 195'5 nr 1, dod. s, 4 nlb. 605. DOBKIEWICZOWA Kornelia: W ogrodach Słowian śląskich. Warszawa 1954. Rec,: Baranowkz Jan: Śladami prehistorii. Sląsk liter, 1954 nr 12 s. 185-186; Twarawska Janina. Hist. i Nauka Konst. nr 5'/6: 1955 s. 134-136. 606. DUMNICKI Juliusz: Architektura śpichrzów zbożowych. Archit. 1955 nr 8 s 255-257. rys. 607. GORSKA Anna, ROŻYSKA Krystyna: Przegląd współczesnej architektury Podhala. Archit. 1955 nr 2 s. 34-43, ilustr. rys. Inh. Res. Sad. Sum. s. 57. 608. JACKOWSKI Aleksander: O "Kogutach" Tomasza Gleba. Prz. artysto 1955 nr 1/2 S. 102-108, ilustr. 609. (K. Ch.): Najstarsze zabytki budownictwa drewnianego na Pomorzu. Tryb. Ludu 1955 nr 225 s. 3, ilustr. 610. MAŃKOWSKI Tadeusz: Polskie tkanby i hafty XVI-XVIII wieku. Wrocław 195'4. Rec.: Butrymowicz Zofia: Polskie tkaniny dekoracyjne XVI-XVIII wieku. Przem. włókien. 1955 nr () Biul. Inst. Wzorn. Przern. nr 6 s 11-12: Józkiewicz KrystY:1a. Tyg. powsZ. 1955 nr 18 s. 11, ilustr.; Rudzka Ewa: Polskie tkaniny artystyczne. (Laureat nagrody państwowej za pracę "Polskie tkaniny i hafty XVI-XVIII w.") Od A do Z 1955 nr 33 s. 3, ilustr.; Urbanowicz Jadwiga: Na marginesie książki "Polskie tkaniny i hatfy XVI-XVIII w. (Uzupełnie:1ie dotyczące roli Paschalisa Jakubowicza i jego fabryki w rozwoju tkactwa pasów). Biu!. Hist. Szt. 1955 nr 2 S. 271. 611. MORELOWSKI Marian: Rozwój urbanistyki Wrocławia przed kolonizacją z lat 1241-1242. Spraw. Wrocl. TN/1955 R. 6: 1951 dod. 4 a. 1-28, ilustr. mapy. 612. POLSKA Sztuka Ludowa. Dwumiesięcznik wydawany przez Państwowy Instytut Sztuki. R. 8. 1954. Nr 6. Warszawa 1955 Państw. Inst. Sztuki S. 323-383, ilustr. 613. PRZYBYSZEWSKI Bolesław: budowie Zamku Królewskiego 1955 nr 1 S. 149---161. Muratorzy i kamieniarze zajęci' przy na Wawelu (15'02-1536). Biul. Hist. Szt. 614. REWSKI Zbigniew: Majstersztyki krakowskiego cechu murarzy i !{amie:1iarzy XVI-XIX wieku. Wrocław 195'4. Rec.: Konarski Stanisław. Kwart. hist. R. 62: 195'5 nr 1 S. 228-230; Miks Nina. Kwart. Hist. Kult. mat. 1955' nr 2 s. 473-482, ilustr. 615. ŚWIECHOWSKI Zygmunt: Architektura na Śląsku do połowy XIII wieku. (Album). Teksty źródłowe przejrzała Hildegarda Aust. Warszawa 1955 Budownictwo i Architektura s. 386, tab!. 306, mapa 1, err. Ministerstwo Kultury i Sztuki. Centralny Zarząd Muzeów i Ochrony Zabytków. Pomniki Architektury Polskiej. Z. 2. 616. TESCHICH A.. ŻAKOWSKI A.: Jeszcze w sprawach wsi. Archit. nr 9 s. 261-263, rys. Res. Sum. Zsf. S. 3-4 okł. Sod. s. 292. 1955 617. TŁOCZEK Ignacy: Zabytki architektury ludowej. Ochro Żabyt. nr 2 s. 77-88, ilustr. Res. dod. S. nlb. S-6. Rez. dod. s. lllb. 2: 1955' 618. W. W.: Cenny zespół zabytków ilustr. S. 7. Historia na Orawie. Turysta Stanisław: Tyg. 9, literatury 619. CZERNIK Stanisław: Z życia pańszczyźnianego teriały i szkice. Warszawa 195'5 LSW s. 197. 620. GRABOWSKI Tomasz paryskich Mickiewicza. 1955 nr 10 Białoruś w XVII wieku. i Ukraina Ma- w wykładach powsZ. R. XI 1955 nr 21. 621. GRABOWSKI Tadeusz Stanisław: Słowianie południowi w wykładach paryskich Mickiewicza. Tyg. powsz. 1955 nr 3 S. 3, ilustr. 622. GRUDZIŃSKI Tadeusz: Ze studiów nad Kroniką Galla. Rozbiór krytyczny pierwszej księgi, Źap. TN Tor. T. 20: 1954 z. 1/4 s. 29-100. �582 583 KAPENIAK Józef: Ród Gąsie:1iców. Warsz. 1954. Rec. BARNAŚ Kazimierz. Życie !Her. 1955 nr 14 s. 8, ilustr.: SZCZAWIEJ Jan: Opowieść o zbójnickim rodzie Gąsieniców. Ziel. SztanGi. nr 17 s. 9. LUBOSZ Bolesław: Śląskie opowieści Świętochowskiego. Na iViedz!eię 1955 nr 53 s. l, ilustr. LUBOSZ Bolesław: Wśród "bezdom:1ych ludzi" Zagłębia. No Niedzie!~ 1955 nr 52 s. 1. 623. 624. 625. WIKARJAK 626. Jan: Eos 1955 R. 46: O imionach i nazwiskach z. 2 s. 69-78. starożytnych Greków. 1952/53 IX. VARIA ROGOZIŃSKI Zenon: Z metodyki statystycznej badań społecznych. Na przykładzie zbiorowości gospodarstw chłopskich w Polsce. Wyd. 1. Wrocław 1955. Oss. s. 119. Łódzkie Towarzystwo Naukowe. Wydział 2. uniwersytet Łódzki. Prace z Historii Myśli Społecznej i z Badań Społecznych. Red. Józef Chałasiński. T. 5. 627. X. RECENZJE Z CZASOPISM ETNOGRAFICZNYCH ORAZ NIEETNORGAFICZNYCH, RECENZJONOW ANYCH W CZASOPISMACH ETNOGRAFICZNYCH POLSKICH 628. 630. CZASOPIS Muzeal:1ej Slovenskej Spolocnosti. R. 40-41: Rec.: E. K. Archeo!. 1955 R. 5: 1952-1953 s. 273. FATABUREN: Nordiska Museets och Sk:msens. Arsbok 1949-1950. Sztokholm. l D34. Rec.: Śląski Kazimierz. Kwart. INDEKS A. 141 A. G. 327 AgranovJskij A. 364 Al. 344 Aleksandrowicz J. 340 Aleksiewicz M. 88 Aleehno M. 308 Antoniewicz W. 384 Arcich :nvskij A. 376 ArtowsJd S. 177 Babiniez W. 238 Bagdas? H. 345 Hist. Kult. mClt. 1955 nr 2 s. 470-472. NAZWISK Balicki J. 338 Banach A. 197 Bar<'.nowicz J. 605 Baranowski B. 448, 449, 450 Barnaś K. 570, 623 Bartnicki S. 97 Basara /I.. 391 Daszyński S. 115 Baumgardten A. 278 Bazieliehóvma B. 14. 198, 279, 281 Bądkowska Bi\k S 386 S. 178 280, Bernal J. 311 Berwiński R. W. 396 Bieda W. 287 Bielawski L. 179 Bieniarzówna J. 132, 450, 526 Biernacki A. 554 Birkowski F. 236 Birowska N. 387 Biskup M. 439 Bittner H. l, 9 Błachut W. 1.99, 288 Bogatyński W. 590 Borowik A. 45 Brajerski T. 423 Brayer A. 143 Breza T. 346, 347 Broda J. 451 Broniarek A. 289 Bronicz S. 96 Broniewska J. 310 Bulanda E. 144 Burszta J. 452, 571 Butlerowa G. Ł. 406 Butrymowicz Z. 610 Czekanowski J. 426, 427 Czermiński A. 348 Czernik S. 619 Dall Z. 145 Danees J. 328 Dąbrowska M. 125 Dąmbska I. 250 Dąmbski J. 428 Dederko B. 77 Dekowski J. 47 Dembińska M. 81 Demicsera G. 328 Dębski S. 572 Długosz A. 117, 182 Dlugosz W. 146, 179 Dobkiewiczowa K. 605 Dobrowolska A. 7, 28, 97, 98 :Cobrowolski S. R. 147 Dobrzyński J. 219 Doroszewski W. 390 Drapella W. A. 389 Drzazgowski K. 126 Dubiel L. 48, 49, 78, 89, 107, 148, 201, 202, 203, 204, 205, 45~ Chałasiński J. 290, 627 Chesterton G. K. 124 Chętnik A 154 Chmielewska M. 453 Chmielewski W. 453 Chmielewski J. 388 Chmielewski S. 377 Chojnacki W. 46, 454 Chorosiński J. 180 Chrienow I. A 303 Chruszczow N. 311, 312, 313 Cienkowski W. 403 Cieślak T. 455 Cod ello A 456 Cofta E. 27 Czajkowski J. 200 Czałbowski A. 459 Czarno ck a J 350 Czasznicka Z. 217 Dubowski A. 50 Dumnieki J. 606 . Dygacz A 149, 184 Dzieduszycki W. 183 Dziekański T. 108, 381 Dziewanowski K. 17, 462 Dziewoński K. 460 E. 206 E. A. 207 E. G. 461 E. K. 628 Eker A. 341 El-Er d 208 Ender J. 574 Es-Pe (30stowa W.) 87 F8l J. G. 209 Falniowska A. 462 459, 573 �584 Fatabure:J. 630 Fenikowski F. 150 Florczyk J. 349 Florowskij A. V. 463 Foster W. Z. 366 Francić M. 464 Friedrich H. 391 Frinta A. 392 Frister R. 90 Furdal A. 393 Gall 626 Gajek Józef 25, 97, 101, 138 428a, 428b Gajewski D. 314 Gargi B. 350 Gąsienica 575, 623 Gąsiorowski S. 80 Gentil-TippenhauerWidiger W. 151, 217 Gentzen F. 465 Gerasimow 315 Gerlach J. 466 Gierasimow J. P. 316 Gębik W. 291 Gieysztor A. 494 Glapa A. 24, 109, 110, 210, 394 Gleb T. 608 Glinka J. 449 Głowa Z. B. 211 Godlewski A. L. 375 Goetel W. 446 Golański L. 514 Goldberg J. 450, 526 Goliński L. 152 Gołąb P. 395 Gomolec L. 539 Gonera T. 212 Gorski R. 587 Gorzkowski F. 577 Gosiewska Z. 396 Gójski J. 591 Górska A. 607 Grab W. 52 585 Grabiańska M. 53, 213 Grabowski J. 214, 215 Grabowski T. 620, 621 Grabski A. 467 Grażyński J. 440 Grudziński T. 498, 622 Grekow B. D. 317 Grieco R. 329 Grochalowa M. 215 Gromadzki J. 468 Grosser M. 469 H. 216 Hainchelin Ch. 127 Halicz E. 470 Hanulanka D. 29 Hanzelka J. 339 Hebda J. 134 Heck R. 469 Hensel W. 471, 472 Herbst S. 564 Hermanowicz H. 218 Hernas Cz. 184, 192 Hinz H. 486 Hordyński J. 30 Horodyska H. 170 Horoszkiewicz R. 447 Hrabec S. 397 Hubczuk Z. 292 Inglot S. 469 Itman L. 8 Iwaszkiewicz J. 260, 293 Iwaszkiewicz S. 54 Iwanow P. P. 351 Jachnina A. 153 Jackowski A. 608 Jagielski 595 Jakóbczyk W. 574 Jakóbiec M. 318 Jamka R. 111 Jamrogiewiczowa J. 474 Jan z Kluczborka 578 Janicka D. 339 Jaroszyk H. 475 Jasienica P. 293, 476, 477 Jastrzębski J. 82, 133 Jassem W. 398 Jaśkowiak F. 378 Jawczak W. 128 Jaz 215 Jedlicki J. 478, 534 J. H. 31 Jiraszek 572 Jnk. 219 Jonca K. 158 Jasiach C. R. V. Russel 434 Jostowa W. (es-pe) 82 Jóźkiewicz K. 610 J. S. 32, 74 J. Szt. 380 Juchniewicz Z. 297 JW. 355 Kaczkowski 1. 354 Kaczmarek R. 592 Kaczmarski B. 442 Kaczmarczyk Z. 55 Kałuży1'lski S. 351 Kami1'lska J. 479, 480 Kamiński A. 56, 556 Kamiński 1. G. 220 Kandziora J. 481 Kapeniak J. 575, 623 Karaś M. 399, 424 Karski W. 221 Kartun D. 340 Karwacki W. 485 Karwot E. 15', 138, 139 Kawalec B. 222, 223 Kawecka Z. 319 Kawierin G. 366 Kazancew N. D. 320 K. Ch. 609 Kersten A. 482 Kielanowski T. 116 Kieniewicz S. 483 Kiełczewska-Zalewska M. 400 Kiersnowski R. 112 Kisielow G. 321 Klichowska M. 484 Klik J. 224 Kluk K. 485 Kołczin B. 377 Kłosak K. 130 Kmieciński J. 225 Konarski S. 614 Knorosow J. W. 368 Koczy J. 316 Kolberg O. 579 Kołczin B. 376 Kołłątaj H. 486 Kołodziejczak M. 487 Kołodziej E. 297 Konarski S. 618 Kondratiuk K. 33 Konicki Z. 488 Kontek W. 352 Korolkiewcz M. 34, 226 Korzec P. 489 Kosecka W. 228 Kossowski A. 463 Kotłuniak J. 399 Kotoński W. 185 Kotula F. 7, 99, 100, 101, 104, 112, 227 Kowalenko W. 490 Kowalska-Lewicka A. 11, 13, 57, 155, 228 Kozłowski J. 593 Kozłowski Z. 491 Kóczka W. 430, 433 Kraczkowskij J. 353 Krawczuk A. 382 Krzeptowski J. (Sabała) 187, 584, 585 Księski J. 186 Kuczewska J. 135 Kuczy1'lski J. 514 Kulczycki J. 18, 120 Kupiec J. 581 Kutrzeba-Pojnarowa A. 492 KuziJ1ski S. 298, 493 �586 Maleczyński K. 51, 503 Malinowski T. 113 Małowist M. 504, 505 Mańkowski T. 610 Markiewicz J. 506 Labuda G. 4ge Markowska W. 323 Marszałek P. 356 Lamos T. 306 Lapter K. 496 Martuszewski E. 36, 300 Legowicz 127 Martynowicz T. 355 MaryaJ'lski A. 343, 357 Lehr-Spławiński T. 58, 304, 401, 431 Matejczyk H. 507 Lenin W. 501 Lesiński H. 499 Matlakowski W. 251 Leskiewicz 534 Matwinowa M. 320 Leszczyński J. 35, 576, .600 Matyniak H. 579 Leśnodorski B. 495 Matuszewska B. 3, 4,5 Lewicki T. 307 Mączak A. 91, 106 Lietz T. 577 Mencel T. 557 Ligacz R. 578 Michalkiewicz W. 516 Ligęza J. 156, 184 Michalska M. 232 Lipiński E. 355 Michalski J. 534 Lipko S. 443 Michałowski M. J. 184 Lhote W. 341 Miedziński F. 580 L. R. 548 Mieszczankowski M. 508 Lubosz B. 624, 625 Miękus K. 491 Ładogórski T. 445 . Miks N. 614 Łempicka A. 586 Milska A. 323 Łepkowski A. 126 Misiewicz W. 595 Łęga W. 157, 231, 500 M. J. 369 Łowmiański 56 Mocarska B. 142, 170 Łoziński J. Z. 501 Modrzejewski J. 509 Łuczak Cz. 464, 502 Molenda J. 510 Lyszcz A. 2, 9 MOllczak W. 402 Morcinek G. 511 Mach J. 342 l\lorelowski M. 611 lVIachejek W. 299 Most 233 Machnik J. 379 Moszyński K. 404 Machowski J. 367 Makowski J. 368 IVroszyński L. 403 Maciąg W. 299 Mowszowicz J. 83 Madeyski M. 118 Mukarczyk A. 121 Majchrzak J. 59, 444 Mularczyk 122 Makowski J. 369 Mulkiewicz O. 234 MRleczyńska A. 48. 305 Musianowicz K. 235, 512, 513 Maleczyńska E. 51. 305, 505 Muszyński J. 140 Kuźmiński T. 594 Kwaśniewska I. 497 Kwiecińska T. 575 Kwiecińska Z. 230 587 Mydlarski J. 430, 433 Natanson W. 61 Natanson-Leski J. 445 Naumczyk A. 136 Neclowie 207 Nelken H. 236 Nichtweiss J. 514 Niedworok A. 237 Nietyksza Z. 37 Nikifor-Matejko 197 Nitsch K. 405, 406, 410 Nowak J. 217 Nowoplanskij D. 324 Obrzud Z. 581 Ochońska lVI:. 4 Odyniec W. 515 Olszewska J. 38 Optołowicz 39 Oracki T. 70 Orłow S. N. 380 Orzechowski K. 62, 516 Ostaszewski J. 358 Otto H. 336 Owczynnikow W. 359 Owsińska A. 517, 518 Pagaczewski S. 519 Parkes H. B. 370 Paschalis J. 610 Paukszta E. 583 Pawlata S. 63 Pawłowski E. 408 Pazdur J. 381, 564, 565 Perkowicz A. 17 Peter J. 392 Peters S. 40, 41, 64, 65, 66, 67, 92, 520, 521 Petr J. 169 Piekai'czyk S. 522 Piekl). towski L. 523 Pietkiev,;icz K. 217 Pieprzyk J. 129 Piotrowski J. 436 Piotrowski S. 238, 239, 435 Piwarski K. 596 Piwocki K. 259 Plesnar L. 524 Podoska-Kochowa M. 217 Podwińska Z. 114 Pokora L. 597 Pomian K. 365 Pomiano\'lska W. 409 Poniatowski E. 160 Popiołek F. 68 Popiołek K. 598 Popiołek O. S. 599 Poppe A. 317 Poroszewska I. 102 Przyboś A. 449, 526 Przygórski Z. 575 Przybyszewski B. 613 Raba J. 35 Rabska Z. 130 Rajewski Z. 21 Rauhut L. 381 Reczek S. 412 Reinfuss R. (R. Rss) 93, 96, 187, 241, 242, 243, 244, 245, 246, 332 Rembowski M. 84 Rewsld Z. 614 Reychman J. 325 Riemiennikow A. M. 382 Rogalowa H. 341 Rogowski W. 161 Rogoziński Z. 627 Rojewski M. 491 Roj-Kozłowska H. 151 Ropelewski A. 85 Rosiak S. 489 Rosiński B. 430, 433 Rospond S. 413, 414, 415, 416, 417, Rostworowski E. 486, 527 Rouze M. 330 RczwCldowski J. 418 Rómel W. 371, 372, 373 RÓ:7.yska K. 607 R. Rss. (R. Reinfuss) 100, 534 �588 Rubinsztejn J. 70 Ruczyński T. 71 Rudnicki M. 419 Rudolf z Rud 578 Rudziński R. 162 Rudzka E. 584, 610 Russel C. J. 434 Russocki M. 528 Rutkowska-Płachcińska Rybarski A. 317 Rymarz S. 585 Rysiewicz Z. 418 589 A. 529 Sabała (Krzeptowski) 588, 589 Sadurska A. 420 Sapożyński W. 247 Sarapata A. 94 Sawicka F. 4 Saysse-Tobiczyk K. 249 S. Ch. 333 Schmidt W. 582 S. E. 250 Seniuch Cz. 337 Senkowski J. 306 Seweryn T. 242, 248 Siedlecki Z. 334 Sieja S. 269 Sienkiewicz A. 317 Sierotwiński S. 251 Skowrońska A. 72 Skurpski H. 252, 253 Sławińska l. 295 Sławski F. 403 Smirnow N. A. 325 Sobieska J. 188 Sobieski M. 189, 194 Sobociński W. 322 Sobol B. 530 Socha L. 184, 192, 254 Solecki J. 283 So\vka A. 195 S. S. 26 Stachowiak M. 42 Staronkowa Z. 255 Staszczak Z. 6, 9, 69 Stelmachowska B. 163, 256 Stęszewski J. 190, 191 Stołyhwowa E. 430, 433 Stopka A. 586 Stroiński S. 257 Strzelecki B. 17 Strzemski M. 301 Sucheni-Grabowska A. 530 Sukertowa-Biedrawina 73, 164, 532, 533 Sulewski W. 95 Sulima S. 258 Swatoń J. 159, 180, 181, 194 Sychta B. 421 Syska H. 74, 535, 538 Szafranek J. (ks.) 574 'Szafrański W. 383 Szalczyński T. 536 Szczawiej J. 623 Szczepański J. 374 Szela J. 602, 603 Szewczyk Z. 103 Szkop J. 537 Sturm de Sztrem 435 Szulc M. 14, 25 Szwajcerowa W. 259 Ściegienny P. 580, 588 Śląski K. 538, 630 Śreniowski S. 539, 640, 541, 542 Śrzednicki 405 Świechowski S. 615 Świętochowski 624 Świrko S. 165 T. Ł. 167 T. S. 335 Taborski W. 514 Targ A. 294, 296 Taszycki W. 407, 422 Tazbir J. 137 Telakowska W: 260 TeIiga W. 261 Teschich A. 616 Tetmajer K. 586 Thomazie A. 166 Tłoczek l. 617 Tomczak A. 439 Topolski J. 485, 534, 543 Trudzik Z. 544 Trzebiatowski K. 545 Turbacz M. 262 Turnau I. 104 Twarowska J. 605 Tymienicki K. 504, 505, 546, 547, 548, 549, 550, 551 Tyrowicz M. 483, 552 Uhlifova S. 43 Urbanowicz J. 610 Vielrose E. 434, 436 Vitoria de F. 365 W. D. (W. Doroszewski) 389, 390 W. K. 73, 324, 365 W. W. 618 Wachholz S. 553 Wachowski M. 554 Wagner W. 263 Wakar A. 555 Walknowski D. 234, 264, Wallis S. 192 Wantuła J. 587, 600 Warężak J. 556 Wartołowska Z. 123 Wądołowski K. 119 Wąsicki J. 557 Wąsowicz-Dunin K. 558 Wedzki A. 75 Weintraub I. 336 Węgrzyn owi cz L. 265, 266 Węgrzynowska K. 361 Wielowiejski J. 79, 525 Wieluński L. 267 Wierciński A. 430, 433 Więcek H. 168 \ Wikarjak J. 626 Wilczek A. 169 Wilman-Grabowska H. 362, 363 Wiśniewski J. 559 Witowski S. 268 W. K. 76, 437 Wojciechowski Z. 76, 437, 560 Wojewódzki B. 180 Wojnarowski E. 370 Wojno K. 108, 114 Wojtecki A. 561 Woźniak M. 97, 131, 269 Wójcicki K. 170 Wójcik A. 601 Wrzosek A. 441 Wycech Cz. 602, 603 Wyszomirski T. 284 Zakrzewska-Dubasowa M. 562 Zaleyski K. 171 .Zajączkowski W. 353, 354 Zanoziński J. 326 Zaremba J. A. 270, 271, 272, 273, 274 Za ręb a J. 424 Zawadzki T. 80 Zebulon F. W. 367 Zeman H. 302 Zembaty J. 447 Zgórniak M. 568 Zientara B. 564, 565 Zierhofer A. 438 Zikmund J. 339 Zins H. 566, 567 Zmor ski R. 176 Znamierowska-PrUfferowa M. 196, 275 Zwolakiewicz H. 277 Żabko-Potopowicz A. 86 Żak J. 105 Żakowski A. 616 Żatwinowa M. 320 Żółtowski J. 385 Żychowski M. 588 Życki L. 106 Żywirska M. 276, 569 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/17cd091d292996f0f1f4483a9e5d31f9.pdf 7b9f74cabe7effaa501f61d0d8904f73 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:203 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1961 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:177 Title A name given to the resource Bibliografia / LUD 1960 t.46 Description An account of the resource LUD 1960 t.46, s. 541-635 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text B 540 przeznaczoną do przerysowania, oddano rysownikom. Sprowadzono z Krakowa 7 tek rękopisów O. Kolberga. ." c e r e d a kc)' j n e. Zawarto urno',,",)' o przygotowame do reedY~Jl P r a bdu polskiego", i do edycji "Mazury Prus.·ue , . " ,nawl~zano . kO'ltakty Pieśni , . ~e wszystkimi red aktorami, którzy podjęli się opracowac poszczegolne serie prac Oskara Kolberga. Irena Chruścielou:a I B BOLESŁAW L I o G R A F A I GAWIN BIBLIOGRAFIA ETNOGRAFII POLSKIEJ ZA 1956-1958 r. 1. CZĘŚĆ OGOLNA A. Bibliografie, indeksy, encyklopedie 1. BAUMGART Jan: Bibliografia histcTii ,polskiej za lata 1952-1953. Wrocław 1957 Os's. s. 330. 2. BIBLIOGRAFIA historii Polski. 1815-1914. Tom wstępny. Oprac. Halina Bachulska przy ws.półudziale Wandy Konarskiej i Ireny Łapirwwej Warszawa 1955. Rec.: Sta,rnawsKi Jerzy, Pam. liter. 1956z. 1 s. 287-293. 3. BIBLIOGRAFIA Maz'Gwsza Pło.ckiego. Not. płockie 1958 nr 7 s. 3031; nr 8 s" 46-47. 4. BIBLIOGRAFIA (z zagadnień .p:ra'cy świetUcowej) 19~6 nr 1 s. 16. 31-34, 44--46, 49, 57. Praca świetl. 5. BITTNER-SZEWCZYKOWA Halina: IVlaterialy do bibliografii etnografii y:.olskiej (1945-1954) s. 356 Suplement d.o 43 T. Ludu, Wrocław 1958 P.T.L. 6. BLEHA Josef, Kt:nc ratury. Praha 1954. Ja,roslav: Polsko Bibliograiicky ulmzatel lite- Rec: Witkowski Mi-chał, Prz. bibliot. 1955 z. 3/4 s. 354-355. 7. BUJAK F. BIBLIOGRAFIA prac Franciszka Bujaka za lata 1932-1949. Sprcw. Wroc:aw. TN T. 8: 1953 do,d. 3 s. 16-22. 8. CHOJNACKI Władysław: Ma.t~riały do bibHografii Pomorza Za.chodniego. SZlcz.ecj.n1958 z. 9 s. 83·-98. !ł. DUJCZEV Ivan: Le's etudes T. 5: 1954/1956 s. 409-420. slavistiąues en Bulg.ari.e. S!avia antiqua 10. FINKEL Lcldwi.k: BibJiograf:a historii pol;kiej. T. 1-3. Wyd. 2. Warszawa 1958 PWN. T. l s. LVI, 1142. T. 2 s, 1144-2150. T. 3 S. 174. 11. CARYGA Bolesław; Etnografia. Notaty bibliograficzne i sprawozdawcz:;. Sobótka R. 11: 1956 nr 2 s. 305. 12. GA WIN B.oleslaw: BibJi.ografia etnc.graiii polskiej za r. 1955. Lud T. 4.4 s. 542-598, Wrodaw 1959 PTL. 13. GLOGER Zygm-J.nt: Encyklopedia 1958. staro;>o.Jska ilustrowa:na. Warszawa �543 542 14. 15. 16. 17. 18. 19. :?O. Hec.: Kochanski \Vitold, Dwa dzieła o dawnej kulturze pols,klej. Kult. i 2ycie lS58 nr 6 s. 30. H. F .. Vhe3tnik DriEwniej Istorii G. 1954. (Bibliografia ;łdnotewana). Archecl.. T. 7: 195.5 L. 1 nr 173--174. ivIATUSIK L.: Etnografia. (Bibliografia adnotowana publikacji dotyczących Śląska). Sobótka R. 10: 1955 nr 4 s. 746. MOREIRA Julio: Polska bibliografia Parany. Wkład literatur:, polsbej do kultury brazylijskiej. Kurytyba 1956. Re::.: Chojnacki Wla::lyslaw, Rocznik bibliot. R. 2: 1958 z .1/2 s. 280-283 OBL.t\K Jan: Wykaz polskich drukćw na Warmii za lata 1800-1939. Komunikaty n,azur.-u:arm. 1957 nr 2 s. 112-127. OCHOŃSK Ma'l'ja, SA WICKA Franciszka: Bibliografia śląs·ka za okre;; dziesi~ciolec:a 1945-1955. 3 Językoznawstwo, 4 Litera,tura, 5 Nalu,ka, Oświata. Ku:aTi:. opal.. 195.) nr :1 s" 226-254, nr 3i4 s. 237-257 (Druk.i .zwarte z zakresu historii i sztuki) 1956 nr 1 ,g. 286-302. POLSKA Sztuka Ludowa. R. 9: 1955. Spis treści. PoL Szt. lud. 1956 I1"r 1 dIOd.s. 1-2. RECENZJE i notatki biblio,graHczne (dotY'czące historii Wiel.kop<>l"ki i Pomorza). Stvdia Mat. Dziejów WielkopoL. T. 4 1958 z. 2 s. 329-437. tab. 21. RUDNICKA Janina: Indeks o'sobowy (do czas. Etn()g,rafi,a Polska). Etnogr. pol. T. 1: 1953 s. 433-438. 22. SUKERTOWA-BIEDHAWINA Emilia: Bibliografia Mazur i Wa,rmii w O'kres~e dzies.ięcioleda (1945-1955). Komunikaty mdzv,r.-warm. 1958 nr 2 s. 183-192. 23. ~WIRIDA Danuta: Bib-liD·grana. Zawartość nadesłanych <:za.sopism :wgra.nicz.nych. K1fal't. j:1asozn. 1958 nr 3 5. 167-170. 24. TURNAU Irena: P1rzegląd prac () odzieży oglo:szonych w archeologiczny·ch i etnc-grafieznych c.zas'Oipismach radzieckich. J{u:art. Rist. Kult. mater. 19~6 nr 4 s. 707-716. 25. WALEN'IYNOWICZ r.'Iaria, WĘDZKI Andrzej: Bibliografia zawartości Przeglądu Zachodniego. 1945-1955. Poz'nań 1957 Inst. Za,ch. s. 124. B-ka Przeglądu Zachodniego. Z. 7. B. Wydawnictwa ciągłe materiały i czasopisma etnograficzne 27. 28. 29. :~O. 31. 32. 33. 34. zawierające 26. ATLAS Polskich Slroojów Lud,owych. Wyd. Pol. Tow. Lud()znawczego pod red. Józefa Gajka 1956-1958. Zeszytów 7 (łącznie oj 1949 r.1958 r. zeszytów 21). FLIZAK Sebastian: Strój Zagórzan (zob. poz. 332) GLAPA Adam: Strój Lubuski (zoh. poz. 333) 35. KA:VIOCKI Janusz: Strój sandcmierski (zob. poz. 337). KAZNOWSKA-JARECKA Barbara: Strój biłgoraj ski (zob. poz. 334) KRAJEWSKA Janina: Strój opoczyński (zob. poz. 341) MALICKI Longin: Strój górali śląskich (zob. poz. 342) SWIEZY Janusz: strój podlaski (zob. poz. 345) ARCHIWUM Etnograficzne nr 10. ZIEMACKI Wł.: Materiały do historii odzieży z lat 1818-1863 Oss. 1956 (zob. poz. 351). ARCHIWUM Etnograficzn(' nr 12. BIENKOWSKI Wiesław: PoprZ€d-nicy Oskara KOLBERGA na p()lu badań ludoznawczych w Powee. Wroclaw 1956 PTL. 110 (maszynopis powiel) (zob. poz. 53). ARCHIWUM Etnografiezne nr 17. SCHRAMM Wiktor: Ludowe obrzędy weselne we wsiach doliny Hoczewki i Tarnawki ziemi sa:lOckiej. Wrccław 1958 PTL s. 124 mapy 3 (maszynopis powieL) (zob. poz. 438.) BIBLIOTEKA Po;pula:rna Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego pod red. K. Zawistowicz-Adamskiej. Tom I J. Burszta, Od osady slowiańskiej do wsi wspólczesne-j. Wrocław 1958 s. li6. DAWNA Kultura R. 1955 'z. 1-4. Rec.: Kostrzewsiki B<J-gdan, Studia do Dziejów WielkopoL Pomorza T. 2 1956 z. 2 s. 466-467 R. 3: 1956. Spis treści. Dawna Kult. 1956 .nr 4 dod. s. 1-4. KWARTALNIK Historii Kultury MateTialnej. Wyd2wnldwo Instytutu Hi.;borii Kultury Materialnej Połskiej Akademii Nauk. WaTszawa 1956 nr 1-4, dod.. 'do nr 2; 1957 m 1-4 dod. do n-ru 2, 3/4; 1958 nr 1/2 R. 2: 1954 nr 1-3. Re'c.: Ku,t.rZ€ha-Pojn.arowa Ann.a, Lud T. 42 1955 cz. 2 s. 749-758. KWARTALNIK Historyczny. Treść roczm,j.ka LXIII - 1956. Kwart. hist. 1956 nr 6 dod. s. 1-11. LITERATURA Ludowa. I 1957 nr 3. Re'c.: (St. A.) Orka 1958 nr 3 s. 7. 1957 .nr l - Podhale, nr 2 - kie:LeckIe, nr 3 - rze,smwsIKie, nr 4 - Śląsk Cies,zyl1ski. 1958 nr 1 Dolny Śląs.k,nr 2/3 (6'7) - Górny Śląsk i OpolsZiezyzna. LUD. Orga,n Polskiego To.wa1rzystw.a Ludoznawczego. Ogólnego zbi'ol!'u T. 42. Za rok 1955. Cz. l, 2. Red. Józef Gajek. Wrooclai\v 1956 (druk ukońez.) L 1957 Os·s.s. 606, tab!. 6, maJp 14, ilu s:tr., Cz. 2. s. 608-993, ilustr. Węgrzynowicz Leopold, LUD. 42: 1955 cz. 2. s. 758-7,>2, ree. T. 40: 1952-L953. Inde:<:.s T 1-39 T. 43 za rok 1956, Wwc1aw 1958 PTL s. 514 ilLlstr. Su.plement Halina BIT1 NER-SZEWCZYKOWA, lVlaiE'rialy do bibliografii etnografii ,po1skiej (1945-1954) s. 356. T. 44 za rok 1957 Wl'O'claw 1957 PTL s. 632. Re·c.: T. 41: 1954 cz. 1-2. Ko.wals!ka-Lewi'cka Anna, Wierchy R. 24: 1955 s. 230-232. OCHRONA Zabytków. Kwartalnik wydawany prZ€z Departame:1t Ochrony i Konserwacji Zabytków 2\Iinisterstwa Kultury i Sztuki �545 544 i Stowarzys-ze!1ie 36. 37. 38. 39. 40. 41. 42. 43. 44. 45. 46. 47. 48. 49. 50. 51. Historyków Sztuki i Kultury Materialnej. Warszawa-Kraków 1956 nr 1-4, 1957 nr 1-4, 1958 nr 1-4. PAMIĘTNIK Słowiański. Czasopismo naukowe pcświęcone słowianoznawstwu. 1'. 5. R. 1955. Red. nacz. Tadeusz Lehr-S,pławińs,ki. Wrocław 1957 055. s. 225. T 6. R. 1956. T. 7. R. 1957 wyd. w 1958. POLSKA Sztuka Ludowa. Organ PIS. "i'vIiesię-cznik" Warszawa 1956 nr 1-6; 1957 nr 1-6. R. 1947-1955. Rec.: Zam'c>rZycka Anna, Wierchy R. 25: 1956, s. 279-283. R. 6-7: 1952-1953. Rec.: Zwclakiewkz Henryk, Lud T. 42: 1955 cz. 2 s. 769-779. R. 8: 1954 nr 1-6. Re·c.: Zwolakiewicz Henryk, Lud T, 43: 1956 s. 345-358. POLSKI ATLAS ETKOGRAFICZNY. Zeszyt próbp.y pod red. Józefa Gajka, wyd. PAN. Wrccław 1958. 17 map + Su,plement s. 66. PRACE ETNOLOGICZNE p·od red. Józefa Gajka. Tom V. R. H. Nocoli, Dzieje, kultura i upadek Inków, s. 377 (zob. poz. 913). TOM VI, Jan CZEKANOWSKI, W głąb lasćw Aruwimi, Wrocław 1958 s. 461 (zob. poz. 875). PRACE i Materia!y Etncgraficzne T. 10 z. 2pod red. K. Do':Jrowolskiego Wrocław 1957 055. s. 268 tab!. 29 PTL. PRACE i Materiały Hnc.graficzne T. 12, WOZACZYŃSKA A,ntonina, Pieśni kurpiowskie po·d red. J. Gajka i T. Strumilly (zob. poz. 643). PRZEGLĄD Sr.'cjo,lc'gkzny. Kwartalnik Polskiego Instytutu Socjołog:'cz1r.egx>. Łódź (R. 10 - 1949) R. 11 - 1957, R. 12 - 1958, PEZ2GLĄD Socjc:lc'giczny. Prze,g]ąd Nauk Bisto'rycznych i Społecznych (194[;-1956). (Sr·is treści). Prz. socjot. T. 11: 1957 s. 435-438. PRZEMYSŁ Luce'wy i Artystyczny R. 1956 nr 1-3. Rec.: Rss. POi!. &t. Iud. 1957 nr 1 s. 60-61. ROCZNIK Orientali3tycz,ny T. 20. Red. na,cz. Ananiasz Zajączkowski. Wanzawa 1956 PWN s. 371. ROCZNIK Slawistyczny T. 18.cz. l. K,omitet red.: Zenon Klem.€<ns]ewJ.cz (i inni). Wrocław 195(j Os:s. T. 18 cz. 2 - 1957 s. 123-357. ROCZNIKI Dziejów Spoołec.znych i Gospodar·czych. T. 16. R. 1954. Red. Władyslaw Rusiński. Pa.mań 1955 s. 513, ta'c;l. 7. T. 17. R. 19.)~ Poznań 1956 s. 316. T. 18. R. 1950 s. 416 tabl. 2 ih5tr. SPRAWOZDANIA, re·cenzj·e i z2:piski (z zakresu h:.s-torii kultury materialnej). Ku:ul't. Rist. Kult. Mater. 1957 nr 3/4 ·S. 64.3-685. TEATR Ludo""y, R. 1958 nr l. Rec.: L. S.: Witamy "Teatr Ludewy". Kult. i Zycie 1958 nr 4 s. 18, ilustr. WIERCHY. Rocz.nik poświf;'cony górom i góralszczyźnie. Organ P·oolskiego Towarzystwa Tatrzailstiego. Kraków R. 25 - 19.'i6; R. 261957; R. 27 - 1958 PWN. ZAPISKI Historyczne. Kwartalnik poświęc::my historii Pomorza. T. 21. R. 1955. Z. 1-2. Red. Edmund Cieślak, Stanisław Boszowski. Poznań 1956 PWN s. 355. T. 22 z. 4, Łódź 1958 PWN. 52. ZIEMIA. Ilus.trowany miesif;,cznik krajoznawczy. Organ Polskiego Twa Krajoznawczego. 1956 nr 1-2; 1957 nr 1-12; 1958 nr 1-10/11 (12 nie ukazał się)· II. METODOLOGIA, METODYKA A. i\Ietodyka badań i HISTORIA ETNOGRAFII terenowych 53. BIEŃKOWSKI Wieslaw: Pc,.:,rzed·nicy Oskara KOLBERGA ,na .polu badań ludoZJnawczych w Polsce. Podl,o,ŻJes,połeczne początku etnografii polskiej. Wrocław 1956 PTL s. HO, Archiwum Etnograficzne nr 12 (maszynopis powielany). 54. BŁASZCZYK Stani.sław; Uwagi na marginesie badań teremowych nad rolni·ctw€m i hcdo1wlą przeprcw,adzonych w rorku 1953 według kwestkmairiu.s,z,a nr 1 PoIsk~e,go Atlasu Etnog.raficzneg,o. Lud T. 42: 1955 cz. 2 s. 913-922, tab. 55. DEJNA Karol: Kwe:s.tiona,riusz do atlasu gwar województJwa kieleckiego. Rozpr. Kcmis. jęz. Łódź. TN T. 4: 1956 s. 61-75. 56. DOBROWOL~KA Danuta: Ba-d.ani.a etnogra£:.czne nad kulturą klasy robotniczej w Związ:ku Rad'z,i€.okim. Lud. T. 42: 1955 'Cz. 2 s. 644-666. 57. DOBROWOLSKI Kazoimi'e'rz: Dr'ogi 'T'oz.wojuetnografii pols,kiej i jej ob.ecne zadClJnia, metody i :?J\Viązkiz innymi naukami. Etnogr. pol. T. 1: 1958 s. 72-83. 58. GAJEK Józef: L'Atlas Ethno·graphique Polonais en 1953-1957. Ergon v. 1: 1958 s. 307-314, tab. mapa. 59. GAJEK Józef: Poasta,wowe tezy dotyczą·ce przedmiotu i celu etnogra,fii. Streszez. ref. Lud T. 42: 1955 'cz. 2 s. 909-912. 60. GAJEK Józef: S,prawozda,nite z udzi,ału w Sesji Wydziału Nauk Historycznych Plenum Instytutu Historii Kultury Materialnej i Instytutu Etnografii AN ZSRR w Moskwie (23. IV. - 7. V. 1954 r.) Lud T. 42: 1955 cz. 2 s. 886-893. 61. GAJEK Józef: Uwa,gl do Polskiego Atlasu Etnograifcznego Lud T. 42: 1955 cz. 2 s. 899-908. 62. GAJEK Józef: W sprawie dyskusji nad Polskim Atlasem Etnograficznym. Ku'art. R:st. Kult. mater. 1957 nr 3/4 s. 606-634. 63. GIEYSZTOR Aleksander: Francus1kie badania nad historią ubiorów. Kwart. Rist. Kult. mater. 1957 nr 3/4 s. 690-691, ilu str. 64. JAKUBOWSKI Andrzej: Etnografia (i etnologia). Ziemia 1958 nr 7 s. 5-6, ilu str. �546 65. JUDENKO Konstanty: Nowe prądy metodologiczne w etnografii polskiej okresu dziesięci!olecia (1945-1955) i ich odbicie w pracach i publikacjach Polskiego Towarzystwa LudO'zl1aw'czego. Lud. T. 43: 1956 s. 49-62. 66. KUSZNIER P. I.: Ro'syjski Atlas historyczno-etnograficzny. Tł. z ros. Zofia Malewska. Lud. T. 42: 1955 cz. l s. 894-897. 67. KUTRZEBA-POJNAROWA Anna, SZYFELBEIN Zofia: Konferencja Polskiego Atlasu Etnografioznego. Etnogr. pol. T. l: 1958 s. 386-404. 68. KWASNIEWICZ Władysław: Dziesięć lat dzia:łalnooci Zakładu Etnografii Ogólnej Unhve,rsytetu Ja:giellońskiego w Pohce Ludowej (19451955). Ku:art. Hist. Ku!t. mater. 1956 nr 2 s. 369-381. 69. LUTYNSKI Jan: Ewolucjcnizm w etnologii anglosaskiej a etnoga:afia ,radziecka. Wyd. 1. WrocłaiW 1956 Zakł. im. Ossolińskich s. 350. 70. KWESTIONARIUSZ .do ,at1a·su gwar województwa kiele·C'kiego. Łódź 1956. Rec.: Basara Anna, Kilka uwag o .•. Por. jęz. 1957 z. 8 s. 371-372. 71. MOSZYNSKI Kazimierz: Niektóre wytyczne dla 'pr<J.'cPolskiego AJtla~u Etno;graHcznego. Fragm. Etnogr. pol. T. l: 1958 s. 57-67. Sad. Sum. 72. O. G.: Konferencja dotycząCa Polskiego At1asu EtnograJ'IC1Znego. Lud T. 42: 1955 cz. 2 s. 908-909. 73. PAWŁOWSKA Jadwiga, STASZCZAK Zofia: Uwa,gi nad kwestJonarius:z€m nr 2 Polskiego Atla's.u Etnogtrafi>c~nego. Lud T. 42: 1955 cz. 2 s. 922-925. 74. PIET RASZEK Edward: Etnograficzna konieil"e,OJcja metodeJ:ogIc:zna (Kraików 23. IV. 1956). Etnogr. pol. T. 1: 1958 s. 41G-431. 75" RCGOZINSKI Zenon: Z metodyki ,Sil:atystycznej badań ,!\połecznych. Na przykładzie zbio[',c.weści gospoda,rstw chłopskich w PiOlsC€.Łódź 1955. Re'c.: .Jagielski AJnd.rzej, Sobótka 1956 m 3 s. 483-487. 76. SADOWEKI Jan: Z zag,adnień klasynkacji i sY3tematYlki ;p<Jlskiej pieśni lud()V,;ej. Pol. Szt. lud. 1956 l1Jr6 s'. 343-354. 77. STASZCZAKOWNA Zofia, BITTNEROWNA Halina: Protokół z XXIX Walnego Zgromadzenia clra,z Sesji KoJbergOW'sklej, 18-19. VI. 1954. Lud T. 42: 1955 cz. 2 s. 938-947. 78. STAEZCZAKOWNA Ze'fia: Prace nad Pelskim Atlasem E1:mografi,cznym w lalta-ch 1953-1956. Etnogr. pol. T. 1: 1958 s. 380-385 79. SZYFELBEIN Zofia: Konferencja sprawozdaW'cz'O-:plalflują'ca Dzi.ału IV Etno'grad'ii lnstytu,tu Historii Kultury Materialnej PAN i Centralnego ZaHądu Muzeów i Ochro'ny Zabytków. Etnogr. pol. T. 1: 1958 s. 404-410. 80. EZYFFLBEIN Zofi'a: Z pd'ac PoJskiego Atlasu Etnograficznego. Kwart. [-n st. KHlt. mater. 1956 nr 2 s. 361-368. 81. ZARĘBA Alfred: Zbieranie materiałów gwarowych. Wskazówki dla 547 etnografa \v terenie. (2 mapą w tekście). Wyd. 1. Wrocław 1956 Zakł. im. Ossolir.skkh s. 54. 82. ZA WISTOWIC Z-ADAMSKA Kazimiera: "Lud" Kolberga jako źródło do badań nad obrzędowośeią ludu polskiego. Luci T. 42. 19.55 cz. 1 s. 332-412, tab. mapy. 83. ZA WISTOWICZ-ADAMSKA Kazimkr-a: Technika etnograficznych c·adań terenowych w świetle do'świadczeil ·ośrodka łódzkiego. Zesz. nauk, Ul. Ser. 1 Nauki humanist.-spol. 1956 z. 3s. 155-194. Res. Rez. &4. ZAWIS'IOWICZ-ADAMSKA Kazimiera: Zagadnieniie opmoowań t~:ksrowych w P'ols;kim Atlasip Etnogr.afkznym Etnogr. po!. T. l: J958 s. 68-71. Sod. Sum. B. \lari.a • metodyczne 8.5. B. J'.: Etnograficzna Konfere'ncja Podhalańska. Kwart. Hist. Kult. meter. 1957 nr 2 s. 289-291. Rez. s.. 415. 86. BLASZCZYK Stanisław: Sprawozdanie Oddziału PTL w Poznaniu (1. 1. 1954-30. VI. 1955 iT.) Lud. T. 42: 1955 cz. 2 s. 955-957. 87. DOBROWOLSKI Ka'zimierz: Chłopska kultura tradycyjna. (Pró':>a teoretycznego zarysu na :podstawie materiałów Źi!"ódłowych XIX i XX w. z poludndo,wej Mał'Q'poJsld). Etnogr. po!. T. 1: 1958 s. 19-56. Sad. Sum. 88. DOBROWOLSKI K.azimierz: Przedmowa (do 'ozas. P.ace i Materiały Etno'gDafkzne T. 10: 1957 z. 2), Pr. Mat. etnogr. T. 10: 1957 z. 1-5. 89. DO CZYTELNIKOW: (Artykuł rwstępny redakcji czas. Lite['atura LucLcwa). Liter. lud. 1957 nr 1 s. 3-4. !lO. DYNOWSK1 Witold: Dział IV (Entncgr.afil) Instytu.tJU HisiiOrii Kultury Mat€rialnej Polskiej A'kademU Nauk. Etnogr. pol. T. 1; 1958 s. 370-380. !l L DOBROWOLSKA Danuta: Uwagi wstę;pne (do bndań Jlad dz:iej.ami kultury mas pracujących). Etnogr. poL T. 1: 1958 s. 276-277. 92. DOBROWOLSKI Kazimierz: Charakterystyka Sesji Kolbergows,kiej Lud T. 12: 195)c2l. 1 s. 454-464. !lil. FLIZAK Sebastian: S:praw00danie z pracy Oddziału PTL w Ms,Zlanie Dolnej za rok 1954. Lud T. 42: 1955 cz. 2 s. 952~954. 94. GAJ'EK Józef: RQ1a Polskiego Towar.zystw3. Ludoznawczego w polskiej etncgrafii w latach 1945-1955. Ref. Lud. T. 43: 1956 s. 9-32. Rez. s. 505-509. Sum. s. 510-514 GAWRON Walenty: Sprawozdanie znajdującego s,ię w stadium 01'ganizacji Oddziału PTL w Limanowej za rok 1954. Lud T. 42: 1955 cz. 2 s. 949-9,<;0. ~". �549 548 96. GIEYSZTOROWA Irena: Konferencja regionalna w Płocku. Kwart. hist. 1957 r.r 2 s. 239-242. 97. J. G.: Polskie Towarzystwo Ludoznawcze we Wrocławiu. Prz. antrop. T. 21: 1955 z. :3 s. 1203. 98. KARWOT Edward: Je's1 taka nauka - etnografia ... Życie Warsz. 19.57 nr 88 s. ;,. 99. KLONOWSKI ALFONS: Sprawozdanie z działalności PTL w Olszt'·nie za rok 1954·.Lud T. 42: 1955 cz. 2 s. 954-955. 100. KOWALSKA-LEWICKA p.nna. Sprawozdanie z działalnoścI Oddziału PTL w Krakcwi-e za -okn's od l. 1.-31. XII. 1954 r. Lud T. 42: 1955 ,cz. 2 s. 947-9'.19. 101. KUTRZEBA-POJNAROWA Anna, BIENKOWSKI Wiesław: Aktualna pozycja €'tnagrafii w o'cręhiie mmk histo,rycznych. Kwart. hist. 1951i nr 6 s. 184-190. 102. KUŹlVIICZ Bolesław: O sZlczedńsikim zjeździe etnografów i P.olskim TO\varzysiwie Ludozn2wczym. ZieL Sztand. 1957 nr 87 s. 4. 103. KUŹMICZ Bolesław: Z::tgad.nienie po~ularyzacji etnografii. Lud T. 4.3: 1956 s. 157-168. 104. LUTYNSKI Ja'n: Ewolucjonizm w etoo,&Tafii anglosaskiej a etnograHa rad,z!-eoka. Łódź 1956. R,e-c.: Jud€'l'~ko Konstanty, Praca o ewolucjoni'z:mi.e w etnologii. Myśl" filozof. 1957 nr .3 s. 199-203. 105. MALINOWSKI Tade'us,z: Zag.adnienie ws.póbp'racy dnograf.ii z aJ'cheologią w latach 1945-1955. Lud T. 43: 1956 s. 183-191. 106. MISINsKA M.: Sprawozdanie z dZlialalności Oddziału Łód.7..kil€g0 PTL z.a rok 1954. Lud T. 42: 1955 cz. 2 s. 951-952. 107. MROWIEC Alfons: Pierwszie po'siedzenie Rady Nauk O'\v'ej Sląskiego Instytutu Na'uklOwego w Katowicach. Ślqsk Kwart. Hist. Sobótka 19.58 nr 2 s. 350-353. 108. NASZ Adolf: Dziala1ność Pohkii€!g10 Towarzystwa Ludo;zna.wczego w os.tatnIm dzie's,ięcioleC'iu w zakr€3lie pra·c naukowo-badawczych i wydawniczych. Ref. Lud. T. 43: 1956 s. 33-48. 109. NICKEL JohaJnn.a: Sprawc.z:lanie z prac etnografi.eznych w Niemi(lck1E'j Republke Demo,k,ratyc,znej za lat.a 1945-1955. Ll1d T. 43: 1956 s. 255-260. 110. OD REDAKCJI. (Założenia programowe czas. Etnografia Polska). Etnogr. pol. T. 1: 1958 s. 15-17. 111. POLAKIEWICZ Maria: S.prawozd,a.nie Oddziału PTL w Toruniu za lata 1949-1954. Lud T. 42: 1955 cz. 2 s. 957-962. 112. REINFUSS Rema,n: Z dcświadcz'eń 'nad sto5cwaniem filmu w dokumenta.cji etr:·cgraHez.nej. Pol. Szt. lud. 1957 nr 2 s. 117-119. 113. ROSSI Pieltro: Teoria histo·rii i meto,dologia histo,riografii we wSlpół- czesnej myśli ang:elskiej. Tł. z włos. .Jan BRUSS. Kwart. hist. 1956 z. 2 s. 133-159. 114. SOBISIAK Walerian: Zagadnienie źródeł archiwalnych w pracach Pols.kiego TC\varzystwa Ludoznawczego. Lud T. 43: 1956 s. 93-121. 11.5. SZWENGRUB LiIi l'vlaria: U wE;gierskich etnografów. Prz. humanist. 1958 nr 4 s. 20c-207. 116. SZYMAŃSKI Józef: Szcz,eciński Zjazd (XXXlI Pclskiego Towarzystwa Ludozna\vczego). Ziemia kicl. 1957 nr 10 s. 10, 14. 117. SWIEŻY Janusz: Sprawozcianip. z działalności od.działu PTL w Lublin.]e za rc-k 1954. Lud T. 42: 1955 cz. 2 s. 950-951. 118. WĄSOWICZ Teresa: Etnograficzna konferencja pedhalańska. Kwart. hist. 1957 nr 2 s. 232-233. 119. WĄSOWICZOWNA Teresa: Doroczny Zjazd Polskiego Towarzys.twa Lucioznawczeg: .. Kwart. Hist. Kult. mater. 1957 :lI 3/4 s. 697-693. 120. ZAWISTOWICZ-ADAM~KA Kazimi,ma: Dawność i ter'aźmiejs,zość w badaniach Etnograficznych. Ref. Lud T. 43: 1956 s. 169-182. 121. ZNAMIEROWSKA-PRUFFEROWA Ma,ria: Przyc,zynek do .zma,jomości luido'z.nawstwa w Skandyna'wii, Danii i F'inlandii. Lud T. 43: 1956 s.. 260-272. 122. ZNAMIEROWSKA-PRUFFEROWA Maria: Z działalności ze5!połu etnografi'cZl1'€Igo IHKM PAN w Toruniu. Etnogr. pol. T. 1: 1958 ". 344-347. Sod. Sum. Pr~ekl. III. MUZEA • I MUZECZNA WSTWO ETNOGRAFICZNE Ka,l.ina: Muzeum PomQ;Tskie w Toruniu. Lud 123. ANTONOWICZQWA T. 42: 1955 cz. 2 s. a08-815, tab. A'nna: Muzeum w Radomiu. Lud T. 42 1955 cz. 2 124. APANOWICZ s. 825-826. 125. BAWAREKA ZoHa: Muzeum w Białymst()iku. Lucr T. 42: 1955 ·cz. 2 s. 802-803. Zefia: Muzeum placówka o,światowa. (Muzeum 126. BIGORAJSKA reg.ionaln.e w Łow:1c;z,u). Zie!. Sztand. 1957 nr 17 s. 6. Lud T. 42: 1955 'cz. 2 127. BŁACHNIO Józef: Mt,;,zoeum w Grudziądzu. s. 807-808. Dobrze i źle o muzeach regionalnych. (Na 128. BLACHUT Wł2dyslaw: marginesie cd-,viedzin w Muzeum ZiEmi Sano·ckiejl. Wieści 1957 nr 9 s. 3-4. ilu str. Dział Kultury i Sztuki Ludowej Muzeum 129. BŁASZCZYK Stanisla\v: Narc:lowego w Poznaniu. LucI T. 43: 1956 s. 382-a87. Muzeum w Cieszyni'e. Lud T. 4(;: 1956 s. 346-366. 130. BROZEK Ludwik: i I :. �550 131. CHMIELOWSKT Stanislaw: :.vT'clzeumw Lesznie. Lud T. 43: 1956 s. 381. 132. CHRZANOWSKA Paulina: Muzeum w Tarnowie Lud T. 42: 1955 cz. 2 s. E45-S·16. 133. CZECHOW1CZOWA Natalia: Muzeum Kaszubskie (Wdzydze). Turysta 1957 nr 2 s. 4, ilu str. 134. CZECHOWICZOWA Natalia: SkanSier~ na Kurpiowszczyźnie. Ziemia 1957 nr 10 s. 32, 31, ilus1tr. 13.5. CZECHOWICZOWA Nat.alia: Z dziejćw skansenu w Polsce. Muzea!. 1957 nr 6 s. 10-28, ilustr. 136. DEKOWSKI Jan: Muzeum w Tomaszowie ~VIawwie·ckim. Lud T. 42 1955 cz. 2 s. 869-870. 137. DELIMAT Taceusz: 1VIuZJeumKultur L'.l;d'Owych w Warszawie. Lud T. 43: 1956 s. 398-4.05, Bustr. 138. DELIMAT Tadeusz: Dział Etnografii w MUZJeum Pomorza Zachodniego w Szczecinil2·. Lud T. 43: 1956 s. 396-398. 139. DOBROWOLSKA Aleksa'ndra: IvLu:zeum ~więtoik.rzyskie w Kielcach Lud T. 4.2: 1955 cz. 2 s. 822-825. 140. DOBRZYCKI Jeny: Muzeum Histo,rY'czne mia·st.a I<!rakowa, jeg() cLzieje i zbic'ry. Warszawa 1955 (Min. Kultury i Sztuki Centralny Zar:ząd NIuzeów i Ochrc,ny Zabytków) s. 91, Bustr. 141. DUBIEL Ludwi'k: Dział Etnograficzny Muzeum Gónnośląsldego w Bytomiu. Lud T. 4.3: 1956 s. 361-363. 0142. DUMA AndrzlE'j: Muzeum Gómośląskie (Oddział w Gliwicaoh). Lur/. T. 4.3: 1956 s. 368-369. 143. DU2;YK JÓze.f: Cuda Polski w czerwonym gmachu. (Muzeum Etnograficzne w Krakewie). Turysta 1958 nr 23/24 s. 22-23, Bustr. 144. FILIPOWI AK Władysław: Podróż do krainy .sag. (Konferencj.a muzeol'0·gÓw w Jonkbping 1956 T.) Ziemia i Morze 1957 nr 9 s. 3. 1145. FLIZAK SebasHan: Muz,eum R,E'gionalne im. Władysława Orkana w Rabce. Lud T. 42: 1955 cz. 2s. 844-845. -146. GLAPA Adam: Sztuka Ludowa w Muzeum w Lennie Wlkp. Pol.. Szt. lud. 1957 nr 3 's. 1E2-183. Sum. -dQd. S. 2. J47. GOTTFRIED Ka·zimierz: Muzeum w Jal'o,,)awi·u. Lud T. 43: 19;;6 's. 388-390. 148. HOHENSEE He,lena: Dzi,ał etno,graficzny MUllEum Regionalnego w Częstolchowie. Lud T. 43: 1956 S. 366-368. 149. HUTKA Jerzy: Odwiedz.iny w Skansenie. (O ochronę zabytków i muzeum skansenowskie w Młodnach). Przemiany 1956 nr 11/12 s. 5. 150. ITMAN Leszek: Dział Etnograficzny Muzeum Sląskiego we Wrocławiu. Lud T. 4:3: 1956 S. 411-413. ilustr. 151. JANCZYKOWSKI Kazimierz: l\IU7.eum w Chełmie. Lud T. 42: 19;;5 cz. 2 S. 854-855, 551 Muz~um w Piotrkowie TrybunalSlkim. Lud 152. KACZMAREK Julian: T. 42: 1955 cz. 2 s. 865-866. 153. KLEP ANDY Woj-cieoeh: Muz€,um w Kaliszu. Lud T. 43: 1956 s. 379381. , 154. KLONOWSKI Alfons: Muzeum Mazurskie w Olsztynie. Lud T. 42: 1955 cz. 2 s. 871-875. 155. KOTULA Franci5Jzek: Mumum w RzeszGwie. Lud T. 43: 1956 S. 391395, ilustr. 156. KOWALSKI Alfons: Muzeum w Międzyrzeczu WiJelkQpo-lsJdm. Lud T. 43: 1956 S. 413. Jadwiga: MU.z:eum w Łomży. Lud T. 42: 1955 cz. 2 157. KRAJEWSKA S. 803-807. Sta1nisł.aw: Muzeum w Nysie. Lud T. 43: 1956 158. KRAMARCZYK S. 373-375. 159. KROLIKOWSKA H: Muzeum Kujawskie we Wło:cławku Lud T. 42: 1955 cz. 2 s. 815-817. 160. LIC'HAREWA Zofia: Mu'zeum w Kętrzynie. Lud T. 42: 1955 cz. 2 S. 869-870. 161. LIGFZA Józef: MUi:rea. (Sprawa ,rozszerzenia Okręgu MUZiealnego na Sląsku). Przemiany 1957 nr 1 .s. 8. Dorobek na'ukowy mu'reall1li'Ctwa polskiego 162. LORENTZ Stanisław: w latach 1945-1954. Met. Studiów Szt. 1955 nr 3/4 s. 457--491. 163. L. Z.: Muz€!um Krajo.znawoCze w KLrowie. Ziem;.a 1957 nr l s. 20. Bustr. Przedwojenne Mureum w GolubLu. Lud T. 43: 164. ŁEGA Władysław: 1956 s. 419. 165. MALICKI Longin: Dział Etnogra1'iczny MUizeum Slą.ska Opolskiego w apolu. Lud T. 43: 1956 s. 375-378 166. MALICKI Longin: Muz€'um Etnogra.ficzn,e w Krakowie Lud T. 42: 1955 cz. 2 s. 830-843. 167. MALICKI Longin: Muzeum Pomorskie w Gdańsku. Lud T. 42: 1955 1:z.2 S. 817-818. 168. MALICKI Lolngin: Muzeum w Kw~dzynie. Lud T. 42: 1955 cz. 2 s. 820-822. Zbisł2w: Muzeum Regi,onalne \V Jeleniej Górze. 169. MICHNIEWICZ Lud T. 43: 1956 s. 405-408. 170. MODRZYŃSKI Ja;nusz: Muzeum Górl1Ośląs kie Oddział w Chorzowie. Lud T. 43: 19iiG s. 363-364. 171. MYŚLIŃSKI Franciszek: Muzeum w Szczytnie. Lud T. 42: 1955 ,cz. 2 S. 875-878. 172. NEYMANOWA Z.: Muzeum w Sieradzu. Lud T. 42: 1955 cz. 2 S. 867-868. 1 �553 552 173. PATLA Antoni. Muzeum r.egionalne w Suwałkacb. Śu:iat i Ludzie 1956 nr 35 s. 3. 174. PRZYBYLSKA Maria: Muzeum w Zielo·nej Górze. Luci T. 43: 1936 s. 413-414. 175. POŁCZYŃSKI Leon: Muzeum w Brzegu. Lud T. 43: 1956 s. 372-373. 176. RACHWAL Stanislaw: Muzeum w I\'c/Wym SąCZ·l. Lud T. 42: 1955 cz. 2 s. 843-84'10. 177. ROGALAKKA Antonina: Bibliografia muzealnictwa i wystawy artystyczne w roku 1954. Muzeol. 1956 nr 5 s. 52-68. J78. ROZYCKA Teresa: Newa wystawa c·bjazdcwa Muzeum Śląskiego we Wrc.cławiu. Wiad. archeol. 1957 z. 1/2 s. 156-157. 179. RYSZKIEWIC Z Andrzej: Przegląd polskich wydawnictw muzealnych za r. 1956. Muzec!. 1957 nr 6 s. 52-56. 180. SABAK Stanisław: Dział Etncgraficzny lV[uzeum w Kamiennej Górze Lud T. 43: 1956 s. 40C'-Hl. 181. SENDŁAK Stefan: Muzeum Zamojszczyzny. Orka 1953 nr 6 s. 10. 182. SOCHA-BORZESTOWSKI Bronislaw: Ka.szub.sk,i-e dziela w na·jwiększym muzeum świ.ata. (British Mus-eum IW L:mdyn.Le). Kaszebe 1957 nr 4 s. 1, 6. 183. SPLEWIŃSKI Ryszard: Muzeum w Zamośdu. Lud T. 42: 1955 cz. 2 s. 860-861. 184. STAFIŃSKI Aleksander: Muzeum w Szczecinku. Prz. zach. 1958 nr 4. s. 401-40.'2. 185. STAREK Edyt.a: Muze'um Tatrzal1s,kie im. dra T. Chałubińskiego w Zakopanem. Lud T. 42: 1955 cz. 2 s. 84.6-851, !lustr. 185a. STEFA:r'rSKI Stefan: Muzeum w S.a'ncóku. Lud T. 43: 1956 s. 395-39>3. 186. STRY JEWSKI Janusz: Muz,eum Po·loni! Amerykal'1ski.ej (w Chicago, w 20-lecie istni€lnia). Stolica 19;)7 nr 4 s. 11, !lustr. 187. STUDENCKI Jan: Muzeum w Żywcu. Lud T. 42: 1955 cz. 2 s. 851853. 188. STUDIA Muzealne. T. 2. Red. nacz. Kazimierz Malinowski .. Wrocław 1957 Oss'. s. 316. 189. SZANIAWSKA Wanda: Informacje o orgc:nizaeji i pracach Muzeum Historycznego w Wanzawie w latach 1951-1957. Prz. hist. 1958 z. 2 s. 369-376. 190. $WIĄTKO~7SIG Henryk: Muz€'um w Łowi.czu. Lud T. ·12: 1955 -cz. 2 s. 861-865. 191. TARNOWSKI A.: Muzeum w Darłowie. Lud T. 42: 1955 cz. 2 s. 826827. 192. TIPAINIS N. P.: Park etnog'raficz.ny \v Rydze. (Zabytki łotewski,ego budownietwa dr£wnianego). Ol>r,,::. z ros. Feliks KANCLERZ, Ochro Zabyt. j 957 nr 3 s. 220. 193 TŁOCZEK Ignacy: Z<lgadnienie parków etnograIicz:lych \\. Polsce. Zabyt. 1957 nr 2 s. 88-98, !<lustr tab. Res. (W. S.) dod. s. 6 Rez. (S B K) d:Jd. S. 2. TREDER F'rar.c:iswk: Muzeum Kaszubski,e w Kartuzach. Lud T. 42: 1955 cz. 2 S. 819-820. TRYBOWSI<I Tgor: Skansen na Mazurach. Ziemi~ 1956 nr 2 s. 3032, !lustr. URBAKOWICZ Halina: Muz~\1m w Racioorzu. Lud T. 43: 1956 s. 378-379. WIECZOREK L.: J\luz€um ZaglGbia. (Muzeum Region:a'lne Ziemi Zagłę'oi.ow;;,kiej w Będzinie). Ziemia 1957 nr 9 S. 18-19, ilus,tr. WILCZEWSKI H€T\::€rt: Pańs~\',"owe lVIu7jeum w Kwidzyni-e ,p,o[lularyz,uj-e wiedzę o da\\mej kultlJ,rze słowiańskich nadmo,rS'kich grup e tniez.n y ch. PTUbl. 1957 nr 8 s. 607-608, !lustr. WOU-KI Krz)'sZJtO'f: MUZl:lum w Przemyślu. Lud T. 43: 1956 s. 390391. ZABOROWSKA Mada: Muzea .reg,i'onalne i i1ch funkcje w tell'enie. Ref. Zar. koszoL 1958 z. l S. 3~--U. ZABOROWSI<A Maria: Muz€um w Stu,p:sku. Lud T. 42: 1955 CZ, 2 S. 827-830. ZARZĄDZENIE. BiuI. Min. Kult. Szt. 1958 nr 111: przekazanLe zbiorów ws'pół'czesnej sztuki ludowej Muzeum Kultury i Sztuki Ludowej w '\V2.'fszawie, pClz. 115. Ochro 194. 195. 196. 197. 198. 199. 200. 201. 202. IV. OPRACOWANIA (grupy etniczne, regiony, I MATERIAŁY powiaty, TERYTORIALNE województwa, wsi, krainy) 203. BAZIELICHOWNA Barbara: Z badań Etnografic.znych na Śląsku Ku:art. ere!. 1££6 1111' 3 S. 14C-149, iIus1tr. :W4. BIENIARZOWNA Janina: O chłopskie prawa. Szki.c z rj,ziejów w.s,i małopolskiej. Kr. 1954. Re<:. Goldberg Jakub, Kwart. h'i.':t. 1957 nr 1 S. 112-115. 205. BOJKO Szymcm: Z wE;:::.rówki po Kasz.ubsz.czyźnie. (Ruch regionalistyczny). Pelit. 1957 nr 35 s. 6-8, !lustr. 206. BOLDUA1VJ:T;tdeusz: Ost8tni a·kt tragedii? (SlowiilSIC~' w Klukaich). Kaszebe 1957 wyd. spec. nr 2 S. l, 3. 207. BOLDUAlVI Tadeusz: S,j:rcJwy Kaszubów. DyskusjO' o ngionali.zmi.e i ruchu kaszubskim. Kasziibii 19;;8 nr 7 S. 1. 208. BRONICZ Stanisł"w: Klas<:.we podloże zróżnicowania kultury ludowej na Górnym Śląsku na przełomie XIX i XX W. Pr. Mat. etnogr. T. 10: 1957 Z. 2 s. 73-128, tab. 209. CHO;vrIN Michal: O nazwie i pochodzeniu pierwotnych mieszkańców Warmii i :\lazllr. Na marginesie konkursu. Warmia i Mazury 1957 nr 31 s. 5. �554 555 I.. 210. CZEKANOWSKI Jan: Etnogeneza Słowian. Życie Warsz. 1956 nr 311 s. 4. 211. DABINNUS Georg: Die landliC'he Bevi:ilkerung Pommerellens im Jahre 1772 mit Einschluss des Danziger LandE:sgebiets im .Jahre 1893, lVIarburgiLahn 1953, Rec,: L3buda Gera'rd, Z nc,wszych badań zachoonionu€mieckich nad składem etnicznym ludności Pomorza Gdańs..1<;iegoroku 1772, Kv.;art. hist, R. 63: 1956 nr 2 s. 10E-1l9, tab. 212. DAMROSZ Jerzy: Pusz,cza Kurpiowska nie jest już .puszc.zą. (Kultu.ra ludowa Ku~piów). Życie Warsz. 1957 nr 183 s. 5. ilustr. 213. DĄBROWSKI Jain: KultuiI'a łużyeka na Mazurach. Warmia i Maz.ury 1958 nr 3 s. 11-12, ilustr. 214. DERESIEWICZ Ja,nus.z: Materiały do dZJilEjówchłclpa wielkopO<1.skiego w drugiej ;połowie XVIII wie'ku. T: 1, 2. WojewódZJ1:wopoznańskie. Z ksiąg gmdz,kich wyboru dokonał i wydał... Wyd. 1. Wrocław, 1956 Oss.PAN, Instytut Hisitorii. Materiały do Dziejćw Wsi Polskiej, Red. Stanislar-.v Arnc1d. S,,<ria 3. Inwent.arZJe Dóbr Ziemskkh. 215. DYSKUSJA nad .kon.spe'ktem "Histo'rii Śląska". Głosy histolryków czechoslowackich. Wyniki konferencji Slezskeho Studijnibo Ustavu. Tł. :z Cozes.Sobótka R. 11: 1956 nr 1 s. 129-131. 216. FLIZAK Sec.as.tian: P;,e,rwsze światła lPod Gor,cami. (Oświata w regionie podgórczańskim Bodhala w XIX w.) Wieści 1957 nr 41 s. H, ilu.str, 217. FRANKOWSKA Mada: Pra'ce nad monografią et,nc,grafkzną Wielkopo1s,ki. Etnogr. ]:ol. T. 1: 1958 s. 323-343, ·ilustr. Sed. Sum. 218. GAŁĘSKI BQgusłai\v: Z badań nad ,przemianami społe'czno-ekonomi,czln€'j struktu.ry wsi w Pols,oe Ludow,ej. MyśL. fUoz. 1956 nr 6 's. 43-67. Sod. s. 237, Sum. s. 243, 2'19. GĘBIK Władysław: Dziesięciolecie staran o upowszechnienie wiedzy {) histo'rii i kulturze Ziemi Warmiilsko-Mazurskiej. Prz. Zach. 1957 nr 4 s. 459-466. 220. GŁADYSZ lV1ieczysła,w: Prace nad etnografi.cZJną monografią Górnego Śląska. Etnog·r. rol. T. 1: 1958 s. 85-102, mapy. Sod. Sum. 221. GŁADYSZOWA Mar,i:a: Zes.poł.owe ebncgrafi<cz'ne badania teroenowe na Górnym Śląsku. Kwart. Hist Kult. mater. 1956 ;nr 2 s. 382-390, ilustr. 222. GOETEL Walery: Na odrodzenie ruchu podhala11skiego. (Związek Górali Tatrzańskich). Wieści 1958 nr 8 s. 5, ilu str. 223. GOLACHOWSKI Stefan: Badania so.cjcgraficz.ne na Śląsku Opolskim. Prz. zach. 1958 nr 1 s. 166-167. 224. GORZECHOWSKA Jadwiga: Materiały do badań .płockiego folk1oll'u. Plock. 1956 Komisja Badań nad Powst. i Rozw. Płocka. Rec. Not. płockie 1956 nr 1 iS, 14-16, nuty. 225, GOTKIEWICZ Marian: Dzieje Zamagu.rza (do polowy XIX wieku) Ziemia 1957 nr 9 s. 3-5, ilustr. m2l;>a. 226. GOTKIEWICZ Marian: Na tułaczych szlakach górali. (polskie os.ady w górach Bukowiny). Wierchy R. 25: 1956 s. 89-100, ilustr. tab. 227. HOFFMAN Hanna: Allah Akbalrna Po<:llasLu (Tatc;rzy polscy w Bohcnikach i Kryszniana<:h). Warm:a i Mazury 1957 nr 28 s. 3, ilusŁr 228. JANlUREK Wlcdzlm;erz. ~ZEWCZYK Wilhelm: O ~lą"ku i Ślązakach. Nowe Drogi 1958 nr 6 s. 49-63. 229. JASIENICA Paweł: Dziwa ma zc,wieoki-e. (Badania .archeolcgicznoarchitektoniczne Plo·cka i regionu). Nowa Kult. 19E,6 nr 34 s. 1, 5. ilutStr. 230. JOSTOWA Walnda: Wędrówki zarobkowe gó'raLi ,podhalańskich. Wierchy T. 24: 1955. Rec.: Kowal.;ka-Lerw.iIcka Anna: K~lka uwag ... Kwart. hist. 1957 nr 2 ,s. 114-121. 231. KOMUNIKATY Mazu.rs,ko- Wa,rmiń'5'k1e R. 1958 nr. 2. R€c,: Warmia i Mazury 1958 nr 5 s. 27-28. 232. KONIECZNY Alfred: Ograni,cZJenia swobody w Z1awie'r'ani:umalżeńst~v wśród chlopćw na Górnym ~ląsku w polowie XVIII i na rpoczątku XIX wieku. Stud;a śląsk. T. 1: 1958 s. 100-138, tab. 233. KOWALSKA-LEWICKA Anna: B.adania etnOtg<rafieZJnena Podhalu. Etnogr. pol. T 1: 1958 s. 240-256. Sod. Sum. 234. KOWALSKA-LEWICKA Anna: O ,zbójnicki.ch skair;bach. (Podhale) Ziemia 1957 nr 1 s. 17-19, ilustr. 235. KUKIER RyszCl,rd: KonaJińscy Kasizubi w XVIII li XIX ,w, Glos Tyg. 1956 nr 30 s. 2. 236. KUKIER Ryszard: Zaichodniokaszubslka rubież etnogI'.aficzna w wiekach XVIII i XIX. Zc:p. koszal. 1958 z. 2 s. 39-42. 237. L~ZCZYŃ::;KI Józef: Lud,zic lui/ni i czeladż najemna na ~ląsku w pi€nvszym dziesiędoleciu po wojnie trzydz,ie3tols'tniej. Sobótka 1956 nr 3 s. 513-580. 238, ŁĘGA Władysław: S<po,łeczeństwo i .państwo gdańsko-pomm~skie w XII i XIII wieku. Poz, 1956. Rec.: Labuda Gerar,d. Studia Mat. Dziejów WidkopoL T. 4: 1958 z. 2 s. 402-409. 239. lVIALCZEW::;KI Kazimierz: Ze wspomnień śląskich. Wars.zawa 1958. Rec,: Kornatowski Wiktor, Niezwykła książka o Śląsku. Kierunki 1958 nr 18 s. 8. 240. MARTUSZEWSKI EDWARD: Niegdyś i dziś. (WL€ś Klon pow. Szczytno). Warmia i Mazury 19;;8 nr 2 s, 13, 15, ilustr. 241. I'.10ST Władysław: KurLoki i. , . pmpozycje (co do badań etnograficznych na Slasku). Przemiany 19:17 nr 1 s. 6. �557 \10ST Władysław: Przytulona do Polski (wieś Wędrynia na granicy Dolsko-czechoskwackiej). Przemiany 1957 nr 23 s. l, 5 ilust. NOWAK Zbigniew: Spr2wa kaszubska na Kon;;resie Słowiańskim w Pradze VI reku 1848. Kasze/)(3 1958 nr 13 s. 4. l\'OWAl<:OWSKJ Stefan: Adaptacja ludnoś2i na Sląslku O;Jolskim Poz. 1957 Inst. Zach. Re<:.: Demków Władysław, Ku;ar1. opaL 1957 nr 4 ~. 132-139. OPOLE. (Alhm). Auter tekstu: Wilhelm SZEWCZYK. Warszawa 1956 Sport i Turystyka s. 125. ORLICZ Stefan: S(,rca pozostały nasze. (Histo.ria Ziemi Babimojskiej). Nadodrze 1958 Wyd. spec. listopad/grudzień s. l, 11. OLOG Jan B<;.leslaw. Ści·gani. Kr. 1956 Rec.: Stanisz Tadeusz, Wieś KoL'1usz:owska prz;ed 3D laty. Nou;y TYa. 19.~6 nr 35 s. 4. POPIOŁEK Franciszek: Kilka dokumentów do dziejów górali beskidzkich. Sobótka 1956 nr 3 s. 452-456. POPIOŁEK Os'wald StE'fan: Sprawy i wydarzeniCl opolskie. Szkice z dziejóu; ;:iemi opols:~icj. Katc,wice 1957 Śląsk s. 186. PRZEDPEŁSKI MC:lria'l1: Kons';:;ekt monografii po".viatu siierpec:kiego. Not. płockie 1956 nr l s. 28. ROMANOW Andrzej: Lc:dno.ść mkjsCOlw,a i r~patrianci. (Komunikat z badań mc.rtcgraiiczny'ch wsi G-eściE;dn, po,w. K,ożle). Wieś współcz. 1958 nr 6 s. 58-82, tab. RUTKOWSKI Zygmunt: Dokumenty Zi€mi Lubusk,iej. Kierunki, 19.58 nr 8 s. 8 ilustr. SŁOWIŃSKA wieś Kluki. Poznal1 1958 Wyd. Poznańskie s. 89, ilustr. Rec.: Iwaszkiewicz .J'C:.rDslaw, KoszaUn-Slu,psk. Życie Warsz. 1952. nr 287 s. 4 STELMACHOWSKA B., BRZESKA Wanda: Prof. dr Bożena Stelmaohcwska i j~'j badani,a kultury ludowej Słowińców. Kaszi?be 1958 .nr 12 s. l, 3. STELMACHOWSKA Bożena: 7.bio'ry dn'Cgr<~d'iczll')ew Szk'ol€ Morski'ej w Gdyni. Lud T. 43: 1956 s. 415-418. STUDIA i Materiały z dziejów ~ląska. T. 1 red. KazimiE'Tz Popiołek Wyd. 1 - Wrc'Claw 1957 Oss. s. 393. R'eo.: Mrowiec Alons. Zar. śL 1958 z. 1125. 103-107. STUDIA pomorskie. T. 2 n~d. Michał Walicki. Wrodaw 1957 Oss, s. 560. STUDIA z dziejów wsi małopolskiEj w drugiej p'okwie XVIII w Wa,rszawa 1957. Rec,: Serczyk Władysław. Wiad. hist. 1958 nr 2 s. 130-132. SZE\VCZYK Wilhelm: Z krah~' Lc·mp~·, W",d. 3 - K~towice 1958 Slqsk s, 34. tab!. 31. 260. SZWENGRUB Lili Maria: Podjęcie badań socjografi,cznych na Warmii i Mazurach. Prz. zcch. 1958 nr 1 s. 176-179. 261. WALCZAK Wojciech: Ziemia K10::1zka. Monografia krajoznawcza. Warszawa 1956. Sport i Turystyka s. 150. w Płocku (dotycząca 262. WALENTYŃSKA Zofia: Naukowa Konferencja badań regionu płockiego). Iskry 1956 nr 46 s. 1, ilu str. 263. WARMIA i MAZURY R. 1955-1956. R('c.: Macużanka Zenona: Dobry przykład s:połecznejpub-licystyki. Tryb. Ludu 1957 .nr 40 s. 4. Włcdzim:.e'rz: Przy'czynki do etnografii Gagau264. ZAJĄCZKOWSKI zów. Rocz. orient. T. 2.0: 1956 s, 353-360. 2.65. ZAlVIBRZYCKA A.nna: Z bada!l nad rzemiosłem na Podhalu. Etnogr. pol. T l: 19~8 s. 257-268, Hus'tr. Tadeusz: Teren osadnictwa i :p,rzynależność dniczna 266. ZAWADZKI Bastarnów. SP1'Uw. Pozn. TPN 1956 nr 1 s. 45-47. Kaz,im:I:Ta: Społee>;ność wiejska. 267. ZA WISTOWICZ-ADAMSKA WS'j:cmnie'nia i mCJlteriały z badań terencwych. Zaborów 1937-38. Wyd. 2 - Wa,rsz,aw.a 1958 LSW s. 323, t<1:b1.33. nad Kazimiera: Badanda etncgrafkme 268. ZA WISTOW!CZ-ADAMSKA region.em łódzkim. Zesz. nauk. UŁ s:·r. l Nauki HumaJnist.-s!poł. 1957 (x) z. 5 s. 201-207. (Sławków). 269. ŻYCHIEWICZ Taldeusz: Milas'to gwarków i rozbójników. Ziemia 1957 m 8 s. 14-15, ilustr. V. OPRACOWANIA I MATERIAŁY TEMATYCZNE ETNOGRAFII POLSKI A. K u I t u r a 271. 272. 273. a i e r ia I n a cgólne z zakresu kultury materiall'1e j i zagadnień o stru'ktu,rz;e gospodarczej wsi DYNOWSKI Witold: Za,ga::1nienie historii kultury mateorialnej w dzisL€'js'Z'ejetno'gram polskiej i działalneść Dzialu IV Instytutu Historii Kultury lVIate,rialnej. Ku·art. H.st. matoer. 1956 nr 2 s. 343-360. HENSEL Witold: Sl!owiańs'zc7.yzna wczesnośrednioc,w:eczna. Zarys ku.Itury materialnej. Wyd. 2 popr. i uzu.p. Warozawa 1956. Reo.: Tymieni,,'cki Kazimi('rz. Ergon v. 1: 1958 s. 2.49-25~ KRAUS Adam: Skarb wczesno'orązowy z miejsoCowcści Załęże, pow. Jasło. Wiad. arscheol. T. 23: 1956 z. 1 s. 72-80, ilustr. mapa. Krat. Sed. Sum. KULTURA materialna starożytnej Grecji. Wybór żródel archeclsgicznych. Warszawa 1956. 1. Frace 270. ID Z ZAKRESU 1 �559 558 274. 275. 276. 277. 278. 279. 280. Rec.: Gąsiorowski Stanisław .Jan, Nie'które kwestie historii greckiej kultury materialnej w storożytności. Kuart. Hist. Ku!t. mater. 1951 nr 2 s. 281-283. MACKAY E.: Driewniejszaja kultura doliny Inda. MoskwD 1951 Rec.: :;:,kurzak Ludwik, Archec!. T. 7: 1951 z. 1 s. 117-121. MAJEWSKI Jan: Gospodarstwo folwarczne we wsiach miasta Po.znaJnia w latach 1582-1644. Poznań. 1957 PWN s. VII, 383, mapa 1. MIKŁASZEWSKA Róża: Ślady osadnictwa pierwotnego i wczesno·· feudalnego w miejscowości Czerniówka, pow. Grójec Wiad. archeo!. 1957 z. 4 s. 383-387, ry.s. mapa. MOSZYŃSKI Kazimierz: Nieoo szczegółów z .kultury materialn~j wspólczesnych ludówpiNwoltnych. Dawna Ku!t. 1956 nr 1 s. 10-22. SPOŁECZNO-EKONOMICZNA stru:ktura wsi w Polsce Ludmvej. Wyniki badań ankietowych gospodarstw indywidualnych. Praca zespo!owa Red. J!~!r,zy Telp.kht. TabUoe PoS,z,czelgólnych 'rejonów oprac. Stanisław KalbaI'ozyk (i inni). Warszawa 1957, KiW s. XLV 211 Instytut Ekonomiki R,olnej. STUDIA z dziejów go_~podatrstwa wiej~kiego. T. 1. Red. Janina Leskiewiczowa. Wl'ocł,aJW 1957 Oss. s. 517, t.ab!. 8. WYRZYKOWSKI Stanislaw: Polska emigracja chłiOpsiloa w Stanach Zjednoczonych. Wieś ws;ó!cz. 1958 nr 12 s. 156-160. 2. Zdobywa,nie ,pożywienia: rolnictwo, łowiectwo, rybołówstwo, hodowla zwierząt, bartnictwQ i in. zbier,actwo, 281. BlBLIOGRAFIA po'ls,kiego piśmiennieltwa rolniczego za Jata 19451953. WarsZlawa 1954. Rec.: Staśkiewicz Grzel~olrz, Med. wet. 1956 nr 1 s. 45-46. 282. BOROWSKI Stanislaw: Roz,wó.j mechanizacji pracy w rlO'Lnictl\Vie Wdelkopdski w lata'ch 1823-1890, 1890-1918. Rocz-i Dziejów spot.-gasp. T. 18: 1:956s. 131-238, rys. tab. mapy. Res. Rez. T. 19: 1957 s. 161-277, ilust.r. tab. wykr. Res. 283. DEMBIŃ~KA Ma,ria: Kilka uwag o roli bartnictwa w gos;podarce wiejski-ej polskiego śr€ldni'cwiecza. Kwart. Hist. Kult. mater. 1958 nr 3 s. 324-338. Res. s. 515-516. 284. DORMIENKO W. W.: Ryba:ckie mechani.zmy łowcze i urządzelnia t.ransportc'we. Tłum. z 1'05. Z:lzisław Sypniewski. Wyd. 1. Warszawa 1956, Wyd. Komunikacyjne s. 399. 285. GŁOWACKA Apolo-n~a: Wskutek skasowania pańszczyzny zaprzestano sprzątać zboże sieruem. (Wł. Antoni Wolniewicz -- pionier postępu rolniczego w Wielkopolsce). Widnokrcłg 1956 nr 22 s. 3, ilustr. 286. GOLDBERG Ja,kub: Rolnict.wo wśród Zydów w ziemi wieluński~j w drug:ej połowie XVIII wieku. Biul. Żyd. Inst. Hist. 1958 nr 27 s. 62-88. Sum. s. 116-117. 287. GÓRZYŃ~KI Stefan: Z dziejów rybołóws.twa śródlądowego dawnej Rz€Czypospolitej. Gosp. ryfJl1a 1958 nr 8/9 s. 25-27, rys; nr 10/11 s. 28-29 ilustr. 288. HECK Roman: Uwagi o gospocia,rce folwarcznej na Śląsku w okresie Odrodz€mia. Sobótka R. 11: 1956 nr 2 s. 169-211 tab . 289. HENSEL Witold: Próba periodyzacji rozwoju rolnictwa na ziemiach polskich w starożytnnści i w -początka'ch wczesnego średnio,wie'Cza. Archeol. Pol. T. 1: 1957 s. 11-18. Rez. Sum. 290. KOPCZYŃSKA-JAWORSKA Bronisława: Hod.OIWla w ~ulturze tradycyjnej Podhala. Ku:art:. Hist. Kult. mater. 1957 nr 2 s. 291298. Rez. s. 415-416. 291. KOPCZYŃ~KA-JA WORSKA Bronisława: Z badań !1,ad pasterst'wem i hodowlą na Podhalu. Etnagr. pol. T. 1: 1958 s. 357-360, ilrustr. 292. ,~RYSIAK Kazimierz: Materiał zwierzęcy iZ osady neolitycznej w Gród,ku Nadbużnym, IpOW. HrUlbieszów. Wiad archeo!. T. 23: 1956 ;l. 1 s. 49-6()., i,lustr. tah. Krat. sad. Sum. w KlemE'ntowica'ch, /pow. PułlClwy. Mat. ~ta7oż. T. 2: 1957 s. 203-206. Krat. sad. Sum. 293. MOLDENHAWER Konstanty: Analiza ziaren 'z wykopalisk w Gród,ku Nadbużnym w pow. hrubieszowskim. Spraw. archeol. T. 2: 1956 s. 75-77. Sod. Sum. 294. OSIAK Francinek: ,Slta'n pa'siekszla'checki'ch w P{)lsce w XVIXVIII wieku w świetle ź,ródełarchiw,alny'ch. Ps:.cze!. 1956 m 12 s.4-6. :195. ROPELEWSKI Aind,rze'i: Z przys1zlości rybołówstwa lIla Bałtyiku Południowym. Gosp. rybna 1956 nil' 1 s. 26-27, rys. nr 2 s. 2.6-27, ilustrr. (RyJ:ołówstwo Gdańska wCZiesnośredniOlWiecznego) nrr 3 s" 26-27, nr 8, s. 18, 19, mRipa (rybołówstwo klasztoone), nr 9 s.. 1819. tabl. nr 10 s. 18-19 mapa ~rybołówstwo mias'ta Hel), nr 11, s. 18-19, nr 12, s. 18-19, Hustr. 1957 nr 2 s. 36-37, tab. nr 3 s. 3839, ilustr. tab. 296. SMOLAREK Przemysław: W sp,rawie rekonstrukcji 'Wczesnośredniowie>cznych lodzi ,pomorskkh. Kwart. Hist. Kult. mater. 1956 nr 1 s. 78-86, ilustr. rys. Krait. so:d. s. 195. Sum. s. 202. 297. STUDIA z dziejów gos'pod<t'stwa wiejskiego. T. 1: Wr. 1957. Rec.: Rusiński Władysław, Ergon v. 1: 1958 s. 270-275. 298. TYMIENIECKI Kazimie1rz: Naroczmicy w go:>podarstwie feudalnym, Studium z dziejów gospodarczo-slptołecznych wczesnego Śiredniow1~lcza. Poz. 1955. Rec.: Hejnosz Wojciech, Rocz-i Dziejów spol.-gasp. T. 19: 1957 s. 406-414. �560 lo 561 299. VIELROSE Egan: Zmia.ny w odżywianiu się rybaków gdańskich w wieku XII i XIII. Ku:art. Hist. Kult. mater. 1956 nr 2 s. 262-266, tab. Krat. sod. s. 393, Sum. s. 402. 300. WOLSKI Krzysztof: Bartnictwo i pasiecznictwo dorzecza San'..! w XV i XVI wieku. Annales Univ€frsitatis Maria€' Curie Skłodowska v. 7: 1932 sectio B. Rec.: Zabko-Potc'pcwk:z Antoni, Rocz-i Dziejów spo!.-gosp. T. 19: 1957 s. 414.-417. 301. WOLSKI Krzysztc,f: Z dziejów bartnictwa we wsiach na p-rawie wołoskim w starostwach przemyskim i sanockim. Kwart. Hi,st. Kult. mater. 1958 nr 3 s. 359-364. Sum. s. 516. 302. WYSŁOUCH SEweryn: Studia nad koncentracją w rolnictwie śląskim w lata'ch 1850-1914. Struktura agrarna i jej zmiany. Wrocław 1956 Oss. s. 265. 302. ŻYCHOWSKI Marian: Stan gos'poda,rstwa wiejskiego w Królestwie Polskim w świetle statystY'kz lat 1842-48. Rocz-i Dziejów spol.-gosp. T. 19: 1957 s. 133-159, tab. Res. 3. Pożywienie 3M. BERNAT Włodzimierz: O początkaiCh ",pieczenia ,chleba" na ziemia,ch pols,kkh. Prz. piek. 1956 nr 4 s. 19-20, rys. 305. JOSTOWA Wa'nda: Trady-cyjne -pożywienie ludności Podhala. Lud T. 41 'cz. l: 1954. Rec.: Kcwalska-L€lWkka A'nna, Ku;art. Hist. Kult. mater, 1956 nr 1 s. 152-155. 306. SWIDERSKI Antoni: Uwagi do 'P'racy Kazimierza SokołOlWskiego opt. "Spoż.ycie wsi w Polscie Ludowej". Wid ws:pólcz. 1958 nr 6 s. 121-128, tab. 4. Przemysł ludowy, J'zemioslo wiejskie (obróbka surowców) i małomiasteczkowe 307. ALEKSIEWICZ Marian: Starożytny ośrodek ,przemysłowy (na terenie woj. rzeszowskieg:) i krakowski-ego) Now. Ty]. 1955 nr 48 s. 1. 308. BRODA Józef: Tartaki chłcpskie na Ży.wie,oczyżnie w XVII i XVIIT wieku. Lu.d T. 41: 1954 cz. 1. Re'c.: Kwaśny Zbig,niew. Sobótka R. 10: 1955 nr 4 s. 728-730. 309. CNOTLIWY Eu,ge'niusz: Rz.emiosło r-cgowni,c:ze we wczeslnośr€dniowiecznych ośrodkach miejskich na Pomorzu Zachodnim. Szcz.edn 1958 z. 7/8 s. 113-122, rys. . 310. DOBROWOLSKA Danuta: Górnky salinarni w Wieliczce i ich kultura w latach 1880-1939. Etnogr. pol. T. 1: 1958 s. 288-314. Sod. Sum. ~11 DUMONT Louis: La Tarasąue. Essai de description d'un fait local d'un point de vue ethnographLpue. 4 ed. Paris (po 1951). Rec.: Gajzlerowa Wa'nda, Lud T. 43: 1956 s. 274-279. 312. GARCZYŃSKI Władysław: Wc:zesnośredniowieczne rzemiosło Słowian pomo.rSlkich na podstawie -wY'ko.palisk. Szczecin 1958 z. 7/3 s. 93-112, ilustr. rys. 313. KLIMASZEWSKA Jadwiga, FRYŚ Ewa: Materiały do rzemiosła łudowego w województwie kieleckim. Etnogr. poj. T. 1: 1958 s. 269275, ilustr. rys. Sod. Sum 314. KOWECKA Elżbieta: Zagadni,€nie u.prawy roślin farbiarskich w Połs-ce w pierwszej połowie XIX wieku. Kwart. Hist. Kult. mater. 1957 nr 1 s. 50-66 ilustr. Krat. sad. s. 197-198. Sum. s. 201202 315. LISOWNA Barbara: Z dziejów !przemysłu włókienniczego na ziemia,ch p'chkj.ch. Wielka manufaktura sukiennicza w Kaliszu w latach 1815-1830. Przem. u;lókien. 1956 nr 9 s. 429-4.32. 316. ŁUCZAK Cz.esła-w: Młynarsltwo wiejskie na Kujawa,ch ,ad XV w. do chwili obemoj. Lud T. 41: 1954 cz. 1. ·Rec.: LibLszowska Zofia, Ro-cz-i Dziejów spol.-gosp. T. 17: 1955 s. 258-260. Rec.: Sobisiak Walerian, Studia do Dziejów Wielkopol. Pomorza T. 2: 1956 z. 1 s. 315-317. 317. MĄCZAK Antoni, SAMSONOWICZ Henryk. ZIENTARA Benedykt, Z dziejów rzemiosła w Polsce. Warszaw"), 1954. Rec.: Deresiewicz Janusz, Roc<'-i Dziejów spol.-gosp. T.. 17: 1955 s. 263-267. 318. MISIŃSKA Maria: Z badań nad flisem i lodziarstwem północnows-cho:1niej Opulszczyzny. Etnogr. poJ. T. 1: 1958 s. 196-199., mapa, s. 363. 319. MISIŃSKA Maria: Z badań nad tkactwem we wsi Rzeczycy w pow. rawsko-mazcwieckim. Etnogr. pol. T. 1: 1958 s. 361-362. 320. NIZIŃSKA Irena: Z badań nad rzemi,C'słem w Siołkowricach Starych. Etnogr. pol. T. 1: 1958 s. 162-187, llustr. 321. PAZDUR Jan: Wokół ołowianej Barburki. (Górnictwo w okolicach Kielc i Chf;cin). SI. Tyg. 1956 nr 48 s. 3, ilu str. 322. SAMSONOWICZ Henryk: Rz.emiosło wiejskie w Polsce XV-XVI w. Warszawa 1954. Rec.: Mielczarski Stanisław, Kwart. hist. 1957 nr 6 s. 129-132. 323. TYMIENIECKI Kazimierz: Organizacja rzemiosła wczesnośredniowie'cznego a geneza miast polskich. Studia Wczesnośredniowieczne T. 1: 1955: Rec.: Gieysztor Aleksander, Rocz-i Dziejów spol.-gosp. T. 19: 1957 S. 436-438. 36 Lud, t. XLVI I II.! l, I' ,i , �563 562 324. WIATROLIK El,E.'onora: Wczesnośredniowieczne bursztyniarstwo na Pomorzu. Z Otchl. Wieków 1957 z. 6 s. 326-331, ilustr. rys. 325. WROBLEWSKI Tade'usz: Jeszcze o krosnach i tkactwie. Kwart. H,st. Ku/t. mater. 1958 nr 1/2 s. 61-82, ilu str. rys. Sum. s. 135-136. 326. WYBULT Franciszek: O dawnym przemyśle na Mazowszu płockim. Not. plockie 1957 nr 6 s. 18-22, tab. 327. RAUHUT Lechosław: Sprawozdanie z badań wczesnośredniowiecznego ośr·odka metalu.rgiczno-kowalskiego we wsi Kami.onka Nadbu:i;na, pow. Ostrów Mazowiecka. Wiad. archeo!. 1956 z. 4 s. 342-352, i,lust.r. mapy. Krat sad. Sum. 328. STROIŃSKI Stanisla,w: Przemysł lu,dowy i artystyczny w ubiegłym dziesięcioleciu. Przem. lud. 1955 nr 1 s. 3-10 ilu str. 5. Odzież 329. DEPTUSZEWSKl Stefan, BAZIELICHOWNA Barbara: Strój Górzan. Turysta 1957 nr 2 s. 11 ilustr. 330. DOBROWOLSKA Agnies,zka: Odpowiedź na recelnzję JózE'fa Gajka. (Ilrol1iQgrafia ludowej od'zieży zalchodnio-słowiańskiej). Pam. slow. T. 5: 1955 s. 224-225. 331. DOBROWOLSKA Agnieszka: Strój pyrzyoki. Atlas Polskich Strojów Ludowych Wr. 19,5·5. R€lc.: Frankowska Maria. Studia Mat. Dziejów Wielkopol. T. 3: 1957 z. 2 Is. 280-286 i polemika T. 4: 1958 z. 2 s. 439. 332. FLIZAK Sebastian: Strój z,agórza,n: Atlas Polskich Strojów Ludowych pod red. J. Gajka. Plansz>e barwne: Jerzy Ka.rola!k. Układ graf .. Adam Glapa. Wrocław 195,6. Wyd. Pol. Tow. Ludoznawcze. Cz. 5. MałolPolska. Z. 6" s. 67 + 2 mapy. 333. GLAPA Adam: Strój Lubuski. Atlas Pol. Strojów Ludowych Wyd. Pol. Tow. Lud. Wrocław 1956. Plansze barwne: J. Karolak. Cz. 2. Wielkopolsika i Kujawy,z. 4. s. 86 + 1 m1llpa. 334. KAZNOWSKA-JARECKA Barbara: Strój biłgorajs:ki. Atlas Pol. Stl'ojów Ludowy·ch. Wyd. Po,l. Tow. Ludoznawczego. Wrocław 1958. Plansze ba.rwne: Zbigniew Klimczy:k. Układ gr,aL A. Glapa. Cz. 5 Mało»olska z. 8. s. 65 + 2 mapy. 335. HA WRYŁKIEWICZ Jan: Dawne polskie stroje kobiece. Praca świetl. nr 1 s. 55-59, ryc. 336. KAMOCIG Janusz: Nieznany element stroju ludowego (w rejonie Gór Swiętokrzyskich). Ziemia 1957 nr 1 s. 31, Hustr. 337. KAMOCIG Janusz: S:trój sandcmi-erski. Atlas Pol. Strojów Ludowych. Plansz,e barwne: Jerzy Ka:rolak. Układ graf.: Adam Glapa. Wrcdaw 1957 Pol. Tow. LCldoznawcze. Cz. 5. Małopolska, z. 7. s. 64 + 2 mapy. 33!l. KAROLAK JE:rzy: Stroje i zwyczaje ludowe. \Vyd. L WaTsozawa 1956, Nasza Księga.rnia s. 16. 339. KARPIŃSKA Irena: Polskie ubiory ludowe na scenie. Londyn 1953. Rec.: Glapa Adam, Lud T. 42: 1955 cz. 2 s. 779-782. 340. KOTULA Franciszek: PoszukiwanLe metryk dla stroju ludowego. Rzeszów 1954. Rec.: Turnau Irena, Kwart. His/. Kult. mater. 1955 nr 4 s. 795-797. 341. KRAJEWSKA Janina: St.rój opoczyński. Atlas Polskich Strojów Ludowy·ch. Plansze barwne: Jerzy Karolak. Wrodaw 1956 Polskie 'I'oW. Ludoznawcze. Cz. 4. Mazowsze ,i S ie'l'adzkie', z. 4, s. 92 + 2 mapy. 342. MALICKI Longin: Strój górali śląskich. Atlas Pols:kich Strojów Ludowych. Pla,nsze barwne: Jerzy Karolaki Henryk Jaskzembski. Wrocław 195,6 PTL. Cz. 3. Sląsk, z. 3 102 + 1 mapa. 34:3. MAGNUSIEWICZ Ja'n: Polskie stroje ludowe. Bm. r. Rec.: Rss Po!. Szt. Lud. 1956 nr 2 S, 132-134. REIC.:Okońska Alicja, Przem. lud. 1956 nr 1, s. 79-80. :344. ORYNŻYNA Jan-ilna: Żywotiki, purpu,rki, błękicie... Zagadnienia stroju ludowego. !lustr. Agnie,zka HornIck;;. PrZfm.Jud. 1956 nr 4 s. 2 -15 345. SWIEŻY Janusz: Strój pedlaski. Atlas Pol. Strojów Lud. Wrocław 1958. Plansze baorwne: J. Karolak. Cz. 4, z. 5, s. 49 + 2 malPY. 345a. ŚWIEŻY Janusz: Stroje ludowe i pseudoludowe (w res.połach amatorskich Luce13ZJczy;zJny).Kult. i Życie 1956 nr 13 s. 2-3 ilus,tr. 346. BOGATYŃSKI Wła,dysław: Elementy małopolskich strojów ludowyah mieszczaJn i chłopów w świetle materiJałów źród łow Yich. Pol. Szt. lud. 1957 nr 3 s. 159-166, ilu str. Sum. dod. s. 2. .347. BRONICZ Stanisław: Siołkowicki Strój ludowy. Etnogr. pol. T. 1: 1958 s. 221-225, ilust:r. 348. ROSEN-PRZEWORSKA Janina: (Omówienie wydawniotwa "Atlas Polskich Strojów Ludowych" z. 1-10). Lud T. 43: 1956 s. 337-344. 349. TURNAU Irena: Źródła pisane do historii polski€ij odzieży XVI, XVII, XVIII i XIX wiek.u znajdujące ;się w rękopisach ossoliński 'h. Ze Skarbca Kult. 1957 'z. 1 s. 22-38 350. TYROWICZ LudwiJe Podstawowe wi'adomośd 7. d:z.iejów ubioru. Cz. 1. Łódź 1957. Rec.: M. B. Ł. Z Otch. Wieków 1958 z. 4 s. 273. 351. ZIEMACKI WI: Materiały do historii odzieży z lat 1818-1863 Wrocław 1956 OSg. s. 181. Archiwum etnograficzne Nr 10 (maszynopis powielany). 6. Bud0'JJnictwo, 5ipr.zę1y 352. BAZIELICHOWNA Barbara: Uprawa roli i narzędzia rolnicze u Serbów i Chorwatów. Pam. slow. T. 7: 1957 s. 81-98, ilustr. 353. BIENIARZO\'v'NA Janina: Elementy Judowe w urządzeniu izby �565 564 uboższego mieszczaństwa krak().wski~go w XVII wieku. Pol. Szt. lud. 1956 nr 2 s. 106-114., ilu"tr. 354. BŁACHNIO .JÓzef: Ozdoby nad szczytowe na ziemi chełmińskkj i michałowskiej. Grudziądz 1954. Rec.: Wróblewski Tadeusz. Studia Mat. Dziejów Wiel.kopoL T. ·1: 1958 z. 1 s. 446-449. 355. BUCZEK Karol: Kto to byli żyrdnicy (żerdniey)? Kwart. Hist. Ku!t. mater. 1957 nr 3/4 s. 454.-462. Res. s. 706-707. 356. BURSZTA Józef: Budownictwo wiejskie w klu-czu runowskim pod Naklem w I polo'wie XVII wieku. Kwartalnik Historii. Kultury Materialnej 195~ nr 1/2. 'Re'c.: Sobis,iak Walerian, Studia do Dziejów WieIkopal. PomoTZ2 T. l: 1955 z. 2 s. 292-295. 357. BURSZTA Józef: Dawne budownictwo "na sochy" w Wielkopols,ce i jego zanik. Kwart. Hist. Kult. mater. nr 3/4 s. 519-550, rys. Sum. s. 712. 358. CHEŁMSKO ::;ląskie. CZERNER Olgierd: Drewniane domy podcieniowe ,,12 Apostołów" w Chełms.ku Śląskim. Zesz. nauk. PWr. nr 20, Archit. 1957 nr 3 s. 49-62, ilustr. rys. map-a. Zsf. 359. CHRZANOWSKI Tadeusz: Ginące chalu-py i wiatraki. StoHcll. 1956 nr 27 s. 13-14, ilu.str. 360. DUBIEL Ludwik: Wnętrze domów chłopskich na Śląsku w latach 1660-1950. Ku:art. ol'ol. 1956 nr 2 s. 6e-87, ilustr. rys. 361. DUBIEL Ludwik: Wnętrze domu chłopskiego w Beskidzie Sląskim w latach 1860-1950. Pr. Met. etnogr. T. 10: 1957 z. 2 s. 7-72, ilustr TYS. 362. DUBIEL Ludwik: Wnętrz,e domu chłopskiego w Siołkowica'ch St.arych. Etnogr. poL T. 1: 1958 s. 214-220, ilustr. 363. DZIEKOŃSKI Tadeusz: O częściach pracujących p~ugów i soch na ziemiach -polski-ch w XIX w. Kwart. Hist. Kult. mater. 1954 nr ~. Rec.: Gajzle>rowa Wanda. Rocz-i Dziejów spal. gosp. T. 17: 1955 s. 227-229. 364. FRYCZOWAMaria: Z pracy nad budownictwem ludowym na Kujawa.ch. Etnogr. poL T. l: 1958 s. 348-350. 365. GŁADYSZOWA Ma,ri'a: Zarys bud<Jwn;·ctwa ludowego w Siołkowicach Starych w XIX i XX wieku. Etnogl'. poL T. l: 1958 s 200213, ilustr. 366. GORZYŃSKI Stefan: Dwór i sprzęt gospodarczy używany w gospodarce folwa.~cznej w Polsce w XV i XVI wieku. Maszyny rolno 1957 nr 3 s. 21-26, ilustr. 367. KIERSNOWSKI Ryszard: BU:lownictwo zachodnio-pomorskie wieku XII w świetle źródeł. Wiadomości Archeo!. T. 19: 1953 z. 2-4. 368. 369. 370. 371. 372. 373. 374. 375. 376. 377. 378. 379-. 380. • I 381. 382. Re·c.: Kowalenko Wla,dysław. Rocz-i Dziejów spol.-gosp. T. 16: 1954 s. 498-501 KOTULA Francis,zek: Pochod7..enie domów przysłupowych w Rzeszowskiem. Kwart. Hist. Kult. mater. 1957 nr 3/4 s. 551-562. ilu str. rys. mapa Sum. s. 712--713. KOWALSKI Stanisław: Na drewnianym szlak:..!. (Zahytki architektury ludowej na Ziemi Lubuskiej). Nadodrze 1958 wyd. spec. listopad/grudzień S. 5, ilustr. KRAJEWSKI Klemens: Chaty "dymn::" na Kaszubach. Kaszeoe 1957 nr 4 S. 4, ilustr. KWAŚNIEWICZ Władyslaw: Badania nad rozwojem narzędzi rol.niczych w,e wsi małopolskiej i i,ch rolą w ,przeobraieniach gospoda.rczych, S1poł~c~,nych i ,kulturalnych w XIX i XX w. Etnogr. pol. T. 1: 1958 s. 278-287. LALIK Tadeusz: Zagroda na Mazowszu w XV wieku. Kwart. Hist. Kult. mater 1957 nr 3/4 s. 487-·502 ryc. Sum. s. 709-710. OCHMAŃSKI Wladysław: Najleps'zy oiPis pługa w dawnej polskiej literaturze rolniczej. Z "Uwa'g tygodniowych warszawskich" z 1767 r. Ku:art.Hist. Kult. mater. 1956 nr 1 S. 97-11 ilustr. TYS. Krat. sod. s. 196-197. Sum. s. 203-204. PYZIK Zygm:.;.nt: Starożytna łódź odbyta na dnie Wisły. Sł. Tyg. 1956 nr, 16 s. 3, ilusotr. RENDECKA-SZENIC Wiesława: WYPosCJżenie XVII-wie·cznego domu mies.zkalnego w Kaliszu \v świetle badań archeologicznych. Ku:art. Hist. Kult. mater. 1958 nr 1/2 s. 37-44, ·ilustr. mapa. SERAFIN Stanislaw: Architektura i krajobra,z wsi. Wars,zawa 1958 Arkady S. 151, ilu str. SPRZĘT domowy i gospodarski góralagoorczańskL€,go z 2 poł. XVII w. Z Księgi gromadzkiej wsi Olszówka pow. Limanowa oprac. Se-bastian Flizak. Pol. Sz/. lud. 1956 nr 4/5 S. 283-284. STELMACHOWSKA Bożena: Budownictwo słowiańskie. Kaszebe 1958 nr 17 ·S. 5, i,lustr. STELMACHOWSKA Bo·ż€Jna: R,adło ziemniaczane na Pomorzu. Kwart. Hist. Kult. mater. 1956 nr 1 s. 112--122, ilu str. Krat. soci. ,s. 197. Sum. s. 204. ŚlVIIAŁOWSKI Rud!C'lf: Szalas w Tatr3'ch Polskkh. Fragm. pracy "Budownictwo pasterskie w Tatrach Polskich". Ziemia 1857 nr 11 s. 2-3, ilustr rys. TŁOCZEK Ignacy: Chałupy polskie. Warszawa 1958. Arkady s. 51, tab!. 63. TŁOC ZSK Ignacy Felicjan: Wieś i jej architektura. Orka 1958 nr 4s. 3-4, ilustr. �567 566 383 384. 385. 386. 387. 388. WĘGRZYNOWICZ Teresa, BENDER Witold: Łódź drążona w pniu dębowym w miejscowości Granne nad Bugi£m, pow. Siemiatycze. Wiad. archeo!. 1956 z. 4 s. 368-369, ilustr. WROBLEWSKI Tad{)usz: Budownictwo ludowe w pracach O. Kol·· berga. Lud T. 42: 1955 cz. 1 s. 115-142. WROBLEWSKI Tadeusz: Chłopskie budownic,two ,noclJcienJowEl w Wielko'polsce w XIX i XX w. Zesz. nauk. UP nr 15 Archeol. Etnogr. 1958 z. 1 s. 99-222 ilu.str. rys. mapy Zsf. WROBLEWSKI T.a>deusz: Starożytne krosna egipskie. Z Otchl Wieków 1957 z. 4 s. 196-204, ilu str. rys. ZAWADZKI Tadeu·sz: Pług koleśny w rolnictwie antycznym. Kwa7·i. Hist. Kult. mater. 1954 nr 4. ·Rec.: Tymie-ni~cki Kaz.imierz, Racz-i hist. R. 24: 1958 s. 339-343. ZNAMIEROWSKA-PRUFFEROWA Maria: Rybackie narzędzia kolne ,w Polsce i w krajach sąsledni~h. Łódź 1957 PWN s. 325. tabl. 58, m1ljp. 12, ilustr. Z. R.: Siekier-ka brązewa ze wsi Szozytno, pow. Sochaezew. Wiad. archeal. 1957 z. 4 s. 390, ilustr. 7. Tram.port i komunikaoja 389.. BAZIELICHOWNA Barbara: Transport d 'komunkacja w wica,ch Starych. Etnogr. pol. T. 11: 1958 s. 188-195, Bustr. B. 1. Prace Slołko- K u lt u r a społ e czn a ogólne z .zakresu ,kultury spoŁe1cznej 390. BRUCKNER Ale,ksander: DZlieje kuLtury ,polskiej. T. 1. Od cz.asów ;przedhistOlrycz.ny·ch do r. 1506 Wyd. 3. W,ars.zawa 1958 KiW s. 735. T.2 Polska u SZiCZytupotęgi s. 727. T. 3 Czasy .nOWISzedo roku 1795 s. 508. 391. DUTKOWSKI Tadeusz: Dobrze wykorzystana pomoc są.siedzka. Spolem 1956 nr 3 s. 12-13, llustr. 392. GAŁĘSKI Bogusław: Badania nad strukturą społeczną wsi. KilU. i Spal. 1958 nr 1 s. 299-.303. 393. GĘBIK Władysław: Rok 1955 na Warmii i Mazurach. (Wyda:rzenia kulturalne). Tyg. demakr. 1956 nr 6 s. 6. 394. HEITH Zdzisław: Szarlatan (W sprawie praktyk znachorskich). Kaszi!bi! 1958 nr 19 s. 1, 3 ilustr. 395. HOROSZKIEWICZ Wacław, RACŁAWICKI Stanislaw: Ostatni wyrok w procesie o karczmę. (Z dziejów pierwsze.i wsi spółdzielczej w Polsce). Odra 1958 nr 49/50 s. 4, 6· 396. LAB iVIiroslav. Kultura .i oświata dla ludu. (Czechosłowacja). Orka 1958 nr 49 s. 4, ~lustr. 397. OBRAZ wsi p'rzedwojennej w pamiętnika'ch nauczycieli. Fragm. książki "Pamiętniki Nauczycieli WetEranów". Opra{). Mikolaj KCiZakiewicz. Wieś v.;sr;ólcz. 1958 nr 7/8 s. 175-183. 398. PETRUS Juliusz: Wielkie przemiany (w dziedzinie o~wiaty, kultury i zdrowia województwa rzes.zowskiego). Życie kult. Ziemi rzesz. 1956 nr 1 s. 1, 4, ilu str. 399. ROGOWSKI Jan: P{)ltrzeby kulturalne wsi śląskiej. Kierunki 19;i8 nr 38 s. 12. 400. SZWENGRUB Lili Maria: Głosuję za podjęciem dyskusji (w związku 'z badaniami slpolecz.nymi na wsi). Prz. kult. 1956 nr 2.3 s. 11. 401. Z. P.: Ba,da'nia nad kulturą materialną wsi ,pols;kiej. Kwart. Hist. Kult. mater. 1956 ,nr 4 .s. 737-741. 2. Grupy spoŁe:czne z,awordowe, religijne, .i klasowe poJityczn'2 402. BABINICZ Waldemar: Dobire wieści. List z Iparafin. (Z ,problemów mł,oozLelży). Życie lite71' 1958 nr 27 s. 1, 12. 403. BIERNACKA Maria: Działalność Koła Młodzieży Wiejskiej i innych oll"ga'niza<ejiwe wsi Potatkówka. Wieś v.;spólcz. 1958 nr 10 s. 103-125. 404. CZARNOWSKI Stefan: Kultura reHgij.n.a ludu wiejskiego. Oprac. A. B. Wiedza i Życie 1958 nr 6 s. 374.-375. 405. DEJWOREK Boleslaw: Wspomnienia kierownika Kieleckiego Okręgu Zwią,ziku MłodZiieźy Wie.jskiej. (Wieś kieleckla w okcr:'esie międzywojennym i w lata,ch okulpacji). Ziemia kiel. 1957 nr 8 s. 2, 14. 406. GAŁĘSKI Bogus,ław: Uwagi o ~po1ecznymzróżnicow.aIl11u warstwy chłopskiej. Wieś v.;sr;ólcz. 1958 nr 1 s. 32-48, tab. 407. HEBDA Antoni, Nowakowski Leszek: Pomoc sąsiedzka na wsi. Warszawa 1956 Wyd. Prawnicze s. 50. 408. KARNOWSKI Jan: Mojla droga kaszubska. Gl-eba dla mnie ,przeznaczona. Pl'zy.gotował do druku Feliks Marszałkowski. Kaszebi! 1957 nr 4. s. 5, ilu str. 409. MOLENDA Jan: Na wsi ,polskiej przed 40 laty. (Ru~h Ludowy). Prz. kult. 1958 nr 49 s. 1, 6. 410. ODYNIEC Wacła.w: Gburzy i golce na Żuławach w roku 1673. Rocz. gdański T. 14: 1955 s. 189-306, tab. ±!1. PROSTE formy współ:dz.iałania na wsi. Praca zbiorowa. Wars'zawa 1956 LSW s. 163. 412. STRYCZEK Jan: Chłopskim .piórelffi. Fragm. (O organizacyjnej działalności młodzieży przed wojną i po wojnie). Zarzev.;ie 1958 nr 8 s. 4, Hustr. �568 569 413. TEMKIN Gabriel: O spójni gospodarczej między miastem a wsią. Warszawa 1956 WP s. 141. 414. TRA WIŃSKA-KWASNIEWSKA Maria: Sytuacja społeczna kobiety wiejskiej w ziemi ,krakowskiej w latach 1880-1914. Pr. Mat. etnogr. T. 10: 1957 z. 2 s. 129-205. 415. VILLES et campagnes: civilisation urbaine et civilisatio'n rurale en Fr<l!nce. Rec.: A. S.: Dyskusja o grupach społecznych na wsi. Wieś wspó!cz. 1958 nr 1 s. 113-119. 416. ZRZESZENIE Kaszub&kie'. A. G.: Do trzech razy sztuka. Kościerzyna. Kas:ebid 1958 nr 19 s. 6. ARENDT Aleksander: Uwagi i wnioski o pracy Zrzeszenia Kaszubskiego. Kaszifbe 1958 nr 15 s. 1, 5, ilustr. Bądikowski LECh: Kasz'Jbichcą mieć głos. Tyg. Zach. 1957 m 13 s. 1, 3:, P()lem. WIT-ŚWIĘCICKI B.: Warto krzyżować pióra o sprawy kaszubskie. Ziemia i MOTze nr 13 s. 1, 7. BĄDKOWSKI Lech: W poszukiwaniu nowych dróg. (Walny Zjazd DelEgatów Zrzeszenia Kaszubskiego). Pomorze 1958 nr 12 s. 10, BOLDUAM Tadeusz: Niech młodzi przejmą inicjatywę. Fragm. p'rzem. Kas:ebi? 1958 nr H s. 4. GOLA MCldan: Kościerzyna. Na,rada przy czarnej kawie. Z życia Zrzeszenia KaszubskiegD. Kaszebe 1957 nr 5 s. 7. (I. P.): W Gdal1s~u obradował I Walny Zjazd Delegatów Zrze!szenia Kaszubskiego. Kaszebe 1958 nr 10 s. 1-2. K02LIKOWSKI Jordan: Laboratorium demokra,tycznego wychcwania. (Zrzeszenie Kas'zubskie). Tyg. Zar.h. 1958 nr 16 s. 6. [ska]: Gdynia. Z życia Zrzesz.€nia Ka,szubskiego. Kaszebe 1957 nr 4 s. 7. UCHWALA Walnego Zjazdu Delegatów Zrzeszenia Kaszubskiego. Kaszebe 1958 nr lOs. 2. ZWARDOŃ And.rzej: Chojnioce. Chodzi nie tylko o liczbę członków. (Zrzeszenie Kaszubskie). Kaszebe 1958 nr 1 s. 6. ZWARDOŃ Andrzej: Kartuzy. Z życia Zrz'e~ze'ni.a KasZJubskiego. Kaszebe 1957 nr 4 s. 7. ZWARDOŃ Andrzej. Pozwólcie młodym! (O pracy młodzieży w Zrzelszenit:. Kasz.uł::sk5m); Ka~zebe 1957 nr 5 s. 1 3. 417:. ZWARDOlSr Andrzej: Co słychać w Kodewiu? (Współpraca między Zrzeszelniem Kociewskim i Zrzeszeniem KasZiUbskim). Kaszebe 1958 nr 20 s. 4. 3. Struktura 420. 421. 422. 423. 424 425. 426. 427. 428. 429. 430. 43L 432 433. rodziny 434. 418. PIĘC (5 X 10) pytań. Wielka ankieta "Zarzewi,a" (n.a temat stosunków rodzinnych na wsi. Tekst a,nkiety). Zarzewie 1958 nr 31 s. L 4. Z'wyczaje, 419. BARANOWSKI s,kim w PDlsce obrzędydorD'cZlne, roozinme Bohdan: Sprawy obyczajowe wieku XVII i XVIII. Łódż i i,nn.e w sądownictwie 1955, wiej- 435. r 436. Rec.: Matuszewski Józef. Rocz-[ Dziejów spal. gasp. T. 17: 1955 s. 225-227. BAZIELICHOWNA Barbara, DEPTUSZEWSKI S.: "Przebieranne" z Keniakowa. Turysta 1957 nr 3 s. 8-9, ilustr. BAZIELICHOWNA Barbara, DEPTUSZEWSKI S.: (Wynieśliśmy m;)r ze wsi, I:,rzynieśli.śmy latcTości do wsi ... " (ChodzenIe z "marzanką" i "gankiem" w Rozbarku Bytomskim). Turysta 1957 nr 10 s. 4-5. ilustr. CABAJ Albi'n: JoŚcie. (Ludowy obrzęd wielkanocny we wsi Głupianka, pow. Mińsk Mazowiecki). Ziemia 1957 nr 11 s. 12. CICHOWICZ Wie5ława: W rejonie "KDzła lubuski,ego". (Zwyczaje ludowe). Nouy Suiat 1956 nr 7 s. 2, ilustr. DOBROWOLSKA Ale.ksand,ra: Niektóre zwyczaje ludOlWe w okresie Godów. Slo Tyg. 1955 nr 40/50 s. 1-2. DOBROWOL~KA Ale'ksand.ra: NiEktóre zwyczaje -rliO'Woroc.zne. !lustr. J. ŁęsJd. SI. TY1. 1955 nr 41/5,1 s. 2, 4. GŁADYSZ Mieczysław: Wesele n.a Podhalu. Polsk.a 1956 nr 2 s. 6-8 'ilus1tr. oraz IW muta'cja'ch: ang. Po.land, franc. La PolOogne, hiszp. ?Dlo'ni.a, niem. Polen, ros. Polsza. KAMOCKI Janusz: Od andrzejek do dożynek. (Tradycyjne zwyczaje ludowe w zabawach zuchowych i harcerskich). Warszawa 1958. Centr. S.kI. Harcerska, MON !? 91, ilustr. KLIMA~ZEWSKA Jadwiga: SiclkoIWi.ckie obrzędy doroczne. Etnogr. pol. T. 1: 1958 s. 226-231. KOTULA FranciszEk: SzysZlki rzeszOlWskie 'Ciasto obrzędowe. Życie kult. Ziemi rzesz. 1956 (nr 1). s. 8, ilustr. KOWALSKA-LEWICKA Anna: GóralskiJe Boże Narodzenie. Ziemia 1957 n.r 12 s. 20-21. KUCHOWICZ Zbigniew: Z az.iejów oby'czajów ;pOlIskich IW wielt'.l XVII i pierwszElj poło XVIII. Warsz,awa 1957 LSW S. 629, ilu str. Rec.: Tazbir Janusz. Prz. hist. 1958 z. 2 s. 404.-4.09. KURASIŃSKI Antoni: Łęczyckie mask.arady Z<llp,ustowe. Ziemi.a łęcz. 1958 nr 2/3 S. G, ilustr. ŁOZIŃSKI WładY5ław: Prawem i lewem. Obyczaj nu CzeTWDnej Rusi w pierwsZJej POłDc,vie XVII wLeku. T. 1: Czasy i ludzie. T. 2: Wojny prywatne. Wyd. 5 Kl'. 1957. PIĘTOW Tóna: "ROtztrębachy czyli zabijanie starego roku". Kaszebe 1958 nr 1 S. l, 4, Bustr. PIOTROWSKI Włodzimierz: Hero.dy, jasełk.a i kolędy łęczyckie. Ziemia lęcz. 1957 l1Jl' 6 S. 6. PUTEK JÓz'€l.f: Mroki ŚrednioIWie'cza. Obyczaje, przesądy fanatyzm, okrudeństwa i ucisk s.połeczny w Polsce. Kl'. 1956. Rec.: Błachut Władysław. Wieści 1957 nr 6 s. 3-4, ilustr. �571 570 -l37. EISENWEBER Herbert: Dawne zVlyczaje niemieckie związane z Bożym Narodze.niem. Tl. z niem. Demokr. Niemcy 1958 nr 12 s. 8-10, ilumr. 438. SCHRAMM Wiktor: L'Jdowe obrzędy weselne we wsiach doliny Hoczewki i Ta,rnawki ziemi sanookiej. Wroclaw 1958 PTL s. 124 mapy 3. Archiu;um Etnograficzne nr 17 (maszynopis powielany). 439. SYCHT A Belfl'!ard: G:VV'iazdka na Kaszubach. KaszEibEi 1957 nr ;) .s. 1, 4. 440. TIMOFIEJEW Grzeg'orz: Jak w warszawskie za clJus:tk: wybierano króla działów. Stolica 1957 n.r 44 s. 8, ilu str. 441. W1GLUSZ Zygmunt: Sieteski"" "draby". (Zwyczaje noworoczne wsi nes.zowskiej). Ziemia 1957 nr 1 s. 3--4, ilustr. 442. WROBLEWSKI Tadeusz: Nad dyngusowym obY'czajem radził po,znań5'ki synod biskupi. Nou;y Świat 1956 nr 13 s. 1, ilustr. 443. WROBLEWSKI TadeIJS'z: "Nasz gaik zielony pięknie ustrojony". (Wiosenne obyczaj<e ludowe Wielkopolski). Widnok7'qg 1956 nr 12 s. 3. 444. WROBLEWSKI W.: Za,pomniane obyczaj€ (Wielkopolski). PodkOlziolki z brukwi. Babska zabawa. Męż,czyźni aresztow:ani. Dziedziczka pla'cila ha1"3Jcz. Nou;y Świat 1956 n.r 7 s. 2. Aleksandra 451 452. 453. 454. 455. 456. 457. 458. 459. 5. FOI'my życia tQIW.a'Tzyskiegooraz ich fu.nk,c.je (gry i zabawy) BUGAJSKI .Mikołaj: ·Świetli,ca i żyde wsi. Praca, świetl. 1956 nr 2 s. 61-62. 446. KAŁUŻNY Czesław: ZgOdIlliiElzezdrowymro,zsądkiem. (Spra,wa świetnc wi€jskich). Klasy 1956 nr 6 s. 3. 44'i. KAŁUŻNY Cz'es'law: Na ;prostej droeLze. (Problem świetlic wiejskich). Prac świetl. 1956 nr 3 s. 19-22. {<t8. ZARZĄDZENIA. Bj·ul. MLn. PGR 1956 m 5:urządzenia pl~lcówek kulturalno-ośw~atowy,ch 'w PGR, poz. 42, Dz. Łączn . .nr 6. 460. H5. C Kultura duchowa 1. P,race ogólne H9. BABINICZ Waldemar: Szeroki świat. Warszawa 1955. Rec.: Brudnicki JClJn:Czy wzór do naśladowania. Warmia i Mazury 1956 nr 3 s. 6; Byrski Tadeusz: "Na tym nienajgorszym ze światów" Slo Tyg. nr 20 s. 1\--2. B. M. Kłosy 1956 nr 16 s. 4. -150. DROGI upowsze'chni€<nia kultuTY. Wypow.: Alfroo Krygier, Zofia Solarrowa. Ryszard Wroczyński, Teofil Wojeński. Rozm. pr~. 461. Naborowska, St. Atlas, A. Spandowski. Praca świetl. 1957 nr 1 s 8-14, ilustr. ENDER Janina: Szkice z dziejów szkoły ludowej na Śląsku. Kwart. opoI. 1958 nr 2 s. 5-38 nr 3 s. 27-55. . GORSKI Ryszard: Zaint€lres1cwania kulturą ludową w elPooe MICkiewicza. Pol. Szt. lud. 1956 nr 1 s. 31-39. JAKÓBCZYK Witold: S.~kola rolnicza w Zabikowie 1870-1876. Studia do Dziejów Wielkopol. i Pomorza T. 1: 1955 z. 1 s. 255-273 . (Mat.): " ... I zaorzą książki poety najbardziej zapadły ugór". (Uwagi o konfe['encji w Lublinie na temat struktury księgozbioru i c,zytelnictwa wiejskie.go). Kult. i Życie 1956 nr 26 s. 2. ROMBOWSKI Aleksander: An unkown relic of folk-lite.ratuTe from the middle of XV th century. C. r. Soc. SC. Wrocław v. 8: 1953 s. 73. SOBIESKI Marian: Ś,ladami Kolberga. (Prace nad folklorem ludowym). Rozm. przelpr. Beata SOl\Vińska. Stolica 1956 nr 9 s. 11, ilustx. SOLARZOWA Zofia: Od wspomnień do nowego działania. (Unirwersytety Ludowe). Świetl. 1957 nr 3 's. 1-4, ilustr. STĘSZEWSKI Jan: Problemy fol:kl,oryst)"ki w tw61"CozOŚCli i u:porws.Z€chn.ielniu. Mat. Studiów Szt. 1955 nr 3/4 's. 442-456. SUCHODOLSKI Bo.gdan: Uwagi 'o dziejach oświaty ludowej w Polsce. Wieś wspólcz. 1958 nr 10 s. 96-102. STANKIEWICZ WitoLd: Cz.asopiśmi~mnidwo ludowe w Królestwie Polskim 1905-1914. W,a'r;;'ZClJWa 1957. Rec.: Kmiecik Ze:non K.: Idee s,półodzie-J.czc>ści w programa'ch i działaniu g)rup ludowYIch w Królestwie polskim (1905-1914). Prz. spóldz. 1958 nr 3 s. 82-87. - Wieś wspólcz.nr 7/8 s. 236-240; Wojd'echowski Kazimierz. Ośw. doroslych nr 4 s. 256. WANTUŁA Jan: Najdawniejszy 'chłQip'ski exlibris polski. Perspek- tyu;y 1956 nr 35 s. 2. 462. WASILEWSKI ZbigIlJiew: Uwaga: TUL (Towarzystwo Uniwell'sytetów Ludowy'on). Potit. 1957 nr 24 s. 3. ,kultury ludol\Vej. Wy:pO'W.: Tadeusz Sew&yn, 463. W ZWIERCIADLE Józef Gajek, Kazimiera Zawistowicz-Adamska, Bolesław Kuźmicz. Rozm. prz€lpr. Ludl\Vik Chomiński. Orka 1958 nr 3 s. 1, 6-7. 2. Wierzenia, demonologia, 'religia 464. ANTONIUK Jakub: Z dziejów zabobonu na Podlasiu. Śu;iat i Ludzie 1956 nr 2 s. 3, Llustr. nr 4 S. 3, ilu str. Now'l) 465. ANTONOWICZ Kalina: Przesądy i zabobony n:'l. Kujawach. Tor 1956 nr 39 s. 2. 466. BCGDANOWSKI Janus,z: Poczet znamieni,tszych !lustr. autor. Ziemia 1958 nr 6 s. 2, 4-5. diabłów polskich �572 573 467. FUNK and Wagnalls standard dictionary of folklore, mythology and legend, Maria Leach, editor. v. 1-2. New York 1949-1951. Re'c.: Szczepańs,ki Ryszard. Lud T. 43: 1956 s. 288-296. 468. KOSSAK Zofia: Rok polski. Ohyczaje i wiara. Warszawa 1958. Rec.: Susuł Jacek: W'er'Ew rozrzewnieniu. Tyg. powsz. 1958 nr 49 s. 1. 469. KOWALSKA-LEWICKA Anna: O demonach, strachach i innych stwcra'ch. Ziemia 1957 nr 6 s. 21-22 nr 7 s. 13, 18-19. 470. ROMPSKI Jan: Przesądy J wierzenia Pana Cwrlińsczego. Kasziibe 1957 wyd. sj:ec. nr 2 s. 5. 471. WOLSKI Krzysztof: Demon Chowaniec. (Wierz£lnia ludu Ziemi Przemyskiej). Ziemia 1958 nr 7 s. 5--6, ilu str. 472. WOźNIAK Maria: Pomorska mitologia. :Życie i Ku/t. 1956 Inr 8 s. 1, ilu str. 3. M a g i a i w róż by 473. BOROWIEC Józef: proc·es 'o cz,a'ry i próby jego zrdc<rmowania w PolsDe w wieka,ch XVI-XVIII. Spmw Wrocł. TN T. 9: 1954 s 86-89. 474. KARWOT Edward: Katalog magii Rudolfa. Źródbo etnograficzne XIII wieku. Wr. 1955. Rec.: Gansiniec Ryszard: Polemika KarwQt. E.: Odpowiedź na recenzję· Lud T. 43: 1956 s. 314-323, 472-487. Rec.: Matusiak Leokadia. Sobótka 1956 nr 3 s. 472-4775. 475. KARWOT Edwa;rd: Zagadnienil€ wierzeri i magii w :9racach Polskie,go To.warzys,t,wa Ludo,znawczego na tle osiągnięć etnografii polskiej w ostatnim dziesięcioleciu. Lud T. 43: 1956 s. 71-92. 476. NOWICKI Andrzej: Podróż w świat średniowiecznych cudów. Wyd. 2. Warszawa 1956 WP s. 211, ilu str. 477. R.: Zielol1JGgórski,e czarownic~. (Protokó1y w zielo.nogórskiego sądu inkwi.zy'cyjnego z lat 1663-1665). Kiosy 1956 nr 19 s. 2-3. 478. ST ASIEWICZOWNA Irema: Czary i czal'ownke. Wiedza i :Życie 195& nr 5 s. 329-332, :ilus.tr. rys. 4. W ie d z a Iu d u 479. DWORAKOWSKI Stanisław: Wiedza i zabobon w dawnym pszczelarstwie ludowym na Podlasiu Nadnarwiańskim. PszczeL 1957 nr 2 s. 55-56. 480. MUSZYŃSKI Jan: Roślvnne lekJ ludowe. Wyd. 3. Warszawa LSW s. 117, ilu str. 5. Literatura ludowa: powiedzenia, .przysłowia, gadki i facelcje, ballady, baśnie, bajki, mitologia, p,odania i legendy, widowiska, folklor robotniczy i miejski, folklor wojenny, pamiętniki chłopskie 481. A. B.: Początki etnografii .pol<;kiej. (Książka R. W. Berwińskiego "Studia o literaturze luclcwej ze stanowiska historycznego i naukowej krytyki"). Wiedza i Życie 1957 nr 12 s. 371. 482. ANDRUSZKIEWICZ MIchał: Baśnie kaukaskie. Wybór i tłum. (z ms.) Wyd. 1. Warszawa 1957 NK s. 116. 483. BAJKI WarmE i M.azur. Red. Halina Koneczna i Wanda Pomian()iWska. Przedmowę napis.ał Julia;n Krzyżanowski. Wyd. 1. Warszawa 1956 PWN s. 194. 484. BANACZKOWSKI Piot,r: W kwestii lI'~giolfiu św;ętOikrzyskiego słów kilka. Liter. lud. 1958 nr 1 :s. 60-61. 485. BARANOWICZ Ja'n: Baśnie ŚląskiJe. Wyd. 1. Warszawa 1957 LSW s.334. 486. BIAŁYSTOK. ANTONIUK Jalkub: Legendy białostockie. (Pałac Branickich). Swiat i Ludzie 1955 nr 49 s. 2. 487. BIELICKI Mariail1: Opowieści Szidikura. Baśnie i legendy Tybetu. Wyd. 1. Warszawa 1957 NK s. 232, tabl. 4. 488. CEYKOWA F. S. MAJKOWEKA Damroka: Teksty Cejnowy w rękopisie Mosbacha. Rocz. gdański. T. 15/16: 1956/1957 s. 484-500. 489. CHCIWE niedźwiadki. Ludewa bajka węgierska. Oprac. Maria Górska. Wyd. 6. Warszawa 1957 NK s. 16. 490. COLIN Vladimir: Mladen syn niedźwiedzia. Tłum. z l'um. Rajmund Flofains. Ilustr. Gustaw Majewski. Wyd. 1. Warszawa 1957 (druk ukończ.) XII. 1956 NK s. 210. 490a. CYLWICKI Edwa-rd: "Przegląd kultu.ralny" czy "Starogdańska baśń?" (Zagadn;enie kulturalne ziemi koszalińskiej). Glos Tyg. 1956 nr 10 s. 3. 491. CZAPLEWSKI Paweł: Święty Wojciech i książę pomorski wraz z żoną w lE.gendzie "Tempca:e i!lo". Nasza Przesziosć T. 6: 1957 s. 301-309. Summ. 492. CZERNIK Stanisław: Chłopskie pisaJI'stwo samorodne. Rec.: Żyga Aleksander. Lud T. 43: 1956 s. 325-331. 493. CZERNIK Stan.isław: Humor i satyra ludu polskiego. LSW SI. 262. Rec.: Banaczko'Wski nr 6 s. 9. Piotr. Ziemia kieL Warszawa 1954. Warszawa 1956. nr 7 s. 14, Rec.: Piechal Marian. Kron. 494. CZERNIK Stanisław: 1957 LSW s. 467. Rec.: Przyboś Julian. Klechdy Przy. kult. ludu polskiego. Wyd. 1. Warszawa 1957 nr 22 s. 5. ., ~1 �574 Nie tędy droga (PoE:zja 495. CZERNIK Stanisław: nr 21 s. 8. Polska "pika ludowa. 496. CZERNIK Stanisław: s. XCVIII, 368. Rec.: Blachut Władysław, Wybór polskiej epiki tura 1958 nr 28 s. 2; Wieści nr 14 s. 11. 497. CZUKOWSKI K.: Bajki. Tłum. z ros. Władysław 575 ludowa). Wrocław Orka 1958 1958 Oss. ludowej. Nowa Broniewski. kut- Wyd. 3. Warszawa 1957 NK s. 82. 498. DIABEŁ parobkiem. Z gwary kieleckiej. Zapis Wanda Pomianowska. Por. jęz. 1956 z. 10 s. 437-440. ., . 499. DYG ACZ Adolf: Ba'l1do.s:kaop'Ol~ka. Op.rac. Leopold Jamck!. ŚpIew w Szk. 1958 nr 2 d'oj. muz. s. 26-27. s. 155. 500. DYGASIŃSKI Adoli: Cudowne bajki. Warszawa 1957 Cz. .'i01. FENIKOWSKI Francis.zek: Okręt w herbie. Legendy gdańskie. Wyd. 3 Wa'rs,zawa 1958 NK s. 190. " ... który Ojczyźmie dom na Mazurach budo502. GĘBIK Władysław: wał ... " Tyg. zach. 1958 nr 39 1>. 3. .'i03. GĘBIK Władysł.a,w: O, ojczysta nasza mowo. '. (Setna rocznica urodzin poety). BiuL inf. Pax 1958 s. 7/8 s. 52-61 ilu str. 504. GORSKA Maria: Piędu braci Li. Chińskie bajki ludowe i ;przysłowia. Wyd. 5. WarS:lClWa1958 NK s. 54. .'i05. GRABSKI Władysław Jan: Rapsodia SwidniClk,a. Opowieść śląska z lat 1339-1404. T. 1-2. Poznań 1955. Rec.: Podho,rska-Okołów Stefania, Dwie książki Wł. Grabskiego. Twórcz. 1957 nr 7 s. 119-122. 506. GRUNWALD w ludowej gadce. Zapisa~a Anna Szyfer. Warmia i Mazury 1956 nr 7 s. 9. . . 507. HAISIG Marian: Etudes sur les h~gendes des sceaux mumclpau:'ć. C. r. Soc. Sc. Wrocław v. 6: 1951 s. 31. .'i08. HERTZ Benedykt: Antologia bajki polskiej. Pr,zedmowa i oprac.: :lVI-ariaHulewiczo;wa,. Wyd. 1. Warsza,wa 1958 PIW s. 222. 509. HERTZ Bene:dy:kt: Bajki i satyry. Warszawa 1957. Rec.: Kopaliń·ski Władysław, Ostatni bajk()ipis pOlski. Prz. kuLt. 1~57 .nr 46 s. 3; Międzyrzecki Artur, Po'żegnanie bajki? Swiat nr 47 s. 14. 510. HISTORIA o mlodz;i.eńcu i olrzechu kOikoslQwym.Bajka 1u.dow.a z Kambodż,'. Tl. !lustr. Moren. Widnokręgi 1958 nr 1 s. 53-57. 511. JANUSZEWSKA HaJnna: O flisaku i Przydróż'ce. Bajka wiślana. War- szawa 1956 NK s. 36. 512. JODEŁKA Tomasz: Polskie baśnie ludowe. Warszawa 1956 PIW s. 495. 513. KAJKA 1\fichal: Do młodzieży polskiej (w). - Jesień (w). O :nazu~skich jezio,ra'ch (w). - Tęskn'Ota za oj,czystą mową (w). KuLt t ŻyCIe 1958 nr 2 s. 14-15. - Jakie panują stosunki na Ma,zurach (w). Mój 'Ojczysty las (w). - Zdania Mazurów 'p'O plebiscycie (w). OJ'k~ nr 39 s. 1, ilustr. Rodzinny dom (w). Nadodrze 1958 wyd. spec. listopad grudzień s. 1 ilustr. - Ty mazurski kraju (w). Stolica nr 51/52 s. 27. Zsbralem snop plo,nu. Wybór utworów wydany w setną rocznicę urJ.dzi'n poety. Oprac i wstęp .Janusz Jasiński i Tadeusz Oracki. Wars.za,wa 1958. Rec.: Przyboś .Iulian, Wiersze Kajki. Prz. kult. Katarzyna, Orka nr 41 s. 4. 19.'i8nr 45 s. 8. Wolska .'i14. KAJKA M. Beg.: Wiersze pisane na desce ... Zarzewi.' 1958 nr 18 s. 5, ilu str. CZERNIK Stanisław: Kajka. Orka 1958 nr 39, ilu str. DUŻYK Józef: Dumać z Ogródka. (Przed setną .roczni<cą urodzin mazurskiego poety). Wieści 1958 nr 35 s. 5, ilu str. KOCHAŃSKI Witold: 100-lecie urodzin Michała Kajki. KuLt i Życie 1958 nr 2 s. 14-15. i1us!tr. KRASZEWSKI T,a'deusz: Rozpoczął się rok jubileus:ZJowy Michała Kajki. Tyg. zach. 1958 m 41 s. 5, ilusk MARTUSZEWSKI Edwal'd: Wiedza i niewiedza a Michale Kajce. Tryb. Liter. 1958 nr 47 s. 3. ORACKI Tade1usz: M. Kajka - nie tylko poeta lude,wy. Warmia i Mazury 1958 nr 6 s. 37. T. O.: Michał Kajka - kronika życia i działalrJiOści. Warmia i Mazury 1958 <nr 6 s. 38-39. WASILEWSKI Zbigniew: Mj.chał Kajka 1858-1940. Orka 1958 nr 16 s. 2. WROBLEWSKI Andrzej: Opowieści a Mi,challe Kajce. Warmia i Mazury 1958 nr 2 s. 21. ilu str. 515. WROBLEWSKI Andrzej: Na trqpach Kajki ... Pamięć stalTego dumacza. Życie Warsz. 1958 nr 115 s. 3, ilu str. 516. KANIA J., MAZAK Sta'nisław: W pierwszą l'Ocznkę śm1er'ci J.akuba Kani. (N€Jkr.) Pszczelo 1958 nr 10 S. 299-300, ilustr. 517. KAPEŁUSIOWNA Helena: Turecka bajka 00 derwiszach w litelTatu.rze starop'Olskiej. Liter. Lud. 1957 nr 3 S. 15-22. 518. KAPEŁUS HeJ.ena, KRZYŻANOWSKI Julian: Sto baśni ludowych. Oprac .... Wstępem, przypisami i s·łowniikiem ,opatrzył Julian Krzyżanowski. Warszawa 1957 PIW s. 414. Rec.: Gościcki A. Polonist. 19.'58S. 67-68. 519-. KARAŚ Mieczysław: Powie'ść ludu rzesz>owskiego. Słowo wstępne: Julian Przyboś. Posłowie Fr.andszek Kotula. Kraków 1956 Wyd . Ute.rackie. Rec.: Grygiel Jan: W kręgu fantazji i humoru ludu rzeszowskiego. Tyg. 1956 nr 21 s. 2. 520. KIERMASZ bajek. Walrszawa 1957 Cz s. 359. 521. KONIECZNA Halina, POMIANOWSKA Wanda: Bajki Wa,rm1i i Mazur. \Varszawa 1956. Naw. Rec.: Kapełusiówna Helena. Liter. Lud. 1957 nr 2 S. 50-51; Karaś Mieczysław. Jęz. poL. nr 3 S. 206-209; Rawka Antoni, Na marginesie jednej książki. Warmia i Mazury nr 21 s. 4; Adamczyk Stanisław. Zapomniany folklor. Orka nr 23 s. 7. �.. 576 522. KOWALSKA-LEWICKA Anna: Problem niedzickiej legendy. Ziemia 1956 nr 2 s. 19-20. 523. KRUGER Maria: Dar rzeki Fly. (Bajka z Nowej Gwine,i). !lustr. Jan Młodożeni,€>c. Praca śu;iet!. 1956 nr 2 s. 19-24. 524. KRZYŻANOWSKI Julian: Mądrej głowie dość dwie słowie. Trzy centurie przysłów polskich. Warszawa 1958. Rec.: Tyg. pou;sz. 1958 nr 35 s. 6; Przyboś Julian, Piękna ·książka. Prz. kult. nr 35 s. 5; Wzdręga Zygmwnt. Polonist. nr 4 s. 60-61. 525. KRZYŻANOWSKI Julian: O imionach i naZJwiskach w polskich przysłowiach. (Z okruchów przysłfJwioznawczych). Onomasto R. 3: 1957 s. 2 s. 447-478. Res. s. 571-572. 526. KRZYŻANOWSKI Julian: O kilku przysłowiach śląskich. Kwart. opo!. 1956 nr 2 s. 88-96. 527. KRZYŻANOWSKI Julian: Okruchy przysłowioznawcze. Por. jęz. 1956 z. 6 s. 209-216, ilusk,z. 7 s. 248-250. 528. KRZYŻANOWSKI Julian: "Osiełkowi w żłobie dano". (Z Okruchów p,rzysłowioznawczych). Pam. liter. 1957 Z. 4 s. 467-495. 529. KRZYŻANOWSKI JuLian: Wśród pr.zysłów śląskich. (Okruchy przysłcW'1or.mawcz.e). Ku:art. opal. 1956 nr 4 S. 57-71. 530. KRZYŻANOWSKA J.: Zaklęty zamek. Legenda. Kaszebii 1958 nr 19 s,. 1, ilustr. 531. KRZYŻANOWSKI Julian: Z zagadnień przysłowioznawstwa. Liter. lud. 1957 nr 4 s. 25-32. 532. KUBI~Z P., BOJAR Józef: Paweł Kubisz - ,chłopski poeta Zaolzia. W 50 rocZlnicę urodzin. Zie!. Si:tand. 1957 nr 46/47 s. 7, ilustr. 533. KUBIN J. S., .JECH Jaromir: Józef Stefan Kubin jako zbieracz polski,€'j prozy ludlowej. Tl. z czes. Janusz Siatkowski. Liter. lud. 1958 . lUr 1 s. 11-19, ilustr. 534. LEMANSKI Jan: Wybór bajek. Wybór i wstęp: Aleoksandra Frybesowa. War:;zawa 195/) PIW. Rec.: BagińS'ki Paweł: Bajki ... Poloni~t. 1956 nr 4 s. 61-62; Rec.: Książka dla Ciebie 1956 nr 11 s. 7-8, ilu str. Rec.: Odrowąż-Pieniążek Janusz, Bajki antydydaktyczne. Tu:órcz. 1056 nr 7 s. 154-156. Re::. SZ.: Bajki wtórne. Życie liter. 1956 nr 25 S. 9. 535. LIGĘZA Józef: Lud01Wa literatura górni'cza. Ka,torwice 1958 SlqSfc s. 134. 536. LIGĘZA Józef: Opowieści żon górników. (~ląskie bery i bojki). T11b. liter. 19;;7r:r 5 s. 4. 537. LIGON Stanisław: Bery i bojki ślą:>kie. Wyd. 1 Katowice 1957 Slqsk s. 305. (Pseudonim autora): (Karlik z Kocyndra). Rec.: Adamczyk Stanisław: Człowiek a pogodnym sercu. Orka 1958 nr 2 s. 8 ilu str. 577 Rec.: S.zymiczek s. 3, ilustr. Franciszek, Taaa-ki uśmiech. 538. MAJCHRZAK Józef: Fe·lklor na antenie Liter. lud. 1958 nr 1 s. 62. 1957 nr 21 Przemiany Rozgłośni Wrocławskiej P. R. 539. MAJEWSKA-GRZEGORCZYKOWA Rena'ta: Nowa księga przysłów. Na margim,sie zamierzonej edycji. Por. jęz. 1956 z. 4 s. 129-136. 540. MAKUSZYŃSKI Kornel: Awantury arabskie. Kraków 1957 WL s. 140. 541. MAKUSZYŃSKI Kom.el: Jak ·poeta został gaz:lą. \V 30 rocznicę śmierci Jana Kas.p·!'owicza. Su:iat 1956 nr 32 s. 20-21, Bu str. 542. MORCINEK Gus-taw: Jak górnik Bulandra diabła oszukał. Baśnie śląskie. Warszaw.a 1958 NK s. 266, tabl. 6. 543. NECEL Augustyn: Saga o szwedzkiej checzy. Warszalwa 1957. R,ec.: KOŹllik,cwski Jordan, Narodziny kaszubskiej sagi. Tyg. zacft. 19i57 nr 23 s. 6. Woydyłło Jerzy: Saga spod rybackiej checzy. Dookoh. Swiata nr 37 s. 17-18, ilustr. 544. NĘI:ZA-KUBINIEC Stanisław: BUl'1za w Górach (w) Nuta (w). Wiersze o Saba12. Wieści 1958 nr 39 s. 5. 545. NĘI:ZA-KUBINIEC S. THAU Maria: Vol gościnie u poety. Echa Tyg. 1956 nr 40 s. l, ilustr. Podgórski Zbigni.€w: Piewca góralSlkie'j ślebody". Orka 1958 ·nr 26 s. 7. . " 546. NĘDZA-KUBINIEC Stani3ław: Sabałowe Henryk J.aninga. Orka 1958 nr 1 s. 4. ,czasy. Fragm. 547. NĘDZA-KUBINIEC Sta'nisław: O palni starościnie na Ustoip'ioe. Orka 1958 nr 51/52 s. 8. pow. Walewskiej !lustr. i hursie 548. O CHŁOPIEoo na zune gadał. OI:cwieść ludowa z Prmsny,skiego. Podał do ,druku SZlC'zelPanSu-chet'1ski. Plię(' Rzek 1958 nr 2 s. 16. 54.9. O DWOCH braciach o jednem bidnem a drugim bogaltem. OpowiedzIał Franciszek GniazdowSIki. Hus,nr. W!oj'Ci€'ch Ładno. Iskry 1956 >nr 22 s. 3. 550. O DWOCH kumach. Ze 'starY'ch gadek kurptiJowskleh. !lustr. Woj.ciech Lad no. Iskry 1956 nr 22 s. 3. 551. O DZIADZIE z zaduszków. Ze starych gadek !k.urpiows.k1ch. !lus.tr. WojcIech Ładno. Iskry 1956 nr 22 s. 3. 552. ONDRUSZ Józef: God,ki ~ląSik,ie. Cieszyn 1956. Rec.-ch. Zaranie ślqs. 1957 z. 1/2 S. 127-130. Swirko Stanisław. Liter. lud. 1957 nr 2 s. 52-53. 553. OPOWIADANIA podhalańskie. Z8iPisał Witold Doroszewski w Bukowinie Tatrzańskiej. Liter. lud. 1957 nr 1 s. 24-'W, Bustr. 554. ORACKI Tadeusz: P'oezja ludowa Warmii i Mazur. Antologia. Wyd.!. Wars.z3Jwa 1957 Pax s. 3.35. Rec.: MartusZ€wski nr 39 s. 4. 3~ Lud, t. XLVI Edward, O książce ... Warmia i Mazllry 1957 �579 PIETKIEWICZ Kazimierz: Z aktualnych zagadnień współczesnej twÓ>!czośd ludowej. Mat. Studiów Szt. 1955 nr 3/4 s. 4.31-441. POPOWSKA Hanna: Po.smat H. Derdowskiego "O panu Cwrlińścim, co do Pucka po sece jachoł" ja'ko p,róba ~tworzeni,a kas'zubskiego języka literackieg·o. Jęz. pel. 1958 nr 1 s. 21-27. PRZYBOŚ Julian: Dlaczego pcezja ludowa czaruje poetów wyrafinowanych? (Głos n.a III Bienn.ale Poezji w Knokke le Zoute w Belgii). Prz. ku!. PRZYBOŚ 1956 nr 39 s. 1-2. Julia,n: Jabłoneczka. Antologia polski~j pieśni W. K.: Przysłowia s. 165-166. WILCZUR Jace·k: Paweł '.uie 1958 nr 19 s. 4. ludowej. Z GWARY podhalańskie'j 1956 z. 9 s. 379-380. Pieśni ludowe. Życie Warsz. nr 5 s. 4. 559. PEZYGODY guru Paramarta i inne bajki indyjskie. Tłum. i oprac. 3. J. Sz'cze,pański. Wyd. 1. Warszalwa 1957 NK s. 123. 560. ROGALA W., JACHNINA Anna: Odszedł ,kaszubski bard. PomolI"Ze 1958 mo 3 s. 1, ,j1'us,tr.; Podgór€'czny JÓizef: Zgon Wincentego Rogali, ba.rda kaszubski,e'g,o. (Nekr.) Studia Mat. Dziejów Wielkopol. T. 4: Qprac. Stalnislaw Nędza-Kubi- rrioec.Wicści 1958 nr 39 :s. 7. 562. SABALA Jan: Sabałem,a baljka. Przygotował do droku Stanisław Nędza-Kubiniec. Wieści 1958 nr 51 s. 7, Bustr. 563. SĘDZICKI F'ral1'oisze,k: Baśnie kaszubskie. Warszawa 1957 LSW. Rec.: Ad.amczy,k Stanisław, Piewca ,pomorskich ,stron. Orka 1958 nr 22 s. 4. 564. SIEROSZEWSKI tab!. 6. 565. STANDARD WacŁa,w: Bajki. Wyd. 1. Warszawa di,ot1onary of folklo,re mytology 1957 LSW s. 142, and leg'end. T. 1-2. New York 1949-1950. Rec.: Kwaśniewski Krzys·ztof. Liter. lud. 1957 nr 2 ·S. 56-57. 566. STRYCZEK Jan: ChloClps,kim piórem. Wa.rszawa 1957. Rec.: Błachut Władysław: Kariera chłopskiego pamiętnika. Zycie 11958 nr 35 s. 9; poko,ra Leon: Ladunek prawdy. Zie/. Sztand. 567. 568. 569. 570. - Kamiński Ci~s '.' . • zynsk~eg().. WIerchy _ poeta ludowy R. 24: 1955 Podjasia. Zarze- . Z . ł apIsa Władysław K-upiszewski. Por. ZMORSKI Roman: Podania i ba.śnie ludu. Wyb' Syska. Wyd. 2. War~za'wa 19.56 LSW s. 157. or i wstęp: 6. M u z y k ,a l u d o ,w a, p i e śn i ri ,t.a ńc jęz. Henryk € BAZI . ELICH Wiktor: Ze s,tudiów nad muzyką w Star m XVIII w. Studia muzyko/. T. 4: 1955 .s. 416-i26 y Sączu XVII 579. BIELA WEKI Ludwik, SADOWSKI J. ,..... Liter. lud. 195';' nr 4 s. 33-41. an. W) bor 'Plesm (z Istebnej). ~78. 1 ~80. BLACHUT Wadysła,w: s. 43--46, ilustr. Sta'ra i no.wa pieśń 1956 nr 1 'ij 581. CHYBIŃSKI Adolf: Od Tatr do Bałty·ku. Iudo h TT Wybór IPolskich me'odil' , wy'c,' ruraków 1958 PWM s. 270. " 582. CHYBINSKI A., BIELAWSKI Ludw,j,k' . '" m€lcdii podhaJari.slkh~h Adolfa Ch b'" k? 1 ękQPlsmlennym zbiorze s. 122-127. . Y 105 lego. Muzyka 1958 nr 1/2 Ii I ludowa. Prob/. Jam: Pieśni ,'"'racy lu.o·u kieleckd,elgo. Kr. 1955 ..,' J. S. Szkoła aI'1tyst. 1955 nr 2 s. 77-78 ' . 584. CZEKANOWSKA A nna.·a . B d ama. nard luuzvk . . '" l d dZieSięcIOlecIU (w latach 1945-Hl-~) L d .' ą u OiWą w ostatnim 5E5. DOLNOŚLĄ<c: . . . .:)". u. T. 43: 1956 s. 122-156. . ~KIE plesm L:;dowe. Wr. 1955. ReJO.. Nuckowsk,i Tadeusz K' . -. 586. DYGACZ Ad",u. ' : .'lWI.t. opo!. 19;);) M 3/4 s. 196-202. . ~ . Oo-pew,ledz Jozefowi pCO' . mdow-ej). Przemiany 1957 nr 2 s. 7. ""anowI. (Ba,dani,e pi-eśni €!C.: Liter. nr 7 i: ,)i !,;8:~. R CHOROSIŃSKI s. 6, ilu str. ŚWIRKO StClinisła,w: Polonistyka a folklor. Polonist. 1958 nr 2 s. 13-17. ŚWIRKO Sta:->isław: S,prawozdanie Zes!połu Redakcyjnego Nowej Księgi Przysłów Polskich. LitEr. lud. 1957 nr 2 s. 58-59. TANG-E-GARU Fragm.zbicru: Hackin Ri,a, Kohzad Ahmed Ali: "Legendy i obyczaje afgańskie". Tł. z franc. 7vlaria Skuratowicz. Prz. orient. 1957 nr 4 s. 448-449. WASYLEWSKI Stanisła~v: Legendy l baśnie śląskie. Wyd. 1. Katowice 1957. Ślqsk s. 145. Śląsk" WOWRO J " SLUPEK Stamslaw: . Przy Jcwi " . snycerzu b€skidz:kim. Wie <c' 195. P _ ~sc 0 JędrzeJU Wowrze WR0BL Q ,. t I nr 21 s. o, Ilus·tr. EW~KI Andrzsj Krzys.zt'of· O I b' . teaVralnej w Jabłonce. Praca świeti _s{U <1mu pierza i twórczości ZEGADLOWICZ E. STUDENCKI' . 1906 nr 12 s. 27-30, ilustr. , . Władysław' Dz' .. b wsinogach beskidzkich" Emila Z " ." leslęc allad o ponr 3 Rist. Liter. 1957. egadłoWlcza. Zesz. nauk WSP Opole Wyd. 2 przejrzane. Warszawa 1957 PIW. Re'c.: Czern~k S-tanis.ław. Twórcz. 1958 nr 3 s. 114-117; Przyboś Julian., Sa.mokryty1ka. Przy. kult. nr 11 s. 5; Iwaszki·ewi·cz Jarosław, 1958 z. 2 s. 456. 561. SABALA Jan: Dwók bra,tów i biyda. ludu 587. R DYGACZ Adolf'• . Ś p i:J{ '. Katowice .n', ewn. o.~olskl. 1956 ŚI k e •.. Pl.lta Fehks' Nowy b', k ąs . 1956 m' 8 s. 1, ilu~tr' z wre pie§ni a;;>,olskich. GŁosy znad S88. DYGACZ s. 64. Adolf: śP'iewnik pie~ni górniczych. K8towicc Odry 1956 Sląsk 11 �580 589. DYG ACZ Ado·lf, LIGĘZA Józef: Pieśni ludcwe Sląska Opolskicgt>. Kl'. 1954. Rec.: Szym:czek Franciszek. Sobótka R. la: 1955 nr 4 s. 738-740. 590. FEICHT Hieronim: Badania nad historią muzyki sta.roIPobkiej. Mat. Studiów Szt. 1955 nr 3/4, s. 52-54. 591. GERMAN Franciszek: PiEŚń ludewa w życiu Adama ~ickiewicza. Fragm. pracy "Mickiewicz w muzyce". PoL Szt. lud. 1955 nr 5 s. 296312. 591. HELENOWSKI Wincenty; NajwiE;!kszy .pieśniairz ku.r.pi{)wsiki. (Ks. Władyslaw S,bell"1j{owski).Orka 1958 nr 4 s. 9, Bu str . . 592. HOL UBOWICZ Wl'odzimier.z: Wczesnośredl1J~Cow'ie,czne instruffiE'nty mu.zyczne. Z badail w Op,olu. Ruch muz. 1958 nr 19 s. 33, ilustr. 593. HORALEK Ka'rel: Ze studiów .nad ślą:;kimi .pi,eśniami ludo,wymi Tl. z czes. Karol Heintsch. Pam. liter. 1957 z. 3 s. 1-46. 594. JEZIORO jezioro ... PIosenka ludowa z PodlasLa. Za!pisal Aleksander Oleszlczuk Śpiew w Szk. 1958 nr l dod. muz. S. 5. 594a. JURACZKA (Narodnaja Bielaruskaja piesnia). Nitw 19'.56nr 25 s. 8. 595. KARASTOJANOW Asen: M.Ełodiczni i cha,rmoniczni osn.owi na b'lgarska,ta narodna pjesjen. Sofia 1950. Rec.: Chomiński Józef M. Studia rnuzykoL T. 4: 1955s. 611-613. 596. KARAŚKIEWICZ Ncrbert: Ciąg-oty likwidatorskie. (W sp,rawie po.znańsikiego c'środka badań nad folklorem muzycznym). Tyg. zach. 1958 -n.J:- 24 s. 5. 597. KARNOWSKI Jan: Nowotne spiewe i wierszie. Wi-e,rsze zebr·ał <liPrac.. OralZ sIownikiem 'Clp.atrzyl Leon R0'Ppel. Gdyni.a 1958 Wyd. Morskie s. 138. 598. KIRSTEIN Wła'elysIaw, ROI:lpel Leon: Pieśni z Kaszub. Gdańsk 1958. R'€Ic.: (Tr.): NaresZicie śpilEwnik kaszubski. I ,to jaki! Kaszebe 1958 nr 21 s. 4, ilustr. 599 KLUKOWSKI Józef: "Orkiestra Włościailska". Namysrowskiego Teatr lud. 1953 nr 4 s. 201-201, ilu str. 600. KOLASIŃSKI .Jan: Tań,ce kaszubskie. Z. l. Gdańsk 1958 Woj. Dom Tu:órczości Luci. s. 27. (P.cw-ielc.ne). 601. KOTOŃSKI Wloodzimkrz: Gór~hki i zbójnicki. Tańce górali podhalańskich (C>fc.z)Dodatek nutowy. Kraków 1956 PWM s. 168. 602. KOTOŃSKI Wlodz~mi€lfz: Pic'sen.ki z Pienin. Kraków 1956 PWM s. 38. 603. KRAJEWSKI Klemens: K{)lcNgowska metoda notowania melodii ludowych. Lud T. 42: 1955 cz. 1 s. 425-430. 604. KRECZ;VIAR Tadeusz: Z dział21ncśd Zarządu Główne,giG Związku Teatrów i Chórów Lud,o'wych. Teatr lud. 1958 nr 1/2 s. 72-74. 605. KRESANEK .Josef: Slovenska ludowa pieseń so stanoviska hudo'oneho. Bratislava 1951. Rec.: Kotońs,ki Wlodzimierz. Studia muzyko!. T. 4: 1955 S. 604-610. 581 606. LESNIAKOW3KI \Vładysław: Nad starą kolę::cwa). Pięć Rzek 1958 nr l S. 9-11. kantyczką. 607. LIGT ZA Jóu'f: O .pracach nad folklorem skieg{J. Etnogr. pol. T. 1: 1958 s. 232-239. muzycznym (Polsika pieśl1 powiatu Oipol- 608. LIGEZA Józd': Przegląd prac nad folklorem muzycznym Śląska w latach 1945-1955. Lud T. 43: 1956 s. 461-471. 609. LISAKOW::KI Jaroslaw: Plc,senki z Pedlasia. Kraków 1956 PWM s. 44. 610. ŁUKASZEWSKI L., OLE.':ZCZUK A.: Piosen.ki ludc\\.-e z Pcdlasia. 1. Ej, kolem, kalem. A tam w lesie. Tam na jeziorze. Anim ja stała. Oj, -dziwują siG ludzie. Jezioro, je'zi-oro. Kra,ków 1957 PWlVI s. 11. 611. ŁUKASZEWSKI L., OLESZCZUK A.: Pios,mki ludowe z Podlasi1. 2. Id'Z.'e chmur". A w tym polu. LT mojej mamy w komorze. Oj, chodzą, oj chodzą. Tam za górami. Poszla Kasia po wodę. Kraków 1958 PWM s. 1.3. 612. MACHAL~KI Franciszek O irańskkh krewniaikach przysłów polskich. KRZYZANOW~KI Julian: Czy istnieje :paremioLogia porówn2,wcza? Probl. 1956 nr lOs. 743-744. 613. MAJCHRZAK ,Józef: Dolnośląskie pieśni ludowe. Wr. 1955. R,€,c.: Świerc Piotr. Tytuł ,niezgodny z treścią. Glosy znad Odry 19.55 nr 45 s 2. 614. MARTUSZEWSKI Edwa,rd: Pieśni, które powInny ożyć (ze zbioru iPi·e.śniWarmii i Mazur wyd,a'neg,o przez Gustawa Gizewiusza). Warmia i Mazury 1956 nr 8 s. 6. 615. MIKA Emil, CHYBIŃSKI Adolf: Pieśni orawskie: Emil Mika _ Pieśni oraws'kie, Ade·lf Chybińslki - Pieś:1-i ludu pelskiego na Orawie. Wyd. 1. Kraków 1957 PWM s. 168. 616. MIKETTA .Janusz: Z geneallo.g';·i chłqps,kiej rod~iny Fryderyka pilna. Studia muzyko!. T. 4: 195.5 s. 427-441. 617. MIKŚ Józ€f: O muzyc,e żywiH:kiej. ilustr. Wierchy Cha .. R. 26: 1957 s. 208-218, 618. NYC Z Bronisla.w: Pierwszy 'i pięĆ'dziesiąty pJeTWszy T'O'kpracy Związ.k,u Te.a:t::ćw i Ch6rów Ludowych. Teatr lud. 1958 nr 1/2 S. 3-9. 619. OBROCHTA J., SZURlVIIAK-BOGUCKA Aleksa.ndra: Jan Ob!rochta. Teatr lud. 1958 nr 3 s. 142, ilustr. nuty. 620. OLESZCZUK • I Śpiew w Szk. Aleksande,r: Zapomniane 1958 nr 3 S. 14e-155. zwrotki podlaski,ej piosell1ki 621. OSOWICIU Józef: Pieśnian znad wielewskieg-o jeziora. WSlpcmnienie o W::cku Rogali. Kaszebe 1958 nr 4 s. 5, ilustr. 622. PIESNI Podhala. Antolegia. Red. Jan Sadownik. Część muzyczną przygotc<wała Aleksanelra Szurmiak-Bogucka. Wyd. 1. Kraków 1957 PWM s. 391. Rec.: Śwl.rko Stanisław. Vter. lwi. 1958 nr l s. 57-58. Rec.: Adamczyk St2·nisław. Orka 1958 nr 10 s. 8. Rec,: Iwasz:kiewicz Jarosław, Pieśni �583 582 ludowe. Życie W'arsz. nr ;) s. 4. Rec.: KOtOllski Włodzimierz, Teatr lud nr 4 s. 190. 623. POŹNIAK Włodzimi€'rz: Pieśni ludu krakowskiego. Kraków 1956 PWIVI s. 113. 624. ROGER J., ~OTYKA Walter: Juliusz Reger - pnyja6~1 ludu śląs,Jdego. rZbi,e'l'ac'z śląskkh ,pieśni). Odra 1957 nr 6/7 s 25, ilustr. 625. SĘDZICKI Franols,z·ek: Jestem Kaszubą Wybór utworów. Przygotowai, wst~pem, uwagami o .pisowni i slcwnikiem opatrzył Leon Rappel. Melodie do pieśni zebrał i oprac. Władysław Kirstein. Warszawa 638. 639. 640. 641. 1956 LSW s. 367. R€'C.: TOi:Jolińska Zuzanna. Jęz. pol. 1956 z. 5 s. 382-387. 626. SIKORSKI Antoni: Zbiór .pie,śni nabo'żnycll dla Warmii i Mazur £.piewnik diecezji wa'rmińskiej Wyd. 3. Warszawa 1956 Pax s. 375. 627. SOBIESKA Jadwiga: Piosel1lkiz Ziemi Lubuskiej. Kraków 1956 PWIVI s. 39. 628. SOBIE~E:A Jaodwi,ga: Wielkopolskie śpiewki ludowe. Kraków 642. 643. 19!)7 644. PWlVI :s. 296. 629. ~OBIESKA Jani,na, SOBIESKI Marian: (Sprawa likwidacji :poznański,ej sekcji folkloru). Ruch muz. 1958 nr 16 s. 40. 630. SOBIESKA Jadwiga, SOBIE~KI Marian: Szlakiem kozła lubuskiego Pieśni i muzyka i,nstrumentalna Ziemi Lubll'sk:iej. K~aków 1954. Re.c.: Parwlak A1E,ksander. Lud T. 43: 1956 s. 332-333. SOBIESKI Ma'rian: DOl'clbek w zaikresie folkloru w okresie la-lecia. (O folklo,rze muzycznym). Mat. Studiów Szt. 1955 nr 3/4 s. 412-430. 631. SOBIESKI l\IARIAN, SOBIESKA Jadwiga: Na trepach pieśni. (Działalncść Zakładu Badania. Pieśni. Ludowych PIS). Rozm. przepr. Monik3 Warneńska. Orka 1958 nr 30 s. 7. 632. SOBIESKI Marian, SOBIESKA .Jadwiga: O pracach muzY'ką ludową. Rozm. 'przep,r. Bogdan Jankows.ki. badawczych nad Ruch 1958 muz. M5. 7. nr 13 s. 2-8, ilustr. 633. SOCHACKA Danuta: Na t.rClpie sta:rej ,pieśni (Prace PISu nad s'ztuką ludcrwą Ziem Za'chodnich). Glosy znad Odry 1956 nr l 'S. 1. 634. STĘSZEWSKA Zofia: Piosenki z Mazcwsza. Kraków 1957 PWM s. 59. Rec.: Iwaszkiewicz Jaro,sław, Pi.eśni ludowe. Zycie Warsz. 1958 nr 58 s. 4, 7. 635. STĘSZEWSKI .Jan: O nic,których zasi~gach i perspe,ktywach badawczych muzyki ludowej północno-wschodniej Polski. Mu::yka 1958 nr 1/2 s. 128-133 636. SZWEYKOWSKA nuty. Stanisława: Polskie 1958 PWM s. E3 -~ 43. 637. SZY:\1ANOWSKI K., CHYBIŃSKI hale. Warszawa 1958. kolędy i pastorałki. Adolf: Ke,rol Szymano,wski KrClJków a Pod- Rec.: Jaki Jerzy: Karol of Atma. Pol. Perspect. 1958 nr 6 s. 78-80 oraz w mutacji franc. Perspect. pd. ŚPIEWANKI góralskie. Zaphał Witold Do r{)szerwski w Bukowini·? Tarzal~skiej. Frcgm. LitEr. lud. 1957 nr 1 s. 41-45. ŚWIERC Pietr: Op·olska pieśń ludowa na Ue przemian gospo::larczospołecznych. Glosy znad Odry 1956 nr 39 s. 2. ŚWIERC Piotr: Oza:milowaniu ludu opolskiego do ś?iewu. Glosy znad Odry. 1956 nr 42 s. 1. UKRAIŃSKI narodni prysHwja ta .pryk.azky. Kyjiw 1955. Rec.: Jude,nko Kon5ltanty. Liter. lud. 1957 nr 2 s. 57. WALLIS Stanisław: Pieśni górnicze Górnego 8ląska. Kraków 1954 Rec.: Szymiczek Framciszek. Sobótka R. 10: 1955 nr 4 s. 732-740. WOZACZYŃSKA Antonina: Pieśni ku,rpi'Oowskie, ich sitruktura i charakterystyka w świetle zbiorów W. Skierkowskiego. Wyd. 1. Wrocław 1956 Oss. ,s 259, ma:pa. Polskie Tcrwarzystwo Lu d oznawcz€. Prace i Materi,ały Etnograficzne. Red. Jó:zef Gajek ~ Tadeusz Strumiłło. T. 12. WYBOR polskich pieśni ludcrwych. T. 1--2. Oprac. Ma.rian Sobieski Kraków 1955. R~c.: Wojde,c!1o'wski RY'.szard. Liter. lud. 1957 nr 2 :s 53-56. Rec.: J. S. Szkoła al·lyst. 1955 'nr 2 s. 77. ZABOROWSKA K., POMIANOWSKA Wanda: Pieśni spod Łysicy. (U źródeł poetyckiej tWÓ.I'czości ludowej). Liter. lud. 1957 nr 2 s. 1223, ilu.str. l ł Sztuka ludowa. K0nkursy i wyr;taw) Wasil: Andamk Tafili. (Rozwój sztuki ludowej 646. BAR~ZCZEUSKI w Białostocczyźnie). Niu.:a 1956 nr 5 s. 5. 647. BARUT Józef: Zabawki gliniane z XVII i XVIII wi'€'ku znalezione 'w GorUca,ch. !lustr. Zygmunt Wiglusz. PoL Szt. lud. 1956 nr 4/5 s. 201-203, ilustr. Z badań teren'owych nad cieszyńskim haftem 548. BAZIELICH Barbara: ludowym. - Kate,wice 1958 Śląski Inst. Naukowy s. 16, tabl. 4. Barbara: Bułg<lJrs.ki haft ludowy. Pam. slow. 649. BAZIELICHOWNA T. 5: 1955 s. 137-152, ilustr. ma,pa. Barbara: Cies:zyńskie koronki i koronczarki. 650. BAZIELICHOWNA Turysta 1956 nr 12 s. 5, ilustr. 651. BAZIELICHOWNA Barbara: Twór'czość ludowa województwa katowickiego w wystawach Muzeum Górnośląskiego (w Bytomiu). Znr. ślqsk. 1958 z. 1/2 s. 125-126. UCHERCZYK Andrzej: Ml;zeum nad Białką· 652. BIAŁKA Tarzańska. (Zabytkow:-' kościół w Białce). Tyg. powsz. 1956 nr 1 s. 10, ilustr. �584 '. •• Artystka z Puszczy Zielonej. (Rozwój 653. BŁACHOWSK1 Aleksander: ~ztuki l'Jdowej). Klo.'y 1956 nr 6 s. 3, ilus-tr. Aleksande,r: Sztuka bratniego narcdu. (Wystawa 654. BLACHOWSKI ukrair\skiej sztuki ludowej w Warszawie). Klasy 1956 nr 20 s. 1, il:.! st.r. Aleksander: Wyst2wa ukraińskiej sztuki ludowd 655. BLACEO\'VSK1 w Warszawie. Pel. Szt. Lud. 19.~7 nr 11 s. 44-52, ilustr. F .. ZNAMIEROWSKA-PRuFFEROWA Maria: Wstpom656 BŁNZCZYK nie nie o rzeżbiarzu kujc.wskim Feliksie Błaszczyku. PeL Szt. luc/. 1356 nr 2 s. 135-'.36, Hustr. 657. BŁAS ZCZYK Sta!1isJaw: Ka,pliczka ludowa z Grabonoga (pow. Gostyf) Studia muzea L T. 3: 1957 s. 12<t-14D, Hustr. Res. d'od. s. 9-10. WielkC'IPolskie obrazki na s2:kle. Ziemia 658. BŁASZCZYK Stanislaw: 1958 nr 5 s. 13-15, ilustr. Ornamentyka ludowa na zbrojach husar659. BOCHEŃSKI Zbigniew: Stkkh. Pol. Szt. Lud. 1955 nr 6 s. 302~375, Hustr. Janusz: Ewiętokrzyskie kapHczki-latarnie. Ziemia 660. BCGDANOWSKI 1957 nr 2 s. 2E-26, ilustr. rys. mapa. 661. BOGUSŁAWSKI Andrzej: Pohki folklor nad Tamizą. (Wystawa s.z.tuki J.udcwej w Londynie). Śu;iat 1956 nr 25 s. 5, ilustr. 662. BORUDZKA Wanda: Malowane domy. Wyd. Z Warszawa 1957 NK 5. 82. 663. BUCZEK Lidia: Wys,tawa ,polskiej sztuki .ludowej w Genewie. Fund. 1957 nr 14 s. 6. ilu str. Helena: Zoomorficzne wyrinanki ze 664. CEHAK-HOŁUBOW1CZOWA skóry ze wczesnośrednicwiecznego Opola. Histr. J. Halicki. Zesz. nauk. U. Wr. nr 8 Ser. A Archeol. Sląska 1957z. 1 IS. 99-112, dłus.tr. ,rys. tab. Rez. Z:;f. 665. CICHOWICZ Wiesław: Wielkorpolska sztuka ludowa. Preea świetL 1958 nJ' 4/5 s. 12-16, ilustr. 666. CIE~LA-REINFUSSOWA ZofiiJ: Sztuka ludc'wa w Sieradzkiem. Por. S:t. Lud. 1956 nr 6 5. 297-313, ilu str. rys. 667. CIE~LIKOW~KI Jerzy: Sz.tuka instynktu i wyobraźni. (Wystawa prac Nikifora, Te<JfiJa Oeicp'ki, Pawła Stolarza, Pawła Wróbla). Odra 1958 nr 4 s. 8, ilustr. 668. CZAJKOWSKI Jerzy: Wycinanki kielecko-radomskie. (Z materiałów zebranych w czasie badań teren.). PoL Szt. Lud. 19,56 nr 4/5 s. 228240. ilustr. mapa. 669. CZA.'KOW~KI Jerzy: Wycinanka ludowa na Kieleoczyźnie. Ziemia kieL 1957 nr 2/3 s. 5, ilustr. 670. CZARNECKA Irena: Po13ka Sztuka Ludo".va. (Album). Warszawa 1958 Pelonia s. 234, tabl. 30, ilustr. (również w jęz. fra:1c.). 585 671. DEKOWSKI Jan Piotr: Konkurs pisa'nek w Tomaszowie. Pr. Mat. Muzeum Archeol. Etnogr. w Łodzi. Ser. etno(;r. 1957 nr 1 s.189-190. 672. DOBROWOLSKA Agnieszka: Maveriały do ludowej k'.lltury artystycznej Pomorza Zachodniego. Pol. Szt. Lud. 1956 nr 3 s. 158-189, ilu3tr. 673. DUBIEL Ludwi:k: Cieszyńs-ka ceramika ludowa. PoL Szt. Lud. 1957 nr 1: s. 195-207, ilusl.r. rys. Som. dod. s. 1-2. 674. DUBIEL L'Jdwi,k: Z:1obnictwo skrzyń na S1ą3ku Cieszyńskim i Górnym. Ilustr. B. Dackow. Pol. Szt. Lud. 1956 nr 4/5 s. 256-278, ilu str. 675. DULĘBA Władysław: Kłc/p,otyze sztuką ludową. Ziemia 1958 nr 6 s. 6-11, ibstr. 676. DUNARE Nicolae: Siedmicgrodzkie kafle ludowe. Tł. Pel. Szt. lud. 1957 nr 4 s. 224-228, il.ustr. rys. 677. DZIĘGIEL Leszek: Garncarze Mośka ~zwarcmana. (Garncarstwo w Łążiku Ordyna,ckim). Ziemia 1958 nr 1 ,s. 9-10, ilustr. 678. DZIĘGIEL Leszek: Gd:zie szukać ozdobnych okuć. (UJdowe a.tystyczne ko,walstwo i ślusars~wo). Z:emia 1953 nr 7 s. 2,2-24, Hustr. rys. '679. DZIE.WAKOWSKA JaC:,wiga, 'IUR~KA Jadwiga: Hafty i koronki. Wc.rszs.wa 1959 (druk ukończ. XII. 1958) WPLiS s. 145, tabl. 12, ilustr. 680. FIEDLER Alfred: Deutsche Veolkst.racht€n. LeLpzig 1951:. Rec.: Rss. Pol. Sz!. Lud. 1956 ·nr 6 s. 360. 681. FLIZAK Sebastian: Bulanda - ostatni ,czarodziej ,goff'czański. Wierchy R. 26: 1957 s. 192-195, ilu str. 682. FRYŚ Ewa: GarncarstwKl lud,m'l,'c Lubelszczyzny. Pel. Szt. Lud. 1957 nr 1 s. 37-~1, i\ustr. 683. FRYŚ Ewa: Cśwdek garncarski w Bielanaich pow. OświE;cim. Ilustr. Zygmunt Wiglu,sz. Pol. Szt. lud. 1956 nr 4/5 s. 2H!-255, iJustr. 684. GARDOWSKA B.: Lewiokie -- ziemia ludowych artystów. (Praca kult. oŚw). Rada nar. 1957 n,r 48 s. 10. 685. GA WRAK Zbigniew: FHmo;Tafja sztuki ludowej i folkloru za lata 1945-1956. PoT.. Szt. Luc/. 1957 nr 2 s. 121-123. 686. GA WRAK Z:Odgniew: O filmcwe archiwum polskiej twórczości ludowej. PoL Szt. lud. 1957 nr 2 s. 119-120 687. GĄSIE.NICA S. Szymeszek, GENIIL-TIPPENHAUER Wanda: Stanisław Szymos:zek-Gąs'i€nica. Pel. S~t. lud. 1957 nr 3 s. 174-179, ilUStt'T.Sum. dod. s. 2. 688. GEDIGA Boguslaw: Gliniane ptas~ki w kulturze lużyckiej na Eląsku. Zesz. nauk. UWr. Ser. A nr 14 Slęża 1958 z. 1 s. 41-64. rys. majpY. Rez. Zsr. 689. GERLACH Alicja: Czy tędy droga? O folkle,rze pomorskim raz jeszcze. Ziemi} i Morze 1957 nr 17 s. 2, 5. �.• 586 690. GERLACH Romualda: Nie może zginąć to, co star.e i .piękne. (O raz· wój ludowej twÓr·cześci artystycznej w KoszaIJńskiem), Glos. Ty:,,}. 1956 nr 48 s. 2. 691. GERLACH Alicja: Wysltawa sztuki Ludowej w Koszalinie. Pol. Szt. lud. 1957 nr 3 s. 123-lf?5. Sum. dod. s. 2 Janina: Wystawa 10-1-e'Cia sztuki 692. GINERTT-WOJNAROWICZOWA ludowej. Archit. 1956 nr 2 s. !i2, ilu str. 693. GLAPA Adam: Przy·czynek do wi-elkCipolskiej ,~zeźby ludiowej. Pol. Szt. lud. 1956 nr 4/5 s. 241, ,Husk 694. GLAPA Adam: Wystawa Polskiej SztUiki Ludowej w Po~naniu (,czerwiec-liDi€><:1945 r.). Lud. T. 42: 1955 cz. 2 s. 935-937. 695. GŁADY~ Z J., FRYŚ Ewa: Rze:'by Jana Gładysza z Chlebowa. Pol. Szt. lud. 1957 nr 3 s. 157-158, ilustr. Sum. dod. s. 2. 696. GŁOWA ZOfia Barbaira: 10 lat Archiwum Sekcji Badania Plastyki Ludcwej PIS. Poi. Szt. lud. 1957 nr 3 s. 187-189, tab. Sum. dod. s. 2. 697. GŁOWA Zofia Barbara: Maiteriały do mapy ośrodków .garncarskich w Polsce. Pol. Szt. lud. 19~6 nr 1 s. 56-59, nr 2s. 115-120, nr 3 s. 190-195, mapy (cz. 3 woj. lub. ł,ódź) nr 4/5 s. 242-248 (woj. olszt., opal., po·zn.) nr 6 s. 355-359, mapy 1957 nr 2 s. 124-127, mapa. 698. GŁOWA Zof,ia Barba'ra: X IPowo;enny ko.nkurs szopek w Kra,kOiWie. Pol. Szt. lud. 1956 nr 1 s. 61-64, ilustr. 699. GRABOWSKI Józef: Wycinanka ludowa. Warsza,wa 1955. Rec.: jnk.Kamena 1956 nr 2 s. 42. 700. GROCHOLSKI Jerzy: Ceramika ludowa (Wystawa "Garncarstwo ludowe Lubelszczyzny" w Muzeum Lubelskim). Kult. i Życie 1956 nr 24 s. 2, ilustr. 701. HAISIG Marian: Wytwo'ry ślusarskiie odkryte w Opolu na Śląsku. Mct. Wczesnośredn. T. 4: 1956 s. 171-178, ilUistr. Krat. sad. Sum. 702. HENSEL Witold: Z badań nad polską ceramiką wlc'zesnoś'redniowiec~ną. Spraw. ercheo!. T. 2: 1956 s. 160-167. 703. HI? Stanisław, KUNCZYŃSKA Anna: Sztuka Eskimo.sów kanadyjskich. Po!. Szt. lud. 1956 nr 6 s. 316-335, ilustr. rys. maiP,a. 704. HOŁUBOWICZ Włodzimierz: Garncarstwo wiejskie w Albanii. (Ze studiów archf.oJ.oga nad reliktami z.e wsi Gojan <i 'larke). Ilustr. J. HaJ:.cki. Zcsz. nauk. UWr. nr 8 ser. A Archeo!. Śląska 1957 z. 1 s. 5-64, ilu str. rys. mapa. Rez. Zsf. 705. HOŁUBOWIC Z Włodzimierz: Z badań nad wc<zesnośf(~dniowjoczi1ą ceramiką ,grodzis<ką w Strachowi€. !lustr. H. Gołkontt. Zesz. nauk. UWr nr 8 ~er. A Areheol. ~ląska 1957 z. l s. 173-184. ilustr. rys. ma·pa. Rez. Zosf. 706. L T. Ratujmy Wdzydze - wioskę barwnych twórczo 1958 nr 16 s. 16-17, illlstr. haftów. Drobna WI/' 707. JACKOWSKI Aleksander: Łubok. Projekt 1958 nr 1 s. :H-29. ilust:· Res. s. V. Sed. s. VII-VIII. Sum. s. II. 708. JACKOWS"KI Ale:ksand€r: Polska sztuka lucJewa (Wystawa w PKiN w Warszawie). Pclska 1956 nr 2 s. 9-13, ilustr. oraz \v mutacjach: ang. Poland. Era,nc. La Pologne, hiszp. Polonia, niem. Polen, ·ros. Polsza. JACKOWSKI hleks8.nder: Refleksje po wystaw'ie sztuki ludOi\vej w Londynie. Poj. Szt. Lud. 19')6 nr 6 s. 289-296, Bustr. JACKOWS"KI AleksandeT: Z problemaltyki ws,pólczesnej amatcrski0j tw6I"cZlOści<plastycznej. Pol. Szt. lud. 1955 nr 5 s. 257-295, ilustr. JACKOWSKI Aleksander: Z zagadnień historii i met.odologii badarl nad s<Zltukąlud,ewą. Mat. Studiów Szt. 1955 nr 3/4 s. 341-388. JARNUSZKIEWICZ Jadwiga: Glos w dyskusji o wystawie Dzies.if;dcle<Cia (w Wai"szawie). Pol. Szt. lud. 1956 nr 6 s. 340-342, Bu str. JAŻD2.EW.EKI Kop.Tad: Uwagi o ,chronologii 0eram~ki za,chodniosłc·wiańs,kiej z wczesnego średniowiecza. Prz. archeol. T. 10: 1954·1956 S. 150-191, ilust.r. rys. Tekst również w jęz. franc. KARWICKA Te['esa: Pisanki ziemi lubelskiej. !lustr. Adam M.acedor1sikii. Ziemia 1957 m 4 s. 7-·8, .ilustr. KATALOG zabytków sZltuki w Pelsice. T. 3. Województwo kieleokie. Red. JElrzy Z. Łozińsk.i 'i Ba:rbara Wolff. Z. 1. Powiat buski. Warszawa 1957 Państw. Inst. Sztuki S. 91, tab!. 82. T. 3 z. 5 pow. konecki 1958 s. 42, tab!. 30. T. 3 z. 6 po;w. kozienicki 1958 s. 33, tabl. 34. T. 3 z. 8 'pow. opczyński 1958 S. 65, tabl. 72. T. 5 Z. 7 woj. poznań$kio pow. kępiilski. Red.: T. Ruszczyńska i T. Chrzanowski 1958 s. 23, tab!. 31. T. 5 z. 16 pow. ostrowski 1958 S. 20, tabl. 28. T. 5 z. 17 pow. ostrzeszowski 1958 S. 17, tab], 2:5. 716. KOLAROVA Zuzanna: Urc,l{ czechosłowackiej ceramiki ludowej Drobna Wytu;órcz. 1956 nr 3 :s. 36, ilustr. 717. KOŁODZIEJCZYK Roman W.: W KoniaJwwie świeci jasne słDne'czk.o. (Zagadnienia sztuki ludcwej). Orka 1958 nr 33 s. 8. 718. KONDRATIUKOWA Krystyna: Ludowe tka'Ctwo opo<czyńs·kie. Wrocław 1958 Oss. S. 111, tab!. 19, Bw:;tr. 719. KONDRATIUK Krystyna: O badaniach tkaotwa o,p·c·czyńskiego. Streszcz. ref. Spraw. Łódź TN R. 6/9: 1951/1954 s. 71-75. 720. KOPEĆ Stanisław: Wielkop,ol=ka Wystawa Twórczoki Ludowej i Amatorskiej (w Poznaniu) .. 8iu!. inf. Pax 1958 z. 7:8 s. 13:3/136. ilustr. 721. KOTULA Franciszek: :YIaterialy do dl,iejów garncarstwa z terenu wojewóJztwa rzesz<l\\'5kiego. Warszawa 1956 Ivan. Kult. Sztuki Centr. Zarz. I\Iuzeów ~. 117. 722. KOTULA Franciszek: N'owe formy w sztuce ludowej. Życie kuLt. Ziemi rzesz. lD56 nr 2 s. 14. Bustr. I i �588 72.3. KOTULA Franciszek: Zbiorowy :portret chłopski. Pol. Szt. lud. 1957 nr 1 s. 21-24, iUstr. 724. KC WALEC Begusław: "Opc.cznianka" jej sprawy artystycme i nieartystyczne. Przem. lud. 1956 nr 2 s. 48-56, ilustr. 725. KOWALSKA-L.EWICKA Anna: Haft i hafciarki podhalańskie. Ziemia 1958 r:r 2 s. 10-11, ilustr. Haft bidy na rochal\,;. Pol. Szt. lud. 1957 nr 4 s. 229-24.9, ilustr., rys. 726. KWAENIEW.5KI TadEus'z: Illlstracje dCTobku ludowych tw5rców. (Wystc:wa Sz,tuki L'Jdow,(j w Koszalinie). GLcs Tyg. 1956 nr 46 s. 2, ilustr. 727. MAJCHRZAK Józef: Z dziejów fo]'klo'ru dolnośląskiego. Liter. lud. 1958 nr 1 S. 5-7. nc. MALKIEWICZ Krzysztof, ZAMBRZYCKA Anna: Fajczarstwo na Podhalu. Pol. Szt. lud. 1956 nr 4/[:\ s. 209-218, ilustr. 729. MARKOV J06ef: Slo'vensky 111.dc'Wyodev w miniu1oQlsti. Br.atislava 1955. Rec.: Rss. Pol. Szt. lud. 1957 ,nr 1 s. 61-62,. 730. MULKIEWIC Z Olga: Objaz,dowa wystawa sztuki ludowej województwa łó:1zkh:go (w Łęc.zycy). Pol. Szt. lud. 19.56 nr 6 s. 33G-337, ilus!r. 731. MULKIEWICZ Olga: Ozdoby rysowane piaskkm. Pol. Szt. lud. 1957 nr 4 s. 216-223, ilu str. 732. lVrULKIEWICZ Olga: Wystawa sztuki ludowej w R.z.eswwie. Pol. Szt. lud. 1957 nr 1 s. 42-43. 733. NIKIFOR. BANACH Andrzej: Nikifor, mistrz z Krynicy, Kraków 1,957. Rec.: KlaczYllski ZbigniEw: twięci w krynickich dorożka,ch. Naw. liter u;ydav.:n. 1957 nr 14 S. 8, ilustr. (olg.): .,Nikifor" czyli: nareszcie! Życie liter. nr 37 S. 11; Patryk: Książka entuzjasty. TYJ. ]:OWSZ. nr 41 s. 6, ilust.r.; Rymkiewicz Władysław: Żyoie prywat.ne mistrza Nikifora. Kron. 19f,7 nr 9 s. 10, illlstr.; Zukowski ,Tacek: Mat.ejko z Krynicy. Witści 1957 nr 29 s. 3, ilustr.; Marek Tadeusz: Orka 1958 nr 12 s. 3, 12, illlstr.; Trzeciak Przem~'sław: Nikifor, c7yli tajemnicze malarstwo. Tv:arez. 1958 nr 1 s. 163-165; Lich-olc;j Piotr: Matejko z Krynicy. Echo TY·J. 1956 nr 9 s. 1, ilustr.; Nicmczyc Adam: Nikifor. Prz. kult. 1956 nr 31 s. 5. ilustr.; OkLmiewski Zdzisław: O Nikiforze. Pers','cktYW11 1956 nr 41 s. 4, il'..lstr. 7:34. OD REDAKCJI: (CmówI·en.ie tematyki czasopisma .,PrremysJ Ludowy i ArtystYczny"). Pr~em. lud. 1956 nr 1 s. 2. 735. OPAC1AN Kubin. GENTIL-IIPPENHAUER Wamda: Andrzej Op::.tcian Kubin. (i\fist!'z w dziedz,inie obróbki artystycznej metalu na Podhalu). PoL Szt. lud. 1955 nr 6 S. 376-384, ilustr. 736. OROSZ Janiml: OsiągniĘcia badań na::l hi~torią sztuki śląsJdej. K1J:art. opal 1955 nr :;/,1 S. 132-170. illlstr. 589 737. ORYNŻYNA Jc;nina: Gmpodarcza strona o~ieki. nad szbką ludow'ł. 1956 nr 2 s. 3-8. 738. ORYNŻYNA Janina: Polska sztuka lud.c,wa na tle V Festiwalu Młodzieży i Stud·entów. Przem. lud. 1956 nr 1 s. 49-57, ilustr. 739. ORYNŻYNA Janina: WZOx'cownia Krajowego Związku S:pć>łdziehi Prz.emysłu Ludowego i Artystyczneg~ CPLiA w Warszawie. Lud T. 43: 1956s. 42.1-42.'3. Przem. lud. 740. PARNICKI-PUDELKO Stefan: O badani8Jch Piotra Biej1kowskiego nad wyobraŻieniami barbarzyńców w sztuc,e 8Jntycznej. A.reheol. T.3: 1956 z. 1 s. 262-266. 741. PIETKIEWICZ KaZJimier.z: O Ipolskiej sztuce lude-wej. Wiedza i Żyeie 1956 m' 8 s. 534-540, ilustr. 742. PIETKIEWICZ Kazim:'€Il'z: Ważniejs,zeimprezy i wY3ta~vy sztuki ludowej Minist~'rstwa Kultury i Sztuki w 1953 r. Lud T. 42: 1935 cz. 2 S. 925-934; w 1954 r. Lud T. 43: 1956 s. 451-459; w 1955 L!". Lud T. 43: s. 459-463; Zbiory wspó!czesnej sz.tuki ludo.wej CZSP ciWyst.aw MKiS Lud T. 43 s. 416-421. 743. PIETKIEWICZ Kazimierz: Z okazji wystawy ludowej sztuki litewskiej w Polsce. Pel. Szt. lud. 19.57 nr 3 s. 131-156, ilustr. Sum. dod. s. 1. 744. POLISH Folklor Y. 1957 nr 1-4. Rec.: StalS,zewski Władysław. Liter. lud. 1958 nr 1 s. 59. 745. PRZEŹDZIECKA Maria: CE'ramika pOlmor3ka. Polska Sztuka dowa 1954 nr 4. Rec.: Chram'cki s. 413-415. Jan. Studia Mat. Dziejów Wielkopol. 746. PRZEŹDZIECKA Maria: Pisanki w Radomski€lffi. nowski, Pel. Szt. lud. 1956 nr 4/5 h. 21S-227. Lu- T. 4: 1958 z. 2 IlustJ'. J. Troja- 747. PRZEŹDZIECKA 1V1a1'La:Sekret rzeżbionych klorck6w. (Drzewo;rytni!ctwo lu<:lcwe w Pl a,zac..h).Ziemia 1957 ,nr 10 s. 19, 25, ilustr. 748. PRZEźDzIECKA Maria: Sztl!ka ludoe.wa v.; muzea:oh Bukar2sztu. Pol. Szt. lud. 1956 nr 2 s. 124-131 ilu.s.tr. 749. PRZEŹDZIECKA Maria: Wystawa X-I.E.'cia sztuki ludowej .w Gda!lsku. Pol. Szt. lud. 1955 nr 5 s. 318-320, ilustr. 750. PRZEŹDZIECKA Maria: Wystawa .sztuki Lldowej Wa,rmii Mazur w Olsztynie. PoL. Szt. lud. 1955 nr 5 s. 313-317, Bu str. 751. PRZEŹDZIECKA Mar·ia: Z.abytki plastyki ludowej na Poolasia Wschodnim. Pol. Szt. lud. 1956 nr 4/5 S. 204/208, ilu str. 752. PUGET Jan: Sz.tu.ka ludowa w·oj€'WÓ:lztw8 łódzkiego. (Wystawd w Warszawie). Orka 1958 nor 10 S. 8, ilustr. 752a. PUTO Mieczysław: Prace regionalne nau-czycieli. Ziemio kiel. 19jH n,r 13 s. 12. �590 753. REINFUSS Reman: Dorobek r,auko~vy dz:e'>ięciolecia w zakres;", sztuki ludowej Of<,Z plan~' na na:jbliższ,e pięcielecie. Mat. Studiów S2!. 1955 s. 3/4 s. 389/411. 754. REINFUSS Roman: Garncarstwo ludowe. Warszawa 1955. Re'c.: Delimat Tadeusz. Lud T. 42: 1955 cz. 2 s. 797-800, Sza£rańska Zofia. Kwart. Rist. Kult. nwter. 1956 nr 3 s. 596-600. 7.55. REINFUSS Roman: Na marginesie wystawy lO-lecia polskiej sztuki ludowej (w Warszawi.e). Pel. Szt. lud. 1956 nr 6 s. 337-340, ilu str. 755a. REINFUSS Roman: Organizacja wytwórczości ludowej i artystycznej współczesnej Rumunii. Przem. lud. 1956 nr 2 s. 58-68, ilustr. 756. REINFUSS Roman: Polskie druki ludowe na płótnie. Warszawa 1953. Rec.: Gajek Józef. Lud T. 42: 1955 cz. 2 s. 795-797. 756a. REINFUSS Rema<!1: Szkolenie kadr naukowych i organizacja badall z zaJkresu sztuki ludowej w Rumunii. Pol. Szt. lud. 1956 nr 2 s. 120-123. 757. SADOWSKI Jaf'im: Biełarus:ki fado,r. NIwa 1956 nr 37 s. 3, ilustr. 758. SEWERYN Tadeusz: ArcydZJi('!il żelazorytu ludowego. Pol. Szt. lud. 1955 nr 6 s. 335-361, ilustr. 759. SEWERYN Tadeusz: Niebezpiec7.eństwo pseudoludowości w adaptacji sztuki ludlOwej. Przem. lud. 19S6 nr 1 s. 11-16. 760. SEWERYN Tadeusz: Polskie wycinanki papilerowe XVII i XVIII wie·ku. Pel. Szt. lud. 19~6 m 2 s. 67-105 Hu&tr. 761. SEWERYN Tadeusz: Stalrc!POlska grafika ludmva. Wars:zawa 1956 Sztuka. s. 205 Bustr. 762. SEWERYN Tadeusz: Zabawki ludowe jako odbicie zwyc7.ajów, obrzędów, ma'gLi i legend. Fragm. książki "Zabawka ludowa". Pol. Szt. lud. 1957 nr 1 s. 3-20, ilustr. 763. SIEBER Friedrilch: Bunte Mabel der Oberlausitz. Berlin 1955. RelC.: Rss. Pel. Szt. lud. 19~6 nr 6 s. 361-362. (S. G.): Wśród gar.n'c;ar,zy kaszubskkh. Tryb. Ludu 1956 11["58 s. 5, ilustr. 764. SOBIESKI Marian: Badania folkloru regionu ,płC!cki:eg'o w r. 1958. Not. płockie 1958 nr 8 s. 11. 765. SOCHACKA Danuta: U źródeł nieprzęmdjając.ego piękna. (Wystawa dziesięciolecia sztulki ludowej w Warszawie). Swiat i Ludzie 1955 nr 45 s. 2, ilustr. 766. STELMACHOWSKA B. BRZESKA Wanda: Bożena Stelmachowska (1889-1956). (Nekr. oraz Tymczasowa bibliografia .prac ... dotyczą'ca s,ztuki ludowej). Pol. Szt. lud. 1957 nr 3 s. 190-191. Sum. dod. s. 2. 767. TARKO Mieczysław: O pl€cionkars,twi,e .polskim w śwIetle badań etnc'graifcznych. Pol. Wiklina 1958 nr 3 s. 9-11, ilustr. 768. (T. R.): Wystawa polskiej s'zt11ki ludowej w Gene'wie. Projekt 1957 nr 3 s. 35 ilust..r. Res. dod. s. VII. Sód. dod. s. XI. Sum. dod. s. IV. 769. WITZ Ignacy: O drzeworycie ludowym i innych sprawach. (Wystawa 591 770. 771. 772. 773. 774. 775. 776. 77'1. • 778. 779. star,e'go l,uaowe·go rosyjskiego drzeworytu, MUZie'um Mickiewiczowskie, Warszawa). Orka 1958 nr 2 s. 9, ilu str. WIT Z Ignacy: S·ztuka ludowa i grafika litewska. Życie Warsz. 1957 TI. 154 s. 5. ilu str. WOLEŃSKA Maria: Ogólnopolska Wystawa Sztuki Ludowej lO-lecia. Przem. lud. 1956 nr 1 s. 62-74, ilu str. WOLEŃSKA Maria: Sztuka ludowa dwudziestu n.atI'odów. (Międzynarod,ewa Wystawa Sztuki Ludowej z okazji V Fes,t iw al u M!lodzieży w Walrs,zawie). Pel. Szt. lud. 19~6 nr 5 s. 40-48, ilustr. ZAMBRZYCKA-KUNACHOWICZ Anna: Organizacja zbytu wyrobó\v rzemiosła wiejskiego na Podhalu w lata'ch 1870-1950. Kwart. Kult. mate1·. 1957 nr 2 s. 299-305, ilel'str. Rez. s. 416. ZAREMBA Jan: Artyści ludcwi z Chałupelk Kieleockich. Przem. lud. 1956 nr 3 s. 27-39, HU5<tr. ZAREMBA Jan A.: Ceramika kielecka powitała 'czeskich go'ści w Zakc'panelffi. (XXXI Walny Zj.arzd Polsk'iego Towarzystwa Ludoonawczego w Zakopanem). Sł. Tyg. 1956 nr 44 s. 3. ZAREMBA Jan A.: Kryzysce'ramiki relgi,cmalnej. Przem. lud. 1956 nr 2 s. 12-19 ilu str. ZBOROWSKI Juliusz: Sltare i nowe myśli o regionaliźmie ,podhalańskim. Orka 1957 nr 18 s. 3. ŻUKOWSKI Jacek: Ze zfcliorów sztuki ludowej. (Zbiory Sekcji Badań Plastyk,i Ludowej Państwowego Insty't<utu Sztuki w Krakowie). Wieści 1958 'nr 3 s. 4, ilustr. ŻYWIRSKA Mari.a: Rzeźbione formy piernikarskie. Pol. Szt. lud. 1957 nr 2 s. 67-106, ilustr. 8. ZespołyartystY'czne, ins'celnizacje 780. ATLAS Ste:fa1n: Pr,zypad'ki i doświadczenia. (Prregląd Wiejskich zespołćw Teatralny,ch). Praca świetl.. 1956 nr 7 IS. 15-18, ilustr. 781. A. W.: W sp1"aw.ie Koszęcina i zes,polu "Śląsk". Przemiany 1957 nr 9 s. 7. 782. BUTRYŃCZUK Bogd,a'n: Pochwała lPioseillki. (Państwowy Zespól Bieśni i Tańca "Śląslk·'). Odra 1958 nr 33 s. 8. 783. DOBROWOLSKA Aleksandra: Uwaga! Eliminacje Wiejskich Zespołów Amatorskich. 5ł. Tyg. 1956 nr 18 s. 1, 4, ilustr. 784. GARBACZ Kazimierz: Amatorsk,i ruch artystycZJny na Podhalu. Wieści 1958 nr 16 s. 6. 185. GOLDE Kazimierz: Dzięki "Ma,zowszu" - chorągiew szwedzka zdobyta prze,z Michałka pod Rudnikiem wróciła do Palsk;, Kocesp<>llldencja z Londynu. Tryb. Ludu 1957 nr 52 s. 1. �, 592 Lesz·ek: Dzwony świętej Genowefy. (Rozwój Związku 786. GOLIŃSKI Tca,trów i Chórćw Ludc·wych). Tryb. Ludu 1957 nr 225 s. 6. o występach "ŚląsIka" w Pa. 787. GOLIŃ~KI Leszek: (Korespond7ncja ,ryżu). Tryb. Ludu 1953 nr 108, 113 s. 2. pobytu "Mazowsza" w Lon788. GOLIŃSKI Leszek: (Kcrespondencjaz dynie). Tryb. Ludu 1957 nr 38 s. 2, nr 40 s. 1, nr 47 s. 2. 789. GOLINSKI LesZ.Eik: Polski ,pa7oziernik nad Moz:; i Sel;:waną. (Występy "Śląska"). Tryb. Ludu 1956 nr 312 s. 6. "Sląska" w Belgii). 790. GOLINSKI L~sz-ek: (S.prawozdania z występów Tryb. Ludu 1956 nr 280 s. 2, nr 282 s. 1, nr 287, 298 s. 6. 79l. GOLINSKI Lesz.ek: Sukoes "Śląska" w Kownie. (Kor-espondencja z Kowna). Tryb. Ludu 1957 rur 178 s. l. 792. GOLINSKI Le'szek: "Śląsk" odr.osi wi·elki triumf w Paryżu. Korespondencja z Paryża. Tryb. Ludu 1958 nr 121 s. 6. 793. GOLINSKI Lesl'JE'k: 93 tys. km z polską pio.senką i tańcem. (Zespół "Ma,zc;wsze"). Tryb. Ludu 1958 nr 206 s. 6, ilu.5tr. z pobytu "Mazowsza" w Lon794. GONERA Tade'usz: (Korespondencja dynie). ZieL Sztand. 1957 nr 8 s. 1, nr 10 s. 2, nr 11 s. 2-3, nr 14 s. 4, ilustr. .795. GONERA Tadeus.z: Z "MawwsZlem" w Lolndyni-e. Zarzewie 1957 nr 1 s. 8, ilu str. KLIka uwag i wniosków. (Problemy am~796. GRABOWSKI Franciszek: torskiego ruchu artysit)OCZII1€lg,o w wc'j. a-zeszo.wskim). Now. Tyg. 1956 nr 3 s. 3-4. Pięć lat "Śląsk.a". Tryb. liter. 1958 nr 30 s. 1, 797. HADYNA Stanisław: ilustr. 798. HEST Mieczysław: Gorące serca. Dziesięciolede Zespołu Pieśni j Tań·c.a Ziemi LuhelskJej. Za i przeciw 1958 nr 27 s. 10,. ilustr. oczE.kują pomocy. Naw. Tyg. 1956 799. J. P.: Wiejskie z-es.poły teatralne na- 20 s. 2. W trosce o dals-zy rozwój twó·rcwści ludowej. 800. KARDA Franciszek: Z ŁowLcza można brać p.rzyklad. Ziel. Sztand. 1956 nr 15 s. 8, Husk. 80l. KOŁOI:ZIEJCZYK Roman W.: Od wsi do wsi. (Z€spoly amatorskie w Cie:3zyńskkm). Orka 1958 nr 41 s. 3, 6. 802. KRACZKOWIAK: Od "Wesela Łooz,owskiego" do "Wesela Kraczke·wskiego". (Kraoc?Jk(wski Zes.pół Pieśni i Tańc.a). Życie kult. rzesz. 19~6 nr 1 s. 2, 5, ilustr. 803. KRUCZKOWSKI Leon: Na pró'oi-=. (Z-espół tEatralny "Wk~i" w Markowej pow. Przeweorsk). Życie kul. Ziemi rzesz. 1956 nr 3 s. 1, i1:Jstr. 804. LECHOWSKA H., Matlak R.: Kurpie Zielone. (Zes'pó! Pi,eśni i Tańca w Bi.2łymst<Cku). Praca świetl. 1958 nr 4/5 s. 9-11, Hustr. 805. OST Władysław: Sląskie zespoły pieśni i tańca. Wierchy R. 24: 1955 s. 173-176, 593 • 806. PLEŚNIAROWICZ Jerzy: Przegląd Wiejskich Zes'połów Teatralnych i sprawa repertuaru w woj. rzeszowskim). Naw. Tyg .1956 nr 6 s. 3. 807. PRZEGLĄD Wiejskich ZespołóVl Teatralnych. Naw. Tyg. 1956 nr 5 s. 1. 808. S. ADAM.: O teatr ludowy. (Reaktywacja Związku Teatrów i Chórów Ludowych). Orka 1958 nr 2 s. 9. 80lt. SOLARZOWA Zofia: Samo~odny teatr chłopski. Wieści 1957 nr l s.3-5. 810. SOLARZOWA Zo£oi.a:Skalni ludzie. Warszawa 1955. Rec.: P. B.: Opowiadania kiel. 1957 nr 1 s. 14. I I o góralskJm zespole artystycznym. Ziemia 811. TYLCZYNSKI Andrzej: Mazowsze. Tyg. demok1·. 1958 ,nr 31 s, 6, ilu str. 312. WALAS Andrzej: Wieś będzie miała 'co grać. (Wydawnictwate,atr,al·nego ruchu amatorskiego). Orka 1958 nr 33 s. 12. 813. ZAKRZEWSKI Ta,deusz: Magi':znacyfra 500. (Uwagi na marginesie Przeglądu Wiejskich Z€społów Teatralnych). Pomorze 1956 nr 3 s. 4, 11. 814. ZNAMIEROWSKA-PROFFEROWA Maria: Sp,o!eczna warto·ść tańc.a ludowego. (Zespół Międ<zyspółdzJelniany Pieśni i T'ańca ,,Kuj,awy" w Bydgos,Zlczy). Nou;y Tor 1956 nr 3 s. 2, ilustr. 815. ZIEMSKI Mieczysław: Tieatr 100 tysiacz artist·o,w. (Amatorskie zespo,:y artystyczne w Polsce). Pel. prof. sojuz. Obozr. 1955 nr 5 s. 3436, Ilu str. oraz w mutacjach: ang. Pol. Trade Un. Rev., hisziP. Revista sindic. pol., niem. Rdsch. pol. Gewerkschaften. 816. ZIENC Andr?Jej: Z?społy pieśni i tańc.a w PoIse-e. Muzyka 1955 nr 11:12 s. 70-73. 817. ZIOŁKOWSKI Wiktox: Z ludo·wych w,idowisk dramatycznY'ch w Lubelsz,czy7nie. Fragm. Kamena 1956 nr 2 s. 31-36. . . 818. Z PRO~FKTU. ~taotutu Towarzystwa Miłośników Teatru i Muzyki LudoweJ PolskIeJ Rze1ozy,pospolitej Ludowej. Swiet!. 1957 nr 2 s. 4. D. W s pół c z e s n e p r z e m i a n y w k u l t u r z e p o l s k i e j 1. Zmiany w układzie tradycyjnych grup Wsi spółdzielcze, PGR, POM, GOM, gospodarstwa 819. WGAŁAJ Dyzma: Rozmowy o spółdzielniach arszawa 1956 KiW s. 166. tabl. 8. społecznych rndywidual~ei prod'lkcyjnych. inne Wyd. 2. 820. G~ŁĘ~KI Bcgusław: Z badań ·nad przemianami społeczno-ekonomICZne] struktury wsi w Polsce LudQwej. Myśl filoz. 1956 'nr 5 s. 3-25, wykr. mapa. 821. ~OZAKIEWIC~ Janusz: WlPrQowadzenie ,płodozmianów w spółdzJelmach produkcYJnych. Wyd 2. Warszarwa 1956 PWRiL s. 137. ~.8 Lud, t. XLVI �r 594 ,> 822. 823. 824. MADA.JCZYK Czesław: Burżuazyjno-obszarnicza reforma w Polsce (1918-1939). Wyd. l. Warszawa 1956 KiW s. 463. MULLER Bruno: Spółdzielnia produkcyjna w Weissensch~rbach przyniosla sławę swemu imieniu. Tł. z niem. Biul. inf. NRD 1956 nr sper.. s. U, ilustr. NAMITKIEWICZ Jan: ZagadniEnie prawa własności gruntów wniesic'nych do ,rolniczych spółdzielni produkcyjnych (typów wyższych). Zesz. nauk UŁ Ser. 1 Nauki Humanist.-społ. 1955 z. 2 s. 99-1~9. Res. 5>od. NOWOSIELSKI Emil: Organizacja terenu spółdzl'8lni produkcyjnej. Wyd. 1. Warszawa 1950 PWRiL s. 217. sCiCjalistycznej ,przedsiębiorstw l'olnioczy'ch. T. 1. 826. ZARYS org.anizacji Ryszard Manteuff€l, Hmryk RomanGws,ki, Tadeusz Rychlik: Cz. 1. Wi,adomości ogólne. c.z. 2. Państwowe gospodarstwa rolne. Warszawa 825. 1956 PWN eS. 152. EKONOMIKA i organ~z.acjar.olnidwa. Z. l. Warszawa 1957 PWN s. 152 tabl. 5. Zeszyty Naukow(~ Szkoty Glównej Gospodarstwa Wiejskiego. Nr 1. gospodarcze s!półdzk'lni produkcyj,nych. Materialy 828. PODNIESIENIE z Sesji Ekonomicznej Komitetu Nauk Rolniczych PAN 2 13-15. II. 1956 r. Warszawa 1957 PWRiL s. 279. Zygmunt: Uwa.g~ a spóld-zieliCZOści rpr·odukcyj.l1€j w 1'01-· 829. ZAŁĘSKI nietwie. Z samotnych rozważa11. Warszawa 1957 LSW s. 57. 595 UCHWAŁA V Plenum Komitetu Centralnego PZPR o rozwoju 'rolnictwa w latach 1956-1960 i zadaniach partii na wsi. Tryb. Ludu 1956 nr 41 s. 3-5. - Chlop. Droga nr 8 s. 3, 5-7, i1uIstr. - Spóldz. produk. nr 7 dod. s. 1-16. Ziel. Sztand. nr 14 s. 3-6. Zycil? Warsz. nr 35 s. 2-4. 837. WYCZESANY Z Jigniew: Ziemia tragi'czna nad Bugi'em, Huczwą i Sołokiją. (O aktywizację gospodarczą). Zycie gasp. 1956 nr 21 s. 12, ilustr. tab. 838. ZAKŁADAMY !\póldzielni-e 'Produkcyjne. Statuty spółdzielni produk,cyjnych. Red. W. Korczak Wyd. 1. Warszawa 1956 PWR,iL s. 133. 836. • VI. ETNOGRAFIA A. O P l' a ·co wan 827. 2. Inne materiały 'związane BOBIŃSKA Celina: Dynamika ·chłopskich :użytków gr,untowych i walkachłqpÓ'w a zi'€lffiię. Zesz. nauk UJ nr 7 Ris:t. 1956 .1.. 2 s. 45112, tab!. Rez. Zsf. 831. BOLANOWSKI Zbignie'lv: O biurokraicji, schematy"'miei góralskich "separatystach". Dyskusja o regionalizmie. Orka 1958 nr 2 's. 4. 832. CWlEK Zdzisław, GluZJiński Jerzy: Osiągnięoia Polski Ludowej na Pomorzu i ,w gospcdar.ce morskiej. Kwartainik Historyczny. R. 1955 nr 1. R€'c.: Barciński Florian. Studio Mat. Dziejów Wielkopo]. T. 3: 19,57 z. 2 s. 839. 840. 841. 842. z wsią 830. 843. 844. 845. 279-280. CZERNIEWSKA M.: Gos.poda,rstwa biedmiaokie i go~podarstwachłoiPów-,:.racowników w niektóry·ch rejonach Polski w 1952/1953 roku. Zag. Ekon. raIn. 1955 z. 4 s. 57·-77, tab. 834. GOŁĘBIOWSKI Bronislaw: Kilka uwag o rozwoju kultury na wsi. Zarzewie 1958 nr 11 s. 2-3. 835. INGLOT A., Ko.zakiewkz Mikolai, Leczykiewicz Sylwestelr: Propozycje w sprawie oświaty i kultury do dyskusji na plenum NK ZSL Wieś spólcz. 1958 nr .'3 s. 8-14. SŁOWIAŃSKA 833. 846. 847. W POLSKICH i a o g ó l -fi e '1. WYDAWNICTWACH z a k l' e s u 's l a w ojs t y k i BARAŃSKI Henryk: Qp["acowuje ją 173 uczonych polskich. Ency<klo,pedia słowianoznawstwa wydana będzie w Poznaniu. Nowy Swiat 1956 nr 12 s. 2. BĄDKOWSKI Lech: Slcwiń'cy. Warszawa 1956 S. T. s. 123, ilu str. BELIC Al-eksander: Przygotowania do MiędzynarodOlWego Kongresu Slawistów. Tł. Nowe Czasy 1956 nr 24 's. 16. CZEKANOWSKI J.an: Konsekwencje slowi,anoznawcze syntezy antiI'Opologi-cznej. Lud. T. 42: 1955 cz . .1 s. 465-521, mapa, cz. 2. Sad. s 967-972. Zsd'. 's. 982-989. CZEKANOWSKI Jan: Wstęp dl(J histClrii Słowian. Pelrspekty,wy antrOjp,o.logiczne, et1nclgraii'czne, al'cheologicz.ne i językowe. Z 53 rys. ~ 8 tabl. Wyd. 2 na nowo qp:rac. P.oznań 1957 Inst. Zach. s. XIX, 5l4" tabl. 3, ma,p 8, ilUistr. Rec.: Szewko-Szw,aykcws'ka 1. Czlow. w Czasie Przestrz. 1958 z. 2 s. 103-104. DOROSZEWSKI Witołd: Re!fl~ksje i ,wspomni-eni-a uczestnika Belgra,dzki,ego Zjazdu SlaJwistów. Por. jęz. 1955 7... 9 s. 321-325. FEDEROWSKI Michał: Lud bi'ałorus,ki. Materia'ły dlO.etnografii słowiańskiej z):lromadZJCnew latach 1877-1905. T. 5. Pieśni. Warszawa 1958 PWN :s. 917. GAJEK Józef: Znaczenie ka,rtcg:raf.ii et nOigraficznej dla slawistyki w świetle pra·c nad Polskim Atlasem Etnograficznym. Z 'p-o-1skich Studiów Slawistycznych. PWN Warszawa 1958 tom I, s. 217-233 + 9 ma,p. GA VAZZI M.: Beitrage 2ur altslavischen Kulturkunde. Zeitschrift fur slavische Rec.: Labuda Phi/oiogie. Gerard. T. 22: 1954. Kwart. Hist. KH1t. mater. 1956 nu l s. 152. �rI 596 597 848. GLAPA Adam: Zagadnienie rozwarstwienia wsi wielkopolskiej w XIX w. w świetle opisów odzieży ludowej Oskara Kolberga. Luci T. 42: 1955 cz. 1 s. 69-114, ilustr. 849. HENSEL Witold: Słc.wiańszczyz.na wczesnośredniowieczna. Zarys kU'tury materiaLnej. Wyd. 2. Warszawa 1956 PWN s. 493, tabl. 8. 850. LECIEJEWICZ Le·ch: Badania ,nad starożytnościami słowialiskimi w Niemczech. SLavia antiqua T. 5: 1954/1956 s. 424.-429, ilustr. Res. 851. LEWICKI Tadeusz: Źródła arabski·e do dziejów słowialis~czyzny. T. 1. Wrcdaw 1956 OS5. s. XXVIII, 383. 852. ŁOWMIAŃSKI Henryk: Zagadnienia roli Normanów w genezie państw słowiańskich. Warszawa 1957. Rec.: Tymieniecki Kazimierz: Normanowie wśród Słowian. Prz. KuLt. 1958 nr 11 s. 9. e53. NAMYSŁOWSKI Władysław: Ślady Słowian :pozostałYch z 'czasów panc'Wa'l1iia Awarów w da'\vny·ch kraja'ch chorw,aJoki,ch. Pam. slow. T. 7: 1957 s. 131-135. 854. SŁOWNIK .staJr<lżytnośd słowiański,ch. Red. Gerard Labuda (i inni). Wrocla,w 1958 Oss. s. XII, 147, ilustr. Rec.: Kcwalenko Władysław. Tyg. zach. 1958 nr 34 s. 2. 855. STAFIŃSKI Aleksander: s.zozeci'nek powstał ze słowiańskich ,osiedli. Zap. kcszal. 1958 z. 2s. 4.3-48, Hustr. 856. SUŁOWSKI Zygmunt: Klęska Swarożyca. (Histo,ria Słowi,an Połabskkh- WieLetów). Wiedza i ZyCie 1956 nr 10 s. 657-661, ilustr. malp.a. 8.57. ŚLASKI Kazimierz: Udział Słowia'n w życiu gQ.i;;podare7.ymBałtyku na początku 'elpok:i feudalnej. Pamiętnik Slo1ciański R. 4: 1955. Rec.: Labuda Gerard. Rocz-i hist. R. 24: 1958 s. 343-3.51. B. S ł o w la n i e ,p o ł u d .n i O,W i 8.58. PRZESŁAWSKA Helena: ską w JugosławH. SLavia Res. C. Z badań anti.qua S l a w i a ,n i e w s c h {\d ,n i i nad starożytną kulturą słowiańT. 5: 1954/1956 s. 4.20-424, i1ustr. .p ó 1 !l o c n o - w s c h o d n i 859 DEMBIŃSKA Maria A.: Badania nad słowiańszczyzną starożytną i wczesnośredniowieczną w Związ:ku Radzieckim. Slavia antiqua T. 5: 1954/1956 s. 400-409. Res. VII. ETNOGRAFIA POZASŁOWIAŃSKA A. Eu ro p a DA WIDZIUK Aleksander: Naszy zada'czy. (Działalność Białoruskiego Towarzy~twa Społ€'cz'no-Kultl.!-ralnego na Bialostoczczyżnie). Niwfl 1956 nr 7 s. 1, 4. 861. DOKUMENTY k baJniekemu povs-i2Jnill ·na Slovensku (152.5-1526) . Wyd. Peter Ru/kosz. Bntislava 1957. Rec.: Z:entara Beue1dykt. Prz. hist. 19.57 z. 4 s. 801-803. 862. FLOROVSKIJ Antonin V.: Czesko-rllske obchodni styoky w m1nulosti (X-XVIII stole1:i). Praha 19.54. Rec.: Kossawski Ale,ks,ander. Ro.cz-i Dziejów spa!. gosp. T. 16: 19.54 s. 439-441. 864. HAUPT Leopold, Smoler Jan, Ernest: Volksli:elder der Sorben in doer Obell"- und Nkderlausitz. Ber,li'n 1953. Rec.: Nalepa Jerzy. Rocz-i hist. R. 22: 1955(1956 s. 243-246. 865. HUSA. V.: K dicjinam nevolnickeho powstani ·rokl1 1775. Czesky Lici R 39: 19.52. Re'c.: Gielrowslki Józef. Sobótka R. 10: 1955 nr 4 s. 714-718. 866. IWANOW W.: Klasy i walka klalscwa we współczesnej Bułgarii. Tl. z bllłg. Ze~z. teor.-poLit. 195.5 nr 12 s. 56-6.5. 867. JANA CZEK O. J.: Povslani nevolni:ku w 'czesky,chZiemich Toku 1775. Nasze Vojsko 19054. Rec.: Gierc'Wski Józef. Sobótka R. 10: 195.5 nr 4 :s. 714-718. 868. KUCZYŃSKI E·tefan M.: O daci·e zrzucenia jarzma mongolskiego na R'usi. Spraw. Pozn. TPN 19.56 nr 1 s. 33-3.5. 869. NIICHAJŁOW Vladimir: Walka komunbtycZlnej Partii Oz.e'chosłowacji a dalszy rozwój i umocni:c.nie jednolitych SiPółd!Zielnirolniczych. Tł. 7.cz,es. Zesz. teoT.-poLit. 1955 nr 12 s. 47-55. 870 NICHTWEISS Johannes: Das Ba;uernlegen :in Mel~klenbu,rg. Eine Untersuchung ,;ur Geschicht,e doer Bauernslchaft und der z.weiten Leibeig-enschaft in Mecklenburg bis izum Beginn de's 19. .Tahrhundert~. Berlin 1945. R,€'c.: Zientara Benedykt. PTZ. hist. 19.56 z. 1 s. 186-191. 871. POTAPOW L. P.: Badania nad 'kształtowa,niem się socj8Jlistycznych narodów. Tł. z ros. Zofia Malewska. Lud T. 42: 1953 cz. s. 897-899. 872, VILLES et ·campagnes: civilisation urbaine et civilisation rurale en France. Rree.: A. S.: Dyskusja o grupa'ch społecznych na wsi. Wieś wspólcr. 1958 nr l s. 113-119. 873. VILLARD Ge:maine, Villard Claude: Formation de la nati·on francaise (du Xe siecle au debut du Xle siecIe). Paris 19.5.5. Rec.: (jw.) 1'VIy~[ filoz. 1956 nr 1 S. 223. 8f>O • • l "I' :1' �T 599 598 A. A f:- y k a 874. AYACHE Albert: Jak formował się naród marokański. Tł. z franc 1958 nr 7/8 s. 79-89. 875. CZEKANOWSKI Jan: W głąb lasów An:wimi. Dziennik wyprawy do Afryki. Prace Etnograficzne t. VI PTL Wrocław 1958 S, 461. 876. GAUDIO Attilio: Tajemnica pocho·dzenia Guanczów. Tł. Widnokręgi Zesz. teor.-polit. 1958 nr 2 s. 22-33 ilus1:r. 877. HALICKI JE1rzy: Ubiory kobie'ce w starożytnym Egipde. Dawna Kult. 1955 nr 4 s. 22.3-227,ilus1:r. 459. 878. KUBIATOWICZ L., Winid Bogodar: Framcu:ska Afryka Północna. Poznaj Swiat 1956 nr l s. 37-39, tab. mapa. 879. MAKOWSKI Zbigniew: Logika wyobraźni. (Sztuka murzyńska). Kip.1'unki, 1957 nr 13 s. 12, 11, ilustr. 880. MODRZEJEWSKI JÓZEtJ':Małżeństwo między bra,tem a sios,trą w grecJw-rzymskim Egipcie. Meander 1955 ·nr 9/10 s. 431-437. C. A:zj a 881. BEAUVOIR Simone de: Miłość i rodzina. Fragm. książki "Długi marsz" (Z zagadnień społecznych Chin). Tł.z franc. Swiat i Polska 1958 nr 40 S, lO, ilu str. 882. BEGUIN Al'~ert: Bunt Azji i sumienie e~rcfp€'j·skie. (Omówiende wartości dorobku cywilizacyj,nego Za'chodu i winy Zachodu w s'tosunk,u do ludów Azji na marg:lDe3ie ksiąiJki hinduskiE'go hisborYlka K. M. Pani,kkara). Tł. z franc. K. B. Tyg. powsz. 1956 nr 11 s. 1-2, nr 12 s. 2, 7. 883. BRAUN Andnej: Wiosna miedzia'nego bębna (Chiny). Dookola Swiat1 1956 nr 19 s. 10-11, 19, ilustr. 884. CHINY. Oprac. na podstawie artykułu z Wiel,kiej Encyklopedii dzie'Oki'€'j. Tłum. z ros. M. De'renicz i F. Wistreich. Wauz,awa Ra1956 KiW s. 556. 885. DELUSIN L.: Wielkie przemia1p.y na wsi chińskiej. 1'1. z .ros. Nowe Czasy 1956 nr 8 s. 8-11, ilu str. as a source to the' so886. DFBNrCKI Al~]<sy: Thę ..Chu-shu-chin-nien·' cial history of ancient China WarS2)awa 1956. Rec.: Prus'zek Jaroslav. Rocz. orient. T. 22: 1958 z. 2 s. 131-146. 887. FAN WEN-LAN: Zagadnienie .periodyz.a,cji historii nowożytnej Chin. T1.z chin. Roma,n Sławiński. Kwart. hist. Prz£kł. 1956 z. 1 s. 99-134, tab. Dębn"cki Aleksy: P,Eriodyzacja dziejów Chin starożytnych. PrJ. orient. 1956 nr 1 s. 13-24. 1188. FLESZAR MieC'zysław: Newe mocarstwo Azji. (India). Wiedza i Życ;e 1956 nr 5 s .. 320-328 ilustr. mapy. • 889. HILSKA Vlasta: Dzieje i kultura narodu japońskiego. KrÓltki zarys. Tłum. z czes. Stanisław Gawłcwski. Wyd. 1. Warszawa 1957 PWN s. 470, ilu str .. L- mapy 2. 890. HU SZENG: Zagadnieniap€xi0dyzacji nowożytnych dziejów Chin. Tł. z chin. A1eks,ander Macedoński. Kwart. hist. Przekł. 1956 z. 1 s. 86-98. !:I9!. rLIN G. F.: Szudry i raby wdriewnieindyjskich sbornikach za,konow. Wiestnik Drieu;niej Istorii 1950 nr 2. Rec.: Skurzak Ludwik. Lud T. 43: 1956 s. 2!l8-300. 892. JELITO Jówf: Wiara w s,ny na Wschod:z.Lestarożytnym. Ruch biblij. litur. 1955 nr 2/3 s. 69--84. 893. KORBECKA M., Moszyński L., Okruszko 1.: Praca Polaków o ludziach Azji Środkowej i Wschodniej na przełomie XIX i XX wiek li. Prz. orient. 1955 nr 4 s. 413-428. 894. KOZŁOWSKI Janus:z Krzyszwf: Badania najstarszy,ch śladów człow1eka na te,renie ZSRR. Dawna Kult. 1955 nr 4 s. 195-203, rys. mapa. 894a. MACDONALD A. W.: A propos de Prajapati Journal As.ati.que 1'.240: 1952. Rec.: SkurzlaJk Ludwik. Lud T. 43: 1956 s. 296-298. 895. MACKIEWICZ Maria: U Eskimosów. Wars;zawa 1956 NK s. 12. 896. MAŁACHOWSKI Bohd.an: Ałtaj radziecki. Wierchy R. 24: 1955 s. 133 -141, mapa. 897. MAO TSE-TUNG: Przedmowa do zbioruartyk.ułów "Wieś chińska na drodze do socjalizmu". Tł. z ras. Zesz. teor.-pol.t. 1956 nr 1 s. 17-19. Trybuna Ludu 1956 nr 243 ,s. 3, O trwały Pokój 1956 nr 3 s. 7. 898. MAO TSE-TUNG: Za.gadnienie SiPółd.ziJEIczc.ściw rolnictwie. War· szama 1956 Ki,W s. 76. 899. MROZEK Bogusław: PowstaniE' systemów zamind.ari i r.ajatwari w rolnictwie indyjskim na Iprzełomie XVIII i XIX wieku. Prz. orient. 1958 nr 1 s. 45-60, ilUSitr. tab. 900. NIZAJOW Kary T. N.: Oczerki istorili kultury sowietsk'Ogo Uzb€~dstana. Moskwa 1955. Rec.: Płasko,wicka-Rymkiewilcz StanisłC1lWa. Prz. orient. 1955 nr 4 s.466-469. 901. NOWAKOWNA Zofia: Wielka sztuka Chin wzbo'ga-ca Muzeum Narodowe. (Wyroby współczesne·go rzemiosła artystycznego z Chin w Muzeum Narodowym w Kra,kawie). Od A do Z 1955 nr 43 s. 1. ilustr. 902. OSTROWSKI Bernard: Muzyka na weselu borowiackim. KaszEiho! 1957 nr 2. s. 6. 903. RAINA M. L.: Muzyka i pleś:li Kaszmiru. s. 37-42, ilustr r:>,s. Tł. Widnokrę9i 1957 nr 10 �T 600 601 vrrl. 90<1.REDFIELD Robert, Singer Milton: Villag.. India. Studies in the UHle community. Chicago 19'56. Rec.: Przecławski Krzysztof: Wieś hinduska. Kult. i Spal. 1958 nr 2 s. 183-187. 905. RYCHLIŃSKI Jeny Bohdan: Szlak rybiej kości. Gau;ęciy syberYJskie. Wars,:awa 1956 Cz. s. 194. A. 91.5. 916. 917. 918. li 919. I 920. 921. 922. E. P o l i n e z j a 914. MALINOWSKI Bronisław: Życie s,eksualne dzikich pólnocno-za,chodn1e:j Melanezji. Miłość, małżei!stwo i życie rodzinne li krajowców z Wysp T·robrianda Brytyjskiej Nc'Wej Gwinei. Slo'wem wstępnym po';:>rzedził Havelock Ellis. 97 ryc. i rys. w tekście. Tłum. z a·ng. An· drzej Waligórski. Józef Chałasiński. Warszawa 19'57 KiW s. LIII, !i20, tabl. 85..1· mapy 2. ="i ETNOGRAFII 92.3. Z INNYMI NAUKAMf a :..:k i h u m a n i s t Y c z n e i s p o l ~ c z n (; 1. D. A m er y k a 906. DANTREPPE R. L.: SynowI,e Wuja Toma. (Sytuacja murzynów w NSA). Tł. z fra,nc. Widnokręgi 1957 nr 2 s. 81-89, ilustr. 907. FRANCISKO de Vitoria: O IndL<łch. Warszawa 1954. Rec.: Klarfkowski Alfons. Życie i Myśli 1955 nr 5/6 s. 248-251. 90S. GIEŁŻYŃSKI Wojciech: Tajemnica skarbu Sapey-Inków. Dookoł!"i Świc:ta 1956 nr 1 s. 18-19. 909. IWASZKIEWICZ Waclaw: Państwo .,idealnie zorganizowane". (państwo Inkćw). Tyg. demokr. 1958 nr 8 's. 5-6. 910. KOWALSKA-LEWICKA Anna: Kolek,cja (,.stal'ożytnośri .peruwiańskich" Władyslawa Kluge-fa). Ziemia 1957 nr 11 s. 4-5, ilustr. 911. LAS CASAS Bartoilome de: Krótka relacja o wynisZJczeniu Indian Warszawa 1956. Rec.: Czeszko Bohdan: Biskup przeciw conquistadorom Prz. kult. 1957 nr 18 s. 5, ilustr. 912. MACHOWSKI Jaoeik: Skąd po'chodzi ludność Ameryki? Poznaj Swiat 1956 nr 3 s. 42-43, ilustr. rn8Jpa. 913. NOCOŃ Rudolf H.: Dzieje, kultura i upadek Inków. Prace Etnologiczne V. Wrocław 1958 Polskie Towarzystwo Ludoznawcze s. 377. ilu.str. Rec.: zab. Odra 1958 nr 28 s. 9. POGRANICZA Archeologia ANTONIEWICZ Włodzimierz: Archeologiczny Atlas Świata. Tezy ref. Spcr-aw. Wydz. Nauk Spał. PAN 1958 z. 5 s. 121-122. Uzup. Dobrowolska Maria: Uwagi o referacie ... Archeol. Pol. T. 2: 1958 z. 2 s. 155-228, mapy. Res. 1. G. - Ł. O.: Z dyskusji nad Pols'kim Atlasem Archeolocgi0znym .. 4.rch. Pol. T. 2: 1958 z. 2 s. 399-400. ARCHEOLOGIA. Etnografia. Z. 1. Poznań 1958 PWN s. 222, mapy 2. ilustr. ARCHEOLOGIA Polska. T. 1. Red. Witold Hensel. Wrocław 1957 035 s. 292, i.lus-tor,T. 2z. 1. 1958 s. 147, ibustr. T. 2. z. 2. 1958 s'. 154-400, HustT. R. 6 1954 Red. K. Maje'wski. WI'. 1956 s. 322, tabl. 2, Hust'f. R. 7 1955 IZ. 1. 1957, s. 242, Hustr. R. 7 1955 z. 2 19.57s. 269, R. 8 19.56 ,z. l. 1958 s. 291. mai?'a, ilusitr. + !S'P,istreści R. 7. BORECKY BOlrz:ivoj: Vyroba mouky a chleba v P0!ll!?ejich. Przislpieve.k k poz:nani €ikonomiky otrokarzske spole'cznosti. Listy Filologickić 1: 1953 Rec.: Kcni'k Eueniusz. Archeol. T. 7: 1955 z. 1 s. 156-158. BURCHARD Helena: Pl'zegląd piśmiennictwa z zakresu archeologii Polski za rok 1954. Sprau;. arclteol. T. 2: 1956 s. 172-182. Uzupełnienie ZIar. 1953 T. 2: S. 170-171, T. 4: 1957 s. 316-230. CHILDE V'ere Gm'don: The diffusion of wheeled venic1es. Ethnugraphischarchdologische Forsc71ungen. T. 2: 1954. R€lc.: MatJt:iSiz;ewskiJÓz;ef.Ku:art. Rist. Kult. mater. 1956 nr l S. 138--150 FONTES Al'cha'eolo;gici Pos.nanienses. Annales. Musei Archaeologi::i Pos:nani'e!1sis. Vol. 6/1955. Re'c.: Kostrzewski .JÓzef. Poznań 1956 (Centr. Zarząd Muzeów i Ochrony ZabytkÓ'w). s. 4, 230 tabl. :) ilustr. Roc.: Kostrzewski Bogdan. Studia Mat. Dziejów Wielkopal. T. 4: 1958 z. 2 S. 331-333. GARDAWSIG Aleksander, Gąsows.ki Jerzy, Rajewski Zdzisław: Archeolcgia i pradz,i'eje Polski. Re·d. Z. RajewsIki. Warsz.awa 1957 PZWSs. 227. Rec.: Walicka E. A. MÓ1dą Wieki 19.'i8 nr 2 s. 28; Z. B. Z Olchl. Wi". ków z. 5 s. 342-343. GUYAN W. U.: Einige Karten wr Vorber-eitung des Grubenhaus~<; in MitteJeuro,pa im ersten nachchristJi.ch-E,n .Jahrtausend. und einig;:Hinweise auf da,s archaologische Problem del' vólkerwandel'ung;z-eitJi.chen HaLlsformen der Schwe,i,z. Zweiundvier~igstes Jahrbuch der Schweizerischen Ges-ellschaft fLir Urg€~chichte 1952. Re'c.: Płachcińska A~1na. Archeol. T. 7: 1955 z. 2 5 202. �602 603 924. HERBST Sta·nislaw: Atlas archeologiczny atlas historyczn::. T. 2: z. 2 s. 229-231. Res. HISTORIA mundi. Ein Handbuch der Weltgeschicht-e .1:n10 Band2D. Hrsg. von Fritz Va:javec. 3. Der Aufstieg Euro,pa's. Von Giacom~) Devoto, Antonio Garcia y Bellino Raymond LanUer u. a. Bern 1934. R€lc.: Majewski Kazimierz. Archwl. T. 8: 1956 z. 1 s. 207-208. KAMIŃSKI Aleksander: ::YIaleriały do bibliografii archeologiczn'!j Jaćwieży od I do XIII w. Mat. staraż. T. 1: 1956 s. 193-273. Knlt. sad. Sum. KOSTRZEWSKI Józef: Z dziejów badań archEologiczny{;h w Wielko.pols,ce. Wrocław 1958 05'5. s. 46, ilu str. Maszkin N. A.: Iz istorii afr;kanskich g·arodow wo II-III ww n.e. Wiestnik Driewniej Istorjj 1951 z. 2. Rec.: Kotula Tadeusz. Archeol. T. 8: 1956 z. 1 s. 220-225. MATERIAŁ Y starożytne. T. 3. Red. ZdZiislaw Raj,Ews'ki. Warszawa 1958 PWN s. 377, tab I. 87, Ilustr. MATERIAŁ Y wczesnośredniowieozne. T. 4. Komit-et red.: Zdzisław Rajewski, Je,rzy Antollliewilcz, Jerzy Hali.oki. Warszawa 1956 PWN s. 231, tabI. 56, BUlstr. .MODRZEWSKA Halina: .Makrialy do bibliografi:ia.rcheologiozn~j .Maz:ows.za. Mat.u:czesnośredn. T. 3: 1951 s. 101-134. NOSEK ~Itefan: Materiały do badań nad histerią starożytną i w·czesnośr'E1dniowiecZlną md.ędzyrzl€cza Wisły i Bugu (oraz) BibliograJ.ia archeologJii międzyrze'cza Wisły i Bugu. Ann. UMCS Sect. F. v. 6: 1951 s. 3-502, ilu str. mapy. KJrat. izloŻ. Res. PIERWSZA Ses;la Archeologiczna Instytutu HistorIi Kultury MateriaInej P·olskiej Akademii Nauk. Wa·rsizawa 5. V. - 8. V. 1955. Red. Witold HElIlsel. Wrocła:w 1957 055. s. 432. POULIK Josef: Jirzni Morava, zemie dav·ny-ch Slovan,u. Brno 1950. Rec.: LeciejEWlcz Lech. Archeol. T. 7: 1955z. 1 s. 134-139. PRACE li ffiateri.ały Muz'eum ArcheQlogiaznego i EtnograficZTh€lgo w Łcd.zi. Seria archeol{)giczna. Nr 1. Red. Konrad Ja-żdżewski. Łódź 1956 PWN s. 218, tab1. 60, ilust.r. Nr 2 1953 :5. 180, mapa l, ilust.r. Nr 3 - 1958 s. 200, tabI. 2, :ilustr. RAJEWSKI ZdzIsław: 10000 lat Biskupina i oJwlic. Warszawa 1958 PZWS s. B1, ilustr. SLA VIA Anti~·.ua. Ro'cmik pOswlęc:ony sitarożytnosoiom slowiallskim. Organ Katedry Archeo,logii Polski Uniwersytetu im. Adama Micki"wicza w PQzinaniu. Red. Witold Hensel. T. 5. 1954.-1956. Wyd. 1. Wrocław 1956 Oss. s. 454, tabI. 1. m~pa 1. SPRAWOZDANIA Archeologiczne. 2. Red. Witold H€nseI. Wrocła'\.' 1956 Oss. s. 188, tabl. 1. ilustr. Archeol. 925. 926. 927. 928. 929. 930. 931. 932. 9:;3. 934. 935. ll:l6. ll37. Pel. I • ll:38.·SPIS tre·śai tomu 2 Archeologii Pols.ki. Archeo!. Pol. T. ?: 1958 z. ~ dod. s. 1-2. 939. SPRAWOZDANIA z książek i sbudiów. (Bibliografia adnotowana). Archeol. T. 7: 1955 z. 2 s. 221-222, T. 8: 1956 z. 1 s. 229-240. MO. TACKENBERG Kurt: Die Burgen de.r lausitzer Kultur. Priihistorisehe Zeitsehrift Bd. 34/35: 1949;1950. Rec.: NiesioŁowska-Hoffmann Anna. Archec/. PO:. T. 2: 1958 z. 1 s. 124-126. !141. TIHELKA Karel: Moravska unieticka pohrzebiszte. Pamatky areheologi:cke R. 44: 1953. Rec.: Gardaws'ki Aleksander. Archecl. R. 6: 1954 s. 207-209, ilust:'. 9~2. WIELOWIEJSKI Jeny Aleksande·r: Uzulpełnieni·e bibliografii archeologii polskiej za lata 1950-1951 Archeo!. T. 7: 1955 z. 2 s. 219-220. ll43. WINNICZUK Lidia: Pmca młynarza ,i Ipi,ekarza w starożytnej Grecji i Rzymie. Warszawa 1951. Rec.: Borecky Bo.rzivoy. Tł. 'zczes. E. K. Archeo!. R. 6: 1954 s. 216·-217. ll44. WIADOMOŚCI archeologiczne. Organ Państwc.wego MUZ2!umArcheo· lo.gi·cmego. Red. nacz. ZdzisIaw RajEwsk,i T. 21. Skorowidz (18721954). Oprac. J·erzy Antoniewicz Wa:rszawa 1956 PWN s. 155. 945. WIELOWIEJSKI Jerzy: Archeologia bułg.arska w lataich 1944-1953 . Archee!. T. 7: 1955 z. l s. 59-90, ilu str. mapa. Krat. Izł\lż. Res. 946. ZWIĄZEK Sc.cjaHsty1c;mych R.qpublik Raomieckich. (Stan badal1 arche1olo:grcznych). Op:rac. E. K., W. N. K.. Z. T .. S. K. Archeol. T. 3: 1956 z. l s. 278-283. 2. Językoznawstwo ll47. ATŁAS Russkich narcodnych gcwo.row ceilltralnych obłastiej k wostoku ot .Moskwy. Pod. ried. R. 1. Awalniescwa. Moskwa 1957. Rec.: Safarewicz Ja.n. Jęz. pel. 1958 nr 4 s. 312-315. 948. AWANIESOW R. 1.: O atlasie gwa.r.owym języka rosyjskiego i je·go p{)-d;stawach t€I:,retyczny,ch. Tł. z .ros. N. P-epczyńska. Por. jęz. 1958 z. 3 s. 97-110. 949. BASARA .Jan: Zróżnico'w.ani-e sema.n.tyc·zno-g€fcgrafk.zne niektórych termi'nów z budownictwa wiejs·kiegona terenie Polski. Por. jęz. 19018 z. 3 s. 110-128, ffi2iPY. 9.~0. BĄK Stanisław: Doln:--- Śląsk pod względem językowym. Liter. lli<! 1958 nr l s. 8-10. ll51. BĄK Stanisław: Gwary ludo.we na Dolnym Śląsku. Cz. 1 GłosowniC'.. Po.znań 1956 Pam. Tow. Przyjaciół Nauk (PWN). s. 129. Rec.: Karaś Mkczysła:w. Jęz. pol. 1957 nr 1 s. 64-69. ll52. BĄK Pietr: Teksty gwarowe (Wielkopolskie z pograni:cza Kujdw i z ziemi lęczycki€jl. .Jez. pol. 1956 nr 't s. 299-302. �604 953. BĄK St<J.nisłav': Z badań 'nad przeszłością dialektu śląski~go. 3. Książk", różnych ciekawych rz"C'zy ... w miastp.·czku Bieruniu. Rękopis z XVIII i XIX wieku - \\'rocław 1958 PWN s. 105. 9')4. BĄK Stani51aw: Z historii badań nad gwarami dolnośląsk.imi. Ze1.'. Nauk. UWr. Scr. A nr 5 Językozn. 1957 -z. l s. 65-130. mapa, Res Re,z. 955. STOPA Roman: Powstanie mowy ludzkiej w oświetleniu antropologii i językoznawstwa. Prz. ontropot. T. 22: 19f56 z. 2 s. 33.3-469. ilustr. tab. Rez. Sum. 956. BRAJERSKI T,adeus.z: Studia n.ad ,gwarami woj€Wództwa lubelsk.iego. (Fragm.) Jęz. pol. 1958 nr l s. 77-78. 957. DEJNA Karol: Bad.,mia wstępne n.ad "Atlas'em ,gwar ',v oj ewód ztw a k.kleckiEgO". Zesz. Ncuk. UŁ SCI'. l nauki humanist.-srp0ł. 1955 z. 1 s. 9-23. Sad. Sum. 958. DEJNA Karol: Gwary ukraińskie w tarllqpolsZJOzyźni,e. Wrocław 1937 Oss. s. 164, ma,p 9. 959. DEJNA K,a,rol: Terenowe nazwy śląskie. Onomast. 1956 z. 2 s. 103126 Res. s. 213-214. 960. DEJNA Karol: UI1zędowe ,j gwarowe pO's,t<lJci na,zw miejs,cowy~h w clkolicy Gł!:Jbczyc i RadbClrza. Rozpr. Komis. Jr:z. Łódź TN T. 2: 1955 s. 119-158. 961. DOROSZEWSKI W.itold: Studia fonety'cme z kilku wsi mazowieckich. Pra'ce Językozinawcze PAN 1955 nr 4. Rec.: Karaś Mi'eczysław: Przegląd prac z dialektologii. Jęz. pol. 1956 nr 4 s. 310-312, tab. 962. HORODYSKA Halina: Słownktwo Wa,rmiii Mazur. Hodowla Ren Witold DerOSizewski WrOlCław lP58 Oss. s. III + map 35. 963. JUDYCKA Irmina: Na,2!WYcepów i ich części ,w gw.ar<l'ch Pomorza Ma'z,e'wiwkiego. Por. jęz. 1956 z. 10 s. 410-425, tab. 964. KAMIŃSKA Maria: Nazwiska i przezwiska lUGności wieśnia~z('j w Łc,wick,iem. Onomasto R. 4: 1958 z. l s. 79-120. Res. 5-. 222. 965. KOTULSKA-SKULIMOWSKA Halina: Trudności w identyfLkacji nazwy z ,przedmiotem . .Jęz. pol. 1955 nr 4 s. 298-300. 966. KUPISZEWSKJ Władysław: Z2 słownictwa ludowego w zakres!", astroncmi,i. LU(lowe nazwy gwiazdozbiorów. Por. jęz. 1958 z. 5 s. 233245, ma,;JY. 967. KURY ŁOWICZ Jerzy: O jedności językowej bałtoslowiańskiej. Bi/d. PoL Tow. Jęzliko<:n. 1957 Z. 16 c. 71-113. 968. KWESTIONARIUSZ do badań słownictwa ludowego. Z. 1 HodO'.v;:l i świat z:wie-rzęcy. Red. WitcJd Der.oszewski. Wrocla\v Ul~8 Oss. s. 73. tabl. 115. Z. 2 Ś\via-t roślin.ny. s. :33, tab!. 129; z. 3 Technika lUc:owd s. 176. tab!. 172 z. 4. Kultura społeczna i duchowa s. 113. tab!. 3. r J ! i • 605 969. LEHR-SPŁA WIŃSKI Tadeusz: Studia i szkice wybrane z językoznawstwa słowiańskiego. Warszawa 1957 PV.lN s. 447, tab!. 1. 97U. ŁESIOW Michó.!: Czy staropolskie imię Kliment i jego ;postaci po_ chodne mogą być świadectwem ;stnienia liturgii słowiańskiej w Polsce? Onomast R. 4: 1958 z. 1 s. 131-138, Res. s. 223. 971. MAŁY atlas gwar po'lskich. (Autoreferat Reda·kcji). Jęz. poL 1958 nr l S. 1-5. &'c.: Stamirowska Zofia: Geografia językowa. Ziemia 1958 nr 4 s. 30. 972. MATERIAŁY do bibliogra£i;i słowotwórstwa ję.zyków słowiańskich. Red. Witold DCrG!szews,ki. Z. 1 Warsza'wa 1958 Uniw. Warslz. s. 68. 973. MOSKAŁA E.: Przyczynki dl) naJzewnictwa ludowego 'IV Beskidzj~ Wys;p·Qwym. Wierchy R. 24: lP55 s. 166-169, ma,py. 974. MOSZYŃSKI Kazimi-eTz: O pc'czątka,eh i pochodzeniu wyrazów ,płu;?; i płużyca. Jęz. pol. 1956 nr 1 s. 1-6. 975. MOSZYŃSKI Kazimierz: Pierwotny ,zasięg języka pra.słoiwiań.skieg0. Komitel1;red.: Witold Doroszewski iinnL WrocŁa\v 1957 Oss,s. 332, mapa 1. 976. MOSZYŃSKI Słownlctwo ludów tzw. prymitywnych. 1956 z. 15, s. 93-112. MOSZYŃSKI Leszek: SZlkic monograficzny gwary wsi Rludy 'Po,wiat Puławy. Studia Filot. pol. sław. T. 3: 1958 s. 7-60. OBRĘBSKA-JABŁOJ"~SKA Antonina: P,race nad atlas'<1mi gwarDwymi w Związku Radzieckim. Str,€'szcz. wf. Sp7'aw. Wydz. Nauk Spał. PAN 1958 z. 4. 's. 49-58. PARYSKI Witold H.: Nazwy ludowe Doliny Malej Łąki w Tatrach Onomasto R. 3: 1957 z. l s. 54-87, Hustr. mapy Res. S. 276-277. PARYSKI Witold H.: O wyraz,"ch angi.ehki'ch w ·gwara'ch s:piski~h i podhalańskich . .Jęz. poL 1957 nr 3 S. 204-206. PAWŁOWSKI Eugeniusz: Gwara iPiOd€grodzka. Wraz z próbą wyzm:3czenIa południcwe-zachedniej granicy gwar ~ąceckich. Wr. 1955. Re'c.: Karaś MIElczysław. Jęz. pol. 1956 nr 2 s. 146-152. POMIANOWSKA Wanda: W s'prawi", atlasu języków słowiańskie!'!. Por. jęz. 1957 Z. 9 s. 385-392. POPOWSKA Hanna: Z rozważańna:d dawnym za'sięgiem !kaszubszczyzny. Por. jęz. 1958 ·Z. 3 S. 126-136 REYCHMAN Jan: .Jesz'czę o gwarach polskich 'na Węgrzech. Jęz. pol. 1956 nr 4 s. 304-305. BiuL 977. 978. 979. 980. 981. 982. 983. 984. pol. Kazimierz: Tow . .Językozn. 985, SIATKOWSKI Janusz: Słowni,ctwo Warmii ,i M22JUT. BudoiWni.ctwiJ i obróbka drewna. Wroclaw Hl58 Oss, S. 140 + map 64. 986. SKUPIEŃ Andrzej Florek: Jędrzej Topór i śmierzć. (Tekst gwClrowy). Ilustr. Andrzej Łe'pkowski. Tyg. pawsz. 1956 nr 3 s. 4. 987. SŁAWSKI Frandsz€,k: Słownik etymologiczny języka polskiego. T. l A-J. Kraków 1956 Tow. Miłośn. Jęz. Polsko S. 599. �606 607 988. STAlVIIROWSKA Zofia: O zapisywaniu gwar ludowych. Ziemia 1958 nr 6 s. 23-24. 989. STIEBER Zdzisław: Atlas językQ'Wy dawnej Łemkowszczyzny. z. l. Wrocław 1956 Oss. ,z. 2 - s. 7 ma,p. 50. 990. STIEBER Zdz,isław: Główne problemy ohecnych badań nad kaszu·o·· szczyzną. Por. jęz. 1958 Z. 5 S. 201-202. 991. STOPA Roman: Problem języka pigmejskiego. (IN z,wiązku z re.eenzją artyku~ów V. van Bulek;) i O. P. Scheoosty). Lud T. 42: 1955 cz. 2 S. 738-749. 992. SYCHTA B€mard: Przezwiska u Kaszubów. Jęz. pol. 1956 nr 2 s. 97-108. 993. SYiYI0NI-SUŁKOWSKA Jadwiga: Słownictwo Warmii i Mazur. Wyd. 1 Wrocław 1958 Oss s. 120 + małP 17. 994. TOPOLIŃSKA Zuzanna: Aktualny ,zasięg zwartego obszaru dialektów kaszubskich. Rocz. gdański T. 15/16: 1956/1957 s. 393-399, mC1{Pa. Transport i komunikacja. Res. 995. URBAŃCZYK Stanisław: O Małym atlasie gw,ar pvlskich. Jęz. pol. 1956 nr 3 s. 164-172. 996. WASILEWSKI Tadeus,z: O śladach kultu 'P()Igański€!gow oo[lonomatyce słowiańs·ki€j Istrii. Onomast. R. 4: 1958 z. ] s. 149-152. Res. S. 224. 997. WOLFF Adam: Nazwy miejscowe na Mawwszu. Onomasto 1956 il.. 2 s. 69-94, Res.s. 211-212. 998. WOJTOWICZ Janina: O tzw. "kaszubizma>eh" w gwarach Warmii i Mazur. Por. jęz. 1956 z. 4 s. 145-148. 999. ZARĘBA Alfred: Forma zawołań ,na zwieTZęta jako 'PToblem ~eograf.i'i lingwistyczn.o-€tnograficznej. Ref. Zesz. nauk. UJ nr 17 Filol. 1958 Z. <1 s. 31-42, 1000. ZARĘBA Alfred: Res. O metodach i technioe badań gwarowych. Bi.HI. Pol. Tow. Językozn. 1955 Z. 14 S. 140-156. 1001. Z DOTYCHCZASOWYCH Iprac nad atlasem gwarowym Pomo.rza lewohrz.eź,nego. Oprac. E. Kamińska, J. Palkc-wska, H. Popows·ka, T. To,poliilska. Por. jęz. 195.5 Z. 10 s. 379-387. . 1002. ZIERHOFFER Karol: Bibliografia prac onomastyczmych ,polskl-ch .i Polski dotyczących z.a lata ]907-1944. Onomasto 1956 Z. 2 s. 18]209; R. 3: ]956 z. 2 s. 402-428; R. 3: 1957.1.. 2 S. 548-564. 1003. ZIERHOFFER Karol: Nazwy miejs.cowe ·pólnocnego Mazowsza. \V, 1957. Rec.: Moszyński Kazimierz. Jęz. pol. ]957 nr 5 S. 366-381. J 004. Z POLSKICH studiów slaw,istycznych. T. 1 i 2. Red. Samu~] FisZJman Warszawa 1958 PWN S. 268 i 304. 3. Antropologia I • ]005. BUNAK \V. W.: Proischożdżenije rieczi po dannym antropofogii. Trudy Inst. im. N. N. Mikłucho-Makłaja nowaja serij,a T. ]6: 1951. Re·c.: Stopa Roman. Prz. antrapcI. T. 22: 1956 z. 2 s. 651-560. 1006. BYSTROW A. P.: Proszłoje, nastojaszczeje, bud'uszczeje ,człowiek>-l. Leni:ngrad 1957. Rec.: Urbanek Adam. Kosmos :':er. A 1958 z. 5 s. 549-556, rys . 1007. CZEKANOWSKI Jan: G·od a Lechici i dowody antropologiczme. Pn. antropoL. T. 2]: 1935 1..2 s. 857-891, tab. wykr. Rez. ZsL 1008. CZEKANOWSKI Jan: Na marginesie konfer€ncji etnograficznej 1952 r. (Aproksymacja A. Wan-kego i wyniki W. Koczki). Prz. antropoL. T. 2]: 1955 Z. 2 S. 830-856, tab. Hez. Zsf. 1009. CZEKA1\TOWSKI Jan: Ostatnie przełomowe osiągnięcia antrQpologii polsk.iej. Streszez. Spraw. KUL nr 6: l. IX. 1952/31. VIII. 1953 s. 29-30. mapa. 1010. CZEKANOWSKI Jan: Podstawy klasyfikacj.i czlow-iel<a w ujęcLu sz.ko,ły lwowskiej. Prz. ant1·opol. T. 21: 1955z. 2 s. 514.-526 tab. Rez. S. 822. ZsL 's. 814-815. lOU. CZEKANOWSKI J·an: Sto lat antropologii ip01Sikie1j.1856-1956. AntrOlP'c,j,ogowiepoza ośrodk2mi uniwersy.teakimi. Wrocław 1956 PWN S. 45, tabl. 2. 10]2. CZE'KANOWSKI Jain: Sto lat antro,po1oogH'Polskiej 1856-1956. Ośrodek lwowski. Wrocław 1956 PWN s. 69, tabl. 8. 10]3. CZEKANOWSKI Jan: WY,I1~kizastosowani,a różnych metfJd typologiza>eji w perspektywie metody ilościowej. Prz. antropol .. T. 2]: ]955 Z. 2 S. 915-967, tab. Rez. Zsf. \0]4. CZERNYSZEWSKI Miko·łaj: Za,sada antrolPo1ogilczna w filozofii. Tłum. 'Z ros. Kazimi.erz Błes.zyński. Wstępem opatrzył Henryk Holland. Warszawa :]956 PWN 's. XIX, 146, tabI. 1. 101.5. DOKLADAL Milan; An.thro!polffietrie Hluczinian'0'u. Brno 1953. Rec.: Czekano,wski .Jan: List 010 Milall1a Dokladala. Prz. antropo! .. T. 23: 1957 z 1 S. 195-]96. 10]6. DOKLADAL Milam: Cz€s.koslnvenska anthropologickil bibliografie 1945---,]954.Brno 1955. Rec.: Dzierżykraj-Ro-galski Tadeusz. Czlow. 1~' Czasie i Przestrz. 1958 z. 2 s. 109-110 . 1018. DZIERŻYKRAJ-ROGALSKI Tade.usz, Modrzewska Krystyna: Z badań nad 1!Jdnością osady kaszubskiej Jastarnia. Rocz-i Akad. Me,'. Bialyst. R. 2: 1956 S. 59-75. tlah. wykr. Krat. sod. Sum. 1019. GODYCKI Michał: Sto lat arntropolo;gii polskiej. 1856-]956. Izydo •. Kopernkki. Wyd. 1. Wroclaw 1956 PWN s. 40, tabl. 1. 1020. GODYCKI Michał: Zan's antropometrii. Warszawa 1956 PWN S. 380. nusti. �609 608 1021. HENZEL Tadeusz. iVIichalski Ireneus.z: Podstawy klasyfIkacji człowieka \V uję::i~ ... Prz. antropol. T. 21: 1955 z. 2 s. 537-562, tab. Rez. s. 842-826. Sum. s. 816-818. 1022. JASleKI Brcnislaw: Sto lat antro,pologii pC'bki~j. 1856-1956. Ośrodek krakcwski w latach 1908-19~6. Wyd. 1 Wrocław 1957 PWN s. 61. tab!. 2. 1023. J. C.: "Yearbook of Anthropology" () nauka·ch antropologicznych w Polsce. Prz. anLropcl. T. 23: 1957 z. 2s. 542-548. 1024. KAPICA Zdzisław: SZlkice z antropologii historyt:mej Po·lski i ziem oŚ1ci<:'llnych.Cz. 1. Serie neolityczne. 'Vyci. 1. Łód;i: 1958 PWN s. 191':i. tab!. 3. 1025. KÓCKA Wojciech: Zagadnienie etnogenezy ludów Europy. Wrocła·.\' 1958 Oss. s. 296 + tab!. 5, maip 3. 1026. MICHAL'3tKI IrelleciS.z: Cha,rakterySltyk.a antropologicma ludno,ści dorZ/Elcz.aKwilu. Łódż 1957 PWN .5. 107. 1027. MI~ZKIEWICZ Bruncn: Struktura antropologiczJ11a Mazurów. Wrc)claw 1956 PWN s. 63. 1028. PRZEGLĄD Antr.o;;clogicz.ny. Organ PolSJkiego Towarzystwa Antro pologioz:n.ego i Polski.ch Zalkładów Antro;pologii. T. 21: 1955 z. 2. Z albumem (51 kart). W,rcclaw 1956 PWN s. 509-994 + tab I. 51; T.21· 1955 iZ. 3 Wr.ce1aw 1956 s. 997--1204 ilu str. tabI. 50; T. 21: 1955 z. 4 I'v·:rocłarw1956 ~ 1207-1498 Hmtr.; T. 22: 1956 z. 1 Red. Adam Wrz.;J~'€Ik.W,rocł2w 1956 PWN s.. '326, il'UStr.; T. 22: 1956 z. 2 Wrcdaw 1957 s. 329-6£5 tabl. 8, ilus'tr.; T. 2.3: 1957 z. 2 Red. M. Godyc:ki Wrocław 1957 .5. 253-276, oilustr.; T 24: 1958 z. l Wrocław 1958 s. 423, tabl. 10. Hus/tr.; T. 24: 1958 z. 2 W,rocła·w 1958 's. 431-639. taJ':;!. 4, ilIUlS'tr. 1029. PRZEGLĄD piśmienni-ctwa zagranirc·znergo. (Antropo.logia). Prz. antropo!. T. 23: 1957 z. 1 s. 197-206,z. 2 s. 495-510. 1030. REICHER Michał, Syl.wanc.wic7. Witold: Sto lat antropologii polskiej. 1856-1956. Ośrodek wHeńskri. Wrocław 1956 PWNs. 20, tabl. 1. 1031. SIKORA Paweł: Zdje::Cie an,trcr:;:rologi'czneŚląska. Pow,iat Tarnowski·! Góry. Wrocław 1956 PWNs. 120. 10:32. STOŁ YHWO Kazimierz: Sto lat antropologii pols};:~ej 1936-1956. Benedykt Dybowski. Wrodaw 1957 PWN s. 40, tabl. 1. 1033. STOŁYHWO Kazimierz. Jasicki Bronislaw, Sikora Paweł: Zdjęcie antropologi'czne Ślą.ska. Pcwiat rybnicki. Wrocław 1956 PWN s. 560. 1034. TARŁOWSKA Lu<:yna: S'kład antropologiczny Kmpiów. Ann. UMCS Sec. C v. 10: Hl55 s. 117-155, tab. Rez. Zsf. 1C-35.THE AiVIERICAN Anthropologist A. 1948-1955. Re·c.: KociołEk Stanisław. Myś!. tHoz. 1956 nr 5 s. 213-217. 1036. TREŚe XXII temu "Przelądu Antropologicznego". Prz. antropol. T. 22: 1956 z. :2 s. 678-685. Tekst również w jęz. ang. ros. WIERCIŃSKI Andrzej: Dziedziczenie typu antwpologicznego. Wrocław 1958 PWN s. 72. WIERCIŃSKI Andrzej: Zagadnienie pobytu Gotów na ziemiach polskich w świ€r~le danych antropologii. Prz. antropoL T. 21: 1955 z. 2 s 892-914, tab. Rez Sum. WOKROJ Frar;dszek: Publikacje otrzymane w latach 1953-1954. (AntrOlpologia). Prz. antropol. T. 23: 1957 z. 1 .s. 217-245. WOKROJ Franciszek Ludwik: ReHkty ludności pomorskiej-nadJbałtyckiej w świetle antropologii. Czcow. w Czasi.e i PrzesLrz. 1958 z 3 s. ] 23-128, Bustr. tab. 4. G~ograiJa i krajQZnarwstwo a) demogr.af,ia. antrOjpogeogr.afia 1041. BARTNIK T., Radzimowski H.: Analiza wskażników demograficznych gminy Czerwil1sk w latach .1930-38 i 1946-54. Zdrow.e pu!;!.. 19:56nr t: s. 280-285, tab. wykI'. 1042. CZARSKI Andrzej: Model i puchną'ce mia,sta. (Odpływ ludności wiejsJde,j d,o miast). Tyg. demokr. 1958 nr 7 s. 1, 4. 1043. DOBROWOLSKA Danuta: Wieś i miasto. Migracja ludnoś<:i wiejskiej do Krakowa w larlach 1880-1939 i społeczne kh funkc,;e. Pr. Mat. etnogr. T. 10: 1957 z.. 2 s. 207-239. 1044. GEORGE Pierre: Perspektywy grEQgr.afkzny·ch badań ludności. Tł. z franc. Marcin Rościsz€'wski. Prz. geogr. 1956 z. 4 s. 765-773. Sad. B. Michc'Wski. Sum. W. Dzi~duszycki. 1045. GIEYSZTOROWA Irena, Ładogórski Tadei\1S'z: W sprawie nowych badal1 nad zaludnieni'E'm dawnej Polski. Kwart. Hist. kult. mater. 1958 nr 1/2 5<, 45-60, tab. Sum.s. 134-135. J 046. JELONEK Adam: Zmiany ,w st.r'u;ktur.ze rpłci i wieku ludności w BolSJC~ w lata'ch 1946-1950 . .Prz. geogr. 1958 z. 3 s. 439-459, rlab. wykr. mapy. S·od. B. Michałowski. Sum. Zofia Wrzesz,cz. 1047. KONIECZNY Józef: Wymowa ślubnego kobierca. (Regionalne pochod.l\€'nie małż.eństw w gromadzie Pszczew, pow. międzyrzecki). Ned· odrze 1958 wyd. spec. paźd.zierni,k s. 10, ilustr., tab. 1048. MAJDAŃSKI Walenty: Mit o tężyź'nie ludnościowej Polski. (Zagadni€'nie demografic.zne). Hemo Dei 1957 nr 2 s. 236-247 tab. 1049. MODRZEWSKA Krystyna: Długość trwania życia wczes,ncśredniowiecznych mieszkańców Podlasia. Czlow. tv Czasie i Przestrz. 19.38 z. 2 s. 65-72, tab. 1050. NAPŁYW lt.:dności z~ wsi do miast. Nowe Drogi 1956 nr 2 s .. 104, tail. 1051. NOWAKOWSKI Stefan: Adaptacja ludności na Śląsku Opolskim. Poz. 1957. :l9 Lud, t. XLVI �610 611 Rec.: J. G.: Ikgained terri tori" ,.: - a sociologist's paradise. Pol. Per·· ~)Ject. 1958 nr l s. 85-87 oraz w mutacji franc. Perspect Pol. 1052. PAWELCZYNSKA Anna: Z podróży naukowej do Paryża. (Francuski Instytut Badania Opinii Publicznej i Instytut D€mografii). Życic' Szk. uyższej 1057 nr 3 s. 66-68. 10.~:l. POUFNY memori"ł niemiecki z wku 1937 o położeniu powiatu głoę·owskiego. Tłum. i do druku przygotował Józef Stępczak. (Przedmowę napisał Bohdan Gruchma:n). Poznań 1958 Wyd. Poznański·e s. 83, tabl. 6. map.4. 1054. SPIS tablic statystycmych. (Rozwój demograficzny i gospcdarc.z~· woj. poznallskiego). Rocz. Rady Nar. Poz. 1957 s. 107-16:1, tab. 105:1. STASIAK Andrzej: Rozwój dEmograHozny Wrocławia w XIX wiek •.1. Ś!qs. Kwart. hist. Sobótka 1958 nr 2 s. 267-:303, ta.b. wykI'. Inh. s.36(1. 10.%. SLASKI Kazimie,rz: Zaludni,snie pUSZICZ PoLski Zachodni~j ,w okres~e do XIV w. Roczniki Dziejów Spolecznycll t Gospodarczych T. XVI: 1954. Rec.: Dąbrowski Henryk. Studia Mat.. Dziejów Wiclkopoi. T. 4: 19f.n z. 2 s. 425-421i. 10:17. TSCHERNIK Ernest: Die Entwic:k!:ung del' serbische'l1 Bevo!kerung von 1832-1845. Eine demographische Untersuchung. Berlin 1954. Reoc.: Vielrose Egan. Kwart. Hist. mater. 1957 nr I s. 141-143. 10.58. VIELROSE Egcon: Ludność Polsk:od X do XVIII wieku. Ku;art. Hi.n. Kult. rl/ater. 19:17 nr 1 s. 3-49, tab. Krat. sad. s. 195-197. Sum. s. 199-201. 1059. WACH Wladysław: Z zaigadnieó ludnościowych wojewód·zt\va olsztynskiego. Kom-y maz1tr.-wanll. 10;;8 ·nr 2 s. 154-163. 1060. WOJEWODZTWO oIs,ztyńskie \\- liczba'ch. Warmia i Mazury 19;;8 nr 4 s. 27, tab. 1061. :GABOKLICKA Anna: Dyskusja nad zagadnieniami demografii histocr-yc:nnej. Ku..:art. hist. 195B nr 2 s. 649--651. b) krajoznawstwo (atlasy, m"py, Polski Atlas Etnograficzny prz€'W'odniki) p. 38. 1062. ATLAS świata. Przewod. kol. red. Zbigniew Brunner. Warszawa 1958. Rec.: Drz'ewiecka Zofia. Prz. geodez. 1958 nr 9 s. 363-364. 1063. CZVivIINSKA A,. Ja,chnis !VI.: Plock i okolice. Warszawa 1956 S. i T. s. 87, mapa l, ilustr. 1064. DOROSZ Kazimierz: Indie - kraj i ludziE'. Warszawa 19:15 WP s. 68. ilustr. 1065. DUNIN M.: Przez Afganistan, Pakistan i Indie. Tłum. 3 ros. Anto;li ZaJęski. Wyd. 2 Wars.za'\va 195f; WP s. 284, .ilustr. GODLEWSKI Air,ksander Lech: Tahiti najpiękniejsza. ),Iapk' i fotografie aut.ora. Warszawa 1957 WP s. 249. tabl. 8. HOLlVISE!\i Sverre: Poll:nezyjski pasat. Tłum. ze szwedzkiego Witold ~owicki. Warszawa 1957 'skry s. 210 tab!. 3. HORNIG Aliri'd: Góra św. A:;t1y i jej okolice. Wierchy R. 24: 1955 s. 89-98. ilustr. tab. HOUDEK Ivan: Osudy Wysckych Tatier. Wyd. 2. Slovtour 1951. Rec.: J. R. Wierchy R. 24: 1955 s. 236-2.38. JANISZEWSKI Michal: Geograficzny atlas Polski. Warszawa 1957 PPWK s. 28. JAROSZ Stefan: Krajobrazy Po,lski i ich pIerwotne fragmenty. Album). Wyd. 2. Warsza,wa 1956 B i A s. 443, mapa 1. JASIENICA Pnweł: Kraj nad Jan,gtse. Warszawa 1957 Cz. s. 237. KOCHANSKI \Vitold: Przegląd wydawni'ctw turystyczno-krajoznawczych. Świet!. 1957 nr 7/8 s. 20-21, ,!lustr. KONTEK Wacław: Notat,ki Z podróży do Indii. Warszaiwa 1956 LSW s. 181, ilustr. KOWALCZEWSKI Sylwester: Góry Świętokrzyskie. Przewodnik t1lrystyczny. Wyd. 2 Warszawa 1957 SiT s. 186, ma;>y 2, ilustr. KOWALSKI Wadaw: Dolina wielki·ch jezior mazurskich. Przewodnik t1lTystyczny. Wyd. 2 Warsza,wa 1957 SiT s. 143, maip,a 1. KRYGOWSIG Władysław: Bieszczady. SzkiCowa mapa szlaków ,turystycznych. Wars.z.awa 1956 SiT, maipa. LESZCZYCKI Stanisław, Winid Bogodar: Bibli,o,grafia geo-grafii polskiej. 1945-1951. WspólpTa<c. Regina Fle,szarowa (i linni). Wa'rszaw8 1956 PWN s. 219. LUNDQVIST Eric: Dzicy to my. Tłum. Zoeszwedzkiego Zygmunt La!1>oW!sk,i. PrzeIPisy OIpr,ac. Robert S till'er. Warszawa 1957 PIW s. 337. ;VIACULEWICZ Witold: Udział Polski w wykonaniu międzynarodow?j m2:py świ;ata. Prz. geodz. 19.'57nr 3 s. 110-113. MAPA krajoznawoza Polski. Warszawa 1955. Rec.: Tymows.ki Janusz. Prz. geodz. 1956 nr 4 s. 158-159: Kotarski Stefan. Wied=a i Życie nr 7 s. 503. MIĘDZYNARODOWE Seminarium Geograficzne w Aligarh w lndiaJC'h. Poznaj $wic;t 1956 nr 5 s. 14, ilustr. MOSKALA Edward: Pieniny. Szkicowa ma'pa sZilaków turystycznych. (Lato). Warszawa 1956 SiT mapa. NAOKOŁO świata. Krótki ,informator geograficzny. Oprac. i teksty: W. Lipiński (i inni). Mapki oprac. Lech Ratajski. Warszawa 1957 Iskry ·s. 540, map 19, tab!. 5, ilustr. PARYSKI Witold H.: Tatry Wysokie. Przewodnik taternicki. Cz. 3. Młyni<:ka Przełęc.z-Krywań. Warszawa 1956 SiT s. 208, i1ustr. PODRĘCZNY atlas świata. 2. Austria, Belgia. Dania, Francja. Grecja �613 612 Holan<lia, Hislllpania, Irla'ndia, Jugosławia. Kraje skandynawskie, Luksemburg, Polska, Portugalia, Szwaj-caria, Wi.elka Brytania, Włochy. Krajobrazy. Oprac. L. Ratajski Warszawa 1956 MON k. 8 formatu B:i w obwolucie zawierającej mapy. 1087. RUTKOWSKI J.: Gorce i Beskid Sądecki (część zachodnia). Szkicowa mapa szlaków turystycznych. (Lato). Warszawa 1957 SiTł 1088. RZEPA Zbigniew: Zlemie polskie w latach 1864-1914. Padziatb 1 : 800000. Warszawa 1955 W. Kart. m<1Jpaśc-ienna. 1089. SAYSSE-TOBICZYK Kazimier,z: Na szczytach Tatr. (Album). Wa-:szawa 1956 's. 224. 1090. SIMO W., Madiey B,: W Tatry Słowackie. I nformatOlr. Wyd. 2. Warszawa 1957 SiT s. 50, mapa 1. 1091. SOBAŃSKI Marian: Wisła. (Album). Warszawa 1956 SiT s. 188. 1092. SPIS treści rocznika (mies .. "Poznaj świat"). Poznań Swiat 1958 nr 12 dod. s. 1-4. 1093. STASZEWSKI Józef: Mapa rozmieszczenia ludności. podziałka 1 : 22 000 000, Warszawa 1957 PPWK, mapa ścienna. 1094. SUROWIECKI W2Wrzynaec: Czy Gepło był(} rz€·ką? Fragm. ks,iążki "O rZJeka'ch i splawa-ch kaj<1JkówWielkiego Księstwa Warszawskiego". Opra'c. Wanda Han-elt. Ziemia 1957 nr 2 s. 15, 31, ilusrtr. 1095. TROCZEWSKI Zbigniew, Antoniuk Jakub: Białystok i ok,oli'ce Przewodnik informatclr. Białystok 1956. Re'c.: Pi.erwszy po wojnie. Swiat i Ludzie 1956 nr 43 s. 2, i.lustr. 1096. TYMIENIECIO Kazimierz: Ziemie ,polskie w starożytności. Ludy i ,kultury najdawniej&De. Poznań 1951. R€,c.: Sułowski Zygmunt: Dzieje Polski starożytnej. Zesz. nauk. KUL 1958 nr 2 s. 93-102. 1097. WIKTOR JaJn: Pieniny li Ziemia Sądecka. Kraków 1956 Wyd. Lite- ra,ckie. Rec.: Urban Mairia: Konirontacj.e. Kierunki 1956 'nr 27 s. 10. 1098. WILGAT Krystyna, Wilgat Taceusz: Woj€lwódz.two lubelski,e. Ma,;:J3 turystyczna. Podziałka 1 : 400000. Warszawa 1957 SiT. 1099. WILGATOWA Krystyna, Wilgat Tadeusz, Gawareoki Henryk: Województwo lubelskie. Przewodnik. Warszawa 1958. Rec.: Harhala Iren.a: N<lwo~ci wydawnicre o Lublinie i Lubels.zczyźnie. Bibliot. lubeL 1958 nr 112 s. 23-24. 5. Historia a) historia wsi, histo:ria gospodarcza, osadnictwa, historia prawa 1100. ANTONIEWICZ Włodzimierz: Początk,i Państwa Polskiego w J.VIałopolsce z8Jchodn:ej w świ£otle prac wykopalis'kowych. Stresz,cz. pracy. Spraw. Wydz. Nauk. spot PAN 1958 z. 4 s. 18-30. ~ 1101. BARANOWSKI Bohdan: G09p<ldarstwo chlopsk.ie i folwarczne we wschodniej Wielkopolsce w XVIII wie,ku. Warszawa 1958 PWN s.265. 1102. BARANOWSKI B<lhdan: Rozwój gospodarki folwar-czno-pańszczyź,nianej w województwie łęczyckim i w:;-chodn1ej części \Vo;ewód.ztwa sieradzkiE,go do ,połowy XVII wieku. Zesz. nauk. UL Ser. l Nauki hum.anL,t.-społ. 1955 z. 1 s. 81-103, Res. Sod. 1103. BAUMGART .Jan: Bi'2Ji;agrafia hist<lrii polskiej. Za rok 1955. Wrocław 1958 055. s. XXVII, 307. 1104. BIERNACKA Maria: Kamiep',czyk nad Bugiem _. osada flisacka (ad końca XIX do połowy XX w.) E.'tnogr. pol. T. 1: 1958 s. 364-366. 1105. BIŁGORAJSKI Frandszek: Pamiętniki o sprawie 'chłopskiej w 1863 r. Przygc1tował do druku, wstępem i ;przy,pisami opatrzył Stan.isła",v Szcrotka. Wrocław 1956 Oss. s. 138. \0106. BOENIGK Jan: Minęły wieki a myśmy ostali. Wsrpomnienia. Warszaw'l 1957 LSW s. 304, m3Q'a 1 ilu str. 1107. BOROWIAK .Jaln: Stan pe'siad8,nlia go,SlPodarstw chłopskich w królewszczyz.nach ;powiatu koniński'ego na schyłku XVIII w. Rocz-i Dziejów srol.-gcsp. T. 18: 1956 s. 239-287, tab. Res. Rez. 1108. BORTKIEWICZ Filomena: Nadzi,ały i powinnooci cMC/pów ,pańszczyźnianych w dobrach ;prywatny'ch K.rólesrtwa PolskJiego. Warszawa 1958 PWN s. 234. ].\09. BRENTJES Bur·chaI'd: Untersu.chung€fn zu,r Ges,chichte des Ffluges. I. Bwnzezeit. IT. Neolithikum. III. Wissens'chafthche Z,eitschrift der Martin Lutherunivers;,tat Halle--Wittenberg. R. 2: 1952/3 z. 10; R. 3: 1953/4 z. 1-2. Rec.: Podwińska Zod'ia. Kwart. Hist. Kult. mater. 1956 nr 1 s. 125-131. 1Ul. BRONICZ Stanisł'aw: RolnJ.ctwo Wisi Siołkowice Stare i Nowe w XIX i :XX w. Etr.cgr. rol. T. 1: 1958 s. 150-161, ilu stil". 1112. BUCZEK Karol: Uwagi o 'Prawie ;chłopów do ziEmi w Po,lsce piastowskiej. Kwart. hist. 1957 nr 3 s. 86-99. Res. s. 294-295. Sok s. 288-290. 1113. BURSZTA Józef: MarteI'liały do techniki ::\płmvu rzecznego na Sani" i średni'ej Wiśle z XVII i XVIII w. Kwart. Rist. Kult. mater. 1955 nr 4 s. 752-782, ilustr. K,ral. sod. s. 824--825. Sum. s. 828. 1114. BURSZTA Józef: Od .osady skwiańslkiej do wsi wspókzesnej. O tworzerriu się krajobI'laZJu osadui'czego ziem polskich i rozpl'1nowań wsi. Biblioteka PO:Jularna Polski,€lgo Tow. Ludoznaw'czego. Tom 1. Wrocław 1958. Rec.: lVI.K<lm. Odra 1958 nr 28 s. 9. IllS. BURSZTA Józef: S.połeczeńst\vo i karczma. Propinacja, -karczma i sprawa alkoholizmu w sp<lłeczeństwie polskim w XIX wieku. Warszawa 1951. Hec.: Hejnosz Wojciech. Lud T. 42: 1955 cz. 2 s. 794-795, �615 614 1116. 1117. 1118. 1119. 1120. 1121. 1122. 112:~. 1124, 112:1 CIESIELSKA Karola: Osadnictwo "olę:derskie" w Prusach Królewskich i na Kujawach w świ€tle kontraktów os.ad-niczych. Studia MOl. DZiejów Widkopo!. T. 4: 1958 z. 2 s. 219-236. Zsf. CHOMIN iVIichał: Kobieta u dawnych Prusów. Warmia i Mazuru 1958 nr 6 s. 26-27, i1ustr. DERESIEWICZ Janusz: Handel chłopami w dawnej Rzeczypospolitej Warszawa 1958 KiW s. 317, il'.!str. DŁUGOSZ WłCldysław: Dąbrowa drzewiej. (Sytuac.ja na wsi rzeszo"""skiej w XIX w.). Zycie kult. Ziemia rzesz. 1956 nr 1 s. 7. DOBROWOLSKA Danuta, Myrcik-:.\!Iarkowska Danuta: Zróżnicowanie klascwe i zawodowe wsi Siclkowice Stare i Nowe od pol'lwy XIX \,. do 1955 r. Etnogr. pol. T. 1: 1958 s. 117-149. FILIPOWIAK \Vladysła"..v: Materialy d·o osadnictw3. Wolinian w ,oku:s:e wcz€snośrednicwie'cmym. Mat. wczesnośredn, T, 4: U)56 s, 225-·232, ilustr, ma'py, Krat. sad. sum. FRANCZIĆ Mirc3ław: Technika młynó\v wodnych w Polsoe w XVI i XVTI \V. K1natolni.k Histor;; Kultury Material.n.ej R. 1954 nr 1/2. RE~.: Łuczak Czesiaw, Hoc:::-i Dziejów spoL-gasp. T. 16: 1954 s. 42fł-433. GARDAWSKI Aie:,sander. Gąsowski ,j·erzy, Raj€.ws'ki Zjzisław: Archeologia i pradzieje Polski. R.ed. Z. Rajewski. Warszawa 1958 PZWS s, 227, ilustr. GOLDBERG Jc~kJUb:OsadnioCtwo olęderskie w dawnym woje'wództwi·? łĘ<0zyc.kim i s:izradz!dm. Zesz. nauk. UŁ Ser. 1 Nauki humanist.-:>po!. 1957 z. 5 s. 67--110, tab, R€z. Sum. JAŻDŻEWSKI Kon""o.o: Kultura rybaków gdanskich \V w. XII i XIII w świ<Eltlebadal'! wykc,paliskowych 1948-l[):':1. Roczntk Gcla1iski 13: 1954. RE'c.: Let:lej€wicz Lech, Sluc/io cia Dzi.ejow WielkU/.JO!. PO/llOrza T. 1: 1935 z. 2 s. 301-30.3. 1126 .. JOST0WA Wanda: Wędrówki zarobkowe górali podhalań:5.kkh, Wierchy R. 24: 195:i 5, 141-153, ilu str. mapa. 1127. KALABINSKI Stanisław, Tych Feliks: Walki chłcpów Królestwa. Polskie'go w rcvvolucji 1905-H107, T. 1. sty('zeń - wl'zesieó 190.'). Warszawa 1958 PWN s. XXIII. 1. 127. 1I·~8. KERSTEN Adam: Chlopi pols~'y w walec z naJ8Zd€m szwedzk'lln, 1655-16~6. vVarszawa 1958 PWr\ S, 243. 1129. KIEŁCZE\'v'~KA-ZALESKA :\I'"ria: O powstaniu i przkClbraż€mu kształtów wsi Pcmorza Gdans1<~ego, BISKUP Marian: Osady na prawic' polskim na Pomorzu Gdańskim w pierwszejpolowie XV \\1. \Varszawa 1956 PWN s. 224 ilu str. i mapy 2. Rec.: Wrzoszk Antoni. Prz. qeo>;r. 1956 z. 4 !c. 828·-330. Rec.: Tymi"'niecki Kazimierz. Rocz-i hist. R 24: 1958 s. 408-420, Tomczak Anc!rz·'j. Zap. hi~;. 1956 z, 4 s. 94.-99. GórSKa Krystyna. Kwart, lIlater. 1957 n~ 3/4 s. 64.3-648 tab. 1130. KlETA :vlieczy,:iaw: Zniwaprzed 2 tysiącami lat. Wieśet Hist. KuJr. 1958 nr .')1 s. It KOSTHZEWS,O ,JÓZ€f: Kultura łużycka na Pomorzu, Poznail 195!l PWN s. 4.35, tab!. 3, map 4, ilustr, II :32. KOWALSKA-LEWICKA Anna: Hand€l wiejski na Podhalu w drugi€j połowi€ XIX i wpo:cząt.kach XX wieku. Kwart. Hi.~t. Kult. mater, 1957 nr ? s.. 305-314, m8ipa, R€z. s. 416-417. 11:n. KRUPO\VA Hanna: Kilka szczegółów orali i znaczeniu sołtysów na PomorZJu Gdańskim od XV do XVIII 'N, Wiad. hist. 1958 nr :ł il:3l. s, 228-229. 1134. Władysław: Wrz€nie rewolucyjne na wsi ,polski'ej w latac~ Warszawa 1957 LSW s, 236, ilustr. LESIŃSKI Bogda'n: StanowisIw kobiety w ~clskim prawie zi.emskim do :połowy XV wieku. Wroclaw 1956 s. 210, LEWICKI Tadeusz: Litzike Konst.a,ntyna Porfiro:genety i Biali Serbowie w j::ółnocnej Polsce. Rocz-i hist. R 22: 1955/1CJ56 s, 9-:l4, Krat. sod. Res. ŁOWMIAŃSKI Henryk: Podstawy gosp;odar'cze formo'wania się pansb; -:lowiańskich, Warszawa 1953 s. :398, 1 nlb. Re'c.: Tymieniecki Kazimi,Ef;z, Początki państw slowiańskl.ch w na· świetleniu gospodarczym. Rorz-i Dziejów spcl.-gosp. T. 16: 1954 s, 9-50. Res. Krat. iz!oż. ŁOW:VIIAŃSKI H"nryk: Zagadniero.de roli Normanów w gene'zie ,pailstw słowiańskich, Warszawa 1957 PWN s. 202. MAZUREK ZoIla: Sytuacja e!konomiczna i ",połe'cma na wsi lubelskiej po r€formie uwłaszczenilQwej 1864 r. Ann. UM.CS Soct. F v. 9: 1951 s. 211-252, tab, JVIĄCZAK Antoni: Folwark pańszczyzmany a wieś w Prusa,ch Króle',"iskich w XVI/XVII wieku, Prz. hist. 1956 z, 2 s, 353-:łCJ2. tab Re;;. s. 456-458. Rez, s. 449-452. Rec.: Caclwwski Stefan. Zap. hist. 1957 s. 1/2 s. 215-228. ODYNIEC Wacław: Z bada!'! nad rozwarstwieniem \\isi na Pomorzo.l w XVIII w. Ku:artaLnik Historyczny R. 62: 1955 nr 4/5. REC.: Cackowski Stanisław. Zap. hist. 1957 z, 1/3 s, 215-228. ORŁOWSKI J,: Os,adnictwo i budcw:1ictwo mieszkalne na Sląskl1 do XIII wieku na tl€ ca12ści oo:;zarów Polski i terenów p.rz.v!egł~·ch. Kra,ków 1955. Hec,: Tyszkiewicz Lech, Sobótka 1956 nr 3 s. 462-470. PIASCIK Fra:-:;:isz2k: Osadnictwo w puszczy kurpiowskiej, WarszawJ Rc'c.: Dąbrcwski Henr~·k. Rr:c-: hist. R 24: 19~8 s. 426-429. KUSZYK 1917-1919, 1135. 11:36. 1137. 1139. 1140. 114J. 1142. 1143. 1144. 1939. i I I II Ii if ~IJ q,li,1 ! Ii Ii 'I !!Iil,1 IIl!: " �616 1145. PIERADZKA Kn'styna: Walki Słowian na Bałty'ku w X-XII wieku Warsza'wa 1953. Rec.: Delimat Tadeusz: O genezIe łodzi klepkowych na Pomorzu. Lud T. 42: 1956 cz. 2 s. 782-785. 114.6. PODWIŃSKA Zofia: Badania nad hiistorią goo'podarstwa wiejskiego w Polsce. K1Hlrt. Rist. Kult. mater. 1957 nr 3/4 s. 698-699. 1147. RUSINSKI Władysław: Dro.gi rozwojowe folwarku pańszczyźnianego. Prz. hist. 1956 z. 4 s. 617-655, tab. Res. s. 829-831. Rez. s. 823-8f21S 1148. RUSSOCKI Stanisław: Z zagadnień spornych "wolności kmiecej" na Mazowszu od XIII do XVI wieku. Prz. hist. 19S8 z. 2 s. 261-277. Res. s. 4.43-4.44. Sad. s. 438-439. l149. SIERADZKI Józef, Wycech Czesław: Rok 1846 w Galicj.i. Warszawa 1958 PWN s. 488, mapa 3. U50. STRYCZEK Jan: Chropsldm piórem. Warszawa 19S7 LSW s. 498 tab!. 1. 1151. STUDIA i materiały do dziejów Wielkopol~kj i Pomorza. T. 4. Z. 2(8) REId. nacz. Zdzisław Kaczmarczyk. Po!znań 1958 PWN s. 463, mapa l. 1152. STUDIA i marteriały do hiSJtorii kultu,ry wsi ,polskiej w XIX i XX w Zajęcia pozarolndcze. Współdziałanie gospociar'cze. Red. Kazimiera ZawistowLcz-Adamska. Wrocław 1958 0&5. s. 436, tabl. 6, mapy 3. dlustr. 1153. STUDIA i materiały z dziejów Śląska. T. 2. Red. Kazimierz PQpiołeik WrOCław 1958 Oss. s. 691, tab!. 2. 1154. STUDIA śląsk~e. Seria nowa. T. 1. Red. Seweryn WysŁouch. Wrocław 1958 Oss. s. 280, m<llpy 2. L155. SZAFLIK Józef Ryszard: Wtórne lokacje ·na łanac:h 0pusz;czOO1ych w Po.]soe w XV i XVI wieku. Ann. UMCS Sect. F. v 7: 1952 s. 171200. Res. Rez. 1156. SZYDLOWSKI Jerzy: Uwagi 'o Ipierwotnym osadn1ctwie Sd.ołkowk Starych. Etnoyr. Pol. T. 1: 1958 s. 103-108, ffi<llpa. U57. ŚLADAMI dawnych kultur. Od Wołgi diOOceanu S'!J1Okojnego.Tłum z ros. HEInryk Harland. Warszawa 1958 PWN s. 463, tab!. 15, ilustr. 1158. ŚLASKI Kazimierz: Zaludnienie IPUSm:Z Polski Zachod.niej w okre,ie do XIV w. Rocz-i Dziejów spol.-gosp. T. 16: 1954 s. 51-94. Krat. izłoż. Res. Il59. ŚRENIOWSKI Sta:'li,sław: O .,zarobkowaniu" 'chłopów pańswzyznlanych w Królestwie Po1skim w latach 40-tych i 50-tych XIX wieku. Kwart. Rist. R. 63: 1956 nr 4/5 s. 159-179. 1160. ~RENIOWSKA Krystyna: Sprawa ehlopska w XIX w. na ziemiach polskich w okres,iE' re1'orm uwłaszczeniowych. Warszawa 1958 PZWS s. 38. 617 1161. SRENIOWSKI Stanisław: Uwłaszczenie chłopów w Polsce. Warszawa 1956 PWN s. 424 tab!. 11. Rec.: Pieniewicz Stefan: Prz. /list. 1957 Z. 3 s. 584-590. 1162. ŚRENIOWSKI Stani3law: Wieś polska wpolowie XVII w. Warszawa 1957 PWN s. 43. 116:~ ŚRENIOWSKI Stanislaw: ZnacZienie prZJE''Clnówkaw ekonomice przed\;wlaszczeniowej. (Królestwo Polskie w ;polowie XIX wieku). Prz. hist. 1957 z. 3 s. 525-551. 1164. TOPOLSKI Jerzy: GOSipodar3two wi·ejskie w dobrach arcybiskupstwa gni.eźni£'ńskiego od XVI do XVIlI wi€Jku. Poznań .1953 PWN s. VIII, 434, ilustr. ll6S. TYMIENIECKl Kalzimierz: Folklor 'czy histor,ia? Rocz-i hist. R. 24: 1958 s. 439-449. , ,. I I 1166. TYMIENIECKI Kazimierz: Ziemie p,oIskie w staroźytnośd Ludowej i kultury n aj d c:: w niej s.ze. Poznań 1951. Ree.: Antond€,wicz Wlodzimder.z. Archeo!. pol. T. 1: 1957 s. 215-231. 1167. WAKAR Andrzej: O po·łsko,ści Mazur i Warmii w dawnych wiekach Warslzawa 1958 WP s. 53. 1168. WARĘ2AKJan: Osadnictwo kasztelanii Łowickiej (1136-1847). cz. I Łódź 1952. Rec.: Kamiński Adam. Rocz-i Dziejów spoL-gosp. T. 16: 1954,s. 447451. 1l69. WIKTOR Jan: Pieniny i ziemia sądec~a. Wyd. 2 IU'ZUp. Kraków 1953 WL s. 386, ilustr. 1170 ZAJ1\CZKOWSKI Stanislaw Marian: O tzw. osadach siłuźebnych na dawnyc.h ziemiach łęczy'okklj .i s.ie;radzkiej. Zesz. Nauk. UL Ser. 1 Nau.ki humanis1t.-społ. 1957 z. 5 s. 5-20. R,ez. Sum. 1171. ZAJĄCZKOWSKI Stanislaw Mari,an: Służba wojskowa chłopów w Pols.ce do p:>bowy XV wieku. Wrocław 1958 Os's. s. 151. 1172. ZINS Henryk: Polożenie ludnościchlapskiej na Warmii. w pierws~j połowi-e XVI w. Kuartalnik Historyczny R. 1955 'nr 4/5. R,ec.: PoUa,kówna MarZiEma. Studia do Dziejów Wielkopol. Pomorz'" T. 2: 1956 z. 2 s. 532-536. b) Dzialacze ludowi. etnografow.ie 1173. BANACH AndrZJe;j: Ociepka, malarz dnia siódmego. Kraków 1958 WL s, 146, tabl. 7, ilustr. 1174. BARANOWSKI W.: Działacz .n.iestrudzony. (Nekr.) Wieś wspólcz. 1957 nr 1 s. 165, ilustr. Ziel. sztand. nr 13 s. 3: Wincenty Baranows·ki nie ż~'je Nekr.) Zif!/. sztanc/o nr 12 s. 1. ,. " ii,· I ! 1.1 i �618 117.~. BARTOK B.: KODALY Zoltan: Bartok jako folklorysta. TI. Muzyi..:o 1956 nr 1/2 s. 33-40. 1176. BĄCZKOWSKI Konstanty: :Y1ąż stanu Kaszub (Aleksander :\1"ajkowski). Pcmorze 1957 nr 11/12 s. 1-2, ilustr. 1177. BEKKER Józef: Kartka z życiorysu Ks. Ściegiennego. Ku;art. Inst PeL-Radz. 1956 r:r .3/4 s. 109-115. 1178. BIGOS J.: i GENTIL-TIPPENHAUER Wandc: Józef Bigrs. Pol. s,1 lud. 1957 nr 1 s. 25-32 ilustr. 1179. BOENIKG ,Jan: O przyjacielu (fragrr:.enty ',\·spomnieri). (Jerzy Lan..: na1.J,czyciel j::clskiej szkoły na Mazurach). Mazury i Warm.ia 1955 nr 7/8 s, 177-182, ilust.r. 1180. BEONIGK Jan: Ws.pomnienia o ,Józefie Bauerze (nau,czycielu i dzi<3łaozu polskim na Warmii i Mazura-ch). Rzeczywistość 19.16 nr 4 s. :J. ilustr. 1181. BOŻEK Arka: Pamiętniki. Wstępfmorpatrzyl Edmund Osmańczyk Ada,ptacja Hteracka: Antoni Sylwester. Przypis:-'oprac. Alojzy Targ Katcwice 1957 Śląs'k s. 349, t.ab!. 1. Rec.: Orzechcwski Marian. ŚLąsk. Kwart. hist. Sobótkcf, 1958 nr :: s. 324-330. lVT:lchalek l\'raria. Ar'ka Boż€-k, syn ZJemi Ra-ciborskhj Ku'art. opal. 1958 nr 1 s. 82-£6. ilu.str. 11e~. BUJAK F. FRANCISZEK BUJAK (1875-1953). (NekT.) C. r. Soc. Sc Wro-claw v. 8: 1953 s. 139. ING LOT Stefan: Francisz.ek Bujak. Dzia .. lalność naukowa i pedagogiczna. Spr, Wroci. TN T. 8: 1953 dod, ~ s. 1-15. Franci,s:z,ek Bujak: man of lSc1enoe <lind teacher. C. r. Soc. Sc. WrocI. v. 8: 1953 s. 82-84. 118:3. CHOCISZEW~KI Piotr, MAKOW~·.KI Jerzy: .JÓzef Chodó1Ze-wski z.a:;;omniany p.i,sarz lud,o,wy. Notry Tor 1956 nr 8 s. l. 1184. CHODAKOvVSKI Z. DOŁĘGA - MASLANKA Julian: ZOTian D:)lęga-Choda:kowski (W 130 rcC'zr;icę śmierci). Kwart. Inst. Pol.-Rad? 19.55 nr 3 s. 180-191. ZGORZF.LSKI Ozesław: Z d.Zliejów sławy Zodana DołE:gi-Chodakowskiego. Pam. Slow. T. 5: 1955 s. 110-136. 118;;. CICHY J. KUBALSKI Zdzisl"w: Jc.n Cichy .,Król Polaków (Wspomnienie pośmis:rtne). ZI('1.. sztand. 1958 nr 2 s. 4, ilustr. W. S.: Pi·erwszy wśród równych. (J:~n Cichy). Nac1odr.zc 1958 \Vyd .. "pee listc:pad/grudzień s. 7, ilu str. 1186. CIERNTAK .Jędrzej: Zaborowska nuta. Oprac . .Jerzy Zawieyski. Warszawa 1956. Rec.: ST. K. Ośw. (IOTOS/ych 1957 nr \'2 s. 106; CIERNIA1C Mieczysław: Z Łęczycy do Gusen. Ziemiq lęcz. 1957 nr 6 s. 4; 1\'1AKARUK Jan: Jędrzej Ciernial;:, Por. BibLiot. 1958 nr 1'2 s. 35-33: :VILECZKO Franciszek: ..Z" wsią swoją rodzinną żył ... " (Dz,iałalno::ić' .Jędrzeja Cierniaka1. ZieL sztanc1. 19.17 nr 58i59 s. 8, ilu.str.; MŁODOŻENIEC Stanisl2\v: Wspomnienie o Jędrzeju Cie,ni":";u. Orka 19.;:~ :lr In. s. :3: PIGOŃ Stanisłav.': Za\\'zięt:-, entuzjastC1.: (JE,'orzej Cie!'- 619 niak). Fragm. książki "Na drogach i manovicach kultury ludowej" 1957 nr 4 5.3, ilustr.; SPAt"l'DOWSKI Anteni: Czytajmy .Jędrzeja Cierni3ka. Praca ,~u;ietl. 1957 nr 8 s. 29-:'\4, ilmtr. ] 127. CZEKANOWSKI .J.: GAJEK Józef: .Jan Cze,:a!lowski ja1{o etnJg.nif. ?rz. (mU'opoL T. 21: 1955 z. 3 s. 1010-10S0, llustr. Rez. s. 1034--105.5. Sum. s. 1049-1050. 1188. WOKROJ Franciszek: 50-leci~ yromccji do-kt-orskioej prof. ora .Ja.u Czekanowskiego. Życie Szk. wyższej. 1957 nr 7/8 s. 93-96. i189. CZUŁA lVI.: K.OBYLAŃSKI .Józef: Ws~omnienie o Macieju Czule chł.o';)s.kim dziennikarzu i działa·ezu. Orka 1958 nr 29 s. 3. ilustr. 1190. DEJWOREK Bolesław: Władysław Kojder. Tlu"tr. Paul Wojtyn:l Wieści 1957 nr 28/295. 4, ilu str. 1 HI l. DERDOW~KI J. H.: POGORECZ'>fY .Józef: Odsłonięcie pomnik~\ J. H. Derdowskiego. Studia Mat. Dziejów Wielkopol. T. 3: 1957 z. 2 s. 345-:146; .JAROSZ De:roo.wski. Kaszebii 1957 wyd. spe.c. nr 2 s. l. ilu str. 1192. GAJEK .Józef: Oskar Kolberg :jako etnograf. Lud XLIT <: :~5-49. (p, 1201) 119:;. GŁADYSZ Antoni: .Jan Dz.ier;:oń. Psz,c;zelarz o świat'Jwej .sławi". Katowice 1957 Śląsk s. 56; ReC'.: Ku;art. 0):01. 1956 nr 3 s. 3-24: GŁADYSZ Antoni: 20 talarów kary za. slowaprawdy o Śląsku. (Nie~nana karta z życia Dz.is·rż.onia). Głosy .znad Odry 1956 nr 3 s. 2, i1ustr.; GŁADYSZ A'.ntc'ni: Przeciw p'ru'ik.iC'mu bez'porawiu. (Z życia Jana Dzi.erżonia). Glosy znad Odry 1956 nr 18 ~. ~; K. N.: Jeszcze raz o nazwisku znakomitego pszczelarza Dzierżonia. Ję·z. pol. 1956 z. 5 s. 369-370; 1957 nr 5 s. 382-383. ] 194. GŁOWACKI Witold Włodzimierz: Aptekarz .Jan K. Semhrzycki -pisa'n~ dz·iala-cz mazurski. Farm. Pol. 1957 iT .3 s. 73, 75-76. 10]95. HAJDUK Ryszard: W oC'zach Gestapo. Ivlaterialy do arslslztOW'31i d:zliałaczy polski'ch na Śląsku O:;;-ols:kim). Kn:art. opal. 1958 nr :~ s. 134-153. i196 . .JAN Baczewski. (1890-1958). (Nekr.) Warmia i Mazury 19.18 nr '1 S. 30. 1197. KAJKA M. AG: Skandal nie t.ylko w Ogródku. (O utworzenie muzeum lVIiehała Kajki). Swint 1958 nr 33 s. 9, il ustr. ATLAS Stefan: Dos:-<: trenów - cza, pracować. (Po u;:oczystościach st:.lłecia urodzin Michała Kajki). (Sprawy kulturalne woj. Olsztyli .. ski€go). Praca. śu·ieU. 1958 l'!r 10iU s. 7-9; E. M.: P.cwszednie życie Michała Kajki. Warmia i Mazury 1958 nr 6 s. 30. i1ustr.; JA vVORSKI Kazimierz An::lrzej: W O!sz.tynie i gdz:" indziej. (Jnau~:;:!'acja ro~,:l poświE;conego :\Iic!1aiowi Kajce). Kamena 1958 nr 19 s. 2, 6; KAJKA pc€ta ziemi mazurskiej. Warmia i I'v1azll.ry 1958 nr 8 s. 2, ilust~ .. LEKKI Adolf: Gdzie clTZsl b:Cl"- pełni znowu s:~aż. '\' setną roczWieści I. �620 nicc: urodzin Nlichała Kajki. Kamen.a 1958 nr 18 ~. 1-2, ilustr.; SUKIERTOWA-BIEDRA WINA Emilia: Kajkowa krzywda. Warmia i Mazury 19.56 nr 10 s. 2, ilu str. SUKERTOWA-BIEDRAWINA Emilia: Moje wspomnienia o M. Kajce. Warmia i Mazury 1958 nr 6 s. 7-9. ilu~tr. 1200. KAPENIAK Józef: Ród Gą'>ieni·ców. Warszawa 1954. Re'c.: W. K Wierchy R. 24: 1955 s. 223. 1201. KOLBERG O. GAJEK Józef: Oskar Kolce,rg jako et.nograf. Lud T. 42: Hl55 'C,Z. l s. 35-48,cz. 2. Sod. s. 964-967. Sum. s. 976-978; ARMON Witold: Zainv.or,ewwania O. Kc-lberga folklorem litewskim Lud T. '12: 1955 cz. 1 s. 431-445, mc,pa; DELIMAT Tadeusz: Stosunek Oskara Kolberga do kultury wsi i jej ,przem:,an. Lud T. 42' 1955 cz. 1 s. 49-68; GAJEK Józef: Reedy,cja dzieł Kolb€lI'ga. Liter. Lud. 1957 nr 1 s. 22-23; GLAPA Adam: Wpływ Łuż.y,czanina Smolerja na prace Oskara Kolberga. Lud T. 42: 1955 cz. l, s. 421-424; GŁADYSZ Mil:'czysław: Silesia,na w teka,ch O. Kolberga. Lud T. 42: 1955 cz. l s. 307-331; MALINOWSKI Tadeusz: Arche'ologia w dzń.ełach Oskara KoLberga. Lud T. 42: 1955 cz. 1 s. 446-453; KOWALSKA-LEWICKA Anna: Podhale w tekach Oskar,a Kolberga Wierchy R. 24: 1955 s. 160-161; OPTOLOWICZ Janusz: "Lubelskie" O. Kolberga. Lud T. 42: 1955 cz. 1 s. 216-248, mapa; SOBISIAK Walerian: Mater,Laly Oskara Ko]'cerga .Q ludow,ej kulturze materialnej wsi w:elk0))ohkiej w świ.p,Ue ź.ródo€ł rękcl'9iśmien.nych XVIII w. Lud T. 42: 1955 cz. l s. 143-199 SZYFELBEJN Zofia: Próba oceny wartośei materiałów Oskar,a KolbeiTga dla badań nad kulturą materialną Kurpiowszczyzny. Lud T. 42: 1955 cz. 1. s. 264-293; TRAWIŃSKA Maria: MazKlw'~zeStare w świetle bada(j Osk:t,ra Kolberga li. badań wspóJ.czesnych tego terenu. Lud T. 42: 1955 'oz. 1 iS. 249-263: TURCZYNOWICZOWA Ma.ria: Badania 'etnograficzne Oskana Kolberga na obszaI"z,e Wielkiot'go Księstwa POZinańskieg'O. Lud T. 42: 1955 cz. 1 s. 200-215, mapa; WOLSKI Krzysztof: Badania O. Kolberga w dorzecZJU średniego Sanu. LlIcI T. 42: 1955 ·cz. 1 s. 294-306, małPY: ZIELINSKI Jan: Oskar Kolberg. Ziem;a kiel. nr 4 s. 3-4, Bustr. 12G2. KONINSKI K. L.: KUDLIŃSKI Tadeusz: Człowiek samotny. (Wspomnienia o Karolu Ludwiku Konills'k'im). Tyg. powsz. 1958 nr 11 s. 5. 7. ilustr, 1203. KORZYCKI Ant::mi: O Sylwestrze Wojewódzkim (zało7.ycielu Niezależnej Partii Chło;pskiej). Orka 1958 ni' 50 s. 3. 5. 1204. KOSTRZEWSKI Józef: Jan CZE:kanowski jako badacz etnogenezy Słowian. Prz. antropol. T. 21: 1955 z. 3 s. 1035-10.'37. Rez. s. 1057. Sum. s. 1051-1052. 1205. KOWALSKI W. (jw): Władysław Kowalski. Tryb. Ludu 1958 nr 352 s. 8. ilustr. (Nekr.) Tryb. LudH 1958 nr 350 s. 2: Zmarł Władysław 621 Kowalski Nek~·.) Zarzewie 1958 nr 51 s. 2; IGNAR Stefan: Przemó/Wienie nad trumną zmarłego. Zie!. Sztand. 1957 nr 13 s. l, ilustr. 1206. KRZĄSZCZ W.: WARDASOWNA Maria: U Walentego Krząszcza. Przemiany 1957 nr 17 s. 2. 1207. KUNZENDORF Anna: Człowiek i eksponat. (Wystawa poświęc0ina Krzysztofowi Celestynowi Mrcngowiuszowi w Muzeum l\lazurskdm). Mazury i Warmia 1956 nr 1/2 s. 32. 1208. LIETZ Zygmunt: Plehiscyt na Powiślu, WarmLi i Mazurach w 1920 r Warszawa 1958. Rec.: Oracki Tadeusz: Nowa książka o plebiscycie. Warmia i Mazury 1958 nr 3 s. 24-25. 1:1.09.LOMPA J'.: Pośpiech Leokadia, Pośpiech Jerzy: Bibliografia Józefa LamPY. KwartaLnik Opolski 1957 nr 3. Rec.: Wilczek Stanisław. Zaranie śląs. 1957 z. 1/2 s. 130-132; Lubosz Bolesław: Nadzieje i radości. (Działalność Józefa Lompy). Przemiany 1957 nr 26 s. 3, ilustr. Dubiel Ludwik: Józef Lompa - pionier etnografii I{::olskiej na :::'ląs:ku. Kuart. opal. 1957 ,nr 3 s. 23-48. 1210. LUD ,po:sk,i w walce o wolność i s'cojalizm. 1 rok s,Z1kółpolity·cz,ny.cłl. Cz. 2 Warszawa 1956 KiW s. 124, tab!. 16, ilUlstr. 1211. L YŚ Wladysław:: Powstanie chocholowskie. W !lO rocznkę 18461956. Warszawa 1956 LSW s. 53. 1212. MACHA Y Ferdynand: Chlap siewcą światła. (O Piotrze Borowym). Znak 1958 nr 'i s. 831-841 Res. s. 871-872. 1213. MACUREiK J. Z. W.: 30-1ec:e pracy nalukcwej ,prof. Józefa Ma'curka (oraz) Bibliografia ,pracy. " Prz. Zach. 1955 nr 9/12 s. 304-308. 1215. MAKOWSKI Jen;y: Igna,cy Lyskowski (W 70 rccZJnicę śmierd). Z tradycj.i walki o pols,kość Pomorza. Nouy Tor 1956 nr 26 s. 2. 1216. MALEWSKA Z.: GAJKOWA Olga: Zofia Malewska. (Nekr.) oraz Wykaz prac. Lud T. 42: 1'935 cz. 2 s. 884-888, ilustr 1217. MALLEK K.: KOZIELECKI Józef: "Jest dąb nad l\1ukrem". (Działalność s,połe,cznai pedagogiczna K. Małłka na zi,emi mazurskiej). Glos Naucz. 1958 nr 17 s. 2. 1218. MAREK Franciszek Antoni: Ks Norbert Bończyk. Pooeta ,i rpatriota. Opole 1957. Prezydium Woj. Rady Narodowej. s. 165, ilustr. 1219. MOST Władysław: Paweł Oszelda, bojownik Wiosny Ludów. Wierchy R. 24: 1955 s. 83-88, ilustr. 1220. MOŚCICKI H. J., Radlak B.: Walkli chłcrpskie w Królestwie Polskim w rewolucji 1905-1907. Wybór materiałów i dokumentów. Warszawa 1956 KiW s. XII, 181. 1221. NECEL A.: Zwardoń Andrzej: Agust.yn Necel - dobry rybak i ... pisarz. Odra 1958 nr 5 s. 5. 1222. NITSCH K.: OGRODZIŃSKI Władysław: WarmiJ1sko-mazurski jubileusz Kazimie'rza Nitscha. Rzeczywistość 1956 nr 9 s. 2--3, ilustr. �623 622 1223. PATKOWSKI Aleksan.der: W holdz.iEodla ziemi rodzinnej. Wstępam: poprz2dzili: Sbn.isła\\i Arnold i Piotr Bana,czkowski. \\'2nzawa 19'i3 LSW s. 317, tabl. l, ilustr. 1:!~4 PLANET ORZ .j',: FIKUS Jan: ,Józef Planetorz - bojownik [) sprcl\\ '; ludu Opolszczyzny (W31pomnie!1\e pośmiertne). Ziej. Sztand. 1956 nr t8 s. 4. 122~. HO!VIBOWSKI Aleksander: WOjny ciomcw!Ć nauczyciel" z Lubsz~' (W 160 !'·ocznicę urodzin Józefa Lampy). Nou:c SY[fn. 1957 nr 26 s. 2. 122f:i. SĘDZICKI Francisz'2k: Jestem Kaszubą. Warsza\va 1956. nec.: Krmieńsi<a Anna. Książka dla Ciebie. 1956 nr 4-:. 6. Czewicz A.: "Jestem Kaszubą". Przed).:olc 1956 'nr 7 ·s. 3. 1227. SIKORSKA Halina: Kaszubski Kordecki (Z obrony PucKa 16;;6 r.) KClszebi! 1958 nr 7 s. 4. 1228. SKUZA W. J. B.: Wojciech Sku.za - ,postępowy poeta i radykalny działacz chłopski. Zie!. Sztand. 1956 nr 44 s. 7, ilustr. ; Binczak Józef: O Wojciechu Skuz:ie. Wieści 1957 nr 16 s. 6, ilustr. 1229. SMOLEŃ .J. JAKUBIEC Ig'nacy: Jan Smoleń wierny syn wsi ,polskiej. Wieści 1958 nr 21 s. 3, 7,ilustr. 1 nc. SOLARZ J.: DEJWOREK Bol~slaw: Solarz w Szycach Wieści 19~-;nr 3 ·S. 3-4; SOLARZOWA Zoiia: Rozmowa o Igna'cym Solarzu. Rczm. przepr. Stanisław Ziemiak. S).:óldz. produk. 1956 nr 48 s. fi. 1~31. STELMACHOWSKA B.: KUTRZEBA-PO.JNARO\\'A Anna: Prof. dr Boż~'na Stelmachowska. (Nekr.) Etnogr. pot. T. l: 1958 s. 367-369. ilustr. 1232. SUKERTOWA-BIEDRAWINA Emilia: Uczczenie Je:-zego Lanc,\ w P'iasutnie. Studia do dziejóu' Wielkopol.-F'omol'za T. 2: 1956 z. 1 s. 351-352. 12:3;3. SULIMA Stefan: Warmiński "Tatko" z Gietrzwałdu. W 30 rocznicę zgonu Andrzeja Sam:ulowskiego. Olsztyn 1958. Pojezierze s. 48. t.abl. 16. 12:l4. SYGIETYŃSKI T.: DOBROWOLSKI Stanislaw Ryszard: TadelL? Sygietyński. W 1 rocznicę zgonu twórcy ,;;\JIawwsza". Życie Warsz. 1956 nr 119, s. 2, ilustr. ] 235. SZCZOTKA S.: BURSZTA ,Józef: Prof. dr Staniolaw Szczotka. Chlol.) góral i uczony. ::'ucl. T. 42: 1955 cz. 2 s. 879-884; Piw8rski Kazimierz: Stanisław Szczotka. (Wspomnienie pośmiertne). Studia dr) dziejów Wielkopol. i Pomorza T. 1: 1955 z. 1 s. 349-353 1236. ŚLASKI Jerzy: Dług ciągle niespłacony. (Ruch o,poru na Kaszubach;. Kierunki 1957 nr 34. s. l, 8, ilustr. 1:13"/. WALLIS S.: LIGĘZA Józef: '3tanislc;w Wallis. etnograf Górnego Śląska. WspomnienQc pośmiertne. Zoranie Ślqsko 1957 z. 1/2 s. 96--103, ilustr. 1:<'38. WO\VRO .l'.: KOZIKOWSKI Edward: Wspomnienie 0 .Jędrzeju Wo\\,- rze. Prclca śu:ktl. 1957 nr 1 ::. 20-28. ilustr. nr :3 s. 24-29. ilustr. Seweryn Tadeusz: Żywot i d<ielo pcw5inogi beskidzkiego .Jędrzej:, Wowry. Poj. Szt. lud. 195(; nr :3 s. 131-157, ilustr. 1239. WYSOCKI Alfons: :vIaksymiliar; Bukowski Kaszuba działając.,· na PD\viślu K;;szebe 1958 nr l.'i s. 3, ilustr. 1240. WYSZOMIRSKI Kazimi,rz: Dzio:laC? ludowy. Ziel. S,1(1nd. 193'; Dl' 40 5. 4. 1241. ZEGADLOWICZ Emil. Kozikowski Edward: O .Ję::lru~ju Wov.... rz" snycerzu beskidzkim. W,:pomnienia, szkice. \vie-rsze i opowiadania. Warsza-\oI.·a 195? LSW s. 192, tab1. 18. c) Wal~i klasowe 124:2. AN'DHUSIKIEWICZ Janusz: Sabala w pc,\\,stan;c: chochołcwskim Od A do Z 1956 nr 8 s. 2, ilustr, 124:3. BARANOWSKI Bohdan: Położenie i walka klasowa chłopów Vi kró!e',vszczyzn.ach woj. łęczyckiego w XVI-XVIII wieku. 'Varszawa 1956 LS\Vs. 1%. i244. BARA:.I\'"OW.:':KI Bohdan: Z Q'Z!{'Jow antyfeudaln~'ch ruchów chłopskich na Podlasiu. (Walka oehło'p6w sura:skich z feudaln~'m 'udskiem w XVI-XVII[ wieku). WarsiZlawa 1953. Rec.: Przyboś Adam: Rocz-i Dziejów spo1.-gosp. T. 16: 1954 s. 470472. 1245. BOGATYŃSKI Wiadysław: Walka chlclpów z UoCi5ki€'!TI szla'cheekim w Polsce w XVII i XVIII wi€l~u. (Do,kum€lntacja historyezna do malpy znajduj(lcej się na wystawie "Historio: wsi" w Muzeum EtnografLcznym w Kra·kowie). Kraków 1955 Muzeum Etnografi,czne s. 82, mapa l, iklt5tr. Ree.: LopuszafJski Bolesław. Wlerchy R. 25: 1956 s. 288-289. Kraków 1955 Muzeum Etnograficzne s. 82. mapa 1, ilustr. 1246. BRODOWSKA HeIe'na: Z badań ruchu chłopski,ego na tereni,e gmin wi,€\jskkh w okrę·gu łódzkim \V ·okresie rewolucji 1905-1907 r. Zesz.. Nauk. UL s.er. 1 Nau.ki Huma,nisL-Spol. 1957 z. 5 s. 157-174. Re!z. Sum. 1247. BURSZTA ,Józef: Zbiegostwo chłopów znad Sanu w I ćwiNoCi XVIII wieku. Rocz-i Dziejów spoc.-gosp. T. 17: 1955 s. 55-84. tabl. mapy. Res. Sok. 1248. FILONIK Adam: Podlas,ie w ogniu. (Powstanie chłop'ski·e w XVII w.) Świat i Ludzie 1956 nr 5 s. 2. 1249. FOLTA Wladysław: Ws't:omnienia z walk młod.zi€'ży chłopskiej. WarsczaW8 1956. Iskry s. 301 ilustr. 1250. STANISZ Tadpusz: Wiciowe wspomnienia. Naw. tyg. 1956 nr 44 s. 1. 3; T . .J.: ~ie tylko historia. Nou:e Drogi nr 11/12 s. 151-154. Rec.: BarcikO\vski Kazimierz. W'.pomnienia uczestnika. Wieś wspó!cz. 1957 nr G;8 s. 182-185: L. :\1.: Lewą marsz. Nowa kult. nr 11 s. 11. , , �624 1251. GIEROWSKI Józef, Mic:halkiewicz Stanisław: Wystąpienia chłopów w NiemQdlińskiem w 20 latach XVIII wieku. Studia Mat. Dziejów Sląska T. 1: 1957 s. 7-79, tab. 12.52. GRAD MiE'czysław: J'zieje <:hkpskliej walki. Drogi przemian spolecznych w Woli Dalsz,e) Warszawa 1955 LSW s. 202, ma,pa l, ilustr. 1253. KULA Witold, Leskie~iczcl\Va .Tanina: Źródła do dziejów powstania c:hlOiPÓWszawel.skich w 1769 r. Teki arch. 1957 z.. j s. 228-333, tab. 1254. KURASIŃSKI Jan: Bunt łęczyckich flisaków. Ilustr. Marian WiSniewski. Zie7nw lĘcz. 1957 nr 4 s. 2. 1255. KUSZYK Władysław: Wrz,enie r€l\volucyjne na wsi polski.Ed w lataei1 1917-1919. Warszawa 1957. Rec.: Kuźmiński Tadeusz. Z pola Walki 1958 nr 4 s. 344.-351. 1256. KUŹlVlIŃSKI Tadeusz: Chłopi w ,wal-ce o ziemię i wł,adz.ę. 1918-1919 Warszawa 1957 WP s. 77, ilu str. Rec. Misiuna Władysław: Rocz-i Dziejów spol.-gosp. T. 18: 19;jti s. 376-377. 12'57. LABUDA Gerard: Rozruchy pomo'rsk'im w r. 1651. Studia 1956 z. 1 IS. 9-28. chłopskie na PQgral1iczu wielkopolsko .. do Dziejów Wielkopol. Pomorza T. 2: 1258. LESZCZYŃSKI Józef: Chłop śląski w walce z kontrrefo,rmacjq w drugiej połowie XVIII stulecia. Kwart. opal. 1958 nr 2 s. 104-133, 1259. LESZCZYŃt::KI .JÓzef: Przyczynki do dziejów walki klasowej chłopów górnośląskich w 'piElrwsz,ej połowi€ XVIII w. Kwart. opoL 1956 nr 4 s. 46-56. 1260. MADAJCZYK Czesław: Walki chłopów polskich w latach trzydziestych. Warszawa 1956 WP s. 53. 1261. MELICHERCZIK Andrej: Juraj Jfmoszik. Hrdina pratifeudalneho odcoja slovenskeho l'udu. Praha 1956. Rec.: BrroZCl\Vska Ter,esa. Liter. lud. 1957 nr 1 s. 46-48. 1262. MICHALSKI Stanisław: W obronie szkół wiejskich. (Z dziejów walki chłc,Pów 'inauczy'Cie1.stiWa wc,jEwództwa poznańs.kiego o demokratyzację s,zkół powszechnych w okresie międzywoje'nnym). Rocz-i his t. R. 23: 1957 s. 607--631, tab. Res. 1263. MOLENDA Jan: Carat i klasy posiadającE: w walce z rewolucją 1905-1907 r. na wsi polsk1ej. Przegląd Historyczny 1955 nr 1-2. RE'C.: Pi€,trzak-Pa:włcwska Ioena. Rocz-i Dziejów spol.-gosp. T. 18: 1956 s. 378-380. 1264. MURA \\l:SKI Ryszard: Z walk chłopskich w okręgu łódzkim w j 905 r. Za u:oln. lud. 1955 nr 12 s. 4-5, 'iJustr. 1265. NAWROCKI Sta.nisław: Zaburzenia chłQPs'kie w rpowiecie ostrzesZiowskim w lataich 1848-1849. Rocz-i Dziejów spol.-gosp. T. 17: 19.'i:i s. 85-110, tab. Res. Sok. 1266. NOWAK Kazimierz: Strajki i wystąpienia chłopów w latach 193(}- T 625 1934 w Małopolsce. Prz. His!. 1958 z. 3 s. 510-529. Re.>. s. 642-643. Sod. s. 636-63'1. 1267. ORACKI Tadeusz: Echa rewolucji 1905-1907 na Mazurach. Hist. 1957 nr l s. 43-47. ORZELSKI Henryk: Z przeszłości Białostocczyzny: Kurpie przeciw feudałom. Świat i Ludzie 1956 nr 20 s. 2. PETERS Stanisław: Antyfeud8.lne bunty chłopskie w XVIII wieku. Now. tyg. 1955 nr 48 s. l, ilu str. PIEPRZYK Józef: Gdy chwała boża r-osła na krzywdzie ludzkiej. PrzyczY:1€lk do 'pcwstania chłopów wielko;p<llskLch w 1651 r. Nou:y Świat 1956 nr 15 s. 3. PODRAZA Antoni, Roztworowskii Emanuel: Materiały do sytuacji na Ukrainie Prawobrzeżnej i ruchów hajdamackich lat 50-tych i 60-tych XVIII w:eku z kc.re3Qcndencji .Jerzego Wandatina Mnis2JCha. Prz. hist. a9E6 z. 1 s. H3-160. POPIOŁEK Oswald Stefan: Bunty chłoc..JskLena Górnym Śląsku d::J roku 1811. Wyd. 2 Wars.z.awa 1955. R€c.: Żychowski Marian. Ku:art. hist. R. 63: 1956 nr 1 s. 203-20ł; Bieniarzówna .Jalnina. Rocz-i Dziejów spol.-gosp. T. 17: 1955 s. 304-307. ROGALA Władysław: Organiz.a,c;e społ-eczn€ ,i gospodarcze ws,i Wielkopolskiej ter'2nem walk klaso'\vych w latach 1919-1923. Studia do dziejów Wielkopol.-Po7norza. T. 1: 1955 z. 2 S. 179-208. ROGALA Władysław: Źycie i walka wsi Wielkopolskiej :w latach 1919-1925. Wars,zawa 1956 LSW S. 186. Re'c.: Rocz-i Dziejów spol.-gosp. T. 18: 1956 s. 289-313 tab. Res. Rez. SIERADZKI Józef, WyoE1ch CZ,€sław: Rok 184.6 w Galicji. Materiały źródłowe. Warszawa 1958. Rec.: Gałaj Dyzma. Materi,ały o 'chłopskjm bU!Dcie 1846 ooku Wie'; wspórcz. 1958 nr 10 s. 138-143; Kieniewicz Stefan. Prz. hist. 19.53 z. 4 s. 797-802. SULEWSKI Wojciech: Jan Neczaj (dowódca oddziału hrubieszowskic:h po.wstańców w 1863 1',) Przyjaźń 1956 nr 14 s. 10. SZABLIK .Józef Ryszard: Poj,ożenie i walka klasowa chJ.QlPóWwe wsiach staros.twa parcz'ewskiego w XVII wieku. Ann. UMCS Sect. F v. 9: 1954 s. 179-210. Rez. Zsf. SZEla Jakub: Pięć prac o Jakubie Szeli. Przygotował do druku i wstępem opatrzył Czesłal\V WyoE'ch. Warszawa 1956 LSW s. 160, tabl. 1. Rec.: Tyrowkz Marian. Rocz-i Dziejów spcl.- gasp. T. 19: 1957 s. 471476. SZCZOTKA Stanisław: Zab'urz.enia chloplSkie w Białostocczyźnie (1861-1£69). Warszawa 19:.'.3. Rec.: Żychowski Marian. Kwart. hist. R. 63: 1956 nr 1 s. 206. TOPOLSKI Jerzy: Poloźenie i walka klasOI\Va chłQPóW w XVIII w. Nauka 1268. 1269. 1270. 1271. 1272. 1273. 1274. 1275. 1276. 1277. 1278. 1279. 1280. 40 Lud. Konst. t. XLVI �626 1281. 1282. 1283. 1284. 1285. 1286. 1287. 1288. w d08rach a,c~·biskups.twa gnieżnienskieg(l. Warszawa 1956 P\V!\ s. 301. Rec.: Żytkowic:z Leonid. KwaTt. Hist. 1958 nr 1 s. 145-152. TOPOLSKI Jerzy: Walka chłopów podlaskich w przeddz:en i w czasi.€ insurekcji kościuszkowskiej. Rocz-i Dziejów spol.-gosp. T. 18: 1956 s. 109-130. Res. Recz TRUDZIK Zbigniew: Pierwsze powstanie ludowe \V Polsce (10381039). SprQw. Wrocl. TN T. 8: 1953 S. 65-68. TYROWICZ Ma,rian: Potomkowi'e J. Andmlsikiewicza z Chochołowa. Wierchy R. 24: 1955 s. 214. WARCHOLIK Stanisław: Odgłosy ruchów ·chłopskich w Bocheńskiem \\i polowi.€ XVII wieku. Kwart. Hist. R. 63: 1956 nr 1 s. 167-173. WĄSICKI Jan: Przyczynek do dziejów walki klasowej "olędrów" wsi Chmielinka w latach 1793-1806. Studia Mat. Dziejów Wie/kopol. T. 4: 1958 z. 2 s. 73-83. Zsf. W DWUDZIESTOLECIE w.ielki'ego strajku chłopskjego 1937-1957. Warszawa 1957. Rec.: D. G. Wieś u:spólcz. 1957 nr 6/8 's. 178-181; (ms): Książka {) strajku chłopSlkim. Zie/. Sztand.nr 66i67 s. 6. W dwudziestą rc.cz:nicę strajku chłOlp·skiego. (Dokumenty). Życie Warsz. 1957 nr 193 s·. 3, 5, iłustr. WILLAUME Juliusz: Położenie wł·oŚiCian iantagon.izm klasewy w Gośc1eradowi'e u SichyłkJu ep'oki :fe.udalnej. Ann. UMCS Sect. F v. 7: 1952 'S. 1-35. Res. Rez. WÓJCIK Adam: Walk,i chłopów z uciskiem feudalnym (w pow. gorlickim!i jasie'lskim). Wie'ści 1958 nr 49 s. 4. 6. Historia sztuki WYCECH Czesław: Powstanie chIOIpskie w roku 1846. WaTSizawa 1956. Rec.: Szczawiej Jan: Newa książka {) rewolucji chłopskiej 1846 r. ZieL .sztand. 1956 nr 40 s. 3-4; :1ychowski Marian: Kwart Hist. R. 63: 1956 nr 1 s. 204-205. 1290. BIERNACKA-LUB.AŃSKA M.: Skalne malowidła Sahary. Wiedza i Życie 1958 nr 10 s. 622-623, ilu str. 1290a. B. W.: Sesja naukowa Stowarzyszenia Historyków Sztuki poświęcona sztu.ce Warmii i Pomorza w,s,cho-ctniego. Biul. Hist. 1956 nr 1 ~. 184- T ! 627 1293. 1294. ]295. 1296. 1297. 1298. 1298a. 1299. s. 67-89. 1300. 1301. 1302. 1303. 192. MORELOWSKI Marian: Ocalone ręko.pisy F. B. Woernhe,ra i ieh znaczenie dla historii sztuki i kultury Śląska. Sprawozdania Wroclalcskiego Towarzystwa Naukowego. R. 5: 1950 dod. 4. Rec.: GolacholWski Stefan. Sobótka R. 5: 1955 nr 4 s. 723-728. 1292. NAHLIK Adam: Tkaniny w XIII-XIV wiecznego cmentarzysk3 miejscowości Równina Dolna, pow. Kętrzyn. Rocz-i olszt. T. 1: 1958 ~.171-19L ilusir. rys. :wykI'. Krat. sod. Sum. ZIN Wiktor: RZ1m1iosło ·re'nesans'OI'JJych sztukatorów tech. 1958 nr 5 s. 7-14 HustT. lubelsk,i.eh. CZ43 7. Historic>. literat'ur)' 1289. 1291. OD REDAKC.JI (II Ogólnopolska Konf€rencja Naukowa w Sprawie Badań nad Sztuką). Mat. Studiów Szt. 1955 nr 3/4 s, 5-7. Tekst również w jęz. franc. s. 332-534; ros. s. 527-529. OLSZEWSKI A.: Przegląd piśmien:1ictwa polskioego z zakresu historii sZituki za okres od 1951-1954 r. Ochro Za byt. 195j nr 3 s. 213-216, 1956 nr 1/2 s. 121-131, nr 3 s. 199-202. PRZEBIEG Obrad II Ogólnopolskioej Konferencji Naukowej w Slipuawie Badail nad Sztuką w dniach 30. V. - 4. VI. 1955 T. W WaTszawie-. Mat. Studiów Szt. 1955 nr 3/4 s. 523-526. REHOROWSKI Marian: Ze studićw nad meblarstw€'ffi terenu opolskiego od XI do XV w. Fragm. książki "Meble polskie od XI do [pierwszej poło XIX w." Ku:art. opal. 1955 nr 3/4 s. 117-131, ilu,str. ROCZNIK HistoTi:i Sztuki. T. 1. Red. Juliusz Starzyński. Wrodaw 1956 Oss. S. 559, ilustr. SEWERYN Tadeusz: Kaplkzki i krzyże 'przydrożne w Polsce. (Album). Warszawa 1958 Pax S. 213. STARZYŃSKI Juliusz: Nowa metodologia badań nad sztuką w walce o so·c:jalistyczną kulturę. Mat. Studiów Szt. 1955 nr 3/4 s. 14-25. TOMKIEWICZ Władysław: Rozwój badań nad sZJtuką polskiego odrodzenia .i baroku w latach 1945-1954. Mat. Studiów Szt. 1955 !lir 3/4 13C3a. 1304. l:lO5. CZECZOT.J. ŚWIRKO Sta'nisław: Ballady Czeczota. ich związek z fO'Iklo-roem i z ludoW'O~cią M.iekiewioza. Liter. lud. 1958 nr 1 s. 20-39, Bu str. KRZYZANOWSKI Julian: Mądrej głowie dwie słowie. Trzy CR'I1t.urie pI'zysłówpolskich. Warsza:wa 1958. Ree.: Iwaszkiewicz .Jarosław: Dwie słewie. Zycie Worsz. 1958 nr 191, s. 4. LUDOWOŚC u Mickiewicza. Praca zbiorowa. Red. Julian Krzyżanowski i Ryszard Wojciechowski. Warszawa 1958 PIW s. 575. Rec.: Przyboś Julia:n: Mi'cki€wicz ludowy. Prz. kult. 1958 nr .39 s'. ~. Nauka. Polska 1956 nr 2/3 s. 59-88. Sod. s. 390. Sum. S. 399. LĘGA Władysław: Legendy PomorB. Gdynia 1958 Wyd. Mors'kie S. 199 tabl. 13. :lVIANTEL-NIEĆKO Joanna, PILISZCZIKOW A Nina. STOPA Roman: Z czarnego lądu. Przysłowia, OpoWLE.ści,zagadki abisyńskie, murzyńskie, pigmejsko-kahaoisańskie. Warszawa 1958 WP S. 241. PIĘTAK Stanisław: Nieodzowne wyjaśnif'nia. (Chłopskość i ludowość PO€zjL) Orka 19.58 nr 3[1 s. 4. �628 629 1306. POLSKA Bibiiogra£ia Literacka. T. 1-3. Lata 1944/45, 1947. 1958. Wwcław 1956-57. Rec.: Pędziński Zbigni,s'\v, Bibi(lgrafia - jakiej nie było. Tyg. paws:!. 1958 nr 21 s. 6; WP Prz. bibliot. s. 1 s. 60 1307. ROCZNIK Literacki. 1955. Red. nacz. Zofia Szmydtowa. Bibliografia, indeks. Warszawa 1956 PIW s. 675; Rocznik Literacki 1956. Warszawa 1957. Rec.: Łukasiewicz Je'ce·k. Tyg. pOWSZ. 1958 nr 25 s. 5. SJek:'ers;ki 8ta'Sław. Bibljot. 1958 nr 5/6 s. 176-178. 1308. SZMYDTOWA Zofia: Ludawość "Grażyny". Pam. Lit. 1956 z. 2 s. 380-390. 1.309. ŚWIRKO Stani,s-law: Z konffTencji paremiograf1cznej VI Cieszynie (21.-22. X. 55). Lud T. 43: 1956 s. 447-451. 1310. WOJCIECHOWSKI Ryszard: Elementy ludowe w ,,Panu T,adeuszu" Pol. Szt. lud. 1955 nr 6 s. 323-334. 1311. BOGDANY Wanda: Gazeta Muzyc.zma i Teatralna. 1865-1866. Przeglqd Muzyczny. 1877. Kraków 1955 PWM s. 93. Bibliografia Polskich Czasopism lVIuzyczlDych.R.ed. Tadeusz Strumiłło. T. 4. 1311a. CHYBINSKI Adolf: Karol Szymanowski a Podhal€. Kraków 1958 PWM s. 83, tab!. 7. 1312. HANUSZEWSKA M., Schaffer Bogusław: Półka z książk8mi. (Bibliografia aJdnotowa,na.) Ruch muz. 1958 nr 19 s. 19-21, nr 20 s. 30-32. 1313. MICHAł~OWSKI K·ornel: BLlJ.Jiog,rafia polsikie,go piśmie'nnidwa muzyczneg.o. Wyd. 1. Kraków 1955 PWM s. 280, tab!. 8. Rec.: Klimcz.a.kowa Halina. Prz. bibliot. 1958 z. 2/3 s. 242-251. 1314. SPRAWOZDANIA. (Bibliografia adnotowana). Muzyka 1958 nr 1/2 s. 197-207, nuty. IX. VARIA 1315. BRZEZIŃSKI Stefan Julian: Polski Związek Ludowy. Materialy i dokumer;ty. Wall'szawa 1957. Rec.: Kurkiewicz Władysław: O nauczycj,elach lUiclJowcach.Nowa Szle 1958 nr 1 s. 46. 1316. CIEŚLAK Tadeusz: Postulaty rewQ1ty pospólstwa gdańs,kicgo w r.1525. C::asorismo Prall.'no-H:storyczne R. 6: 1954 z. 1. Rec.: Walus7,ew:ska Janina. Roc:-i gdański T, 15/16: 1956/57 s. 586-588. 1317. CHOJNACKI Władysław: Wychodź·cy mazurscy w zachodn:ch Niemczech przed I wojną światową. Prz. zach. 1956 nr 7/8 s. 310-339. 1318. CZERNIK Stanis!"w: Z życia pańszezyźnianego w XVII wieku Warszawa 1955. Rec.: E. K. Wied.:a i Życic 195.5nr 12 s. 8,58-859. J 318a. JANICKI Jerzy: l\1eczet w Bchonikach. Skupiska Tatarów w Polsce). Su:iat 1956 nr 20 s. 12-14, i'lustr. 1319. KOTULA Ta'deusz: Studia nad problemem afrykańskiej annamy. Prz. hist. ~958 z. 1 s. 1-20, mapa, Res. s. 213-214. Rez. s. 205-206. 1320. MATUSZEWSKI Jazd: Trakcja konna w rozwoju historycznym. Streszez. Spraw. Wrod. TN R. 7: 1952 ·S. 57-66. 1321. OPPEN D1etrich von: neutsche Polen und Kaschuben in Westpreussen 1871-1914. Jahrbuch fur die Geschichte Mittel- und Ostdeutschlands. T. 4: 1955. Rec.: Cieślak Tadeusz. Studia Mat. Dziejów Wie/kopal. T. 4: 1958 z. 1 s. 477-481. 1322. PRZECŁA WSKI Krzysztof: Pr7.ewodnik w dziedzinie badań sPQłecz,nych. Ku·art. pedag. 1958 nr 1 s. 200-202. 1323. SOKOŁOWSKI Kazimierz: Spoiyeie wsi w Polsce Ludowej. Spraw. Wydz. Nauk. Spał. PAN 1958 z. 2 s. 95-97, tab. 1324. TAZBIR Janusz: Propaganda ,kontr,reforma.cji wśród chłopów inflanckich (1582-1621). Kwart. Rist. 1958 nr 3 s. 720-741. Res. Rez. 1325. WĄSOWICZ Krzysztof Dunin: Udział Iwana Franki w polskim ruchu ludowym. Slavia ori.ent. 1958 nr 1 s. 70-84. X. RECENZJE Z CZASOPJSM ETNOGRAFICZNYCH ORAZ NIEETNOGRAFICZNYCH RECENZOWANYCH W POLSKICH CZASOPISMACH ETNOGRAFICZNYCH 1326. AMERICAN AnthrQIp<ologist. T. 55: 1953-57; 1955. Reo.: Wróblewski Tad,€'u.sz: Antropologia w toma,ch 55-57 czasopi~ma ... Czlow. w Czasie i Przestrz. 1958 z. 3 s. 162-164. 1327. CORIAT Juan E.: El hombre deI amazonas y ensavo monografico de Lorew. Lima 1943. Re'c.: Kowalska-Lewi,cka Anna. Lud T. 42: 1955 Cz. 2 s. 727-729. 1328. CZESKY lid. R. 39-40: 1952-Hl53. Rec.: Dam:::orsky ,Jirzi, Navratil J. Tł. Lud T. 42: 1955 cz. 2 s. 666-679. 1329. CZESKOSLOVENSKA ethnografie. R. 1: 1953 z. 2/3. lUc.: KCltrzeba Anna, Pęgierska Romana. Ku:art. Hist. Kult. mater. 1955 nr 4 s. 799-800. R. 1-2: 1953-1954. Rec.: Damborsky Jirzi, Navratil J. Tl. Lud T. 42: 1955 cz. 2 s. 679-688. R. 2: 1954 z. 1-3. Rec.: Dobrewolska Danuta, Kutrzeba Anna. Kv:art Hist. Kult. mater. 1955 nr 4 s. 800-802. ;, !I I ' I i' I ! i II I I, ~" , ' �630 1330. FEJOS Paul: Ethnografy of thl' yagua. New York 1943. Rec.: Kowalska-Lewicka Anna. Lud T. 42: 1955 cz. 2 s. 736-738. 1331. FOLK-Liv. Acta Etnologi:ca ert Folkloris.tica Europea. T 14-16: 1950-1952. Rec.: A. W. Lud T. 42: 1955 cz. 2 s. 710-725. 1332. KRAND2AŁOW Dimitr: Madars~ij wsadni.k. Czesko.slovenska ethnografia. R. 1953 z. 2/3. Rec.: SLASKI Kazimierz. Pam. Slow. T. 5: 1955 s. 205-207. 1333. KRATKIJE soobszczenija Instituta Etnografii Akademii Nauk sssn G 1949-1954 nr 6-7, 10, 13-15, 17-20. Rec.: Zajączkowski Włcdz.:mierz. Lud T. 42: 1955 ,cz. 2 s. 607-608 1334. KULTUR und S,pra.che. Wi~1l11952. R~c.: Stopa Roman. Lud T. 42: 1955 cz. 2 s. 701-710, tab!. 1335. LUBOJAŃSKI Józef: Die ipolni.sche SpraJCl'l.€ ,In Westoberschlesien 1910-1939. Poznań 1957. Rec.: Ni~dZiiński Florian. Prz. zoch. 1958 nr 3 s. 193-197. 1336. MA WRODIN W. W.: Do.okoła Antów ;ps. MaJ:Jrycego. S011Jietskaja Etnografija G. 1954 nr 2. Rec.: Plezia Marian. Lud T. 42: 1955 ·cz. 2 s. 643-644. 1337.. RADIN Paul: Indi.<1Jn:s of South Amerka. New York 1946. R.ec.: Kowalska-Lewicka Anna. Lud T. 42: 1955 cz. 2 s. 733-735. 1338. SCHMIDT Leopold: VoLkskunde zwischen Wirhchaftsges;chichte und Kulturgeographie. thterreichische Zeitschriit -fUr Volkskunde Bd. 9: 1955 H. 1/2. Rec.: Kwaśniewski Krzysztof. Lud T. 43: 1956 s. 253-255. 1339. S()DERSTR()M J.: A. Sparrmann's ethncgraphic?l cc-llection from James C<Jok's 2 <nd. exped'it.ion (1772-1775). Stok:holm 1939. Rec.: Znamierowsika-PrUfferowa MarLa. Lud T. 42: 1955 cz. 2 s. 726727. 1340. SOWIETSKAJA etnografij a G. 1954 nr 1-2. Rec.: Malew:.5.ka Zofia. Lud T. 42: 1955 cz. 2 s. 631-642. 1341. STOUT D. B.: San bIas cuna a'ccu1turation. New York 1947. Rec.: Kowalska.-Lewi,~ka Anna. Lud 1942: 1955 cz. 2 729-731. WYKAZ SKRÓTÓW ang. angielski art. artykuł b. m. bez miejsca wydania bib!. bibliot.eka cant. conte:1s bia,gr. biografia brosz. brooSz,u,ra cd. ciąg dal"zy co·nd. '0OnclusLons rec. re·c.enzja cz. częŚ(~ czas. cZa.sqpiis'mo dn. dnia dod.do,datek, dodano dok. <lokończen1e dot. dotyczy e~z. egzem.1)larz fa·sc. fa.sdculus f,el. felieton ira,gm. fragment franc. francuski Bustr. ilustracj,a in. inne Inh. Inhalt insoen. inscenizacja inst. instytut jęz. język !kores-p. koresD'OIndent krat. 50':!. luat1<oje sodierżanije mi€lS. m!esie·cz.nik nek,r. nekreIo,g nlb. ,nieliczbowane nr numer odb. odhitka oH okładka opcw. CiDowiadanie oo,ra·c. oora,cował ou·ub!. {wlublikowany pt. pod tvtułem pocz. pocz·ątek poem. oo,emat r-fld. rena.kto.r, r·edakcja ref. referent ren. re;t)()rtaż res. Ll"es"me rez. re.zjume ros .. rosyjski rozdz. rozdział rozm. rozmowa ry3. rysunek s" stron (a) s,cen. s·c~'nioZiny sod. sodierżanije rok. so.kra5-zczenija som. sommaiLl"e soraw. spr<łwozdanie s.praw. 1=,rod.sprawozda·nie z -produkcji filmu streszez. streszczenie sum. summary sum. summarium su:pl. su,pl€ment T. tom tab. tabela tab!. tablica tł, tłumaczył t.ow. towarzystwo UZLLp. uzu.pełnienie v. volumen (w) wiersz w Slor. w sprawie wg według p:Jlem. .]:,olemika p'0!.P'O l sk i P{)~. porównaj pow. ,powieść po'wi,€1. powielone poz. :oozycja prz.em. prz,emówienile pr:mnLl".ipr:zeprowadził r. rok R. Rocznik wyd. wydał. wydanioe wygł. wvgłoszon€ wyj. wvjatek wykI'. wykres wv'o. wynusk wyw. nrzerpr. wywiad prze,prowadził z. sZleszvt ],,,1-). 70"'a,cz Zsf. Z,,~pmmenfas.sur.g (x) bibliografia przedmiot �633 WYKAZ WYDAWNICTW Budcwnictwo i Architektura (Warszawa) Filmowa Agencja Wydawnicza (Warszawa) IHKM Instytut Historii Kultury Materialnej (Warszawa) Instytu t Zachodni (Poznań) Iskry (Warszawa) Ks. i W. Książka i Wiedza (Warszawa) Nasza Księgarnia (Warszawa) LSW Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza (Warszawa) Oss. Zakład im. Osso1iilskich (Wrocław) PAN Polska Akademia Nauk PIW Państwowy Instytut Wydawniczy (Warszawa) PTL PolskiE' Towarzystwo Ludoznawcze (Wroclaw) WYKAZ Archeion (Warszawa) Archeol. Archeologia Archit. Architektura CZASOPISM I ICH SKROTY .t'WG Polskie Wydawnictwo Gospodarcze (Warszawa) PWM Polskie Wydawnictwo Muzyczne (Kraków) PWN Państwowe Wydawnictwo Naukowe (Warszawa) PWRiL Państwowe Wydawnictwo Rolnicze i Leśne (Warszawa) PZWL Państwowy Zakład Wydawnictw Lekarskich (Warszawa) PZWS Państwowy Zakład Wydawnictw Szkolnych (Warszawa) Sląsk przy Wydawnictwie Górniczo-Hutniczym (Katowice) Sp. i T. Sport i Turystyka (Warszawa) Wiedza Powszechna (Warszawa) Wyd. Prawn. Wydawnictwo Prawnicze (Warszawa) l ICH SKR aTY , (Warszawa) (Warszawa) Biul. inf. NRD Biuletyn inform'lcyjny. Niemiecka Republika Demokratyczna (Warszawa) Biul. Inst. Wzorn. przem. Biuletyn Instytutu Wzornictwa Przemy~lowego (Warszawa) Chłop. Droga. Chłopska Droga (Warszawa) Collect. theol. Collectanea Theola·· gica (Warszawa) Czas. geogr. Czasopismo Geograficzne (Warszawa) Czas. prawno-hist. Czasopismo prawno-historyczne (Warszawa) Dawna Kult. Dawna Kultura (Wroeław) Drobna Wytwórcz. Drobna Wy twórcwść (Warszawa) Drogown. Drcgownictwo (Warszawa) Drużyna (Warszawa) Dziennik Bałtycki Dziennik Baltycki, Rejsy Echo Tyg Echo Tygo-dnia. Dod. do Gazety Krakowskiej Ekon. Ekonomista (Warszawa) Finanse (Warszawa) Gaz. cukr. Gazeta CukrownictwCJ (Warszawa) Gazeta Krakowska Geogr. w Szk. Geografia w Szkole (Warszawa) Głos Robotniczy (Łódź) Glos Tyg. Głos Tygodnia. Dod. do dzien. Głos Koszaliński (Koszalin) Głosy znad Odry. Dod. do dzien. Trybuna Opolska Gosp. rybna. Gospodarka Rybna (Warszawa) Gosp. wodna Gospodarka Wodna (Warszawa) Gasp. zboż. Gospodarka Zbożowa (Warszawa) Hand·el wewn. Handel Wewnętrzny (Warszawa) Hist. Nauka Konst. Historia i Nau· ka a Konstytucji (Warszawa) Inwest. i Budown. Inwestycje i Budownictwo (Warszawa) Kamena (Lublin) Kłosy. Dod. do tyg. Chłopska Droga (Warszawa) Kult. i Zycic Kultura i Zycie. Dod. do Sztandaru Ludu (Lu'clin) Kwart. Hist. Kult. Mat. Kwartalnik Historii Kultury Materialnej (Warszawa) Kwart. hist. Kwartalnik Higtorycz;'ly (Warszawa) Kwart. Inst. poJ. radz. Kwartalnik Instytutu Polsko-Radzieckiego (Warszawa) Kwart. opal. Kwartalnik Opolski Las pol. Las Polski (Warszawa) Lingua posn. Lingua Posnaniensis (Poznań- Warszawa) Łódź. liter. Łódź Literacka (Łódź) Mat. i Studia INS Matc;rialy i St.udia Instytutu Nauk Społecznych przy KC PZPR (Warszawa) Mazury i Warmia (Olsztyn) Mechan. RaIn. Mechanizacja Rolnich;\'a (Warszawa) Muzea!. Muzealnictwo (Warszawa) Myśl. mozef. Myśl Filozoficzna (Warszawa) Na Niedziel£:. Dod. do Trybuny Robotniczej (Katowice) Nauka pol. Nauka Polska (Warszawa) Nowa Czechosłowacja (Warszawa) Nowa Kult. Nowa Kultura (Warszawa) Nowe Drogi (Warszawa) Nowe Czasy (Moskwa-Warszawa) ~owe RoI. Nowe Rolnictwo (Warszawa) :-.Towy Tor. Dod. do Gazety Pomorskiej (Bydgoszcz) Naw. Tyg. Nowiny Tygodnia. Dod. do Newin Rzeszowskich ad A do Z. Dod. do DziĘ;nnika Polskiego (Kraków) Onomast. Onomastica (Wrocław) :) trwały pokój O trwaly pokój, a demokrację ludową (Bukareszt -Warszawa) Pam. slow. Pamiętnik Słowiański (Wrocław) :! '. I r I �634 P.LS. Państwowy Instytut Sztuki (Warszawa) Plon (Warszawa) Pol. Szt. lud. Polska Sztuka Ludowa (Warszawa) Pomorze (Bydgoszcz) Por. jęz. Poradnik Językowy (Wa'· szawa) Postępy Nauk raIn. Postępy Nauk Rolniczych (Warszawa) Postęp Krawiecki (Poznań) Poznaj Świat (Warszawa) Praca świetl. Praca Św ietlico'W a (Warszawa) Pr. Mat. etnogr. Prace i Materiały Etnograficzne (Wrocław) Pr. polonist. Prace Polonistyczne (Warszawa) Pracujemy w świetl. Pracujemy w Swietllcy (Warszawa) Probl. Problemy (Warszawa) Prz. antropol. Przegląd An tmpo logiczny (Warszawa-Poznań) Prz. artysto Przegląd Artystyczny (Warszawa) Przekrój (Warszawa) Prz. geogr. Przegląd Geograficzny (Warszawa) Prz. hist. Przegląd Historyczny (Warszawa) Prz. kolej. Przegląd Kolejowy (WilTszawa) Prz. kult. Przegląd Kulturalny (Warszawa) Prz. orient. Przegląd Orientalistyczny (Warszawa) Prz. piek. Przegląd Piekarniczy (Warszawa) rz. statyst. Przegląd Statystyczny (Warszawa) Prz. tecbn. Frzegląd Te-:hniczny (Warszaw::J.) 635 Prz. ubezp. Przegląd (Warszawa) Prz. zach. Przegląd znań) Ubezpieczeń Zachodni (Po .. Prz. zagad. socjal Przegląd Zagadnień Socjalnych (Warszawa) Prz. zagl'. liter. geogr. Przegląd Zagranicznej Literatury Geograficznej (Warszawa) Przyjaźń (Warszawa) Radio i Swiat (Warszawa) Rocz-i Dziejów społ. i gasp. Rocz·· niki Dziejów Społecznych i Gospodarczych (Poznań) Rocz-i hist. Roczniki Historyczne (Wahszawa-Poznań) Rocz-i Nauk rolno Roczniki Nauk Rolniczych (Warszawa) Roczniki Towarzystwa Naukowego (Toruń) Słowo na Warmii i Mazura-ch (Olsztyn) SI. Tyg. Słowo Tygodnia. Dod. do Słowa Ludu (Kielce) Sobótka (Wrocław) Sportowiec (Warszawa) Spółdz. Pracy Spółdzielnia Pra-cy (Wa-rszawa) Spółdz. pl'oduk. Spółdzielnia Produkcyjna (Warszawa) Spraw. T.N.Tor. Sprawozdania Towarzystwa Naukcwego (ToruiJ) Spraw. Wrocł. T.N. Sprawozdania Wrocławskiego Towarzystwa Naukowego Sprawy i Ludzie. Dod. do Gazety Robotniczej (Wrocław) Stolica (Warszawa) Sztuka (Warszawa) Sląsk. liter. Sląsk Literacki (Katowice) Śpiewajmy (Warszawa) Swiat i Ludzie. Dod. do Gazety Białostockiej Swiat i My. Dod. do Głosu Obztyo.skiego Swiat i Zycie. Dod. do tyg. Dziennika Zachodniego (KatO\vice) Swiatowit (Warszawa) Swietl. Swietlica (Warszawa) Transp. Transport (Warszawa) Tryb. Ludu Trybuna Ludu (Warszawa) Tryb. rob. Trybuna Robotnicza (Katowice) Tryb. WaIn. Trybuna Wolności (Warszawa) Turysta (Warszawa) Twórcz. Twórczość (Warszawa) Tyg. powsz. Tygodnik Powszechny (Warszawa-Kraków) Tyg. demokl'. Tygodnik Demokratyczny (Warszawa) Wiad.archeal. Wiadomości Archeola-giczne (Warszawa) Widnokrąg. Dod. do Gazety Poznańskiej Widnokręgi (Warszawa) Wiedza i Zycie (Warszawa) Wierchy (Warszawa) Wojsko lud. Wojs·ko Ludowe (Warszawa) Zap. T.N.Tor. Zapiski 'I'owarzystwa Naukowego w Toruni'J Za WaIn. Lud. Z3 Wolność i Lud (Warszawa) Zeszyt. nauk. U.J. Zeszyty Naukowl' Ur:iwersytetu Jagiellońskiego (Kraków) Zesz. teoI'. polito Zesztyt Teoretyczno-Polityczne (Warszawa) Ziel. Sztand. Zielony Sztandar (Warszawa) Zycie gosp. Zycie Gospodarcze (Warszawa) Zycie i Kult. Zycie i Kultura. Dod. do Głosu Szczecińskiego Zycie i Myśli (Warszawa) Zycie liter. Zycie Literackie (Kraków) Zycie Lubel-skie Zycie kul. Wsi Zycie Kulturalne Wsi (Szczecin) Zycie kult. Ziemi rzesz. Zycie Kulturalne Ziemi Rzeszowskiej Zycie Warsz. Zycie Warszawy � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/abdb5eaea897040e7f721e4330e9d3eb.pdf be89dfe9410a8fd6f418e897a660f48a Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:317 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1967 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:281 Title A name given to the resource Bibliografia / LUD 1966 t.51 cz.1 Description An account of the resource LUD 1966 t.51 cz.1,s.257-346 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text BOLE8ŁA W GA WIN BIBLIOGRAFIA ETNOGRAFII POLSKIEJ ZA LATA 1959/1960 POLSKIE TOWARZYSTWO LUDOZNAWCZE WROCŁA W 1966 �Do chwili obecnej ukazały się następujące bibliografie w wydawnictwach polskiego Towarzystwa Ludoznawczego: "Lud", t. XXXVIII Za rok 1947 opracowała "Lud", t. XLIII za lata 1945-1954 oprac. "Lud", t. XLIV za rok 1955 opracował "Lud", t. XLVI za lata 1956-1958 oprac. za lata 1945-1955 osobne zestawienie oprac. "Archiwum Etnograficzne" nr 11 - etnografii polskiej 1. Barowa H. Bittner-Szewczykowa B. Gawin B. Gawin H. Bittner-Szewczykowa �Lud, SPIS t. 51, 1967 TREŚCI str. I. Część ogólna A. Bibliografie i indeksy B. Wydawnictwa ciągłe etnograficzne 267 czasopisma polskie zawierające 268 II. Metodologia i metodyka, (teorie i technika badań kwestionariusze, instrukcje, wywiady itp.). . III. Historia i organizacja etnografii IV. Muzea i muzeoznawstwo V. Etnograficzne etnonimiczne materiały opracowania terenowych, ankiety, 270 . etnograficzne materiały 271 . 273 regionalne. Studia materiały VI. Opracowania i materiały problemowe z zakresu etnografii Polski: A. Kultura materialna: 1. Prace ogólne z zakresu kultury materialnej i zagadnień o strukturze gospodarczej wsi 2. Zdobywanie pożywienia: rolnictwo, hodowla !zwierząt, zbieractwo, łowiectwo, rybołówstwo, bartnictwo . 3. Pożywienie jego konserwacja i przygotowanie . 4. Przemysł ludowy, rzemiosło wiejskie i małomia'steczkowe (obróbka surowców) 5. Odzież 6. Budownictwo, sprzęty 7. Transport i komunikacja B. Kultura społeczna: 1. Prace ogólne z zakresu kultury społecznej 2. Grupy społeczne, zawodowe, religijne, polityczne i klasowe 3. Struktura rodziny . 4. Zwyczaje i obrzędy doroczne, rodzinne i in. . C. Kultura duchowa: 1. Wierzenia, demonologia, religia 2. Magia, wróżby 3. Wiedza ludu 4. Literatura ludowa (materiały i studia) powiedzenia, przysłowia, gadki i facecje, pieśni, ballady, baśni, bajki, mitologia, podania, legendy, widowiska, folklor robotniczy miejski, folklor wojenny, pamiętniki chłopskie 275 280 280 281 282 282 283 283 285 285 285 285 286 287 288 288 288 �260 Bibliografia etnografii polskiej lata za 1959/1960 5. Materiały i studia nad muzyką ludową, pieśniami i tańcami 6. Materiały i studia nad sztuką ludową (konkursy i wystawy) D. Współczesne przemiany w kulturze polskiej: 1. Twórczość ludowa w praktyce kulturalno-oświatowej (zespoły muzyczne, inscenizacje) 2. Zmiany w układzie tradycyjnym grup społecznych (wsi, spółdzielcze, PGR, POM, GOM, gospodarstwa indywidualne i in.) VII. Polacy na emigracji VIII. Etnografia ctwach) . (zagadnienie słowiańska nauki etniczne i etnograficzne) pomocnicze (w . polskich 304 wydawni306 309 310 310 311 311 X. Pogranicze etnografii z pomocniczymi posiłkującymi naukami: 1. Archeologia 2. Językoznawstwo porównawcze (dialektologia, onomastyka) 3. Antropologia etniczna 4. Geog,rafia i krajoznawstwo: a) demografia, antropogeografia b) atlasy, mapy, przewodniki 5. Historia: a) historia wsi, historia gospodarcza, osadnictwa, historia prawa b) walki klasowe 6. Historia sztuki 7. Historia literatury 8. Muzykologia działacze społeczni, polityczni i kulturalni, twrócy, 312 313 316 316 317 318 325 326 326 327 etno327 XII. Varia 330 XIII. Recenzje z czasopism i prac etnograficznych Indeks nazwisk Wykaz skrótów Wykaz czasopism i ich skróty Wykaz wydawnictw i ich skróty polskich oraz obcych WYKAZ SKROTOW ang. art. b.m. bib!. biogr. 303 306 IX. Etnografia pozasłowiańska : A. Europa B. Afryka C. Azja D. Ameryka E. Australia i Oceania XI. Chłopi jako grafowie 293 297 angielski artykuł bez miejsca wydania biblioteka biografia cd. concl. cont. cz. czas. ciąg dalszy conclusions contents część czasopismo 331 333 260 261 264 �Bibliografia dn. dod. dok. dot. egz. fasc. fel. fragm. franc. Bustr. in. Inh. inscen. inst. jęz. koresp. krat. sod. mies. nekr. nlb. nr odb. okl. opow. oprac. opubl. p. t. pocz. poem. polem. por. powiel. poz. Pozn. przem. przepr. r. R. rec. red. etnografii potskiej dnia dodatek, dodano dokończenie dotyczy egzemplarz fasciculus felieton fragment francuski ilustracja inne Inhalt inscenizacja instytut język kores ponden t kratkoje sodierżanije miesięcznik nekrolog nieliczbowane numer odbitka okładka opowiadanie opracował, opracowanie opublikowany pod tytułem początek poemat polemika porównaj powielone pozycja Poznań przemówienie przeprowa dził rok rocznik recenzja redaktor, redakcja Wykaz czasopism za tata ref. rep. res. rez. ros. rozdz. rozm. rys. s. scen. sod. sok. som. spraw. spraw. prod. streszez. sum. summ. supl. T. tab. tab!. tł. tow. uzup. v. lwI. wspr. wg wyd. wygł. wyj. wykr. wyp. wyw. przepr. zap. z. zob. Zsf. 1959/1960 261 referent reportaż resume rezjume rosyjski rozdział rozmowa rysunek stron(a) sommaire sceniczny sodierżanije sokraszczenije sprawozdanie sprawozdanie z produkcji filmu streszczenie summary summarium suplement tom tabela tablica tłumaczył towarzystwo uzupełnienie volumen wiersz w sprawie według wydał, wydanie wygłoszone wyjątek wykres wypusk wywiad przeprowadził zapis, zapisał zeszyt zobacz Zusammenfassung ich skróty Archeion (Warszawa) A·rcheo!. Archeologia (Warszawa) Archit. Architektura (Warszawa) Biul. Inf. NRD Biuletyn Informacyjny Niemiecka Republika Demokratyczna (Warszawa) Biul. Inst. Wzorn. Przem. - Biuletyn Instytutu Wzornictwa Przemysłowego (Warszawa) �262 Bib!iografia etnografii polskiej za tata 1959/1960 Chłop. Droga - Chłopska Droga (Warszawa) Collect. theol. Collectanea Theologica (Warszawa) Czas. geogr. - Czasopismo Geograficzne Czas. prawno-hist. - Czasopismo prawno-hi.storyczne (Warszawa) Dawna kult. - Dawna Kultura (Wrocław) Drobna Wytwór. - Drobna Wytwórczość (Warszawa) Drogown. - Drogownictwo (Warszawa) Drużyna (Warszawa) Dzi€nnik Bałtycki Dziennik Bałtycki, Rejsy Echo Tyg. - Echo Tygodnia. Dod. do Gazety Krakowskiej Ekon. - Ekonomista (Warszawa) Finanse (Warszawa) Gaz. Cukr. - Gazet Cukrownicza (Warszawa) Gazet Krakowska Geogr. w Szk. - Geografia w Szkole (Warszawa) Głos Robotniczy (Łódź) Głos Tyg. - Głos Tygodnia. Dod. do dzienno Głos Koszaliński (Koszalin) Głosy z nad Odry. Dod.do dzienno Trybuna Opolska Gosp. Rybna - Gospodarka Rybna (Warszawa) Gosp. Wodna - Gospodarka Wodna (Warszawa) Gosp. zboż. - Gospodarka Zbożowa (Wa·rszawa) Handel Wewn. - Handel Wewnętrzny (Warszawa) Hist. Nauka Konst. - Historia i Nauka a Konstytucji (Warszawa) Inwest. i Budown. - Inwestycje i Budownictwo (Warszawa) Kamena (Lublin) Kłosy dod. do Tyg. Chłops·ka Droga (Warszawa) Kul. i Zycie - Kultura i życie. dod. do Sztandaru Ludu (Lublin) Kwart. hist. Kult. Mat. - Kwartalnik Historii Kultury Materialnej (Warszawa) Kwart. hist. - Kwartalnik Historyczny (Warszawa) Kwart. inst. pol. radz. - Kwartalnik Instytutu Polsko-Radzieckiego Kwart. opoI. - Kwartalnik Opolski Las pol. - Las Polski (Warszawa) Lingua posn. - Lingua Posnaniensis (Poznań-Warszawa) Łódź liter. - Łódź Literacka Materiały i Studia INS - Materiały i Studia Instytutu Nauk Społecznych przy KC PZPR (Warszawa) Mazury i Warmia (Olsztyn) M€chan. Roln. - Mechanizacja Rolnictwa (Warszawa) Muzeal. - Muzealnictwo (Warszawa) Myśl. filozof. - Myśl Filozoficzna (Warszawa) Na Niedzielę. Dod. do Trybuny Robotniczej (Stalinogród) Nauka pol. - Nauka Polska (Warszawa) Nowa Czechosłowacja (Warszawa) Nowa Kult. - Nowa Kultura (Warszawa) Nowe Drogi (Warszawa) Nowe Czasy (Moskwa-Warszawa) Nowe RaIn. - Nowe Rolnictwo (Warszawa) Nowy Tor. - Dod. do Gazety Pomorskiej (Bydgoszcz) Now. Tyg. - Nowiny Tygodnia. Dod. do Nowin Rzeszowskich �Bibliografia etnograf!! polskiej za lata 1959/1960 263 Od A do Z. Dod. do Dziennika Polskiego (Kraków) Onomast. - Onomastica (Wrocław) O trwały pokój - O trwały pokój, demokrację ludową (Bukareszt-Warszawa) Pam. Słowo - Pamiętnik Słowiański (Wrocław) P.r.S. - Państwowy Instytut Sztuki (Warszawa) Plon (Warszawa) Pol. Szt. Lud. - Polska Sztuka Ludowa (Warszawa) Pomorze (Bydgoszcz) Por. jęz. - Poradnik Językowy (Warszawa) Postępy Nauk rolno - Postępy Nauk Rolniczych (Warszawa) Postęp krawiecki (Poznań) Poznaj Świat (Warszawa) Praca świetl. - Praca Świetlicowa (Warszawa) Pr. Mat. etnogr. - Prace i Materiały Etnograficzne (Wrocław) Pr. polonist. - Prace polonistyczne (Wraszawa) Pracujemy w świetl. - Pracujemy w świetlicy (Warszawa) Probl. - Problemy (Warszawa) Prz. Antropol. - Przegląd Ant,ropologiczny (Warszawa-Poznań) Prz. artysto - Przegląd Artystyczny Przekrój (Warszawa) Prz. geogr. - Przegląd Geograficzny (Warszawa) Prz. hist. - Przegląd Historyczny (Warszawa) Prz. kolej. - Przegląd Kolejowy (Warszawa) Prz. Kult. - Przegląd Kulturalny (W~szawa) Prz. piek. - Przegląd piekarniczy (Warszawa) Prz. techn. - Przegląd Techniczny (Warszawa) Prz. ubezp. - Przegląd Ubezpieczeń (Warszawa) Przegl. zach. - Przegląd zachodni (pounań) Prz. zagad. socjal. - Przegląd Zagadnień Socjalnych (Warszawa) Prz. zagl'. liter. geogr. - Przegląd zagranicznej literatury geograficznej (Warszawa) Porzyjaźń (Warszawa) Radio i Świat (Warszawa) Rocz-i Dziejów społ. i gosp. Roczniki Dziejów Społecznych Gospodarczych (Poznań) Rocz-i hist. - Roczniki Historyczne (Warszawa-Poznań) Rocz. ł6dz. - Rocz~ik Łódzki. Łódź Rocz-i Nauk rolno - Roczniki Nauk Rolniczych (Warszawa) Roczniki Towarzystwa Naukowego (Toruń) Słowo na Warmii i Mazurach (Olsztyn) Sł. Tyg. - Słowo Tygodnia. Dod. do Słowa Ludu (Kielce) Sobótka (Wrocław) Sportowiec (Warszawa) Spółdz. Pracy - Spółdzielnia Pracy (Warszawa) Spółdz. produk. - Spółdzielnia P;rodukcyjna (Warszawa) Spraw. T. N. Tor. -Sprawozdania Towarzystwa Naukowego (Toruń) Spraw. Wrocł. T. N. - Sprpawozdania Wrocławskiego Towarzystwa Naukowego Sprawy i Ludzie. Dod. do Gazety Robotniczej (Wrocław) Stolica (Warszawa) Sztuka (Warszawa) Śląsk liter. - Śląsk Literacki (Katowice) Śpiewajmy (Warszawa) �264 Bibliografia etnografii polskiej za lata 1959/1960 Swiat Ludzie. Dod. do Gazety Białostockiej Świat My. Dod. do Głosu Olsztyńskiego Swiat i Życie. Dod. do tyg. Dzi€nnika Zachodniego (Katowice) Swiatowit (VVarszawa) Swiet. - Świetlica (Warszawa) Transp. - Transport (VVarszawa) Tryb. Ludu - Trybuna Ludu (Warszawa) Tryb. rob. - Trybuna Robotnicza (Katowice) Tryb. VVoln. - Trybuna VVolności (Warszawa) Turysta (Warszawa) Twó,rcz. - Twórczość (VVarszawa) Tyg. powsz. - Tygodnik Powszechny (VVarszawa-Kraków) Tyg. demokr. - Tygodnik Demokratyczny (Warszawa) VViad. archeol. - Wiadomości Archeologiczne (Warsza,wa) VVidnokrąg. Dod. do Gazety Poznańskiej Widnokręgi (VVarszawa) VViedza i Życie (VVarszawa) Wierchy (Warszawa) VVojsko lud. - VVojsko Ludowe (VVarszawa) Zar. śl., - Zaranie Śląskie Katowice Zap. T. N. Tor. - Zapiski Towarzystwa Naukowego w Toruniu Za VVoln. Lud. - Za Wolność i Lud (Warszawa) Zeszyt. nauk. U.J. - Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Jagiellońskiego Zesz. teor. polit. - Zeszyty Teoretyczno-Polityczne (War·szawa) Ziel. Sztand. - Zielony Sztandar (Warszawa) Zycie gosp. - Życie Gospodarcze (VVal'Szawa) Zycie i kult. - Życie i Kultura. Dod. do Głosu Szczecińskiego Życie i Myśl (Warszawa) Życie lit€r. - Życie Lit€rackie (Krrak6w) Życie Lubelskie Życie Kult. wsi - Życie Kulturalne VVsi (Szczecin) Życie Kult. Ziemi rzesz. - Życie Kulturalne Ziemi Rzeszowskiej Życie VVarsz. - Życie VVarszawy VVykaz wydawnictw i ich skróty FA W - Filmowa Agencja Wydawnicza (Wa,rszawa) IHKM - Instytut Historii Kultury Materialnej (VVarszawa) Instytut Zachodni (Poznań) Iskry (VVarszawa) Ks. i VV.- Książka i Wiedza (Warszawa) LSVV - Ludowa Sp6łdzielnia VVydawnicza (VVarszawa) N.K. - Nasza Księgarnia (Warszawa) Oss. - Zakład im. Ossolińskich (VVrocław) PAN - Polska Akademia Nauk PIW - Pań,stwOiWy Instytut VVydawniczy (Warszawa) PTL - Polskie Towarzystwo Ludoznawcze (VVrocław) PVVE - Polskie Wydawnictwo Ekonomiczne (Warszawa) PVVM - Polskie VVydawnictwo Muzyczne (K.rak6w) (Kraków) �Bibliografia etnografii polskiej za lata 1959/1960 PWN - Państwowe Wydawnictwo Naukowe (Warszawa) PWRiL - Państwowe Wydawnictwo Rolnicze i Leśne (Warszawa) PZWL - Państwowy Zakład Wydawnictw Lekarskich (Warszawa) PZWS - Państwowy Zakład Wydawnictw Szkolnych (Warszawa) Śląsk (Katowice) Sp. i T. - Sport i Turystyka (Warszawa) Wiedza Powszechna (Warszawa) Wyd. Praw. - Wydawnictwo Prawnicze (Warszawa) WAG - Wydawnictwo Artystyczno-Graficzne (Warszawa) 265 �I. CZĘSC OGÓLNA A. BlBLIOGRAFIE I INDEKSY 1. ARCHEOLOGIA Prus i krajów wschodniobałtyckich (Bibliografia adnotowana). Rocz. olszt., t. 2:1959, s. 267-302. 2. BROZEK Ludwik: Bibliografia prac Walentego Krząszcza (1886-1959). Zar. śląs., 1959, z. 4, s. 92-97. 3. BRZOZOWSKA Teresa: Materiały do bibliografii polskich publikacji z zakresu folkloru kaszubskiego za lata 1945-1958 (do listopada). Lite.r. lud., 1959, nr 1J2, s. 112-118. 4. BURBlANKA Marta: Problematyka bibliografii śląskiej (druki XV-XVIII w.). Rocz-i bibl., 1959, z. 1/2, s. 65-81, ilustr. 5. CHOJNACKA Jadwiga, Chojnacki Władysław: Materiały do bibliografii etnografii Mazur i Warmii za lata 1945-1958. LiteJ:".lud., 1959, nr 3/4, s. 96197. 6. CHOJNACKA Jadwiga, Chojnacki Władysław: Materiały do bibliografii folkloru zachodniopomorskiego (do 1959 .r.). Liter. lud. 1960, nr 4/5, s. 69-82, ilustr. 7. CHOJNAOKI Władysław: Bibliografia bibliografii Pomorza Wschodniego. Zap. hist., 1958111959, z. 4, s. 87-145. 8. ETNOGRAFIA Prus i krajów 'Wschodniobałtyckich. (Bibliografia adnotowana). Roczn. olszt., t. 2:1959, s. 302-309. T. 3:1,960,s. 395-304. 9. FLIS Stanisław: Bibliografia "Komunikatów" Instytutu Mazurskiego w Olsztynie za lata 1946-1950. Kom-y mazur.-warm., 1959, nr 4, s. 495-498. 10. GAWIN Bolesław: Bibliografia etnografii polskiej za 1955 r. Wrocław 1959, Polskie Towarzystwo Ludoznawcze, LUD, t. 44:1957, s. 541-598. Tenże: Bibliografia etnografii polskiej za 1956-1958 r. LUD, t. 46:1960, s. 541-653. 11. HAJDUK Mikołaj: Polonica w krytyce ,radzieckiej. Liter. lud., 1960, nr 2./3, s. 126-127 (przegląd wydawnictw w prasie białoruskiej o pracach folkloru białoruskiego). 12. KASZUBSKI słownik bibliograficzny. Kaszebe, 1960, nr 11, s. 5, 12-13, s. II, ilustr. ik4,13. KŁAK Tadeusz: Materiały do bibliografii Podlasia za lata 1910-1960. Liter. lud., 1960, nr 2./3, s. 108-119. 14. KOMUNIKATY Mazursko-Warmińskie. Rok 1958, 1959. Spis treści oraz indeks nazwisk. 15. MOSZYŃSKA Barbara: Bibliografia prac Kazimierza Moszyńskiego. Etnogr. pol., t. 3:1960, s. 31--140. 16. SADOWNIK Jan: Materiały do bibliografii polskich publikacji z zakresu �268 17. 18. 19. 20. 21. 22. 23. Bibliografia etnografii polskiej za lata 1959/1960 folkloru śląskiego za lata 1945-195'8 (do marca). Liter. lud., 1958, nr 2/3, s. 98-123. SPIS rzeczy za rok 1960, numery 1(35)-12,(46), czas. "Wieś Współczesna". Wieś współcz., 1960, nr 12, s. 153-160. SUKERTOWA-BIEDRA WINA Emilia: Bibliografia Mazur i Warmii w okresie dziesięciolecia (1945-1955). Kom-y mazur.-warm., 1958, nr 3, s. 318-324; nr 4, s. 443--452; 1959, nr 2, s. 239-248; nr 3, s. 366-382. SWIENKO H.: Bibliografia prac etnograficznych zawierających problematykę religioznawczą w kwartalniku "Lud" za lata 1895-1956. Euhemer 1960, nr 2, s. 62e-70. SWIRKO Dobrosława, Jankowerny Wojciech: Materiały do bibliografii folkloru Ziemi Lubuskiej za lata 1945-1960 (do czerwca); Liter. lud., 1960, nr 6, s. 5'5-64. WRZOSEK Adam: Bibliografia antropologii polskiej do roku 1955 włącznie, t. 1, Bibliografia abecadłowa i przedmiotowa. Wrocław 1959, t. 2, Bibliografia chronologiczna. Wrocław 1960 (PWN). ZWOLAKIEWICZ Henryk: Materiały do bibliografii polskich publikacji z zakresu folkloru lubelskiego za lata 1945-1959 (do lipca). Liter. lud., 1959. nr 5/6, s. 78-84. ZWOLAKIEWICZ Henryk: Wycinanki Ignacego Dobrzyńskiego (oraz) Bibliografia. Twórczość 1. Dobrzyńskiego w świetle publikacji. Pol. Szt. Lud., 1958, nr 2, s. 67--84., ilustr. Sum. s. 126. B. WYDAWNICTWA CIĄGŁE Czasopisma zawierające materiały etnograficzne 24. ATLAS Polskich Strojów Ludowych. DEKOWSKI J. P.: Strój sieradzki (zob. po,z. 314); KLONOWSKI A. F.: Strój warmiński (zob. poz. 320); SEWERYN T.: Strój krakowiaków wschodnich (zob. poz. 325); STELMACHOWSKA Bożena: Strój kaszubski (zob. poz. 326); ŚWIEŻY J.: Strój podlaski (nadbużański) (zob. poz. 327). 25. ARCHIWUM Etnograficzne nr 20. BARTYŚ Julian, TURNAU Irena: Materiały do historii odzieży ludowej południowo-wschodniej Wielkopolski. Wrocław 1959, PTL s. 156, ilustr. (powielane). 26. ARCHIWUM Etnograficzne nr 18: BĄK Stanisław: Wesele ludowe w Grębowie. Sandomierskie. Wrocław 195'8, PTL, s. 165 (powielane). 27. ARCHIWUM Etnograficzne nr 19. GAJKOWA Olga: Jan Karłowicz i Ludwik Krzywicki jako reprezentanci dwu nurtów w etnologii polskiej. Wrocław 1959, PTL, s. 117., tab!. 4 (powielane). 28. ETNOGRAFIA Polska, t. 1:1958. Rec. BIEŃKOWSKI Wiesław. Kwart. histor., 1959, nr 3, s. 926-929; KAMOCKI Janusz, Kamocka Maria. Śląs. Kwart. hist., Sobótka, 1958, nr 3, s. 504-506. 29. ETNOGRAFIA Polska. 2. Wrocław 1959. Oss. 30. KOMUNIKATY Mazursko-Warmińskie R. 195'7-1959. Rec. CHOJNACKI Władysław, Prz. Zach., 1959, nr 4, s. 506-508. 31. KWARTALNIK Historii Kultury Materialnej 1959-1960 po 4 numery, Warwarszawa, PWN, IHKM. PAN. 32. KWARTALNIK Opolski, t. 1:1955, R. 5:1960. Rec. TARG Alojzy. Zar. śląs., 1960, z. 3, s. 460--466. �Bibliografia etnografii polskiej za lata 1959/1960 269 33. LITERATURA Ludowa, R. 1959, nr 1-6; R. 1960, nr 1-4. Rec. DOBROSŁA WSKA Maria. Polonist., 1960, nr 3, s. 58---60. 34. LUD. Organ Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego. Ogólnego zbioru, t. 43, za rok 1956. Red. Józef Gajek, Wrocław 1958. T. 44, za rok 1957, Wrocław 1959, Polskie Tow. Ludoznawcze. 35. ŁODZKIE studia etnograficznę, t. I, Łódź 19,5'9,t. 2, Łódź 1960, (PWN) Polskie Towa'rzystwo Ludoznawcze. Oddział Łódzki. 36. NARODNA Tworczist'ta Etnografija 1957, z. 1-4, Rec. DOBRZAŃSKA-PA WLICA Anna. Pol. Szt. Lud., 1959, nr 1/2, s. 104-106. 37. ONOMASTICA. Pismo poświęcone nazewnictwu geograficznemu i osobowemu. R. 5 (ogólnego zbioru). Wrocław 1959, Oss. 38. POLSKI atlas etnograficzny. Zeszyt próbny. W,roc1aw 195'9. Rec. STAMIROWSKA Zofia: Uwagi o Polskim atlasie etnograficznym. Jęz. pol., 1959, nr 3, s. 217-220. SZYMCZAK Mieczysław. Por. jęz., 1958, z. 10, s. 497-504. 39. POLSKA Sztuka Ludowa R. XI:1957. Spis treści. 40. PRACE Etnologiczne, t. 6, CZEKANOWSKI J.: Wgłąb lasów Aruwimi (zob. poz. 874). 41. PRACE i Materiały Etnograficzne. Zeszyt specjalny. (Nadbitka "Zarania Sląskiego", Nr 1, R. 1959). Katowice 1959, Śląski Inst. Naukowy, Polskie Towarzystwo Ludoznawcze. 42. PRACE i Materiały Etnograficzne, t. XIII, Wrocław 1959, PTL, s. 160, ilustr. 43. PRACE i Materiały Etnograficzne, t. XIX. Olsztyńskie, XXIV Walne Zgromadzenie Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, Olsztyn 11-13 września 195'9 r., Wrocław 1960, PTL., s. 219, tabl. 36, map 4. 44. PRACE i Materiały Etnograficzne, t. XVI, Szczecin, miesięcznik, Nr 8 i 9 z 1959 r. 46. PRACE i Materiały Muzeum Archeologicznego i Etnograficznego w Łodzi. Ser. A (archeologia), Nr 4: PWN 1960, s. 93, tabl. 57 + 10; Nr 5: PWN 1960, s. 232, tabl. 56, ilustr. Ser. E (etnografia) Nr 3: PWN Łódź 1960, s. 313; Nr 4: PWN Łódź 1960, s. 58, tab!. 65, mapa 1. 46. PRZEGLĄD Zachodni, dwumiesięcznik, 1959, 1960 po 6 numerów, organ Instytutu Zachodniego. 47. ROCZNIK Łódzki. 2. Ogólnego zbioru, t. 5, Łódź 1959 (PWN). 48. ROCZNIK Przemyski. T. 9., Nr 1957, z. 1, P'rzemyśl 1958. Towarzystwo Przyjaciół Nauk w Przemyślu. 49. ROCZNIK Sądecki. T. 3, 1957, Rec. KUMOR Bolesław. Rocz-i teol.-kanon. T. 6:1959, z. 3, s. 135-142. 50. ROCZNIK Wrocławski. T. 1, 1957, Wrocław 1958. T. 2, 1958, Wrocław 1959, Oss. Towarzystwo Miłośników Wrocławia. 51. ROCZNIKI Dziejów Ruchu Ludowego. Nr 1. Warszawa 1959, ZSL. 52. SOWIETSKAJA Etnografija G. 1953, z. 3. Rec. KOJDECKA Anastazja. Lud, t. 45:1958/59, s. 320-,334. 5'3. ŚLĄSKI Kwartalnik Historyczny Sobótka. R. 15 (1960), Nr 3, Wrocław 1960, Oss. 53a. TEATR Ludowy R. 1960. 54. URBAŃCZYK Stanisław: Słownik Staropolski jako źródło etnograficzne. Etnogr. pol., t. 3:1960, s. 375-385. Res. 55. WIERCHY. Rocznik poświęcony górom. Organ Polskiego Towarzystwa Turystyczno-Krajoznawczego, wydany przez Komisję Turystyki Górskiej Zarządu Głównego PTTK. R. 27, 1958, Kraków 1959 (PWN). �270 Bibliografia etnografii polskiej za lata 1959/1960 II. METODOLOGIA I METODYKA (technika badań terenowych, ankiety, kwestionariusze, instrukcje, wywiady itp.) 56. ADAMUS Krystyna: Monografie wsi w Polsce. Przegląd problematyki badawczej. Etnogr. pol., t. 2:1959, s. 157-204. Rez. Sum. 57. BARANOWSKI Bohdan: Znaczenie źródeł etnograficznych dla badań history'cznych. (Badania nad historią dawnej hodowli bydła). Studia etnogr., t. 2, Łódź 1960, s. 83-96. Res. 58. BEOBACHTUNG und Experiment in del' Sozialforschung. KaIn 1956. Rec. Szwengrub LiIi Maria. Lud, t. 45':1958,/59,s. 370-373. (Książka zawiera 14 artykułów pióra współczesnych amerykańskich i zachodnioniemieckich socjologów o zagadnieniach teoretycznych założeń w badaniach społecznych). 59. BULANDA Edward: Czy kryzys etnologicznej szkoły wiedeńskiej, Lud, t. 45: 1958/59, s. 91-124. Rez. s. 603-605. Svm. s. 585-587. 60. CHITIMIA I. C.: Zagadnienia klasyfikacji i określenie literatury ludowej w prozie. Streszez., Lud, t. 44:1957, s. 266-.267. 61. CZAJKA Henryka: Zbieranie materiałów i edycja tekstów ludowych w Bułgarii. Liter. lud., 1960, nr 2/3, s. 129~13l. 62. DAS INTERVIEW. KaIn 1957. Rec. SZWENGRUB Lili Maria. Lud, t. 45: 1958/59, s. 370-373. 63. GAJEK Józef: Zadania i metody Polskiego Atlasu Etnograficznego, Lud, t. 44:19'5'7, s. 153-204. Sod. s. 627-628. Sum. s. 610-611. 64. GAJEK Józef: Kwestionariusz do badań nad budownictwem wiejskim. Osobny dodatek do XLIV tomu LUDU, Wrocław 1959, s. l-56, wyd. PTL. 65. GAJEK Józef: Po Międzynarodowej Konferencji Pomorzoznawczej. Artykuł w czasop. "Nauka Polska", zesz. 4, 1960. 66. GAJEK Józef: Transport i komunikacja lądowa. Archiwum Etnograficzne Nr 22. Kwestionariusz nr 5, PTL, Wrocław 1960, ss. 349. 67. HEJNOSZ Wojciech: Etnografia a prawo. Lud, t. 44, 1957, s. 130-136. Sad. s. 625-626. Sum. s. 608-609. 68. JUDENKO Konstanty: Religioznawstwo a "nauki antropologiczne". Euhemer 1960, nr 4, s. 3-12. 69. KLUCKHOHN Clyde. Społeczność ludzka a rozmaitość kultur. Tł. z franc., Zesz. teor.-polit., 1959, nr 3, s. 144-154. 70. KONIOSZ Janus'z: Socjolog a "regionalista". (Zagadnienia socjologiczne Ziemi Lubuskiej). Odra, 1959, nr 13, s. 8. 71. KUTRZEBA-POJNAROWA Anna: O nowy podręcznik etnografii Polski. Etnogr., pol., t. 3 :1960, s. 265-278. Res. 72. KWESTIONARIUSZ do badań słownictwa ludowego. Z. 1-4. Wrocław 1953. Rec. KARAS Mieczysław. Jęz. pol., 1959, z. 5, s. 371-375'. 73. LAET Siegf'red J. de: Archeologia i jej problemy. Tłum. z franc. Warszawa 1960, PWN, s. 167, tabl. 15. 74. LIGĘZA Józef: Uwagi o etnograficznych badaniach folkloru muzycznego. Etnogr. pol., t. 3:1960, s. 279-293. Res. 75. MATERIAŁY z pracy zbierackiej uczniów, członków szkolnych kół krajoznawczo-turystycznych, zgromadzone podczas etnograficznych obozów wędrownych, organizowanych przez Kuratorium Okręgu Szkolnego Łódzkiego oraz Muzeum Archeologiczne i Etnograficzne w Łodzi. Łódź. Studia etnogr., t. 2:1960, s. 191-195, rys. �Bibliografia etnografii polskiej za lata 1959/1960 271 76. RAJEWSKI Zdzisław: O metodzie terenowych badań 'Wczesnośredniowiecznych wiejskich zespołów osadniczych. Wiadomości Archeologiczne, t. 22:1955, z. 2. Rec. KIERSNOWSKI Ryszard, Archeo!. Pol., t. 3:1959, z. 1, s. 214-217. 77. SEMKOWICZ W. Mitkowski Józef, Kutrzeba-Pojnarowa Anna: Etnografia i nauki pomocnicze historii w pierwszej połowie XX w., Lud, T. 44:1957, s.488-495. 78. STASZCZAKOWNA Zofia: Uwagi o zeszycie próbnym Polskiego Atlasu Etnograficznego. Lud, T. 45:1958J59, s. 494--<5'16. 79. TOPOLSKI Jerzy: Dzisiejsza etnografia francuska. Kwart. Hist. Kult. Mater., 1960, nr 1, S, 153-157. 80. TURNAU Irena: Znaczenie źródeł etnograficznych dla badań historycznych, (Badania nad historią tkanin i odzieży w XVIII w.) Łódź. Studia etnogr., t. 2:1960, s. 97-111. Res. III. HISTORIA I ORGANIZACJA ETNOGRAFII 81. BILANS Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego z dnia 31 grudnia 1955 r. Lud, T. 44:1957, s. 523-526. 82. BOLDUAN Tadeusz: Badacze folkloru we wspomnieniach Słowińców. Streszcz. ref., Szczecin 1960, z. 617, s. 128. 83. BRODA Jan: Drugi po Kolbergu. (Na 50-lecie życia i 30-lecie pracy prof. Jana Taciny). Śpiew w Szk., 1960, nr 2, s. 96-97. 84. BRZOZOWSKI K., Brzozowska Ter€sa: Karol Brzozowski tłumacz pieśni litewskich i folklorysta. Liter. lud., 1960, nr 2/3, s. 120-125. 85. BUKOWSKI Andrzej: Folkloryści kaszubscy XVIII, XIX i XX w. Liter. lud., 195'9, nr 112, s. 3-11. 86. BUKOWSKI Andrzej: Udział Floriana Ceynowy w powstaniach 1846, 1848 i 1863 roku w świetle nowych dokumentów. Gdańskie Zesz. Humanist., 1960, nr 1/2, s. 5-47 ilustr. mapa. 87. DAMROSZ Jerzy: Prace nad bibliografią i historią badań etnograficznych Kurpiowszczyzny. Etnogr. pol., t. 2:1959, s. 22u---c231. 88. DEKOWSKI Jan Piotr: Etnograficzne filmy krótkometrażow€. Prace Mat. Muzeum Archeol. Etnogr. Ser. etnogr., Łódź 1960, nr 3, s. 306-307. 89. DROJECKA Róża: Władysła1w Matlakowski lekarz i etnogr. Probl., 1959, nr 2, s. 131~133, ilustr. 90. (FK): Zmarł .prof. Mieczysław Czaja. Las pol., 1959, nr 4, s. 24, ilustr.; Ważniejsze publikacje naukowe. Nowe roln., 1959, nr 2, s. 68, ilustr.; Postępy Nauk Roln., 1958, nr 6, s. 1-4, Bustr. 91. GAJEK Józef: Jan Czekanowski, Sylwetka uczonego. Nauka polska, VI, 2(22) 58, Warszawa 1959, s. 118-127. 92. GAJEK Józef: Zagadnienia Millennialne na 33 Walnym Zgromadzeniu PTL. Zar. Śląs., 1959, z. 1, s. 144-146. 92a. GAJKOWA Olga, Jan Karłowicz i Ludwik Krzywicki jako reprezentanci dwu nurtów w etnologii polskiej. Wrocław 1959, Arch. Etn., nr 19, s. 117. 92b. GAJKOWA Olga, Polskie Towarzystwo Ludoznawcze 1895-1945-1960. Szczecin 1'960. 93. GLAPA Adam: Protokół z XXXII Walnego Zgromadzenia Polskiego Towarzystwa Ludoz,nawczego, Lud, t. 45:1958J59, s. 519-532. 94. GLAPA Adam, Kuźmicz Bolesław, Kucharska Jadwiga: Protokół z XXXIII �272 Bibliografia etnografii polskiej za lata 1959/1960 Walnego Zgromadzenia Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego w dniach 19-21. IX. 1958 w Cieszynie. Lud, T. 45:1958/59, s. 532-541. 95'. GŁADYSZ Mie'czysław: Kazimierz Moszyński (5. III. 1887-30. III. 1959). Etnogr. pol., t .3:19,60, s. 13-30, ilustr. Sum. 96. GORSKI Ryszard: Pierwsi badacze Mazowsza. Liter. lud., 1960, nr l. s. 4-8. 97. JANKOWSKA Anna, Szyfelbejn Zofia: Informacja o powstaniu i działalności Polskiego Towarzystwa Filmu Etnograficznego. Etnogr. pol., t. 2:1959, s.433-437. 98. JASIŃSKI Janusz: Zjazd Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego. Komunikaty mazur.-warm., 1959, nr 3, s. 361-365. 99. JUDENKO Konstanty: Bronisław Malinowski (oraz) Bibliografia prac ... Euhemer 1959, nr 4, s. 393-406. 100. KOZŁOWSKA-BUDKOWA Zofia: Działalność naukowa Franciszka Bujaka. Małopol. Studia hist., 1958, z. 3/4, s. 5-18. 101. KUKIER Ryszard: Profesor dr Bożena Stelmachowska. Wspomnienie pośmiertne (oraz) Zestawienie prac ... wraz z ważniejszymi recenzjami o tychże pracach .Lud, t. 44:1957, s. 481-488, ilustr. 102. KRANDŻAŁOW Dymitr: Z dyskusji "karpackiej" przeprowadzonej podczas XXXI Walnego Zgromadzenia PTL we wrześniu 1956 r. w Zakopanem. Lud, t. 45:1958/59, s. 472-484. 103. KUTRZEBA-POJNAROWA Anna: Organizacja pracy etnograficznej w Polsce. Instytucje i wydawnictwa naukowe. Etnogr. pol., t. 2:1959, s. 19-5'8. Rez. 104. LIGĘZA Józef: Stanisław Wallis - folklorysta Górnego Śląska. Liter. lud., 1958, nr 2/3, s. 20-24. 105. LIGĘZA Józef: XXXIII Walny Zjazd Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego. Zar. śląs., 1958, z. 3, s. 136-137. 106. ŁOPACIŃSKI Euzebiusz: Ludwik Chomiński. (Nekr.) Lud, t. 45:1958/59, s. 458-460, ilustr. 107. M. R.: Komisja koordynacyjna do badań nad historią gospodarstwa wiejskiego. Kwart. Kult. mater., 1958, nr 4, s. 741-743. 108. MALICKI Longin: Wrażenia z obrad Sekcji Etnograficznej (Międzynarodowej Konferencji Pomorzoznawczej). Kaszebe, 1960, nr 19/20, s. 4, ilustr. 109. MEYER Hans Bernhard: Das Danziger Volksleben. Wiirzburg 1956. Rec. BOGUCKA Maria, Studia Mat. Dziejów Wielkopol., t. 6: 1960, z. 1, s. 549-55'0. 110. MOST Władysław: Pochwała folkloru i etnografii. Na marginesie XXXIII Walnego Zgromadzenia Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego w dniach 19-20 września 1958 r. w Cieszynie. Liter. lud., 1958, nr 2/3, s. 95-97. 111. MOSZYŃSKI Kazimierz: Zasługi Kazimierza Nit,scha dla etnografii Polski i Słowiańszczyzny. Jęz. pol., 1959, nr 2, s. 100-103. 112. NASZ Adolf: Prace naukowo-badawcze i wydawnicze Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego w ostatnim dziesięcioleciu. Etnogr. Pol. t. 2:1959, s. 139-144. Rez. Sum. 113. NIZIŃSKA Irena: Profesor Feliks Przyjemski. Lud, T. 44: 1957, s. 495-498. 114. REINFFUS Roman: 100-lecie urodzin i 20-lecie śmierci Seweryna Udzieli (24.XII.1857 26.IX.1937). Pol. Szt. lud., 1958, nr 1, s. 58, ilustr. Sum. dod. s. 4. 115. STASZCZAKOWNA Zofia: Protokół z XXXI Walnego Zgromadzenia Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego i Konferencji Podhalańskiej w Zakopanem (w dn. 26-29.IX.195'6 r.), Lud, t. 44: 1957, s. 512-522. 116. SPRAWOZDANIA oddziałów Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego. Oprac. �BibLiografia 117. 118. 119. 120. 121. 122. 123. 124. 125. 126. etnografii polskiej za lata 1959/1960 273 Piotr Orzechowski, Janusz Optołowicz, Jadwiga Kucharska, Sebastian Flizak, A. Franciszek Klonowski, Stani,sław Bronicz, Tadeusz Wróblewski, Kalina Antonowiczowa, Lesław Lubowiecki, Wanda Jostowa, Lud, T. 45: 1958/59, s. 544--569. STATUT Polskiego Towaq:ystwa Ludoznawczego. Lud, t. 44:1957, s. 527-539. SUBOCZOWA Maria: Z prac Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego na Śląsku. Zar. Śląs., 1959, z. 1, s. 3-10. SUBOCZOWA Maria: Źródła .i stan badań etnograficznych na Śląsku do 1952 r. Zar. Śląs., 1959, z. 1, s. 51-62, mapa. ŚWIRKO Stanisław: Zjazd Polskiego Towarzystwa Ludoz.nawczego w Olsztynie. Liter. lud., 1959, nr 5i6, s. 107. ŚWIRKO Stanisław: Ks. Bernard Sychta Pelpliński pisarz uczony. Liter. lud., 1959, nr 1/2, s. 39-43. WICHURA-ZAJDEL Edward: "Żelazny człowiek". W 30 rocznicę śmierci ks. Józefa Londzina. Kierunki, 1959, nr 28, s. 4. WILCZEK Stanisław: Józef Lompa. (Stan badań) Ruch liter., 1960, z. 1/2, s. 93-95. ANTONOW Michał: Działalność Józefa Lompy w związku nauczycielskim (1826-1840). Zar. śląs., 1959, z. 3, s. 90-95. WYCECH Czesław: Regionaliści chojniccy. Fragm. książki "Powiat chojnicki". Liter. lud., 1959, nr 1/2, s. 12-16. Tenże. "Nie ma Kaszub bez Polonii, a bez Kaszub Polści" ... Fragm. przem., Liter. lud., 1959, nr 1/2, s. 110-111. ZBIERSKA Eleonora: :K,siądz, etnograf, pisarz ludowy. Tyg. powsz., 1959, nr. 27, s. 4. ZfEMAK'Stanisław: W cichym dworku nad Narwią. (W 5'0 rocznicę śmierci Zygmunta Glogera). Liter. lud., 1960, nr 2/3, s. 31-34. IV. MUZEA I MUZEOZNA WSTWO ETNOGRAFICZNE 127. BABIRECKA Barbara: Prace około Muzeum w Tarnowskich Górach. Zar. śląs., 1959, z. l, s. 146-147. 128. BASTIAN Alfons: Gulgowscy. (Muzeum kaszubskie we Wdzydzach założone przez Teodorę i Izydora Gulgowskich). Kaszebe, 1958, nr 22, s. 1, 3, Bustr. 129. BŁACHUT Władysław: Folklor i plastyka Sądecczyzny. (Muzeum Ziemi Sądeckiej). Orka, 1959, nr 9, s. 3. Życie liter., nr 14, s. 8. 130. BRANDYS Marian: z notatnika reportera. (Muzeum Kaszubskie w Kartuzach). Świat, 1959, nr 38, s. 4-5, Bustr. 131. CZERNIE WSK A Krystyna: Z pobytu w Muzeum fUr Volkerkunde w Lipsku. Lud, t. 45:1958/59, s. 421-425. 132. DAWSKI S., PANAS Henryk: Smutne ,rozmyślania. (Wystawa w Muzeum Mazurskim). Warmia i Mazury 1959, nr 5, s. 29/30. 133. FRANKOWSKI Jan: Zalążek muzeum. (W sprawie utworzenia muzeum regionalnego w Kołobrzegu). Tyg. zach., 1959, nr 47, s. 12. 134. GABAŁOWNA Lidia: Szkice kujawskie. Z badań Muzeum Archeologicznego i Etnograficznego w Łodzi. Z Otchł. Wieków, 1959, z. 5', s. 325-331, Bustr. 135. GABAŁOWNA Lidia: Zagadnienia scenariusza wystawy stałej działu archeologicznego Muzeum Archeologicznego w Łodzi. Pr. Mat. Muzeum Archeol. Etnogr., Ser. a·rcheo1. Łódź, 1958, nr 3, s. 155-167, Bustr. 136. GABAŁOWNA Lidia, Kwinkowska B.: Działalność działu archeologicznego 18 - Lud, t. 51, 1967 �274 Bibliografia etnograf H polskiej za lata 1959/1960 oraz Działu numizmatycznego Muzeum Archeologicznego i Etnograficznego w Łodzi w 1957 r. Wiad. archeol., 1959, z. 112, s. 76---79. 137. GLUZIŃSKI Wojciech, Itman Leszek: Rola i zadania muzeów regionalnych na Dolnym Śląsku. Rocz. Ziemi Kłodz., t. 3: 1958, s. 213-231. 138. GŁADYSZ Mieczysław: Działalność naukowa etnograficznych placówek muzealnych w okresie powojennym. Etnogr. 'pol. t. 2: 1959, s. 109-138, mapa. Rez. Sum. 139. GRUDNIEWSKA Melania, Tarnowski Aleksander: Sprawozdanie z działalności Muzeum w Darłow1e za 1959 r. Mat. zach.-pom., t. 5:1959, s. 619. 140. GUZ E Joanna: Muzeum pięknej prowincji. (Muzeum w Łowiczu). Nowa Kult. 1959, nr 21, s. 3, ilustr. 141. JANOCHA Henryk, Stafiński Aleksander: Sprawozdanie z działalności Muzeum 'W Szczecinku za 1959 r. Mat. zach.-IPom. t. 5:1959, s. 627--631. 142. JAKUBlEC Danuta: Zbiory, zbieracze i odbiorcy. (Bochnia - muzeum ziemi bocheńskiej). Życie Warsz., 1959, nr 179, s. 3. 143. JEZ-JARECKI Władysław: Warszawskie Muzeum Etnograficzne. Liter. lud., 1960, nr 1, s. 27-29. 144. JOSTOWA Wanda: Braca nad organizacją podhalańskiego parku skansenowskiego. Wierchy, R. 28:1959, s. 226-227. 145. KACZMAREK Włodzimierz: Materiały z badań etnograficznych prowadzony,ch przez Muzeum Pomorza Zachodniego na Pomorzu Zachodnim. Mat. zach.-pom., t. 5: 1959, s. 447-486, ryc., tab. Zsf. 146. KURASIŃSKI Jan: Muzea regionalne (w ŁodzI i okręgu łódzkim). Ilustr. Jerzy Samujło. Ziemia łęcz., 1959, nr 4, s. z---.3, ilustr. 147. KWIECIŃSKA ZOfia: Archeologia historia etnografia. (O Muzeum w Łowiczu). Tryb. Ludu, 1959, nr 125, s. 4, ilUlStr. 148. KWIECIŃSKA Zofia: Bezdomne muzeum (Muzeum Kultury i Sztuki Ludowej w Młocinach). Tryb. Ludu, 1959, nr 144, s. 8. 149. MALICKI Longin: Chojnicki bławatnik założycielem muzeum (regionalnego w Chojnicy). Kaszebe, 1960, nr 23, s. 1, ilustr. 150. MIERZEJEWSKA Krystyna: Muzeum w Płocku. Lud, t. 44:1957, s. 477-479. 1,5'1. MIKOŁAJCZYKOWA D.: Sprawozdanie z działalności popularyzacyjnej Działu Etnografii Muzeum Archeologiczmego i Etnograficznego za 1957 r. Pr. Mat. Muzeum Archeo!. Etnogr. w Łodzi. Ser. etnogr., 195'8, nr 2, s. 173-175. 152. MISIŃSKA Maria: Sprawo1zdanie z działalności działu etnograficznego Muzeum Archeologicznego i Etnograficznego w Łodzi. Lud. t. 45:1958159, s. 411-418, ilustr. 153. MORAWSKA-KLĘCZKOWSKA J.: Zakopiań.ski skansen. (Projekt utworzenia parku etnograficznego). Tyg. powsz., 1960, nr 11, s. 6. 154. NOWAKOWNA Zofia: MalQwidło japońskie "jodomandara" z wyobrażeniem Zachodniego Raju Amidy (w Muzeum Narodowym w Krakowie). Rozpr. Spraw. Muzeum Nar. Kr., t. 5:1959, s. 109-140, ilustr. Sum. 155. OPTOŁOWICZ Janusz: Muzea sztuki ludowej (na Lubelszczyźnie). Orka, 1959, nr 21, s. 3, ilustr. 156. PAPIS Barbara: Satul wieś znaczy. U naszych rumuńskich przyjaciół. (Muzeum Wsi w Bukareszcie). Orka, 1959, nr 6, s. 7, ilustr. 157. PŁATEK Piotr: Ziemia Bocheńska ma swoje Muzeum. Orka, 1959, nr 32, s. 6. 158. PRACE i Materiały Muzeum Archeologicznego i Etnograficznego w Łodzi. Seria Archeologiczna, Nr 5, Łódź 1960, (PWN), s. 232, tabl. 56, mapa, ilustr. �Bibliografia etnografit polskiej za lata 1959/1960 275 159. PRZEWORSKA-HOLT Stefania: Warszawianka nad Pacyfikiem. (Dział kostiumów i tkanin Muzeum Sztuki w Los Angeles). Rozm. przeprowadził Andrzej KARPIEL. Świat, 1959, nr 19, s. 9, ilustr. 160. RADWAŃSKA-PARYSKA Zofia: Skansen ale gdzie? (Sprawa lokalizacji skansenu podhalańskiego przy drodze do Kuźni,c w Zako.panem). Tyg. powsz., 1960, nr 34, s. 2. 161. ROLA Jerzy: Nasze skanseny. Tyg. demokr., 1959, nr 37, s. 5, ilustr. 162. RUCZYŃSKI Teofil: Dzieje jednego muzeum (Muzeum Zi€mi Lubawskiej w Nowym Mieście). Orka, 1959, nr. 35, s. 8. 163. S. B. Organizujemy muzea regionalne na Ziemiach Zachodnich. Biu!. Inf., Pax, 196'9, nr 5, s. 55-56. 164. SEWERYN Tadeusz: Metody ekspozycji i struktura ideologiczna muzeum etnograficznego. Lud, t. 44:1957, s. 391--451, ilustr., mapa. Sod. s. 631-632. Sum. s. 613-615. 165. SIKORA Marian: Sprawozdanie z działalności Muzeum w Koszalinie za 1959 r. Mat. zach.-pom., t. 5:1959, s. 620-622. 166. SOBALSKI Franciszek: Dzieje Muzeum Regionalnego w Częstochowie. Nad Wartą, 1959, nr 10, s. 6. 167. SPRAWOZDANIE z działalności muzeów. (Dział Archeologiczny w Toruniu, Rzeszowie, Wrocławiu, Kielcach). Oprac. J. Kuszewski, A. Kunysz, W. Sarnowska, J. Kuczyński, Z. Pyzik, Wiad. Archeo!., 1958, z. 4, s. 401--405. 168. STARSKI M.: Czy muzeum będzie czynne w roku jubileuszowym. (Muzeum Ziemi Kaliskiej). Ziemia ka!., 1959, nr 16, s. 8. 169. SUBOCZOWA Maria: Prace nad śląskim skal1lSenem. Zar. śląs., 1959, z. 1, s. 110-123, ilustr., rys. 170. SZYFER Anna: Uwagi o muzeach skansenowskich. Wieś wspólcz., 1960, nr 6, s. 129-133. 171. TURNAU Irena: Muzeum Etnograficzne w Sofii. Kwart. Hist. Kult. Mater., 1960, nr 1, s. 160-161. 172. WOŹNIAK D.: Sprawozdanie Działu Archeologi'cznego Muzeum Śląska Opolskiego w Opolu w 1958 r. Silesia antiqua, t. 2:1960, s. 169-170. 173. WRZOSEK Adam: Przedwoj€nne Muzeum Kaszubskie w Dąbkach. Lud, t. 44:195'7,s. 453-477, Husk. 174. WIKTOR Jan: Ni€ch t':l muzeum stanie się chlubą wszystkich. (Muzeum Ziemi Sądeckiej w Szczawnicy). Orka, 1959, nr 27, s. 1-7. 175. WOJTACHNIA Edward: Muzeum Narodów Słowiańskich w Zamku malborskim. Rada nar., 1959, nr 19, s. 10-11, ilustr. 176. ZABOROWSKA Maria: Sprawozdanie z działalności Muzeum w Słupsku za 1959r. Mat. zach.-pom., t. 5:1959, s. 622-<627. 177. ZNAMIEROWSKA-PRtlFFEROWA Maria: Muzea i działy etnograficzne w Polsce. Lud. T. 44:1957, s. 351-390. Sod. s. 629-631. Sum. s. 611-613. V. ETNOGRAFICZNE OPRACOWANIA I MATERIALY REGIONALNE STUDIA I MATERIAf"Y ETNONIMICZNE 178. ALEKSANDROWICZ Walenty: Głosy oddane na Polskę. (Z historii Kaszubów). Tyg. zach., 1960, nr 27, s. 1-8. 179. ALEKSIEWICZ Marian: Zarys osadnictwa w okr€sie lateńskim i rzymskim oraz w'.pływów kultury prowincjonalno-rzymskiej na ziemie województwa �276 180. 181. 182. 183. 184. 185. 186. 187. 188. 189. 190. 191. 192. 193. 194. 195. 196. 198. Bibliografia etnografii polskiej za lala 1959/1960 rzeszowskiego. Rocznik Województwa Rzeszowskiego, R. 1: 1958, z. 1. Rec. DĄBROWSKI Krzysztof, Archeol. Pol., t. 5:1960, z. 2, s. 318-319. ANTONIUK Jakub: Podlasie, jego przeszłość i mieszkańcy. Liter. lud., 1960, nr 213, s. 4-8. BADANIA terenowe na Śląsku w 1957 r. Zesz. nauk. U. Wr., Ser. A, nr 18, Archeol. Śląska, 1959, z. 3, s. 151-161, ilustr., rys., mapa. BAGIŃSKI Henryk: Kaszubi i nowi autochtoni Pomorza w oczach autora bestsellera o Bałtyku. Rozm. przepr. M. S. Stolica, 1960, nr 5', s. 10-11, ilustr. BIEŃKOWSKI Wiesław: Badania ludoznawcze Krzysztofa Celestyna MRONGOWIUSZA w okolicy Słupska w 1826 roku. Streszez. ref., Szczecin 1960, z. 6/7, s. 113. BOLDUAN Tadeusz: Bracia Słowińscy. Aleksandra Hilferdinga podróże na Kaszuby. Kaszebe, 1958, nr 24, s. 5:1959, nr 1, s. 4; nr 2, s. 3, ilustr. Tenże: Słowińscy w Klukach ibidem, 1959, nr 6, s. 1-2. BRODOWSKA Helena: Struktura zawodowa wsi Chojny w latach 1859-1882. Rocz. Łódź., t. 2:1959, s. 47-69. tab. BROŻEK Ludwik: Tradycje ludoznawcze na Śląsku Cieszyńskim. Zar. śląs., 1959, z. 1, s. 11-28. BUSZTA Konrad: Kaszubszczyzna w "Gazecie Gdańskiej". Kaszebe, 1960, nr 19/20, s. II-III. CHOJNACKI Władysław: Mazury i Warmia. 1800-1870. Wybór źródeł. Wrocław 1959, Oss. Rec. CIEŚLAK Tadeusz, Kom-y mazur.-warm., 1959, nr 3, s. 339-341; Książki o Warmii i Mazurach. Warmia i Mazury, nr 11, s. 29. MARTUSZEWSKI Edward: Dwie książki o Warmii. Orka, 1959. nr 42, s. 7. CHOMICZ Adam: Walka wsi Dąbrówki o polskość w świetle tradycji miejscowej. Prz. zach., 1958, nr 6, s. 337-351, wykr. CIEŚLAK Tadeusz: Przeciw pruskiej przemocy. Warsz. 195'9. Rec. DANIELEWICZ Jerzy, Nowe książki, 1959, nr 18, s. 1118-1119. CZAPLEWSKI Paweł: Wspomnienie z wędrówki po Kaszubach w 1895 r. Kaszebe, 1959, nr 18, s. I-II. DANIEL Wolfram, Ropp Christoph: Pommerland ist abgebrannt. Hamburg 1956. Rec. DOPIERAŁA Bogdan: Na marginesie rewizjonistycznej książki o Pomorzu Zachodnim. Szczecin 1958, z. 11/12, s. 137-143. DĄBROWSKI Krzysztof: Kalisz prastary. Warsz. 1960. Rec. FORNALCZYK Feliks: Poszukiwanie skarbów. Ziemia kal., 1960, nr 17, s. 7-8, 11. DEKOWSKI Jan Piotr: Tarnie w południowo-zachodniej części Sieradzkiej. Łódz. Studia etnogr., T. 1:1959, s. 67-69, rys. DOBROWOLSKI Kazimierz: Badania powojenne nad kulturą ludności polskiej w Karpatach Zachodnich prowadzone przez Zakład Etnografii Ogólnej i Socjologii UJ przy współudziale Zakładu Etnografii IHKM w Krakowie. Wierchy, R. 28: 1959, s. 221-224. DIE DEU'DSCHEN Ost.gebiete jeneseits der Oder und Neisse im S.piegel der polnischen Presse. Wiirzberg 1958. Rec. ENGLICHT Władysław, W odpowiedzi rewizjonistom niemieckim, Nowe Roln., 1958, nr 24, s. 973-976. GALAS Piotr: Górale z Podhala w Lubomierzu nad Stradomką· Etnogr. pol., t. 2:1959, IS. 341-360, ilustr., mapy. Rez. Sum. �Bibliografia 199. 200. 201. 202. 203. 204. 205. 2C6. 207. 208. 209. 210. 211. 212. 213. 214. 215. 216. 217. 218. 219. 220. etnografii polskiej za lata 1959)1960 277 GĘBIK Władysław: Folklor Warmii i Mazur i jego polscy badacze w XVIII, XIX i XX stuleciu. Liter. lud., 19'5'9, nr 3/4, s. 13-25, ilustr. GIERTYCH Jerzy: Oblicze religijno-narodowe Warmii i Mazur, ziem etnicznie polskich, na podłożu pruskim. W: Sacrum Poloniae Millennium. Rzym 1957. Rec. LIETZ Zygmunt. Ko-my mazur.-warm., 1958, nr 3, s. 267-270: Rozważania ... Fragm. książki "Oblicze religijno-narodowe Warmii i Mazur, ziem etnicznie polskich na podłożu pruskim", Warmia i Mazury, 1958, nr 7. s. 12-14. GLAPA Adam: Badania folklorystyczne, etnograficzne i językoznawcze na Ziemi Lubuskiej. Liter. lud., 1960, nr 6, S, 10-15, mapa. Ziemia Lubuska rys. historyczny, 1960, nr 6, s. 4-9, mapy. GŁODOWSKI Tadeusz: Dawne oblicze Boruty. Z tradycji ludu łęczyckiego. Ziemia łęcz., 1959, nr 5/6, s. 11, ilustr. GOLA Marian: O Społeczne zaangażowanie się Kaszubów. Kaszebe, 1958, nr 24, s. 1. GORNY Śląsk. Cz. 1, 2. Praca zbiorowa, Poznań 1959, Inst. Zachodni, s. 540, ilustr. GRYGIER Tadeusz: Z zagadnień diaspory na Warmii i Mazurach. Kom-y mazur.-warm., 1959, nr 2, s. 150-179, tab. GRZENIA-ROMANOWSKI Gereon: Lud ziemi kaszubskiej w walce o wyzwolenie społeczne i narodowe, Prz. mors., 1960, z. 7/8, s. 3-11, ilustr. HIBL Józef: Ułamek topografii cyrkułu jasielskiego pisany w roku 1808. Wierchy, R. 27: 1958, s. 273-277. JAGER H.: Probleme und Stand der Fluorformenforschung in Siiddeutschland. Berichte zur Deutischen Landeskunde, J. 195'8. Rec. MONIAK Jan, Czas. geogr., 1960, z. 1, s. 113-115. JUDENKO Konstanty: Zagadnienie świadomości grupowej mieszkańców Kurpiowskiej Puszczy Zielonej. Etnogr. pol., t. 2:1959, s. 277-281. JUILLARD Etienne: La vie rurale dans la plaine de Bas·se-Alsace. Paris 1953. Rec. STOJAK Antoni, Etnogr. pol., t. 2:1959, s. 459--463. KAJAN Tadeusz: Fakty i ludzie. Ziel. Góra 1960. Rec. ŚWIRKO Stanisław. Dwie książki o Ziemi Lubuskiej, Liter. lud., 1960, nr 6, s. 49-51. KAJAN Tadeusz: "My nie Polaki, my Ślązaki" (O pracy wśród ludności rodzimej". Tyg. zach., 1959, nr 10, s. 4-5. KAMIŃSKA-RZETELSKA Ewa: Kaszubi w czasach XIX-wiecznych przybyszów. Liter. lud .. 1959, nr 112, s. 17-22. KAMIŃSKI Edmund: Karna Młodech Kaszebów. (O działalności klubów młodych Kaszubów). Kaszebe, 1960, nr 15, s. I. KAPENIAK Józef: Krwawi i Hyrni. Warszawa 1959, LSW, s. 318. KOŁODZIEJSKA Barbara: Badania kultury ludowej Ziemi Lubuskiej. Rocz. Lubuski., t. 2:1960, s. 152-165', ilustr., rys. KOWALEWSKA Danuta: Iwanowice. Monografia miejsca, ludzi i czasów. Ziemia kal., 1959, nr 12, s. 7. KRZEWSKA Maria: O pochodzeniu księżaków. Not. pło'ckie, 1960, nr 1, s. 17-19. KRZESKI Stanisław: Na pobojowisku Jadźwingów (Mordy). Ziemia mazow., 1960, nr 2, s. 42--45. KUHN Walter: Siedlungsgeschichte Oberschlesiens. Wiirzburg 1954. Rec. Golachowski Stefan, Na marginesie badań W. Kuhna nad historią osadnictwa na Górnym Śląsku, Zar. śląs., 1959, z. 2, s. 93-98, tab. �278 221. 222. 223. 224. 225. 226. 227. 228. 229. 230. 231. 232. 233. 234. 235. 236. 237. 238. 239. 240. 241. 242. BibLiografia etnografil poLskiej za lata 195911960 KRZYŻANOWSKI Urban: Przygoda na Kaszubach. "Silva Rerum" Kuchtów. Ręboszewo. Kaszebe, 1960, nr 19/20, IS. 5. KUKIER Ryszard: Z dziejów ws·i Trzebialino w powiecie miasteckim. Zap. koszal., 1950, t. 4, s. 20-40, tab. mapy. KULTURA Ludowa Wielkopolski. T. 1, Poznań 1960, Wyd. Poznańskie, s. 743, 1 nlb., tab!. 8. ilustr. Rec. FORNALCZYK Feliks; Dokument kultury Wielkopolski, Tyg. zach., 1960, nr 36, s. 4. Rec. PROROK Leszek: Pomnikowe ,wydawnictwo, Tyg. kult., Orka, 1960, nr 45, s. 6. KULTURA Ziemi Złotowskiej. Poznań 1959, Wyd. Poznańskie, s. 66, 2 nlb., mapa 1. KUTRZElBA-POJNAROWA Anna: Prace nad mOOlog'rafią etnograficzną Kurpiowskiej Puszczy Zielonej. Etnogr. pol., t. 2:1959, s. 205-22.5, tab., mapy., Rez. Sum. L. B. Pierwsza Sesja Naukowa poświęcona pradziejom Śląska. Z Otch!. Wieków, 19'5'9, z. l, s. 53-54. LAKOWSKI Leon B.: W walce z okrutnym losem (Wspomnienia z ruchu oporu na Kaszubach). Kaszebe, 1956, nr 22, s. 2, ilustr. LESZCZYŃSKI Józef: Z dziejów chłopów pogórskich. Zesz. nauk. UWr .. Ser. A, Nr 23, Hist., 1960, z. 3, s. 5-47, tab. Zsf. LIGĘZA Józef: Kultura grupy górniczej. Zar. śląs., 1959, z. l, s. 83-92. ŁĘGA Władysław: Etnografia okolic Grudziądza. Rocz. grudz., 1960, s. 267-275. Tenże: Okolice Świecia, Gdańsk 1960. Rec. MALICKI Longin, Kaszebe, 1960, nr. 23, s. II, ilustr. ŁUKASZEWSKI Antoni: Materiały archiwalne do problematyki migracyjnej na Warmii i Mazurach w XIX i początku XX wieku. Kom-y mazur.-warm., 1958, nr 3, s. 237--'244. ŁUKOWICZ Henryk: Zabory i "Zabory". (Ziemia zaborowska w pow. Chojnice i poświęcone jej czasopismo). Kaszebe, 1960, nr 23, s. I, ilustr. MARTUSZEWSKI Edward: Nauka niemiecka a folklor Mazur i Warmii. Liter. lud., 1959, nr 314, s. 47-51. MATERIAŁY zachodnio-pomorskie. T. 3, Szczedn 1957 (druk ukończ. XI. 1958); t. 4, Szczecin 1958 (druk ukończ. X. 1959), Muzeum Pomorza Zachodniego, s. 524, 1 nlb. tabl. 54. MORAWSKI Tadeusz: Na Warmii i Mazurach w 1920 roku, wspomnienia plebiscytowe, Za i przeciw, 1960, nr 37, ~. 7. NASZ Adolf: Wpływ śląsko-łużyckiej rubieży leśnej na dynamikę procesów etnograficznych. Śląs. Kwart. Hist., Sobótka, 19,58, nr 3, s. 363-408, ilustr., rys., mapy, ihn. s. 527. NIZIŃSKA Irena: Badania nad kulturą Podhala w latach 1951-1956. Ref .. Lud, t. 44:1957, s. 500-512. NOWAK Zbigniew: "Szwajcar,ia Kaszubska" A. D. 1898 (O reportażu sprzed 60 lat). Kaszebe, 1959, nr 2, s. 1-2. NOWAKOWSKI Stefan: Z aktualnych przeobrażeń wsi opolskiej. Kul. i Spa!., 1959, nr 4, s. 31-51. NOWOSZ Witold: Gospodarka rolna w Klonowej. Pr. i Mat. Muzeum Archeo!. Etnogr., Łódź, Ser. etnogr., 1960, nr 3, s. 75-99, tab. mapa. Res. OLBROMSKI Mieczysław: Skarby dra Kadyla. (Zbiory etnograficzne związane z historią ziemi jasielskiej). Orka, 1960, nr 13, s. 6. ORZECHOWSKI Kazimierz: Zabełtów i Krasne Pole. Studia i Materiały �Bibliografia etnografii polskiej za lata 279 1959(1960 z Dziejów Śląska, t. 2: 1958. Rec. LEŚKIEWICZOWA Janina. Kwart. hist., 1959, nr 4, s. 1281-1283. 243. OSTOJSKI Tadeusz: Volkslexikon. (Wybór haseł dotyczących Polski). Warmia i Mazury, 1960, nr 6, s. 22. 244. PILICHOWSKI Jerzy: Tajemnica słupskiej ziemi. Pojedzeme na Kaszube do Kluk. (Słowińcy). Odgłosy, 195'9,nr 9, s. 5--6, ilustr. 245. PIOTROWSKA Irena: We wspólnym domu. (Współżycie Kaszubów z ludnością napływową). Kaszebe, 1959, nr 9, s. 1. 246. PODLASZEWSKI F,ranciszek: Historia Dziemian. Kaszebe, 1960, nr 8, s. I, nr 9-io, s. II. 247. POLAŃSKI Antoni: Oświata i kultura polska w Raciborzu. Biul. naucz. opoI., 1960, nr 2, s. 50-51. 248. REINFUSS Roman: Problem Karpat w badaniach kultury ludowej. Pol. Szt. Lud., 1959, nr 1/2, s. 3-11, ilustr. mapy. Oprac. Zofia REINFUSSOWA. Sum. s. 116. 249. REWSKI Zbigniew: Dwa nieznane rysunki z XIX wieku z obszaru Mazur i Warmii. Rocz. olszt., t. 3:1960, s. 219-223, ilustr. Krat. sod. Sum. 250. ROCZNICA plebiscytu (na Warmii i Mazurach). Warmia i Mazury, 1960, nr 7/8, s. 27-30, ilustr. tab. 251. ROZENKRANZ E.: Granice Kaszubszczyzny. Kaszebe, 1959, nr 8, s. I-II, mapa. 252. ROZENKRANZ R.: Z naj dawniejszych dziejów Skarszewa. Kaszebe, 1959, nr 12, s. II, mapa. 253. ROŻAŃSKI Stanisław: Bursztyn. Warmia i Mazury, 1959, nr 6, s. 7-10, lustr. 254. SOŁOMOWA Luba: Olsztyński Instytut Gallupa. (Badania socjolog·iczne środowiska wiejskiego na Warmii i Mazurach). Orka, 195'9,nr 42, s. 3. 255. STELMACHOWSKA Bożena: Wieś Kluki na tle badań dotyczących znaków zwoławczych na Kaszubach. W.: Słowińska wieś Kluki. Poznań 1958. Rec. WIŚNIEWSKI Jerzy: O początkach wsi Kluki. Studia Mat. Dz'iejów Wielkop., t. 6:1960, z. 1, s. 479-485. 256. SZWENGRUB Lili Maria: Kształtowanie się kultury dni;;, codziennego współczesnej wsi kurpiowskiej. Etnogr. pol., t. 2:1959, s. 274-276. 257. SZYFELBEJN Zofia: Chłopska gospodarka .roLna terenu Puszczy Zielonej od uwłaszczenia do chwili obecnej. Etnogr. pol. t. 2:1959, s~232-240, ilustr., rys. 258. ŚWIDERSKA Alina: Wspomnienia z plebiscytu (na Wa'rmii i Mazurach). Prz. Kult., 1960, nr 35, s. 6-7. 259. ŚWIRKO Dobrosława: Wędrówka z magnetofonem (po Pomorzu Zachodnim). Turysta, 19'60,nr 18, s. 10, ilustr. 260. SWIRKO Stanisław: Z problematyki folkloru Pomorza Zachodniego. Liter. lud., 1960, nr 45, s. 12-16, ilustr. mapy Krat. izłoż. s. 91. Zsf. s. 93; Folklo'!' podlaski w Mazowszu Kolberga. Liter. lud., 1960, nr 2/3, s. 13-15. 261. WILCZEWSKI Herbert: Z problematyki etnografii okolic Grudziądza. Rocz. grudz., 1960, s. 277-280; Z problematyki etnografii wybrzeży Bałtyku, Lud, t. 4:1957, s. 5'6-74. Sod.s. 620-622. Sum. s. 603-605. 262. WŁODARCZYK A.: O pracy i zamierzeniach Wydziału Kultury WRN w Łodzi w dziedzinie twórczośoi ludowej. Łódź. Studia etnogr., t. 1:1959, s. 117-121, ilustr. 263. WOJDAK Jan: Siostra Fabiola i "Habsburgi". Besko, pow. sanocki). Wieści, 1939, nr 2, s. 3. (Stosunki panujące we wsi �280 BibLiografia etnografii poLskiej za lata 1959/1960 264. WOLFRAM Daniel, Ropp Christoph: Pommerland ist abgebrannt. Hamburg 1956. Rec. DOPIERAŁA Bogdan: Na marginesie rewizjonistycznej książki o Pomorzu Zachodnim. Szczec. 1958, z. 11/12, s. 137-143. 265. WOŁOSZYNOWSKI Julian: Opowiadania podolskie. Warszawa 1960. PIW s. 236. 266. WOJCIK Adam: Renesans regionalnej kultury Pogórza (karpackiego). Wieści, 1959, nr 13, s. 9, ilustr. 267. ZAJĄCZKOWSKI Stanisław: Opactwo "Na Łęczyckim grodzie" i jego uposażenie. Przyczynek do dziejów osadnictwa dawnej ziemi łęczyckiej w XI w. Rocz. Łódź, t. 1:1958, s. 283-300. 268. ZA WISTOWICZ-ADAMSKA Kazimiera: Badania klonowskie jako przyczynek do badań nad regionem łódzkim. Pr. Mat. Muzeum Archeol. Etnogr. Łódż, Ser. etnogr., 1960, nr 3, s. 5-15. Tekst również w jez. francuskim.; Zakres badań etnograficznych nad regionem łódzkim. Osiągnięcia i postulaty badawcze. Pr. Mat. etnogr., t. 13:1959, s. 11-18. 269. Z DZIEJOW Warmii i Mazur. Olsztyn 1958, s. 192, tabl. 16. 270. ZIERHOFFER Karol: Brzmienia ludowe nazw wsi w powiatach opatowskim i sandomierskim. Jęz. pol., 1959, nr 2, s. 106-121. 271. ZWARDON Andrzej: Na tropach przeszłości (kaszubskiej). Kaszebe, 1958, nr 22, s. 2, ilustr. VI. OPRACOWANIA I MATERIAŁY PROBLEMOWE ETNOGRAFII POLSKI Z ZAKRESU A. KULTURA MATERIALNA 1. Prace ogólne z zakresu kultury materialnej i zagadnień o strukturze gospodarczej wsi. 272. BOROWSKI Wacław: Marksizm a gos.podarka chłopska w okresie przedrewolucyjnym. Rocz. Pol. Tow. Ekon., R. 195'8/1959, s. 189-208. Sum. s. 424--425. 273. BORTKIEWICZOWA Filomena: Nadziały i powinności chłopów pańszczyźnianych w dobrach prywatnych Królestwa Polskiego. Warszawa 1958. Rec. STANKIEWICZ t'bigniew. Prz. his1., 1959, z, 3, s. 623~628. 274. BURSZTA Józef: Niektóre problemy "Atlasu kultury ludowej Wielkopolski". Sprawy Ośw. Kult. Woj. pozn., 1960, s. 152-167. 275. BURSZTA Józef: Od osa,dy słowiań'skiej do wsi współczesnej. Wrocław 1958. Rec.: KUSINSKI Witold. Prz. geogr., 1959, z. 2, s. 412-414. DĄBROWSKI Henryk, Górska-Gołaska K.: Rocz-i his1., R. 25:1959, z. 2, s. 345-351. LALIK Tadeusz: Kwart. His1. Kult. mater., 1958, nr 4, s. 679-682. LIS Jan: Tysiąc lat wsi. Orka, 1959, nr 16, s. 6. STYŚ Wincenty: Prz. Hist., 195'9, z. 2, s. 370374. WIELGOSZ Zbigniew: Rocz.-i Dziejów społ. gosp., t. 22: 1960, s. 363-368. 276. GOLDBERG Jakub: Gospodarstwo mieszczan-rolników w ziemi wieluńskiej w drugiej połowie XVII i w XVIII wieku. Rocz. łódz., t. 2: 1959, s. 163-186, tab. 277. KOWALIK Danuta: Konferencja IG PAN poświęcona geografii osadnictwa wiejskiego w dniach 16-17. V. 1958 r. Prz. geogr., 1959, z. l, s. 210-212. 278. LISIŃSKI Henryk: DREWNIAK Bogusław: Źródła do historii kultury materialnej wsi na Pomorzu Zachodnim w Wojewódzkim Archiwum Państwowym w Szczecinie. Szczecin 195'9, z. 8/9, s. 157-170. Zsf. �Bibliografia etnografii potskiej za tata 1959/1960 281 279. LIBISZOWSKA Zofia: Gospodarstwo wiejskie w Polsce w XVII w. w opinii cudzoziemców. Kwart. Hist. Kult. mater., 1960, nr 3, s. 277-298. Res. 280. PRANDOTA Wiktor: Rozwój gospodarstwa wiejskiego w Polsce. Krótki zarys. Warszawa 1960. PWRiL s. 211, 1 nlb., ilustr. 281. SEWERYN Tadeusz: Łowieckie sposoby wabienia. Lud, t. 45:1958J59, s. 223263, ilustr. rys. Rez. s. 609-610. Sum. s. 591-592. 282. SUCHENI-GRABOWSKA Anna: !fateriały do dziejów kultury materialnej chłopów w województwie sieradzkim i ziemi wiNuńskiej w XVI wieku. Cz. II. Studia Dziejów Gosp. Wiejsk., t. 2:1959, s. 217-340., ilustr. rys. tab. Rez. Sum. 2. Zdobywanie pożywienia: rolnictwo, hodowla zwierząt, zbieractwo, łowiectwo, rybołówstwo, bartnictwo. 283. ALEKSANDROWICZ Walenty: Statut rybaków z Kuźnicy w roku 1898. Tyg. mor,s., 1959, nr 52, s. 7. 284. BARANOWSKI Bohdan: Chów trzody chlewnej w Łęczyckiem w drugiej połowie XVII i w XVIII wieku. Studia Dziejów Gosp. Wiejsk., t. 2:1959, s. 375417, ilustr. tab. Rez. Sum. 285. BARANOWSKI Bohdan: Owczarstwo w Łęczyckiem w XVIII w. Pr. Mat. etnogr., t. 13:1959, s. 99-148. 286. BIELENIN Kazimierz, PIASKOWSKI Jerzy: Radliczka z Igołomi. Spraw. archeo!., t. 5 :1959, s. 273-279, ilustr., rys. sod. Sum. 287. BRONICZ Stanisław: Pług a konstrukcji rylcowej na Śląsku Opolskim. Etnogr. po!., t. 3:1960, s. 121-124. rys. Sum. 288. BIERNACKA Maria: Gospodarka hodowlano-pasterska w Puszczy Zielonej od końca XIX w. do lat pięćdziesiątych XX w. Etnogr. po!., t. 2:1959, s. 241246, ilustr. 289. DOBROWOLSKI Kazimierz: Kultura .pa.sterska w Karpatach i na Bałkanach jako dziedzina międzynarodowej współpracy naukowej. Streszcz. ref., Wierchy, R. 28:1959, s. 217-221. 290. GORZYŃSKI Stefan: O pastwiskach i wypasach śródleśnych w górach i na równinach w dawnej Polsce. Prz. hadowl., 1960, nr. 1, s. 25-28, ilustr. 291. GORZYŃSKI Stefan: Z dziejów rybołówstwa śródlądowego dawnej Rzeczpospolitej. Gosp. rybna, 1959, nr 1, s. 36, nr 2, s. 31-32, ilustr.; nr 4, s. 30-31, ilustr., nr 5, s. 30--31, ilustr., nr 6, s. 30; 1960, nr 1, s. 29-.'30. 292. KOSTROWICKA Irena: Narzędzia i maszyny rolnicze w Królestwie Polskim przed uwłaszczeniem. Zesz. Nauk. SGPiS, 1960, z. 19, s. 49-66. Sod. Sum. 293. KOTULA Franciszek: Bartniczy ród Sudołów. Streszcz. Etnogr. pol., t. 2:1959, s. 329-340, ilustr., rys. Rez. Sum. 294. KUCHARSKA Jadwiga: Obrona pracy doktorskiej (Bronisławy Jaworskiej pt. Pasterstwo i szałaśnictwo w Tatrach Polskich). Zesz. nauk. UŁ.., Nauki humanist.-społ., 1960, z. 15, s. 25'7-258. 295. LENCZOWSKI Franciszek: Hodowla owiec w Żywiecczyźnie w XVIII w. Małopol. Studia hist., 1958, z. 314, s. 89-98. 296. MAZURKIEWICZ Józef: Zabytek prawa bartnego w Wierzchowicach z ostatnich lat Rzeczypospolitej szlacheckiej. Czas. prawno-hist., t. 10:1958, z. 2, s. 291-302. 297. NASZ Adolf: Narzędzia żniwn€ w Polsce. Etnogr. pol., t. 3:1960, s. 309-328, ilustr., rys., mapy. Sum; 298. NOWOSZ Witold: Drewniany pług z Orawy. Pr. Mat. Muzeum Archeo!. Etnogr. �282 Bibliografia etnografii polskiej za lata 1959/1960 w Łodzi. Ser. etnogr., 1958, nr 2, s. 15~/157, ilwtr. Res. Ręczne sieczkarnie. Pr. Mat. Muzeum Archeall. Etnogr. Łódź, Ser. Etnogr., 1960, nr 3, s. 301-303, rys.; Stodoły o konstrukcji wewnątrzsochowej we wsi Czarnocin powiatu łódzkie.go. Łódź. Studia etnogr., t. 2:1960, s. 175-180, ilustr. Res. T,rzepacz do lnu. Studia etnogr., t. 2:1960, s. 171-173, rys. Res. 299. PASTERSTWO Tatr Polskich i Podhala. T. l. Fizjografia i geografia pasterstwa. Wrocław 1959, Oss., 1'>. 224, 2 nlb., tabl. ilustr. T. 2 Pastwiska podgórskie i górskie. Teraźniejszość i przyszłość. Wrocław 1960, Oss. s. 209, 3 nlb., tabl. 66. 3. Pożytwienie 300. DEKOWSKI Jan Piotr: Pożywienie s. 3, 10. 4. Przemysł ludu łęczyckiego. Ziemia łęcz., 1960, nr 12, ludowy, rzemiosło wiejskie i małomiasteczkowe (ohróbka surowców) 301. ADAMUS Krystyna: Tradycyjna obróbka drewna na Kurpiowsz~yźnie. Etnogr. pol., t. 2:1959, s. 254--259, ilwtr. 302. GAJEWSKI Leszek: Z badań nad wyspecjalizowanym garncarstwem okresu późnolatefuskiego i rzymskiego w dorzeczu górnej Wisły. Spraw. archeo!., t. 5:1959, s. 281-302, ilustr., rys. Sod. Sum. 303. KLONOWSKI Franciszek Alfons: Z historii i inwentaryzacji młynów wodnych na Wa'rmii, Mazurach i Powiślu. Rocz. Olsz1., t. 2:1959, s. 173-193, ilustr. Kwart. Sod. Sum. 304. LECHOWA Irena: Ekonomiczne i społeczne podstawy tkactwa chałupniczego w Dłutowie (woj. łódzkie). Łódź. Studia etnogr., T. 2:1960, s. 5---44, ilustr. rys. tab. Res. 305. ŁUCZAK Czesław: Młynarstwo wiejskie na Kujawach Zachodnich od XVI w. do chwili obecnej. Lud, T. 41:1954. Rec. Francić Mirosław, Studia Mat. Dziejów Wielkop., t. 5:1959, z. l, s. 396/397. 306. MISIŃSKA Maria: Folusz ręczny z pow. koneckiego. Łódź. Studia etnogr., t. 1:1959, s. 71-72, rys.; Staciwy - dawny typ warsztatu z Lubochni, pow. Rawa Mazowiecka, woj. łódzkie. Pr. Mat. Muzeum Archeol. Etnogr., Łódź., Ser. etnogr., 1960, nr 3, s. 297-300, ilustr., rys. Tkactwo w Rzeczycy. W: Studia i materiały do historii kultury wsi polskiej w XIX i XX w. Wrocław 1958. Rec. TURNAU Irena. Kwart. His1. Kult. mater., 1959, nr 3, s. 520-522. 307. MUSIANOWICZ Krystyna: Podkowy końskie źródłem do zagadnień handlu w okresie wczesnośredniowiecznym. Z Otchł. Wieków, 195'9, z. 4, s. 259-264, ilustr. 308. REINFUSS Roman: Piece do wypału naczyń w polskim garncarstwie ludowym. Etnogor. pol., t. 3:1960, s. 329-1350, rys., mapa. Res. 309. SEWERYN Tadeusz: Życie obyczajowe stolarzy sławińskich (wedle księgi Cechu Stolarskiego w Skawinie z lat 1799-1841). Pol. Szt. Lud., 1959, nr 3, s. 177-179. 310. SUKERTOWA-BIEDRA WINA Emilia: O niektórych bogactwach mineralnych na ziemiach Mazur i Warmii, eksploatowanych w przeszłości. Kom-y mazur.-warm., 1959, nr 4, s. 435---441. 311. TRAWKOWSKI Stanisław: Młyny wodne w Polsce w XII wieku. Kwart. Kult. mater., 1959, nr 1, s. 62-86, rys. Zsf. �Bibliografia etnografi! polskiej za lata 1959/1960 283 5. Odzież 312. BOŻYK Eugeniusz: Z historii ubiorów w Polsce. Teatr lud., 1960, nr 7/8, s. 445-449, rys. 313. DEKOWSKI Jan Biotr: Czepce łęczyckie. z.iemia łęcz., 1960, nr 4, s. 3, ilustr., ry's.; ,,0 dulicie" czyli kaftanie łęczyckim, ibidem, 1960, nr 10, s. 8, rys.; O ludowym stroju łęczyckim, ibidem, 1959" nr 4, s. 4-5, rys. 314. DEKOWSKl Jan Piotr: Strój sieradzki. Wrocław 1959, Polskie Tow. Ludoznawcze, s. 74, tabl. 2, ilustr. Atlas Polskich Strojów Ludowych. Cz. 4 Mazowsze i Sieradzkie. Z. 6. 315. DOBROWOLSKA Agnieszka: Z problematyki odzieży ludowej na Pomorzu Zachodnim. Szczecin 1959, z. 8/9, s. 51-92, ilustr. mapy Zsf. 316. DUDKIEWICZ Józefa: Rola stroju w Klonowej. Pr. Mat. Muzeum Archeol. Etnogr., Łódź, Ser. etnogr., 1960, nr 3, s. 241-248. Res. 317. GAJEK Józef: Przedmowa do pracy: BożenyStelmachowskiej, Strój kaszubski - Atlas Polskich Strojów Ludowych, cz. I, zesz. 2. Wrocław 1960, s. 3 wyd. PTL. 318. GLAPA Adam: Strój międzyrzecko-babimojski (lubuski). Atlas Polskich Strojów Ludowych. Wrocław 1956. Rec. CHMIELOWSKI Stanisław Studia. Mat. Dziejów Wielkop., t. 6:1960, z. 1, s. 539-540. 319. IWANOYKO Eugeniusz: Donna di Posnania. Strój mieszczki poznańskiej z 1590 r. Studia Mat. Dziejów Wielkop., t. 6:1960, z. 1, s. 309-'316, ilust.r. Zsf. 320. KLONOWSKI A. Strój warmiński. Atla,s Polskich Strojów Ludowych. Wrocław 1960. Cz. 1. Pomorze i Warmia. Z. 3, s. 62, 3 nlb., tabl. 2, ilustr. Wyd. PTL. 321. MICHEJDA Barbara: Polskie Stroje Ludowe. Poznaj Świat, 1960, nr 9, s. 3336, ilustr. 322. MODZELEWSKA Teodora: Stroje ludowe Warmii i Mazur. Olsztyn 1958. Rec. Książki o Warmii i Mazura-ch. Warmia i Mazury, 1959, nr 11, s. 27-28, ilustr. 323. MROZIŃSKA Stanisława: Ubiory europejskie w XI-XV w. Mówią Wieki, 1959; nr 4, S. 46-48, nr 5, s. 45-48, ilustr. 324. NASZ Adolf: Dawny dolnośląski strój ludowy. Rocz. wrocł., t. 2:1958, s. 15'9188, ilustr. 325. SEWERYN Tadeusz: Strój krakowiaków wschodnich. Atlas Polskich Strojów Ludowych, Cz. 5 Małopolska Z. 9, s. 100, tabl. 2, ilustr., PTL Wrocław 1960. 326. STELMACHOWSKA Bożena: Strój kaszubski. Atlas Polskich Strojów Ludowych, cz. I, z. 2, Wrocław 1960. PTL. 327. ŚWIEŻY Janusz: Strój podlaski (nadbużański). Wrocław 1958 (druk. ukończ. II. 1959). Pol. Tow. Ludoznawcze, s. 48, 3 nlb. tab!. 2, ilustr. Atlas Polskich Strojów Ludowych. Cz. 4, Mazowsze, Z. 5. 328. WIECZOREK Barbara: Pas na kontuszu. (Strój polski), Wiedza i Życie, 1960, nr 12, s. 758-760., ilustr. 329. ZAGORNA Barbara: Kurpiowski strój ludowy Puszczy Zielonej. Etnogr. Pol. t. 2:1959, s. 266-273, ilustr. 330. ZIEMACKI Władysław: Materiały do historii młodzieży z lat 1818-1863. Wrocław 1956. Rec. TURNAU Irena, Lud, t. 45:1958/59, s. 399-402. 6. Budownictwo, sprzęty 331. BARANOWSKI Bohdan, BARTY S Julian: Źródła do historii budownictwa wiejskiego z początków XIX w. Łódź. Studia etnogr., t. 2:1960, s. 113-147, ilustr., rys., tab. Res. �284 Bibliografia etnografii poLskiej za Lata 1959/1960 332. BERNASIKOWA Maria: Z historycznego archiwum. Opisy chałup oraz karczmy, wybrane z inwentarzy wsi Modlnica Wielka. Pol. Szt. lud., 1959 nr lI2. s. 76-78. 333. BURSZTA Józef: Dawne budownictwo na "sochy" w Wielkopolsce jego zanik. Kwartalnik Historii Kultury Materialnej. R. 5:195'7, nr 3/4. Rec. TOPOLSKI Jerzy. Rocz-i Dziejów społ.-gosp., t. 21:1959, s. 233-235. 334. DEDERKO Bohdan: Dzieje pługa. Nowe Roln., 1960, nr 13, s. 30-31, ilustr. rys. 335. DEKOWSKI Jan: Kuchnie z "nalepą" na wsi łęczyckiej. Ziemia Łęcz., 1960, nie l s. 3, ilustr. Wnętrze chaty jasieńskiej. Prace i Materiały Muzeum Archeologicznego i Etnograficznego w Łodzi. Ser. Etnograficzna, 1958, nr 2, s. 45-89, ilustr. rys. tab. Res. Rec. STASZCZAKÓWNA Zofia. Lud, T. 45: 1958/59, s. 384-386. 336. DOBROWOLSKA Agnieszka: Z problematyki budownictwa ludowego Warmii. Mazur i Powiśla w świetle badań niemieckich. Rocz. olszt., T. 3:1960, s. 189217, ilustr., rys. Krat. sod. Sum. 337. DUBIEL Ludwik: Tradycyjna zagroda chłopska w powiecie gliwickim. Zar. śląs., 1959, z. l, s. 63-82, ilustr., rys. 338. DUMA Zdzisław: Drewniane spichrze ziemi opolskiej. Prz. zboż.-młyn., 1959, nr 6, s. 187-188, ilustr. 339. FITZ Ryszard: Budownictwo wiejskie. Tyg. zach., 1959, nr 17, s. 9. Rez. Sum. 340. JAŁOWIECKI Bohdan: Praca dla etnografów. (Uwaga o budownictwie wiejskim). Kierunki, 1959, nr 27, s. 2. 341. KLONOWSKI Franciszek: A.: Mazurskie chałupy podcieniowe. Kom-y mazur.-wa,rm., 1960, nr 3, s. 372-394, ilustr., rys. 342. KOSTRZEWSKI Józef: Haczyki do wędki z błyskawicą. Etnogr. pol., t. 3:1960. s. 25'6-264, rys. Sum; Kilka uwag o ,sidłach wczesnośredniowiecznych i współczesnych ludowych. Slavia occid., t. 20:1960, z. 2, s. 59-65, ilustr. Res. 343. KWAŚNIEWICZ Władysław: Rozwój wnętrza domu chłopskiego z ziemi krakowskiej w latach 1880-1956. Etnogr. pol., t. 2:1959, s. 310-328, ilustr., rys. Rez. Sum. 344. KWAŚNIEWSKI Krzysztof: Terytorium Słowian północno-zachodnich w świetle niektórych wyników badań nad budownictwem ludowym. Streszcz. ref. Szczecin 1960, ~. 617, s. 117/118. 345. MOJZYCH Sława: Konferencja w sprawie ochrony i inwentaryzacji drewnianego budownictwa ludowego na Warmii i Mazurach. Rocz. olszt., t. 2:1959, s. 321-323. 346. NADOLSKI Lubomir: Refleksje nad projektami budownictwa wiejskiego. Budown. wiej s., 1960, nr 12, s. 3-4, ilustr. Stan badań nad budownictwem wiejskim Opolszczyzny. Spraw. Wrocław TN, Ser. A., R. 11:1956, s. 30-31. 347. PIEŃKOWSKA Hanna: Zagadnienie ochrony budownictwa drewnianego ziem gór'skich. Postępy nauk roln., 1959, nr 6, s. 79-96. ilustr. 348. POKROPEK Marian: Budownictwo ludowe na obszarze Kurpiowskiej Puszczy Zielonej od połowy XIX wieku do chwili obecnej. Etnogr. pol., t. 2:1959, s. 260-267, ilustr. 349. SNAJDER Stanisław: Architektura współczesnych budynków wiejskich i jej powiązania z krajobrazem. Budown. wiejs., 1959, nr 2, s. 26-29. 350. SERAFIN Stanisław: Architektura i krajobraz wsi. Warszawa 1958. Rec. J. S.: Książka o planowaniu osiedli wiejskich. Archit., 1959, nr 3, s. 117. �Bibliografia etnografii po!skiej za !ata 285 1959/1960 SOBISIAK Walerian: O budownictwie wiejskim w Wielkopolsce w XVII i XVIII wieku. Lud, t. 44:1957, s. 343-348. 352. STELMACHOWSKA Bożena: Budownictwo Słowińców. Poznań 1960. Wyd. Poznańskie, s. 78, ilustr. 353. TŁOCZEK Ignacy: Pierwiastki ludowe w polskiej architekturze wiejskiej. Budown. wiejs., 1959, nr 2, s. 23-26, ilustr. 354. TRZECIAK Józef: Zadania służby architektoniczno-budowlanej na odcinku wiejskim na rok 1960. Budown. wiejsk., 1960, nr 3, s. 1-3, ilustr., tab. 351. 7. Transport i komunikacja 355. GÓRZYŃSKI Stefan: Spław 1959, nr 29, s. 4-5, ilustr. wiślany w Polsce dawnych wieków. Turysta, B. K U L T U R A S P O Ł E C Z N A 1. Prace ogó1ne z zakresu kultury społecznej KULTURA ludowa Wielkopolski. T. 1, Poznań 1960. Rec. IWASZKIEWICZ Jarosław: Wielkopolska. Życie Warsz., 1960, nr 236, s. 4. 357. KUTRZEBA-POJNAROWA Anna: O właściwy stosunek do kultury ludowej. (Teoria i praktyka prac etnograficznych). Wieś współcz., 1959, nr 11, s. 65-75. 35'8. ZA WISTOWICZ-ADAMSKA Kazimiera: Społeczność wiejska. Wyd. 2, Warszawa 1958. Rec. BIERNACKA Maria: Książka dla naukowców i działaczy. Wieś współcz., 1959, nr 4, s. 167-160. 359. ZAWISZA Alicja: Kobieta w kulturze i obyczajach Polski XV wieku. Kult. i Społ., 1959, nr 2, s. 118-146. 356. 2. Grupy społeczne, zawodowe, religijne 360. 361. 362. 363, 364. 365. 366. DROZDOWSKA Wanda: Przemiany w dziedzinie tradycyjnych wierzeń w Klonowej. Pr. Mat. Muzeum Archeol. Etnogr., Ser. Etnogr., 1960, nr 3, s. 279295. Res. FLIZAK Sebastian: Sidziniarki. Przyczynek do historii ruchu religijnego wśród górali. Lud, t. 44:1957, s. 340-343. MAJKOWSKA Damrota: Kolebka ruchu młodokaszubskiego (Gdańsk). Kaszebe, 1958, nr 23, s. 1-2. PÓŹNY Walter: Mazurska Partia Ludowa. Rocz-i Dziejów Ruchu lud., 1959, nr 1, s. 135-147. SOCHA Zbigniew: Kaznodziejstwo w opałach. Religijność wiejska. Biblijna zgaduj zgadula. Prz. kult., 1959, nr 26, s. 1-2; nr 27, s. 12; nr 28, s. 8. SYCHTA Bernard: Kaszubskie grupy regionalne i lokalne. Roczn. gdański, z. 17/18; 1958/5'9, s. 223-251, nuty, mapy. Rez. Sum. SZPAKOWSKI Zdzisław: Poglądy i aspiracje życiowe młodzieży wiejskiej. (Streszcz. odczytu). Zesz. nauk. KUL, 1960, nr 3, s. 120-121. 3. Struktura 367. rodziny STYŚ Wincenty: Motywy ekonomiczne kojarzenia się małżeństw chłopskich. Lud, t. 44:1957, s. 137-152, tab., Sod. 626-627. Sum. s. 609~610; Współzależność rozwoju rodziny chłopskiej i jej gospodarstwa. Wrocław 1959. Rec. BARTOSIEWICZOWA S., Bronsztejn S., Prz. statyst., 1960, nr 2, s. 247-250, tab. �286 BibLiografia etnografit poLskiej za Lata 1959;1960 368. WALA WENDER Antoni: Zwyczaje i udziały ~adkowe 'chłopów we wsi Kargowa, powiatu kościańskiego w Wielkopolsce w pierwszej połowie XVII w. Etnogr. pol., t. 2:1959, s. 145-156., tabl. Rez. Sum. 369. WIERZBICKA-MICHALSKA Karyna: Małżeństwa wśród chłopów w drugiej połowie XVIII wieku. Kult. i SpoI. 1959, nr 1, s. 125-144, tab. 4. Zwyczaje, Oibrzędy doroczne, roidzinne i inne. 370. BAZIELICHOWNA Barbara, Deptuszewski Stefan: "Szlachcice" i "dziady" zwyczajowe widowiska. Pol. Szt. lud., 1959, nr 1/2, s. 20-40, ilustr. Sum. s. 117. 371. BŁACHUT Władysław: Hej kolęda, kolęda!... (Obyczaje związane ze świętami Bożego Narodzenia i Nowego Roku). Wieści, 1959, nr 5US2, s. 1, 6, ilustr. 372. BRODA Jan: Dożynki w Podbeskidziu. Zar. śląs., 1960, z. 4, s. 657---4561,nuty; Święta godowe na Podbeskidziu. Ibid. 1959, z. 1, s. 127-134. 373. BYSTROŃ Jan Stanisław: Dzieje obyczajów w dawnej Polsce. Wiek XVIXVIII. T. 1, 2, Warszawa 1960, PIW, s. 454, tabl. 61, ilustr. 374. DEKOWSKI Jan Piotr: Wywoziny i inne z,wyczaje weselne w Łęczyckiem. Ziemia łęcz., 1960, nr 9', s. 5; Obrzędy i zwyczaje weselne BorusÓ<W.Pr. Mat. Muzeum Archeol. Etnogr. Łódź. Ser. Etnogr., 1960, nr 3, s. 249-278, tab. nuty. Res.; Zdawiny i oczepiny. Ziemia łęcz., 1960, nr 8, s. 9, nu,ty. 375. DROZDOWSKA Wanda: Wspomnienie Ja'Sienicka (o zwyczajach i obrzędach w Jasieniu) Pr. Mat. Muzeum Archeol. Etnogr. w Łodzi, Ser. etnogr., 1958, nr 2, s. 124-131. Res. 376. DUDKIEWICZ Józefa: Piotrkowskie wózki dyngusowe. Pr. Mat. Muzeum Archeol. Etnogr. w Łodzi, Ser. etnogr., 1958, nr 2, s. 149~152. ilustr. Res. 377. DUŻYK Józef: Emaus i Rękawka (~yczaj krakowski obchodu Rękawki). Turysta, 1959, nr 7, s. 5, ilustr. 378. GANSINIEC Ryszard: Dożynki ,starożytności klasycznej. Etnogr. pol., t. 3, 1960, s. 138-148. Sum. 379. GŁOWA Zofia: Wystawa obrzędów dorocznych w Muzeum Etnograficznym w Krakowie. Pol. Szt. Lud., 1969, nr 1/2, s. 98-99, ilustr. Sum., s. 119. 380. GŁOSIK Jerzy: Jak pomóc duszy czyli o obrzędach pogrzebowych (Łużyczan). Mówią wieki, 1959, nr 1, s. 36-38, ilusfr. 381. HEJNOSZ Wojciech: O żniwach w Polsce przed wiekami. Z Otchl. Wieków, 1960, z. 4, s. 326~331, ilustr. 382. HOPPE Jan: Zaduszki war,szawskie. Stolica, 195'9, nr 44, s. 14-15, ilustr. 383. JANTOS Henryk: "Ludu mój nie chodź smutny!" (Odpust w Bieniszewie). Tyg. zach., 19'59, nr 39, s. 1, 3, ilustr. 384. KAWECKI Jan: Wesele augustowskie. Liter. lud., 1960, nr 2/3, s. 36-43, nuty. 385. ŁOZIŃSKI Władysław: Prawem i lewem. Obyczaje na Czerwonej Rusi w pierwszej połowie XVII wieku. T. 1-2. Kr. 1957. Rec. WONER Tadeusz, Nowe Prawo, 1959, nr 1, s. 78--80. 386. MALLEK Karol: Z mazurskich obrzędów ludowych. Warmia i Mazury, 1960, nr 12, s. 3.14,ilUStT. 387. NIEZGODA Piotr: Wspomnienia księdza generała (Zwyczaje wielkanocne na wsi galicyjskiej). Za i przeciw, 1959, nr 13, s. 6, ilustr. 388. OPOWIADANM., obrzędy i wierzenia ludowe na Mazurach i Warmii. Zapisała Barbara Fulińska, Władysław Gębik. Liter. lud., 1959, nr 3,/4, S, 70-83, ilustr., nuty. �Bibliografia etnografii polskiej za lata 1959/1960 287 389. REINFUSS Roman: Wystawa obrzędów ludowych na Lubelszczyźnie. Pol. Szt. Lud., 1959, nr 3, s. 167-169, ilustr. Sum., s. 184. 390. ROPPEL Leon: Chodzenie po "szczodrakach" na Kaszubach. Liter. lud., 1959, nr 1/2, s. 106-108. 391. RUDNICKI Bohdan: Przy choince, jemiole i palmie... (Zwyczaje związane z Bożym Narodzeniem). Za i przeciw, 1959, nr 51-52, s. 18, ilustr. 392. STAFIŃSKI Aleksander: Słowiańska osada Gwda. Mieszkańcy, ich wierzenia i przesądy. Zap. koszal., 1960, z. 6, s. 27-30. 393. SYCHTA Bernard: Miasta, miasteczka i wsie w kaszubskiej literaturze ludowej, wierzeniach i obrzędach. Liter. lud., 1959, nr 1/2, s. 51-63. 394. TOKAŃCZYK Andrzej: Wigilia skandynawska. Tyg. kult. Orka, 1960, nr 5'2, s. 11. 395. UZIĘBŁO Maria: Rok obrzędowy w pow. siedleckim. Liter. lud., 1960, nr 2/3, s. 46-51. 396. WAWRZYŃCZAK Henryk: Wesele wiejskie. Nad Wartą, 1960, nr 8, s. 5, ilustr. 397. WAYDEL-DMOCHOWSKA Jadwiga: Stół wielkanocny. Stolica, 1960, nr 16, s. 10-11, ilustr. 398. WOŹNIAK Maria: Wesele w Jamnie. Liter. lud., 1959, nr 112, s. 44-50 ilustr. 399. ZWYCZAJE Ludowe 'ze Spiczyna i Zawieprzyc pow. Lubartów (Zapis) LINDERT Bronisława. Liter. lud., 1959, nr 516, s. 71-72. C. KULTURA DUCHOWA 1. Wierzenia, demonologia, religia. 400. BRZEZIŃSKI Tadeusz: Przesądy, wróżby, przepowiednie powszechne znane w Sieradzkiem. Łódź. Studia etnogr., t. 1:1959, s. 129-132. 401. BUNIKIEWICZ Witold: Żywoty diabłów polskich. Poznań 1960, Wyd. Poznańskie, s. 129, tab!. 4. 402. DŻEJGO: Z wyznań prelegenta. Odczyty o wierzeniach religijnych w Chinach organizowane przez Stowarzyszenie Atełstów i Wolnomyślicieli. Współcz., 1959, nr 3, s. 2. 403. GABAŁOWNA Lidia: Rekwizty czarowników sprzed 4000 lat. Z Otchł. Wieków, 1959, z. 2, s. 110~116, ilustr. rys. 404. GANSINIEC Ryszard: Eucharystia w wierzeniach i praktykach ludu. Lud, t. 44:1957. Sod. s. 622~624. Sum. s. 605---.607. 405. JAHODA Karol: O demonach, skarbnikach, duchach i legendach górniczych. Wiad. górn., 195'9, nr 12, s. 447-450. 406. JAHODA Karol: O górniotwie i skarbach zaklęty'ch Skalnego Podhala. Wiad. GÓrn., 1960, nr 1/2, s. 53-56. 407. KACZMAREK Lech: Istota i pochodzenie religii. Poznań 1958. Rec. WOJNAS Antoni. Tyg. powsz,., 1959, nr 6, s. 5. 408. KĄCKI Franciszek: Polska kultura rełigijna na Śląsku w latach 1870-1914. Za i przeciw, 1959, nr 22, s. 3, ilustr. 409. KLINGER Witold: Jeszcze o rusałkach i pokrewnych postaciach demonicz, nych i ich zależności od tradycji grecko-rzymskiej. Lud, t. 45:1958/59, s. 307314. 410. KOSTKA Stanisław: Nowy Rok na Kaszubach. Zwyczaje i wierzenia. Kaszebe, 1959, nr 1, s. 1, 3. �288 Bibliografia etnografii polskiej za [ata 1959/1960 411. KARCZ Władysław: Procesy czarownic w Zielonej Górze w wieku XVII. Rocz. lubuski, t. 1:1959, s. 114-145. 412. KRAJEWSKA Janina: Folklor Starego Testamentu a mity ludów pierwotnych. Upadek pierwszych rodziców i wygnanie ich z raju. Argum., 1959, nr 23, s. 10-11; Potop. Folklor Starego Testamentu a mity ludów pierwotnych. Tamże, 195'9, nr 39, s. 14; Przymierze Abrahama z Bogiem. Folklor Starego Testamentu a mity ludów pierwotnych. Tamże, 1960, nr 44, s. 10. 413. WĘGRZYNOWICZ Leopold: F('rJorki. Etnl'gr. nol., t. 3:1960, s. 421--425. Res. Prace i poszukiwania etnograficzne w f,'wlecie limanowskim. Ibidem, t. 2: 1959, s. 361-371. Rez. Sum. 414. PISKOZUB Karol: Walka z cieniami (Znachorstwo w Polsce). Rozm. przepr. W.A. Prz. Kult., 1959, nr 26, s. 3. 415. ZĄBKIEWICZ-KOSZAŃSKA H. Anna: Cmentarzysko kultury łużyckiej w Łodzi - Rudzie Pabianickiej. Przegląd Archeologiczny, t. 10:1954-1956. Rec. DĄBROWSKI Jan, Archeolog. Pol., t. 5:1960, z. 2, s. 307-308. 2. Magia i wróżby 416. MATUSZEWSKI Józef: Egzorcyzmy "naczyń pogańskich" w czasach średniowiecznych. Archeol., R. 9:1957, s. 128-134. Krat. izłoż. Sergiusz KISLNICZ. Res. Jadwiga PACKIEWICZ. 417. TUWIM Julian: Czary i czarty polskie oraz wypisy czarnoksięskie. Warszawa 1960, Cz. s. 461, 3 nlb. • 3. Wiedza ludu 418. BIAŁY Zbigniew: Ludowa wiedza o drzewach i drewnie w niektórych regionach Polski. Etnogr. pol., t. 2:1959, s. 372-400, tab., mapa. Res. Sum. 419. SADZEWICZ Marek: Różdżkarstwo w gospodarstwie rolnym. Przem. Rolny, 1958, nr 10, 'S. 16-19. 4. Literatura ludowa (materiały i studia): powiedzenia, przysłowia, gadki i facecje, pieśni, ballady, baśnie, bajki, podania i legendy, widowiska, folklor robotniczy i miejski, folklor pamiętniki chłopskie. mitologia, wojenny, 420. ALEKSANDROWICZ Walenty: Ludowe zagadki mazurskie. Liter., lud., 1959, nr 3/4, s. 84-86. 421. ANTONIUK Jakub: Baśnie i podania ludowe na Podłasiu. (Antologia). Liter. lud., 1960, nr 2/3, s. 83-86. 422. BAZIELICH Wiktor: Sabała a powstanie chochołowskie. Wierchy, R. 27:195'8, s. 186-187. Cont. s. 356. Res. s. 359. Sod. s. 354. 423. BĄK Stanisław: O kilku wątkach w baśniach i legendach na Górnym Śląsku. Liter. lud., 1958, nr 213, s. 9-19. 424. BĄK W. PĘDZIŃSKI Zbigniew: Syn ziemi. Więź, 1959, nr 12, s. 58-63. 425. BIADUŃ Jadwiga: Opowiadania o ziemi Łukowskiej (Antologia). Liter. lud., 1960, nr 2/3, s. 87-----'88. 426. BIELAWSKI Ludwik, SADOWNIK Jan: Wybór pieśni ze wsi Giby pow. Sejny (Antologia). Liter. lud., 1960, nr 2/3, s. 58-----64. 427. BOJARCZUK S. - ALEKSANDROWICZ Alina: Elementy ludowe w twórczości Bojarczuka. Liter. lud., 1959, nr 5/6, s. 39-44. PIĘTAK Stanisław: Poezja Stanisława Bojarczuka. Orka, 1959, nr 21, s. 8. �Bibliografia 428. 429. 430. 431. 432. 433. 434. 435. 436. 437. 438. 439. 440. 441. 442. 444. 445. 446. 447. 448. 449. 450. 451. 452. 19 - polskiej za lata 1959/1960 289 CHITIMIA 1. C.: Zagadnienie klasyfikacji i określenie literatury ludowej w prozie. Streszcz. Lud, t. 44:1957, s. 266-2B7. CHŁOP z rybą u klsięcia. (Gawęda ludowa ze Sląska Cieszyńskiego). Wieści, 1960, nr 13, s. 8. CIENIAK Mieczy-sław: Ballada o Borucie (w.) Ziemia łęcz., 1960, nr 4, s. 9, ilustr. BOTuta (rw). Tamże nr Z/3, s. 4, ilustr. CZERNIK Stanisław: Z zagadnień pisarstwa ludowego. Tyg. kult. Orka, 1960, nr 33, s. 1, 4-5. CZYTANKI śląskie. Materiały ,regionaine dla szkół ogólnokształcących województwa katowickiego, opolskiego i wrocławskiego. Katowice 1960, Sląsk, s. 134. DS.: Literatura ludowa Ziemi Chełmskiej. Liter. lud., 1960, nr Z/3, s. 132-133. DEKOWSKI Jan Piotr: Konkurs kapel ludOlWych,piosenkarzy i gawędziarzy. Pr. Mat. Muzeum Archeo!. Etnogr. Łódź. Ser. etnogr., 1960, nr 3, s. 305-306. DEMBY Ryszard: O rytmice poezji ludowej Warmii i Mazur. Warmia i Mazury, 1960, nr 11, s. 26-27. DERDOWSKI '(Jan Hieronim) Jaros'z: O panu Czorlinscim co do Pucka po sece jachol. Zełgał dla swojech druchów ka,szubsciech. Gdynia 1960, Wyd. Morskie, s. 167. DERDOWSKI H. ROPPEL Leon: Nie~nany utwór Derdowskiego? Kaszebe, 1960, nr 19/20, s. III, Hustr. DŁUGOSZEWSKI Bronisław Mróz: Przypowieści osobliwe, półzmyślone, półprawdziwe. Warszawa 1959, LSW, s. 342. FLIZAK Sebastian: Opowieści ludowe z gór. Wierchy, R. 27:1958, s. 172-186, ilustr. Cont.s. 336. Res. s. 358-359. Sod. s. 354. FRYCZ OWA Maria: Zwierzęta w chacie. Analiza polskiej bajki zwierzęcej. Lud, t. 45:1958/59, s. 263-306, tab. Rez. s. 611-612. Sum. s. 59~94. GADKA o kole o robocie na dole (w). Zapisał Józef LIGĘZA. Liter. lud., 1958, nr 2/3, s. 44-46. GĘBIK Władysław: Poezja ludowa na Warmii i Mazurach. Orka, 1959, nr 22, s. 443. etnografii 6. GOLA: Jak ja zostół gazetnikiem. Kaszebe, 1960, nr 17, s. 6. GOŁUBIEW Antoni: Literat pisze o sprawach gospodarczych. Nowa i stara góralszczyzna. Kartki z Gorców. Tyg. powsz., 1960, nr 37, s. 5, nr 38, s. 4. GREB-KASZEBA R.: Gawor z grepy Ka'szebow (w). Kaszebe, 1958, nr 23, s. 3, Hustr. HAJDUK Mikołaj: Zagadki białoruskie. Liter. lud., 1960, nr 2/3, s. 81-82. HERNAS Czesław: W poszukiwaniach ludowych źródeł literatury: folklor stróżewski. Zesz. nauk. U.Wr., nr 28, Ser. A. German wratislav., 1960, z. 6, s. 3-36, Zsf. HISTORIA kamienia znad jez. Gardno. Zapisała Zofia J a w o r ska. Liter. lud., 1960, nr 415, s. 35. HOESICK Ferdynand: Legendowe postacie zakopiańskie. Warszawa 1959, PIW, s. 720, tab!. 17. JAKUBOWSKI Jan Zygmunt: O Lucjanie Rydlu. (W związku z wystawieniem "Zaczarowanego koła" w Warszawie). Polonist., 1959, nr 3, s. 47-49. JASICZEK Henryk: Humoreski beskidzkie. Katowice 1959. Rec. BRODA Jan. Liter. lud., 1959, nr 5/6, s. 102-103. JEŻOWSKI Andrzej: Powieści ludu orawskiego. Kraków 1960, Wyd. Lit., s. 194. Lud, t. 51, 1967 �290 BibHografia etnografii potskiej za tata 195911960 45'3. KAJAN Tadeusz: O potrzebie serdecznej troski. (Ludowe piśmiennictwo rodzime zachodnio-północnej Polski jednym z głównych tematów na III Zjeździe Pisarzy Ziem Zachodnich). Życie liter., 1960, nr 36, s. 10. 454. KAJKA Michał: Zebrałem snop plonu ... Warszawa 1958. Rec. KUPISZEWSKI Władysław. Liter. lud., 1959, nr 3/4, s. 94-95. 455. KALTENBERG Lew: Poezja morskich regionów. (Tematyka morska w poezji ludowej). Tyg. mors., nr 39, s. 11. 456. KAPEŁUS Helena: Kaszubskie podanie o Czeszku. Liter. lud., 1960, nr 4/5. s. 21-24. Krat. sod. s. 92. Zsf. s. 94. 457. KARAŚ Mieczysław: Powieści ludu krakowskiego. Kraków 1959, Wyd. Lit.. s. 449. 458. KIPLING Rudyard: Słoniątko. Warszawa 1959, NK, s. 42. 459. KONIUSZ Izabella: Złota dzida Bolesłaiwa. Ziel. Góra 195'9. Rec. DOBROSŁAWSKA Maria: Z baśni i legend lubuskich. Liter. lud., 1960, nr 6, s. 5152; PĘDZIŃSKI Zbigniew: Baśnie nie baśnie. Rocz. lubuski, t. 2:1960, s. 330332. 460. KONIUSZ Janusz: O działalności folklorystycznej Lubuskiego Towarzystwa Kultury w Zielonej Górze. Liter. lud., 1960, nr 6, s. 52-54. 461. KOPAŁKO Zbigniew: Ulubione bajki. Warszawa 1958. Centr. Poradnia Amatorskiego Ruchu Artyst., s. 41. 462. KOSTYRKO Hanna: Klechdy domowe. Podania i legendy polskie. Warszawa 1960, NK, s. 322, tabl. 8. 463. KOSZYK Szymon: Pogwarki opolskie. Wesołe goudki i statecne łosprouwki jakotez róztomajte śpiywki ze stróń łodrzańskich. Katowice 1959, Śląsk, s. 151. Rec. SZOKALSKI Jan. Nowe K;siąźki, 1959, nr 12, s. 719-720, ilustr. 454. KOWNACKA Maria: O Bidzie i złotych jabłkach. Warszawa 1960, LSW, s. 66. 465. KRASZEWSKI Józef Ignacy: Bajki i bajeczki. Warszawa 1960, s. 162, tabl. 4. 466. KROLEWNA czarodziejka i inne baśnie polskie. Warszawa 1959, Polonia, s. 116, tabl. 12. 467. KRZYŻANOWSKI Julian: Do przysłów cieszyńskich. Liter. lud., 1958, nr 2/3, s. 27-28; Kaszubskie przysłowie o niebie i piekle. Ibid., 1959, nr 1/2, s. 27-29; O dwu przysłowiach uprzyzwoiconych. Por. jęz., 1959, z. 1/2, s. 10-17; Po smacznym kąsku. Księga przy'słów polskich. Orka, 1959, nr 28, s. 7; U średniowiecznych źródeł przysłów polskich. Pam. liter., 1960, z. 3, s. 69-90; Ze świata przysłów. Tyg. demokr., 1959, nr 23-24, s. 6-7. 468. KRZYŻANOWSKI Julian: Mądrej głowie dość dwie słowie. T. 2. Dwie nowe centurie przysłów polskich. Warszawa 1960, PIW, s.526, tabl. 16. Rec. ŚWIRKO Stanisław: Liter. lud., 1958, nr 2/3,s. 86-89; J. Z. J.: Nowe prace Juliana Krzyźanowskiego. Polonia, 1960, nr 6, s. 39. 469. KRZYŻANOWSKI Julian: Bajka wierzeniowa. Liter. lud., 1960, nr 6, s. 65-70. 470. KUCHARCZYK A., PIĘTAK Stanisław: Jantek z Bugaja poeta i muzykant. Orka, 1959, nr 18, s. 5. 471. KUPIEC J. - SIMONIDES Dorota: Bajki śląskie Jana Kupca. Liter. lud .. 1960, nr 6, s. 71-77. 472. LEWAŃSKA Izabela: O straszliwym smoku w Smokorzewie pod Namysłowem. (Informacja o pierwszym przekazie smokorzewskiego podania). Liter. lud., 1958, nr 2/3, s. 25-26. 473. LIGĘZA Józef: Ludowa literatura górnicza. Katowice 1958. Rec. ADAMCZYK Maria. Prz. Zach., 1960, nr 2, s. 406-407. �Bibliografia 474. 475'. 476. 477. 478. 479. 480. 481. 482. etnografii polskiej za lata 19591196Q 291 LIGĘZA Józef (Zapisał): BERGMAŃSKA polityka ~w). Liter. lud., 1958, nr 2/3, s. 43-44; BERGMON przekonany (w). tamże 1958, nr 2/3, s. 46-47. CHODŹ do Ruhry (w). Zapisał Józef L i g ę z a. Liter. lud., 1958, nr 2/3, s. 47; DONNERSMARCK was nie potrzebuje (w). Zapisał Józef LIGĘZA. Liter. lud., 1958, nr 2/3, s. 49-50. LISZKA i wilk. Ze Śląskich gawęd. Ilustr. Danuta BOGUSZEWSKA-CHLEBOWSKA. Wieści, 1960, nr 42, s. 12. ŁĘGA Władyslaw: Legendy Pomo·rza. Gdynia 1953. Rec. BIERNACKI Andrzej, Liter. lud., 1960, nr 4/5, s. 65-66; ŚLĄSKI Kazimierz. Studia Mat. Dziejów Wielkop., t. 6:1960, z. l, s. 545-546. MAJKOWSKI Aleksander: Na smętórzu w GłÓwczecach. (Z "Remusa"). Kaszebe, 1960, nr 16, s. II. MAKOWSKI Tadeusz, FICOWSKI Jerzy: Makowskie bajki. Warszawa 1959, Arkady, s. 31, tab!. 11. MALINOWSKI Lucjan: Powieści ludu na Śląsku. Wyd. 2 pOpI. i uzup. Kraków 1954. Rec. GORSKI Ryszard. Liter. lud., 1958, nr 2/3, s. 84-85. MAŁACHOWSKA Ewelina: Echa penetracji kulturalnych połsko-rosyjskich w przysłowiach. Jęz. ros., 1960, nr 3, s. 11-15. MAŁY Atlas gwar polskich: Oprac. przez Pracownię Dialektologiczną Zakładu Językoznawstwa PAN w Krakowie. T. 3, cz. 1. Mapy 101-15'0 i 2 mapy pomocnicze. Cz. 2. Wstęp do T. 3. Wykazy i komentarze do map 101-150. Wrocław 1960, Os's. Cz. 1, map 58 w teczce. Oz. 2, s. IX, 166, ilustr. + s. 11 + 13. 483. 484. 485. 486. 487. 488. 489. 490. 491. 492. 493. 494. MAKOWSKA Wanda, MILSKA Anna: Baśnie z bliska i z daleka. Warszawa 1959, NK, s. 189, tabl. 8. MASZOT W.: Kultura to beł młody las ... (w). Oprac. P. T. Kaszebe, 1960, nr 14, s. 6. MORCINEK Gustaw: Jak gómik Bulandra diabła oszukał. Warszawa 1958. Rec. KRZYŹANOWSKI Julian, Liter. lud., 1958, nr 213, s. 82-84. LIGĘZA Józef, Zar. ślą s., 1959, z. 1, s. 137-138. MORCINEK Gustaw: Najciekawsza Opolszczyzna. (Regionalizm w literaturze). Rozm.przepr. Halina Lipowczan, Źycie warsz., 1959, nr 136, s. 3, ilustr. NARODZINY bogów i świąt - legendy i zwyczaje. ZaTZewie, 1959, nr 51/52, s. 6-7, ilustr. NĘDZA-KUBINIEC Stanisław: Sabałowe czasy. (Opowiadania). Warszawa 195'9, LSW, s. 235. Rec. BŁACHUT Wład)'isław, Wieści, 1959, nr 49, s. 9. NITSCH Kazimierz: Wybór polskich tek'stów gwarowych. Warszawa 1960, PWN, s. 378, mapa 1. Rec. BASARA Anna, Por. jęz., 1960, z. 10, s. 467-468. NOWAK Henryk: Teksty gwarowe z terenu województwa zielonogórskiego. Liter. lud., 1960, nr 6, s. 43-48. PELC Janusz: Dawny folklor stróżowski. (Streszcz. ref. Czesława HERNASA i dyskusji). Pam. liter. 1959, z. 1, s. 320-322. PIGOŃ Stanisław: Jeszcze o tzw. Przepowiedni Wernyhory. Pam. liter. 1960, z. 4, s. 463-472. NIKLEWICZOWA Maria: Bojarka opowiada. Warszawa 1959, PZWS, s. 373, tab!. 16. NOWOBIELSKA Hanka: Gwiazdy (w). Jak się drzewiej ludzie lecyli. Śnieg (w). - Wesele skrzacikowe (w). Wieści, 1959, nr 4, s. 7-8. �292 Bibliografia etnografii polskiej za lata 1959/1960 495. OLEKSIK Klemens: Ozarowniea znad Bełdan. Warszawa 1959, NK, s. 171. Tenże. Drzewo życia (w). Warmia i Mazury, 1958, nr 8, s. 2-3, ilustr. Spotkanie w lesie. Fragm. pow. Tamże, nr 7, s. 2-3. 496. OLESZCZUK Aleksander: Zagadki z Podlasia. Liter. lud., 1960, nr 2/3, s. 81. 497. OPOWIADANIA kaszubskie. Teksty zapilsały A. SCIEBORA, Ewa KAMIŃSKA-RZETELSKA, Zuzanna TOPOLIŃSKA. Liter. lud., 1959, nr 112, s. 64--67. 498. OPOWIEśCI ludowe z Krzyżanowic. Liter. lud., 19-58,nr 213, s. 74-81, ilustr. 499. ORACJE, pieśni i opowiadania opolskie. Zapisał Feliks PLUTA. Lite·r. lud., 1958, nr 2/3, s. 71-74. 501. O WIELKI mniłośd dwojga młodych. (Baśń ludowa z Przasnyskiego). Oprac. Alicja KORDEK. Pięć Rzek, 1960, nr 4, s. 1'6. 502. PESTKA Stanilsław: I cóż dalej, kopciuszku? (Literatura kaszubska). Kaszebe, 1959, nr 14, dod. s. I, ilustr. Spojrzenie wstecz. (Literatura kaszubska) tamże, 1960, nr 15, s. 1. 503. PIEPKA J. - PESTKA Stanisław: Poeta naszych stron. Kaszebe, 1959, nr 18, s. II, Bustr. 504. PIEŚNI, podania i bajki województwa szczeciń-skiego. (Antologia). Liter. lud., 1960, nr 4/5, s. 36-64, ilustr., nuty. 505. PIWOWARCZYK Albin: Strach chłopa przenika (w). Liter. lud., 1958, nr 2/3, s. 48-49. 506. PODANIA LUDOWE z Milanówka i okolic. Zapisał i przygotował do druku Jerzy ŚLIZIŃSK1. Lite-r. lud., 1960, nr 1, s. 47-50. 507. PODANIE o pięknej Jegli, królowej szurpilskich jezior. Oprac. Antoni PATLA. Liter. lud., 1960, nr 213, s. 88-91. 508. POEZJE Warmii i MaZUT. Warszawa 1953. Rec. BASARA Jan. Liter. lud., 1959, nr 3/4, s. 93-94. 509. PIEŚNI górnośląskie (w). Zapisał Stanisław WALLIS. Liter. lud., 1958, nr 2/3, 's. 39-42. 510. ROMBOWSKI Aleksander: Polski wierszyk ludowy z dawnych czasów. Zar. śląs., 1959, z. 4, s. 91. 511. ROMPSZCZY Jan: Weschło stednia (w). Kaszebe, 1960, nr 14, s. 6, ilustr. 512. ROSIAK Elżbieta, ROSIAK Roman: Lubelskie zagadki ludowe ,w rękopiśmiennych zbiorach Hie,ronima ŁOPACIŃSKIEGO. Liter. lud., 1959, nr 5/6, s. 24-31. 513. S. B.: Kaszebsko fafka. Kaszebe, 1960, nr 14, s. 6. 514. SADOWNIK Jan: Teksty ludowe z Okrzei i Woli Okrzejskiej, pow. Łuków (Antologia). Liter. lud., 1960, nr 213, s. 74-80, ilustr. 515. SAMSEL Roman: Kajki nad Smętkiem zwycięstwo. Pomorze, 1958, nr 20, s. 1. 516. SOBIERAJ Józef: Maria Wójcik samorodna chłopska poetka. Orka, 1959, nr 21, s. 8. 517. STAFIŃSKI Aleksander: Podania z ziemi szczecineckiej. (Antologia) Liter. lud., 1960, nr 4/5', s. 28-33, ilustr. Krat. isod., s. 92. Zsf. s. 94. 518. STASZKOW Jan: Bryza (w). Drzewko (w). Gwiżdż (w). Ptoszk (w). Śmiech (w). Spokój (w). Kaszebe, 1958, nr 24, s. 2-4, ilustr. Kaszebsci teatr gwiżdże. Tamże, 1959, nr 1, s. 5. Zwidzenie (w). Tamże, 1958, nr 22, s. 3, ilustr. 519. SYCHTA Bernard: Biada Polsce prze Pomorsce. Przyczynek do paremiologii pomorskiej na podstawie słownika Gwar Kaszubskich. Liter. lud., 1960, nr 4/5, s. 33-34. 520. SYCHTA Bernard: Drobna twórczość ludowa na Kociewiu. (Zagadki i łamigłówki). Rocz. glański, t. 17/18:1958/1959, s. 325-335. �BibLiografia etnografi! polskiej za lata 1959/1960 293 5'21. SZELBURG-ZAREMBINA Ewa: Królestwo bajki. Warszawa 1959, NK, s. 351, tabl. 8. 522. ŚLĄSKI Kazimierz: Wieś pańszczyźniana w świetle dawnych przysłów. Liter. lud., 1959, nr 3/4, s. 120-127. 523. ŚWIRKO Stanisław: Biernat z Lublina, pierwszy paremiograf i bajkopisarz polski. Liter. lud., 1959, nr 5/6, ..,. 12-23. 524. ŚWIRKO Stanisław: Mazowsze w przysłowiach. Liter. lud., 1960, nr 1, s. 1926; Z dziejów przysłowioznawstwa polskiego. Ibidem, 1959, nr 112, s. 122-128; Literatura ludowa na Ziemiach Zachodnich. Orka, 1959, nr 22, s. 5. 525. TEKSTY gwarowe. Tekst z Jankowa. Zapi..,. Joanna Zamościńska-Kucałowa. Jęz. pol., 1959, z. 5, s. 35'3-355. 526. TEKSTY gwarowe. Teksty z Suchowoli w pow. zamojskim. Oprac. Irena LESZCZYŃSKA, Zenon LESZCZYŃSKI. Jęz. pol., 1960, nr 4, s. 305-----306. 527. TRĄBA Wojtek: Gawędy. Wa,rszawa 1959, LSW, s. 118, tabl. 1. 528. TREPCZYK Jan: Kaszebsko mówa (w). Kaszebe, 1960, nr 18, s. 4, Zwątpieni (w~. Tamże, nr 19/20, s. 7. 529. WALLIS Stanisław: Przysło,wia i "pogodki" ludowe na Górnym Śląsku. Wrocław 1960, Polskie Tow. Ludoznawcze, s. XXII. 530. WAWRZYNIAK Czesław: Śląskie przysłowia i powiedzenia ludowe z rękopisu nieznanej pracy Hermana KOELLINGA. Kiwart. opoI., 1959, nr 4, s. 94-104. Sum. s. 205-206. Zsf. s. 212. 531. WIDOWISKO Ludowe "Król Herod" z Ciechanowa pow. Siemiatycze. Zanotował i przygotował do druku Aleksander BŁACHOWSKI. Liter. lud., 1960, nr 2/3, s. 92-107, nuty. 532. WITKOWSKI Zenon: Elementy antyczne w pol..,kiej zagadce ludowej. Eos, R. 5'0:1959/1960, z. 2, s. 187-207. 533. WOJCIECHOWSKI RY'Szard: Karczma i gorzałka w polskiej pieśni ludowej. Liter. lud., 1959, nr 5/6, s. 89-98. 534. WAJDA Władysław: Jak się WaHnty Symcok z byckiem ścigali. Ziemia łęcz., 1960, nr 5, s. 9, ilustr. O wzorowym sołtysie. Tamże. nr 4, s. 5, ilustr. 535. ZIENIUKOWA Jadwiga: Sprawy języka i literatury .kaszubskiej w niektórych czasopismach regionalnych. Liter. lud., 1959, nr 112, s. 23-26. 5. Muzyka ludowa, pieśni, tańce. 536. BARTOSIK Józef: Ze swojską melodią. (Powiatowy przegląd kapel i pieśniarzy ludowych z Łęczycy). Ziemia łęcz., 1959, nr 4, s. 8, ilustr. 537. BIELAWSKI Ludwik: Materiały muzyczne z teki pomorskiej Oskara Kolberga. Muzyka, 1959, nr 1, s. 43-57. 538. BIELAWSKI Ludwik: System metrOirytmiczny polskich melodii ludowych. Muzyka, 1959, nr 4, s. 123-146, tab., nuty. Zsf., s. 165-167. 539. BRZEG Henryk: Nuty moje nuty, skąd się wy bierzecie ... (Koncert zespołów regionalnych CPLiA na scenie Sali Kongresowej w Warsza,wie). Teatr lud., 1960, nr 4, s. 246-247. 540. CICHOCKI Władysław: Z działalności Ludowego Instytutu Muzycznego za rok 1959. Por. muz., 1960, nr 3/4, s. 24----->25. 541. CZECHOWICZ J. KŁAK Tadeusz: Pieśń ludowa w twórczości Czechowicza. Liter. lud., 1959, nr 5/6, s. 35-38. 542, CZERNIK Stanisław: Gęśl - in..,trument staropolskiej pieśni ludowej. Orka, 1959, nr 13, s. 5. �294 Bibliografia etnografii polskiej za lata 1959/1960 543. DANIŁOWSKI Władysław: Pieśń flisaków. Układ Adam SUZIN. Słowa Tadeusz STACH. Śpiew w szk., 1959, nr 3, dod. muz., s. 44. 544. DEKOWSKI Jan Piotr: Jabłoneczka na weselu łęczyckim. (Historia piosenki ludowej). Ziemia łęcz., 1960, nr 2/3, s. 5, ilustr., Iluty. 545. DEKOWSKI Jan Piotr: Początkowe fragmenty wesela łęczyckiego. Teksty i nuty piosenek zanotowała B["onisława DEKOWSKA. Ziemia h;cz., 1960, nr 5, ilustr., nuty. 546. DZIEWULSKA Maria: Piosenki ludowe. Kraków 1960, PWM, s. 21. 547. DYGACZ Adolf: Śląskie pieśni powstańcze 1919-1921. Katowice 1958. Rec. LIGĘZA Józef, Zar. śląs., 195'9, t. l, s. 135-136. SZYMICZEK Franciszek: Słonko jasne za te czarne chmury... Kwart. opoI., 1959, nr l, s. 173-175. WERESZCZYŃSKI Stanisław: Piękno i historia w pieśni. Teall' lud., 1959, nr 3, s. 137-138. ELIASZCZUK Leszek: Gęśle to nie guśle. Ruch. muz .. 1959, nr 8, s. 39. 548. FEDEROWSKI Michał: Lud białoruski. Materiały do etnografii słowiańskiej zgromadzone w latach 1877-1905. T. 6. Pie&ni, Warszawa 1960, PWN, s. 595. 549. FURAŁY Jaskółki. Melodia ludowa z Warmii i Mazur. Oprac. F. Henryk WIŚNIEWSKI. Z Piosenką, 1960, nr 7, s. 7-8. 550. HADYNA Stanisław: Gdybym to ja miała. Układ Adam Suzin. Słowa Zdzisław PYZUK. Śpiew w Szk., 1959, nr 3, dod. muz., s. 39---40. 551. HADYNA Stanisław: Pięć piosenek "Śląska": Dziadek, Karlik, Swat, Wierzba. Leciała kaczynka. Kraków, PWM, s. 34; tamże: Wybór piosenek z repertuaru Zespołu Pieśni i Tańca Śląsk. Kraków 1960, PWM, s. 87. 552. HEJ tam za górą. (Układ na trzygłosowy chór mieszany). Melodia rzeszowska. Zapisał Władysław Długosz. Oprac. Wacław LACHMAN. Teatr lud., 1959, nr 112, s. 59----{j1. 553. J. G.: Czy znasz instrumenty ludowe. Teatr lud., 1960, nr 5, s. 265-266. 554. J. G.: Kapele ludowe. Teatr lud., 1960, nr 9, s. 494. 555. JAWORSKA Zofia, STESZEWSKI Jan: Mazowszańskie piosenki z powiatów Piaseczno i Grodzisk Maz. Liter. lud., 1960, nr l, s. 36---46. 556. KOSMOWSKI Hieronim: Tańce wielkopolskie. Kraków 1960, PWN, s. 23. 557. LEYBICH-KRUSZYNA Anzelm: O piosence góralskiej. (Fragm.). Współcz .. 1959, nr 9, s. 12. 558. LINETTE Bogusław: Pieśni ludowe z Babimojszczyzny. Liter. lud., 1960, nr 6, s. 24-30. 559. LISAKOWSKI Jarosław: Pieśni z Policka pow. Międzyrzec. Liter. Lud., 1960, nr 6, s. 31-34. 560. ŁOJEWSKI Ireneusz: Osiem utworów ludowych. Centr. Poradnia Amatorskiego Ruchu Artyst., Warszawa 1959, s. 61. 561. ŁUKASZEWSKI Leon: Dwie pieśni kaszubskie. Kraków 1959, PWN, s. 13. 562. lVIAGNUSZEWSKI Józef: Czeska i słowacka pieśń ludowa. Wrocław 1960, Oss., s. LIII, 224. 563. MARSZ weselny lubelski. Mel. ludowa. Oprac. Stanisław WICIŃSKI. Śpiew w Szk., 1959, nr 2, dod. muz. s. 32. 564. MAYZNER Tadeusz: Wyleciał ptaszek. Pieśń ludowa krakowska. Ukl. Adam SUZIN. Słowa Edward SZYMAŃSKI. Śpiew w Szk., 1959, nr 3, dod. muz. s. 41. 565. MAKOSZA Edward: Jak zbieram pieśni ludowe. Turysta, 1959, nr 6, s. 7, ilustr. 566. MORCINEK Gustaw: Pieśń polska na Śląsku. Orka, 1959, nr. 48, s. 9. �BibLiografia 5'67. MUCHOWSKA 568. 569. 570. 571. 572. 573. 574. 575. 576. 577. 578. 579. 580. 581. 582. 583. 584. 585. 586. 587. 588. 589. 590. etnografii poLskiej za Lata 1959!1960 295 Teresa: Janosik-harnaś tatrzański w pieśni ludowej i poezji artystycznej polskiej i słowackiej. Spraw. Pozn. TPN, 1958, nr 1, s. 30-33. NA MOIM OGRODZIE. Ludowa dożynkowa z krakowskiego. Teatr. lud., 1960, nr 717, s. 443. NASZA Wisła. Pieśń ludowa Płocka. Układ Tadeusz MAYZNER. Śpiew w Szk., 1960, nr 2, dod., s. 24. NOWOWIEJSKI Feliks; Maria: Pieśni warmijskie mojego ojca. Śpiew w szk., 1959, nr 4, s. 214-221. OKĘCKA-BROMKOWA Maryna: Druga młodość. (Pieśń Mazur i Warmii). Orka, 1959, nr 27, s. 8. OKRĘŻNE (w) Z dawnych ludowych pieśni. Ziemia łęcz., 1960, nr 7, s. 9. OLESZCZUK Aleksander: Muzyka i śpiew w teatrze ludowym Jędrzeja Cierniaka. Śpiew w Szk., 1960, nr 1, s. 3-11, irustr. nuty. Tamże. Pięć pieśni balladowych zapisanych na Podlasiu. Śpiew w Szk., 1959, nr 2, s. 89-94. ORACJA weselna. (Śpiewamy taniec chodzony). Staroświecki polonez zaściankowy. Oprac. Adam SUZIN. Śpiew w Szk, 1960, nr 4, dod. muz., s. 61-64. OSZELDA Władysław: Ambasador śląskiej ludowości. (Państwowy Zespół Ludowy Pieśni i Tańca "Śląsk"). Orka, 195'9, nr 13, s. 1, ilustr. PELLOWSKI Alfons: Znaczenie i ocena kapel ludowych. Por. muz., 1960, nr 7./8, s. 16-18, ilustr. tab. PIEŚŃ o Kościuszce. (Dolnośląskie pieśni ludowe zebrane przez Józefa MAJCHRZAKA). Oprac. Feliks WIŚNIOWSKI. Śpiew w Szk., 1959, nr 2, dod. muz., s. 28-31. PIEŚNI ludowe Warmii i Mazur. Liter. lud., 1959, nr 3/4, s. 67-75. PIEŚNI weselne z Kierzkówki pow. Lubartów. Oprac. Aurelia MIODUCHOWSKA, Jan STĘSZEWSKI. Liter. lud., 1959, nr 5/6, s. 48-58, nuty. PIETOW Tóna: Rebacko dumka (w). Kaszebe, 1960, nr 19120, s. 7. POSED myśliwy. Melodia ludowa z Mazowsza. Zapis. Witold JARMUL Oprac. Adolf WIKTORSKI. Z Piosenką, 1959, nr 1, s. 5'-7. PRZYŚPIEWKI kieleckie (weselne). Melodia od Buska. Oprac. Witols JARMUŁ. Z Piosenką, 1960, nr 7, s. 9. PRZYŚPIEWKI Rzeszowskie. Oprac. Witold JARMUŁ. Z piosenką, 1960, nr 2, s. 3. SOBIESKI Marian; SOBIESKA Jadwiga: Tempo rubato u Chopina i w polskiej muzyce ludowej. Ref. Muzyka, 1960, nr 3, s. 30---41, nuty. SaWKA Alfred; ŚWIERC Piotr, WODNICA Stanisław: Pieśni opolskie. Na chór mieszany a cappo Opole 1959. Rec. DYG ACZ Adolf. Kwart. opal., 1959, nr 3, s. 119-120. SPEDOWY. (Pieśń pasterzy). Region kielecko-lubelski. Oprac. Jan CHOROSIŃSKI. Śpiew w Szk., 1959, nr 1, dod. muz., s. 13-16. 'STEFANI Jan: Melodie z opery Krakowiacy i Górale. Kraków 1959; PWM, s. 26, tabl. 4. STEFAŃCZYK J., DEKOWSKI Jan Piotr: Walosek (Jan Stefańczyk) staroświecki muzykant rzeczycki, 1879-193'2). Łódź, Studia etnogr. T. 1 :1959, s. 103-111, nuty. STĘSZEWSKI Jan: Morfologia rytmów mazurko,wych na Mazowszu Polnym. Muzyka, 1959, nr 4, s. 147-159, nuty. Zsf. s. 167-169. SWAT OŃ Józef: Muzykant y grajta juchy ... Weselne melodie ludowe z Mazowsza. Warszawa 1959. Centr. Poradnia Amator. Ruchu A'l'tyst., s. 40. �296 Bibliografia etnografii polskiej za lata 1959/1960 591. SWATOŃ Józef: Pieśni Spisza i Orawy. Warszawa 1959. Centr. Poradnia Amatorskiego Ruchu Artyst., s. 24. Rec. GRZYB Józef: Pieśni od gór i jezior. Teatr. lud., 1959, s. 365. 592. SWATOŃ Józef: StaTe krakowiaki. Warszawa 1959. Centr. Poradnia Amatorskiego Ruchu Artyst. Tenże: Wydawnictwa WDTL w Gdańsku. (Wojewódzki Dom Twórczości Ludowej). Praca świetl., 1960, nr 11, s. 38-39. Tenże: W zielonym ogrodzie. Ludowa melodia warmińska. Z piosenką, 1959, nr 1/2, s. 11-14. 593. SZAŁASNA Anna: Badania folkloru muzycznego ziemi płockiej. Not. płockie., 1958, nr 9, s. 32-33; Z cyklu: folklor muzyczny ziemi płockiej. Pieśni na "Puste noce", ibid., 195'8, nr 10, s. 22--25. 594. SZURMIAK~BOGUCKA A:leksandra: Górole, górole, górolsko muzyka. Śpiewki Podhala. Kraków, PWM, s. 68. 595. ŚLICZNE goździki. Warszawska pieśń z XVIII w. Wg O. Kolberga. Śpiew w Szk., 1959, ńr 2, dod. muz., 26-27. 596. ŚWIERĆ Pio,tr: Z badań nad opolskim folklorem muzycznym w latach 1945-1959. Kwart. opoI., 1960, nr 1, s. 161-170, Sum. s. 227. Zsf. s. 237-238. 597. TACINA JAN: Ze wspomnień o Londzianach. (Kapela ludowa). Zar. śląs" 1960, z. 1, s. 120-124, ilustr. 598. TRYPAN Barbara: Rżnie muzyka od ucha. (Konkurs kapel ludowych w Łodzi). Orka, 1959, nr 18, s. 9, ilustr. 599. WARSZA WA i Kra'ków. Melodia ludowa opolska. Podał Witold JARMUL Oprac. Wacław LACHMAN. Z Piosenką, 1960, nr 3, s. 7--8. 600. WAWRZYNIAK S., CIESIELSKI Władysław J.: Stanisław Wawrzyniak (wielkopolski dudziarz). Praca świetl., 1960, nr 9, s. 16-17, ilustr. 601. WIĄZANKA piosenek kurpiowskich i lubelskich. Oprac. Stanisław WRZESZCZYŃSKI. Z Piosenką, 195'9, nr 11/12, s. 2--6. 602. WIĄZANKA piosenek rzeszowskich. Oprac. Emil SOJKA. Z Piosenką, 1960, nr 6, s. 2--6. 603. WIELKI łowicki. Pejdziałaś dziewczyno. Oprac. Witold JARMUŁ. Z piosenką, 1959, nr 6, s. 2-6. 604. WIERCIAK Zygmunt: Krakowskie wyrwasy. Kraków 1959, PWM, s. 27. 605. WOŹNIAKOWSKI Andrzej: Kołysanka warmińska. Słowa Maria ZIENTAROWA-MALEWSKA. Warmia i Mazury, 1960, nr 2, s. 22. 606. WROCŁAWSKIE zegary smutno biją. Dolnośląskie pieśni ludowe. Oprac. Feliks Wiśniowski, Śpiew w Szk., 1960, nr 5, dod. s., 78-80. 607. WYSZŁA dziewczyna. Stara pieśń ludowa z Krakowskiego. Oprac. Adam SUZIN, Śpiew w Szk., 1960, nr 2, dod., s. 30-31. 608. ZALECANKI. Pieśń flisacka - humorystyczna. Zebrał i zapisał Jan CHOROSIŃSKI, Śpiew w Szk., 1959, nr 3, dod. muz. s. 37. 609. ZA STOŁEM paminki. Melodia i słowa ludowe. Podał Witold JARMUŁ. Oprac. Zdzisław NOWACKI, Z piosenką, 1960, nr 10, s. 6-8. 610. ZIMIŃSKA-SYGIETYŃSKA Mka: Kaszubskie bazuny "Mazowsza". Rozm. przepr. Andrzej PAWLUK. Ka.szebe, 1960, nr 23, s. 4, ilustr. 611. ŹALE dziewczyny. Pieśń ludowa lubelska. Układ ADAM SUZIN. Śpiew w Szk., 1960, nr 1, dod. muz., s. 10. 612. ŹEBYM ja wiedziała. Pieśń ludowa kujawska. Układ Adam SUZIN. Śpiew w Szk., 1960, nr 5, dod., s. 72. �Bibliografia etnografii polskiej za lata 1959/1960 297 6. Sztuka ludowa, konkursy i wystawy 613. ABAKANOWICZ-KOSMOWSKA M., GUZE Joanna: Ceramika i tkanina. (Wystawa ceramiki i szkoły sopockiej i wysta.wa tkanin i projektów tkanin Magdaleny ABAKANOWICZ-KOSMOWSKIEJ w Warszawie). Nowa Kult., 1960, nr 17, s. 10. 614. BANACH Andrzej: Ociepka, mala;rz dnia siódmego. Kraków 1958. Rec. M. Z.• Zar. śląsk., 1959, z. 1, s. 139-140. 615. BARTOSIK Józef: Przed nowym konkursem łęczyckiej sztuki ludowej. Ziemia łęcz., 1960. nr 12. s. 2. 616. BASTIAN Alfons: Jak Gulgowscy odnowili przemysł ludowy na Kaszubach. Kaszebe, 1959. nr 5, s. 5; nr 6, s. 4; nr 7, s. 5. ilustr. 617. BAZIELICH Barbara: O opolskich haftach ludowych. Kwart. opoI., 195'9. nr 4, s. 133-144. ilustr. Sum. s. 207. Zsf. s. 213-214. 618. BAZIELICHOWNA Barbara: Garncarstwo starosądeckie. Pol. Szt. lud., nr 2, s. 94-114. ilustr., rys. Sum. s. 127; Pokonkursowa wystawa pisanek województwa katowickiego (w Bytomiu). ibidem, 19,59,nr 1/2. s. 92-94. ilustr. Sum. s. 119; ibidem; T'radycyjna i współczesna !twórczość ludowa województwa katowickiego. (Wystawa w Bytomiu); ibidem, 1958, nr 2, s. 115-121. ilustr. mapa. Sum. s. 128; Współczesna twórczość ludowa w Cieszyńskiem. Zar. śląs .• 1959, z. 1, s. 29-50. ilustr. 619. BEDNAREK S.: Wystawa sztuki ludowej regionu rawskiego. Ziemia łęcz .• 1960, nr 11, s. 6. 620. BERECKI Mirosław: Poznałem Nikifora Matejkę .... Kamena, 1959, nr 10. s. 6-7. 621. BIENIEK Józef: Chrońmy pamiątki sztuki ludowej. Wieści. 1959, nr 4. s. 6. 622. BŁACHOWSKI Aleksander: Sztuka ludowa na Podlasiu. Liter. lud .• 1960, nr 2/3, s. 9-12. Tenże. Współczesne wycinanki z Puszczy Białej. Pol. Szt. lud., 1958. nr 4, s. 195-202, ilustr. Sum. s. 253. Tenże. Z zadań nad sztuką ludową Opolszczyzny. ibidem. 1960. nr 1. s. 23-36, ilustr. rys. Sum. s. 63-64. 623. BŁASZCZYK Stanisław: Rzeźbiarze ludowi południowej Wielkopolski. Pol. Szt. lud., 1958. nr 1, s. 3-36, ilustr. mapa. Sum. dod. s. 1-3. 624. BUKOWSKA Janina: Pisanki polskie z X-XIII wieku. Pol. Szt. lud., 1958, nr 1, s. 45--49, ilustr. rys. sum. dod. s. 3. 625. BRYCHCY J .• DUBIEL Ludwik: Rzeźbiarz ludowy Józef Brychcy. Pol. Szt. lud., 1959, nr 1/2. s. 69-72, ilustr. Sum. s. 118. 626. BUCZEK Lidia: KorOlI1ka ludowa w kolekcji przemysłowej. Prz. włókien., 1960, nr 9. Biu!. Inst. Wzorn. Przem., nr 6, s. 1--4, ilustr. 627. BUJNOWSKA D.-BŁACHOWSKI Aleksander: Dominika Bujnowska, tkaczka dywanów podwójnych. Pol. Szt. lud., 1960. nr 2, s. 87-101, ilusk. Sum. s. 127. 628. BUKOWSKI Zbigniew: Odkrycia malowideł skalnych na pustyni libijskiej. Z Otchł. Wieków, 1960. z. 3. s. 280-284, ilustr. 629. CHĘTNIK Adam: Niektóre wieści znad Narwi. (Ruch regionalny na Kurpiach). Pięć Rzek, 1959, nr 1. s. 13-14. 630. CIESIELSKI Władysław J.: Wielkopolscy twórcy ludowi sprzedawać będą swoje dzieła. Orka, 1959. nr 10. s. 5, ilustr. 631. CHMIEL E., KOTULA Franciszek: Emilia Chmiel (wspomnienie pośmiertne). Pol. Szt. lud., 1960, nr 2, s. 106-110, ilustr. Sum. s. 128. 632. CZAJKOWSKI Jerzy: Ozdobne ule skrzynkowe. Pol. Szt. lud., 1960, nr 4, s. 206-210, ilustr. Sum. s. 254. �298 Bibliografia etnografii potskiej za tata 1959/1960 633. CZERNIAK A., PACH Adam: O budarce Podhala i góralskim architekcie Andrzeju CZARNIAKU. Wieści, 1959, nr 17, s. 6, ilustr. 634. CZARTORYSKA Urszula: Kilim i wycinanka ludowa czy kompozycja Braque'a (Styl polskiej sztuki w "dwudziestoleciu"). Kamena, 1959, nr 11, s. 6, ilustr. 635. CZEREPIŃSKA Jadwiga, CZEREPIŃSKI Anatoliusz: Ludowy feretron z Krasnobrodu. Pol. Szt. lud., 1959, nr 3, s. 141~149, ilustr. Sum. s. 183. 636. DOBRZYŃSKI L, OPTOŁOWICZ Janusz: Ignacy DOBRZYŃSKI. Kamena, 1960, nr 2, s. 11, ilustr. ZWOLAKIEWICZ Henryk: Wycinanki Ignacego DOBRZYŃSKIEGO (oraz Bibliografia). Twórczość L DOBRZYŃSKIEGO w świetle publikacji. Pol. Szt. lud., 1958, nr 2, s. 67-84, ilustr. Sum. s. 126. 637. DZIEDUSZYCKA Anna: Śladami twórców wielkiej sztuki. (Wykopaliska paleolityczne w południowej Francji). Z Otchł. Wieków, 1959, z. 2, s. 89-94, ilustr. 638. DZIEWANOWSKA Jadwiga, TURSKA Jadwiga: Hafty i koronki. Warszawa 195'9, WPLiS, s. 145. 639. FRYŚ Ewa: Jan Golis, łowicki stolarz i rzeźbiarz. Pol. Szt. lud., 1959, nr 3, s. 161-157, Hustr. 640. FRYŚ Ewa: Konkurs na palmy wielkanocne w Rabce. Pol. Szt. lud., 1958, nr 2, s. 122-123, ilustr. Sum. s. 128; Ludowe kufry okuwane. !lustr. Maria CZARNECKA, ibidem, 1959, nr 1/2, s. 46-53, Hustr. Sum. s. 117-118; Ośrodek garncarski w Studzianym Lesie, pow. Sejny, ibidem, 1959, nr 4, s. 246-249, ilustr. Sum. Eugenia TARSKA s. 255-256; Wystawa Sztuki Ludowej w Łańcucie, ibidem, 1960, nr 1, s. 50-55, ilustr. Sum. s. 64; Wystawa tkanin i strojów ludowych północnej Lubelszczyzny (W Białej Podlaskiej), ibid., nr 3, s. 179-180, ilustr. Sum. s. 192. 641. GABAŁÓWNA Lidia: Zagadnienie bębnów glinianych na Kujawach. Pr. Mat. Muzeum Al'cheol. Etnogr. w Łodzi, Ser. archeol., 1960, nr 5, s. 27-50, ilustr. rys. Sum. 642. GAJERSKI Stanisław Franciszek: Materiały do historii ośrodków garncarskich w Potyliczu i okolicy. Pol. Szt. lud., 1960, nr 1, s. 42-49, ilustr. Sum. s. 6. 643. GERLACH Alicja: Garncarstwo ludowe okolic podwarszawskich. Etnogr. poL, t. 2: 195'9, s. 296-302, Hustr. rys. 644. GŁODOWSKI Tadeusz: Zdobnictwo łęczyckie. Ziemia łęcz., 1959, nr l, s. 6, ilustr., tamże, nr. 3, s. 3, ilustr. 645. GŁOWA Zofia Barbara: Kraków pod znakiem szopki. Sprawozdanie z XI i XII powojennego konkursu szopek. Pol. Szt. lud., 1958, nr 1, s. 54-55, Hustr. Sum. dod. s. 4; Stare łoktuse ze zbiorów Muzeum Etnograficznego w Krakowie, ibidem, 1958, nr 3, s. 178 Hustr. Sum. s. 192; Zdobnictwo wnętrza u Lasowiaków, ibidem, 1959, nr 1/2, s. 12-19, Hustr. Sum. s. 117. 646. GRABOWSKI Józef: Polska wycinanka ludowa. Wiedza i Życie, 1959, nr 4, s. 210-217, Hustr.; Sztuka ludowa a wieś współczesna. Wieś współcz., 1959, nr 5, s. 91-99. 647. HUML Irena: Wielka sztuka małych figurek. (O wystawie sztuki Eskimosów w Warszawie). Świat, 1960, nr 22, s. 12-13, Hustr. 648. L L: Chronimy przed niepamięcią. (Wystawa lubelskiej sztuki ludowej). Kamena, 1959, nr 13/14, s. 15. 649. JACHIMIAK J., GENTIL-TIPPENHAUER Wanda: Wystawa obrazków na szkle Jana Jachimiaka. Pol. Szt. Lud., 1959, nr 1/2, s. 87-89, ilustr. �Bibliografia 650. 651. 652. 653. 654. 655. 656. 657. 658. 659. 660. 661. 662. 663. 664. 665. 666. 667. 668. 669. etnografii poLskiej za lata 1959/1960 299 JACKOWSKI Aleksander: O moty'wach ludowych i ich adaptacji. Pol. Szt. lud., 1960, nr 4, s. 231-242, Bustr. Sum. s. 256; Sytuacja i pe,rspektywy sztuki ludowej w Polsce, ibidem, 1959, nr 4, s. 213-232, ilustr. Sum. Eugenia TARSKA s. 254--255; Wystawa malarstwa ludowego w Bytomiu, ibidem, 1959, nr 3, s. 174--177, Bustr. Sum. s. 184; Wystawa sztuki ludowej województwa łódzkiego, ibidem, 1958, nr 4, s. 242-247, ilustr. JAGIELSKI W., MALICKI Longin: "Nie święci garnki lepią ..." (Garncarstwo Władysława Jagieiskiego). Kaszebe, 1960, nr 24, s. 4. JANKOWSKA Barbara: Z badaI'J. nad garncarstwem ludowym Opolszczyzny. Kwart. opal., 1960, nr 3, s. 89-105, ilustr. rys. Sum. s. 184, Zsf, s. 191. JASIEWICZ Zbigniew: Forma do wypieku ciasta z okolic Międzyrzecza. Pol. Szt. lud., 1960, nr I, s. 39-41, ilustr. Sum. s. 64. JASKIER W., KOTULA Franciszek: Wincenty Jaskier rzeźbiarz zabawek. Pol. Szt. lud., 1960, nr 3, s. 178-171, ilustr. Sum. s. 192. JĘCZALIK Ewa: Wystawa śląskiego malarstwa ludowego na szkle (we Wrocławiu). Pol. Szt. lud., 1959, nr 4, s. 233-242, ilustr. Sum. Eugenia TARSKA, s. 255. KAMIŃSKI J., DEKOWSKI Jan Piotr: Rzeźby demologiczne Ignacego Kamińskiego. Łódź. Studia etnogr., t. 2:1960, s. 167-170, ilustr. KAMIŃSKI I., JACKOWSKI Aleksander: Ignacy KAMIŃSKI rzeźbiarz z Oraczewa. Pol. Szt. lud., 1958, nr 4, s. 207-214, ilusbr. Sum. s. 255. KARWICKA Teresa: Rózgi weselne z Lubelszczyzny. Pol. Szt. lud., 1958, nr 3, s. 175-177, ilustr. Sum. s. 192. KOHUTNICKI Bohdan: Wystawa Sztuki Ludowej mniejszości narodowych w Polsce (w Krakowie). Nowa Kult., 1960, nr 22, s. 7. KOŁEK A., DUDOWA Halina: Dlaczego Albin Kołek w Międzybrodzia robi okienne ramy? Tyg. Kult. Orka, 1960, nr 49, s. 5, Bustr. KOŁODZIEJCZYK Roman W.: Świątkarz z Podlasia. Tyg. Kult. Orka, 1960, nr 5'2, s. 14, ilustr. KONDRATIUKOWA Krystyna: Ludowe tkactwo opoczyńskie. Łódź 1958 Rec. TURNAU Irena. Kwart. Hist. Kult. mater., 1959, nr 3, s. 520-522. KOTULA Franciszek: Nowożytne urny. Pol. Szt. lud., 19,60, nr 4, s. 230-231, ilustr., rys. Sum. s. 255. Materiał do plastyki ludowej, ibid., 1959, w 1/2 s. 84--86. Sum. s. 119; Rańtuchy. Elementy kultury ludowej w wyposażeniu kościołów. Nasza Przyszłość, t. 10:1959, s. 377-390. KOWALEC B.: Sprawozdania z działalności Wydziału Kultury WRN w Łodzi w zakresie upowszechnienia sztuki ludowej woj. łódzkiego, Łódź. Studia etmogr., t. 1:1959, s. 121-122. KUNCZYŃSKA Anna: Konkurs i wystawa sztuki ludowej Podhala (w Nowym Targu). Pol. Szt. lud., 1959, nr 3, s. 169-173, ilustr. Sum. s. 184. KRAJEWSKA Janina: Ceramika kaszubska z końca XIX i początku XX w. Pol. Szt. lud., 1958, nr 3, s. 157-168, ilustr. ryc. Sum. s. 191; nr 4 s. 215~238, Bustr. Sum. KRA L Antoni: Wycieczka do Zalipia. (Malowane domy). Rysunek, 1959, nr 3, s. 185-186. KRUSZELNICKI Zygmunt: Ze studiów nad ikonografią Chrystusa Frasobliwego. Biul. Hist. Szt., 1959, nr 3/4, s. 307-328, ilustr. Res. KUNCZYŃSKA Anna: Chrystus Frasobliwy w polskiej rzeźbie ludowej. Pol. Szt. lud., 1960, nr 4, s. 211-229, ilustr. Sum. s. 254--255; Konkurs na ludowe i artystyczne pamiątki z Bydgoszczy, ibidem, 1960, nr 2, s. 116-119. Sum. �300 670. 671. 672. 673. 674. 675. 676. 677. 678. 679. 680. 681. 682. 683. 684. Bibliografia etnografii polskiej za lata 1959/1960 s. 128; Sprawozdanie z wystawy współczesnej twórczości ludowej Lubelszczyzny, ibidem, 1959, nr 4, s. 249-251, ilustr. Sum. Eugenia TARSKA s. 256; Wystawy wycinanek w Muzeum Łowickim, ibidem, 1960, nr 4, s. 250-252, ilustr. MAJCHRZAK A., HELSZTYNSKI Stanisław: U rzeźbiarza wiejskiego Andrzeja Majchrzaka. Pol. Szt. lud., 195'8, nr l, s. 37---44, ilustr. Sum. autor dod. s. 3. MAJKOWSKA F., PIOTROWSKA Irena: Franciszka Majkowska i jej haft Kaszebe, 1959, nr 24, s. I-II, ilustr. MALICKI Longin: Mistrzowie sztuki. Udany Konkurs Pamiątkarstwa Ludowego w Gdańsku. Kaszebe, 1960, nr 2, s. II-III, ilustr. tenże. Powiślańska sztuka ludowa (w Gdańskim Muzeum Pomorskim), ibid., 1960, nr 1; Sztuka ludowa osiedleńców. (Wojewódzka Wystawa Sztuki Ludowej, Szczecin), ibid., 1960, nr 19i/20, s. 4. MAŚLINSKI Michał: Ludowe kowalstwo artystyc:me. Uwagi związane z pokonkursową 'wystawą w Krakowie. Pol. Szt. lud., 1960, nr 4, s. 243-248, ilustr. rys. Sum. s. 256. MICHALSKA Marta: KTzyże żelazne w powiecie wieluńskim. Ilustr. autorka. Pol. Szt. lud., 1959, nr 1/2, s. 54-61. Sum. s. 118. MINOR J., CHRZANOWSKA Paulina: Zabawki Józefa MINORA. Pol. Szt Lud., 1959, nr 1/2, s. 62-65, ilustr. Sum. s. 118. MULKIEWICZ Olga: Koronki siatkowe w Kańczudze. Pol. Szt. lud., 1958, nr 3, s. 169-174, ilus'tr. Sum. s. 191; Tkanina ażurowa, ibid., 1960, nr 1. s. 37-38, ilustr. ,rys. Sum. s. 64.; Wystawa sztuki ludowej Lasowiaków (Kolbuszowa), ibid., 1958, nr 4, s. 239-241, ilustr. Sum. 256; Wystawa sztuki ludowej Pogórzan Gorlickich (w Gorlicach), ibid., 1960, nr 3, s. 179-185, ilustr. Sum. s. 185, ilustr. sum. s. 192; Wystawa współczesnej sztuki ludowej Pogórzan, Dolinian i Łemków (w Jaśle), ibid., 1959, nr 1/2, s. 89-91, ilustr. Sum. s. 119; Z zagadnień kieleckiej snycerki, ibid., 1960, nr 4, s. 195-205, ilustr. rys. mapa. Sum. s. 254. MULLER Władysław: Żywotne sprawy ludowej architektury. Pol. szt. lud .. 1958, nr 3, s. 151-156, ilus,tr. Sum. s. 190-191. MUSZYNSKI H., ZYGMUNT Kazimie'rz: Rozbity dzban. (O ludowym artyście - garncarzu). Odgłosy, 1960, nr 25, s. 11, ilustr. NASZ Adolf: Z badań nad dolnośląską sztuką ludową. Rocz. wrocł., t. 3/4: 1959/1960, s. 325-371, ilustr. rys. NEYMANOWA Zofia: Wnętxze chaty w Klonowej i okolicy. Pr. Mat. Muzeum Archeol. Etnogr. Łódź. Ser. etnogr., 1960, nr 3, s. 207-240, ilustr. rys. Res. NIKIFOR, BANACH Andrzej: Pamiątka z Krynicy. Kr. 1959, Rec. KONARZ Marek: Najlepszy malarz między żebrakami. Odnowa, 1960, nr 4, s. 6, ilustr. OLĘDZKI Jacek: Wota woskowe ze wsi Brodowe Łąki i Krzynowłoga Wielka. Pol. Szt. lud. 1960, nr l, s. 3-22, ilu str. rys. Sum. s. 63. Tenże. Wypowiedzi rybaków kurpiowskich o wyglądzie ryb. Przyczynek do badania po'glądów estetycznych ludu. Pol. Szt. lud., 1959, nr l/2, s. 73-75. Sum. s. 118-119. OSKWAREK K., LIPPOCZY Norbert: Oskwarek znowu maluje. Pol. Szt. lud. 1960, nr 2, s. 101-105, ilusk. Sum. s. 127. OSZELDA Władysław: Białe koronki z Zielonego Śląska. Wierchy, R. 27: 1958, s. 199-205, ilustr. Cont. s. 357 Res. s. 359. Sod. s. 35'4. �Bibliografia etnografii polskiej za lata 1959/1960 301 685. ORYNŹYNA Janina: Miejsce sztuki ludowej w życiu współczesnym. (Kierunki działania CPLiA). Pol. Szt. lud., 1959, nr 4, s. 208-212, ilustr. Sum. Eugenia TAR SKA s. 254. 686. PAPROCKA Wanda: Plecionkarstwo na terenach podwarszawskich od końca XIX w. do chwili obecnej. Etnogr. Pol. t. 2:1959, s. 291-295. 687. PACH Adam: Jasiek Obrochta. Wieki 1959, nr 13, s. 6, ilustcr:. 688. PESTKA Stanisław: Dom zawiedzionych nadziei. (Wojewódzki Dom Twórczości Ludowej w Gdańsku). Kaszebe, 1958, nr 23, s. 6, 8, ilustr. 689. PIETKIEWICZ Kazimierz: Bilans opieki nad sztuką ludową w okresie piętnastolecia. Pol. Szt. lud., 1959, nr 4, s. 187-196, ilustr. Sum. Eugenia TARSKA s. 253-254; tenże: Warmińska rzeźba ludowa na Wystawie Polskiej Sztuki Ludowej w Paryżu. Rocz. olszt., t. 2:1959, s. 323-326, ilustr. 690. PIETRUSIŃSKI Jerzy: Małopolskie bohomazy. Materiały i uwagi do epilogu malarstwa ikon między Dunajcem, Sanem i Dniestrem. Pol. Szt. lud., 1960, nr 3, s. 131-154, ilustr. Sum. s. 190. 691. POLSKI drzeworyt ludowy. Projekt, 1959, nr 4, s. 9-13, ilustr. Res. dod. s. 5~6 Sod. dod. s. 8 Sum. dod. s. 3. 692. PROSZYŃSKI Zygfryd: Dwie wystawy w Pucku. (Wystawa rzeźby i haftu kaszubskiego oraz wystawa prac uczestników Społecznego Ogniska Plastycznego). Kaszebe, 1960, m 15, s. 5, ilustr. 693. PRZEDPEŁSKI Marian: Zdobnictwo i plastyka w powiecie sierpeckim i żuromińskim. Ziemia mazow., 1959, nr 4, s. 25-29, ilustr. 694. PRZEMYSŁ Ludowy i Artystyczny, R. 156, z. 1-~. Rec. PAPROCKA Wanda. Etnogr. pol., t. 2:1959, s. 469-472. 695. PRZEŹDZIECKA Maria: Ludowe rzeźby z XVIII wieku. Pol. Szt. lud., 1959, nr 4, s. 243-246, ilustr. Sum. Eugenia TARSKA s. 255; Na marginesie genezy h'aftów kaszubskich, bibl., 1959, nr 1/2, s. 41-45. ilustr. Sum. s. 177; Wrocławski ogólnopolski konkurs na pisanki, ibid., 195'8, nr 4, s. 247-251. Sum. s. 256; Wystawa haftów w Rzeszowie, ibid., 1960, nr l, s. 56-57, ilustr. Sum. s. 64; Zagadnienie genezy haftów kaszubskich, ibid., 1958, nr 3, 131-150; ilustr. Sum. s. 190. 696. PRZEŹDZIECKA Maria: Marcin Gąsior - świątkarz z Łapajówki. Pol. Szt. lud. 1958, nr 2, s. 85-93, ilustr. Sum. s. 127. 697. PUŁTUSK I sezon turystyczny i kultura'lny. (Wystawy historyczne i sztuki regionalnej w Pułtusku). Ziemia mazow., 1960, nr 3, s. 43-44, ilustr. 698. PUGET Jan: Plastyka na Warmii. Orka, 1959, nr 22, s. lO, ilustr. 699. REINDL Tadeusz: Twórczość ludowa we wzornictwie przemysłowym. Odzież, 1959, nr 2, s. 47-48; Twórczość ludowa we wzornictwie pcr:zemysłowym. Szkło i Ceram., 1959, nr l, Biul. Inf. Wzorn. Przern., nr 1, s. 1-2. 700. REINFUSS Roman: XV powojenny konkurs szopek. Pol. Szt. lud., 1960, nr 2, s. 111-115, ilustr. Sum. s. 128; Prace Sekcji Badania Plastyki Ludowej PIS w ciągu minionego 15-lecia, ibid., 1959, nr 4, s. 197-207, ilustr. tab. mapy. Tenże: Rozmowa z profesorem ... (o skrzyniach ludowych). Rozm. przepr. Maria 701. GINALSKA. Kamena, 1959, nr 21, s. 2, ilustr.; Szopki krakowskie. Kraków 1958. Rec. WIERZBOWSKI Ryszard. Pam. teatr., 1960, s. 624-628, ilusk; Sztuka ludowa w Czechosłowacji. Pol. Szt. lud., 1960, nr 3, s. 155-163, ilustr. Sum. s. 190-191; z XIV Konkursu Szopek w Krakowie, ibid., 1959, nr 1/2, s. 95-98, ilustr. 702. RSS.: Badania sztuki ludowej prowadzone w województwie rzeszowskim przez Instytut Sztuki PAN. Pol. Szt. lud., 1960, nr 2, s. 122-124, mapa; Ba- �302 Bibliografia etnografii polskiej za lata 1959/1960 dania terenowe w 1959 r. przeprowadzone pr'zez Instytut Sztuki PAN, ibid., 1960, nr 2, s. 121-122. 703. RYCERSKI Tadeusz: Nie wyskakują spod koguta. (Sprawa twórczości ludowej). Turysta, 1959, nr 23/24, s. 14, ilustr. 704. RUCZYŃSKI Kazimierz: Samorodna twórczość wymaga opieki (na Warmii i Mazurach). Orka, 1959, nr 22, s. 5. 705. RUDOWSKI J., PRZEŹDZIECKA Maria: Jan Rudowski rzeźbiarz ludowy. Pol. Szt. lud., 1958, nr 1, s. 50-53; ilustr. Sum. dod. s. 3-4. 706. RUSZKOWSKI M., DYKSIŃSKI Stanisław: W pracowni ludowego artysty. Orka, 195'9, nr 38, s. 6, ilustr. 707. RZEPIENNIK Strzyźewski, KĄCKI Franciszek: Rzepiennik Strzyźewski nowoczesny zabytek sakralnej sztuki ludowej. Za i przeciw, 1960, nr 10, s. 5. ilustr. 708. SENSKA A., JABŁOŃSKI Eugeniusz: Ludowi artyści powinni być znani. Orka 1959, nr 14, s. 5, ilusk 709. SEWERYN Tadeusz: Garnca·rze i kaflarze w Krakowie w II połowie XIX wieku. Pol. Szt. lud. 1960, nr 3, s. 176-178. 710. SEWERYN Tade.usz: Ikonografia etnograficzna. Lud, R. 42:1956, cz. 1. Rec. WROBLEWSKI Tadeusz. Studia źródłozn. T. 4:1959, s. 206-207. 711. SEWERYN Tadeusz: Kapliczki i krzyże przydrożne w Polsce. Warszawa 1958. Rec. W. B. Kapliczki srebrne i złote. Źycie i Myśl, 1959, nr 5/6, s. 121-122; Rec. Z. K. BiuI. inf. Pax 1958, z. 11/12, s. 93-100, ilustr. 712. SEWERYN Tadeusz: Orawski Orbis Pictus. Pol. Szt. lud., 1960, nr 2, s. 6786, ilustr. Sum. s. 127. 713. SEWERYN Tadeusz: Polskie zabawki ludowe. Warszawa 1960, Wyd. Artystyczne i Filmowe, s. 130, tabI. 32. 714. SKURPSKI Hieronim: Warmińska rzeźba ludowa. Orka, 1959, nr 22; s. 10-11. ilustr. 715. SZKODZIŃSKI T., CHOJNACKI Jerzy: "Gloriola" rzeźbiarza ludowego. Kamena, 1960, nr 20, s. 11, ilustr. 716. SZYMANEK Stanisław: Imponująca wystawa malarstwa (kaszubskiego w Kartuzach). Kaszebe, 1960, nr 16, s. 5. 717. ŚLEDZIŃSKI Antoni: Czy Mazowsze jest piękne (Twórczość ludowa na Mazowszu). Ziemia mazow., 1959, nr 1, s. 32-36, ilustr.; Kilka słów o rzemiośle artystycznym (na Mazowszu) ibid. 195'9, nr 2, s. 34-38, ilustr.; Odwiedziny w "Puszczy Zielonej" (Wycinanki). Ziemia mazow., 1960, nr 1, s. 33-35, ilustr.: Sztuka ludowa w "Puszczy Białej", ibid., 1960, nr 2, s. 26-29, ilustr. 718. ŚWIĄTKOWSKI Henryk Starodawny haft łowicki. Pol. Szt. lud., 1960, nr 3. s. 172-175, ilustr. Sum. s. 192. 719. TKANINA polska. Warszawa 1959, Arkady, s. 108, tabI. 228. 720. TRYPAN Barbara; WŁODARCZYK Antoni: O rehabilitację kultury ludowej. Wieś współcz., 1960, nr 11, s. 79-90. 721. TOMASZEWSKA Alina: Lubelska szopka z dawnych lat. Ilustr. Włodzimierz BOROWSKI. Kamena, 1959, nr 23/24, s. 1, 6-7. 722. WILCZEWSKI Herbert: Ekspozycja zabytków sztuki ludowej Powiśla w Kwidzynie. Lud T. 45:195&'59, s. 418-421. 723. WOJCIK Adam: Marcin S z u l' a rzeźbiarz ludowy. Wieści, 1959, nr 28, s. 8, ilustr. M24. WZORNIK haftów opolskich. Wrocław 1958. Rec. BAZIELICH Barbara. Zar. śląs., 1959, z. 1, s. 138-139. �Bibliografia etnografii poLskiej za Lata 1959/1960 303 ZAREMBA F., CZAJKOWSKI Jerzy: Droga Franciszka Zaremby. Pol. Szt. 1959, nr 1/2, s. 66-68, ilustr. Sum. s. 118. 726. ZWOLAKIEWICZ Henryk: Czy biedna sztuka ludowa (Na Lubelszczyźnie). Orka, 1959, nr 21, s. 4. 727. ZYGMUND Kazimierz: Kronika kulturalna. (Opieka nad sztuką ludową w woj. łódzkim). Odgłosy, 1960, nr 51,/52, s. 7-10, ilustr. 728. ZYLBERBERG Z.: Z historii kaliskiego hafciarstwa. Ziemia kal., 1959, nr 15. s. 2, ilustr. 725. D. WSPOŁCZESNE PRZEMIANY W KULTURZE POLSKIEJ 1. Twórczość ludowa w 'Praktyce kultura1no-oświatowej (zespoły muzyczne, 729. 730. 731. 732. 733. 734. 735. 736. 737. 738. 739. 740. 741. 742. inscenizacje) ADAMCZEWSKA Halina, BOCZKOWSKA Danuta: Przegląd sił. (Stan amatorskiego ruchu artystycznego). Kult. i Życie, 1959, nr 5, s. 14--16, ilustr. tab. ADAMCZEWSKA Halina, BOCZKOWSKA Danuta, MICHALSKA Monika: O upodobaniach repertuarowych zespołów teatralnych. Kult. i Życie, 1959, nr 4, s. 12-13, ilu str. BARTOSIK Józef: Z pobytu w powiecie skwierzyńskim (zespołów artystycznych z Ziemi Łęczyckiej w ramach WSpółll)racy kulturalnej). Ziemia łęcz., 1960, nr 8, s. l, 7, ilustr. BOŁSANOWSKI Bolesław: Czechosłowaccy przyjaciele w Polsce. (Zespół artystyczny Związków Zawodowych Czechosłowacji w Polsce). Kult. i Życie, 1960, nr 10, s. 20, ilustr. BOŁSANOWSKI Bolesław: "Łowicz" i "Podhale" na występie w Warszawie. Teatr lud., 1959, nr 10, s. 560--562, ilustr. BRODZKI Zygmunt: Przegląd amatorskich zespołów aortystyczych w Wadowicach. Teatr lud., 1960, nr 10, s. 596. CIERNIAK J., OLESZCZUK Aleksander: Jędrzej Cierniak i jego teatr ludowy. Teatr lud., 1959, nr 11/12, s. 5'71-575, ilustr. nuty. GOLIŃSKI Leszek: I co dalej, ludowa muzo. Przegląd zespołów regionalnych. Folklor nieuczesany. (Koncert zespołów regionalnych CPLiA). Tryb. Ludu, 1960, nr 34, s. 6; nr 5'1, s. 8; tenże "Łowicz" i "Podhale" otwierają festiwal Zespołów Ludowych. ibid. 1959, nr 264, s. 4; "Śląsk" przed amerykańską premierą, ibid., 1959, nr 270, s. 8. GOŁĘBIOWSKI Bronisław: Teatr amatorski na wsi a kultura masowa. Wieś wspólcz., 1959, nr 6, s. 84--90. GRZYBOWSKI Andrzej: Kostiumy: Wiek XVIII. Scena świetlicowa. Praca świetl., 1959, nr 7/8, s. 27-30, nr 9, s. 52-57, rys. HADYNA Stanislaw: Na podbój kontynentu. (Z występów "Śląska" w Ameryce). Dookoła Świata, 1960, nr 41-55, s. 24, 23, ilustr. KRUK Tadeusz, SROGA Alojzy: Śpiewa i tańczy "Mazowsze". Po raz pierwszy do kraju niebieskiego smoka. Paryż wzięty, Francuzi w niewoli. Zwykły karoliński dzień. Po Paryżu Londyn. Stolica, 1960, nr 26, s. 17, nr 27, s. 15, nr 28, s. 18, nr 29, s. 8, nr 30, s. 18, ilustr. KWIECIŃSKI Zdzisław: Teatr czy ,pokaz etnograficzny czyli od Harnama do Łużnej. (Występy zespołów amatorskich w Warszawie). Teatr lud., 1960, nr 2, s. 66-72, ilustr. L. M.: Wielki trójkąt kół m:tystycznych. (Wiejskie zespoły artystyczne). Zarzewie, 1960, nr 41, s. l, 11, ilustr. �304 BibliografIa etnografii polskiej za lata 195911960 743. LISOWSKA Zofia: Tec;hnika tańca lud()wego. Kult. fiz., 1960, nr 1, s. 11-18, ilustr. 744. O AMERYKAŃSKIM szkolnictwie teatralnym i teatrze szkolnym. Teatr, 1960, nr 18, s. 20. 745. OSZELDA Władysław: Roztomiły jubilat. (10-lecie Zespołu Pieśni i Tańca Ziemi Cieszyńskiej). Kult. i Życie, 1960, nr 12, s. 18, ilustr. 746. PELLOWSKI Alfons: Wojewódzki przegląd kapel ludowych w Łowiczu. Por. muz., 1960, nr 9, s. 10-12, ilustr.; Z życia sławnych kapelistów. Por. muz., 1960, nr 10, s. 2<J...-30,ilustr. 747. PRZEGLĄD wydawnictw teatralno-muzycznych. (Bibliografia adnotowana). Te'atr lud., 1960, nr 1, s. 48-54. 748. RAK Michał: Oświatowo-wychowawczy charakter pracy teatru amatorskiego na wsi. Ref. oprac. Antoni SPANDOWSKI. Praca świetlic., 1960, nr 12, dod., s. 31-48. 749. REZOLUCJA (Zjazdu Związku Teatrów i Chórów Ludowych). Teatr lud., 1959, nr 3, s. 83. 750. SOKOŁOWSKA Teresa: Zespoły naprawdę ludowe. (Zespoły regionalne ZJrzeszone w Cepelii). Teatr lud., 195'9,nr 7/8, s. 424--426, ilustr. 751. SOLARZOWA Zofia: Sami tworzymy teatr. Warsz. 1960. Rec. KOCHAŃSKI Witold. Teatr lud., 1960, nr 9, s. 538. 752. ŚWIRKO Dobrosława: Pięć lat Zespołu Pieśni i Tańca "Górnik" w Karwinie. Liter. lud., 1959, nr 5/6, s. 106. 753. TARGOŃSKI Mieczysław: Pierwszy w Polsce teatr pieszych. (Wędrowna grupa teatralna "Podgrodzie" na Lubelszczyźnie». Kamena, 1960, nr 22, s. 2, ilustr. 753a. TEATR Ludowy. R. 38:1960. Spis treści. 754. TOMASZEWSKA Alina: Podróż na Wschód i na Zachód. (Pobyt zespołu Pieśni i Tańca Ziemi Lubelskiej we Francji i Brześciu Lit.) Kamena, 1960, nr 20, s. 3, 5, i,lustr. Wieś artystów. (Amatorskie zespoły artystyczne we wsi Siennica Różana, pow. Krasnystaw). Kamena, 1960, nr 22, s. 8. 755. TUROWSKI Władysław: Dwa dni pełne wrażeń. (Międzywojewódzki przegląd amatorskich zespołów artystycznych Spółdzielni "Samopomoc Chłopska" w Koszalinie). Teatr lud., 1960, nr 12, s. 729-730. 756. WASILEWSKI Antoni: "Wszyscy ludzie powiadają" "Okey - Śląsk". (Sukcesy "Śląska" w Stanach Zjednoczonych, Kanadzie i Meksyku). !lustr. autor. Świat, 1960, nr 11, s. 16-17. 757. WEYROCH Janusz: Za kulisami wielkiego tournee ("Śląska" po USA). Tyg. demokr., 1960, nr 12, s. 6, ilustr. 2. Zmiany w układzie tradycyjnych grup społecznych, (wsi spółdzielcze, PGR, GOM, gospodarstwa indywidualne i inne). 758. BIDOWA Irena: Spółdzielnie produkcyjne w starych wsiach powiatu skiego. Na przykładzie RZS we Wławiu. Nowe Roln., 1959, nr 14, s. tab. 759. BRODOWSKA Helena: Kapitalistyczne przemiany podłódzkiej wsi Rocz. łódz., T. 1:1958, s. 47-70, ilustr. tab. mapy. 760. BYKOWSKI Jan: Ludzie z nad Odry. (Spółdzielnia produkcyjna w wie). Tyg. zach., 1959, nr 28, s. 5. kościań548-550, Chojny. Głucho- �Bib/.iugrafia 761. 762. 763. 764. 765. 766. 767. 768. 769. 770. 771. 772. 773. 774. 775. 776. 777. 778. 779. 780. 20 - etnografii poLsldej za Lata 1959/1960 305 CIECHOCIŃSKA Maria: Lisków - wieś wzorowa. Zesz. nauk. SGPiS, 1958, z. 9, s. 167-192. Sod. Sum. EWOLUCJA wsi w Polsce Ludowej. Materiały i przyczynki. Warszawa 1959. PWRiL, s. 179. GAŁAJ Dyzma: Powstanie Związku Młodzieży Wiejskiej RP "Wici", Warszawa 1959. Rec. R. N. Z dziejów ... BiuI. Komis. Hist. KC ZMS, 1960, nr 2, s. 194-197. GAŁĘSKI Bogusław: Badania społecznej struktury wsi polskiej. P,roblematyka i metody. Streszez. Zagad. Ekon. roln., 1959, nr 1, s. 123-127. GRABSKI Andrzej: Analiza zaopatrzenia wsi na tle ekonomiki rejonu. Warszawa 1959, PWG, s. 237. HLOUSZEK W.-J.: Ludzie powojennej Opolszczyzny. Wincenty Hlouszek. Odra, 1959, nr 6, s. 1-11. HOŁDA Edward: Kalinowo czy swojacy, leszcze i siły zbrojne. (Życie społeczne w Kalinowie na Mazurach). Argum., 1.959, nr 38, s. 1, 8. KRZYWDZIANKA Halina, GOŁĘBIOWSKI Bronisław: Sami o sobie: Ideały i przemiany obyczajowe. (Omówienie odpowiedzi nadesłanych na ankietę "Zarzewie" w sprawie sy-tuacji młodzieży na wsi). Zarzewie, 1959, nr 6, s. 5'. KUCZYŃSKI Józef: Reakcje chłopów na naukowe treści światopoglądowe. Wieś współcz., 1960, nr 8, s. 91-109, tab. LICHAŃSKI Stefan: Pożytki z zalotów. Wieś i literatura (w okresie międzywojennym). Polit., 1960, nr 24, s. 1, 6, ilustr. MILEWSKI Jerzy: Wiejskie przeobrażenia. (Spółdzielnie w pow. słupskim). Kierunki, 1959, nr 29, s. 5, 9, ilustr. NASTAŁEK Edward: Kobiety z Żywieckiego. Wieści, 1959, nr 10, ·S. 3-4, ilustr. OKUNIEWSKI Józef: Intensywność i poziom produkcji w gospodarstwach chłopskich. Studium dotyczące gospodarstw indywidualnych w woj. poznańskim prowadzących w roku 1954/55 rachunkowość rolniczą. Warszawa 1959, PWRiL, s. 121. PASZKOWSKI W.: Pojęcie i wskaźniki ekonomicznej efektywności w gospodarstwach zespołowych. Międzynar. Czas. roln., 1958, nr 4, s. 42-52, tab. POCHROŃ Stanisław: Między tragedią a wielką szansą. (Młoda inteligencja wiejska. Wieści, 1959, nr 31, s. 3. Bustr.; BIENIEK Józef: Obrony młodzieży ciąg dalszy. Tamże, nr 36, s. 3-4. PREISS Anna: O stosunku "ludzi z miasta" do "ludzi ze wsi". Wieś współcz., 1959, nr 9, s. 138-143, tab. RASIŃSKI Je.rzy: W sojuszu z chłopstwem. (Sojusz robotniczo-chłopski). Nowe Drogi, 195'9, nr 7, s. 31-38. SZULS Wanda: Z badań nad spożyciem w gospodarstwach chłopskich. Gosp. plan., 1959, nr 7, s. 63-68, tab. wyKr. WIERZBICKI Zbigniew Tadeusz: Adaptacja emigracji ze wsi Żmiąca (powiat limanowski) na Ziemiach Zachodnich. Prz. Zach., 1960, nr 1, s. 94-112, tab. ZAGADNIENIA spółdzielczości wiejskiej. Materiały Sesji Specjalnej. Poznań 23-24 października 1959 r. Poznań 1960, PWN, s. 144. Lud, t. 51, 1967 �306 Bibliografia etnografii polskiej za lata 1959/1960 VII. POLACY NA EMIGRACJI (zagadnienia etniczne i etnografic~ne) 781. BREOWICZ Wojciech: Chłopi polscy w puszczach Brazylii. Korespondencja z Pa,rany. Wieści, 1959, nr 6, s. 1, ilu str. 782. BREOWICZ Wojciech: W dorzeczu Ivei w Paranie. (Fragment historii emigracji polskiej w Brazylii). Wieści, 1959, nr 14, s. 4. 783. JOŹWIAK Włady.sław: Polskie zespoły pieśni i tańca we Francji. Kult. i Życie, 1960, nr 11, s. 27, ilustr. 784. SOBCZAK Edward: Polska pieśń w USA. Kult. i Życie, 1960, nr 7, s. 28-29. VIII. ETNOGRAFIA SLOWIAŃSKA i nauiki pomocnicze. 785. AMBROS Janusz: Ludowe piosenki jugosłowiańskie. Kraków 1959, PWM, s. 23. 786. ANTONIEWICZ Włodzimierz: Religia dawnych Słowian. W: Religie świata. Warszawa 1958. Rec. DOWIAT Jerzy. Prz. hist., 1959, z. 1, s. 127-130. 787. ANTONIEWICZ Jerzy: SIady handlu Słowian z Bałtami we wczesnym średniowieczu. Rocz. olszt., t. 3:1960, s. 9-20, ilustr., mapy. Krat. Sod. sum. 788. BANICKA Diedina Żakarowce. Bratislava 1956. Rec. DELIMAT Tadeusz Lud, T. 44:1957, s. 274-281. 789. BENDER Ryszard: Ceynowa na Zjeździe Słowiańskim 1867 r. (w Moskwie). Kaszebe, 1959, nr 18, s. I. 790. BERNSZTEJN S. B., CZESZKO E. W., ZIELENINA E. I.: Atlas bołgarskich goworow w SSSR. Moskwa 1958. Rec. IWANOWA-PERCZYŃSKA N. Por. jęz., 1959, z. 8, s. 35'2-367. 791. BOLDUAN Tadeusz: Słowińcy. Kaszebe, 1960, nr 13, s. 4, ilustr., nr 16, s. 1, mapa. 792. BOŻIC Mirko: Ród Kurlanów. Warsz. 1960. Rec. E. M.: Chłopska epopea dalmatyńska. Życie i Myśl, 1960, nr 9/10, s. 172-174. 793. BOŻINOW Aleksander, WAKARELSKI Christo, DRUMEW Dimitr: Kowano żeljazo. Sofij a 1957. Rec. Res. Pol. Szt. lud., 1958, nr 3, s. 181-182. 794. CZEKANOWSKI Jan: Nadbałtyccy Lechici a kontynentalne szczepy słowiańskie. Szczecin 1960, z. 617, s. 29-43., tab., wykr., mapa. 795. CZESKY Lid, R. 1958, nr 1/2, Rec. ONDRUSZ Józef: Zagadnienia folklorystyczne w numerach 1 i 2 "Czeskiego ludu" z roku 1958. Liter. lud., 1958, nr 2/3, s. 90-92. 796. CZUKANOWA Rosica: Błgarska narodna szjewica. Sofia 1957. Rec. Rss. Pol. Szt. lud., 1959, nr 1/2, s. 100. 797. DOBROWOLSKA Danuta: Badania nad kulturą robotniczą we współczesnej etnografiiczechosłowaokiej. Etnogr. pol., t. 2:1959,s. 439-457. 798. DOBROWOLSKA Danuta: Konferencja etnografów c,zechosłowackich poświęcona badaniom nad życiem i kulturą klasy robotniczej. Etnogr.pol.. T. 2:1959, .s. 417-420. 799. DZIURLA Waleria: Słowiańszczyzna pogańska i wczesnofeudalne państwa słowiańskie. Warszawa 1959, PZWS, s. 39. 800. GAVAZZI Milovan: Zapadno-panonski slovencki pojas u davnini. (Prolegomena). Etnogr. pol., t. 3:1960, s. 15'9-171, mapa. Res. �Bibliografia etnografii polskiej za lata 1959/1960 307 801. GERHARDT Werner: Festiwal na wyspie Rugii i przedstawienie Klaus "Stortebeker". Tłumacz. z niem. Demok,r. Niemcy, 1960, nr 11, s. 20-21, ilustr. 802. GIEORGIEWA-STOJKOWA Stefana: Ogniszczato w bałgarskija bit. Sofia 1956. Rec. TRA WIŃSKA-KWAŚNIEWSKA Maria: Lud, t. 45:1958/59, s. 342-347. 803. GLEMZAITE Michalina: Lietuviu tautinai drabużai. Vilnius. 1955. Rec. PRZEZDZIECKA Maria: Pol. Szt. lud., 1958, nr 1, s. 57. 804. GRABOWSKI Tadeusz: Z badań nad macedońską twórczością ludową. Etnogr. pol., t. 3,:1960, s. 172-208. 805. GRZEGORCZYKOWA Renata, KURZOWA Zofia: Bibliografia prac z zakresu słowotwórstwa języków słowiańskich w piśmiennictwie polskim za rok 1958. Por. jęz., 1960, z. 5, s. 234-240. 806. HENSEL Witold: Wielkomorawskie zaby,vki związane z magią płodności. Streszcz. Spraw. Wydz. Nauk Społ. PAN, 1960, z. 4, s. 65-{j6. 807. HORAK Bohuslav: Geografkky a etnongraficky obraz czeskych zemi v dobie rzimskeho cisarztvi. Praha 1955'. Rec. WIELOWIEJSKI Jerzy, Archeol., R. 10:1958, s. 245-247. 808. HRBEK Ivan: Novy arabsky pramen o vychodni astrzedni Evropie. Czeskoslovenska Etnografie. R. 2:1954. Rec. LEWICKI Tadeusz. Studia źródłozn" t. 1:1957, s. 285-288. 809. JECH Jaromir: Lidova vypraveni z Kladska. Praha 1959. Rec. KAPEŁUŚ Helena: Czeskie bajki z Kłodzka. Liter. lud., 1960, nr 2/3, s. 127-128. 810. KAVULJAK Andrej: Historycky miestopis Oravy. Bratislava 1955. Rec. GOTKIEWICZ Marian: Ostatnia praca. A. Kavuljska o Orawie. Lud, t. 44:1957, s. 281-298. 811. KONIUSZ Janusz, RUTKOWSKI Zygmunt: Gdzie stanie cygański wóz. (Sprawy cygańskie na Ziemi Lubuskiej). Odra, 1959, nr 9, s. 5; Polem. ZAWADZKA Anna, S i d o r s ki Dionizy: Niebo przestaje być dachem. Tamże, nr 13, s. 11. 812. KORABIEWICZ Wacław: Makonde - wielcy rzeźbia'rze. Lud, t. 45:195'8/59, s. 70-90, ilustr. Rez. s. 599~03. Sum. s. 575-585. 813. KOSCHMIEDER Erwin: Sopila. Instrument dęty muzyki ludowej na wyspie Krku. Etnogr. pol., t. 3:1960, s. 245-256, nuty. Zsf. 814. KOSTRZEWSKI Józef: Obrządek ciałopalny u plemion polskich i Słowian północno-zachodni'ch. Warszawa 1960, PWN, s. 82, mapa l, ilustr. 815. KOT Włodzimierz: Bronisław GRABOWSKI a słowiańszczyzna zachodnia. Kraków 1959, PWN, na zlec. Uniw. Jagiell. s. 76. 816. KUBA L. HORAK Jirzi: Ludwik Kuba a polska lidova piseń. Etnog,r. pol., t. 3:1960, s. 230-244, ilustr. Sum. 817. KUBIN Józef Stefan: Kladske povidkY. Praha 1958. Rec. KAPEŁUŚ Helena: Czeskie bajki z Kłodzka. Liter. lud., 1960, nr 2/3, s. 127-128. 818. LABUDA Gerard: Fragmenty dziejów słowiańszczy~ny za'chodniej. Poznall 1960, Wyd. Poznańskie, s. 312, tab. 6. 819. LABUDA Gerard: SłowiańszcQ;yzna pierwotna. Warszawa 1954. Rec. l\1YŚLIŃSKI Kazimierz. Studia źródłozn., t. 1:1957, s. 245"-247. 820. LEHR-SPŁA WIŃSKI Tadeusz: Tło archeologiczne wspólnoty językowej bałto-słowiańskiej. Slavia antiqua, T. 7:1960, s. 1-11. Res. 821. LEWANDOWSKI Henryk: Angielskie Towarzystwo Pieśni Ludowej i Tańca. Por. muz., 1960, nr 1/2, s. 13. 822. LIPS Julius Ernst: U źródeł cywilizacji. Warszawa 1957. Rec. KWAŚNIEWSKI Krzysztof: Lud, T. 45:1958/59, s. 373-377. �30S Bibtiografia etnografii potskiej za tata 1959/1960 823. LJUBINKOWIC Mirjana: Wspólne cechy ozdób słowiańskich. Tł. Tadeusz BYCZKO. Z Otchł. Wieków, 1960, z. 2, s. 124--129., ilustr., rys. 824. ŁOWMIAŃSKI Henryk: Studia nad wczesną słowiańszczyzną. Kwart. hist., 1960, nr 3, s. 747-765. 825. ŁOWMIAŃSKI Henryk: Zagadnienie roli Normanów w genezie państw słowiańskich. Warszawa 1957. Rec. BARDACH Juliusz. Acta Pol. hist., T. 2:1959, s. 167-173. Tekst w jęz. franc. 826. MARKL Jaroclav: Tradycja zbierania pieśni ludowych w Czechach. Tł. z czes. Józef ONDRUSZ. Liter. lud., 1960, nr 1, s. 67-74, ilustr. 827. MARKOWSKI Eugeniusz: Eskimoska lekcja rzeźby. (O wystawie rzeźby eskimoskiej w Warszawie). Prz. kult., 1960, nr 22, S. 8-9, ilustr. 828. MJARTAN Jan: Prispevok k vyskumu l'udoveho vczelarstwva na Hornej Nitre (Slovensko, CzRS). Etnogr. pol., T. 3:1960, S. 294-308, ilustr. 829. NEDO Paweł: Obecny stan badań etnograficznych na Łużycach. Liter. lud., 1958, nr 2/3, S. 29-38. 830. PERZYŃSKA Maria: Badania nad Słowiańszczyzną wczesnf)średniowieczną w Czechosłowacji w latach 1954--1963. Slavia antiqua, t. 7:1960, s. 453-465. Res. 831. PROSZYŃSKI Zygfryd: "Ptasie wesele" czy "Pieśń weselna Słowian Połabskich". Kaszebe, 1959, nr 20, S. IV. 832. RABOTNOWA 1. P., JAKOWLEWA W. J.: Russkaja narodnaja wysziwka. Moskwa 1957. Rec. BAZIELICH Barbara. Pol.' Szt. lud., 1950, nr 3, S. 186-187. 833. RE!NFUSS Roman: Sztuka ludowa w Czechosłowacji. Pol. Szt. lud., 1960, nr 1/2, S. 95-98, ilustr. 834. ROSTAŃSKA Alicja: Przegląd teatrów amatorskich w Jugosławii. Teatr lud., 1960, nr 11, s. 661-663, ilustr. 835. RUDNICKI Mikołaj: Prasłowiańszczyzna Lechia Polska. 1. Poznall 1959, s. 280. Rec. SAFAREWICZ Jan: O praojczyźnie Słowian; Polen. RUDNICKI M.: Odpowiedź na recenzję ... Jęz. pol., 1959, Z. 5, s. 361-371; Przybałtyckie plemiona prapolskie. Spraw. Pom. TPN, nr 3, S. 204-207. 836. SCHEUFLER Vladimir: Czarna ceramika na ziemiach czeskich. Tł. z czes. Teresa CZAJKOWSKA. Pol. Szt. lud., 1960, nr 3, S. 163-168, ilustr. Sum. s. 191-192. 837. SKORJOWSKA-SMOLARSKA Jadwiga: Kilimy bułgarskie w zbiorach polskich. Rozpr. Spraw Muzeum Nar. Kraków, T. 5:1959, S. 141-164, ilustr. Sum. 838. SLOVENSKY ludowy textil. Martin 1957. Rec. PIETKIEWICZ Kazimierz. Pol. Szt. lud., 1958, nr 2, s. 124-125. 839. SZEWCZYK Wilhelm: Antologia poezji łużyckiej. Katowice 1960. Śląsk, s. 363, ilustr. 840. ŚLIZIŃSKI Jerzy: Z zagadnień słowiańskich. Liter. lud., 1960, nr 4/5, s. 1720, ilustr. Krat. sod. s. 91, Zsf. s. 93-94. 841. TROJAN Alicja: Sztuka eskimoska. (Wystawa w Warszawie). Tyg. Kult. Orka, 1960, nr 24, s. 2, ilustr. 842. TYMIENIECKI Kazimierz: Państwo swewskie i Słowianie na szerszym tle zagadnień słowiańskich. Slavia antiqua., t. 7:1960, S. 35--110. Res. Z Problemów Słowian starożytnych (Terytorrium i naj dawniejsze podziały). Slavia occid., t. 20:1960, z. 2, s. 177-208, mapy. Res. 843. VACLAVIK Antonin: Od prace k lidvemu obrzadu a k lidovemu umieni. Etnogr. pol., t. 3:1960, s. 386-407., ilustr. Sum. 844. VILlAFANE Javier: Bajki i legendy. Warszawa 1959, NK, S. 47. �Bibtiogmjia etnografii potskiej za tata 1959/1960 309 845. VYDRA Józef: Lidova architektura na Slovensku. Bratislava 1958. Rec. Rss. Pol. Szt. lud., 1958, nr 3, s. 183-184. 846. WILKOWSKA-CHOMIŃSKA Krystyna: Gruzińska muzyka ludowa. Muzyka, 1960, nr 3, s. 83-95, ilustr, nuty. 847. WINAR Jurij: ...0 łużyckiej sztuce ludowej. Rozm. przepr. Alojzy St. MATYNIAK. Odra, 1959, nr 41, s. 7, ilustr. 848. WISŁOCKI Juliusz: Niewolnictwo u Słowian. (Fragm. listu ... dotyczący wypowiedzi dyskusyjnej na VIII Powszechnym Zjeździe Historyków Polskich). Kwart. hist., 1959, nr 3, s. 1002-1003. 849. WOKROJ Franciszek: Relikty ludności słowiańskiej na Zachodnim Pomorzu. Streszcz. ref. Szczec. 1960, nr 617, s. 102-104. 850. ZNAMIEROWSKA-PRtJFFEROWA Maria: Materiały dotyczące obrzędowości Karaimów Wileńszczyzny. Etnogr. Pol., t. 3:1960, s. 426---432, Res. 851. ZOCHOWSKI Tadeusz: Byliśmy w gościnie u Serbów Łużyckich. (Zespół amatorski Uniwersytetu Ludowego z Raźniey). Zarzewie, 1959, nr 33, s. 6-7, ilustr. IX. ETNOGRAFIA POZASŁOWIAŃSKA A. EUROPA 852. ANDERSEN J. Ch.: Baśnie. T. 1, 2. Warszawa 1959. PIW, T. l, s. 606, T. 2, s. 614, tabl. 853. BAJKI ludów nadbałtyckich. Warszawa 195'9, NK, s. 184, tabl. 4. 854. BANATEANU Tanored: Rumuńskie skrzynie ludowe. Tł. Eugenia Tarska. Po. Szt. lud., 1959, nr 3, s. 123-131, ilustr. rys. Sum. s. 183. 855. ERIXON Sigurd: Del' Wechsel von Wohnort in Verbindung mit alten, primitiven Nahrungsverhaltnissen in Schweden. Etnogr. pol., t. 3 :1960, s. 125137. Krat. sod. 856. HALTSONEN Sulo: Einiges uber Gebiet und Aufgaben der finnischen Etnoprahie. Etnogr. pol., t. 3 :1960, s. 209-217. Krat. sad. 857. KALTENBERGH Lew: Ballady siedmiogrodzkie. Warszawa 1959, LSW, s. 149. 858. KWAŚNIEWSKI Krzysztof: Z działalności etnograficznych towarzystw naukowych za granicą. Ref. Lud, t. 45:1958/59, s. 460---472. 85'9. LORENZ Herman: Ponowny ófozkwit rzeźbia,rstwa ludowego w Górach Rudawskich. Tłum. z niem. Demakr. Niemcy, 1959, nr 1, s. 17-18, ilustr. 860. PAJĄKOWSKI Włodzimierz: Gmina wiejska w Ligurii w okresie cesarstwa (w I-II w n.e.). Rocz-i hist., R. 25:1959, z. 2, s. 209-274. tab., mapa., Res. 861. PETERA Janina: Badania nauki ludowej w Alba,niL Pol. Szt. lud., 1959, nr 1/2, s. 79-83, ilustr. Sum. s. 119. 862. POTZSCH Fritz: Sztuka ludowa NRD wyrazem prawdziwej radości życia. Tł. z niem. Demokr. Niemcy, 1959, nr 10, s. 20--23, ilustr. 863. PRZEMOCZONY, przemarznięty... (Węgierska pieśń ludowa). Oprac. muz. R. T. Słowa tł. Robert STILLER. Mat. rep. Zarz. Ośw. Kult. Gl. Zalrz. Polit., 1959, nr 3, s. 164-165. 864. PORĘBOWICZ Edwa·rd: Pieśni ludowe celtyckie, germańskie, romańskie. Warszawa 1959, LSW, s. 296, tabl. 1. 865. SARASATE Pablo: Melodie cygańskie. Kraków 1959, PWM, s. 7. 866. SŁUSZKIEWICZ Eugeniusz: Przysłowia Ormiańskie. Probl., 1960, nr 5, s. 379-390. �310 Bibliografia etnografii polskiej za lata 1959/1960 867. TABASZ Zbigniew: Scena młocki na fragmentach skyfosu z Terentu. Archeol., R. 10:1958, s. 164-166, ilustr. 868. ZAJĄCZKOWSKI Włodzimierz: Die bibliographischen Materialen zur Erforschung der karaimischen Sprache und Volkskunde. Folia orient., t. 1:1959, fasc. 2, s. 338-346; Die mongolischen Elemente in del' karaimischen Sprache, ibid., t. 1:195'9, fasc. 2, s. 296-302. B. AFRYKA 869. ANTONIEWICZ Włodzimierz: Naskalne wyobrażenia wozów z końmi w północnej Afryce i na Saharze. Etnogr. pol., t. 3:1960, s. 41-77, ilustr. rys. mapa. Res. 870. BAJKI murzyńskie. Kraków 1959, WL, s. 201, tabl. 9. 871. BAŚNIE z 1001 nocy. Warszawa 1960, NK, s. 487, tabl. 12. 872. BUKOWSKI Zbigniew: Odkrycie malowideł skalnych na pustyni libijskiej. Z Otchł. Wieków, 1960, z. 3, s. 274-277, 280-284, ilustr. 873. CZEKANOWSKI Jan: Likwidacja konkwisty. (Wspomnienia z Konga sprzed 50 laty). Tyg. powsz., 1960, nr 36, s. 6-7; Struktura etniczna Afryki a nawarstwienia najmłodsze. Lud, t. 45:1958/59, s. 13-34, mapa. Rez., s. 595-596. Sum. s. 571-572. 874. CZEKANOWSKI Jan: W głąb lasów Aruwimi. Dziennik wyprawy do Afryki Środkowej. Wrocław 1958, Polskie Tow. Ludoznawcze, Prace Etnologiczne. Red. Józef GAJEK, t. 6, s. 461. 875. ELLENBERGER Victor: La Fin tragique des Bushmen. Paris 1953. Rec. (w poz. 879). 876. KARWOT Edward: Sztuka naskalna Sahary. Poznaj Świat, 1959, nr 3, s. 2832, ilustr., tam., mapa. 877. LEWICKI Tadeusz: Les IbadHes dans l'Arable du Sud au moyen age. Folia orient., 1959, fasc., 1, s. 3-17. 878. ŁYSIK Stefan: Pigmeje af·rykańscy i zagadnienie ich języka. Lud, t. 45:1958/59, s. 35-69, mapy. Rez. s. 596-599. Sum. s. 272-574. 879. MAKULSKI Kr,zysztof: O wierzeniach religijnych Buszmenów. Euhemer, 1960, nr 1, s. 72-76. 880. RATAJSKI Lech: Ludy Af'ryki. Poznaj Świat, 1960, nr 12, s. 20-25, ilu str., tab., mapy. 881. STRELCYN Stefan: Etiopskie modlitwy magiczne dla rozwiązywania czarów. Fragm. pracy "Prieres magiques ethiopiennes pour delier les charmes (maf ehe seray)". Tł. z franc. Euhemer, 1959, nr 4, s. 349-382, ilustr. C. AZJA 882. BRINDAROW A.: Myśliwy Charibu. Baśnie wschodnie. Warszawa 1959, NK, s. 130. 883. CHYTRY sędzia. Bajka hinduska. Tł. Widnokręgi, 1960, nr 4, s. 62. 884. DLACZEGO słońce wschodzi kiedy kogut pieje. Bajka chińska. Tł. Widnokręgi, 1960, nr 5, s. 33-'35. 885'. JAN-Sang-dzin: U źródła. Koreańska piosenka ludowa. Oprac, J. KRUCZKOWSKI. Słowa Cze-ro-sa. Tł. Jerzy FICOWSKI. Z Piosenką, 1959, nr 7/8, s. 18-20. �BibLiograjill etnografii potskiej za lata 1959/1960 311 886. KAPADIA Kanaiyal MotHal: Marriage and family in India. Ind. ed. Calcuta 1958. Rec. KOWALSKA Krystyna Agnieszka: Małżeństwo i rodzina w Indiach. Kult. i Społ., 1959, nr 2, s. 204-214. 887. LESZCZYCKI Stanisław: Nowy chiński atlas regionalny. Prz. geogr., 195'9, z. 1, s. 193-194. 888. MICHALSKI Franciszek, WACHAL Jadwiga: Sadeh - irańskie święto ognia. Prz. orient., 1960, nr 3, s. 303-315. 889. NGOC Huu, Hank Alice: Ludowe pieśni Wietnamu. (Wybór z antologii). Tł. z franc. Maria KURECKA, Orka, 1960, nr 18, s. 4. 890. STOLAREK Zbigniew: Wesele u Thajów. Dookoła Świata, 1960, nr 35, s. 5-6, ilustr. 891. TYLOCH Witold: Kultura i religia Hetytów. Euhemer, 1960, nr 3, s. 94-109, ilustr., mapa. 892. WIRPSZA Witold: Obyczaj miłosny. Korespondencja z Wietnamu. Życie Warsz., 1960, nr 33, s. 4, 7. 893. ZA WADA Franciszek: Ruch chłopski w Japonii. Tyg. kult., Orka, 1960, nr 33, s. 2. 894. ŻDANKO T. A.: Istoriko-etnograficzeskij atłas Sredniej Azji, Sowietskaja Etnografija 1955, z. 3. R€c. GARYGA Bolesław, Lud, t. 44:1957, s. 238-250. D. AMERYKA 895. BREOWICZ Wojciech: W dorzeczu Ivai w Paranie. (F,ragm. Historii emigracji polskiej w Brazylii). Wieści, 195'9, nr 14, s. 4. 896. DZIEDUSZYCKI Antoni: Sztuka Eskimosów. (Wystawa Sztuki Eskimosów Kanadyjskich). Odra, 1960, nr 44, s. 6. 897. HUMBOLDT Aleksander: Podróże po Ameryce podzwrotnikowej. Warszawa 1959, KiW, s. X, 474, tabl. 12, mapa. Tłumac.zenie z niem. pod r€d. prof. B. 01szewicza - J. Babicz, J. Petryszyn. 898. J. P.: Skarb Inków. Odgłosy, 1959, nr 24, s. 5, ilustr. 899. KOSIDOWSKI Zenon: Królestwo złotych łez. Tawantinsuju, mocarstwo Inków. - Gościńce słoń·ca. Dookoła Świata, 1959, nr 263, 266, s. 14-15, ilustr. Rec. CZESZKO Bohdan. Raport o zagładzie Inków. Prz. Kult., 1960, nr 35, s. 8; Królestwo złotych łez: Szkoła Inków Yacha Huasi. - Uwolnij mnie od demona. - Król lonków i jego syn. Dookoła Świata, 1959, nr 270, s. 12-14. 1000. LIPS Ewa: Księga Indian. Warszawa 1960, WP, s. 485, tabl. 64, ilustr. Tłum. z niem. Kazimierz PIESOWICZ. 1001. MALKIEWICZ Jan Krzysztof: Ciekawi mali ludzie - Eskimosi. (Wystawa sztuki Eskimosów w Warszawie). Tyg. powsz., 1960, nr 22, s. 8, ilustr. 1002. WAKARELSKI Christo: Sl€di na jednopołnata zemedelska sistema u B'łgarite. Etnogr. pol., t. 3:1960, s. 408--420, rys. mapa. Sum. 1003. Z. K.: Sztuka zrodzona w Igloo. (Wystawa Sztuki Eskimosów w Warszawie). Tryb. Ludu, 1960, nr 130, s. 4, ilustr. E. AUSTRALIA I OCEANIA 1004. CHEGARAY Jaques: Hawaje. Tłum. z franc. Julia MARTUSZEWSKA, szawa 1960. Iskry, s. 245. tabl. 16. War- �312 Bibliografia etnografii polskiej za lata 1959/1960 X. POGRANICZE ETNOGRAFII Z POMOCNICZYl.\'II I POSIŁKUJĄCYMI NAUKAMI 1. ARCHEOLOGIA 1005. ALEKSIEWICZ Marian: Zarys osadnictwa w okresie lateńskim i rzymskim oraz wpływów kultury prowincjonalno-nymskiej na ziemie województwa rzeszowskiego. Rocz. Woj. rzesz., 1958, z. 1, s. 1-96, ilustr. mapy. 1006. ARCHEOLOGIJA un Etnografija. T. 1:1958. Rec. KACZYŃSKI Marian. Kwart. Hist. Kult. mater., 195'9, nr 1, s. 161-164. 1007. ARCHEOLOGIA. Rocznik Instytutu Historii Kultury Materialnej Polskiej Akademii Nauk. 8. 1956. Z. 2. Wrocław 1959, Oss., s. VI, 293---507, ilustr. + spis treści. 9, 1957. Wrocław 1959, Oss., s. VI, 210, ilustr. 1008. ARCHEOLOGIA Polska. T. 3, Z. 1, Wrocław 1959, s. 227, ilustr.; t. 4, z. 1, 1959, s. 224, t. 1, 3, ilustr.; t. 4, z. 2, 1960, s. 232-403, tabl. 6, ilustr.; t. 5, z. 1, 1960, s. 180, tabl. 1, ilustr.; t. 5, z. 2, 1960, Oss, s. 186-359, ilustr. 1009. ARCHEOLOGIA Śląska. 2. Wil"ocław 1959, PWN, s. 262, tabl. 22, ilustr. 1010. AUGUSTINIK A. 1.: K woprosu o metodikie issledowanija driewnej kieramiki. Kratkije Soobszczenija o Dokładach i Polewych Issledowanijach Instituta Istorii Matierialnej Kultury z. 64:1956. Rec. BRONICKA-RAUHUT Jadwiga: Archeol. Pol. T. 4:1959, z. 1, s. 217-218. 1011. BIBLIOGRAFIA (z zakresu archeologii). Archeol., t. 8:195'6, z. 2, s. 471-476. 1012. BIELENIN Kazimierz: Dotychczasowe wyniki badań na sta'rożytnych stanowiskach hutniczych w rejonie Gór Świętokrzyskich w r. 1956. Spraw. archeol., t. 5:1959, s. 55-61, ilustr. Sod. Sum. 1013. BUKOWSKI Zbigniew: Kilka uwag na temat funkcji niektórych ozdób guzikowych kultury łużyckiej. Archeol. pol., t. 5 :1960, z. 2, s. 197-244, ilustr. rys. Sum. 1014. CEHAK-HOŁUBOWICZOWA Helena: Kamienna konstrukcja kultowa pod szczytem na północnym stoku góry Ślęży. Światowid, t. 23:1960, s. 479-493, ilustr. rys. Sum. Archeol. Pol., t. 3:1959, z. 1, s. 51-100, ilustr. rys. tab. Zsf. 1015. CERAM C. W.: Bogowie, groby i uczeni. Powieść o archeologii. Tłum. z niem. Warszawa 1958. II Wyd. 1959, PIW, s. 535, tabl. 31, Rec. CZAJKOWSKI Zbigniew: Mity wskrzeszają rzeczywistość. Kierunk,i, 195'9, nr 8, s. 10-11, ilustr.; E. W. Mówią Wieki, 1958, nr 12, s. 41; GEMBALA Alojzy. Wiad. hist., 1958, nr 6, s. 429. 1016. GABAŁÓWNA Lidia: Pochówki bydlęce kultury amfor kulistych ze stanowiska 4 w Brześciu Kujawskim w świetle podobnych znalezisk kultur środkowoeuropejskich. Pr. Mat. Muzeum Archeol. Etnogr., Łódź, Ser. archeol., 1958, nr 3, s. 63-107, ilustr. rys. Sum. s. 183-190. 1017. GABAŁÓWNA Lidia: Z problematyki uprawy ziemi w neolicie. Pr. Mat. Muzeum Archeol. Etnogr., Łódź, Ser. archeol., 1957, nr 2, s. 125-133. Sum. M. Łączyńska-Abramowicz, s. 163-164. 1018. GAJEWSKI Leszek: Materiały do średniowiecznego garncarstwa wiejskiego w Małopolsce. Materiały Archeologiczne, T. 1:1959, Rec. KRUPPE Jerzy: Kwart. Hist. Kult. mater., 1960, nr 3, s. 407-409. 1019. GAJEWSKI Leszek: Ślady kultury kriszskiej. (Koriis Kultur) w Małopolsce w świetle odkryć archeologicznych na lewym brzegu Wisły. Spraw. PAN, Oddz. Kr., 1959, Z. 1, s. 1-8, rys. �Bibliografia etnografii polskiej za Zata 1959/1960 313 1020. GARCZYŃSKI Władysław: Transport i kon:serwacje wczesnośredniowiecznej łodzi ze wsi Czarnowsko, pow. Lębork, Mat. zach.-pom., t. 4:1958, s. 393-397, ilustr. Zsf. 1021. GEDIGA Bogusław, GEDL Marek: Wczesnołużyckie cmentarzysko o mieszanym obrządku pogrzebowym w Krzanowicach. pow. Opole. Zesz. nauk. UWr., Ser. A, nr 19, Archeol. Śląska, 1959, z. 2, s. 23-33, rys. Rez. Zsf. 1022. HILCZEROWNA Zofia: Z nowszych badań nad starożytnościami słowiańskimi w Jugosławii. Slavia antiqua, t. 7:1960, s. 465-477. Res. 1023. KAMIŃSKA Janina: P,rzyczynki do osadnictwa wiejskiego z V-X w.n.e. na terenach PolskU. Środkowej. Pr. Mat. Muzeum Archeol. Etnogr., Łódź, Ser. archeol., 1957, nr 2, s. 53-'68, rys. tab. Res. J. RUKOWNA, s. 140-15!. 1024. KIHL Emilia, TABACZYŃSKA Eleonora: Badania nad Słowiańszczyzną starożytną i wczesnośredniowieczną w ZSRR. Slavia antiqua, t. 7:1960, s. 499509. Res. 1025. KOSTRZEWSKI Józef: Północna peryferia kultury łużyckiej. Ref. mat. zach.-pom., t. 4:1958, s. 7-16, Sum. 1026. KOWALSKI Stanisław, KOZŁOWSKI Janusz: Neolityczna pracownia krzemieniarska w miejscowośd Bębło, pow. Olkusz. Wiad. archeol., 1958, z. 4, s. 339-354, rys. Krat. sod. Sum. 1027. KOZIEŁ Stanisław: Grodzisko kultury łużyckiej w miejscowości Zabrzeż 'Pow. Nowy Sącz (polska). Acta archeo!. carpat., t. 1:1958, fasc. 1, s. 109-112, ilustr., mapa. Res. 1028. KRAMAREK Janusz: Znaki garncarskie na ceramice wrocławskiej z XII i początku XIII w. Silesia antiqua, t. 1:1959, s. 219-237, rys. Res. 1029. NIEWĘGŁOWSKI Andrzej: Kość jako suroWJiec w najdawniejszej kulturze człowieka. Z Otchł. Wieków, 1960, z. 3, s. 204-210, ilustr., rys. 1030. PAZDA Stanisław: Bibliografia śląskich 'Prac a,rcheologicznych na rok 1957. Zesz. nauk. UWr. Ser. A., nr 18, A,rcheal Śląska, 1959, z. 3, s. 163-166. 1031. SPIS Treści tomu V Archeologii Polski. 1032. SPIS Treści Rocznika Archeologia, VIII, 1956. 1033. STAFIŃSKI Aleksander: Osada słowliańska Gwda i jej mieszkańcy. Liter. lud., 1960, nr 4/5, s. 25-27, ilustr. Krat. sod. s. 92, Zsf. s. 94. 1034. SZYDŁOWSKI Jerzy, KUBICZEK Teodor: Kilka uwag na temat konstrukcji i działania ,zamków z okresu wpływów rzymskich. Archeol. Pol., t. 5:1960, z. 2, s. 245, rys. Zsf. 1035'. VOIGT Theodor: Die friihesten Slaven. Ausgrabungen und Funde. Bd. 3:1958, H. 4/5, Rec. CNOTLIWY Eugeniusz: Mat. zach.-pom., t. 5:1959, s. 543-544. 1036. WOJTASIK Jerzy: Pozostałości osady łużyckiej na wzgórzu "Młynówka" w Wolinie. Mat. zach.-pom., t. 4:1958, s. 49-104, rys., mapy. Zsf. 2. JĘZYKOZNAWSTWO (dialektologia, PORÓWNAWCZE onomastyka) 1037. BASARA Jan: Nazwy "kołowrotka" (zamknięcia) w gwa.rach polskich. Po,r. jęz., 1959, z. 3/4, s. 162-165, rys., mapa. 1038. BĄK Piotr: Słownictwo gwary okolic Kramska na tle kultury ludowej. Wrocław 1960, Oss., s. 130. Rec. KUPISZEWSKI Władysław. Por. jęz., 1960, z. 8, s. 367-369; PLUTA Feliks. Zar. Śląs., 1960, z. l, s. 141-143; WILCZEK Stanisław. ibid., 1960, z. 4, s. 662-664. 1039. BELCARZOWA Elżbieta: Czarne jagody, borówki i ich synonimy. Jęz. pol., 1960, nr 4, s. 281-291, mapy. �314 Bib~iografia etnografii potskiej za ~ata 1959/1960 1040. BIEŃ-BIELSKA Hanna: Słownictwo Wa,rmii i Mazur. Wierzenia i obrzędy. Wrocław 1959, Oss., s. 80 + map. 11. 1041. BŁASZKOWSKI Wojciech: Geograficzne i ludowe nazwy miejscowości w regionie kaszubskim. Zesz. geogr. WSP Gdańsk, t. 1. 1960, s. 239-249. Sum. 1042. JEZOWA Maria: O dawnych słowiańskich dialektach między dolną Odrą i Łabą. Streszcz. ref., Szczecin 1960, z. 617, s. 123. 1043. JUDYCKA Irmina: Z badań nad ludową terminologią rolniczą. Kwart. Hist. Kult. mater., 1960, nr 3, s. 437-440. 1044. JURKOWSKI Eugeniusz, ŁAPIŃSKI Ireneusz, SZYMCZAK Mieczysław: Słownictwo Warmii i Mazur. Stopnie pokrewień'stwa, życie społeczne i zawody. Wrocław 1959, Oss., s. 99. 1045. KAMIŃSKA-RZETELSKA Ewa, PAŁKOWSKA-ZIENIUKOWA Jadwiga: Stan badań nad gwarami kaszubskimi. Streszcz. ref., Szczecin 1960, z. 617. 1046. KANTAK Kamil: Jemielna. (Nazwy słowiańskie znad Łaby i Bałtyku). Kaszebe, 1959, nr 10, s. I. 1047. KRUSZYŃSKI Tadeusz: Znaczenie wyrazu prawo w języku staropolskim i w ludowych gwa'rach. Pol. sacra, 1958, nr 2, s. 281-317. 1048. KUPISZEWSKI Władysław, WĘGIEŁEK-JANUSZEWSKA Zdzisława: Słownictwo Warmii i Mazur. Astronomia ludowa. Miary czasu i meteorologia. Wrocław 195'9, Oss., s. 103 + map 8. Rec. KRUSZEWSKA Lidia: Studia Warmińsko-Mazurskie. Warmia i Mazury, 1960, nr 3, s. 19, Jęz. pol., 1959, nr 3, s. 212-'217, z. 4, s. 311-316. Rec. MARTUSZEWSKI Edward. Warmia i Mazury, 1960, nr 9, s. 18, liustr. 1049. KUPISZEWSKI Władysław: Ze słownictwa ludowego w zakresie astronomii. Ludowe nazwy gwiazd. Por. jęz., 1959, z. 617, s. 290--303, mapy. 1050. LABUDA Aleksander: Słowniczek kaszubski. Warszawa 1960, PZGS, s. 114. 1051. LEYDING Gustaw: Słownik nazw miejscowych okręgu mazurskiego. Cz. 2. Nazwy fizjograficzne (zlokalizowane). Poznań 1959, PWN, s. 550. 1052. LOTKO K: W sprawie ·gwa,r mieszanych i przejściowych. Jęz. pol., 1959, z. 4, s. 291-295. 1053. ŁESIOW Michał: Polonizmy ukraińskiej gwary wsi Kolechowic. Jęz. pol., 1958, nr 5, s. 362-369. 105'4. MAŁECKA-PAŁASZOWA Halina: Historia i geografia ginącego w języku polskim wyrazu: chyża itp. Jęz. pol., 1959, z. 4, s. 275-291. 1056. MAŁY ATLAS gwar polskich. T. 2. Cz. 1, Cz. 2 .Wstęp do T. 2. Wrocław 1959, Oss. Rec. BASARA Jan. Por. jęz., 1960, z. 2, s. 82-91. 1057. MOCARSKA-FALIŃSKA Barbara: Słownictwo Warmii li Mazur. Uprawa i obróbka lnu. Wrocław 1959, Oss" s. 219, ilustr. + map 35. 1058. NITSCH Kazimierz: Ze wspomnień językoznawcy. Warszawa 1960, PW:!'T, s. 350, tab!. 1, ilustr. 1059. PARYSKI Witold H.: Rozwój i stan badań toponomastycznych w Tatrach i na Podtatrzu. Onomast., R. 5:1959, z. 2, s. 55"1-557. lOGO. POLAŃSKI Kazimierz: Stan badań nad językiem połabskim. Streszcz. ref. Sz'czec., 1960, z. 617, s. 124--125. 1061. POMIANOWSKA Wanda: Z prac nad próbnymi mapami dialektów słowiańskich. Po'r. jęz., 1959, t. 3/4, s. 107-115. 1062. PRACE językoznawcze. Z. 3. (Filologia Z. 6). Kraków 1960, PWN, s. 302, tabl. l, ilustr. 1063. RA WKA Antoni: Nazwy i ludzie. (Nazewnictwo Warmii i Mazur). Warmia i Mazury, 1959, nr 12, s. 14-15. �BibLiografia etnografii potskiej za tata 1959/1960 315 1064. REYCHMAN Jan: Jeszcze w sprawie pochodzenia wyrazu pols. gwar. pajtaś - pajtasz. (polem. z węgierskim slawistą B. Sulan'em). Jęz. pol., 1959, z. 5, s. 386-387. 1065. ROSPOND Stanisław: Dzieje polszczyzny śląskiej. Katowice 1959, Śląsk, s. 480, ilustr. Rec. BOREK Henryk. Kwart. opoI., 1959, nr 4, s. 189-192, RECZEK Stefan: Na tropach śląskiej polszczyzny. Odra, 1960, nr 2, s. 6, ilustr. SIUDUT Andrzej: Dziesięć wieków języka polskiego na Śląsku. Nowe Książki, 1959, nr 22, s. 1381-1382. SZCZEGOŁA Hieronim: Nowa książka o polskości Nadodrza. Nadodrze, 1960, nr 9, s. 4; URBAŃCZYK Stanisław. Zar. śląs., z. 3, s. 486-472. TOMASZEWSKI Władysław. Prz. zach., 1960, nr 1, s. 205-207; URBAŃCZYK Stanisław: Jęz. pol., 1960, z. 2, s. 145-148; ZIELONKA Zbigniew. Tyg. powsz., 2960, nr 5, s. 2. ROSPOND Stanisław: Nazwiska Ślązaków. Wrocław 1960, Oss., s. 114, tabl. 1, ilustr. 1066. ROZPRAWY Komisji Językowej. T. 7, Wrocław 1959, Oss., s. 79. 1067. SIATKOWSKI Janusz: W sprawie nazw pomieszczeń dla zwier·ząt domowych na Warmii i Mazurach. Jęz. pol., 1960, nr 3, s. 237-240, mapa. 1068. SŁAWSKI Franciszek: O dwóch słowiańskich terminach z zakresu budownictwa. Etnogr. pol., t. 3 :1960, s. 351-354, Res. 1069. SŁOWNIK Staropolski. T. 2, Z. 7113. (GÓrny-Hynszta). Wil'ocław 1959, Oss., 481-552. 1070. SlVIOCZYŃSKI Paweł. Język literacki a gwary. Polonist., 1959, nr 3, s. 24--31.; Stan i perspektywy prac nad atlasem gwar Lubelszczyzny. Ref. Spraw. Wydz. Nauk., Społ. PAN, 1960, z. 2/3, s. 79-83. 1071. SOBIERAJSKI Zenon: Zarys gwar polskich okolicy Starej Lubowli na Spiszu słowackim. Zesz. nauk. UP, nr 23, Filol., 1959, nr 3, s. 25-54, tab. tenże. Z przeszłości gwar północnej Wielkopolski XVI-XVIII wieku. Slavia occid., t. 20:1960, z. 2, s. 149-164. Res. 1072. STIEBER Zdzisław: Atlas językowy dawnej Łemkowszczyzny. Z. 3, Wrocław 1959, Oss., s. 6, map. 50; z. 4, 1960, Oss., z. 6, map 50. 1073. STUDIA FONETYCZNE z Warmii i Mazur. Konsonantyzm. Wrocław 1959, Oss., s. 237, mapy 51. 1074. TOPOLIŃSKA Zuzanna: Zwarty zasięg dialektów kaszubskich w świetle najnowszych danych dialektologicznych. Rocz. gdański, t. 17/18:1958/59, s. 319-324, mapa. 1075. TURSKA Halina: Atlas kujawsko-chełmińsko-dobrzyński. Ref. Spraw. Wydz. Nauk Społ., PAN, 1960, z. 2/3, s. 39-43. 1076. ZAGORSKI Zygmunt: Gwara wsi Stawnica w powiecie złotowskim. Spraw. Pozn. TPN, nr 1, s. 48-49. Zesz. Nauk. UP, nr 23, Filol., 1959, nr 3, s. 55-107, tab. Gwary Krajny. Ref. Spraw. Wydz. Nauk. Społ. PAN, 1960, z. 2/3, s. 75~78. Na marginesie badań gwaroznawczych na Krajnie. Kaszebe, 1960, nr 17, s. I-II. 1077. ZARĘBA Alfred: Słownik Starych Siołkowic w powiecie opolskim. Krakó" 1960, PWN, s. 166. Rec. SUŁKOWSKA Jadwiga. Por. jęz., 1960, z. 10 s. 459-464. 1078. ZARĘBA Alf·red: O wołaczu w funkcji mianownika w dialektach polskich. Jęz. pol., 1959, z. 5, s. 385-386; Stan prac nad atlasem i słownikiem gwar śląskich. Ref. Spraw Wydz. Nauk SpoI. PAN, 1960, z. 2/3, s. 66-69. 1079. ZDANCEWICZ Tadeusz: Litewskie elementy słownikowe w gwarach polskich okolic Sejn. Lingua posn., t. 8:1960, s. 333-352. �316 Btbtiografia etnografii poLskiej za żata 1959/1960 1080. Z GWARY nowosądeckiej. Księżyc świadkiem. Zapis J. SYMON!. Por. jęz., 1959, z. 5, s. 237; z. 617, s. 322-323. 1081. Z GWARY Podhalańskiej. Zapis. Władysław KUPISZEWSKI. Por. jęz., 1959, z. 5, s. 236. 1082. Z GWARY suwalskiej. Zapis. Barbara FALIŃSKA. Por. jęz., 1959, z. 3/4, s. 187-189. 1083. ZIERHOFFER Karol: Nazwy 'cepów i ich części w Wielkopolsce. Zesz. nauk. UP, nr 23, Filo!., 1959, nr 3, s. 11-23, mapy; Ścieżka i jej synonimy w gwa,rach i historii języka polskiego na tle ogólnosłowiańskim. Wrocław 1959, Oss., s. 92, mapy 2. 3. Antropologia etniczna 1084. ANTHROPOS T. 49:1954. Rec. WROBLEWSKI Tadeusz, Lud, T. 44:195'7, s. 298-324. T. 50:1955, T. 51 :1956. Lud 45:1958/59, s. 348-368. 1085. CZEKANOWSKI Jan: Balticum a Skandynavia. Lud T. 44:1957, s. 7-46, tab. wykr. mapy. Sod. s. 616-618, Zsf. s. 599-600; Mapa Antropologiczna Polski i jej interpretacja. Spraw. Pozn. TPN, 1950/51, nr l, s. 75. 1086. DZIERZYKRAJ-ROGALSKI Tadeusz: Badania antropologiczne ludności osady kaszubskiej Chałupy (półwysep Hel). Rocz-i Akad. Med. Białyst., R. 5: 1959, s. 459--478, tab. wykr. Krat. sod. Sum; Sprawozdanie z badań antropologicznych dzieci kaszubskich na półwyspie Hel w 1960 r. Człow. w Czasie Pxzestrz., 1960, z. 2, s. 101-103. 1087. KOCZKA Wojciech: Zagadnienia etnogenezy ludów Europy. Wr. 1958. Rec. DAN z otchł. Wieków, 1959, z. 2, s. 153-154. 1088. MODRZEWSKA Krystyna: Z badań nad rozwojem ludności parafii Puchaczów w latach 1797-1945. Ann. UMCS, Sect. B., v. 11:1956, s. 47-68, tab. Rez. Sum. 1089. OTRYSKO Zofia: Struktura antropologiczna ludności powiatów: Nowy Tar;!. Bochnia, Myślen.ice i Wadowice. Prz. antropo!., t. 24:1958, z. 2, s. 526-536. tab. Res. 1090. PRZEGLĄD ANTROPOLOGICZNY, Organ Polskiego Towarzystwa Antropologicznego i Polskich Zakładów Antropologii. T. 25':1959, z. 1, Wrocław 1959, PWN, s. 278, tab. 12. 4. Geografia i krajoznawstwo a) d e m o g r a f i a, an tr op og l' afia i p ok r ew n e 1091. DOPIERAŁA Bogdan: Ekonomiczne i demograficzne problemy Pomorza Zachodniego w świetle niemieckich materiałów żródłowych z lat 1926--1932. Poznań 1959, Inst. Zachodni, s. IV, 274. Rec. WIELKOPOLSKI Alfred, Szczecin 1959, z. 11112, s. 87-89. 1092. DULCZEWSKI Zygmunt: 'Publikacje socjologiczne i demograficzne o Ziemiach Zachodnich i Północnych 1945-1959. Prz. Zach., 1960, nr 1, s. 183-198. 1093. DZIEWULSKI Władysław: Struktura społeczna niektórych miast śląskich w świetle podatników z r. 1619. Śląs. Kwart. hist. Sobótka, 1959, nr l, s. 61-81, tab. Inh. s. 147-148. 1094. DZIURZYŃSKI Patrycy: Ruchy demograficzne na Ziemiach Zachodnich. Zycie gosp., 1960, nr 17, 20, s, 8, Hustr. �Bibliografia etnografii polskiej za lata 1959/1960 317 1095. HOLZER Jerzy: Prognoza demograficzna Polski na lata 1960-1975 według województw. Warszawa 1959, PWG, s. 192. 1096. HOLZER Jerzy: Przewidywane zmiany w stanie i strukturze wieku ludności pięciu państw demokracji ludowej. Wiad. statyst., 1958, z. 5, s. 10-14, rys., tab. 1097. LESZCZYŃSKI Józef: Struktura społeczna i stosunki demograficzne na wsi klodzkiej w XVII wieku. Śląs. Kwart. hist. Sobótka, 1960, nr 4, s. 479-496, tab. Inh. s. 619-620. 1098. NOWAKOWSKI St.efan: Adaptacja ludności na Śląsku Opolskim. Poz. 1957. Rec. ŻYGULSKI Kazimierz. Prz. socjol., t. 13:1959, z. 1, s. 276-279. 1099. ORZECHOWSKI Marian: Ludność polska na Dolnym Śląsku w latach 19181939Wr. 1959. Rec. DŁUGOBORSKI Wacław. Zar. śląs., 1960, z. 2, s. 315-318. 1100. PODWYSOCKI Tadeusz: Wielki blask małej Sławy. (Stosunki demograficzne w XIX i XX w. na Ziemiach Zachodnich). Odra, 1959, nr 52, s. 1, 4. 1101. ZIÓŁEK Bogumił: Węzłowe problemy demograficzne Ziem Zachodnich, Prz. zach., 1960, nr 1, s. 36-57. tab. wykr. b. a t l a s y, m a p y, p r z e w o d n i k i. 1102. ATŁAS Mira: Moskwa 1959. Rec. RATAJSKI Lech: Radziecki atlas świata. Poznaj Świat, 1960, nr 11, s. 45. 1103. ATŁAS Ozjera Bajkał, pribierjeżnaja czast': Moskwa 1959. Rec. SZAFLARSKI Józef. Czas. geogr., 1960, z. 2, s. 228-229, ilustr. 1104. ATLAS Świata. Warszawa 1959, PPWK, s. 247, map 35. 1105. BESKID śląski i Żywiecki. Mapa turystyczna. Podziałka 11:125.000 Warszawa 1959, PPWK. 1106. BIESZCZADY. Mapa turystyczna. Podziałka 1:125.000. Warszawa 1960, PPWK. 1107. BORY Tucholskie. (Praca zbiorowa. Red. Paweł Dzienisz). Warszawa 1959, SiT, s. 218, mapa 1. 1108. GORCE. Ma-pa turystyczna. Podziałka 1:75.000. Warszawa 1959, PPWK. 1109. GÓRY Świętokrzyskie. Mapa turystyczna. Warszawa 1960, PPWK. 1110. KOLENDO Jerzy: Na powiślańskim szlaku. (Kwidzyń). Warmia i Mazury, 1959, nr 6, s. 24-25. 1111. KOŻMIŃSKI Andrzej: Duszniki Zdrój okolice. Warszawa 1960, SiT, s. 93, mapa 1, ilustr. 1112. KOŻMIŃSKI Andrzej: Kudowa Zdrój okolice. Warszawa 1960, SiT, s. 88, mapa 1, ilustr. . 1113. KRYGOWSKI Wladysław: Beskid Sądecki (część wschodnia) i Beskid Niski. Warszawa 1959, SiT. 1114. KURAN Józef: Kajakiem po jeziorach augustowskich i suwalskich. Warszawa 1959, SiT, s. 189, ilustr. 1115. KURAN Józef, CZAJKOWSKI Stanisław: Kajakiem po Mazurach i Warmii Warszawa 1960, SiT, s. 559, mapa. 1116. LEWICKI Tadeusz: Karpaty w opisach geografów arabskich i perskich IX-XI. Acta ar che ol. carpat., t. 1:1959, fasc. 2, s. 191-208, mapa. Rec. Zofia SŁAWSKA. Rez. Olga SOKOŁOW. 1117. LUBLIN. Przewodnik. Lublin 1959. Lubelska Spółdzielnia Wyd., s. 124, ilustr. + mapa 1. �318 BibLiografia etnografii poLskiej za lata 195911960 1118. MAPA Polski w czterech arkuszach ze skorowidzem miejscowości. (Administracyjna). Podziałka 1:500.000 Warszawa 1959, PPWK, s. 149. 1119. MAPA województwa lubelskiego. Podziałka 1:500.000. Warszawa 1960, PPWK. 1120. MAPA województwa łódzkiego. Podziałka 1:500.000. Warszawa 1960. 1121. OKOLICE Warszawy. Mapa turystyczna. Podziałka 1:300.000. Warszawa 1960. PPWK. 1122. POJEZIERZE Suwalskie. Mapa turystyczna. Podziałka 1:200.000. Warszawa 195'9, PPWK. 1123. POLSKA. Mapa fizyczna. Podziałka 1:700.000. Warszawa 1959, PPWK. 1124. PUŁAWY. Kazimierz. Mapa turystyczna. Podziałka 1:100.000. Warszawa 1959, PPWK. 1125. RADOLIŃSKA Maria: Zagłębie Górnośląskie. Warszawa 1959, WG, s. 12. + mapy 4. 1126. SAYSSE-TOBICZYK Kazimierz: Pod wierchami Tatr. (Album). Warszawa 1960, NK, s. 242. 1127. SMOLSKI Stanisław: Pieniński Park Narodowy. Kraków 1960. Rec. GUT Stefan. Ws,zechśw., 1960, z. 11, s. 310. 1128. ŚWIĘTOKRZYSKI Park Narodowy. Kraków 1959. Zakład Ochrony Przyrody. s. 201, mapy 2, tab!. 16. 1129. WDOWIARZ Stanisław: Karpaty (Beskidy). Warszawa 1959, WG, s. 1.5 + mapy 2. 5. Historia a) Historia wsi, historia gospodarcza, osadnictwa, historia prawa. 1130. A. O.: 1900 lat Skórcza? Kaszebe, 1960, nr 18, s. II, ilustr. 1131. ALEKSANDROWICZ Alina: W kręgu autentyzmu. (Memoriały i supliki chłopów zatrudnionych u Czartoryskich). Kamena, 1960, nr 11. s. 4, ilustr. 1132. ALEKSANDROWICZ Walenty: Wieś warmińsko-mazurska w dawnych wiekach. Warmia i Mazury, 1959, nr 4. s. 9-11, ilustr. 1133. BARANOWSKI Bohdan: Gospodarstwo chłopskie i folwarczne we wschodniej Wielkopolsce w XVIII wieku. Warszawa 1958. Rec. GULDON Zenon: W sprawie badań nad gospodarką w dobrach szlacheckich w Wielkopolsce w XVIII w. Zap. hist., 1960, z. 3,/4, s. 107-1125, tab. 1134. BARANOWSKI Bohdan: Tematyka gospodarstwa wiejskiego w kalendarzach z XVIII i początkach XIX w. Studia Dziejów Gasp. wiejs. t. 3:1960, z. 2. s.61-90. 1135. BARTYŚ Julian, GOLDBERG Jakub: Polska wieś folwarczno-pańszczyźniana w XVI-XVIII wieku. Warszawa 1960, PZWS, s. 43. 1136. BARYCZ Henryk: Stary Sącz poprzez stulecia. Małopol. Studia hist., 1958. z. 3'/4, s. 67-84. 1137. BASZYŃSKI Cz'esław: Osadnictwo komturstwa ostródzkiego do połowy XV wieku. Zap. hist., 1960, z. 2, s. 103-118. tab. mapa. 1138. BAZIELICHOWNA Barbara: Etnograficzna wycieczka naukowa w Beskidy Śląskie. Zar. Śląs., 1959, z. 1, s. 147-15'0, ilustr. 1139. BISKUP Marian: Z nowszych prac zachodnioniemieckich nad osadnictwem Prus Królewskich w XVI-XVIII wieku. Pr,z. hist., 1960, z. 2, s. 411-424. 1140. BŁACHUT Władysław: sto lat temu (Rzecz o początkach prasy ludowej). Wieści, 1959, nr 24, s. 9, nr 25, s. 10. 1141. BOGUSŁAWSKI Aleksander: Ruch ludowy w czasie wojny 1914-1918 w Kró- �BibLiografia etnograf!! poLskiej za lata 1959/1960 319 lestwie Polskim w świetle wspomnień. Oprac. Jan KOLENDA. Rocz-i Dziejów Ruchu lud., 1959, nr 1, s. 260-287; 1960, nr 2, s. 279-316, Hustr. 1142. BUCZEK Karol: Zagadnienie polskiego narodu. Prz. his1., 1959, z. 4, s. 665-697. Res. s. 910-911. Rez. s. 903-904. 1143. CHLEBOWCZYK Józef: Różnicowanie i początki kapitalistycznego rozwarstwienia wsi cieszyńskiej u schyłku feudaH.zmu. Studia Mat. Dziejów Śląska, t. 3:1960, s. 49-150. tab. mapy. 1144. CIEŚLAK Tadeusz: Przeciw pruskiej przemocy. Walka o ziemię na Pomorzu na przełomie XIX i XX w. Warszawa 1959, LSW, s. 194, mapa. 1145. CHOJNACKI Władysław: Polska akcja narodowo-uświadamiająca na Mazurach przed I wojną światową. Zapiski historyczne Towarzystwa Naukowego w Toruniu, t. 21: 1955, z. 3/4. Rec. CIEŚLAK Tadeusz. Studia Mat. Dziejów Wielkop., t. 5; z. 1, s. 347-348. 1146. CZERNIK Stanisław: Początek dziejów chłopskich. Orka, 195'9, nr 8, s. 1, 7. 1147. DERESIEWICZ Janusz: Tranzakcje chłopami w Rzeczypospolitej szlacheckiej (w. XVI-XVIII). Warszawa 1959, KiW. Rec. MATUSZEWSKI Józef. Rocz-i Dziejów spał. gosp., t. 22:1960, s. 297-300. ORZECHOWSKI Kazimierz: O władztwie pana feudalnego wobec uzależnionych od niego chłopów. Czas. prawno-his t., t. 12:1960, z. 2, s. 279-298. 1148. DYMEK Benon: NiezaleŻlla Partia Chłopska na Mazowszu Płockim (1924-1927). Not. płockie, 1960, nr 17/18, s. 22-25. 1149. DZIEJE wsi wielkopolskiej. Praca zbiorowa. Poznań 1959. Wyd. Poznańskie. Rec. A. W. Tryb. Ludu, 1960, nr 224, s. 4; FORNALCZYK Feliks: Tyg. zach., nr 34, s. 4 STANKIEWICZ Witold Rocz-i Dziejów Ruchu lud., 1960, nr 2, s. 438-442. 1150. FIEDOR Karol, ORZECHOWSKI Marian: Ci co przetrwali. Wspomnienia Polaków z Dolnego Śląska. Wrocław 1959, Oss., s. XXXI, 320, tabI. 16. 1151. FLIS Stanisław: Dawne napisy polskie w Olsztynie oraz w miejscowościach Gryżliny i Gutkowo pow. Olsztyn. Roczn. olszt., t. 2, 1959, s. 237, ilustr. Krat. sad. Sum. 1152. FOŁTA Władysław: Wspomnienia z walk młodzieży chłopskiej. Warszawa 1956. Res. J. S. BiuI. Komis. Hist. KC ZMS, 1959, nr 1, s. 95-98. 1153. FORNALCZYK Feliks: Pomorze Zachodnie w pigułkach. (Koszalińskie Wakacyjne Studium zagadnień historycznych Zachodniego Pomorza). Tyg. Zach., 1960, nr 35, s. 5. 1154. GAŁAJ Dyzma: Powstanie Związku Młodzieży Wiejskiej RP "Wici". Warszawa 1959. Rec. BLASS Judyta: Powstanie "Wici": Nowe Książki, 1959, nr 9, s. 549-550. 1155. GAŁĘSKI Bogusław: J. Ryng o społeoz·no-ekonomicznej strukturze wsi polskiej. (Ze studiów nad historią rozwoju myśli ekonomicznej KPP). Ekon., 1959, nr 1, s. 56-73, tab. 1156. GANSINIEC Zofia: Białka. Etnogr. pol., t. 3: 1960, s. 149-158. Sum. 115'7. GĄSIOROWSKI Antoni: Ze studiów nad szerzeniem się tzw. prawa niemieckiego we wsiach ziemi krakowskiej i sandomierskiej (do roku 1333). Rocz-i his1., t. 26:1960, s. 123-170. tab. mapy. Res. 1158. GIEYSZTOR Irena: Etudes cartographiques de l'historie de Pologne. Tł. z pol. Lucjan GROBELAK. Acta pol. his1., t. 2:1959, s. 71-99, mapy. 1159. GIZA Stanisław: Materiały do bibliografii historii ruchu ludowego (18751939) opracowane na podstawie zawartości czasopism z lat 1944-1959. Rocz-i Dziejów Ruchu lud., 1960, nr 2, s. 456-505. �320 Bibliografia etnog?-afii polskiej za lata 195911960 1160. GORSKI Karol: Niemieckie misje wśród Słowian i Prusów. Zap. hist., 1960, z. 2, s. 59-70. 1161. GRYGIER Tadeusz: Rozwój ruchu polskiego na Mazurach w latach 19021914. Kom-y mazur.-warm., 1960, nr 3, s. 313-350, tab. 1162. HECK Roman: Studia nad położeniem ekonomicznym ludności wiejskiej na Śląsku w XIV wieku. Wrocław 1959, Oss., s. 319. Rec. LESZCZYŃSKI Józef Zar. Sląs., 1960, z. l, s. 148-152; WYCZAŃSKI And'rzej. Kwart. hist., nr 1, s. 204-209; MĄCZAK Adam. Prz. hist., 1960, z. 2, s. 435:"-438; TOPOLSKI Jerzy Rocz-i Dziejów społ. gosp., t. 22:1960, s. 247-253. 1163. HENSEL Witold: Studia nad osadnictwem Wielkopolski wczesnohistorycznej. T. 4 Studia i materiały do osadnictwa Wielkopolski wczesnohistorycznej Warszawa 1959, PWN, s. 285, tabl. 45, ilustr. 1164. INWENTARZ dóbr biskupstwa chełmińskiego. T. 3 Inwentarz dóbr biskupstwa chełmińskiego z r. 1759. Łódż 1959, PWN, s. XVI, 416 + map 3. 1165. HISTORIA Sląska. T. 1. Do roku 1763. Cz. 1. Do połowy XIV w. Wrocław 19£0, Oss., PAN Instytut Historii, s. 625, tabl. 60, 5 map. 1166. JAKOBCZYK Witold: Studia nad dziejami Wielkopolski w XIX w. (Dzieje pracy organicznej). T. 2, 1850-1890. Poznań 1959, PWN, s. 167. 1167. JAKUBOWSKI Ja'n: Z dziejów Opolszczyzny w latach 1645-1666. Biul. Naucz. opoI., 1960, nr 2, s. 84-89. 1168. JAN lUREK Włodzimierz; Szewczyk Wilhelm: O Sląsku i Ślązakach. Katowice. 1958. Rec. Ba. Odra, 1959, nr l, s. 11. 1169. JANTOS H., KOŁTUNlAK J., ROMANOWSKI Z.: Granicznym szlakiem. Reportaże. Poznań 1959. Wyd. Poznańskie, s. 5 nlb., tabl. 12. 1170. JANIAK Bolesław: Z dziejów Handzlówki. Wieści, 1959, nr 35, s. 8. 1171. JEZIERSKI Andrzej: P·róba analizy statystycznej rozwarstwienia wsi na ziemiach polskich na początku XX wieku. Rocz-i Dziejów społ. gosp., t. 20:1958, s. 55-68, tab. wykr. Res. 1172. JOSTOWA Wanda: Pa,rk Etnograficzny w Zubrzycy Górnej na Orawie. Lud, 44:1957, s. 479-490. 1173. KAJAN Tadeusz: Nie damy pogrześć mowy ... Szkolnictwo polskie na Warmii i Mazurach w latach 1929-1939 r. Tyg. zach., 1959, nr 31, s. 4, 9, nr 32, s. 5, nr 33, s. 5, 9. 1174. KAWECKI Jan: Przyczynek do polskości wsi Olszewo pow. ełckiego w świetle dokumentów hitlerowskich. Kom-y mazur.-warm., 1959, nr 4, s. 445-447. 1175. KAZIMIERSKI Józef: Nowe materiały do ruchu ludowego w Wielkopolsce w 1651 roku. Przegląd historyczny, t. 50:1959, z. 2. Rec. WISŁOCKI Jerzy: Studia Mat. Dziejów Wielkop., t. 6:1960, z. l, s. 512-514. 1176. KERSTEN Adam: Chłopi polscy w walce z najazdem szwedzkim 1655-1656. Warszawa 1958. Rec. HERBST Stanisław. Zesz. nauk. WAP, Ser. Hist., 1960, nr 2, s. 115-117. 1177. KEYSER Erich: Das Preussenland. Munchen 1954. Rec. TOMCZAK Andrzej, Studia Mat. Dz,iejów Wielkop., t. 5':1959, z. 1, s. 348-355. 1178. KIEŁBICKA Aniela: Na marginesie najnow.szych wydawnictw źródłowych poświęconych dziejom wsi w Polsce. Wiad. hist., 19£0, nr 4, s. 235-238. 1179. KOWALCZYK Stanisław: Przegląd stanu badań nand historią .ruchu ludowego w latach 1918-1939. Rocz-i Dziejów Ruchu lud., 1959, nr 1, s. 167-195. 1180. KUKIER Ryszard: Badania toruńskich etnografów. Pomorze, 1960, nr 17, s. 2, ilu str. mapa. �Bibliografia etnografii poLskiej za lata 1959/1960 321 1181. KURAŚ Stanisław: 1182. 1183. 1184. 1185. 1186. 1187. 1188. 1189. 1190. 1191. 1192. 1193. 1194. 1195. 1196. Ordynacje i ustawy wiejskie. Z archiwów metropolitalnego i kapitulnego w Krakowie, 1451~1689. KURAŚ Stanisław: Dokument lokacyjny wsi Żmiącej z ,r. 1370. Małopol. Studia hist., 1958, z. 3/4, s. 85-88. KUŻMIŃSKI Tadeusz: Wieś w walce a Polskę Ludową. 1918-1920. Warszawa 1960. Rec. AJNENKIEL Andrzej. Rocz-i Dziejów Ruchu lud., 1960, nr 2, s. 442-446; Dymek Bebob. Z Pola Walki Nr 4, s. 164-167, Ziemia mazow., nr 3, s. 58-59. Nowe książki, 1960, nr 10, s. 623-624. LAAKMANN H.: Baltischen Lande. Munchen 1954. Rec. TOMCZAK Andrzej. Studia Mat. Dziejów Wielkop., t. 5:1959, z. 1, s. 348-355. LESKIEWICZOWA Janina: Prace komisji Koordynacyjnej do badań nad historią gospodarstwa wiejskiego. Spraw. Wydz. Nauk. Społ., PAN, 1959, z. 2, s. 81-84. LIETZ Zygmunt: Plebiscyt na Powiślu w r. 1920. Roczniki Historyczne, R. 21:1953/1954. Rec. CIEŚLAK Tadeusz. Studia Mat. Dziejów Wielkop., t. 5:1959, z. 1, s. 393-397. ŁĄCZYŃSKI Z.: O rozwój wsi śląskiej. Z obrad plenum WK ZSL w Katowicach. Wieści, 1960, nr 46, s. 4, ilustr. MAJEWSKI Wiesław: Walki Kurpiów ze Szwedami w dobie wielkiej wojny północnej. Kwart. hist., 1959, nr 2, s. 404-424, mapy. Res. Sad. MAMUSZKA Franciszek: W kręgu Góry Rowokół. (Wieś Smołdzino i jej zabytki). Kaszebe, 1960, nr 16, s. 4, ilustr. METSZK F,rido: Przegląd przyczynków do historii ziemi łużyckiej, które ukazały się w 1957 r. w jęz. łużyckim. Śląsk. Kwart. hist. Sobótka, 1959, nr 1, s. 140-143. MIELCZARSKI Stanisław, SZAFLIK Józef, Ryszard: Zagadnienie łanów pustych w XV i XVI wieku. Studia i materiały do Dziejów Wielkopolski i Pomorza, t. 1:1955, z. 2. Rec. RUTKOWSKA-PŁACHCIŃSKA Anna. Kwart. Hist. Kult. mater., 1958, nr 4, s. 684-686. MIKOS Stanisław: W sprawie składu społecznego i genezy ideologii Gromad Ludu Polskiego w Anglii 1835-1846. Prz. hist., 1960, z. 4, s. 663-682. Res. Sod. MYŚLIŃSKI Kazimierz: Z dziejów rozwoju wsi lubelskiej w XIV i XV wieku. Rocz. lub., t. 1:1958, s. 37-5'6. NAPORA A., WIŚNIEWSKI A.: Z ,przeszłości Warmii. O1szt., 1960. Rec. JASIŃSKI Janusz. Kom-y mazur.-warm., 1960, nr 2, s. 264-265. NARBUTT Jerzy: My i oni, czyli problem "religijności ludowej". Tyg. powsz., 1959, nr 42, s. 1-2, ilustr. NOWAK Jan: Przegląd i charakterystyka zasobów Archiwum Komisji Historycznej NK ZSL, dotyczące działalności Batalionów Chłopskich i ruchu ludowego w latach 1939 do 1944. Rocz-i Dziejów Ruchu lud., 1959, nr l, s. 219226. 1197. ORACKI Tadeusz: Warmia i Mazury 1959, nr 12, s. 32-34, ilustr. 1198. ORZECHOWSKI w powstaniach polskich. Mówią Wieki, Kazimierz: Rozdrabnianie gruntów chłopskich w XIX w. w dwu wsiach górnośląskich. Sobótka, R. 9:1954, R. 10:1955. Rec. LEŚKIEWICZOWA Janina. Kwart. hist., 1959, nr 4, s. 1281-1283; Ze studiów nad rozdrabnianiem gruntów chłopskich na Górnym Śląsku. Studia i Materiały z Dziejów Śląska, t. 1:1951. Rec. LEŚKIEWICZOWA Janina: Kwart. his t., 1959. nr 4, s. 1281-1283. Podlesie, Przeborowiee i Wielmierzowice. (Z badań 21 - Lud, t. 51, 1967 �322 Bibliografia etnografii polskiej za lata 1959/1960 nad rozdrabnianiem gruntów chłopskich na Górnym Śląsku). Studia Mat. Dziejów Śląska, t. 3:1960, s. 5-48, tab.; Problem chłopskiej własności podległej w epoce feudalnej. Kwart. hist., 195'9, nr 2, s. 473-492, rys. 1199. OSTROWSKI Wincenty: Stosunki religijno-wyznaniowe we wsi śląskiej po wojnie tr,zydziestoletniej (w świetle sprawozdań wizytatorów biskupich). Zesz. nauk. UWr., Ser. A., nr 25, Nauki pedagog. Psycho!., 1960, z. 4, s. 149194, tab. Krat. izłoż. Sum. 1200. PAŁUCKI Władysław: Narok. Wr. 1958 Rec. HEJNOSZ Wojciech. Kwart. hist., 1959, nr 4, s. 1263-'1266. 1201. PAWLATA Stefan: Dwadzieścia lat w "Wiciach". Wieś współcz., 1960, nr 8, s. 110-128. 1202. PODGORSKA Eugenia: Protokóły z posiedzeń Zarządu Powiatowego i ze Zjazdów Delegatów Kół Młodzieży Wiejskiej powiatu brzezińskiego w okresie międzywojennym. Rocz-i Dziejów Ruchu lud., 1960, nr 2, s. 219-267. 1203. POLAŃSKI Kazimierz: Etymologie połabskie. (Paralele połabsko-polskie). Zesz. nauk. WSP, Katow., Język., 1959, s. 73-84. 1204. POPKIEWICZ Józef: O badaniach najnowszej historii Śląska. Rozm. p'rzepr. Jan FIEBIC. Rada rob., 1960, nr 21, s. 6 ilustr, 1205. POPIOŁEK Oswald Stefan: Wykaz organizacji i instytucji Polskich na Śląsku opolskim w latach 1923-1939. Katowice 1959, Śląsk, s. 99. 1206. PUTEK Józef: Miłościwi panowie i krnąbrni poddani. Szkice z dziejów poddaństwa, pańszczyzny i innych form ucisku 'społecznego na dawnym pograniczu śląsko-polskim. Kraków 1959. Wyd. literackie, s. 447. 1207. PUTEK Józef: Z dziejów ruchu ludowego w Galicji. Wieści 1959, nr 17, s. 8, nr 18-19, s. 6, nr 20, s. 9, nr 21, s. 6, Chłopi-kupcy i sądy wiejskie kupieckie w okolicy Andrychowa w wieku XVIII., ibidem, 1959, nr 14, s. 4, ilustr. 1208. ROGALA Władysław: Chotcza walczy. Warszawa 1959, KiW, s. 269, map 5, ilustr. 1209. SCZANIECKI Michał, KORCZ Władysław: Dzieje ziemi Lubuskiej w Wypisach. Warsz., 1958, Rec. FENRYCH Wiktor. Sprawy Ośw. Kult. Woj pozn., 1960, s. 242-243. 1210. SIERECKI Sławomir: Święta Inkwizycja na Kaszubach. Kaszebe, 1958, nr 24. s. 4-5, ilustr. 1211. SKRZEK Mieczysław: Technika uprawy buraka cukrowego w Wielkopolsce przed r. 1870. Kwartalnik Historii Kultury Materialnej, R. 4:195'6. Rec. BOROWSKI Stanisław. Studia Mat. Dziejów Wielkop., t. 5:1959, z. 1, s. 398400. 1212. SOBCZAK Tadeusz: Tematyka gospodarstwa wiejskiego w polskich czasopismach rolniczych z lat 1803-1830. Studia Dziejów Gosp. Wiejsk., t. 3:1960, z. 2, s. 91-156. 1213. SbBISIAK Walerian: Rozwój latyfundium biskupstwa poznańskiego w XVI do XVIII wieku. Poznań 1960, PWN, s. 118, tab!. 2, mapa 1. 1214. STAŃSKI Mieczysław: Rozwój ruchu ludowego na Pomorzu Gdańskim (w latach) 1920-1926. Poznań 1960. Wyd. Poznańskie, s. 172, ilustr. Streszez. Rocz-i Dziejów Ruchu lud., 1960, nr 2, s. 45-71, tab. 1215. STUDIA i Materiały do historii kultury wsi polskiej w XIX i XX wieku. Wrocław 1958. Rec. KOZANECKA Maria, KOZANECKI Andrzej. Wiad. hist., 1959, nr 5, s. 315-319; BURSZTA Józef. Kwart. hist. Kult. mater., 1960, nr 2, s. 256-258; TOPOLSKI Jerzy. Kwart. hist., 1959, nr 1, s. 159-166. �Blbtiografia etnografii potskiej za tata 1959/1960 323 1216. STUDIA i materiały do dziejów Wielkopolski i Pomorza. T. 5", z. 2/10, Poznań 1960, s. 294, 2 nlb. T. 6, z. 1/11. Poznań 1960, PWN, s. 566. 1217. STUDIA i Materiały z dziejów Śląska. T. 3. Wrocław 1960, Oss, s. 492 T. 1:1957. Rec. RUSIŃSKI Władysław Sląs. Kwart. hist., Sobótka 1958, s. 642647. T. 1:1957. T. 2:1958, DŁUGOBORSKI Wadaw. Ann. Silesiae. T. 1:1960, z. 1, s. 119-129. Tekst również w jęz. ang. T. 2. Wrocław 1958. JAROS Jerzy. Zar. Sląs., 1959, z. 2, s. 115-117. 1218. STUDIA Śląskie. Seria nowa. T. 2. W~ocław 1959, Oss., t. 3. Katowice 1960, Śląs. Rec. DŁUGOBORSKI Wacław. Zar. Sląs., 1960, z. 3, s. 46p-468. :.YIICHALKIEWICZ Stanisław. Zar. Śląs., 1959, z. 2, s. 112-114. SZYMICZEK Franciszek. Kwart. opoI., 1960, nr 1, s. 206-211. 1219. STUDIA z dziejów gospodarstwa wiejskiego. T. 2, W.rocław 1959, Oss, s. 697, ilustr. Rec. TOPOLSKI Jerzy. Kwart. Hist. Rist. Kult. mater., 1960, nr 3, s. 390-398; WYCZAŃSKI Andrzej. Prz. Rist., z. 5, s. 5E8-591. 1220. SUKERTOWA-BIEDRAWINA Emilia, GRYGIER Tadeusz: Walka o społeczne i narodowe wyzwolenie ludności Warmii i Mazur. Olsztyn 1956. Rec. CIEŚLAK Tadeusz: Studia Mat. Dziejów WielkopI. T. 5:1959, z. 1, s. 355356. 1221. SUPLIKI chłopskie XVIII w. Warszawa 1954. Rec. ŻYTKOWICZ Leonid: W sprawie wydawania suplik chłopskich jako źródła do dziejów wsi. Studia źródłozn., t. 3:1958, s. 255-164. Res. 1222. SZKICE z dziejów Pomorza. T. 1-2. Warszawa 1958-195'9. Rec. J. F. Zap. kosza!., 1960, z, 5, s. 71-73. 1223. SLA WSKI Tadeusz: Studia nad ludnością Biecza w wiekach XIV-XVII. Małopol. Studia hist., 1958, z. 3/4, s. 21-66, mapa. 1224. SRENIOWSKI Stanisław: Uwła~zczenie chłopów w Polsce. Warszawa Rec. KIENIEWICZ Stefan. Tł. z pol. Janina KASIŃSKA. Acta Pol. hist., t. 1:1953, s. 146-153. 1225. TEJCHMA Józef: W trosce o dzień dzisiejszy i przyszłość młodzieży wiejskiej. Nowe Drogi, 1959, nr 2, s. 90-96. Związek Młodzieży Wiejskiej doświadczenia ogólne. Nowe Drogi, 1960, nr 12, s. 13-22. 1226. WOJCIECHOWSKI Kazimierz: Zainteresowania umysłowe młodzieźy prat:ującej w mieście i na wsi. Kult. i Społ., 1960, nr 3, s. 141-161, tab. 1227. TOPOLSKI Jerzy: Gospodarstwo wiejskie w dobrach biskupstwa gnieźniel1skiego od XVI do XVIII wieku. Poznań 1958. Rec. RUSIŃSKI Władysław. Rocz-i Dziejów społ.-gosp., t. 22:1960, s. 300--305. 1228. TOPOLSKI Jerzy: Położenie i walka klasowa chłopów w XVIII w. w dobrach arcybiskupstwa gnieźnieńskiego. Wa'rszawa 1956. Rec. LESKIEWICZOWA Janina. Rocz-i Dziejów społ. gosp., t. 20:1958, s. 355-35'8. Kwart. Hist Kult. mater., 1959, nr 3, s. 509-512. WARĘŻAK Jan. Rocz. łódz., t. 1:1958, s. 350354. 1229. TUROŃ Bronisław: Śląsk, Ziemia lubuska, Pomorze zachodnie, Pomorze Gdańskie oraz stosunki polsko-krzyźackie do schyłku w. XV. Warszawa 1959, PZWS, s. 36. 1230. TYMIENIECKI Kazimierz: Główne zagadnienia powstania poddaństwa chłopów w Polsce, Spraw. KUL, nr 7:1953/1956, s. 120-123; Początki państwa Polan. Prz. hist., 1959, z. 1, s. 23-5'0. Res. s. 185-186, Rez. s. 179-181. 1231. TYMIENIECKI Kazimierz: Smardowie polscy. Studium z dziejów społeczno-gospodarczych wczesnego średniowiecza. Poznań 1959, PWN, s. 54. �324 1232. 1233. 1234. 1235. 1236. 1237. 1238. 1239. 1240. 1241. 1242. 1243. 1244. 1245. 1246. 1247. 1248. 1249. 1250. Bibliografia etnografii polskie; za lata 1959/1960 UNSER Schlesien. Stuttgart 1954. Rec. FABISZ J., BIAŁY Franciszek. Sląs. Kwar. hist. Sobótka, 1959, nr 2, s. 230-232. URBARZE Sląskie. T. l, Wrocław 1956. Rec. DZIEWULSKI Władysław. Zar. Sląs., 1958, z. 3, s. 109-111. GLENSK Joachim: Gdzie leżała opolska wioska Wierzbie? Kwart. opoI., 1959, nr 4, s. 177-178. WASSERMAN Charles: Unter polnischer Verwaltung. Hamburg 1958. Rec. CIEŚLAK Tadeusz: Kom-y mazur.-warm., 1958, nr 4, s. 422-424; WAŃKOWICZ Melchior: SIadami Charles'a Wassermanna. Odra, 1959, nr 6, s. 1, lI, nr 7, s. 5. WICHURA-ZAJDEL Edward: Zasłużony orędownik śląskiego ludu (Józef Londzin). Homo Dei, 195'9, nr 2, s. 237-242. WIDAJEWICZ Józef: Kilka słów o narzazie. Slavia antiqua., t. 6:195711959, s. 109-133. Res. WIELKOPOLSKA w świetle źródeł historycznych. Poznań 1958. Rec. ŁUCZAK Czesław. Rocz-i Dziejów społ.-gosp., t. 21 :1959, s. 204-206. WIERZBICKI Zbigniew-Tadeusz: Ewolucja ustroju rolnego we wsi Zmiąca w latach 1847-1953. Fragm. pracy "Zmiąca", wieś powiatu limanowskiego, w 50 lat później". Rocz. Pol. Tow. Ekon. Poznań 1957/58, s. 193-217, tab. wykr. Sum. Ludwik JANKOWIAK, s. 399-400. WILDER Jan Antoni: Okiem cudzoziemca. Ze wspomnień cudzoziemców o dawnej Polsce. Warszawa 1959, Arkady, s. 254, ilustr. WILLAUME Juliusz: Z dziejów wsi lubelskiej przed uwłaszczeniem. Annales Universitatis Mariae Curie-Skłodowska. Sectio F, v. 10:1955 Rec. WŁODARSKA Czesława. Kwart. hist., 1960, nr 2, s. 517-518. WOJEWODZTWO płockie około 1578 r. Warszawa 1958. Rec. TATOMIR Adam: Powstaje atlas historyczny Polski. Nowe Książki, 1959, nr 5, s. 259260, ilustr. WOLAŃSKI Marian: Śląskie mia,ry nasypne (zbożowe) w XVIII w. Zesz. Nauk. UWr., Ser. A, nr 13, Hist., 1959, z. 2, s. 3-43, tab. Rez. Zsf. WOŁĄGIEWICZ Ryszard: Uwagi do zagadnienia stosunków kulturowych w okresie lateńskim na Pomorzu Zachodnim. Mat.-zach.-pom., t. 5:1959, s. 121-144, ilustr. rys. Zsf. WRZESIŃSKI Wojciech: Materiały do kwestii polskiej na Warmii i Mazurach po plebiscycie (1920-1921). Kom-y mazur.-warm., 1959, nr l, s. 60-84. WYCECH Czesław: Polityczna myśl ludowa w świetle programów stronnictw chłopskich. Rocz-i Dziejów Ruchu lud., 1959, nr 1, s. 6-56. WYCZAŃSKI Andrzej: Lust,racja województwa lubelskiego 15'65. Wrocław 1959, Oss., s. XXI, 138, mapa l. Z PRZESZŁOŚCI Ziemi Łukowskiej. Materiały Sesji Naukowej poświc;conej przesłości miasta Łukowa i Ziemi Łukowskiej odbytej w dniu 28 września 1958 r. Lublin 1959, Lubelska Spółdzielnia Wydawnicza, s. 188, ilustr. ZWOLAKIEWICZ Henryk: Z dziejów badań folkloru lubelskiego. Liter. lud., 1959, nr 5/6, s. 5-11. ZABOKLICKA Anna: Atlas historyczny "Województwo płockie około 1578 r." (Dyskusja zorganizowana przez Instytut Historii PAN w sprawie w/w atlasu). Kwart. hist., 1959, nr 4, s. 1357-1358. ZYTKOWICZ Leonid: Uwagi o gospodarstwie chłopskim w dobrach kościelnych w XVI wieku. Studia z Dziejów Gospodarstwa Wiejskiego, t. 1 :19,),. Rec. SZAFLIK Józef Ryszard: Rocz-i Dziejów społ. gasp., t. 21 :1959, s. 2,)1254. �Bibliografia etnografii b Walki potskiej za tata 1959/1960 325 klasowe 1251. BŁACHUT Władysław: Chłopi w walce o społeczne wyzwolenie. Wieści, 1959, nr 20, s. 8, ilustr. 1252. CZERNIK Stanisław: Powstanie chłopskie w 1037-1038. Orka, 1959, nr 11, s. 2, 7. 1253. CZUBIŃSKI Antoni, SKRZEK Mieczysław: Strajki rolne w Wielkopolsce 1919-1922. Warszawa 1959. Rec. BŁACHUT Władysław: W świetle dokumentów. Tyg. zach., 1960, nr 12, s. 2. 1254. FRASIK Józef A.: Jan M a l' c i n e k poeta rabacji. Wieści, 1959, nr 27, s. 5, ilustr. 1255. GAŁĘZA Bolesław; FILIPCZUK Józef: Walka młodzieży chłopskiej o nowy ustrój s·połeczny w okresie mi~dzywojennym. Wieś współ., 1960, nr 1, s. 85'-94. 1256. GERBER Rafał: Powstanie chochołowskie 1863 roku. Dokumenty i materiały. Wrocław 1960, Oss, s. XV. 1257. GULDON Zenon: Walka klasowa chłopstwa polskiego od XII do połowy XIV w. Tor. 1958. Rec. CHMIELEWSKI Stefan. Rocz-i Dziejów społ. gosp., t. 22:1960, s. 242-247. 1258. GRONIOWSKI Krzysztof: Proces uczestników ruchu chłopskiego 1861 r. Kwart. hist., 1959, nr l, s. 114-116. 1259. JARECKA Stanisława: Radykalny nurt w "Wyzwoleniu" w latach 1923-24. Fragm. pracy "Z dziejów Niezależnej Partii ChłQpskiej". Wieś współ., 1959, nr lI, s. 104-123. 1260. JASZCZOŁT Adam: Walka ludu podhalańskiego z uciskiem feudalnym 16251633. Warszawa 1959, MON, s. 419, tabI. l, mapy 3. Rec. KERSTEN Adam: Jeszcze jedno powstanie na Podhalu. Nowe książki, 1960, nr 3, s. 136-137. 1261. Jz.: W 35 rocznicę powstania N.P.Ch. Wieści, 1959, nr 45, s. 6. 1262. KALABIŃSKI Stanisław, TYCH Feliks: Walki chłopów Królestwa Polskiego w rewolucji 1905-1907. T. 2. Pażdziernik 1905"-styczeń 1906. Warszawa 1960, PWN, s. 999. 1263. KMIECIK Zenon: Walka radykalnych ludowców o laicką oświat~ w Królestwie Polskim w latach 1905-1914. Wychow., 1960, nr 2, s. 30-32, ilustr. 1264. KORZYCKI Antoni: 35 lat temu. (Niezależna Partia Chłopska). Orka, 1959, nr 47, s. 2. 1265. LECH Marian J.: Powstanie chłopów białoruskich w starostwie krzyczewskim (1749). Prz. hist., 1960, z. 2, s. 314-330. Sod. Sum. 1266. LESZCZYŃSKI Józef: Nieznany patent k.róla czeskiego F,ryderyka I w sprawie buntu chłopskiego w księstwie świdnicko-jaworskim. Śląs. Kwart. hist., Sobótka, 1958, nr 3, s. 471-473. 1267. LIPIŃSKI H.: Jak gorzowscy panowie z chłopami z Trzebiszewa walczyli ... Mówią dokumenty archiwalne. Tryb. Ludu, 1960, nr 358, s. 4. 1268. MAZUREK Zofia: Walka chłopów Ordynacji Zamojskiej o prawa serwitutowe w końcu XIX wieku. Ann. UMCS Sect. F, v. 12:1957, s. 197-220. Rec. Rez. 1269. SYSKA Henryk: Chłop śmie mówić. Wiersz. 1958. Rec. REK Tadeusz: Walka z klerykalizmem na wsi. Wychow., 1960, nr 6, s. 32-33. 1270. SZAFLIK Józef RyszaTd: O położeniu i walce klasowej chłopów we wsiach starostwa łukowskiego w XVII wieku. Rocz. lub., T. l, 1958, s. 69-89. 1271. WOSTROWSKI Wilhelm: Relacja ... o buncie chłopskim 1811 r. na Górnym Śląsku. (Tekst w jęz. niem. Podał do druku). Eugeniusz KOBZDEJ. Śląsk. Kwart. hist., Sobótka, 1958, nr 4, S, 670-673. �BibLiografia etnografii poLskiej za lata 1959/1960 6. Historia sztuki. 1272. ŻYCHOWSKI Marian: Piotr Ś c i e g i e n n y ksiądz rewolucjonista (1801-1890). Argum., 1959, nr 21, s. 8-10. 1273. BIULETYN Historii Sztuki R. XX; 1958; R. XXL:1959. Spis treści. 1274. KATALOG zabytków sztuki w Polsce. T. 3. Województwo kieleckie. Z. 7. Powiat opatowski. Warszawa 1959, PIS, s. 85, tabl. 79. T. 5. Województwo poznańskie. Z. 5. Powiat jarociński. Warszawa 1955, PIS, s. 25, tabl. 44. T. 5. Województwo poznańskie. Z. 6. Powiat kaliski. Warszawa 1960, WAiF, s. 69, tab!. 92, Z. 8. Powiat kolski. Warszawa 1960, WAiF, s. 25, Z. 19. Powiat pleszewski. Warszawa 1959, PIS, s. 23, tabl. 31. Z. 22. Powiat słupecki. Warszawa 1960, WAF, s. 23, tabl. 27. Z. 26. Powiat turecki. Warszawa 1959, PIS, s. 4, tab!. 29. Z. 29. Powiat wrzesiński. Warszawa 1960, WAF, s. 22. T. 6. Województwo katowickie. Z. 14. Powiat wodzisławski. Warszawa 1960, WAF, s. 26, tabl. 27. T. 7. Województwo opolskie. Z. 4. Powiat kluczborski. Warszawa 1960, WAF, s. 52, tabl. 58. T. 7. Województwo opolskie. Z. 10. Powiat oleski. Warszawa 1960, WAF, s. 34, tabl. 39. T. 7. Województwo opolskie. Z. 12. Powiat prudnicki. Warszawa 1960, WAF, s. 82, tabl. 86. T. 8. Województwo lubelskie. Z. 1. Powiat bełżycki. Warszawa 1960, WAF, s. 18, tabl. 13. T. 8. Województwo lubelskie. Z. 3. Powiat biłgoraj ski. Warszawa 1960, WAF, s. 4. T. 8. Województwo lubelskie. Z. 4. Powiat bychawski. Warszawa 1960, WAF. 1275'. PIECHOTKA Maria, PIECHOTKA Ęazimierz: Bożnice drewniane. Warszawa 1957. Rec. AINSZTEJN Reuben: Recenzja zagraniczna o książce ... Tł. z ang. B. Tazbir-Tomaszewska. Archit., 1959, nr 4, s. 189-190. 7. Historia literatury. 1276. HERNASOWA Maria: Geneza "Pieśni gminnej" z IV cz. "Dziadów" Pam. Liter., 1959, z. 3/4, s. 551-561. 1277. KRZYŻANOWSKI Julian; ŻUKOWSKA-BILIP Kazimiera: Dawna facecja polska XVI-XVIII w. Warszawa 1960. Rec. CHRUSZCZYŃSKI Andrzej: Millenium dowcipu. Tyg. kult. Orka, 1960, nr 52, s. 10: J. Z. J.: Nowe prace prof. Juliana Krzyżanowskiego. Polonist., nr 6, s. 39; KAPEŁUŚ Helena, STANKIEWICZ Elżbieta. Liter. lud., nr 6, s. 77-81; KOWALSKA Irena: Pod znakiem Stańczyka i Pana Zagłoby. Nowe Książki, nr 22, s. 1370-1372, ilustr.; ŚWIRKO Stanisław: Folklorystyka w kręgu badań historyczno-literackich. (Na marginesie jubileuszu prof. Juliana Krzyżanowskiego). Polonist., 1960, nr 5, s. 54-56., tenże. O dorobku folklorystycznym Juliana Krzyżanowskiego. Teatr lud., 1960, nr 5, ,s. 262--265; ilustr. 1278. KRZYŻANOWSKI Julian: Pogłosy podlasko-mazowieckie w noweli Sienkiewicza. Liter. lud., 1960, nr 2/3, s. 16-20. 1279. KUBACKI Wacław: Glossa etnograficzna do "Grażyny". Nowa Kult., 1960, nr 39, s. 4-5. 1280. NECEL Augustyn: Krwawy sztorm. Gdynia 1960. Rec. PESTKA Stanisław: Epos kaszubskiego życia. Kaszebe, 1960, nr 22, s. II, ilustr. 1281. PIGOŃ Stanisław: Głosy na ma,rginesie kultury i literatury ludowej. Liter. lud., 1960, nr 1, s. 5'4--63. 1282. PISZCZKOWSKI Mieczysław: Wieś w literaturze polskiego renesansu. Kraków 1959, PWN, s. 158: Spraw. PAN Od dz. Kr., 1958, z. 2, s. 104-107. 1283. PISZCZKOWSKI Mieczysław: Zagadnienia wiejskie w literaturze polskiego Oświecenia. Cz. 1, Kraków 1960, PWN, s. VI, 204. �BibLiog""!ia etnografii poLskiej za lata 1959:1960 327 1284. PRZYBOŚ Julian: Linia i gwar. Szkice. T. 1, 2. Kraków 1959, Wyd. literackie. s. 334, 329. 1285. RABOWICZ Edmund: Nieznana oświeceniowa satyra na opresję chłopską. Gdańskie Zesz. humanist., 1960, nr 1/2, s. 157-166, ilustr. 1286. ŚWIDERSKA Alina: Góralszczyzna Tetmajera. Życie Liter., 1959, nr 21, s. 12. 1287. ŚWIRKO Dobrosława: Folklorystyka J. I. Kraszewskiego. Liter. lud., 1960, nr 2/3, s. 21-25, ilustr. 1288. ŚWIRKO Stanisław: Folklor podlaski Nad Niemnem Orzeszkowej. Liter. lud., 1960, nr 213, s. 26-30. 8. Muzykologia 1289. DEKOWSKI Jan Piotr: Jan C a b a ł a (1895-1954) twórca instrumentów muzycznych. Łódź. Studia etnogr., T. 1:1959, s. 95-102, rys. 1290. JANIEWICZ Florian: Folklor w polskiej muzyce artystycznej XX wieku. Ruch muz., 1959, nr 6" s. 1-6. 1291. KISER Wiesław: Wybrane zagadnienia z dziejów kultury muzycznej. Śpiew. w szk., 1959, nr 4, s. 193-200, nuty. XI. CHŁOPI JAKO DZIAŁACZE SPOŁECZNI, POLITYCZNI I KULTURALNI, TWÓRCY, ETNOGRAFOWIE 1292. ALEKSANDROWICZ Walenty: Bogumił L a b u s z chłopski działacz mazurski. Orka, 1959, nr 22, s. 8. 1293. BĄCZKOWSKI Konstanty: Nauczyciel Antoniego Abrachama. (Teofil Bączkowski). Kaszebe, 1959, nr 12, s. I-III. 1294. BALIŃSKI Roman: U rybaka - pisarza. Orka, 1959, nr 25, s. 10, ilustr.; FENIKOWSKI Franciszek: Życie i przypadki kaszubskiego Robinsona. (O ksiąźce Augustyna Necla "Okrętnicy spod Narodowej Gwiazdy"). Pomorze, 1959, nr 24, s. 6-7.; KOLIŃSKA Krystyna: Z wizytą u kronikarza kaszubskich dziejów. (A. Necel). Tyg. kult. Orka, 1960, nr 27, s. 6-7, ilustt. 1295. BARANOWICZ Jan. Śląski Działacz i poeta. (L i g o ń Juliusz). Katowice 1960, Śląsk, s. 76, tabl. 16. 1296. BEDNORZ Zbyszko: Szczepon czyli rzecz o Józefie R y s z c e. Katowice 1960. Rec. AdT.: "Ja się wykupię własną krwią". Nowe książki, 1960, nr 11, s. 665.; HIEROWSKI Zdzisław. Zar. Śląs., z. 2, s. 312-313. 1297. BŁACHUT Stanisław: U kolebki :ruchu ludowego. Wieści, 1960, nr 23, s. 9-10. 1298. BOJKO Jakub. Ze wspomnień. Warszawa 1959. Rec. TUROWSKI Konstanty: O wsi polskiej - historycznie. Znak, 1960, nr 5, s. 671-680. Res. s. 719. 1299. CIOTA Józef, PIWOWARCZYK Antoni: Wspomnienia o Bolesławie D l' wal u. Zarzewie, 1960, nr 14, s. 11, ilustr. 1300. CZUŁA Maciej: U księdza S t o j a ł o w s k i e go. Fragm. pamiętnika. Wieś współcz., 1959, nr 2, s. 93-104. 1301. DEJWOREK Bolesław: Ernest G a l' g a ł a. (Działacz chłopski). Wieści, 1959, nr 48, s. 7, ilustr. Tenże. F,ranciszek W ó j c i k. Chłopi działacze, ibid., 1959, nr 16, s. 3--4., ilustr.; tenże. Stanisław S z y m a c h a (działacz wiejski). ibid, 1959, nr 46, s. 3, Mieczysław F l e j s z a r. ibid, 1959, nr 41, s. 9-11, ilustr. Józef D o m a g a ł a. Chłopi działacze, ibid, 1959, nr 29, s. 5-6 ilustr. Aurelia K o j d e r, Wieści, nr 8, s. 4, ilustr. 1302. DUNIN-WASOWICZ Krzysztof: Jakub B o j k o i jego wspomnienia. Mówią Wieki, 1959, nr 10, s. 33~34, ilustr. �328 BibLiografia etnografii poLskiej za lata 1959/1960 1303. FLISlUK Tadeusz: Franciszek J u s z c z a k. (Działacz polonijny na Dolnym Śląsku). Odra, 1939. nr 24, s. 1-2. 1304. GARBACZ Stanisław: U K u c a w Maniowach. Wieści, 1960, nr 22, s. 8. ilustr. 1305. GEORGIJEW Nikołaj: Aleksander S t e m b o l i j s k i. (Bułgarski działacz chłopski). Tł. Wieś współcz., 1959, nr 9, s. 123-126. 1306. HORODYSKA Halina, ŚLEDZIŃSKI Antoni: Ignacy L e m a r c z y k - zbieracz folkloru i poeta chłopski znad PiJicy. Liter. lud., 1960, nr 1, s. 30--35, ilustr. 1307. KAJAN Tadeusz: Dwie "kariery". (Działalność Jana B a u e r a na Warmii). Tyg. zach., 1959, nr 4, s. 1., tenże. Nie damy pogrześć mowy. Pamięci Jana B a c z e w s k i e g o. (Walka o szkołę polską w Niemczech). Tyg. zach., 1959, nr 28-29, s. 4-5. 1308. KAJKA M. - JASIŃSKI Janusz: Michał Kajka i jego dzicło. Orka, 1959, nr 22, s. 8., tenże. Rozwój świadomości narodowej Michala Kajki. Kom-y mazur.-warm., 1958, nr 3, s. 197-210. JASIŃSKI Janusz, ORACKI Tadeusz: Więc jak. (Sprawa ideologii Kajki. Warmia i Mazury, 1959, nr 1, s. 22. KAWECKI Jan: Krzywdzące nieporozumienie naprawić. (Sprawa opinii M. Wańkowicza o prohitlerowskich sympatiach synów Kajki). Warmia i Mazury, 1950. nr 11, s. 15'. ORACKI Tadeusz: Mazurski poeta - Michał Kajka. (W 100 rocznicę u~odzin). Mówią Wieki, 1958, nr 12, s. 5-7, ilustr. BERWIŃSKA Krystyna: Uwagi dla reżysera wieczornicy (poświęconej M. Kajce pt. "Poeta, cieśla i bohater"). Teatr lud., 1958, nr 7, s. 322, ilustr. 1309. KANIA J. - KORASZEWSKA Wanda: Jakub Kania. Zar. Śląs., 1958, z. 3. s. 104-108, ilustr. ŚWIRKO Dobrosława: Jakub Kania ludowy poeta Opolszczyzny. Liter. lud., 1958, nr 2/3, s. 85-86. ZASSOWSK/\ Danuta: Wspomnienia o Jakubie Kani (1872-1957). Kierunki, 1959, nr 5, s. 6-7, ilustr. 1310. KOLBERG O. - Dzieło Oskara Kolberga. Warmia i Mazury, 1960, nr 7/8, s. 39. Turonie. BiuI. inf. Pax, 1959, nr 10, s. 85-101, ilustr. KUŹMICZ Bolesław: O edycję dzieł Oskara Kolberga. Wieś współcz., 1960, nr 4, s. 140-144. tenże. Kolberg i jego dzieło. Orka, 1959, nr 35, s. 8. MANKE Fr. Oskar Kolberg miłośnik folkloru. Orka, 1960, nr 11, s. 1, ilustr. SUZIN Adam: Oskar Kolberg (1814-1890). (W 69 rocznicę śmierci). Śpiew w Szk., 195'9, nr 3, s. 129-132. KARŁOWICZ Jan: Korespondencja... z lat 1877-1890. Oprac. Zbigniew JABŁOŃSKI. Rocz. Bibliot. PAN Kr. R. 2:1956, s. 287-311, ilustr. 1311. KOMOROWSKI Zygmunt: Farosz li Bytomia. Działalność Księdza Józefa S z a f r a n k a na Śląsku. Kierunki, 1959, nr 25, S, 5. 1312. ŁUKA Leon: Pamięci zasłużonego badacza Pomorza. (Ł ę g a Wł.). Z Otch!. Wieków, 1960, z. 4, s. 305-308, ilustr. MALICKI Longin: Publicystyczna działalność etnograficzna ks. dra Władysława Łęg i. Kaszebe, nr 4, s. 5. Liter. lud., 1960, nr 6, s. 86. 1313. M. G.: Poeta na Kaszubach. (O D e ,r d o w s k i m). Tyg. zach., 1960, nr 18, s. 7. WILCZEWSKI He.rbert: Odsłonięcie pomnika poety kaszubskiego Hieronima D e r d o w s k i e g o w Wielu. Liter. lud., 1959, nr 1/2, s. 109-110. 1314. MAZIEJUK Henryk: Zielony sztandar. (O działalności ludowca Michała B ac z y). Orka, 1959, nr 42, s. 4. 1315. MIREK Stanisław: Moje wspomnienia. (K u r a ś F.). Wieści, 1959, nr 38, s. 8. 1316. KOSTIUSZKO l. I.: Materiały do biografii Piotra Ś c i e g i e n n e go. Tl. z ros., Rocz. lub., t. 1:1958, s. 179-188. �Bibliografia etnografii poiskiej za la ta 1959/1960 329 1317. PENTOWSKI Karol: Pamiętnik Mazura. Olsztyn 1959. Rec. CIEŚLAK Tadeusz. Kom-y mazur.-warm., 1959, nr 3, s. 344; Książki o Warmii i Mazurach. Warmia i Mazury, nr 11, s. 28. 1318. PIETRUSIEWICZ Halina: Uroczystości ku czci działa,czy Warmii i Mazur oraz bitwy pod Grunwaldem, odbyte w Olsztynie w 195'8 r. Roczn. olszt. t. 2:1959, s. 334---338. 1319. PIOTROWSKA Irena: Antek znad Bałtyku. (Antoni A b l' a h a m - działacz kaszubski). Kaszebe, 1958, nr 23, s. 4, ilustr. 1320. POMORSKA Urszula: Twórcy ludowi we współczesności. Tyg. kult. Orka, 1960, nr 41, s. 8, ilustr. 1321. PODWYSOCKI Tadeusz: Saga rodu W i ę c k ó w (patriotów śląskich). Odra, 1960, nr 45, s. 4. 1322. RECZEK Stefan: Sylwetki śląskie. Gadka o Józefie K u l' z a w i e. Rocz. wrocl., t. 2:1958, s. 189-201. 1323. ROPPEL Leon: Trzej regionaliści kaszubsko-kociewscy. Franciszek S z e rn a k, Jan P a t o c k a, Wincenty R o g a l a). Liter. lud., 1959, nr 1/2, s. 30/38, ilustr. 1324. RYSZARD: Wierny Śląskowi. (Przyznanie nagrody piętnastolecia Zbyszkowi B e d n o r z o w i). Tyg. powsz., 1960, nr 29, s. 6. 1325. SERES Jozsef: Pisarze ludowi, chłopi, inteligencja. Tłum. z węg. Zesz, Teor.-polit., 1959, nr 4, s. 152-160. 1326. SIVEK Alois: O n d r a s z z Janovic. Ostrava 1958. Rec. ONDRUSZ Józef. Liter. lud" 1960, nr 2/3, s. 128/129. 1327. SOLARZ Ignacy - FOLTA Władysław: By nie zginęła pamięć (Ignacy Solarz). Wieści, 1960, nr 25, s. l; W (dwudziestolecie) 20-lecie śmierci Ignacego Solarza. Wieści, 1960, nr 23, s. 4, ilustr.; WOJDAK Jan: Chłopi rzeszowscy Ignacemu Solarzowi w hołdzie. (Uroczystości w Gaci). Wieści, 1960, nr 28, s. 1, 4, ilustr. 1328. STAPIŃSKI Jan: Pamiętnik. Warszawa 1958. Rec. CZUBIŃSKI Antoni: Ciekawy przyczynek do historii ruchu ludowego w Polsce. Tyg. zach., 1959, nr 38, s. 6; STANKIEWICZ Witold: Pamiętnik radykała chłopskiego. Nowe Książki, nr 12, s. 741-743; TUROWSKI Konstanty: O wsi polskiej - historycznie. Znak, 1960, nr 5, s. 671-680. Res. s. 719; BANACZKOWSKI Piotr: Jeszcze o pamiętniku. Orka, 1959, nr 23, s. 3; BUSZKO Józef: Wiad. hist., nr 2/4, s. 130-132. 1329. STRYCZEK Jan: Chłopskim piórem. Warszawa 1957. Rec. WARKOCZEWSKI Stanisław. Rocz-i Dziejów spol.-gosp., t. 21:1959, s. 200-202. 1330. SUKERTOWA-BIEDRA WINA Emilia. G l' Y g ie l' Tadeusz: Działacze Mazur i Warmii epoki Mickiewicza. Olsztyn 1956. Rec. CIEŚLAK Tadeusz Studia Mat. Dziejów Wielkop., t. 5:1959, z. l, s. 355-356; KARAŚ Romuald: Pół wieku pracy dla Mazurów. Kamena 1960, nr 23/24, s. 11-12. 1331. WALKUSZ M.: Chojnice. W Brusach stanie pomnik K a l' n o w s k i e g o. Z życia Zrzeszenia Kaszubskiego. Kaszebe, 1958, nr 24, s. 6. 1332. WAŁACH H. - W. O.: Malarz ginącego folkloru. Za i przeciw, 1959, nr 10, s. 15, ilustr. 1333. WANTUŁA J. - MORCINEK Gustaw: Chłopski bibliom. Orka, 1959, nr 8, s. 5. 1334. WIĘCEK Adam: Sztycharz Grzegorz Lewicki i jego nieznane prace śląskie. Kwart. opoI., 1959, nr 4, s. 124-132, ilu str. Sum. 206, Zsf., s. 213. �330 Bibliografia etnografii polskiej za lata 19591196U 1335. WOJDAK Jan: Pamięci Jana Rak a. Wieści, 1959, nr 22, s. 9. Zmarły Wincenty R z ą c a. Wieści, 1960, nr 34, s. 4, Bustr. 1336. WOLSKI Krzysztof: Inżynier Kazimierz Maria O s i ń s k i. Lud T. 44:1957, s. 498-499. 1337. WOJCIK Ryszard: Portret bez retuszu. (Chłopski bibliofil Jan B o r u c i ńs k i). Zarzewie, 1959, nr 20, s. 1, 3, ilustr. 1338. WSPOMNIENIA O Franciszku Pelplińskim. W hołdzie "kaszubskiemu Drzymale". Kaszebe, 1958, nr 22, s. 5, ilu str. 1339. ZYGMA Zdzisław: Franek spod Miechowa (K u l e r F.) Orka, 1959, nr 26, s. 2. 1340. ZAGORNA Barbara: Etnografia w pracach krajowego związku Spółdzielni Przemysłu Ludowego i Artystycznego "CPLiA". Etnognr. pol., T. 2:1959, s. 429-433. XII. VARIA 1341. DOBRZYŃSKA Janina: Pałac i czworaki. (Wspomnienia z życia chłopów). Wychow. w Przedszk., 1960, nr 11, s. 493-494. 1342. GAWIN Bolesław: Wieś .czyta. Tyg. kult. Orka, 1960, nr 28, s.8, ilustr. 1343. G r z e l a k Zdzisław: Socjolog na wsi. Polit., 1960, nr 40, s. 3, ilustr. 1344. HERMANN Paul: Siódma minęła, ósma przemija. Przygody najwcześniejszych odkryć. Tłum. z niem. Warszawa 1959, PIW, s. 576, tabl. 24, ilustr. 1345. ITMAN Leszek: By zachować kulturę ludową. (Wrocławski ośrodek etnograficzny). Rozm. przepr. Jerzy Gałuszka. Odra, 1959, nr 48, s. 9. 1346. J. G.: Poznajmy instrumenty ludowe. Teatr lud., 1960, nr 7/8, s. 395, 444. 1347. JAGER H.: Probleme in Stand der Fluorformenforschung in Siiddeutschland. Berichte zur Deutschen Landeskunde. J. 195'8, Rec. M o n i a k Jan. Czas. geogr., 1960, z. 1, s. 113--115. 1348. KOWALEC Bogusław: Działalność Wydziału Kultury PWRN w Łodzi w zakresie opieki i upowszechniania twórczości ludowej woj. łódzkiego. Łódź. Studia etnogr., t. 2:1960, s. 185-186. 1349. MROZOWSKI Wacław: Stacyjka cicha w głuszy lasów (w). Z cyklu: Liryki mazurskie. Ziemia łęcz., 1960, nr 10, s. 4, Z podróży (w). Tamże nr 9, s. 11. 1350. MORDASIEWICZ Jerzy: Wiejskie domy kultury. Biul. techn. Budown. wiejsko 1960, nr 3, s. 67-86, rys. tab. 1351. OKĘCKA-BROMKOWA Maryna: Folklor Warmii i Mazur w radio olsztyńskim. Liter. lud., 1959, nr 3/4, S. 87-92. 1352. ORYNŻYNA Janina: Rok 1958 w Cepelii. Pol. Szt. lud., 1959, nr 1/2, s. 107111, ilustr. 1353. SIEKIERSKI Stanisław: Czytelnictwo na wsi a rola ZMW. Streszcz. ref. wygł. na Ogólnopolskim Seminarium ZMW w Rzeszowie. Wieś współcz., 1960, nr 5, S. 70-75. 1354. STOPA Roman: Sprawozdanie z V Międzynarodowego Kongresu Nauk Antropologicznych i Etnologicznych w Filadelfii w dniach 1-9 września 1956 r. Zesz. nauk. U.J. nr 24. Pr. jęz., 1960, Z. 3, S. 273--,274. 135'5. Z. U.: Reklama zupełnie darmo. (Ucieczka Polaków za granicę). Świat, 1959, nr 1, s. 6-7, ilustr. �Bibliografia etnografii potskiej za tata 1959/1960 331 XIII. RECENZJE Z CZASOPISM I PRAC ETNOGRAFICZNYCH POLSKICH ORAZ OBCYCH 1356. ARCHEOLOGIA un Etnografija T. 1:1958. Rec. KACZYŃSKI Marian. Kwart. I-list. Kult. mater., 1959, nr 1, s. 161-164. 1357. BEOBACHTUNG und Experiment in der Sozialforschung. KaIn 1956. Rec. SZWENGRUB LiIi Maria. Lud, T. 45:1958/59, s. 370-373. (Książka zawiera 14 artykułów pióra współczesnych amerykaóskich i zachodnioniemieckich socjologów o ~agadnieniach teoretycznych założeó w badaniach społecznych). 1358. DIE DEUTSCHEN OSTGEBIETE jenseits der Oder und Neisse im Spiegel der Polnischen Presse. Wiirzburg 1958. Rec. ENGLICH Władysław: W odpowiedzi rewizjonistom niemieckim. Nowe Roln., 1958, nr 24, s. 937-976. 1359. DAS INTERVIEV: Koln 1957. Rec. SZWENGRUB Lili Maria. Lud, T. 45': 1958/59, s. 370-373. 1360. DORSON Richard M.: Polish wonder tales of Joe Wods. Western Folklore. Vol. 8:1949. Rec. KRZYŻANOWSKI Julian: Bajki sanockie znad jeziora Mi,· chigan. Liter. lud., 1960, nr 1, s. 63-69. 1361. DVORNIK Francis: The Slav. Hoston 1956. Rec. PRZESŁAWSKA Helena: Slavia antiqua, t. 7:1960, s. 511-513. 1362. FIEDLER Alfred, WEINHOLD Rudolf: Das schone Fachwerkhaus Siidthiiringens. Leipzig 1956. Rec. TRA WIŃSKA-KWAŚNIEWSKA Maria. Lud, T. 44: 1957, s. 338-340. 1363. FLORESCU Florea Bobu: Opincile la romini. Bucuresti 1957. Rec. WOLSKI Krzysztpf. Lud, t. 45:1958,/59, s. 347-348. 1364. JOHNSON James H.: Studia nad irlandzkim osadnictwem wiejskim. Oprac. z ang. 1. CZARNECKA. Czas. geogr., 1959, z. 4, s. 459-460. 1365. JUILIARD Etienne: La Vie rurale dans la plaine de Nasse-Alsacc. Paris 1953. Rec. STOJAK Antoni. Etnogr. pol. t. 2:1959, s. 459-463. 1366. MAGER Friedrich: Geschichte des Bauerntums und der Bodenkultu·r im Lande Macklenburg. Berlin 1955. Rec. BURSZTA Józef. Rocz-i Dziejów społ. gosp., t. 22:1960, s. 263-267. 1367. KAVULJAK Andrej: Historicky miestopis Oravy Bratislava 1955 Rec. DOTKIEWICZ Marian: Ostatnia praca A. Kavuljaka o Orawie. Lud, t. 44:1957, s. 281-298. 1368. MESZKANK Jan: Drasta katoiskich Serbow. Budyszin 1957. Rec. GLAPA Adam. Lud, t. 44:1957, s. 348-350. 1369. MEYER Hans Bernhard: Das Danziger Volksleben. Wiirzburg 1956 Rec. BOGUCKA Maria. Studia Mat. Dziejów Wielkopol., t. 6:1960, z. l, s. 549-550. 1370. MORVA Y Judit: Sz.: Asszonyok a nagycsaladban. Budapest 1956. Rec. TRAWIŃSKA-KWAŚNIEWSKA Maria: Kobiety w wielkiej rodzinie. Lud, t. 45: 1958159, s. 340-342. 1371. POCHILEWICZ D. L.: Krestjanie Biełorussii i Litwy w XVI-XVIII w. Lwow 1957. Rec. TOPOLSKI Jerzy. Rocz-i Dziejów społ. gosp., t. 20, 1958, s. 341-348. 1372. ROZUMOWSKA Ł. W.: Oczerki po istorii polskich k,restjan ot drewnich wriemien do XV wieka. Moskwa 1958. Rec. POPPE Danuta: O nowym zarysie najstarszej historii chłopów polskich. Prz. hist., 1959, z. 2, s. 338-349. �332 Bibliografia etnografit polskiej za lata 19.59/1960 1373. VILPPULA Hilkka: Das Dreschen in Finland. Helsinki 1955. Rec. STASZCZAKÓWNA Zofia: Lud, t. 45:1958/59, s. 382-384. 1374. VYDRA Józef: Liudova architektura na Slovensku. Bratislava 1958. Rec. J os t o w a Wanda. Wierchy R. 28:1959, s. 308-309. 1375. WOLFRAM Daniel, ROPP Christoph: Pommerland ist abgebrannt. Hamburg 1956. Rec. DOPIERAŁA Bogdan: Na marginesie rewizjonistycznej książki o Pomorzu Zachodnim. Szczecin 1958, z. 11/12, s. 137-143. �INDEKS NAZWISK A. O. 1130 A. W. 1149 Abakanowicz-Kosmowska M. 613 Abraham A. 1293, 1319 Ad, T. 1296 Adamczewska H. 729, 730 Adamczyk M. 473 Adamus K. 56, 301 Ainsztein R. 1275 Ajnenkiel A. 1183 Aleksandrowicz A. 427, 1131 Aleksandrowicz W. 178, 283, 420, 1132, 1292 Aleksiewicz M. 179, 1005 Ambros J. 785 Andersen J. CH. 852 Antoniewicz J. 787 Antoniewicz W. 786, 869 Antoniewiczowa K. 116 Antoniuk J. 180, 421 Antonow M. 123 Augustinik A. 1. 1010 Ba. 1168 Babicz J. 897 Babirecka B. 127 Baczka M. 1314 Baczewski J. 1307 Bagiński H. 182 Baliński R. 1294 Banach A. 614, 681 Banaczkowski P. 1328 Banateanu T. 854 Baranowicz J. 1295 Baranowski B. 57, 284, 285', 331, 1133, 1134 Bardach J. 825 Bartnicka-Dąbkowska B. 1131 Bartosiewkzowa S. 367 Bartosik J. 536, 615, 731 Bartyś J. 25, 331, 1135 Barycz H. 1136 Basara A. 489 Basara J. 508, 1037, 1056 Bastian A. 128, 616 Baszyński Oz. 1137 Bauer J. 1307 Bazielich B. 617, 724, 832 Bazielich W. 422 Bazielichówna B. 370, 618, 1138 Bączkowski K. 1293 Bączkowski T. 1293 Bąk P. 1038 Bąk S. 26, 423 Bąk W. 424 Bednarek S. 619 Bed.norz Z. 1296, 1324 Belcarzowa E. 1039 Bender R. 789 Berecki M. 620 Bergmon 474 Bernasikowa M. 332 Bernsztejn S. B. 790 Berwińska K. 1308 Biaduń J. 425 Bialy F. 1232 Bialy Z. 418 Bidowa 1. 758 Bielawski L. 426, 537, 538 Bielenin K. 286, 1012 Bieniek J. 621, 775 Bień-Bielska H. 1040 Bienkowski W. 28, 185 Biernacka M. 288, 358 Biernacki A. 477 Biskup M. 1139 Blass J. 1154 �334 Bibiiografia etnografii Błachowski A. 531, 622, 627 Błachut S. 1297 Błachut W. 129, 371, 488, 1140, 1251, 1253 Błaszczyk S. 623 Błaszkowski W. 1041 Boczkowska D. 729, 730 Bogucka M. 109, 1369 Bogusławski A. 1141 Boguszewska-Chlebowska D. 476 Bojarczuk S. 427 Bojko J. 1298, 1302 Bolduan T. 82, 184, 791 Bołsanowski B. 732, 733 Borek H. 1065 Borowski W. 272, 721, 1211 Bortkiewiczowa F. 273 Boruciński J. 1337 Bożic M. 792 Bożinow A. 793 Bożyk E. 312 Brandys M. 130 Breowicz W. 781, 782, 895 Brindarow A. 882 Broda J. 83, 372 Brodowska H. 185, 759 Brodzki Z. 734 Bronicka-Rauchut J. 1010 Bronicz S. 116, 287 Brożek L. 2, 1861 Brychcy J. 625 Brzeg H. 539 Brzeziński T. 400 Brzozowska T. 3 Buczek K. 1142 Buczek L. 626 Bujnowska D. 627 Brzozowska T. 84 Brzozowski K. 84 Bujak F. 100 Bukowska J. 624 Bukowski A. 85, 86 Bukowski Z. 628, 872, 1013 Bulanda E. 59 Bunikiewicz W. 401 Burbianka M. 4 Burszta J. 274, 275', 333, 1215: 1366 Buszko J. 1328 Buszta K. 187 Byczko T. 823 poiskiej za iata 1959/1960 Bykowski J. 760 Bystroń J. S. 373 Cabala J. 1289 Cechak-Holubowiczowa H. 1014 Ceram C. W. 1015 Ceynowa F. 86 Chegaray J. 1004 Chełkowska W. 1576 Chętnik A. 629 Chitimia 1. C. 60, 428 Chlebowczyk J. 1143 Chmiel E. 631 Chmielowski S. 318, 1257 Chojnacka J. 5, 6 Chojnacki J. 715 Chojnacki W. 5, 6, 7, 30, 188, 1145 Chomicz A. 189 Chomiński L. 106 Chorosiński J. 586, 608 Chruszczyński A. 1277 Chrzanowska P. 675 Cichocki W. 540 Ciechodńska M. 761 Cie.niak M. 430 Cierniak J. 573, 735 Cieślak T. 188, 190, 1144, 1145, 1186. 1220, 1234, 1317, 1330 Ciesielski W. 600, 630 Ciota J. 1299 Cnotliwy E. 1035' Czaja M. 90 Czajka H. 61 Czajkowska T. 836 Czajkowski J. 632, 725 Czajkowski S. 1115 Czajkowski Z. 1015 Czaplewski P. 191 Czapski A. 1489 Czarnecka 1. 1364 Czarnecka M. 640 Czartoryska U. 634 Czechowicz J. 541 Czechowski K. 1566 CzekaIski E. 1419 Czekanowski J. 40, 91, 794, 873. 1085 Czerepińska J. 635 Czerepiński A. 635 Czerniewska K. 131 Czerniak A. 633 �Bibliografia etnografii Czernik S. 431, 542, 1146, 1252 Cze-ro-sa 885 Czeszko B. 899 Czeszko E. W. 790 Czubiński A. 1253, 1328 Czukanowa R. 796 Czuła M. 1300 D Ś. 433 Damrosz J. 87 Daniel W. 192 Danielewicz J. 190 Daniłowski W. 543 Dawski S. 132 Dąbrowski H. 275 Dąbrowski J. 415 Dąbrowski K. 179, 193 Dederko B. 334 Dejna K. 1141 Dejworek B. 1301 Dekowski B. 545 Dekowski J. P. 24, 88, 194, 300, 313, 314, 335, 374, 434, 544, 545, 588, 656, 1289 Delimat T. 788 Demby R. 435' Deptusz€Wski S. 370 Derdowski J. H. 437, 1313 Deresiewicz J. 1147 Długoborski W. 1099, 1217, 1218 Długosz W. 552 Długoszewski B. 438 Dobrosławska M. 33, 459 Dobrowolska A. 315, 336 Dobrowolska B. 797, 798 Dobrowolski K. 195, 289 Dobrzańska-Pawlicka A. 36 Dobrzyńska J. 1341 Dobrzyński 1. 23, 636 Domagała J. 1301 Dopierała B. 192, 264, 1091, 1375 Doroszewski W. 1142 Dorson R. 1360 Dowiat J. 786 Drewniak B. 278 Drojecka R. 89 Drozdowska W. 360, 375 Drumew D. 793 Drwal B. 1299 Dubiel L. 337, 625 Dudkiewicz J. 316, 376 polskiej za lata 1959{1960 Dudkiewicz J. 316, 376 Dudowa H. 660 Du1czewski Z. 1092 Duma Z. 338 Dunin- Wąsowicz K. 1302 Dużyk J. 371 Dvornik F. 1361 Dygacz A. 547, 585 Dyksiński S. 706 Dymek B. 1148 Dzieduszycka A. 637 Dzieduszycki A. 896 Dzierżykraj-Rogalski T. 1086 Dziewanowska J. 638 Dziewulska M. 546 Dziewulski W. 1093, 1233 Dziurla W. 799 Dziurzyński P. 1094 Dżejgo 402 E. M. 792 E. W. 1015 Ellenberger V. 875' Englicht W. 196, 1358 Erixon S. 855 F. K. 90 Fabisz J. 1232 Falińska B. 1082 Federowski M. 548 Fenikowski F. 1294 Fiedor K. 1150 Fenrych W. 1209 Ficowski J. 479, 885 F,iedler A. 1362 Fiedor K. 1150 Fiebic J. 1204 Filipczuk J. 1255 Fitz R. 339 Flejszar M. 1301 Flis S. 1151 Flisiuk T. 1303 Flizak S. 116, 361, 439 Florescu F, B. 1363 Folta W. 1152, 1327 Fontaine de la J. 644 Fornalczyk F. 193, 223, 1149, 1153 Francić M. 305 Frankowski J. 133 Ftasik J. 1254 335 �336 Bibliografia etnografii Fryczowa M. 440 Fryś E. 639, 640 Fukińska B. 388 Gabałówna L. 134, 135', 136, 403, 6411016, 1017 Gajek J. 34, 63, 64, 65, 66, 91, 92, 317, 874 Gajerski S. 642 Gajewski L. 302, 1018, 1019 Gajkowa O. 27, 92a, 92b Galas P. 198 Gałaj D. 763, 1154 Gałęski B. 764, 1155 Gałęza B. 1255 Gałuszka A. 821 Gałuszka J. 1345 Gansiniec R. 378, 404 Gansiniec Z. 1156 Garbacz S. 1304 Garczyński W. 1020 Gardawski A. 1005 Gargała F. 1301 Garyga B. 894 Gavazzi M. 800 Gawin B. 10, 1342 Gąsior M. 696 Gąsiorowski A. 1157 Gediga B. 1021 Gedl M. 1021 Gembala A. 1015 Gentil-Tippenhauer W. 649 Georgijew M. 1305 Gerber R. 125'6 Gerhardt W. 801 Gerlach A. 643 Gębik W. 199, 388, 442 Gieorgiewa-Stojakowa S. 802 Giertych J. 200 Gieysztor 1. 1158 Ginalska M. 701 Giza S. 1159 Glapa A. 93, 94, 201, 318, 1368 Glemżajte M. 803 Gleńsk J. 1233 Gluziński W, 137 Gloger Z. 126 Gładysz M. 95, 138 Głodowski T. 202, 644 Głosik J. 380 poLskiej za lata 1959/1960 Głowa Z. B. 379, 645 Gola M. 203, 443 Golachowski S. 220 Goldberg J. 276, 1135 Goliński L. 736 Golis J. 639 Gołębiowsk,i B. 737, 768 Gołubiew A. 444 Gotkiewicz M. 810, 1367 Górska-Gołaska K. 275 Górski K. 1160 Górski R. 480, 96 Górzyński S. 290, 291 Grabowski B. 815 Grabowski J. 646 Grabowski T. 804 Grabski A. 765 Greb-Kaszeba R. 445 Grobelak L. 1158 Groniowski K. 1258 Grudniewska M. 139 Grygiel' T. 205', 1161, 1220, 1330 Grzegorczykowa R. 805 Grzelak Z. 1343 Grzenia-Romanowska G. 206 Grzyb J. 591 Grzybowski A. 738 Guldon Z. 1133, 1257 Gulgowscy T, J, 128, 616 Gut S. 1127 Guze J. 140, 613 Hadyna s. 550, 551, 739 Hajduk M. 11, 446 Haltsonen S. 856 Hank A. 889 Hejnosz W. 67, 381, 1200 Helsztyński S. 670 Hensel W. 806, 1163 Herbst S. 1176 Hermann P. 1344 Hernas CZ. 491 Hernasowa M. 1276 Hibl J. 207 Hierowski Z. 1296 Hilczerowa Z. 1022 Hlouszek W. 766 Hoesik F. 449 Hołda E. 767 Hoppe J. 382 �BibLiografia etnografii Holzer J. 1095, 1096 Horak B. 807 Horak L 816 Horodyska H. 1306 Hrbek I. 808 Humboldt A. 897 Huml L 647 L 1. 648 Itman L. 137, 1345 Iwanowa-Perczyńska N. 790 Iwanoyko E. 319 Iwaszkiewicz J. 356 J. F. 1222 J. G. 553, 5'54, 1346 J. P. 898 J. S. 350, 1152 Jabłoński E. 708 Jabłoński Z. 1310 Jachimiak J. 649 Jackowski A. 650, 657 Jagielski W. 651 Jahoda K. 405, 406 Jakowlewa W. 832 Jakóbczyk W. 1166 Jakubiec P. 142 Jakubowski J. Z. 450, 1167 Jalowiecki B. 340 Janiewicz F. 1290 Janiak B. 1170 Janiurek W. 1168 Jankowery W. 20 Jankowiak L. 1238 Jankowska A. 97 Jankowska B. 652 Janocha H. 141 Jang-Sang-dzin 885 Jantos H. 383, 1169 Jatecka S. 1259 Jarmul W. 581, 582, 583, 599, 603, 609 Jaros J. 1217 Jasiczek H. 451 Jasiewicz Z. 653 Jasiński J. 98, 1194, 1308 Jaskier W. 654 Jaszczołt A. 1260 Jaworska B. 294 Jaworska Z. 448, 555 Jażowski A. 452 22 - Lud, t. 51, 1967 poLskiej za Lata 195911960 337 Jager H. 208, 1347 Jech J. 809 Jezierski A. 1171 Jeż-Jar,ecki W. 143 Jeżowa M. 1042 Jęczalik E. 655 Jg 766 Johnson J. H. 1364 Jostowa W. 116, 144, 1172, 1374 Jóźwiak W. 783 Judenko K. 68, 99, 209 Judycka 1. 1043 Juillard E. 210, 1365 Jurkowski E. 1044 Juszczak F. 1303 Jz 1261 Jzj 1277 Kaczmarek L, 140, 407 Kaczyński M. 1006, 1356 Kajan T. 211, 212, 453, 1173, 1307 Kajka M. 454, 1308 Kalabiński S. 1262 Kaltenbergh L. 455, 857 Kamińska J. 1023 Kamińska-Rzetelska E. 213, 497, 1045 Kamiński E. 214 Kamiński l. 656, 657 Kamocka M. 28 Kamocki J. 28 Kania J. 1309 Kantak K. 1046 Kapadia K. M. 886 Kapeluś H. 456, 809, 817, 1277 Kapeniak J. 215 Karaś M. 72, 457 Ka,raś R. 1330 Karcz W. 411 Karlowicz J. 27, 92a, 1310 Karnowski 1331 Karpiel A. 159 Karwicka T. 658 Karwot E. 876 Kasińska J. 1224 Kavuljak A. 810, 1367 Kawecki J. 384, 1174, 1308 Kazimierski J. 1175 Kącki F. 408, 707 Kersten A. 1176, 1260 Keyser E. 1177 �338 BibLiografia etnografii Kiełbicka A. 1178 Kieniewicz S. 1224 Kiersnowski R. 76 Kihl E. 1024 Kipling R. 458 Kiser W. 1291 Kislnicz S. 416 Klinger W. 409 Klonowski A. F. 24, 116, 303, 320, 341 Kluckhohn Clyde 69 Kłat T. 13, 541 Kmiecik Z. 1263 Kobzdej E. 1271 Kochański W. 751 Koczka W. 1087 Koelling H. 530 Kohutnicki B. 659 Kojdecka A. 52 Kojder A. 1301 Kolberg O. 83, 595, 1310 Kolendo J. 1110, 1141 Kolińska K. 1294 Kołek A. 660 Kołodziejczyk R. 661 Kołodziejska B. 216 Kołtuniak J. 1169 Komorowski Z. 1311 Konan M. 681 Kondratiukowa K. 662 Koniusz J. 70, 459, 460, 811 Kopałko Z. 461 Korabiewicz W. 812 Koraszewska W. 1309 Korcz W. 1209 Kordek A. 501 Korzycki A. 1264 Koschmider E. 813 Kosidowski Z. 899 Kosmowski H. 556 Kostka S. 410 Kostiuszko I. 1. 1316 Kostrowicka 1. 292 Kostyrko H. 462 Kostrzewski J. 342, 814 Koszyk S. 463 Kot W. 815 Kotula F. 293, 631, 65'4, 663 Kowalczyk S. 1179 Kowalec B. 664, 1348 Kowalewska D. 217 poLskiej za Lata 1959/1960 Kowalik D. 277 Kowalska 1. 1277 Kowalska K. A. 886 Kowalski I. 1026 Kownacka M. 464 Kozanecka M. 1215 Kozanecki A. 1215 Kozieł S. 1027 Kozłowska-Bidkowa Z. 100 Kozłowski J. 1026 Koźmiński A. 1111, 1112 K'rajewska J. 412, 666 Kral A. 667 Kramarek J. 1028 Kranżdałow D. 102 Kraszewski J. I. 465, 1287 Kruczkowski J. 885 Kruk T. 740 Kruppe J. 1018 Kruszelnicki Z. 668 Kruszewska L. 1048 Kruszyński T. 1047 Krygowski W. 1113 Krząszcz W. 2 Krzeski S. 219 Krzewska M. 218 Krzywdzianka H. 768 Krzywicki L. 27 Krzyżanowski J. 467, 468, 469, 485, 1277, 1278, 1360 Krzyżanowski U. 221 Kuba L. 816, 1279 Kubacki W. 1279 Kubiczek T. 1034 Kubin J. S. 817 Kuc 1304 Kucharczyk A. 470 Kucharska J. 94, 116, 294 Kuczyński J. 167, 769 Kuhn W. 220 Kukier R. 101, 222, 1180 Kuler F. 1339 Kumor B. 49 Kuczyńska A. 665, 669 Kunysz A. 167 Kupiec J. 471 Kupiszewsk~ W. 454, 1038, 1081 Kuran J. 1114, 1115 Kuras S. 1181, 1182 1048, 1049, �BibLiografIa etnografii Kurasiński J. 146 Kuraś F. 1315 Kureska M. 889 Kurzawa J. 1323 Kurzowa Z. 805 Kuszewski J. 167 Kutrzeba-Pojnarowa A. 71, 77, 103, 225, 357 Kuźmicz B. 94, 1310 Kuźmiński T. 1183 Kwaśniewicz K. 344 Kwaśniewicz W. 343 Kwaśniewski K. 822, 85B Kwiecińska Z. 147, 148 Kwieciński Z. 741 Kwinkowska B. 136 L. B. 226, 742 Laakman H. 1184 Labuda A. 1050 Labuda G. 818, 819 Labusz B. 1292 Lachman W. 552, 599 Laet S. J. de 73 Lakowski L. B. 227 Lalik T. 275 Lech M. 1265 Lechowa L 304 Lehr-Spławiński T. 820 Lenarczyk L 1306 Lenczowski F. 295 Leskiewiczowa J. 1198 Leszczycki S. 887 Leszczyńska L 526 Leszczyński J. 228, 1097, 1162, 1266 Leszczyński Z. 526 Leśkiewiczowa J. 242, 1185, 1228 Lewandowski H. 821 Lewańska L 472 Lewicki G. 1334 Lewicki T. 808, 877, 1116 Leybich-Kruszyna A. 55'7 Leyding G. 1051 Ljiubinkowić M. 823 Libiszowska Z. 279 Lichański S. 770 Lietz Z. 200, 1186 Ligęza J. 74, 104, 105, 229, 441, 473, 474, 475, 547 POLskiej za Lata 1959/1960 339 Ligoń J. 1295 Lindert B. 399 Linette B. 558 Lipiński H. 1267 Lipowczan H. 486 Lippoczy N. 683 Lips J. 822, 1000 Lis J. 275 Lisakowski J. 559 Lisiński H. 278 Lisowska Z. 743 Lompa J. 123 Londzin J. 122, 1235 Lorenz H. 85'9 Lotko E. 1052 Lubowiecki L. 116 Łapiński L 1044 Łączyński Z. 1187 Łesiow M. 1053 Łęga W. 230, 477, 1312 Łojewski L 560 Łopaciński E. 106, 512 Łowmiański H. 824, 825 Łoziński W. 385 Łuczak Cz. 305, 1237 Łuka L. 1311 Łukaszewski A. 231 Łukaszewski L. 561 Łukowicz H. 232 Łysdk S. 878 M. G. 1313 M. R. 107 M. Z. 614 Mager F. 1366 Magnuszewski J. 562 Majchrzak A. 670 Majewski W. 1188 Majewski Z. 76 Majkowska D. 362 Majkowska F. 671 Majkowski A. 478 Makosza E. 565 Makowski T. 479 MakuIski K. 879 Malinowski L. 480 Malicki L. 108, 149, 230, 651, 672, 1312 Malionowski B. 99 �340 B!bliografia Malkiewicz J. K. 1001 Małachowska E. 481 Małecka-Pałaszawa H. 105'4 Manek K. 386 Mamuszka F. 1189 Menke F. 1310 Marcinek J. 1254 MarkI J. 826 Markowska W. 483 Markowski E. 827 Martuszewska J. 1004 Martuszewsk,i E. 188, 233, 1048 Maszot W. 488 Maśliński M. 673 Matlakowski W. 89 Matuszewski J. 416, 1147 Mayzner T. 564, 569 Maziejuk H. 1314 Mazurek Z. 1268 Mazurkiewicz J. 296 Mączak A. 1162 Meszkank J. 1368 Metszk F. 1190 Meyer H. B. 104, 1369 Michalska M. 674, 730 Michalski F. 888 Michalkiewicz S. 1218 Michejda B. 321 Mielczarski S. 1191 Mikos S. 1192 Mierzejewska K. 150 Mikołajczykowa D. 151 Milewski J. 771 Milska A. 483 Minor J. 675 Mioduchowska A. 579 Mirek S. 1315 Misińska M. 152, 306 Mitkowski J. 77 Mjartan J. 828 Mocarska-Palińska B. 1057 Modrzewska K. 1088 Modzelewska T. 322 Mojzych S. 345 Moniak J. 208, 1347 Morawska-Kleczkowska J. 153 Morawski T. 235' Mordasiewicz J. 1350 Morcinek G. 485, 486, 566, 1333 Morvay J. S. 1370 etnografii polskiej za lata 1959/1960 Most W. 110 Moszyńska B. 15 Moszyński K. 15, 95, 111 Mrongowiusz C. 183 Mrozińska S. 323 Mrozowski W. 1349 Muchowska T. 567 Mulkiewicz O. 676 Musianowicz K. 307 Muszyński H. 678 Miiller W. 677 Myśliński K. 819, 1198 Nadolski L. 346 Napora A. 1194 Narbutt J. 1195 Nastalek E. 772 Nasz A. 112, 236, 297, 324, 679 Necel A. 1280, 1294 Nedo P. 829 Neymanowa Z. 680 Nędza-Kubiniec S. 488 Ngoc H. 889 Niewęgłowski A. 1029 Niklewiczowa M. 493 Niezgoda P. 387 Nikifor 681 Nitsch K. 111, 1058 Nizińska J. 113, 237 Nowacki Z. 609 Nowak H. 490 Nowak J. 1196 Nowak Z. 238 Nowakowski S. 239, 1098 Nowakówna Z. 154 Nowobielska H. 494 Nowos'Z W. 240, 298 Nowowijski F. 570 Okęcka-Bromkowa M. 571 Obrochta J. 687 Ociepka 1. 614 Okęcka-Bromkowa M. 1351 Okuniewski J. 773 Olbromski M. 241 Oleksik K. 495 Oleszczuk A. 496, 5'73, 735 Olędzki J. 682 Olszewicz B. 897 Ondrasz 1326 Ondrusz J. 795, 826, 1326 �Bibliografia Optołowicz J, 116, 155, 636 Oracki T. 1197, 1308 Orynżyna J. 685', 1352 OrzechO'wski K. 242, 1147, 1198 Orzechowski M. 1099, 1150 Orzechowski P. 116 Orzeszkowa E. 1288 Osiński K. M. 1336 Oskwarek K. 683 Ostojski T. 243 OstrO'wski VV. 1199 Oszelda VV. 575, 684, 745 Otrysko Z. 1089 Pach A. 633, 687 Packiewicz J. 416 Pająkowski VV. 860 Pałkowska-Zieniukowa J. 1045 Pałucki VV. 1200 Panas H. 132 Papis B. 156 Paprocka VV. 686, 694 Paryski VV. 1059 Paszkowski VV. 774 Patia A. 507 Patocka J. 1323 PawIa ta S. 1201 Pawluk A. 610 Pazda S. 1030 Pelc J. 491 Pellowski A. 576, 746 Pelpliński F. 1338 Pentowski K. 1317 Perzyńska M. 830 Pestka S. 5'02, 503, 688, 1280 Petera J. 861 Petryszyn J. 897 Pędziński Z. 424, 459 Piaskowski J. 286 Piechotka K. 1275 Piechotka M. 1275 Pieńkowska H. 347 Piepka J. 503 Piesowicz K. 1000 Pietkiewicz K. 689, 838 Pietow T. 580 Pietrulewicz H. 1318 Pietrusiński J. 690 Piętak S. 427, 470 Pigoń S. 492, 1281 etnografii poLskiej za Lata 1959/1960 341 Pilichowski J. 244 Piotrowska L 245, 671, 1319 Piskozub K. 414 Pisz,czkowski M. 1282, 1283 PiwO'Warczyk A. 505, 1299 Pluta F. 499, 1038 Płatek P. 157 Pochilewicz D. L. 1371 Pochroń S. 775 Podgórska E. 1212 Podlaszewski F. 246 Podwysocki T. 1100, 1321 Pokropek M. 348 Polański A. 247 Polański K. 1060, 1203 Pomianowska VV. 1061 Pomorska M. 1320 Popiołek O. S. 1205 Popkiewicz J. 1204 Poppe D. 1372 Porębowicz E. 864 Późny VV. 363 Potsch F. 862 Prandota VV. 280 Preis A. 776 Prorok L. 223 Prószyński Z. 692, 831 Przedpełski M. 693 Przesławska H. 1361 Przeworska-Holt S. 159 Przez dziecka M. 695, 696, 705, 803 Przyboś J. 1284 Puget J. 698 Putek J. 1206, 1207 Pyzik Z. 167, 5'50 Rabotnowa L P. 832 Rabowicz E. 1285 Radolińska M. 1125 Radwańska-Paryska Z. 160 Rak J. 1335 Rak M. 748 Rasiński J. 777 Ratajski L. 880, 1102 Rawka A. 1063 Reczek S. 1065, 1322 Reindl T. 699 Reinfuss R. 114, 248, 308, 389, 700, 833 Reinfussowa Z. 248 Rek T. 1269 �342 Bibliografia etnografii Res 793 Rewski Z. 249 Reychman J. 1064 Rogala W. 1208, 1323 Rola J. 161 Romanowski Z. 1169 Rombowski A. 510 Rompszczy J. 511 Ropp Ch. 192, 264, 1375 Roppel L. 390, 437, 1323 Rosiak E. 512 Ro&iak R. 512 Rospond S. 1065 Rostańska A. 834 Rozenkranz E. 251 Rozenkranz R. 252 Rozumowskaja Ł. W. 1372 Różański S. 253 Rss. 702, 796 RuczyilSki T. 162, 704 Rudnicki B. 391, 835 Rudnicki M. 835' Rudowski J. 705 Rukówna J. 1023 Rusiński W. 1217, 1227 Ruszkowski M. 706 Rutkowska-Płachcińska A. 1191 Rutkowski Z. 811 Rycerski T. 703 Rydel L. 450 Ryszard 1324 Ryszko J. 1296 Rząca W. 1335 Rzepiennik-Strzyżewski 707 S. B. 163, 513 Sadowski J. 16, 426, 514 Sadzewicz M. 419 Safarewicz J. 835 Samsel R. 515 Samujło J. 146 Sarasate P. 865 Sarnowska W. 167 Saysse-Sobiczyk K. 1126 Scheufler V. 836 Sczaniecki M. 1209 Semkowicz W. 77 Seńska A. 708 Serafin S. 350 Seres J. 1325 polskie; za lata 1959/1960 Seweryn T. 24, 164, 281, 309, 325, 709, 710, 711, 712, 713 Seweryn Udziela 114 Siatktowski J. 1067 Sidorski D. 811 Siekierski S. 1353 Sienkiewicz H. 1278 Sierecki S. 1210 Sikora M. 165 Simonides D. 471 Siudut A. 1065 Sivek A. 1326 Skorojowska-Smolarska J. 837 Skrzek M. 1211. 1253 Skurpski H. 714 Sławska Z. 1116 Sławs.ki F. 1068 Słuszkiewicz E. 866 Smoczyński P. 1070 Smolski S. 1127 Snajder S. 349 Sobalski T. 166 Sobczak E. 784 Sobczak T. 1212 Sobieraj J. 516 Sobierajski Z. 1071 Sobieska J. 584 Sobieski M. 584 Sobisiak W. 351, 1213 Socha Z. 364 Sojka E. 602 Sokołow O. 1116 Sokołowska T. 750 Solarz L 1327 Solarzowa Z. 751 Sołomowa b. 254 Sówka A. 585 Spandowski A 748 Sroga A. 740 Stach T. 543 Stafiński A. 141, 392, 517, 1033 Stamirowski Z. 38 Stankiewicz E. 1277 Stankiewicz W. 1149, 1328 Stankiewicz Z. 273 Stań ski M. 1214 Stapiński J. 1328 Starski M. 168 Staszczakówna Z. 78, 115, 335, 1373 Staszkow J. 5'18 �Bibliografia etnografii Stefani J. 587 Stefańczyk J. 588 Stelmachowska B. 24, 101, 255, 326, 352 Stembolijski A. 1305 Stęszewski J. 555, 579, 589 Stieber. Z. 1072 Stiller R. 863 Stojałowski 1300 Stolarek Z. 890 Stopa R. 1354 Strelcyn S. 881 Stryczek J. 1329 StyŚ W. 275, 367 Suboczowa M. 118, 119, 169 Sucheni-Grabowska A. 282 Sukertowa-Biedrawina E. 18, 310, 1220, 1330 Sułkowska J: 1077 Suzin A. 543, 550, 564, 574, 607, 611, 612, 1310 Swatoń J. 590, 591, 592 Swienko H. 19 Sychta B. 121, 365, 393, 519, 520 Symoni J. 1080 Syska H. 1269 Szaflarski J. 1103 Szaflik J. 1191, 1250, 1270 Szafranek J. 1311 Szałasna A. 593 Szczegoła H. 1065 Szelburg-Zarembina E. 521 Szernak F. 1323 Szewczyk W. 839 Szkodziński T. 715 Szokalski J. 463 Szpakowski Z. 366 Szuls W. 778 Szura M. 723 Szurmiak-Bogucka A. 594 Szwengrub L. M. 5'8, 62, 256, 1357, 1359 Szydłowski J. 1034 Szyfelbein Z. 97, 257 Szyfer A. 170 Szymanek S. 716 Szymański E. 564 Szymcha S. 1301 Szymczak M. 38, 1044 Szymiczek F. 547, 1218 Ściebora A. 497 Ściegienny P. 1272, 1316 potskiej za tata 1959/1960 343 Ślawski T. 1223 Slaski K. 477, 522 Śledziński A. 1306 Śliziński J. 506, 840 Śreniowski S. 1224 Świątkowski H. 718 Świerc P. 585, 596 Świeży J. 327 Świderska A. 258, 1286 Świeży J. 24, 327 Świrko D. 20, 259, 752, 1287, 1309 Śwjrko S. 120, 121, 211, 260, 468, 523, 524, 1277, 1288 Tabasz Z. 867 Tacina J. 83, 597 Targ A. 32 Targoński M. 75'3 Tarnowski A. 139 Tarska E. 650, 655, 669, 685, 689, 695, 854 Tatomir A. 1241 Tazbir-Tomaszewska B. 1275 Tejchma J. 1225 Troczek I. 353 Tokańczyk A. 394 Tomaszewska A. 721, 754 Tomaszewski W. 1065 Tomczak A. 1177, 1184 Topolińska Z. 497, 1074 Topoliński J. 79, 333, 1162, 1215, 1219, 1227, 1228, 1371 Trawińska-Kwaśniewska M. 803, 1362, 1370 Trawkowski S. 311 Trąba W. 528 Trepczyk J. 5'28 Trojan A. 841 Tryfan B. 598, 720 Trzeciak J. 354 Turnau I. 25, 80, 171, 306, 330, 662 Turoń B. 1229 Turowski K. 1298, 1328 Turowski W. 755 Turska E. 640 Turska H. 1075 Turska J. 638 Tuwim J. 417 Tych F. 1262 Tyloch W. 891 Tymieniecki K. 842, 1230, 1231 �344 BtbHografia etnografii Urbańczyk S. 54, 1065 Uzięblo M. 395 Vaclavik A. 843 Villane J. 844 Vilppula H. 1337 Voigt T. 1035 Vydra J. 845, 1374 W. 306, 786 W. B. 711 W. O. 1332 Wajda W. 534 Wakarelski Ch. 793, 1002 Walawender A. 368 Walkusz M. 1331 Wallis S. 104, 509, 529 Walach J. 1332 Wantula J. 1333 Wańkowicz M. 1234, 1308 Warężak J. 128 Warkoczewski S. 1329 Wasilewski A. 756 Wasserman H. 1234 Wawrzyniak S. 530, 600 Wawrzyńczak H. 396 Waydel-Dmochowska J. 397 Wąchal J. 888 Wdowiarz S. 1129 Weinhold R. 1362 Wereszczyński S. 547 Weyroch J. 757 Węgielek-Januszewska Z. 1048 Węgrzynowicz L. 413 Wichura-2ajdel E. 122, 1235 Wiciński S. 563 Widajewicz J. 1236 Wieczorek B. 328 Wielgosz Z. 275 Wielopolski A. 1091 Wielowiejski J. O. 807 Wierciak Z. 604 Wierzbicka-Michalska K. 369 Wierzbicki Z. T. 779 Wierzbowski R. 701 Więcek A. 1321, 1334 Wiktor J. 174 Wiktorski A. 581 Wilczek S. 123, 1038 polskiej za lata 1959/1960 Wilczewski H. 261, 722, 1313, Wilder J. A. 1239 Wilkowska-Chomińska K. 846 Wdllaume J. 1240 Winer J. 847 Wirpsza W. 892 Wislocki J. 848, 1048, 1175 Wiśniewski A. 1194 Wiśniewski F. H. 549 Wiśniewski J. 255 Wiśniewski F. 577, 606 Witkowski L. 532 Wlodarczyk A. 262, 720 Wodnica S. 585 Wojciechowski K. 1226 Wojciechowski R. 533 Wojdak J. 263, 1327, 1335 Wojnas A. 407 Wojtachnia E. 175 Wojtasik J. 1036 Wok,roj F. 849 Wolański M. 1242 Wolfram D. 264, 1375 Wolski K. 1336, 1363 Wolągiewicz R. 1243 Woloszynowski J. 265 Wostrowski W. 1271 WoŹ'niak M. 398 Woźniakowski A. 605 Wójcik A. 266, 723 Wójcicki F. 1301 Wójcik R. 1337 Wróblewski T. 116, 710, 1084 Wrzesiński W. 1244 Wrzeszczyński S. 601 Wrzosek A. 21, 173 Wyce ch Cz. 124, 1245 Wyczański A. 1162, 1219, 1246 Z. K. 711, 1003 Z. U. 1355 Zaborowska M. 176 Zagórna B. 329, 1340 Zagorski Z. 1076 2ajączkowski S. 267 Zajączkowski W. 868 Zamościńska-Kucalowa Zaręba A. 1077, 1078 Zaremba F. 725 Zassowska D. 1309 J. 525 �Bibliografia Zawada F. 893 Zawadzka A. 811 Zawistowicz-Adamska K. Zawisza A. 359 Ząbkiewicz-Koszańska H. Zbierska E. 125 Zdancewicz T. 1079 Zielenina E. I. 790 Zielonka Z. 1065 Ziemacki VV. 330 Ziemak S. 126 Zieniukowa J. 535 Zienta'rowa-Malewska M. Zierhoffe'r K. 270, 1083 Zimińska-Sygietyńska M. etnografii 268, 358 A. 415 605 610 polskiej za lata 1959/1960 345 Ziołek B. 1101 Znamierowska-Priifferowa M. 177, 850 Zwardoń A. 271 Zwolakiewicz H. 22, 23, 636, 726, 1248 Zygma Z. 339 Zygmund(t) 678, 727 Zylberberg 728 Żaboklicka A. 1249 Żdanko T. A. 894 Żochowski T. 851 Żukowska-Bilip K. 1277 Żychowski M. 1272 Żygulski K. 1098 Żytkowicz L. 1221, 1250 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/2b8870d89d0b757cbf4350c6a557e994.pdf 17c8b62a22c548701b8fc35cc1d44344 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6126 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2008 Subject The topic of the resource etnografia polska-bibliografia Bibliografia Etnografii Polskiej (BEP) Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5713 Title A name given to the resource Bibliografia etnografii polskiej w Internecie / LUD 2008 t.92 Description An account of the resource LUD 2008 t.92, s.265-272 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kuźma, Inga Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 92, 2008 III. K O M U N I K A T Y INGA KUŹMA Ośrodek Dokumentacji i Informacji Etnograficznej PTL Łódź Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytet Łódzki BIBLIOGRAFIA ETNOGRAFII POLSKIEJ W INTERNECIE (UWAGI PO D W Ó C H LATACH FUNKCJONOWANIA) Prezentowany tekst jest nie tylko efektem mojej pracy nad Bibliografią etno­ grafii polskiej, etnologii, antropologii kulturowej oraz nauk pokrewnych w In­ ternecie (dalej: BEP), ale przede wszystkim pokłosiem dyskusji i konsultacji, a także wyrazem doświadczeń prof. Bronisławy Kopczyńskiej-Jaworskiej i mgr Małgorzaty Wilbik — innych twórczyń BEP. Współpracujemy przy jej opraco­ wywaniu od lat. Na nasz dorobek składają się także prace związane z opisem bi­ bliograficznym, stosowanym przed laty w bibliografiach drukowanych etnografii polskiej, przygotowanych w Ośrodku Dokumentacji i Informacji Etnograficznej Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego w Łodzi. W 2006 roku zespół ODilE-Łódź udostępnił BEP w Internecie. Tak jak uprzedzałyśmy użytkowników, jest ona nie tylko na bieżąco uzupeł­ niana o nowe pozycje, ale także modyfikowana. Apelowałyśmy do osób korzy­ stających z BEP i do autorów prac zamieszczanych w Bibliografii o nadsyłanie swoich uwag. Nasze prośby o kontakt umieszczone były na stronie BEP (http:// bep.uni.lodz.pl) oraz na łamach czasopism etnologicznych „Ludu", „Literatury Ludowej", „Etnografii Polskiej" i w innych miejscach. Odnotowywałyśmy nad­ syłane opinie i prośby, jednocześnie starając się wprowadzać zgłaszane poprawki i uzupełniać braki . 1 Na końcu tekstu jeszcze raz przypominamy adresy e-mailowe, pod które można nadsyłać do nas listy w sprawie BEP. 1 �Inga Kuźma 266 Ponieważ pracujemy nad Bibliografią w minimalnym składzie — stały ze­ spół liczy trzy osoby wymienione na początku tekstu, a w niektórych momentach pomagały nam dorywczo trzy inne — tempo i postęp prac (czyli przyrost liczby pozycji) muszą być też dostosowane do naszych sił i czasu. W dalszym ciągu mamy trudności z dotarciem do wydawnictw o niewielkim nakładzie, książek, pism czy broszur wydawanych przez lokalne organizacje i stowarzyszenia na­ ukowe lub kulturalne oraz do publikacji zagranicznych, gdzie umieszczają swoje teksty nasi specjaliści. Znajdujące się w Internecie adnotacje dotyczące dorobku naukowego oraz dane, jakie zaliczyć można do informacji naukowej z zakresu naszej dyscypliny, są coraz bardziej rozproszone — indywidualizują się i ulegają fragmentaryzacji. Nie ułatwia to poszukiwań potrzebnych źródeł i wiadomości, nie tylko tym, którzy parają się zawodowo antropologią kulturową/etnologią, ale przede wszystkim osobom zainteresowanym, lecz nie związanym tak ściśle z tymi dziedzinami. Nowe możliwości, jakich dostarcza Internet w popularyzacji wiedzy i prezentacji jej wyników, nie mogą być pomijane ani przez naukowców, ani — tym bardziej — przez zajmujących się informacją naukową. Oprócz owe­ go rozproszenia, indywidualizacji i fragmentaryzacji, sieć daje najwięcej narzę­ dzi do konsolidowania poszukiwań i skupiania informacji, wymiany i dzielenia się nimi. Być może szansą na poprawienie obecnej sytuacji byłoby stworzenie swoistej platformy (czy też „konsorcjum") na temat sieciowych zasobów wie­ dzy antropologicznej, czyli zjednoczenie sił, na przykład w ramach ściślejszej wymiany z zespołem ODilE-UJ opracowującym bazę PROKES czy w ramach współpracy z „Etnografią Cyfrową" Polskiego Instytutu Antropologii. Ważna wydaje się nam kwestia ułatwienia użytkownikom korzystania z BEP, zastanawiamy się więc nad dalszym usprawnieniem wyszukiwania. System wyszukiwawczy zaproponowany przez nas jest krzyżowy i uwzględ­ nia wiele kryteriów. Należą one do typowych kryteriów wyszukiwawczych znaj­ dujących się w każdej tego typu bazie danych. Są to na przykład: „tytuł", „tytuł-dowolne słowa", „tytuł czasopisma", „tytuł czasopisma-dowolne słowa", „ISSN" itd. Umieściłyśmy także w BEP kryteria wyszukiwawcze bardziej szczegółowe, jak „recenzent", „redaktor serii", a także „wydawca" oraz kryteria dostosowane do specyfiki naszej dyscypliny i metod jej pracy, jak „teren" i „teren-dowolne słowa". W przypadku pozycji obcojęzycznej, w polu z nazwiskiem jej autora (lub w Uwagach) umieszczamy nazwisko tłumacza na język polski, ponieważ BEP z zasady koncentruje się na dorobku polskich naukowców reprezentujących naszą dziedzinę, a tym dorobkiem jest również praca translatorska. Projektując z informatykiem modyfikację systemu CDS/ISIS, w którym pracujemy, dodały­ śmy jeszcze inne kryterium wyszukiwawcze — rok opublikowania danej pozycji. Występuje już ono jako kryterium w systemach Horizon i M A K . Dzięki wyszu2 Zob. np. na stronach łódzkich bibliotek: www.wimbp.lodz.pl/bazy/, czy www.pbw.lodz.pl/katalogi.htm. 2 �Bibliografia etnografii polskiej w Internecie 267 kiwaniu poszczególnymi latami (bądź łączeniu ich), można uzyskać dane iloś­ ciowe oraz dokonać przeglądu tematyki prac antropologicznych, etnologicznych i z pokrewnych dziedzin w interesującym użytkownika bazy okresie. Być może stanie się to przydatnym narzędziem za kilka lat, na przykład w rękach badaczy historii naszej nauki i jej dynamiki. Rzecz jasna, pod warunkiem kompletności BEP, choć nawet obecnie taka quasi-statystyka daje pewien obraz naszej dyscy­ pliny. Dowodem na to może być sytuacja z lat ubiegłych, kiedy przygotowywa­ no w ODilE drukowane bibliografie etnografii polskiej. W bibliografii za lata 1976-1985, autorka, Maria Niewiadomska, zaznacza we wstępie, iż w pewnym momencie dodać trzeba było do ówczesnego — wypracowanego już podziału te­ matycznego — nowy zbiór. Obejmował on dokumenty osobiste — autobiografie oraz pamiętniki i wszedł do działu „Kultura i metody jej badania", do poddziału „Metody i techniki badań, źródła, archiwa". Dokumenty tego typu do pewnego czasu nie były przedmiotem zainteresowania polskich badaczy, aż dostrzeżono ich wartość dla etnologii. Wyszukiwanie poprzez rok, nazwisko, tytuł czy tylko słowo z tytułu, jest sto­ sunkowo proste i nie powinno nastręczać trudności. Taki tryb przeszukiwania bazy sprawdza się w przypadku użytkownika i czytelnika, który wie — nawet jeśli tylko „mniej więcej" — czego szuka. Jednak obserwacje, jak radzą sobie z BEP i w BEP studenci, były główną inspiracją do napisania tego tekstu i poszerzyły nasze doświadczenia jako two­ rzących BEP (miałyśmy już, oczywiście, doświadczenia własne — również jako użytkowniczki tworzonej przez nas bazy i innych tego typu). Ta grupa korzysta­ jących z BEP nie tylko zupełnie inaczej przeszukuje bazę (jako czytelnicy jednak mniej wyrobieni), ale i czego innego w niej poszukuje. Naszą szczególną uwagę przyciągnęli ci użytkownicy, którzy mają zaproponować samodzielny temat (ese­ j u czy badań) i dołączyć do swojej propozycji spis literatury. Przykładowy stu­ dent, który stoi przed takim zadaniem — traktujący BEP jako narzędzie w zasa­ dzie równorzędne wyszukiwarce internetowej — zaczyna od zorientowania się, co już zostało napisane, jak ujęto dane zagadnienie, jak ma je w związku z tym doprecyzować na swój użytek oraz czym jest „naprawdę" kwestia, co do której ma dopiero niejasne, pierwsze skojarzenia (chodzi o te osoby, które rzeczywi­ ście wykonują samodzielne zadanie, czyli wychodzą najpierw od fazy określenia własnej — autorskiej — koncepcji). W oczach takiego użytkownika bibliograficzne bazy danych (jak również te­ zaurusy) nie tylko przydają się jako źródło danych o stanie wiedzy przeszłej czy aktualnej (w tym: sposobu jej opisu, doboru i kwalifikowania), lecz są jednocześ­ nie narzędziem projektującym przyszłą wiedzę. Nasz hipotetyczny użytkownik może pójść dwiema, niewykluczającymi się, drogami poszukiwań. Na tym polega praktyczność baz danych — jedyne utrud­ nienie może wiązać się z wyborem bardziej okrężnej drogi. To jednak zależy nie tylko od komunikatywności instrukcji obsługi katalogu czy też takiej konstrukcji �268 Inga Kuźma strony bazy, by osoba korzystająca z niej najpierw musiała zapoznać się z ową instrukcją, zanim przejdzie do samodzielnego wyszukiwania, ale także od bar­ dzo różnych kompetencji użytkownika w różnych dziedzinach. Dotyczy to nawet biegłości w pisaniu na klawiaturze: jeżeli jest ona relatywnie mniejsza, to użyt­ kownikowi będzie łatwiej przeszukiwać bazę, korzystając z gotowych, podanych słów czy innych istniejących już opcji, jeżeli zaś większa — najprawdopodobniej spróbuje samodzielnie je tworzyć. Po pierwsze, może zacząć od zorientowania się, co znaczy „dziedzina", która jest również wyszukiwawcza. Spis dziedzin jest łatwo dostępny na stronie kata­ logu on-line BEP. Jest ich w BEP trzydzieści jeden. Przejęły one poniekąd rolę haseł przedmiotowych, jakimi w opisie bibliograficznym posługują się inne bazy, choćby te, z których korzystają i które również współtworzą największe polskie biblioteki naukowe (np. uniwersyteckie). Dziedziny, które zaproponowałyśmy, mają jednak o wiele większy zakres niż typowe hasło przedmiotowe. Strukturę logiczną (czyli zakres poszczególnej dziedziny) i także jej istotę oddaje nawet nazwa — czyli termin „dziedzina" . To najszersze z kryteriów wyszukiwawczych w BEP. Obecne dziedziny wchłonęły w siebie i na nowo uporządkowały, zgodnie z nowym zakresem i stanem wiedzy oraz badań antropologicznych/etnologicznych, poprzednie „działy" i „poddziały". W bibliografiach drukowanych, przy­ gotowywanych przez ODilE w latach ubiegłych, działów głównych było sześć. Porządkowały ówczesny dorobek według kryteriów treściowych (np. „Kultura i metody jej badania", „Instytucje wiejskie i prawo zwyczajowe", „Polonia"). W zależności od wymagań, jakie stawiał dany zakres tematyczny, oprócz po­ wszechnie stosowanego układu alfabetycznego pozycji wchodzących do danego działu czy poddziału, wprowadzono również układ przedmiotowy (np. w pod­ dziale dotyczącym „Sylwetek badaczy" czy w „Charakterystykach twórców lu­ dowych"). Podstawową konstrukcją układu działów i ich wyodrębnienia był tra­ dycyjny podział w etnologii na kulturę materialną, społeczną i duchową. Był on jednak modyfikowany, choćby w owej przywołanej już przeze mnie bibliografii autorstwa Marii Niewiadomskiej. Jej twórczyni zaznaczała, że ze względu na zmiany zachodzące w naszej nauce, dokonano również zmian w nazwach dzia­ łów, wyodrębniono bardziej szczegółowe poddziały i dodano nowe. System klasyfikowania pozycji do działów i poddziałów odpowiadał ich hie­ rarchizacji (uporządkowane były „rosnąco": od kwestii ogólnych do coraz bar­ dziej szczegółowych oraz od problemów związanych z badaniami na terenach polskich do badań poza nimi). To znaczy, mówiąc obrazowo, pozycja opisywana była w taki sposób, jakby wyrastała tylko z jednego zakresu tematycznego (mo­ gła traktować dany temat — jeden temat — ogólnie albo szczegółowo, wtedy znajdowano jej miejsce w którymś z poddziałów). Obecny układ dziedzin w BEP zachował ślady poprzedniej hierarchiczności (w spisie dziedzin wymieniamy 3 Inaczej: strefa, gałąź. �269 Bibliografia etnografii polskiej w Internecie najpierw „Historię i organizację nauki", potem zaś „Kulturę, teorie, interpreta­ cje", „Metody badań", „Źródłoznawstwo i dokumentację", a dopiero na dalszych miejscach umieszczone są dziedziny związane z zagadnieniami specjalistyczny­ mi, jak np. „Media", „Muzyka i taniec" czy „Teatr, kino, widowisko"). Układ ten nie jest już jednak „rosnący". Jego hierarchiczność jest pozorna, co wynika z tego, iż obecnie można przyporządkować tekst więcej niż jednej dziedzinie (co jest wstępem do opisu jego zawartości — treści za pomocą słów kluczowych). Wracając do naszego przykładowego użytkownika: przeszukiwanie BEP wca­ le nie musi poprowadzić go do wskazania którejś z dziedzin. Dziedzina może wy­ dawać mu się zbyt szeroka, zbyt mało precyzyjna. Tutaj dochodzimy do kwestii tak zwanych słów kluczowych, którymi w BEP posługujemy się od początku jej tworzenia w Internecie. Stosowanie słów kluczowych jest naszą metodą opisu. Dlaczego jednak ów przykładowy student wybiera „słowo kluczowe" (lub wręcz „słowo kluczowe-dowolne słowa") jako drugie podstawowe kryterium wy­ szukiwawcze? Wynika to — według nas — ze sposobu dochodzenia do wiedzy, szczególnie wtedy, gdy korzysta się z takiego źródła katalogowania i klasyfikowa­ nia informacji, jakim jest baza danych. Pragniemy zaznaczyć, iż hipertekstualność, na jakiej opiera się ów proces, jest dużo wcześniejsza niż sam Internet. Powstała dzięki katalogom, bazom danych, inwentarzom itp., a Internet jedynie jąwzmocnił. Niewątpliwe, dzięki Internetowi i temu, co określa się mianem Web 2.0 , zarządza­ nie informacją oraz źródłami „uwolniło się" spod kurateli specjalistów. Wydaje się nam jednak, że „eksperci" czy „wiedza ekspercka" nie zniknęły z rzeczywistości cyfrowej, a został wydobyty ich inny sens w nowych — sieciowych — warun­ kach . Zatem zajmujący nas tu typ użytkownika BEP wybiera opcję „słowo kluczo­ we" bądź — najlepiej — „słowo kluczowe-dowolne słowa" i wpisuje, przyjmijmy, słowo „inny". W bazie znajduje się na razie 35 rekordów, które w opisie (w rubry­ ce zatytułowanej „Hasła") wymieniają termin poszukiwany przez hipotetycznego użytkownika. W tym znajdzie się też określenie „innych". By uzyskać dostęp do wszystkich rekordów traktujących o inności sensu largo, najlepiej, by użytkownik wpisał rdzeń słowa, czyli „inn", ponieważ do uzyskania najpełniejszych wyników wyszukiwania najlepiej posługiwać się rdzeniem danego wyrazu. Wtedy pojawi się już 89 rekordów ze słowami zawierającymi ten rdzeń, począwszy od „inne", przez: „innego", „innej", „inni", „inności", „inność", kończąc zaś na „inny". 4 5 Określenie to nie opisuje jakiegoś odmiennego oprogramowania, lecz jest umowną nazwą na opi­ sanie innego rodzaju interakcji, jakie zachodzą od pewnego momentu w sieci. Dzięki popularności serwisów społecznościowych zmiana ta polega na coraz większym wpływie użytkowników danych przestrzeni sieciowych na ich treść i zawartość. Do tego odnosi się przyszłość tzw. internetowej folksonomii (połączenie folk — lud, ludzie i „tak­ sonomii"; jest to, oczywiście, termin ściśle związany z życiem sieci/w sieci), czyli oddolnego klasyfiko­ wania, kategoryzowania i porządkowania informacji według słów kluczowych (tagów). W „folksono­ mii" porządkującymi są użytkownicy, nie zaś „eksperci" w tradycyjnym tego słowa znaczeniu. Ma ona najlepsze zastosowanie we wspólnotach niezhierachizowanych, np. typu sieciowego. 4 5 �270 Inga Kuźma Liczba pojedyncza czy mnoga słowa kluczowego jest więc nieistotna, jak również nazwy z dopełnieniem. Zobrazować to można na przykładzie innego słowa kluczowego, jak choćby „folklor", ponieważ występuje ono bardzo czę­ sto z dopełnieniem. Jeśli wpiszemy „folklor" i klikniemy w indeks, pokaże się — oprócz formy podstawowej — między innymi: „folklor muzyczny", „folklor słowny", „folklor w twórczości plastycznej", „folklor warszawski", „folklor wi­ dowiskowy", „folklor wiejski", „folklor współczesny" itd., ale także: „folklory­ styka", „folkloryzm", „folkloryzacja" etc. Indeks pozwala wybrać to określenie, 0 które użytkownikowi chodzi. Gdy mamy zaś do czynienia ze słowem w liczbie pojedynczej i mnogiej, trzeba wybrać wspomniany już wspólny rdzeń słowa albo osobno wywołać obie formy i zaznaczyć, że chodzi o ich sumę. Wspomniany indeks dotyczy nie tylko słów kluczowych. W indeksy zebra­ ne są wszystkie wyrazy i terminy znajdujące się w BEP, przyporządkowane po­ szczególnym kryteriom wyszukiwawczym. Na przykład do indeksu „autorów" dostać się można, wpisując dowolne nazwisko etnografa, choćby — Malinow­ ski. Po kliknięciu w indeks, wyłania się lista alfabetyczna wszystkich autorów wpisanych do BEP. Analogicznie można wchodzić i przeglądać indeksy poprzez kryteria „tytuł", „czasopismo", „teren" itp. W przypadku słów kluczowych problemem może być przeglądanie ich indek­ su w sytuacji, kiedy wybrane słowo występuje po bliskoznacznym, gdyż w syste­ mie, w jakim pracujemy, indeksów nie da się przeglądać wstecz. Najpewniejszym więc sposobem, sugerowanym przez nas użytkownikowi, jest wejście do interesującego go indeksu. Indeksy są wygodnym narzędziem do­ tarcia do literatury na interesujący użytkownika temat, albowiem może się zda­ rzyć, iż nawet wpisanie samego rdzenia terminu nie przyniesie skutku. Nie musi to oznaczać, że w BEP nie ma żadnej pracy dotyczącej danego zagadnienia. Prac takich może być bardzo dużo, lecz nieadekwatny system klasyfikowania tematów 1 wyboru określników stosowany przez użytkownika w warunkach specyficznego środowiska, jakim jest BEP, skończyć się może porażką. Wynika to z logiki, jaką rządzi się słowo kluczowe. Jest ono stosowane, by oznaczyć zawartość pozycji maksymalnie syntetycznie. Tym samym słowa kluczowe mają ułatwić orientację nieznającemu treści i zakresu użytkownikowi. W BEP posługujemy się nie tylko słowami stworzonymi już wcześniej (odzwierciedlającymi poprzedni stan wie­ dzy, który jednak zachował swoją ważność po ewaluacji w wyniku zmian, jakie zaszły we współczesnej antropologii kulturowej/etnologii), lecz również nowy­ mi słowami. Są one sukcesywnie dokładane do poprzednio istniejącego zbioru i tworzone zgodnie z kierunkiem bieżącego rozwoju naszej dyscypliny. Przyjęłyśmy, iż słowo kluczowe występuje w BEP w języku oryginału pozycji (czyli po polsku; także w tłumaczeniu na angielski) i musi spełniać warunek frekwencyjności. To znaczy słowem kluczowym jest słowo statystycznie najczęś­ ciej występujące w danym tekście, co w przypadku BEP oznacza, że oddaje ono temat tekstu (np. „Bantu", „inność", „religijność współczesna"). W BEP słowo �Bibliografia etnografii polskiej w Internecie 271 kluczowe ma również informować o charakterze i rodzaju pracy (np. „badania te­ renowe 1989-1991", „ankieta", „metoda biograficzna", „esej"), także o przyjętej metodologii (np. „analiza porównawcza", „hermeneutyka", „podłoże historycz­ ne", „Ricoeur Paul" — słowo kluczowe takie, jak nazwisko, pokazuje kierunek inspiracji danego autora, jeśli to nazwisko wymienia). Warunek frekwencyjności słów kluczowych pokazuje najdobitniej, że do sporządzenia opisu czerpiemy z leksyki autora tekstu. Dlatego w opisie pozycji sporządzanym przez nas w BEP mogą pojawiać się słowa czy też całe wyrażenia, które są autorskie — posługuje się nimi w danym tekście jego twórca (tworzy je, przetwarza, także adaptuje do słownika antropologii, czerpiąc z innych dziedzin). Są one na tyle istotne dla da­ nego tekstu, że nie można ich pominąć (np. wyrażenie „kultury stabilne" w BEP pojawia się tylko raz w opisie jednej tylko pozycji; identyczny jest przypadek wyrażenia „etnolog outsider"). Słowa kluczowe mogą występować w grupach bliskoznacznych, na przykład: „rodzona"/„rodzima"/„autochtoniczna"; „wyróżniki"/,,wyznaczniki"; „obraz"/ /„przedstawienie"/„wizualizacja"/,,wizerunek"; czy też „ujęcie"/„aspekt"/,,wa­ runek". Istnieje także kategoria słów kluczowych, które nie mają sensu bez określników i mogą mieć dowolną ich liczbę wywodzącą się z różnych sfer, na przykład „formy" — ateizmu, badań itp., „kategorie" — piękna, filozoficzne itd., „obiekt" — muze­ alny, wiary etc. Do tej samej grupy słów kluczowych zaliczyć trzeba (choć podane przykłady nie wyczerpują tego zbioru słów): „strukturę", „paradygmat", „historię", „system", „kulturę". Istnieje bardzo duża liczba ich połączeń z innymi słowami. Podajemy też synonimy pewnych słów kluczowych, lecz nie ze względu na możliwości, jakie daje nam tu polszczyzna, ale dlatego, iż w naszej nomenklatu­ rze zawodowej są to terminy równoprawne, na przykład „pielgrzym" i „pątnik". To samo dotyczy wyrazów o brzmieniu obcojęzycznym, przyswojonych w naszej dyscyplinie — podajemy je wtedy wraz z istniejącymi już terminami spolszczo­ nymi, na przykład „gender" i „płeć kulturowa", „rites de passage" i „obrzędy przejścia", „ekskluzja" i „wykluczenie", „multikulturowy" i „wielokulturowy". Przyjęcie systemu opisu prac, który jest tak elastyczny i podąża głównie za autorami tekstów (co przypomina „folksonomię"), sprawiło, że indeks słów klu­ czowych jest rozbudowany (o wspomniane synonimy czy wyrazy bliskoznaczne oraz terminy — powiedzmy — autorskie). Dlatego ponownie namawiamy użytkowników do wchodzenia w indeks, nie tylko słów kluczowych. Na przykład wyrażenia: „życie codzienne na wsi" i „ży­ cie codzienne wsi" odróżnia tylko niuans znaczeniowy. Okazuje się, jak wiele za­ leży od wnikliwości i wiedzy tworzącego opis. Widać także, że zupełnie innymi drogami może podążać użytkownik BEP, tworząc samodzielnie słowa kluczowe, zamiast poszukania ich w indeksie. Jego skojarzenia i zakres wiedzy nie muszą być zbieżne z tymi, z których czerpie osoba tworząca dany opis, na podstawie treści zawartych w opracowywanym bibliograficznie tekście. �272 Inga Kuźma Również z tego względu ponawiamy apel o dzielenie się z nami uwagami na temat BER Dane kontaktowe w sprawie BEP: prof. Bronisława Kopczyńska-Jaworska, brojaw@wp.pl; dr Inga Kuźma, etno8@interia.pl; mgr Małgorzata Wilbik, kopela@wp.pl; Ośrodek Dokumentacji i Informacji Etnograficznej PTL-Łódź, odiej3tl@wp.pl. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/262118371b3eb6a84096d8159b993834.pdf 33d960b4f4ec07747f4e72bff4eccec2 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Książki Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5029 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2010 Subject The topic of the resource wyszukiwanie informacji w Internecie Bibliografia Etnografii Polskiej (BEP) Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4665 Title A name given to the resource Bibliografia Etnografii Polskiej/ Homo interneticus: etnograficzne wędrówki w głąb sieci Description An account of the resource Homo interneticus : etnograficzne wędrówki w głąb sieci ; pod red.Ewy Jagiełło i Pawła Schmidta s.113-118 Creator An entity primarily responsible for making the resource Piotrowski, Marcin Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Wydawnictwo Portalu Wiedza i Edukacja Type The nature or genre of the resource e-book Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Marcin Piotrowski — Bibliografia etnografii polskiej 113 ±±~> Marcin Piotrowski UNIWERSYTET ŁÓDZKI Bibliografia etnografii polskiej P oczątki bibliografii etnografii polskiej sięgają dziewiętnastego wieku - jak wiemy - były to opracowania drukowane samodzielnie, jak i w postaci odręb­ nych numerów czasopism ludoznawczych. W Ośrodku Dokumentacji i Infor­ macji Etnograficznej (ODiE) prace mające na celu stworzenie całościowej biblio¬ grafii rozpoczęły się we wczesnych latach siedemdziesiątych, a w latach osiemdzie¬ siątych podjęto działania uwieńczone kilkoma publikacjami bibliograficznymi, po­ czątkowo retrospektywnymi, a później prowadzonymi na bieżąco (ich wykaz w załą­ czonej literaturze). Kolejne opracowania - dzięki środkom grantu „Bibliografia Et­ nografii polskiej w Internecie" - powstają od 2000 roku i sukcesywnie pomnażają in­ ternetowe zasoby tej unikalnej bibliografii opracowanej prze zespół ODiE pod kierun­ kiem profesor B. Kopczyńskiej-Jaworskiej. Skromny zespół - M . Wilbik, M . Niewia­ domska, a także współpracownicy zatrudniani okresowo - A. Hlebowicz, I . Kuźma, J. Kościelska oraz inni - stworzyli dzieło, którego rangę doceniają nie tylko etnolodzy, ale i inni naukowcy w Polsce i na świecie. Jak mówi jednak profesor Jaworska: „ko­ ledzy polscy nie podzielili się ani razu swoimi uwagami..." (tyczącymi bibliografii - zasad jej tworzenia jak i zasobami). Należy także przypomnieć, że zespół kierowany przez prof. Jaworską, zarówno w ODiE, jak i w Katedrze Etnografii przez wiele lat, obok swoich podstawowych za¬ interesowań naukowych brał udział w wielu inicjatywach, mających na celu usyste¬ matyzowanie i opracowania porządkujące wiele dziedzin etnografii, etnologii, antropo¬ logii kultury. Wymienić tu trzeba współpracę z bibliograficznym czasopismem Demos, w którym opublikowano wiele recenzji polskich prac etnograficznych (i pokrewnych), czy też stworzenie słownika haseł związanych z szeroko rozumianym ludoznawstwem, pomocnych później miedzy innymi przy tworzeniu internetowej bibliografii. Nawiązano także współpracę z wieloma instytucjami o podobnym zakresie działania w całym świecie, korzystając z ich doświadczeń, sposobów działania, a częściowo rów¬ nież dorobku. W samym Ośrodku znajdują się uporządkowane zbiory tyczące szero¬ ko rozumianego ludoznawstwa, etnografii, etnologii. Wiele dziedzin - wystawiennictwo, twórczość ludowa, muzealnictwo, imprezy związane z kulturą ludową są tu odnotowane �Marcin Piotrowski - Bibliografia etnografii polskiej 114 i opracowane, dostępne dla zainteresowanych. Wiele z tych materiałów zostało opub­ likowanych, stały się także podstawą dalszych badań, opracowań publikacji. Niestety, problemy finansowe nie pozwalają na szersze opracowanie tych zbiorów, a co więcej, na ich elektroniczne przetworzenie i udostępnienie. Autorzy bep-u wielokrotnie uczestniczyli w spotkaniach roboczych i konferencjach - krajowych i zagranicznych - dzieląc się swoimi doświadczeniami i refleksjami. Po­ zwolę sobie, korzystając z ich publikacji, pokazać wybrane problemy związane z in­ ternetowymi pracami bibliograficznymi: 1. Braki kadrowe i finansowe, 2. Problem dostosowania języka opisu oraz sposoby wyszukiwania, 3. Konieczność przeformułowania słów kluczowych, 4. Problem porównywalności bep ze „starymi" bibliografiami drukowanymi - ich kompatybilność, 5. Problem wyznaczenia granic zakresu - etnografii, etnologii, antropologii kul¬ tury, 6. Interdyscyplinarność stwarzające jednocześnie szanse i problemy, 7. Zmiany pól zainteresowań - konieczność wprowadzania nowych haseł, ta­ kich jak: media, reklama, płeć (gender) i inne, 8. Konieczność „współgrania" z innymi bibliografiami i dyscyplinami nauko¬ wymi, 9. Braki wynikające z niekompletności zbiorów literatury dostępnej w bibliote¬ kach (czasopisma), 10. Brak odzewu instytucji i organizacji, jak również autorów. Należy więc: 1. Zachęcić wszystkich do korzystania z bep, zwłaszcza, że jest to - w przeciw¬ ieństwie do wielu innych bibliografii internetowych - bezpłatne, 2. Zmobilizować siebie i innych do przesyłania not bibliograficznych o publika¬ cjach własnych i kolegów, 3. W miarę możliwości wspomóc działania bep-u - organizacyjnie i finansowo. �Marcin Piotrowski — Bibliografia etnografii polskiej 115 Literatura: Andrunik A., Bibliografia etnografii polskiej za lata 1934-1939, Polskie Towarzy­ stwo Ludoznawcze, Ośrodek Dokumentacji i Informacji Etnograficznej PTL, Łódź-Wrocław 1996. Kulesza-Zakrzewska T., Bibliografia etnograficznych prac magisterskich, doktor¬ skich i habilitacyjnych wykonanych na uniwersytetach polskich w latach 1945¬ 1975, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa-Łódź 1979. Hlebowicz A., Bibliografia etnografii polskiej za lata 1926-1933, Polskie Towa¬ rzystwo Ludoznawcze, Ośrodek Dokumentacji i Informacji Etnograficznej PTL, Łódź-Wrocław 1993. Kościelska J., Bibliografia etnografii polskiej za lata 1986-1990, Polskie Towarzy¬ stwo Ludoznawcze, Ośrodek Dokumentacji i Informacji Etnograficznej PTL, Łódź-Wrocław 1966. �Marcin Piotrowski - Bibliografia etnografii polskiej 116 Karpińska G.E., Niewiadomska M . , Bibliografia zawartości Literatury ludowej za lata 1957-1980, Polskie Towarzystwo Ludoznawcze, Wrocław 1986. Niewiadomska M . , Bibliografia etnografii polskiej za lata 1976-1985, Zakład Na­ rodowy im. Ossolińskich, Wrocław-Warszawa-Kraków-Gdańsk-Łódź 1989. Karpińska G.E.,Niewiadomska M., Bibliografia zawartości Ludu za lata 1895-1985, Polskie Towarzystwo Ludoznawcze,Wrocław 1988. Piękno użyteczne czy piękno ginące. Infromator o realizacji programu Ministerstwa Kultury i Sztuki „Ginące zawody", Polskie Towarzystwo Ludoznawcze, red. i oprac. Kopczyńska-Jaworska B., Niewiadomska-Rudnicka M . Łódź 1997. Kopczyńska-Jaworska B., Kuźma I . , Wilbik M . , Warsztaty bibliograficzne. Inter­ nationale volkskundlische bibliographie, Lud, t. L X X X I X , 2005, s.359-366 Kopczyńska-Jaworska B. Pracować nie tylko dla podłego zysku i miernej sławy. Od¬ powiedzi na pytania Zbigniewa Jasiewicza, Lud, t. LXXXIX, 2005, s.295-312 Kopczyńska-Jaworska B., Kuźma I . , Gegenwartige interessen der polnische ethno­ logie, [w:] Europaische Etnologie im neuen Millenium, Thelm 2002, s.79-84. Kuźma I . , Bibliografia etnografii polskiej w internecie (uwagi po dwóch latach funk­ cjonowania), Lud, t . L X X X X I I , 2008, s. 265-272. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/74759723a38346b355991ad30d6dd08b.pdf 0bd105404e5d5ca3aa11f81857ae90af Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:428 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1960 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:387 Title A name given to the resource Bibliografia prac Kazimierza Moszyńskiego / ETNOGRAFIA POLSKA 1960 t.3 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1960 t.3, s.31-40 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text B I B L I O G R A F I A PRAC K A Z I M I E R Z A MOSZYŃSKIEGO 1905 1. K i l k a słów do m ł o d z i e ż y w sprawie wycieczki przyrodniczej n a r o k p r z y s z ł y , „ W s z e c h ś w i a t " , W a r s z a w a t . 24:1905 n r 46, s. 735; prze­ d r u k : „ P r z y r o d a " , t . 2:1905, s. 709. 1911 2. Puszcza M y s z y n i e c k a , „ Z i e m i a " , Warszawa R . 2 : 1 9 1 1 , s. 724 — 725, 7 3 2 - 7 3 5 , 7 5 5 - 7 5 6 , 7 6 4 - 7 6 6 ( i l . 10). 1 1912 3. B u d o w n i c t w o ludowe w okolicy Z a m o ś c i a , „ Z i e m i a " , R . 3:1912, s. 281—283, 2 9 9 - 3 0 2 , 314—317 ( i l . 1 6 ) ; p r z e d r u k : K s i ą ż n i c a Z a m o j ­ ska, t . 1 1 , Z a m o ś ć (1920), ss. 25. 4. N a s y p y ziemne w okolicy Z a m o ś c i a , „ Z i e m i a " , R . 3:1912, s. 427 — 429 ( i l . 2, m a p k a 1). 1913 5. Z b i o r y ł o w i c k i e , „ Z i e m i a " , R . 4:1913, s. 273—276 ( i l . 4). 6. Z U k r a i n y , „ Z i e m i a " , R . 4:1913, s. 5 8 2 - 5 8 4 , 5 9 8 - 6 0 0 , 6 1 4 - 6 1 7 , 6 3 2 - 6 3 4 , 6 4 6 - 6 4 8 , 6 6 2 - 6 6 5 , 6 7 8 - 6 8 1 , 693—697, 7 1 0 - 7 1 3 , 7 2 6 730, 7 4 7 - 7 5 0 , 7 5 8 - 7 6 0 , 7 7 4 - 7 7 6 , 7 9 0 - 7 9 2 ( i l . 45, m a p k i 2 ) ; p r z e d r u k : Warszawa 1914. 7. O b r z ę d y , w i a r a i p o w i e ś c i l u d u z okolic B r z e ż a n , „ M a t e r i a ł y A n t r o pologiczno-Archeologiczne i E t n o g r a f i c z n e " , K r a k ó w t . 13:1914, s. 1 5 2 - 1 9 8 ( i o d b . ss. 49). 1915 8. Polska p o d w z g l ę d e m e t n o g r a f i c z n y m [ w : ] N o w i n a . K s i ą ż k a zbioro­ wa, Warszawa 1 9 1 4 - 1 9 1 5 , s. 6 1 — 7 1 . 9. Rosjanie o S ł o w i a ń s z c z y ź n i e , „ K u r i e r L i t e w s k i " z 10 I V 1915, s. 1. 1918 10. S t o s u n k i n a r o d o w o ś c i o w e w W i l e ń s k i e m , „ M y ś l P o l s k a " , Warszawa — K r a k ó w — L w ó w — P o z n a ń t . 4:1918, s. 22—27. 1 A r t y k u ł y w „Ziemi" z lat 1911 i 1912 zostały ogłoszone pod Kazimierz Ruski. pseudonimem �B I B L I O G R A F I A P R A C К. MOSZYŃSKIEGO 32 1921 1 1 . U w a g i o s ł o w i a ń s k i e j t e r m i n o l o g i i topograficznej i fizjograficznej, oparte p r z e w a ż n i e na materiale b i a ł o r u s k o - p o l e s k i m , „ A r c h i w u m N a u k A n t r o p o l o g i c z n y c h " , L w ó w — W a r s z a w a t . 1 : 1 9 2 1 n r 5, ss. 19. 1923 12. Odezwa I n s t y t u t u N a u k A n t r o p o l o g i c z n y c h T . N . W . do s p o ł e c z e ń ­ stwa polskiego, Warszawa b . d., ss. 4 (podpisano: P r e z y d i u m I n s t y ­ t u t u Nauk Antropologicznych T.N.W.). 1924 13. B a d a n i a etnograficzne w Polsce, „ K u r i e r W a r s z a w s k i " , n r 264:1924, z d n i a 20 I X . 14. O w e w n ę t r z n y m u k ł a d z i e prac, o b e j m u j ą c y c h c a ł o k s z t a ł t k u l t u r y m a t e r i a l n e j , „ L u d " , L w ó w t . 23:1924, s. 38—42 (i nadb.). 15. Ś l a d y n a j a z d ó w g e r m a ń s k i c h ( w s k a z ó w k a t o p o n y m i c z n a ) , „ W i a d o ­ m o ś c i Archeologiczne", Warszawa t . 9:1924, s. 301—302. 2 1925 16. B a d a n i a etnograficzne w Polsce, „ K u r i e r W a r s z a w s k i " , nr 193 z d n i a 12 V I I 1925. 17. B a d a n i a n a d pochodzeniem i p i e r w o t n ą k u l t u r ą S ł o w i a n , cz. 1, K r a ­ k ó w 1925, ss. 140. Streszczenie tej p r a c y : „ S p r a w o z d a n i a z c z y n n o ś c i i p o s i e d z e ń Polskiej A k a d e m i i U m i e j ę t n o ś c i " , K r a k ó w t . 30:1925 n r 3, s.8—12 (i n a d b . ) ; „ B u l l e t i n I n t e r n a t i o n a l de l'AcademiePolonaise des Sciences et des L e t t r e s " , Classe Philologie, s. 128—134: Becherches sur 1'origine et la c i v i l i s a t i o n p r i m i t i v e des Slaves (i n a d b . ) . В е с : L e s origines et la culture des Slaves (1), M. Kasterska, politique, économjque, littéraire et artistique", Paris E . 7: 1926 W. Kotwicz, „Bocznik Orientalistyczny", В . 3: 1927, s. 2 9 0 - 3 2 6 ; „Slavia", Ćasopis pro slovansku filologii, Praga R . 4: 1926 z. 4, D . Zelenin, „Etnografija", Moskwa —Leningrad U . 5: 1928 nr 1, „La Pologne nr 8, s. 291; L . Niederle, s. 836 — 839; s. 179. 18. N i e k t ó r e wyniki etnogeograficznych badań Polski, „Ziemia", B . 10:1925, s. 4 0 - 4 5 ( i l . 6, m a p k i 2). 19. N o w o g r ó d z k i e p o d w z g l ę d e m e t n o g r a f i c z n y m , „ Z i e m i a " , B . 10:1925, s. 181—187 ( i l . 2, m a p k a 1). 20. O k u l t u r z e ludowej p o ł u d n i o w o - ś r o d k o w e g o Polesia, „ Z i e m i a " , B . 10:1925, s. 1 2 0 - 1 3 1 ( i l . 14). 2 1 . O ź r ó d ł a c h m a g i i i r e l i g i i , „ P r z e g l ą d F i l o z o f i c z n y " , Warszawa R . 28:1925 z. 1 - 2 , s. 2 3 9 - 2 5 1 ( i odb. ss. 13). 22. Poszukiwania etnogeograficzne, „ Z i e m i a " , B . 10:1925, s. 45. 2 Odezwa ogłoszona za zgodą dyrekcji Instytutu Nauk Antropologicznych T . N . W . w jej imieniu. �B I B L I O G R A F I A P R A C К. MOSZYŃSKIEGO 33 23. E e g i o n a l i z m wobec etnografii, „ Z i e m i a " , B . 10:1925, s. 11—16 (il. 4). 24. W sprawie zbierania w i a d o m o ś c i d o t y c z ą c y c h l u d o w e j k u l t u r y ma­ terialnej w Polsce, „ P o l s k a O ś w i a t a Pozaszkolna", W a r s z a w a 1925, s. 2 8 - 3 6 ( i l . 4). 25. W y p a l a n i e n o w i n , „ Z i e m i a " , B . 10:1925, s. 132—133. 26. W y s p y ś w i e r k ó w na Polesiu ( m a p k a ) , „ Z i e m i a " , B . 10:1925, s, 112. . 1926 27. K i j a n k a w Polsce, na L i t w i e i B u s i , [ w : ] S b o r n í k I Sjezdu Slovanskych Geografii a E t h n o g r a f u v Praze 1924, P r a h a 1926, s. 337—339 (i n a d b . ) . 28. Origine de la magie et de l a religion, [ w : ] I n s t i t u t I n t e r n a t i o n a l d ' A n t r o p o l o g i e , I I Session, Prague 14—21 septembre 1924, Paris 1926, ss. 7. 29. B é s u l t a t s a c t u é i s des recherches ethnographiques en Polesie, [ w : ] I n s t i t u t I n t e r n a t i o n a l d ' A n t r o p o l o g i e , I I Session, Prague 14—21 septembre 1924, Paris 1926, ss. 7. 30. S ł o w i a ń s z c z y z n a a stepy A z j i , [ w : ] S b o r n í k I Sjezdu S l o v a n s k y c h Geografu a E t h n o g r a f u v Praze 1924, P r a h a 1926, s. 339—342 (i nadb.). 3 1 . W sprawie w y r a z ó w czara i bagnie, „ J ę z y k P o l s k i " . K r a k ó w B . 1 1 : 1926 z. 5, s. 1 3 6 - 1 4 8 . е е 1927 32. E t n o g r a f i a , [ w : ] P r z e w o d n i k kongresowy I I . Z j a z d u S ł o w i a ń s k i c h G e o g r a f ó w i E t n o g r a f ó w w Polsce, K r a k ó w 1927, s. 184—189 ( i l . ) . 33. L u d polski w dorzeczu W i s ł y , „ Z i e m i a " , E . 12:1927, s. 163—169 ( i l . 6, m a p k i 2) ( i odb. ss. 7). 1928 34. Czekanowski J . , W s t ę p do h i s t o r i i S ł o w i a n , L w ó w 1927 [ r e c ] , „ S l a v i a " , P r a h a B . 6:1927/1928, s. 814—820. 35. E t n o g r a f i a w muzeach r e g i o n a l n y c h , [ w : ] Muzea regionalne, i c h cele i zadania, Warszawa 1928, s. 98—170 ( i odb. ss. 78). 36. Polesie wschodnie. M a t e r i a ł y etnograficzne z wschodniej części b . p o w i a t u mozyrskiego oraz z p o w i a t u rzeczyckiego, W a r s z a w a 1928, ss. X V , 328, r y s . 20, dodat. n u t . 1. 37. P r z e d m o w a , [ w : ] C z e s ł a w P i e t k i e w i c z , Polesie rzeczyckie, cz. 1, K r a k ó w 1928, s. I I I — V I . 38. Zelenin D . , Bussische (Ostslawische) V o l k s k u n d e , B e r l i n — L e i p z i g 1927 [ r e c ] , „ S l a v i a " , E . 6:1927/1928, s. 8 0 9 - 8 1 4 . 39. Ż y c i o r y s I I , „ N a u k a P o l s k a " , E . 9:1928, s. 217—245. 3 — Etnografia polska, t. I I I �34 B I B L I O G R A F I A P R A C К. MOSZYÑSKIEGO 1929 40. Ethnogeographische S t u d i e n i n Ostpolen, [ w : ] A J o u r n e y T h r o u g h t h e Eastern Provinces of P o l a n d i n the Y e a r 1926, K r a k ó w 1929, s. 1 2 5 - 1 7 1 ( i l . 69, mapek 13) (i n a d b . ) . 4 1 . K u l t u r a l u d o w a S ł o w i a n , cz. 1 : K u l t u r a m a t e r i a l n a . Z 2 1 m a p k a m i oraz r y c i n a m i 1138 p r z e d m i o t ó w , K r a k ó w 1929, ss. I X , 710; [tłu­ maczenie szwedzkie:] Slavernas F o l k k u l t u r , I , S t o c k h o l m 1936 (powielony maszynopis z n a d r u k o w a n ą , k a r t ą t y t u ł o w ą ) . R e c : A. Bruckner, „Lud", L w ó w t. 30: 1931, s. 213 — 216; M. G-avazzi, „Anthropos", R . 25: 1930, s. 760 — 762; I . Saunova, „Slayische ethnographische Literatur", Prag R . 2: b. d. nr 9, s. 6 5 1 - 6 5 3 . 42. Stan obecny i p o t r z e b y n a u k etnologicznych, „ N a u k a P o l s k a " , W a r ­ szawa t . 10:1929, s. 246—249. 1930 43. B i a ł o r u s k i spor i sparyś, „ L u d S ł o w i a ń s k i " , K r a k ó w t . 1:1929/1930, B , s. 54—66. 44. Pies w wierzeniach i o b r z ę d a c h : 1. Pies „ C z t e r o o k i " , 2. B o l a psa w k u l c i e z m a r ł y c h , 3. O b r z ę d o w e zabicie psa, „ L u d S ł o w i a ń s k i " , t . 1:1929/1930, B , s. 2 5 7 - 2 6 6 . 45. P r z e g l ą d s t a ł y c h w y d a w n i c t w (periodycznych i i n n y c h ) , „ L u d Sło­ w i a ń s k i " , t . 1:1929/1930, B , s. 2 9 6 - 3 1 4 . 46. P r z y p i s y r e d a k c j i , „ L u d S ł o w i a ń s k i " , t . 1:1929/1930, B , s. 193, 220 — 223, 2 3 1 , 235—237, 2 5 0 - 2 5 4 , 255—257. 47. S a m o ł ó w k i ł o w i e c k i e , „ L u d S ł o w i a ń s k i " , 1.1:1929/1930, B , s. 100—101. 48. U w a g i , [ w : ] K u l t u r a w s i , 1930, s. 171—175. 49. Zwyczaje ś w i ę t o j a ń s k i e na z a c h o d n i m Polesiu, „ L u d S ł o w i a ń s k i " , t . 1:1929/1930, B , s. 76—88. 1931 50. Dyskusje, „ L u d S ł o w i a ń s k i " , t . 2 : 1 9 3 1 , B , s. 229—230. 5 1 . Nieco u w a g k r y t y c z n y c h , „ L u d S ł o w i a ń s k i " , t . 2 : 1 9 3 1 , B , s. 259 — 275 (i n a d b . ) . 52. O b r z ę d y ś w i ę t o j a ń s k i e . K w e s t i o n a r i u s z , „ O r l i L o t " , K r a k ó w B . 1 2 : 1931, s. 9 2 - 9 3 (i odb. ss. 1). 53. Pies w wierzeniach i o b r z ę d a c h , „ L u d S ł o w i a ń s k i " , t . 2 : 1 9 3 1 , B , s. 7 0 - 7 2 , 2 2 1 - 2 2 3 . 54. P r z e g l ą d s t a ł y c h w y d a w n i c t w ( p e r i o d y c z n y c h i i n n y c h ) , „ L u d Sło­ w i a ń s k i " , t . 2 : 1 9 3 1 , B , s. 2 3 3 - 2 5 5 ( w y j ą w s z y n r 30, 3 1 , 33, 38). 55. S t a n i s ł a w Ciszewski, „ L u d S ł o w i a ń s k i " , t . 2 : 1 9 3 1 , B , s. 3—9. 56. W i e d z a astronomiczna l u d u i n i e k t ó r e wierzenia o c i a ł a c h niebieskich. K w e s t i o n a r i u s z , „ O r l i L o t " , B . 1 2 : 1 9 3 1 , s. 14—17,27—30 ( i odb. ss.5). �B I B L I O G R A F I A P R A C К. MOSZYŃSKIEGO 57. W sprawie s p u ś c i z n y n a u k o w e j po ś . p . S t a n i s ł a w i e „ L u d S ł o w i a ń s k i " , t . 2 : 1 9 3 1 , B , s. 1 3 1 - 1 3 2 . 35 Ciszewskim, 1932 58. Kwestionariusz w sprawie b a ś n i o m ó w i ą c e j fujarce, „ O r l i L o t " , E . 13:1932, s. 152 ( i odb. ss. 1). 59. K w e s t i o n a r i u s z w sprawie l u d o w y c h n a r z ę d z i m u z y c z n y c h , „ O r l i L o t " , E . 13:1932, s. 132—135 (ze w s t ę p e m o d r e d a k c j i ) ( i odb. ss. 4). 1933 60. Chata, „ Ś w i a t i Ż y c i e " , L w ó w — W a r s z a w a t . 1:1933, s. 916—923 ( t a b l . 1). 61. S á l z i i d a ź d , [ w : ] S b o r n i k v cest' na prof. L . M i l i t e c , Sofia 1933, s. 4 7 5 - 4 7 8 . 1934 62. A t l a s k u l t u r y l u d o w e j w Polsce. Zeszyt 1 opracowany w s p ó l n i e z J . K l i m a s z e w s k ą , K r a k ó w 1934, ss. 4, mapek 8. 63. K u l t u r a l u d o w a S ł o w i a n , cz. 2 : K u l t u r a duchowa. Zeszyt 1, z 17 r y ­ c i n a m i , K r a k ó w 1934, ss. V I , 722, n l b . 3. R e c : M. G-avazzi, „Anthropos", R . 31: 1936 z. 1/2, s. 2 7 3 - 2 7 5 ; Mhr. „Prager Presse". Neue polnische slavistische Literatur, Praga 17 I I 1935, s. 9. 64. O b a d a n i a c h muzyczno-etnograficznych na Polesiu w r. 1932, „ L u d S ł o w i a ń s k i " , t . 3:1934, B , s. 69—79 (5 d o d a t k ó w n u t o w y c h ) . 65. Prof. U n i w . Jagiell. K a z i m i e r z M o s z y ń s k i o p r a c y m ł o d z i e ż y dla etnografii ( L i s t do r e d a k t o r a „ O r l e g o L o t u " ) , „ O r l i L o t " , E . 15: 1934, s. 19 ( i odb. s. 1). 66. P r z e g l ą d s t a ł y c h w y d a w n i c t w (periodycznych i i n n y c h ) , „ L u d Sło­ w i a ń s k i " , t . 3:1934, B , s. 282—305 ( w y j ą w s z y n r 33 i 38). 67. S t a n obecny melografii rdzennej B i a ł o r u s i i Polesia, „ L u d S ł o w i a ń ­ s k i " , t . 3:1934, s. 6 1 - 6 9 . 68. Znaczenie etnografii K a u k a z u dla b a d a ń etnologicznych na B a ł k a ­ nach, „ L u d S ł o w i a ń s k i " , t . 3:1934, B , 8 . 9 7 — 1 0 7 . 1935 69. A t l a s k u l t u r y l u d o w e j w Polsce. Zeszyt 2 o p r a c o w a n y w s p ó l n i e z J . K l i m a s z e w s k ą i M . B y t n a r ó w n ą , K r a k ó w 1935, mapek 12. Rec.: E . В o idol, „ D e r Oberschlesier", Opole R . 17: 1935, s. 6 0 9 - 6 1 0 . 70. K u l t u r a d a w n y c h S ł o w i a n w ś w i e t l e b a d a ń etnologicznych, [ w : ] K a ­ lendarz I . K . C . na r o k 1935, K r a k ó w E . 8: 1935, s. 72 — 76 ( i l . 10), p r z e d r u k : B i b l i o t e k a S ł o w i a ń s k a , S. 1, W a r s z a w a 1935 n r 2, s. 28—47. 71. P r z e d m o w a , [ w : ] M i e c z y s ł a w G ł a d y s z , G ó r a l s k i e z d o b n i c t w o drzewne na Ś l ą s k u , K r a k ó w 1935, s. I I I - V . �36 B I B L I O G R A F I A P R A C К . MOSZYŃSKIEGO 1936 72. A t l a s k u l t u r y l u d o w e j w Polsce. Zeszyt 3 o p r a c o w a n y z J . K l i m a s z e w s k ą , , K r a k ó w 1936, mapek 10. wspólnie R e c : A. Kutrzebianka, „ R o c z n i k i dziejów społecznych i gospodarczych", L w ó w t. 6:1937, s. 5 8 7 - 5 8 9 . 73. Organisation des é t u d e s s p é c i a l e s : E t h n o l o g i e , ,,Organon, I n t e r n a ­ t i o n a l E e v i e w " , W a r s z a w a t . 1:1936, s. 2 0 5 - 2 0 7 . 1937 74. Z a s ł u g i S. U d z i e l i n a p o l u b a d a ń n a d k u l t u r ą m a t e r i a l n ą , , , L u d " , t . 35:1937, s. 17—20 ( i odb. ss. 4). 75. Z z a g a d n i e ń s y s t e m a t y k i w y t w o r ó w l u d o w e j k u l t u r y , „ Z i e m i a " , E . 27:1937, s. 9 2 - 9 8 ( i l . 21). 1938 76. A n m e r k u n g e n zur obigen B e r i c h t i g u n g , „ B a l t i c o s l a v i c a " , Wilno t . 3:1938, s. 5 3 6 - 5 4 1 . 77. D i e polnische E t h n o l o g i e u n d E t h n o g r a p h i e seit d e m J a h r e 1925, „ B a l t i c o s l a v i c a " , W i l n o t . 3:1938, s. 136—202 ( i nadb.). 78. Geograficzne z r ó ż n i c o w a n i e o d z i e ż y ludowej w Polsce, [ w : ] K a l e n ­ darz I . K . C . na r o k 1938, K r a k ó w E . 11:1938, s. 6 8 - 7 7 ( i l . 19, t a b l . 2). 79. N a Ż a l n e m , „ A s " , K r a k ó w E . 4:1938 n r 2, s. 2 3 — 2 4 . 80. N i e k t ó r e p r z y c z y n y z r ó ż n i c o w a n i a k u l t u r y l u d o w e j w Polsce, „ L u d S ł o w i a ń s k i " , t . 4:1938, B , s. 6 5 - 1 1 7 ( m a p e k . 1 2 ) ( i odb. ss. 53). 8 1 . N o w e syntezy prof. Czekanowskiego na t e m a t S ł o w i a n , „ B a l t i c o s l a v i c a " , W i l n o t . 3:1938, s. 4 5 6 - 4 6 5 ( i n a d b . ) . 82. O r g a n i s a t i o n des congres scientifiques: E t h n o l o g i e , „ O r g a n o n , I n t e r ­ n a t i o n a l E e v i e w " , t . 2:1938, s. 173—174. 83. O s y n t e z ę p r e h i s t o r i i i etnografii S ł o w i a n , „ P r z e g l ą d W s p ó ł c z e s n y " , K r a k ó w E . 17:1938 n r 1, s. 150—152. 84. Eegionalne zwyczaje doroczne, [ w : ] K a l e n d a r z I . K . C . na r o k 1938, K r a k ó w E . 11:1938, s. 78—85 ( i l . 7, 3 d o d a t k i n u t o w e ) . 85. V a r i a . 1 . K r i t i s c h e B e m e r k u n g e n ü b e r einige der g e g e n w á r t i g e n B i c h t u n g e n i n der E t h n o l o g i e , 2. V e r b r e i t u n g der Giftfischerei a u f der E r d e , 3. D i e Giftfischerei bei den Slaven, „ L u d S ł o w i a ń s k i " , t . 4:1938, B , s. 27—45 ( i n a d b . ) . 86. V o n f d e n sogenannten finnischen E i n f l ü s s e n auf die V o l k s k u l t u r Polens, [ w : ] L i t t e r a r u m Societas E s t h o n i c a 1838—1938, L i b e r saecularis I I , T a r t u 1938, s. 4 5 5 - 4 5 9 . 87. Z ostatnich p o s t ę p ó w etnografii s ł o w i a ń s k i e j w B u ł g a r i i (Prace Ch. Wakarelskiego) „ B a l t i c o s U w i c a " , t . 3:1938, s. 529—533 ( i nadb.). 3 * Nowela w czasopiśmie nieweka. „ A s " została ogłoszona pod pseudonimem Zofia W i ś �B I B L I O G R A F I A P R A C К. MOSZYŃSKIEGO 37 1939 88. K u l t u r a l u d o w a S ł o w i a n , cz. 2 : K u l t u r a duchowa, Zeszyt 2, z 2 m a p ­ k a m i , 40 w y k r e s a m i , 149 d o d a t k a m i n u t o w y m i J*oraz z r y c i n a m i p o n a d 1300 p r z e d m i o t ó w , K r a k ó w 1939, ss. V I I , s. 723—1642. R e c : M. s. 3 1 4 - 3 1 8 . G-avazzi, „Lud", Kraków —Lublin t. 38 (za"rok 1947): 89. Z z a g a d n i e ń s y s t e m a t y k i k u l t u r y , „ P r z e g l ą d W s p ó ł c z e s n y " , szawa E . 18:1939 n r 3, s. 7 3 - 9 7 (i odb. ss. 25). 1948, War­ 1941 90. K a i k u r i e l i e t u v i u liaudies muzikos i n s t r u m e n t a l , „ G i m t a s a i K r a ś t a s " ^ K a u n a s 1941 nr 1/2, s. 5 1 - 6 4 ( i l . ) . 1946 9 1 . U w a g i etnologiczne, „ E e l a c j a I b r a h i m a i b n J a k u b a z p o d r ó ż y do k r a j ó w s ł o w i a ń s k i c h " , w y d . T . Kowalskiego, K r a k ó w 1946, s. 130 — 136. 1947 92. Zadania etnografii w z w i ą z k u z zasiedlaniem Z i e m O d z y s k a n y c h , [ w : ] Sesja E a d y N a u k o w e j dla Z a g a d n i e ń Z i e m O d z y s k a n y c h . W y d . E a d y N a u k o w e j dla Z. Z. O., W r o c ł a w , ss. 3. 93. Z z a g a d n i e ń pochodzenia j ę z y k a s ł o w i a ń s k i e g o , „ S p r a w o z d a n i a z czyn­ n o ś c i i p o s i e d z e ń Polskiej A k a d e m i i U m i e j ę t n o ś c i " , t . 48:1947 n r 4, s. 124—129 (Streszczenie 2 r e f e r a t ó w z 3 i 17 I V 1947, w y g ł o s z o n y c h na posiedzeniach K o m i s j i J ę z y k o w e j P A U ) (i nadb.). 1948 94. E w o l u c j o n i z m k r y t y c z n y na tle i n n y c h k i e r u n k ó w w etnologii. Od­ c z y t w y g ł o s z o n y 9 I V 1948 na W a l n y m Zgromadzeniu P T L , „ L u d " , t . 38:1948, s. 3—27 ( i odb. ss. 29); Englisch summaries: C r i t i c a l E v o l u t i o n i s m and other Trends i n E t h n o l o g y , „ L u d " , t . 38:1948, s. 6 6 9 - 6 9 1 . 95. S t a n i zadania etnografii polskiej, „ L u d " , t . 38:1948, s. 210—228. 1951 96. L u d y z b i e r a c k o - ł o w i e c k i e . I c h k u l t u r a m a t e r i a l n a oraz podstawowe w i a d o m o ś c i o f o r m a c h w s p ó ł ż y c i a zbiorowego, o wiedzy, ż y c i u r e l i ­ g i j n y m i sztuce ( s k r y p t ) , K r a k ó w 1951, ss. V I I , 300, n l b 3. 1952 97. U w a g i do 1. zeszytu „ S ł o w n i k a etymologicznego j ę z y k a polskiego" F r . S ł a w s k i e g o , „ J ę z y k P o l s k i " , E . 32:1952 z. 5, s. 193—202. 1953 98. L u d y pasterskie. I c h k u l t u r a m a t e r i a l n a oraz podstawowe wiado­ m o ś c i o f o r m a c h w s p ó ł ż y c i a zbiorowego, o wiedzy, ż y c i u r e l i g i j n y m i sztuce ( s k r y p t ) , K r a k ó w 1953, ss. 388. �38J B I B L I O G R A F I A P R A C К . MOSZYŃSKIEGO 99. U w a g i do 2. zeszytu „ S ł o w n i k a etymologicznego j ę z y k a polskiego" F r . S ł a w s k i e g o , „ J ę z y k P o l s k i " , B . 33:1953 z. 5, s. 3 4 5 - 3 6 7 . 1954 100. Jeszcze o w y r a z i e czekan, „ J ę z y k P o l s k i " , B . 34:1954 z. 3, s. 222—223. 101. O nazwie jednego z d a w n y c h g r o d ó w na r u s k o - p o l s k i m pograniczu, „ P o r a d n i k J ę z y k o w y " , Warszawa 1954 z. 4 ( 1 1 9 ) , s. 1—8. 102. O N e u r a c h H e r o d o t a . U w a g i n a t e m a t I części „ G r e c k i c h i ł a c i ń ­ skich ź r ó d e ł do najstarszych d z i e j ó w S ł o w i a n " M . Plezi, „ L u d " , t . 41:1954, cz. 1, s. 1 3 4 - 1 5 2 ( i o d b . ss. 20). 103. Pierwszy zeszyt „ S ł o w n i k a etymologicznego j ę z y k a polskiego" F r . S ł a w s k i e g o wobec „ S ł o w n i k a etymologicznego j ę z y k a polskiego" A . B r u c k n e r a , „ L u d " , t . 41:1954, cz. 2, s. 1020—1023. 104. Z pogranicza z a i n t e r e s o w a ń p r z y r o d n i k a i etnologa ( 1 . S y m b i o t y c z ne ł o w y d z i k i c h p t a k ó w d r a p i e ż n y c h i l u d z i . 2. U ż y w a n i e n a r z ę d z i a przez z w i e r z ę t a ) , „ L u d " , t . 41:1954, cz. 1 , s. 736—745 ( i o d b . W r o ­ c ł a w 1955, ss. 11). 1955 105. Jeszcze o nazwach k o n i c z y n y i n i e k t ó r y c h i n n y c h r o ś l i n , „ J ę z y k P o l s k i " , E . 35:1955 z. 4, s. 2 9 5 - 2 9 7 . 106. S k ą d p o s z ł a nazwa gołąb f, „ J ę z y k P o l s k i " , E . 35:1955 z. 3, s. 1 8 9 194. 107. U w a g i do 3. zeszytu „ S ł o w n i k a etymologicznego j ę z y k a p o l s k i e g o " F r . S ł a w s k i e g o i u z u p e ł n i e n i a u w a g poprzednich, „ J ę z y k P o l s k i " , E . 35:1955 z. 2, s. 1 1 2 - 1 3 5 . 1956 108. L u d o w a wiedza o pogodzie, [ w : ] K a l e n d a r z E o d z i n n y n a r o k 1956, K r a k ó w 1956, s. 41—43. 109. N a marginesie d y s k u s j i o P o l s k i m A t l a s i e E t n o g r a f i c z n y m , „ K w a r ­ t a l n i k H i s t o r i i K u l t u r y M a t e r i a l n e j " , Warszawa E . 4:1956 n r 3, s. 4 9 1 - 5 1 8 . 110. M e c o s z c z e g ó ł ó w z k u l t u r y materialnej w s p ó ł c z e s n y c h l u d ó w pier­ w o t n y c h , „ D a w n a K u l t u r a " , W r o c ł a w E . 3:1956 z. 1 , s. 10 —22 ( i l . 15). 1 1 1 . O p o c z ą t k a c h i pochodzeniu w y r a z ó w pług i płużyca, „ J ę z y k Pol­ s k i " , B . 36:1956 z. 1 , s. 1 - 6 . 112. S ł o w n i c t w o l u d ó w , t z w . p r y m i t y w n y c h , „ B i u l e t y n Polskiego T o w a ­ r z y s t w a J ę z y k o z n a w c z e g o " , W r o c ł a w — K r a k ó w 1956 z. 15, s. 93—112. 113. U w a g i do 4. zeszytu „ S ł o w n i k a etymologicznego j ę z y k a polskiego" F r . S ł a w s k i e g o , „ J ę z y k P o l s k i " , E . 36:1956 z. 2, s. 109—116; z. 3, s. 196—205. 114. Ze s t a r y c h k r o n i k i i n n y c h z a b y t k ó w p i ś m i e n n i c t w a , 1 i 2, „ Z i e m i a " , K r a k ó w R . 1:1956 n r 1, s. 20; n r 2, s. 28. �BIBLIOGRAFIA PRAC К. MOSZYŃSKIEGO 39 1957 115. N a t e m a t „ N a z w miejscowych p ó ł n o c n e g o Mazowsza" K . Zierhoffera, „ J ę z y k P o l s k i " , E . 37:1957 z. 5, s. 3 6 6 - 3 8 1 . 116. P i e r w o t n y z a s i ą g j ę z y k a p r a s ł o w i a ń s k i e g o , W r o c ł a w — K r a k ó w 1957, ss. 332, m a p a 1 . Rec.: M. Szymczak, „Poradnik J ę z y k o w y " , Warszawa 1959 z. 5 (170), s. 2 2 5 - 2 3 2 ; J . Safarewicz, „ J ę z y k Polski", R . 50:1960 z. 3, s. 220 — 228. 117. Ú p l n á bibliografia p r í s p e v k o v , c l á n k o v a p r á c K a z i m i e r z a M o s z y ń s k e h o , uverejnenych t l a ć o u , „ S l o v e n s k y N á r o d o p i s " , B r a t i ­ slava E . 5 : 1957 n r 3 - 4 , s. 256—260. 118. U w a g i do 5. zeszytu „ S ł o w n i k a etymologicznego j ę z y k a polskiego" F r . S ł a w s k i e g o , „ J ę z y k P o l s k i " , E . 37:1959 z. 4, s. 2 9 2 - 2 9 9 . 119. U w a r s t w i e n i e socjalne P r a s ł o w i a n , ,,Slovensky N á r o d o p i s " , B r a ­ t i s l a v a E . 5: 1957 n r 3 - 4 , s. 261—291. 120. 121. 122. 123. 1958 Człowiek. W s t ę p do etnografii powszechnej i etnologii, z 157 i l . , W r o c ł a w — K r a k ó w — W a r s z a w a 1958, ss. X I I , 854, n i b . 1 , t a b l . 38. K o p i e n i a c t w o , „ S ł o w n i k S t a r o ż y t n o ś c i S ł o w i a ń s k i c h " , Zeszyt D y s k u ­ s y j n y , P o z n a ń 1958, s. 58—59. N i e k t ó r e w y t y c z n e d l a prac Polskiego A t l a s u Etnograficznego, „ E t n o g r a f i a P o l s k a " , W r o c ł a w t . 1:1958, s. 57—67. Trucizny i rośliny trujące, „Słownik Starożytności Słowiańskich", Zeszyt D y s k u s y j n y , P o z n a ń 1958, s. 127. 1959 124. K a z i m i e r z N i t s c h , „ E t n o g r a f i a P o l s k a " , t . 2:1959, s. 15—17. 125. O p o s ł u g i w a n i u się w nauce n a z w a m i m i e j s c o w o ś c i przez niefachow­ c ó w , „ O n o m a s t i c a " , K r a k ó w — W r o c ł a w E . 5:1959 z. 1, s. 1—12 (i n a d b . ) . 126. U w a g i do 6. zeszytu „ S ł o w n i k a etymologicznego j ę z y k a polskiego" F r . S ł a w s k i e g o , „ J ę z y k P o l s k i " , E . 39:1959 z. 1, s. 1—8. 127. Z a s ł u g i K a z i m i e r z a N i t s c h a dla etnografii P o l s k i i S ł o w i a ń s z c z y z n y , „ J ę z y k P o l s k i " , E . 39:1959 z. 2, s. 1 0 0 - 1 0 3 . 128. P r o j e k t kwestionariusz'a o nazwach miejscowych, „Onomastica", R . 5: 1959 z. 2, s. 3 5 5 - 3 6 3 . W DRUKU 1. Chata, „ Ś w i a t i Ż y c i e " , I I w y d . 2. M a l o w i d ł a naskalne p r y m i t y w ó w A f r y k i P o ł u d n i o w e j ze s z c z e g ó l n y m uwzględnieniem techniki ich wykonania, [ w : ] Księga P a m i ą t k o w a dla prof. W . A n t o n i e w i c z a . �4Q B I B L I O G R A F I A P R A C К. MOSZYŃSKIEGO 3. Nieco u w a g o s a m o ł ó w k a c h ł o w i e c k i c h , „ B o c z n i k I n s t y t u t u E t n o g r a ­ ficznego", D e b r e c z y n ( t ł u m a c z e n i e w j ę z y k u w ę g i e r s k i m ) . 4. P r z y c z y n e k do t z w . etnogenezy S ł o w i a n , ,,Slavia A n t i q u a " , t . 7. 5. B y b o ł ó w s t w o , [ w : ] „ S ł o w n i k S t a r o ż y t n o ś c i S ł o w i a ń s k i c h " . P R Z Y G O T O W A N E DO D R U K U 1. C y k l pogadanek: L u d w i e j s k i i jego k u l t u r a : 1 . Dzieje wiejskiego l u d u , 2. O g ó l n e u w a g i o ludzie i jego k u l t u r z e , 3. J a k m y ś l i n i e o ś w i e c o n y w i e ś n i a k , 4. L u d o w a wiedza o p r z y r o d z i e ż y w e j . 2. E t n o g r a f i a polska. D o t y c h c z a s o w y dorobek i p l a n p r a c y na r. 1953. 3. J a n K a r ł o w i c z . 4. I n d i a n i e znad g ó r n e g o Szingu. 5. L u d w i k K r z y w i c k i . 6. M a p a j ę z y k o w a E u r o p y ś r o d k o w e j i wschodniej 1:1750000. 7. N o t a t k i do szkicu kwestionariusza o dziecku w i e j s k i m . 8. O sposobach b a d a n i a k u l t u r y materialnej P r a s ł o w i a n . 9. P o c z ą t k i k u l t u r y w ś w i e t l e e t n o g r a f i i egzotycznej. 10. Pogranicze polsko-litewskie. Stosunki etniczne na pograniczu polskoi białorusko-litewskim. 1 1 . P r z e d m i o t , zakres i m e t o d y b a d a ń e t n o g r a f i i . .12. P r y m i t y w n e r y s y we w s p ó ł c z e s n e j p r a c y n a u k o w e j . 13. W s p o m n i e n i a . 14. U ź r ó d e ł u m i e j ę t n o ś c i t e c h n i c z n y c h . 15. Z a r y s e t n o g r a f i i Assamu. 16. Zarys e t n o g r a f i i P a p u a s ó w . 17. Z nowszych b a d a ń n a d s z t u k ą l u d o w ą . Zestawiła Barbara Moszyńska � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/916deaea31c07136a8db0d0762ad54f9.pdf 48698bc73a1127db3cfce033bdf261dd Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1947 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1988 Subject The topic of the resource bibliografie Burszta, Józef (1914-1987) - bibliografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1807 Title A name given to the resource Bibliografia prac prof.dra Józefa Burszty/ LUD 1988 t.72 Description An account of the resource LUD 1988 t.72 , s.16-46 Creator An entity primarily responsible for making the resource Bednarski, Jacek ; Kabat, Irena Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 16 Profesor Józef Burszta BIBLIOGRAFIA PRAC PROF. DRA JÓZEFA BURSZTY Zestawiona bibliografia obejmuj'e szeroki obszar zainteresowań naukowych i bogatą dzi'ałalność popularyzatorską prof. dm Józefa Burszty. Opracowanie zawiera PJ'ace opublikowane do końca 1987 !loku, ale z pewnością nie jest wyczerpujące. Występujące braki mogą dotyczyć głównie artykułów o chamkterze popularnonaukowym publ~kowanych w prasie codziennej i tygodniow€j oraz recenzji, przede wszystkim zagranicznych. Bibliograf,ia ma układ oh!lonoIogiczny i składa się z trz·ech części. W pierwszej zawa,rto publikacje samodzieLne lub współautorskie, w drugiej - prace redakcyjne i edytorskie (w obu wypadkach zamieszczono doslrzeż<lne ich recenzje). OpTlaoowanie zamykają materiały bibliograficzne i biograficzne. 1938 - 1. [Rec.] Wiejscy działacze społeczni, t. 2, Życiorysy .,Przegląd Socjologiczny" t. 6, 1938, z. 1 - 2, s. 291. inteligentów, Warszawa 1938. 1939 2. [Rec.] M. Kniat, Dzieje uwłas.zczenia wlo.kian w Wielkim Księstwie Poznańt. 1, Poznań 1939. - "P'rzegląd Socjologiczny" t. 7, 1939, z. 1- 2,s. 399 - 401. 3. [Rec.] Pamiętniki emigrantów, t. 1 Francja; t. 2 Ameryka Południowa, Warszawa 1939. - "Przegląd Socjologic:wy" t. 7, 1939, z. 1 - 2, s. 4H - 412. 4. [/Rec.] Pamiętniki lekarzy, W,al'szawa 1939. - "Przegląd Socjologiczny" t. 7, 1939, z. 1 - 2, s. 412 - 413. 5. [Rec.] Polski Przegląd Tomistyczny R. -l: 1939. - "Przegląd Socjologiczny" t. 7, 193-9, z. 1 - 2, s. 419 - 420. 6. [Rec.] Roczniki Socjologii Wsi t. 3, 1938. "Przegląd Socjologiczny" t. 7, 1939, z. 1 - 2, s. 420 - 423. 7. [Rec.] Zeitschrift fiir Sozialforschung R. 7: 1938, z. 1 - 3. - "Przegląd SocjologicllllY" t. 7, 1939, z. 1- 2, s. 42-5- 426. skim, 19017 8. [Rec.] S. S~czot>ka, Chłopi obrońcami niepodległości Polski Kraków 1946. - "Przegląd Socjologiczny" t. 9, 1947, s. 508 - 510. w okresie potopu., �Profesor Józef 17 Burszta 1948 9. Warstwy społeczne wsi Życie" R. 17: 1948, z. 5, s. 437- "Wiedza polskiej, - 446. 1949 10. [Rec.] W. Styś, Drogi przykładzie zbiorowości postępu próbnej gospodarczego wsi Husowa, wsi. Wrocław logiczny" t. 10, 1948, [druk] 1949, s. 756 - 761. 11. [Rec.] P. V. Young, Scientific Social Surveys 1946. - "Przegląd Socjologiczny" t. 10, 1,948, [druk] Studium 1947. - szczegółowe "Przegląd na Socjo- and Research, New 1949, s. 687 - 69'1. York 1950 12. Wieś i karczma. Rola karczmy w życiu wsi Warszawa, pańszczyźnianej, ss. 229, iI., rys., tab., aneksy. Rec.: J. Gierowski, "zeszyty Wrocławskie" R. 5: 1951, nr 1, s. 241 - 242; J. Gajek, "Lud" t. 41, 1954, cz. 2, s. 1044- 1045. 13. [Rec..] F. Graus, Chudina mestska v dobe pfedhusitske, Praha 1949. - "RoczDziejów Społecznych i Gospod<lJrczych" ,t. 12, 1950, s. 208 - 213. 14. [Rec.] J. TuroWiski, Zmiany społeczne wsi a miasto. Na podstawie socjografii wsi Nasutów w okresie od 1800 - 1946, Lubli;n 1949. "ROCZIIl!Lki Dziejów Społecznych i Gospodarozych" ,t. 12, 1950, s. 196 - 202. niki 1951 15. Rola karczmy "Widnokrąg" na wsi polskiej, [dodatek "Gazety Poznańskiej"], nr 36, z 25/26 XII 1951, s. 3, .iI. 16. Społeczeństwo łeczeństwie Rec.: polskim W. Hejnosz, i karczma. XIX "Lud" Propinacja, karczma i sprawa alkoholizmu w spo- Warsz'awa, ss. 263, iI. wieku, t. 42, 1955, i[druk] 1956, cz. 2, s. 794 - 795. 1953 17. Niewola karczmy, Biblioteka świat" nr 37, Warszawa, ss. 80 Żołnierza, Seria II Popularnonaukowa "Poznaj 1954 18. Budownictwo XVII wieku, wiejskie "Kwartalnik w kluczu HLstorii Kultury runowskim pod Nakłem w I MaJterialnej" R. 2: 1954, nr 1-2, połowie s. 104- - 139, iI. Rec.: W. Sobisiak, "Studia [druk] 1956, z. 2, s. 292 - 295. 19. Zagadnienie i Materiały "nawsia" w do Dziejów osadnictwie Wielkopolski wiejskim, "Lud" i Pomorza" t. 1, 1IJ55, t. 41, 1954, cz. 1, s. 439 - 498, iI., rys., rez., sum. 20. Znamiona bartne Puszczy Wyszkowskiej, "Lud" t. 41, 1954, cz. l, s. 530 - 537, iI., rez., sum. 21. [Rec.] W. Rusii:lsiki, Tkactwo lniane na Ślqsku do 1850 r., "Przegląd Zachodni" 1949, nr 11/12, s. 639 - 666. - "Lud" t. 41, 1954, cz. 2, s. 1049 - 1053. 2 Lud t. LXXII �18 Profesor Józef Burszta 1955 22. Handel od końca darczych" magnacki i kupiecki między Sieniawą nad Sanem a Gclallskiem do połowy XVIII wieku, "Roczniki Dziejów Społecznych i Gospot. 16, 1954, [druk] 1955, s. 174 - 23,s, rys., tab., aneksy, res., rez. 23. Materiały do techniki spławu rzecznego na Sanie i średniej Wiśle,," XVII i XVIII w., "Kwartalnik Historii Kultury Materialnej" R. 3: 1955, nr 3. "752 - 782, iI., rez., sum. 24. Stanisław Szczotka (1912-1954), "Roczniki Dziejów Społecznych i Gospodarczych" t. 15,19'53, [.druk] 1955, s. 411 - 412. 25. Szkice z dziejów wsi, Warsflaw.a, ss. 239, ił., rys., tab. XVII Rec.: F. Kotula, "Nowiny Tygodnia" [dodatek "Nowin Rzeszow;;kich"] 1955, s. 2; W. Hejnosz, "Lud" t. 43, 19~6, [druk] l'9'58, s. 323 - 325. R. 4, nr 45, z 36 XI 1956 26. Prof. dr Stanisław Szczotka. Chłop, góml'i uczony, "Lud" t. 42. 1955, [druk] 1956, cz. 2, s. 879 - 884. 27. Zbiegostwo jów Społecznych res, rez. chłopów znad i Gospodarczych" Sanu w I ćwierci t. 17, 1955, XVIII [druk] "Roczniki Dzies. 55 - 84, tab .. mapy. wieku, 1956, 1957 28. Dawne sochy" w Wielkopolsce i jego zanik, R. 5: 1957, nr 3 - 4, s. 519 - 550, rys., sum. budownictwo Historii Kultury "Kwartalnik "na Materialnej" Rec.: J. Topolski, "Roczniki Dziejów Społecznych i Gospodarczych" t. 21, 1959, [druk] 1960, s. 233 - 235; T. Wróblewski, "Studia i Materiały do Dziejów Wielkopolski i Pomorze," t. 7, 1962, z. 1, s. 355 - 356. 1953 29. Nauczyciel nańskiego" 30. Od osadniczego warzystwa a kultura środowiska, "Sprawy Oświatowe Województwa Poz- 1958, nr 3/4, s. 18 - 20. osady ziem słowiańskiej polskich Ludoznawczego, do wsi współczesnej. O tworzeniu Biblioteka Popularna t. l, Wrocław, ss. 176, ił., mapy. i rozplanowań wsi, się krajobrazu Polskiego To- Rec.: M. Kom., "Odra" R. 1, nr 28, z 27 XII 1958, s. 9; T. Lalik, "Kwartalnik Historii Kultury Materialnej" IR. 6: 195-8, nr 4, s. 679 - 682; H. Dąbrowski, K. Górska-Gołaska, "Roczniki Historyczne" R. 25: 1959, [druk] 1960, z. 2, s. 345 - 351; A. Habovśtiak, "Archeologicke rozhledy" IR. 11: 1959', z. 2, s. 279 - 280; W. KusiilSki, "Przegląd Geograficzny" t. 31, 1959, z. 2, s. 412 - 414; J. Lis, Tysiqc tat wsi, "Orka" R. 3, nr 16 (98), z 19 IV 1959, s. 6; W. Sty';, "Przegląd Historyczny" t. W, 1959, z. 2, s. 370 - 374; Z. Wielgosz, "Roczniki Dziejów Społecznych i Gospodarczych" t. 22, 19'60, [druk] 1961, s. 363 - 368; J. Patkova, "Slovensky Narodopis" H. 9: 196,1, nr 2, s. 331 - 333; N. Dunare" "Revis·ta de Referalte ąi Recenzii. Istorie, etnografie" t. 4, 1967, nr 8, s. 643 - 65\3'0 31. O wielkopolski skansen, "Nowy Swiat" [dodatek "Głosu Wielkopolskiego"] R. 8, nr 8, z 16 II 1958, s. l, ił. 32. W 25 rocznicę pamiętnych dni. Nędza i obciążenia podatkowe doprowadziły chlopów do zbrojnego wystąpienia, "Gazeta Chłopska" :R. 3, nr 27 (8,2), z 29 VI 1958, s. 1 - 2. 33. Zabudowa mia:>ta Radymna w połowie XVIII w., "Rocznik Województwa Rzeszowskiego" R. l: 1953, z. 2, s. 27 - 48, H., płany. �Profesor Józef 19 Burszta 1959 34. Na tropach [doda'tek "Głosu dawnej 35. Rozmawiamy grafii [wy.wiad, 69, z 19 IV J. Bursztq rozmawiał Zakladu "Ilustrowany Ludowego, "Nowy Swiat" 1959, s. 1, 3, il. kierownikiem A. DytkiewiczJ, nr 15 (4373), z 18119 l 1959, s. 6. 36. WieLkopoLska. Poczqtki ruchu J. Pieprzyk],. rozmawiał R. 9, nr z doc. dr i wywiad, U AM kuLtnry, Wielk~polSikiego"] i Katedry Kurier "Dziennik Etno- Polski" R. 15, R. 3, nr Ludowy" 116, z 16 V 195<9,s. 16, ił. 37. W piastowskich pod red. 38. IWspólnie Zródła czasach W. Rusińskiego, (okres Poznań, z Czesławem do dziejów nauki do roku 1454), [w:] Dzieje wsi wielkopolskiej, s. 11 - 45, ił. Wstęp, Łuczakiem] i techniki, 't. 2, Wrocław, [w:] S. Solski, Architekt polski. Zachodnim, "Głos s. V - XXXII. 1960 39. Dorobek Szczecillski" i potrzeby 40. Etnograf kowych, badań etnograficznych H. 14, nr 210 (4473), z 3 - 4 IX w terenie. [wywiad, WielkopoLska notował L.S.], na Pomorzu 1960, s. 3, 5. i Ziemie "Kurier Zachodnie Polski" R. 4, tematem nr 156 badań (87l)', nmć- z 2/3 VII 1960, s. 6. 41. Niektóre ty i Kultury problemy 42. Osadnictwo .J. Bursziy, ksztaLty i KuLtury wsi, Kultura [w:] s. 7 - 12, sum., Kultura [w:] s. 31 - 105, rys., WieLkopoLski", Ludowej "Sprawy Oświa- t. l, 1960, 's. 152 - 167. Poznańskiego" t. l, Poznań, 43. Przedmowa, Poznań, "Atlasu W'ojewództwa ił., mapy, ludowa L'udowa sum., WielkopoLski, pod red . rez. Wielkopolski, pod red. J. Burszty, t. l, R. 5, rez. 44. Skomplikowana a pasjonujqca rzeczywistość, "Tygodnik Zachodni" rlr 38 (199), z 17 IX 1960, s. 1 - 2. 45. [Rec.] "Etnografia PoLska" t. 2, 1959. ~erialnej" R. 8: 1.960, nr 3, s. 3'83 - 385. Studia 46. fRee.] skiej, i materiały pozaroLnicze. Zajęcia Wrocław do historii Współdziałania 1958. - "Kwartalnik wsi kultury gospodarcze, "Kw.artalnik Historii pod Kultury Historii poLskiej red. K. Kultury w XIX Ma- i XX w. Zawistowic.z-Adam- Materialnej" R. 8: 1960, nr 2, s. 2.16 - 258. 1961 47. InternationaLe 1960, "Demos. 43. [Wspólnie ;.vieku Konferenz Vo1kskundliche z Franciszkiem i sukiennictwo 49. [Rec.] ludowa Volk.skundliche 50. [Rec.] Mecklenburg, 1960, [druk] 2' Kultura F. Mager, Berlin mapa, Pommernkunde "Stud.ia Szczecin 1961, z. I, pannificyna Dziejów WielkopoLski, Geschichte 1961, s. 263 - 267. z in 2: vom 3. bis 6. 9. s. 116 - 118. klasztorna Rzemiosła w XVIII i Przemysłu t. l, res. InfoOrma:tionen" 1955. - R. Leżajska Kotulą] okoliczne, 1961,s. 169 - 209, iI., tab., "Demos. fur Informationen" R. pod 2: des Bauerntums "Roczniki Dziejów red. 1961, z. und J. Burszty, 1, s. Poznań der BodenkuLtur Społecznych 1960. 16 - 17. im i Gospodarczych" Lande t. 22, �20 Profesor Józef Burszta 1962 51. Die und ethnographische Hec.: L. ,Kunz, Erforschung "Ethnographica" Westpommern, "Demos. des gegenwiirtigen Dorfes in Grosspolen t. 3 - 4, 1962, s. 239 - 253. Ethnographisehe und Folkloristische In[ormationen" H. 5: 1964, z. 1, s. 21 - 22. 52. Etnograficz·ne badania tere1Wwe w Koszalińskiem. Zarys problematyki, "Zap~ski K:Jszalińskie" 1962, z. 1(9), s. 26 - 30. 53. [Wspólnie z Jerzym Topolskim] Kwestionariusz do badań nad dziejami najnowszego rolnictwa, "Kwartalnik Historii Kultury Materialnej" R. 10: 1962, nr 3 - 4, s. 761- 773. 54. O potrzebie ochrony zabytków kultury ludowej w Wielkopolsce, "Sprawy Oświaty i Kultury Województwa Poznańskiego" t. 2, 1962, s. 86 - 93. 55. Współczesne procesy kulturowe w wsi koszalińskiej [streszcz.J, "Sprawozdania Poznańskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk" 1962, nr 3(67),s. 244- 246. 56. [W'spólnie ze Zbigniewem J,asiewiczem] Zderzenie kultur na Ziemiach Zachodnich i Północnych w świetle materiałów ze wsi koszaliitskich, "Polska Sztuka Ludowa" R. 16: 1962, nr 4, s. 197 - 220, il., rez., sum. Ree.: H. Ostrowska, "Zapisl<i Koszalińskie" m6:!', z. 7, s. 103-104. 57. [Rec.] T. Wróblewski, Dom chłopski w Wielkopolsce, jego rozwój i przeobrażenia, Poznań 1961. "Demo6. VolkSlku11JdlicheInformationen" R. 3: 1962, z. 2, s. 160- 1&1.. 1963 58.. De la colonie slave au village moderne. Sur la formation du paysage de sur Ie territoire polonais et les plans des villages, "Studia z Dziejów Gospodar,stwa Wiejskiego" t. 6, 1963, z. 2, s. 85 - 89. 59. Od Redakcji, [w:] Sześćset lat miasta Koła, Poznań, s. 7 - 8. 60. Rozmowa o kulturze lttdowej [wywiad], "Gazeta Chłopska" R. 8, nr 51 - 52 {368 - 36,9),z 22 - 29 XII 1963, s. 11, iI. 61. Wielkopolskie Towarzystwo Kulturalne, "Sprawy Oświaty i Kultury Województwa Poznańskiego" t. 3, 1963, S. 142- 148. 6,2. [Rec.] M. Trawińska-Kwaśniewska, Studia nad zagadnieniem zbiorowej trójpolówki we wsi Hruskie (pow. Augustów) w XIX i XX wieku, "Lud" t. 45, 1958- 1959, [dr-uk] 1960, s. 125 - 157. - "Roczniki Dziejów Społecznych i Gospodarczych" t. 24, 1962, [druk] 1963, s. 250 - 252. l'habitat 1964 63. [Wspólnie z Tadeuszem Wróblewskim] Budownictwo gospodarcze: [w:] Kulludowa Wielkopolski, pod red. J. Burszty, t. 2, Poznań, s. 53 - 111, rys., iI., sum., rez. 64. Die Neuausgabe der Werke des polnischen Ethnographen Oskar Kolberg, "Deuitsches Jahrbuch fUr Volkskunde" t. 10, 1964, cz. l, s. 143- 147. 65. Dzieła wszystkie Oskara Kolberga. Historia i zasady wydania, "Literatum Ludowa" R. 8: 1964, nr 4 - 6, s. 34 - 47. tura 66. Ethnographische Probleme "DeuŁsches Jahrbuch des Umsiedlungsprozesses in den polnischen West- t. 10, 1964, cz. 1, s. 43 - 53. 67. La culture populaire de la Grande-Pologne, "Kwartalnik Historii Kultury Mateil'iaInej" R. 12: 1964, nr 3, ergo'll t. 4: L'Histoire de l' Agriculture et de la vie rurale en Pologne, s. 592 - 604, 11. gebieten, 68. Les etudes fUil' Volkskunde" sur la t/1,źorie des metamorphoses culturelles liees avec les mi- �Profesor 21 Józef Burszta grations colonisatrices d'apres-guerre en Europe Centrale, [w:] La Pologne au VIle Congres hllternational des Sciences AJnthropologiques et Ethnologiques, Institut de I'Hisl:oire de la Culture MaJterielle de l'Academie Polonaise des Sciences, Bihliotheque de l'Ethnagraphie Polonaise, nr 10, Wrocław-Warszawa-Kraków, s. 159- 170. 69. Łowiectwo, [w:] Kultura ludowa Wielkopolski, pod red. J. Bur.szty, t. 2, Poznań, s. 329 - 364, ry.s., iI., sum., <rez. 70. Materialne warunki bytu. Wiek XIX i XX, [w:] Mały słownik historii Polski, wyd. 3, Warszawa, s. 573 - 580. 71. O badaniach przeobrażeń kulturowych wsi na Ziemiach Zachodnich, [w:] Star.e i nowe w kulturze wsi koszalińskiej, pod red. J. Burszlty, Poznań, s. 5 - 15, il. 72. 'Old and New Culture in the Village of Kos.zalin, Iw:] Stare i nowe w kulturze wsi koszalińskiej, pod red. J. Burszty, Poznań, s. 267 - 273. 73. Oskar Kolberg, "Kultura" R. 2, nr 10(39), Z ·8 III 1964, s. 3, 5. 74. Oskar Kolberg (1814 - 1890), "Literatura Ludowa" R. 8: 1964, nr 1 - 2, s. 127- 130, 75. Przedmowa, [w:] Kultura ludowa Wielkopolski, pod red. J. Burszty, t. 2, Poznań, s. 7 - 10, sum., rez. 76. Stosunki historii gospodarcze gospodarstwa i społeczne wiejskiego na wsi w zaborze austl'iackim, pod red. B. Baranowskiego w Polsce, [w:] Zarys i J. TOipo1- skiego, t. 2, w,ar,szawa, s. 360 - 377, i,l., tab. 77. Stosunki storii gospodarcze gospodarstwa i społeczne wiejskiego w na wsi Polsce, w zabone pod red. pl'uskim, [w:] B. Barano'wskiego Zarys hi- i J. Topo,l- s'kiego, t. 2, Warszawa, s. 378 - 398, tab., rys. i postęp w kulturze rolniczej, [w:] Stare li nowe w kulturze wsi pod red. J. Burszty, Poznań. s. 16 - 49, i1. 79. Transport i komunikacja, Iw:] Kultura ludowa Wielkopolski, pod red. J. Burszty, t. 2, Poznań, s. 651 - 686, rys., il.. sum., rez. 80. [Wspólnie z ,Medardem Tarko] Wydanie "Dziel wszystkich" Oskara Kolberga, "Sprawozdania z prac naukowych Wydziału Nauk Społecznych" R. 7: 1964, z. 4{(5), s. 45 - 56. 81. Zabudowania gospodarskie, fw:] Zarys historii gospodarstwa wiejskiego w Polsce, pod red. B. Baranowskiego i J. Topolskiego, t. 2, Warszawa, s. 141- 145, il.;s. 412 - 417, il. 82. [Wspólnie z Leonem Leją] Zagadnienia spoleczno-kulturalne, [w:] Po!ożenie ekonomiczne rzemiosła wielkopolskiego w latach 1918 - 1939, pod t·ed. Cz. Łuczaka, PTE Oddział w Poznaniu, Rozprawy i Monografie nr 8, Poznań, s. 263- 283. 83. fRee.] Cz. Łuczak, Położenie ekonomiczne rzemiosla wielkopolskiego w okresie zaborów (1793 - 1918), Poznań 1962. -- "Roczniki Dziejów Społecznych i Gospodarczych" t. 25, 1963, r druk] 1964, s. 249 - 251. 718. Tradycja koszalińskiej, 1965 84. Czy kryzys w etnografii?, "Studia Metodologiczne" 1965, z. 1, s. 91 - 103, sum., .rez. 85. Etnografia z badaniami Zsfg. Rec.: mationen" na a współczesność. Ziemiach Nieco Zachodnich, E. Pietraszek, "Demos. R. 7: 1966, z. l, s. 7 - 8. Internationale refleksji "Etnografia metodologicznych Polska" Ethnographische und t. 9, w związku 1965, s. 41 - 61, Folkloristische Infor- �22 Profesor Józef Burszta 86. Integracj.a kulturowa wsi koszalińskiej, "Przegląd Zachodniopomorski" 1965. z. 5, s. 45 - 58. 87. [W,gpólnie z Janiną Dydowicz] Literatur zur volkskundlichen Gegenwartsforschung. Polen, "Deutsches Jahrbuch fUr Volkskunde" t. 11, 1965, cz. 2, s. 343 - 358. 88. O sytuacji w etnografii [st!reszcz.], "Sprawozdania POZJnańslkiegoTowarzystwa Przyjaciół Nauk" 1965, nr 1(73), s. 71 - 72. 89. "Pomorze" Oskara Kolberga, [w:] O. Kolberg, Dzieła wszystkie, t. 39 Pomorze, PTL, Wrocław-Poznań, s. XX - XXXIV. / 90. Przedmowa, [w:] P. Nedo, FolklorystY'ka. Ogólne wprowadzenie, DAM. Poznań, s. 3 - 9. Przegląd 91. i perspektywy badań etnograficznych na Pomorzu Zachodnim, "Lud" t. 49, 1963, Idruk] 1965, cz. 1, s. 417 - 450, rez., sum. 92. Spuścizna berg, Dzieła rękopiśmienna Oskara Kolberga wszystJkie, t. 39 Pomorze, PTL, i jej [w:] O. Kols. V - XIX. opracowanie, Wrocław-Poznań, 19&6 93. Das ostpommersche Dorf um 1600. Die wicMigsten Merkmale seiner Kultur, [w:] Acta Visbyensia II, Viisby-symposiet for historiska vetenSikaper 1965: Die Bauerngesellschaft im Ostseeraum und im Norden um 1600, Uppsala, s. 171 - 18l. Rec.: R.: Wildhaber, 94. Etnograf s. 35, iI. "Schweizerisches [wywiad, epoki, 95. Folklor, folklorystyka, Archiv R. 63: 1967. z. 1112, S. 12:l. fUr Volkskunde" rozmawiał R. Wasital, "Teatr folkloryzaicja, "Polska" Ludowy" nr 5{l41), 1966, R. 44: nr 1 - 2, 1966, s. 39 - 40. 96. Kategorie społeczno-kulturowe ludności "Przegląd Ziem Zachodnich, źródło folklorystyczne, Za- chodni" R. 22: 1966, nr 1, s. 47 - 71. 97. Nowe Ludowa" tomy Dzieł Oskara Kolberga jako "Literatura R. 10: 1966, nr 4 - 6, s. 67 - 74. 98. Przeobraźenia z sesji nankowej s. 151-175. w społeczno-kulturowe XX-lecie na Ziemiach Zachodnich, cz. 1, pod red. J. Wąsiekiego, PRL, r w:1 Materiały DAM, Poznar •. walor ludoznawstwa, [wywiad, rozmawiał J. Mikołajczak], "Zielony R. 18, nr 84, z 20 X 1966, s. 3 - 4. 100. Tradycje kultury llldowej w Wielkopolsce, .,Głos Tygodnia" [dodatek Głosu Wielkopolskiego"] R. 6, nr 258, z 9 X 1966, s. 1. 99. Rosnqcy Sztandar" lal. Województwo ma i'vlickiewicza 102. r~ec.l Dcntsches t. 50, 1964 - 1965, [druk] 103. nografia ce'l. dowym. szczecińskie w Poznaniu, w "Przegląd Jahrbuch fur pracach naukowych Volkskunde im. Ada- 1966, z. 2 - 3, s. 83 - 96. t. 8, 1962, cz. 1 - 2. - ,.Lud" 1966, cz. 2, s. 647 - 652. [Rec.] Deutsches Jahrbuch fiir Volkskunde Polska" t. 10, 1966, s. 540 - 542. [Eec.! K. Kwaśniewski, Pa!en:ska i piece Studium Uniwersytetll Zachodniopomorski" na podstaw e materiałów t. 10, w XX wieku, Wrocław-Warszawa-Kraków V()1J,~<{Unde't. 1::', 1£ti6, cz. 1. s. ITi - 176. 1963. -- cz. 1 - 2. - "Et- L,- )Jolskimbn,:ow.lic::w;e etnograficznych oraz 1964, z c1rngiej "Deutsches [Jałowy Jahrbuch XIX fUr 1967 105. Drogi Wielkopolski, kultury lndowej Wielkopolski pod red. J, Burszty, a współczesność, t. 3, Poznań, fw:] Kultura s. 541 - 548, iI., sum., rez. ludou:c �Profesor Etnografia, 106, łecznych [w:] Ankieta Katedra Etnografii, za lata i08, Kategorie miach I PAN w sprawie rozwoju nauk spo- do r. 1985, Cz, 1 FilozDfia, Socjologia, Etnoi materiały do per.spektywicznego planu rozwoju s. 153- 1,63. grafia, PAN-OPiKBN, Studia nauki pohkiej, z, 5, Warszawa, 107. Wydziału 23 Burszta w Polsce i humanistycznych w Poznaniu Józef [w:] akademickie ludności Kronika 1962/63 i ich typ Uniwersytetu - 1964/65, kulturowy, im .• 4dama UAM, Poznań, Mickiewicza s. 241 - 248. [w:] Przemiany społeczne na Zie- pod red, W, Markiewicza i P. Rybickiego, Ins,tytut Zachodni, Zachodnie, Studia i. Materiały nr 9, <Poznań, s, 132 - 177, sum, Lecznictwo ludowe, {w:] Kultura ludowa Wielkopolski, pod red. J. BurszPoznań, s. 393 - 436, rys., n., sum., rez. Przedmowa, [w:] Kultura ludowa Wielkopolski, pod red. J. Burszty, t. 3, s, 7 - 9, sum" rez. Przedmowa, [w:] T. Skorupka, Kto przy Obrze temu dobrze, Poznań, Zachodnich, Ziemie 109, ty, t. 3, 110, Poznan, Ill. s. S - i2. Rylcowe 112, radło na kołach (hak) w "Łódzkie Rzeszowskiem, Studia Etno- graJiczne t. 9, 1967, s. 183 - 191, iI., rys., res. [w:] O. Kolberg, Dzieła wszyWrocław-Poznań, s. V - XVII. 11·t Zagadnienia integracji kulturowej wsi na Ziemiach Zachodnich, "Roczniki Socjologii Wsi" t. 5, 19&6, [druk] 1967, s. 179 - 188, sum., rez. 115, Zwyczaje i obrzędy pogrzebowe, [w:] Kultura ludowa Wielkopolski, pod red. J. Burszty, t. 3, Poznań, s. 117 - Ut_S, il., sum., rez. 116. [Rec.] K. Górska-Gołaska, Pomiary gruntowe w Wielkopolsce (1793 - 1861). 113 .. ,Tarnowskie-Rzeszowskie" stkie, 48 t. Studia nad Wrocław Oskara źródłami Kolberga, PTL, Tarnowskie-Rzeszowskie, kartograficznymi Wielkopolski z okresu reform agrarnych, "Acta Poloniae Hi-storica" t. 16, 1967, s. 160 - 161. 11.. [Rec.] P. edo, Folklorystyka. Ogólne wprowadzenie, Poznań "Studia :'vletodologiczne" 1967, z. 3, s. 96 - 98. 118. [Rec.] H. Obuchows'ka-Pysiowa, Handel wiślany w pierwszej XVIII wieku, Wroclaw-Warszawa-Kraków 1964. "Roczniki Dziejów nych ; Gospodarczych" t. 28, 1966, [druk] 1967, s. 184 - 187. 1965. -- 1965. - polowie Społecz- 1968 l ;9. ności(!, - 36. Analiza kuLtnry w Niektóre różnice. Tezy, r~·,. etnografii tradycyjnej "Łódzkie Studia a w badaniach Etnograficzllle" nad współczes- t. 10, 1968, s. 33- I:!O. Kontakty Oskara Kolberga z etnografami i folklorystami słowiańskimi, [w:j Z poLskich stndiów slawistycznych, Ser-ia 3: Nauka o litera,turze, Prace na VI !\:Iiędzynawdowy Kongres Slawistów w Pradze 19lY8, W.arsZcawa, s. 203 - 209. 12!. Przedmowa, fw:] S. llowski, PoLskie gody weseLne, Biblioteka Teatró\1l Ama:lOrskich, Wars'zawa, s. ;) - 8. 122. Region i regionaLne monografie etnograficzne. Problemy i metody badań, "Lud- :. 51, W67, [druk] 1968, cz. 2, s'. 599,- 613, sum. 12:1. Research Land. Some aspects in Cn!t1~ral of Anthropology lIJethodology, in [w:] Poland Western at the and 8th North-Western International Po- Congress PAN, Library of Polish s. 51 - 61. 124. The Docmnentary Value of Oskar Kolberg's Complete Works, "Zeszyty Pańs(V\ owego Muzeum Etnograficznego w Warszawie" t. 6 - 7, 1965/1966, fdruk] 1968, ':'. 27 - 35, iI., streszez. of Anthro)JologicaL Ethnography, and Ethnological Sciences, nr 16, Wrocław-Wars.z.awa-Kraków, IHKM �24 Profesor Józef Burszta [Rec.] Z. GulJd'On, Związki handlowe dóbr magnackich na Prawobrzeżz Gdańskiem w XVIII wieku, Toruń 1966. .,Roczniki Dziejów Społecznych i Gospodarczych" t. 29, 1968, s. 229 - 231. 125. nej Ukrainie 1969 1,26. Dwa modele etnograficznej - 163, Isum. 127. Einschiitzung monografii der Volkskultur "Letopils", Festschrift s. 38 - 47. fUr Paul "Lud" wsi, in volkskundlichen Nedo, Reihe C - Rec.: B. Schone, "Demos. Internationale tionen iR. 10: 1969, z. 2, s. 130 - 131. t. 53, Forschungen Volkskunde, Ethnographische und Etnografia w ćwierćwieczu Polski Ludowej. 147- Grosspolens, 1968/1969, nr 11/12, Folkloristischc In forma- 128. Etnografia szuka drogi do współczesności, [wywiad, "Dziennik Ludowy" R. 13, nr 299 (3)973), z 8 XII 1,969, s. 2, 129. s. 1969, rozmawiał Organizacja - .J. Moziol, tcndeltcje - badań, "Lud" t. 53, 1969, s. 31 - 59, sum. kierunki 130. Fo(klor "Tygodnik Kulturalny" czy folkloryzm, 13, nr 25 (628). R. z 22 VI 1969, s. 1, 9. Folklorismus 131. in "Zeitschrift Polen, fUr Volkskunde" R. 65: z. 1, 1969, s. 9 - 20. 13'2. Krzyk "Tygodnik mody, Kulturalny" R. 13, nr 26 z 2-9 VI 1969, (629), s. 3, il. Kultura 133. ludowa - folkloryzm - kultura "Kultura norodowa, i Społe- czeńsltwo" t. 13, 1009, nr 4, s. 69 - 90. 134. Kultura wsi w okresie "Roczniki Polski Sprawozdanie 137. [w:] Kronika mickie 1965/66 138. spiel Dziejów Ludowej. Podstawowe zjawiska i tendencje Ludowego" 1969, nr 11, s. 41 - 66. 135. "Mazowsze" Oskara Kolberga, [w:] O. Kolberg, Dzieła wszystkie. t. 41 Mazowsze, cz. 6, PTL, Wrocław-Po:znań, s. V - XXIV. 136. O zjawisku folkloryzmu. Pojęcie i przejawy, "Nasz ruch społeczny" [jednodniówka], Kraków, czerwiec 1969, s. 8 - 9, il. przeobrażeń, der prorektora Uniwersytetu - 1967/68, Traditionelle Ruchu DAM, im. nauki Mickiewicza und Umwandlung in 1. Turnau, "Kwartalnik kadencji 1965/66 - 1967/68, w Poznaniu za Gegenwartsforschung, den Dorfern [w:] ProbIerne und Methoden volkskundlicher W. Jacobeiita i P. Nedo, Berlin, s. 93 - 103. Rec.: w lata akade- Poznań, s. 32 - 36. Vo1kskunde kulturellen spraw do Adama Historii Kultury der dargestellt polnischen Gegenwartsforschung, Materialnej" R. am Bei- Westgebiete, pod red. 18: 1970, nr, ~, s, ~99- 500. [wywiad, ;rozmawiał Z. Kubiak], "Gazeta Zielonog61'sk,a" R. 108, nr 270 1(5331), z 13 XI 1969, s. 3. 140. Węzłowe problemy badań nad współczesnością, [w:] XLIV Walne Zgromadzenie Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego. Sesja Naukowa. Streszczenie referatów i komunikatów, Toruń 10 - 11 X 1969, s. 5 - 8, ['powiel.]. 141. [:Rec.] P. Nedo, Grundriss der Sorbischen Volksdichtu.ng, Bautzen 1968 . .,Lud" t. 53, 1969, ,s. 366 - 368. 139. Uchwycić obraz współczesnej kultury wsi, 1970 142. Bibliografia ber,g, Dzieła wśzystkie, II. Literatura i nowsza. Wybór, [w:] 0, Kolcz. 7, PTL, Wrocław-PoznaI1, s. 7a4 - 795. uzupełniająca t. 42 Mazowsze, �Profesor Dorobek 143. folklorystyczny (1879- 1969), "Lud" t. 54, 1970, 144. Dziś rozmawia wiad, rozmawiała regionalisty z nami: Jerzego Wojciecha Szulczewskiego H., sum. 'S. 168 - 176, profesor PawlinowaJ, E. 2Y Józef Burszta doktor "Głos Pracy" Józef Burszta o folklorze, [wyR. 20, nr 98 (5999), z 25 - 26 IV 1970, s. 4. Etnografia 145, 146. a Ziemie Zachodnie, [w:] XLV Walne Zgromadzenie LudO'z.nawC'zego.Sesja naukowa. Stresz,czenia i tezy refeMiędzyrzecz 18 - 20 IX 1970, s. 3 - 5, [powteU. polska Polskiego Towarzystwa ratów i komunikatów, Folkloryzm w Polsce, [w:] Folklor z Ogólnopolskiej Sesji Naukowej polskie Towarzystwo Kulturalne, w życiu współczesnym. Materiały 1969, pod red. B. Linette, WielkoPoznań, s. 9 - 29; tamże, Glos w dyskusji, s. 129w Poznaniu - 131. 147. Główne tendencje rozwojowe teriały Zachodniopomorskie" 148. Integracja socjologicznej. kulturowa Wybór kultury wsi na Ziemiach wsi, tekstów, [w:] Instytut Ziemie Zachodnie Zachodni, teriały nr 12, Poznań, s. 373 - 386. 149. Kolberg ciqgle żywy, "Dziennik - l III 1970, s. 5. w polskiej Ziemie Zachodnie, Ludowy" R. 14, nr wsi średniowiecznej (do końca XV w.), pod red. S. Inglota, t. l, Warszawa, s. 231 - 246, il. 151. Kultura wsi wczesnośredniowiecznej, [w:] Historia red. S. Inglota, t. l, Warszawa, s. 139 - 153, il. 150. "Ma- Zachodnich, t. 14, 1968, [druk] 1970, s. 369 - 381, Zsfg. Kultura 50 [w:] literaturze Studia i Ma- (4044), z 28 II- Historia chłopów polskich, chłopów 152. Kultura wsi w okresie folwarczno-pańszczyźnianym, pów polskich, pod red. S. IngIata, t. l, Warszaw,a, s. 456 - 469, il. pod polskich, [w:] Historia chło- 153. Lud pracujący i jego kultura ~ ostojq narodowości, [wywiad, rozmawiała L KubickaJ, "Nadodrze" R. 14, nr 20 (213), z 27 IX - 10 X 1970, s. :3 - 4, il. 154. Obraz kultury ludowej regionu kaliskiego w dziełach i tendencjach przemian kultury na Ziemiach Zachodnich Oskara Kolberga, "Rocznik Kaliski" t. 3, 1970, s. 9 - 52, ill. 155. O zachodnich, XXV-lecia niektórych cechach [w:] Przemiany Polski Oskar wsi na i Północnych ziemiach w okresie i Mazur. Materiały Seminarium Rozprawy i Materiały Ośrodka Badań Naukowych im. Wojnr 33, Olsztyn, s. 9 - 17; tamże, Podsumowanie obrad, Ludowej 6 - 8 czerwca 1969 l'., ciecha Kętrzyńskiego s. 163 - 164. 156. wsi Kolberg na przykładzie i jego dzieło. Z Warmii okazji opublikowania 50 tomów "Dzieł i Społeczeństwo" t. 14, 1970, nr 3, s. 87 - 105. 157. Po przyjeździe 0d razu wzięliśmy się do roboty! ... , [wywi,ad, rozmawiał P. Strugarek], "Ilustrowany Kurier Polski" R. 26, nr 45 (7801), z 22/23 II 1970, s. 6. wszystkich", 158. zesse in "Kultura Probleme der MUteleuropa, kich i Eotnograficeskich 159. Przedmowa, obrzędowe, Biblioteka 160. Przedm.owa, Kulturwandlungen [w:] Trudy VII aIs Folge Mezdunarodnego der Nachkriegssiedlungspro- Kongressa '.I1..ntropologices- Nauk, 't. 8, Moskva, s. 460 - 466. [w:] M. Mikuta, Staropolskie święto żniw. Dożynki, widowisko Teatrów AmatorsIkich, W,arszawa, s. 5 - 12. [w:] W. Skorupka, Moje m.orgi i katorgi 1914- 1967, Poznań, s. 5 - 13. 161. Rozwój kultury Muzeum Rolnictwa wsi polskiej w Szreniawie" od XVIII wieku do chwili obecnej, "Rocznik t. 2, 1970, s. 7 - 31, 'j,l., rez., res., sum. 162. Slowo wstępne, "Zeszyty Lubuskie buskiej. Folklor, 1970, z. 10, s. 5 - 8. LTK": Ludność rodzima na Ziemi Lu- �26 Profesor 163. Stosunki [w:] Zarys iI., tab. agrarne historii w Galicji gospodarstwa Józef Burszta i na Slqsku wiejskiego w Cieszyńskim w latach 1870 - 1914, Polsce, t. 3, W.arszawa, s. 62 - 85, 164. Ziemia Lubuska spojrzenie etnograficzne, "Zeszyty Lubuskie LTK": Ludność rodzima na Ziemi Lubuskiej. Folklor, 1970, z. 10, s. 9 - 16. 165. 25 Ziemie Zachodnie i Północne, "Nurt" 1970, nr 5(61), s. 5 - 6, iI. 166. W 75-lecie Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, "Lud" t. 54, 1970, · s. 5 - 8, sum. 167. [Rec.] F. Kotula, Folklor słowny osobliwy Lasowiaków, Rzeszowiaków · i Podgórzan, Lublin 1969. - "Lud" t. 54, 1970, s. 242 - 244. 168. [Rec.] L Weber-Kellermann, Deutsche Volkskunde zwischen Germanistik · und Sozialwissenschaften, Stuttgart 1969. "Lud" t. 54, 1970. s. 217 - 220. 197.1 "Lud" t. 55, 1971, s. 15 - 28, sum. [wywiad, rozmawiała A. Radwanowaj, "SI-owo Powszechne" R. 25, nr 491(7543),oz 27 - 28 II 1971, s. 5. 171. Funkcja twórczości ludowej w kształtowaniu kultury polskiej, "Biuletyn 'Informacyjny" nr 2, Stowarzyszenie Twórców Ludowych. Zarząd Główny, Lublin, lipiec-g,rudzień 1971, s. 1 - 7, iI. 172. Profesorowie Roman Reinfuss i Józef Burszta o przyszlości kultury lu"dowej, [wywiad, rozma.wiali M. Kuczewski i T. Swi1tała], "Chłopska Droga" nr 67(2112),z 2,2VIII '1971, 5.8. 173. Społeczne zamówienie etnografii, [wywiad, rozmawiał Cz. MichniakJ, "Gazeta Poznańska" Magazyn, R. 24, nr 240, z 9/10 X 1971, s. 25. 169. Etnografia polska 170. Etnografia w 174. Stanowisko a Ziemie Zachodnie, służbie wspóŁczesności, metodolog'czne '[stre.szcz.J, "Sprawozda.nia 1(87), s. 112- 113. Oskara Poznańskiego Kolberga Towarzystwa w zakresie Przyjaciół etnografii Nauk" 1971, nr i artykuły" Oskara Kolberga, fw:] O. Kolberg, Dzieła i artykuły, PTL, Wrocław-Poznań, s. V - XXIV. 176. The Richest Source for the Synthesis of Polish Folklore. 80 Volumes of Oskar Kolberg's "Complete Works", PTL, RDWOK, Poznali, ss. 14, bibliogr., [powiel.]. 177. Wieś lubuska. Na podstawie badań wsi Głuchowo i Łęgowo, fw:] Spo175. "Studia., wszystkie, łeczeństwo nych w rozprawy t. 63 Studia, Ziem rozprawy Zachodnich. województwie Studium porównawcze wyników badań socjologicz- 1958- 1960 i 1968- 1970, pod red. Za'chodni, Ziemie Zachodnie, Studi'l i Materiały nr 13, zielonogórskim w latach Z. Dulczews.kiego, Instytut Poz'nań, s. 105- 149, iI., tab. 178. fRee.] B. Baranowski, Zycie codzienne wsi między Wart q a Pilicą w XIX wieku, Warszawa 1969. "RoczniJki Dziejów Społecznych i Gospodarczych" t. 32, 1971, s. 209 - 212. 179. [Rec.] Od "skorup" do przeszlych ksztaltów klLLtlLrowych regionu. O )Jasj, badawczej Franciszka Kotuli [F. K:otula, Rozmowy ze skorupami, czyLi rzecz o ]Jla.styce garncarskiej i jej wymowie historyczno-spolecznej, Rzeszów 1969]. - "Profile" 1971, nr 5 (26), s. 49 - 50,i1. 180. [Ree.] O. Nahodil, Kultur und Humanittit. PTolegomena einer Theorie der _Kultur, Bad Krotzingen 1970. - "Lud" t. 55, 1971, s. 244 - 245. 181. [Rec.] F. Powęcki, Polskie muzealnictwo przyrodnicze, Poznań 1970. ."Rocznik Muzeum Rolnictwa w Szreniawie" t. 4, 1971, s. 111- 112. �Profesor Józef 27 Burszta 182. TRec.] D. Simoni-des. Współczesna ślqska proza ludowa, "Zeszy,ty Naukowe WSP w Opolu" Sellia B, 1969, nr 24. - "Lud" t. 55, 1971, s. 256 - 258. 183. fRee.] Zeitschrift fur Volkskunde .t. 66, 1970, z. 1- 2. - "Lud" t. 55, 1971, s. 313 - 315. 1972 ludowej grozi zagłada?, [wywiad, 'rozmawiał Magazyn, nr 340, z 9 XII 1972, ·s. 4. B. Żurakowski], 18';. Czy literaturze "Trybuna Opolska" 185. Die ,.Ethnolugia U' Oskar Kolbergs [w: l Problematyka badaniach fur Kultur der West- und Siidslawen, t. 3, 1971, [druk] 1972, s. 25 - 33, streszez., bibliogr. Etnografia, 186. nich Interessen Slavica" Uniwersytetu im. polsko-niemiecka Adama i polskich Mickiewicza w Ziem Poznaniu Zachod- (1919 - 1969), pod red. Z. Kaczmarczyka, UAM, Wydział FiloliOfic?J1o-HJ1sl,oryczny, Seria Historia nr 52, Poznań 1971, [druk] 1972, s. 75 - 86. 187. Folklor na scenie, "Kultura i Życie" 1972, nr 6 (168), s, 14 - 15, 18; nr 7 - 8 (169), s. 40 - 41. ludowa a narodowa, [wywiad, rozmawiał R. 29, nr 103/104, z 24 - 28 XII 1972, s. 3 - 4. 189. Kultura polskich, 190. wsi a folklóre narodnoj kul'tury wa. s. ') - 16, ił. 193. od końca XVIII do poczqtków XX ako sllcasnom Slavjan chłopóu; XIX veka. Vystavka "Sloven~ky jave, [w:] polnogo Kolberg. sobranija [w:] V NaTo- Dokmnentalist soCinenij, łużyckie, oprac. P. Nedo, Poznań Międzynarodowy Festiwal Zespołów Warsza- s. 5 - 9. Pieśni i Tańca Górze, 20 - 24 IX Przedmowa, 195. Tendencje kulturalnej, rozwojowe kultury współczesnej Przyjaciół a zasady Muzeum w Go- i kierunki polityki ,,:Nourt" 1972, nr 9 (89), s. 38 - 41, ił. 196. Węzlowe problemy badań etnograjicznych nad Metodo-logiczne" 1972, z. 9, s. 17 - 34, sum., rez. 197. Wieś Ziem Zachodnich w strukturze kulturowej na w., [w:] Historia fw:J Baśnie Przedmowa, Przedmowa, Zielonej 194. "Zielony spolocensko-kulturnom 1972, Ziielona Góra, s. 4 - 6. [w:] Zeszyt Muzeum, Towarzystwo rzowie Wielkopolskim, Gorzów Wiclkopolsik,i, s. 3. UJ Sobol], pod red. S. I:nglota, ,t. 2, War.szawa, s. 628 - 671, ił., rys. dopis" R. 20, 1972, nr 3, s. 361 - 368, streszcz., Zs1g. 191. Pobioe sobranie socinenij Oskara Kol'berga, 192. S. Kultura 188. Sztandar" Ziemiach Zachodnich larnonailkowej i Północnych w Koszalinie, 198. Współczesny jolklor 1972, s. 83 - 102, iI., sum. 199. [Rec.] W. Markiewicz, Hln, nr 11 (91), s. 59 - 60. w Polsce widowiskowy. Socjologia Zarys a służba Polski, Ludowej. pod red. Z. Hemmerli'l1ga, "Studia współczesnościq, [w:] R1lch Ludowy Materiały sesji popu- Warsz3wa. postaci s. 9'7 ~ 110. zjawiska, "Lud" t. 56, społeczna, Poznań 1972, - 2lhl. iRec.] Hzeszowskie wydarzenie wydawnicze "Wesele łqckie" [Wesele oprac. J. Ryś, Rzeszów 1972]. - "Profile" 1972, nr 12 (45), s. 22, il. "Nurt" łqckie, 1973 201. lw:J s. 4 Dzieła Oskar - 25. wszystkie Kolberg Oskara 1814 - 1890. Kolberga, Dzieła Oskar wszystkie. Kolberg's Katalog "Complete wystawy, Works", Warszawa, �28 Profesor 202. Ku~tura ludowa - kultura Józef Burszta narodowa, "Kultura Ty" .. marzec riche la 1973, nr 3, s. 47 - 5'1, H. 203. La polonais : de documentation source les quatre-vingt [w:] plus des [streszcz. w:] Actes du Premiere Paris-Aou't 1971, Paris, s. 104. 204. Ludoznawstwo, la tomes Congres Nauka pour "Oeuvres w synthese Completes" International d'ethnologie Wielkopolsce. Przeszłość folklore Kolberg, eumpeenne, i teraźniejszość. pod red. G. Labudy, Poznań, s. 310 - 3'26,ił. 205. Materialne warunki bytu. Wiek XIX i XX, [w:J Słownik wyd. 6, Warszawa, s. 814 - 828. Studia du d'Oskar i materiały, 206. Oskar Kolberg and Slav CongTess of Anthropological ków-Gdańsk, and Folklore, [w:] Ethnological Poland at the historU 9th Polski, International Wrocław-War~zawa-Kra- Sciences, s. 99 -108. 207. Oświecenie i romantyzm a słowiańska etnografia ,.Lud·' i folklorystyka. t. 57, 1973, s. 5 - 32, sum. Rec.: M. Tarko, "Demos. Internationale tionen" R. 15: 1975, z. 2, s. 90 - 9l. Ethnographische ltnd 208. [Wspólnie z Medardem Tarko] Prace edytorskie "Sprawozdania z prac naukowych .Wydziału 13: 1970, r d.[uk] 1973, z. 3/4 (58 - 59), s. 311 - 320. nad 209. Przemiany ze szczególnym w dniu rialy spoleczno-kulturowe uwzględnieniem 7 czerwca seminariów roku, 1971 w latach jako etnografii. kowych im. Wojciecha Kętrzyńskiego 210. Research-work wicz conducted wsi R. społecznych do Seminarium olsztyńskiej. Mate- Rozprawy i Materiały Ośrodka Badań Nauw Olsztynie nr 41, Olsztyn, s. 127 - I:l3. at -the Chair of Ethnography of Adam :\1ickie- "Ethno1ogia Slavica" t. 4, 1972, [druk] 1973, s. ~'56- 264. i współczesność, "Regiony" 1973, nr 1- 2 (23 - 24), s. 11 - 18. University, Poznań, 211. Tmdycja 212. [Rec.] B. Baranowski, Polski nauk naukowe przemiany O.~kara Społecznych" badań Wprowadzenie Współczesne [w:] 1970 - 1971, przedmiot rękopisami Nauk Kolberga, ("formu- Folkloristisci:c Srodkowej, Łódź Kultura ludowa XVII "Rocznik Kaliski" 1971. - i XVIII wieku na ziemiach t. 6, 1973, s. 399- 401. 1974 213. Dwa storii modele monografii monografii etnograficznej "Etnaloski lokalnych), spoleczności Pregled" 1974, nr lokalnej (Nieco z hi12, s. 107- 119. parz., biblwgr. 214. Etnografia Simpozijum polska Etnolośko a badania proucavańe współczesnych savremenich januar 1974, Etnograi'ski lrlJSrtitut Srps:ke Akademije izdana kńiga 15, Be ograd, s. 67 - 77, rez. 215. Etnografia polska. i Społeczeństwo" 216. Folklor Osiągnięcia - zmian promena organizacja kulturowych, u narodnoj Nauka - kultttr\ i Umetnosti. perspektywy. [w:] 28 - 30 Posebna ..Kultura t. 18, 1974, nr 3, s. 91 - 103. czy folkloryzm, [wywiad, rozmawiał L. Wie1uńskij, "Perspektywy" R. 6, nr 20 (246), z 17 V 1974, s. 11 - 14, H. 217. Idee grafii przewodnie Uniwersytetu 218. Kultura turze, Uniwersytet nauki. Prof. dr. ludowa - kultura Józef "Nurt" im. A. Mickiewicza, Katedry [w:l Problemy uczestnictwa w Poznaniu, Międzywydzialowe masowa, im. A. Mickiewicza Bursz ta. Kierownik Etno- 1974, nr 9 (113), s. 10. w kulStudium �Profesor Józef 29 Burszta KultuTy i Turystyki, Centralny Ośrodek Metody,ki u.powszechniani,a Kultury, Poradn.iK dzjałacza kultury 24, Warszawa, s. 19 - 40. 219. KuLtura ludowa kultura narodowa, "Nurt" 1974, nr 10 (11'4), s. 20 - 22, ił. 220. KlI.ltura ludowa kultura narodowa. Szkice i rozprawy, Warszawa, ss. 373, iJ .. sum. Rec.: J. Glowacki, Dwa spostrzeżenia, "Barwy" R .7: 19.74, nr 10 (712),s. 4; M. A. Kowaiski, Lwiowa a narodowa, "Tygodnik Kulturalny" R. 18, nr 34 (89'8), z 2:> VIII 1974, s. 4; K. Kwaśniewski, Wartości kultury ludowej w życiu narodu, "Kultura i Społeczeństwo" t. 18, 11974, nr 4. s. 277 - 276; F. Mleczko, Od kuLtury e~nicznej do folkloryzmu, ••W~eści" nr 36, z 8 IX 1974, s. 10 - lil; D. Simonides, Wspólczesna rzeczywistość folklorystyczna, "Literatura Ludowa" 1974, nr 6, s. 57 - 59; A. Sulitka, ".Narodopisne Aktuality" R. ,;U: 1974, z. 4, s. 294 - 295; "Tydzier'" nr 33 (48), z 18 VIII 1974, s. 17; M. Kaźmierczak, "Człowiek i Swiatopogląd" 1975, nr 3 (116), s. 199 - 204; F. Kotula, Kultura ludowa. Kultura narodowa, "WTK" nr 40 (inSI), z 5 X 19'ffl, s. l, 4; "Kultura ludowa kultura narodowa" Józefa Bursz t y, "Tygodnik Kulturalny" R. 19, nr 17 (933), z 27 IV 1975, s. 3; E. Nowakowska, "Przegląd Zachodnio-Pomorski" R. 19: 1975, z. 1', S. 181 - 185; T. Smolińska, W perspektywie kultuTa egalitarna, "Opole" R. 6, czerwiec 1975, nr 6 (62), S. 28 - 29; V. V'lkanova, "B'lgarska etnografij a" t. l, 1975, z. 2, S. 84- 86; R. Wildhaber, "Sehweizerisches Arehiv fiir Volkskunde" R. 7'1: 1975, z. 1- 2, s. 75; Z. Ziątek, "Wie'; Współczesna" fR. 19: 1975, nr 10, S. 145 - 148: B. KopczYllska-Jaworska, "Ethnologia Palona" t. 2, 1976, s. [','1'2 - 175; M. Tarko, "Demos. Internationale Ethnographische und Folkloristlsche Informationen" R. 17. 19'117, z. l, s. 4. 221. "Ludzkość nie może być jak wór maku", "Zi;effiia i Pieśń", nr 1, Jednodniówka wydana staraniem Komitetu Organizacyjnego VI Międzynarodowego Festiwalu Zespołów Pieśni i Tańca, Zielona Góra, wrzesietl 1974, s. l, ił. 222. Międzynarodowa Konferencja pt. "Przemiany tradycji l,udowych CSRS", Smolenice, 23 - 25 X 1972, "Lud" t. 58, 1974, s. 334 - 335. 223. II Międzynarodowe Sympozjum Ethnologia Slavica, Bratysława 19 - 22 X 1972, "Lud" t. 58, 1974, s. 332 - 333. 224. III Międzynarodowe Sympozjum Ethnologia Slavica, Ochry d 5 - 6 VII 1973, "Lud" t. 58, 1974, s. 333 - 334. 225. Naprzód zrozumieć potem stylizować, "Ziemia i Pieśń", nr 2, Jednodniówka wydana staraniem KomiJtetu Organizacyjnego VI Międozyna,rodowego Festiwalu Zespołów Pieśni i Tańca, Zielona Góra wrzesień 1974, s. 1. 226. "Nowa tradycja" dożynek, "Tygodnik KuLturalny" R. 18, nr 36 (900), z 8 IX 1974, s. 3, 11. 227. O folklorze i jego formach współczesnych, [wywiad, rozmawiała E. Pawłowska], "Magazyn Lubuski" {Wyd. "Gazety Zielonogórskiej"] R. 23, nr 223 (6433), z 21 - 22 IX 1974, s. 4, ił. 228. rWspóLnie z Medardem Tarko] Oskar Kolberg's Complete Works. General Information, [w:] O. Kolberg, Dzieła wszystkie, t. l Pieśni ludu polskiego, wyd. 2, PTL, Wroclaw - Poznań, s. XII - XXII. 229. Pol'skie issledovanija balkanskogo fol'klora Oskara Kol'berga i Kazimieza Mosinskogo, "Makedons:ki Folklor" Ił.. 7: 1974, nr 13, s. 119, - 124. 230. Problemy etnografi proponowane do omówienia w zbiorczym referacie , Podsekcji Polskiej, Historii, Archeologii "Etnografia i Historii Kultury 231. Przedmowa, [w:] O. Kolberg, Dzieła wyd. 2, PTL, Wrocław - Poznań, s. V - XI. 232. Przedmowa, rolnika wielkopolskiego Materialnej na II Kongres Nauki PoLska" t. 18, 1974, z. 2, s. 19 - 22. wszystkie, t. 1 [w:l T. Skonl:pka, Kto przy Obrze temu 1862 - 1935, wyd. 2, Poznań, s. 5 - 13. 233. Tradycje dożynkowe 3(4), s. 290 - 300, ił. w Wielkopolsce, "Kronika Pieśni dobrze, ludu polskiego, Wspo7l1Jnienia Wielkopolski" 1974, nr �30 Profesor Józef Burszta 1975 234. ~4tlas badań nia języka region'u, nr 91 za 1973 r., 235. Dziady, Zachodnia" i kultury cz. II, Wydział i Nauk i l wywiad, a zadania Przyjaciól Społecznych, rozmawial ludowa Wychowanie jako Iw:] Stosunki Etnografia 238. (13 - 14 XII 1973), pod polsko-radzieckie polska. Sprawozda- POznał1, A. czynnik nowoczesnego s. li - 13. Kaczkowski/, wychowawczy absolwenta red. ..Gazeta Osiągnięcia UAM, Polskiej w XXX-lecie PRL, /;szla/cenia szkoly L. Leji, gia i Pedagogika nr 33, Poznań, s. 135 - 138. 237. Etnografia polska i radziecka w XXX-leciu dowej, elTIograjlc:'nych Nauk, XII lo975, s. 4. z 24 -26 kultura [w:] z sesji naukowej terialy His.torii i turonie, nr2'8'6, Etnografia 236. uniwersyteckiego, Wielkopolski Towarzystwo herody Magazyn ludowej [w:] Poznańskie wyższej. Seria Ma- P,;,;cholo- Rzeczypospolitej UAM, organizacja Poznal\, Lu- ,;, ,)5 - 61. perspektyw1/. ..Lud" t. 59, 1975, s. 5 - 21, sum. 239. Gmina i war1Lnki teriały i jej Ośrodka Ols'ztyn, przeszlość, rozwoju. Materialy Badań teraźniejszość, Naukowych [w:1 Gmina, przyszlość, z seminarium 6 - 8 czerwca im. Wojciecha jej fUl1kcje 1974, Rozprawy ; Ma- KętrzyIiskiego w Olsztynie nr 51. s. 5 - 11. 240. Hej hop, gdzie mój chłop?, [w)T\viad, Młodych", nr 205, z 23 XII '1975, s. 1, 3. 241. Kultura ludowa, fw:] Ka!endarz 1975, Warszawa, 242. O wsi Ludowej Spóldzielni w ciągu całego tekstu, bez paginacji, il. dzisiaj i za czasów Kolberga, [wywiad, "Gazeka Poznat'1ska" R. 28, nr 10, z 13 I 1n5, s. 4. 243. Pierwsze międzynarodowe Sympozjum na cznego bytu L. Skrzypek!. rozmawiała i kultury. Burgas-Primorsko, 29 IX - \·Vydaumic:ej rozma.wiala temat 2 X ,.S7.tandm· 1. Rajewska], problemów 1974 rok TW socjalisty- r., "Lud" t. 5B, lH75, I wywiad, l'o7.łTlawial s. 300 - 3Ul. Pomnikowa 244. A. Nowak], edycja "Express "Dziel 245. Problemy kultury 246. Przedmowa, [w:] wszystkich" robotniczej, W. Kolberga, R. 29, nr 88, z 17 IV 1975, s. 5. Poznański" "Nurt" Skorupka, 1975, nr Moje morgi 12 (128), i katorgi s. 1, 3 -:i. 1914 - 1967, lI. wyd. 2, Wail"SZaW,a, s. 6 - 16. 247. Przedmowa, [w:] B. Smoleńska, wiLanowskich (1800 - 1864). Studium z ctwie, Bibliolteka 248. Rok Muieum (5547/8), z 3l XII 1974 249. Sekcja "Lud" t. 250. "Lud" t. Rolnictwa Samodzielność 1975. Struktum i funkcjonou:anie zarządu dóbr zakresu organizacji zarządzania tv roLni- w etnografii Szreniawic, s. 7 - 10. ,t. 6, POm1ań, ... Dziennik Ludowy" 18/19, nr 309/1 It 1 I 1975, s. 2. Etnografii Komitetu Nauk Socjologicznych Polskiej Akademii Nauk, 59, 1975, s. 290 - 291. IV Sympozjum "Ethnologia Slavica". 10 X Poznań-Blażejewko, 1974 L, 59, 1975, s. 303. 251. Tradycje ludowe w Polsce współczesnej, "Kultura i Społeczet'Is1\\'o" of Community, t. 19, 1;975, nr 4, s. 91 - 98. 252. Two logia Polana" models of Ethnographic 253. Wstęp, [w:] W. Kania, 254. Monographs LocaL ..Ethno- t. 1, 1975, s. 41 - 54. Wystawa "Dzieł Piosenki wszystkich" lubuskie, Oskara Kraków, Kolberga s. 5 - 8. w Moskwie, "Lud" l. 59, 1975, s. 336 - 338. 255. Z badań nad spławem w dorzeczu środkowej Wisly w drugiej polowie �Profesor XVIII "Kwartalnik wieklt, - 36, tab., res. 256. Zespoly His,torii Kultury folklorystyczne - 31 Józef Burszta Materialnej" zjawiskiem R. 23: [wywiad, kulturowym, P. Chynowski , "Scena" R. 52: 1975, nr 2, s. 2'2 - 24, i1. 257. [Rec.] J. V. Bromlej, Etnos i etnografia, Moskva 1975, s. 167 - 169. 258. [Rec.] E. Fel, T. Hofer, Eine Ethno;}raphische 1972; E. Fel, T. Hofer, Gerate 1975, s. 180 - J82. 259. [Rec.] K. KadIubiec, - I3auerliche Untersuchung Denkweise uber der das Atcinyer Gawędziarz in 1973. Dorf Józef rozmawiał ltnd t. 59, Haushalt. Gottingen "Lud" t. 59, '.:.tciny, Budapest Bauern, 1, s. 23- "Lud" - Wirtschaft ungarische cieszY7iski 1975, nr 1974. Ostrawa Jeżowiec, 1973. "Lud" t. 59, 1975. s. 225 - 227. 1976 260. Kultnra M. A. Krąpca, [w:] ludowa, P. Tarasa Wklad do kultury świata, pod red. Towarzystwo Naukowe KUL, Lublin, Polaków J. Turowskiego, s. 581 - 602. 261. Kultura ludowa knlt nry ludowej grafów Slowiai!skich. Oddział - kultura i narodowej. narodowa. Materialy Poznań-Btażejewko w Pozna:niu, Seria Etnografia Zarys z II 11/12 lw:] Problemy problematyki Międzynarodowej Konferencji Etno- 1974, pod X t. 1, W'arszawa - red. J. Burszty, PAN Poznań, s. 13 - 24, Zsfg. [wywiad, rozmawiała L Kubick-a], "Ziemia i Pieśń", Jednodniówka wydana s'taraniem Komitetu Organiwcyjnego Międzynarodowego Festiwalu Zespołów Pieśni i Tańca, Zielona Góra, wrzesień 1976, s. 262. Odgrzać ślady żywych stóp, 1 - 2. 263. Orientacje dzie badania socjologiczne zmiany we współczesnej "Ruch kulturowej, etnografii Prawniczy, polskiej. Ekonomiczny Na przykfa- i Socjologiczny" R. 38: 1976, z. 1, s. 41 - 52, res. 264. O twórczości ludowej i Stowarzyszeniu Twórców Ludowych za granicą,. "Biuletyn Informacyjny" nr 11 - 12, Stowa.rzyszenie Twórców Ludowych. Zarząd Główny. Lublin, sltyczeń-grudziel1 1976, s. 52 - 53. 265. Ożywić, przeżyć jeszcze raz, [wywiad, odrze" R. 20, nr 21(371), z 17 - 30 X 1976, s. 1, 5, i1. 266. Procesite na socialisticeski promeni v rozmawiała bita L i kulturata Kubicka], i polskata "Nadetno- [w:] Etnografija i sovremennost. Prvi mezdunaroden s,impozium po problemite na etnografskoto proucvane na covremennostta, Bl.garska Akademiia na Naukite, Etnografski Institut i Muzej, Mezdunaroden Komitet za Etnografsko Proucvane na Sovremennostta, Sofij a, s. 135 - 143, rez., Zsfg. grafija, 267. Przedmowa, [w:] Kultura ludowa Mazurów i Warmiaków, pod red. J. Burszty, OBN im. W. Kętrzyńskiego w Olsztynie, Monografie Dziejów Społecznych i P.olitycznych Warmii i Mazur, t. 3, Wr'ocław-Warszawa-Kraków-Gdańsk, s. 5 - 9. 268. Przedmowa. teriały z II Vorwort, Międzynarodowej [w:] Problemy Konferencji kultury Etnografów ludowej i narodowej. SŁowiańskich, 11/12 X 1974, pod red. J. Burszty, PAN Oddział w Poznaniu, grafia, t. 1, Warszawa-Poznań, s. 5 - 8; 9 - 12. żejewko 269. Regionalizm w aktywizowaniu kulturalnym mieszkańców Ma-· Poznań-Bla- wsi, Seria Etno[w:] Wieś. �;32 Profesor jako środowisko w Krakowie, Józef Burszta Komitet Krakow,ski PZPR, Akademia Rolnicza Jagielloński, Kraików, kwiecień 1976, s. 41 - 5,1. wychowawcze, Uniwersy,tet 270. Społeczności lokalne, [w:] Etnografia Polski. Przemiany kultury ludowej, t. 1, pod red. M. Biernackiej, B. Kopczyńskiej-Jaworskiej, A. Kutrzeby-Pojnarowej i W. Paprockiej, IHKM P AN, Biblioteka Eitnografii Polskiej nr 32, Wrocław-War'Slzawa-Kraków-Gdańsk, 5. 437 - 475, sum., bi blio gr. 271. Volkstraditionen im heutigen Polen, "Iktopis" Reihe C-Volk~kunde, 1976, nr 19, s. 34 - 44, biJbliogr. 272. Wartości kultury ludowej w społeczeństwie socjalistycznym, "Nowe Drogi" 1976, nr 10 (329), s. 137 - 146. 273. Z różnych epok i kręgów kulturowych. Rozmowa z prof. drem Józefem Bursztą, [w:] M. A. Kowalski, Poszukiwanie tożsamości. Rozmowy z uczonymi i pisarzami, Wa~s.zawa, 5. 67 - 80. 274. [Rec.] A. Nowak, Początki kryzystt sił wytwórczych na wsi wiel.kopolskiej w wództwa końcu XVI kaliskiego), i pierwszej połowie Wa["szaw<ł-Poznań XVII 1975. - wieku (na "Rocznik przykładzie Wielkopolski woje- Wschod- niej" t. 4, 1976, s. 238 - 240. 1977 275. [Wspólnie z Zenonem ture Of Great Poland, Sobierajski.m] A.tlas of the Language and Folk "Ethnologia Slavica" -t. 8 - 9, 1976 - 1977, [druk] Cttl1977, s. 303 - 306. 276. Konferencja w Zaborowie. Dalsze ustalenia "Lud" t. 61, 1977, s. 314 - 315. 277. Kształtując naszą kulturę ... , [wywiad, nr 40(140), z 2 X 1977, s. 6 - 7, il. międzynarodowych badań nad współczesnością, 278. Kultura ludowa jako czynnik kształtujący nik KaliiSki" t. 10, 1977, s. 27 - 35. 279. Przedmowa, [w:] O. Kolberg, t. 60, wyd. 2], Wa'I~s2Jawa,s. 5 - 7. 280. Przedmowa, teriały z seminarium Badań Naukowych s. 7 - 12. [w:] Społeczne 30 maja - ,im. Wojciecha Przysłowia uwarunkowania 1 czerwca 1976, Kętrzyńskiego rozmawiał S. Pestka], "Czas" świadomość regionalną, "Rocz- [O. Kolberg, przemian Dzieła w wszystkie, rolnictwie, Roz,prawy i Materiały w Olsztynie nr 60, Ma- Ośrodka Olsztyn, 281. Przedmowa, [w:] S. Witkoś, Bajdy i Moderówka, Biblioteka Muzeum Narodowego Rolnictwa w Sz,reniawie, Poznań, s. 3 - 7. 282. Przemiany w kulturze i świadomości kulturowej w Wielkopolsce, [w:] Społeczeństwo Wi'elkopolski w procesie przemian socjalistycznych, pod red. S. Wykrętowieza, UAM, Seria Nauki Polity=e nr 4, Poznań, s. 109 - 115. 283. Rola rum folkloru Folklorystyczne w rozwijaniu aktywnego udziału w kulturze, [w:] I Fo- Centralny Ośrodek Metodyki Upowszechniania Kuls. 9 - 23; tamże, Podsumowanie dyskusji, s. 174 - 177, [do użytku Płock-76, tury, Warszawa, wewn.]. 284. Rola i miejsce kultury ludowej w społeczeństwie socjalistycznym, "Biuletyn Informacyjny" nr 13, Stowarzyszenie TWÓI'C6w Ludowych. Zarząd Główny, Lublin, stycz:eń-ozeTwiec 1977, s. 12 - 15. 285. Rola tradycji ludowych, "Gazeta Zachodnia" Magazyn, nr 142, z 25 - 26 'VI 1977, s. 4. 286. "Szczodry wieczór, święty wieczór". O praktykach i obyczajach gwiazd- �Profesor kowych opowiada etnograf prof. 33 Józef Burszta dr Józef Burszta, [zapisał T. KinadeJ, "Słowo Pow- szechne" R. 30, m 21(93'218), z 4 I 1977, s. 7. 287. Wartości kultury ludowej w społeczeństwie socjalistycznym, [przedruk z: ,,~owe Drogi" 197(i, nr 10 (329)], "Lud" t. 61, 1977, 5. 3 - 15. 288. [Ree.] A. Fenton, Scottish Country Life, Edinburgh 1976. "Lud" t. 6~, 19,77, s. 266 - 267. 289. [Rec.] E. Ma.rkQva, SLovenske l'udove tkaniny. Klenotica SLovenslvźj L'udovej KuŁ'tury, t. 9, Bratislava 1976. "Lud" t. 61, 1977, s. 279 - 280·. 290. [Ree.] K. Ondrejka, Tradicna hry deti a mLcidaze na SLovensku. Klenotica SLovenskej L'udovej Kul'tury, ,t. 10, Br,aJtislava 1976. - "Lud" t. 61, 1977, s. 280. 291. [Rec.] S. SVel1Js'son,Einfuhrung in die europiiische Ethnologie. Texbucher lur europiiischen EthnoLogie, hrsg. G. W;iegelmann, Meisenheim am Glan 1973. "Lud" t. 61, 1977, s. 254 - 255. 1978 292. Der gegenwiirtige FolkLorismus [w:] Der Folklorismus - 194, [powiel. I. Erscheinung, 293. Etnografia ~. 3 -11, poLska w 25-leciu in einst Polen und PoLskiej als jetzt. spontane Vortdige, Akademii Nauk, und organisierte Kecskemet, "Lud" s. 186- t. 62, 1978, sum. 294. FoLklor jako współczesne zjawisko kulturowe, "Ziemia i Pieśń", Jednodniówka wydana SItaraniem Komiltetu Organizacyjnego VIII M:iędzynaro-dowego Festiwalu Zespołów Pieśni i Tańca, Zielona Góra, 12 września 1978, s. 1- 2. 295. FoLkloryzm, tradycja, cywilizacja współczesna, [przedruk z: J. Burszta, Kultura Ludowa kuLtura na.rodowa. Szkice i rozprawy, Warszawa 1974, s. 308- 314], [w:] Teoria kultury. FoLkLor a kuLtura, oprac. i wyboru dokonał M. Waliński, Katowioe, s. 260 - 266. 296. Głos w dyskusji, [w:] Czynnik demograficzny w przeobrażeniach struk- z seminarium naukowego, Frombork, 9 - 11 czerwca 1977, ROZiprawy i M:atieriały Ośrodka Badań Naujwwych im. W,ojciecha KętrzY11skiego w Olsztynie m 66, Ols21tyn, s. 328 - 329, 343 - 349. 297. "Ludzkość nie może być jak wór maku", [wywiad, rozmawia A. Staniszewski], "Panorama Północy" -nr 20 (1084), z 14 V 1978, 6. 10. tur społeczno-gospodarczych. 298. Międzynarodowe Materiały znaczenie kultury ludowej Pom01'za Zachodniego, [w:1 Z probLematyki ratowania kultury jamneńskiej, Muzeum Okręgowe w Koszalinie, Polskie Towarzystwo Ludoznawcze. Oddział w Koszalinie, Seria Wydawnictw Monograficzmych nr 4, Koszalin, s. 7 - 13. 299. Mnie się ta impreza podoba. Profesor Józef Burs.::ta o PrzegLądzie K~L1tury Wsi w Pl·zytocznej, [wywiad, rozmawiała E. P,awłowska], "G·a'Leta Lubusika" Magazyn, nr 160, z 15 - 16 VII 1978, s. 4. 300. O znaczeniu uczestnictwa w kulturze. Ankieta, [odpowiada prof. dr Józef Burszta], "Zorza" R. 22, m 23 (lU2}, z 4 'VI 1978, s. 5. 301. Piękno foLkLoru, "Ziemia i Pieśń", Jednodniówka wydana staraniem Kom~tetu Organizacyjnego VIII Międzynarodowego Festiwalu Zespołów Pieśni i Tańca, ZielOll1.aGóra, 14 września 1978, s. 4. 302. Problematyka etnograficzna Szlaku Piastowskiego, "Kronika Wielkopolski" 1978, nr 3(16), s. U - 32, iI. 303. Regionalizm tradycja współczesność, "Słowo Powszechne" R. 32, m 219 (9837), 3 Lud. t. LXXII z 26 IX 1978, s. 3 - 4. �34 Profesor 304. Rola i miejsce kultury ludowej H. U: 1978, nr 3 (U3). 305. Teoreticko-metodologicke zcipadnich turrv:? uzemich politicke Polska, Józef problemy w probz,źmy [w:] Soućasna Burszta ogólnonarodowej VYŹk1l7HU 'venkovske vesnice. integrovoneho Teoreticke, ,.Barwy·' kult lIrze, pospoliwsti mctodologicke spolecenskovedniho vyzkumu, na a kulpod rcd. V. Fr·o1ca, BrrH), s. 165 - 168. 306. Traditions of Ethnicum, [w:] Poland Folk Culture and Modern Ethnicity. Based on the Polish at the 10th International Congress of 'J'...nthrojJolooicai and Ethnological Sciences, pod red. J. Burszty, IHKM P AN, Library of Polish Ethnography nr 35, Wrocław-Warszawa-Kmków-GdarlS1k, s. 77 - 8:5, bibliogr. 307. Tych kształtów nic nie wskrzesi, [wywiad, rozmuyviuła I. Kubickul, ..;\"~ldodrze" R, 22, nr 20 (422), z 1 - 14 X 1978, s. 1, 5. 308. Uczestnictwo wsi w kulturze, "Tygodnik Kulturalny" R. 22, nr 22 -1094), z 28 V 1978, s. 3, 7. 309. Uczestnictwo wsi w kulturze, "Wieś Współczesna" R. 22: 1978, nr 10 (260), s. 40 - 43. 310. Wartości folkloru scenicznego, "Ziemia i Pieśrl", Jednodniówku "\'~<jana staraniem Komitetu Organi'zc:cyjnego VIII Międzynarodowcgo Festiwalu Zc:spoJów Pieśni i Tańca, Zielona Góra, 16 września 1978, s. 5. 311. WTK wyniki i zamierzenia (Wypowiedź nr 15-lecie Wielkopolskiego 'fowarzystwa KuLturalnego), "Nurt .. 1978, nr 2 (154), s. 2. 312. Z teorii współistnienia tradycji i nowoczesności, [w:] Premcny l'uUI)\,ych tradicii v sucasnosti, t. 2, Socialist.icke krajiny, pod red. A. Prandy, Bratisi<\\'a, s. 35 - 49, res., rez., Zsfg. 313. [Rec.] Premeny l'udovych traclicii v sucasHosti, t. 1 Ceskosloven;,:I;,;. p,'u red. A. Prandy, Bratislava 1977. "Lud" t. 62, 1978, s. 205 - 206. 314. [Rec.] D. Simonides, Współczesny folklor dzieci i nas/olaików, lrAy~ut Slqski w Opolu, Wroelaw-W<:.f;szawa 1976. "Lud" It. 62, 1978, s. 254 - Z:;\i. 315. [Rec.] -M. Sz·czeopa ni;ak, Karczma., wieś, dwór. Rola )JrojJinacj'i na u'oi ~vi.eikopolskiej od połowy XVII do schyłki. XVIII wieku, Warszawa 1977. - .. Kwartalnik Historii Kultury Materialnej" 1978, nr 1, s. 88 - 90. 316. [Rec.] Z problemów socjologii folkloTtI, pod red. nauk. D. Simonid~ó. Zeszyty Naukowe WSP w Opolu, Filologia PolS'ka t. 15, Opole 1977. - ..Lud' L. 62. 1978, s. 253 - 254. 1979 317. Czy jest nik Kulturalny" 318. kultura [wywiad, rozmawiał M. A. Kowalski], ,.Tygodz 15 VII 1979, s. 1, 3, il. treści obrzędt. dożynek, "Zielony SZitandar'; nr n, ludowa?, R. 23, nr 28 (U53), Dawne 'i współczesne z 13 IX 1979, s. 1, 4. 319. Die [w:] gegenwiirtigen Formen Traditionen tmd i folklorist'ićni issledovanija. 80-godiSninata ot rozdenisto mu, Sofija, słucaj Droga 320. etnograficzna etnograficznych. dowej w 321. Academy Tom Rzeszowskiem, Establishment of Sciences, 322. Etnologia w Franciszka poświęcony Muzeum of the Committee "Ethnolog1a służbie Polona" KottL!i, społecznej. w fOl' na polnischen Christo Volk.'·kunst, Wakareli:ki po S. 55 - 58. [w:] doc. Franciszkowi Okręgowe der W ćest Etnografski Rzeszowie, Ethnological ,t. 4, 1978, Dokonania i materiały P'race Koiuli, badaczowi z badań kultury lu- 'Rzeszów, s. 79 - 87. Sciences [druk] 1979, i perspektywy, at the Polish s. 203 - 205. [w:] Funkcje �Profesor Józef 35 Burszta pod red. Z. JaJsiewieza, PAN Oddział grafia t. 2, Po.marl, s. 3 - 13. s}Joleczne etnologii, 323. Local communities in Poland - from traditional w Pow'aniu, Seria Etno- "Ethnologia to modern, Polana" t. 4, 1978, [druk] 1979, s. 21 - 30. 324. Methoden und meinschaften in Polen, Resultate der [w:1 Gemeinde ethnologischen im Wandel. Untersuchtmgen Volkskundlisch,e lokal er GeGemeindestu- Beitrage des 21, Deuts·chen Vo1k'S"kundekongresses in Braunschweig '.5- 9 Sept. 1977), BeHrage zur Volks-kultur in ordwestdeutschland herausgegeben von der Volkskundlischen Komission f Lir \Vestf.alen LandsehaHsverband Westfalen-Lippe, Miin9ter, s. 47 - 56, biblio gr. :325. Muzykanci w trndycyjnej spoleczności wiejskiej, [w;] F. Kotula, Muzykaniy, Warszawa. s. 5 - 26. 326. Piękno )Jowstaje w dzialanin, lw:] "Rolnicza Warta" Dwutygodnik Sam8rządu Robotniczego Kombinatu Rolnego, II Ogólnopolski Przegląd Dorobku Kultural!1-Cgo 'Nsi "Przytoezna-Gorzów 79", Przytoezna, 23 VI 1979, s. l, 2. 327. P'rzedm()wa, i \V:: II Ogólnopolski Przegląd Dorobku KulturiJ]nego \Vsi ..Przy toczna 79", s. 9 - 13. elien in Europa, :328. raktcr Wstc:!), knltILl'Y Związek l/lclowej, kllltm'V narodowej Współczesne z funkcje ku!t;urą kultury ludo'wą. ludowej, T'JaTodowy Regionalizm, c/w- Folklor a folkloryzm, [w: I Analiza syt1wcji sztuki ludowej i jolklon!, Ministerstwo Kultury i Sztuki, Dep,lrtament Bibliotek, Domów Kultury i Działalności Społcczno-Kulturalnej, Warszawa, s. 1-15, 29 - 31. 329. i II-cel "Annnał Review of './••nthropology", vol. 1 - 7, 1972- 1978. - "Lud" t. 6:3. 1979, s. 25:3 - 257. 330. litee.] J. 13urszta, Spoieczności lokalne, [w:] Etnografia Polski. Przemiany kt1UHry ludowej, t. l, pod red. M. Biernaekiej, B. Kopezyńskiej-Jaw8rskiej, A. Ku~rzeby..Po.inaro\\'e.i i VI. Papl'ockiej, IHKM PAN, Biblioteka Etnogi'afii Polskiej nr 32, Wroclaw- WarsZ<lwa-Kraków-Gdańsk 1976, s. 437 - 475. "Demos. Internationalc Ethnographisehc und Folkloristische lnformationen" R. 19: 1979, z. 4, 5.280-281. 331. [Ree.] Gross Parwitz. Wanc1lungen eines Lausi-tzer Heidedorfes, Bearbeitet von P. Nowotny unter Mitarbeit von [tu 13 nazwisk współpracowników], Spisy Institu-ta ZiJ serbski ludospyt t. 45, Bautzen 1976. - "Lud" t. 6:3, 1979, s. 327 - 329. 3:32. [Rec.] Obraz wsi słowackiej w opracowanin jej mieszkańca [A. Gcegorcok 19ovan. Pod-konicc. Historicko-narodopisna monograIi.a, Martin 1977]. -- "Roczni.k Muzeum Narodowego R,olnictwa w Szreniawie" t. 11, 1979, s. 191 - 193. 3:l3. lRec.1 J'remcny l"nc!ovych, t1'adicii v sucasnosti, t. 2, Socialisticlvź krajiny, pod wd. A. Prandy, Spisy Miedzinaro-d-m'ho komitetu pre etu1.ografićke studium sucasnosti, t. 2, Bratislava 1978. - "Lud" t. 63, 1979, s. 283 - 284. 334. IRec./ G. Wiegclmann, M. Zender, G. Heilfurth, Volkskunde, Eine Einjiihrung. Grundlagen del' Gerrnanistik, t. 12. Berlin 1977. - "Lud" t. 63, 1979, s. 257- 2.19. 198(} 335. Die Bedeutung del' "EŁhnologia Slavica" bibliogr. jetzt, 336. Etnograficzny giczne 3" problemy badań punkt nad Volkskultur in der t. 10 - 11, 1978 -1979, widzenia rodziną, w pod polnischen [druk] badaniach nad GeseZlschaft einst und 1980, s. 43 - 55, streszez., rodziną, [w:] red. Z. TyszJki, UAM, Poznań, Metodolo- s. 63 - 71. �36 Profesor 337. Folk Culture and National Józef Burszta Culture, "Bthnologia Społeczności lokalne Polona" t. 6, 1980, s. 9 - 27, biJbliogr. 338. Głos w dyskusji, [w:] i ich przemiany, Materiały 10 - 13 czerwca 1978, Rozprawy i Materialy Ośrodka Badań Naukowych im. Wojciecha Kętrzyńskiego w Olsztynie nr 73, Olsz.tyn, s. 254 - 257; tamże, Podsumowanie, s. 262 - 2;63. 339. Kultura wsi okresu międzywojennego, [w:] Historia chlopów polskich, t. 3, Okres II Hzeczypospolitej i okupacji hitlerowskiej, pod red. S. Inglota, WaTSzawa, s. 441 - 497, il. 340. 80-lecie Franciszka Kotuli, "Lud'" t. 64, H)80, s. :.::n - :~;):l. z seminarium :341. Nasze rozmowy (o V Światowym Festiwalu Polonijnych Zespolów Folklo- nr 91l24, wrzesień lU30. ':. ,i. 342. Oskara Kolberga Opus Magnum, [wywiad, rozmawiał Z. Skowron], "Nowe Książki" nr 12, z 30 VI 1980, s. 1 - 6. 343. Prof. dr Józef Burszta o folklorze widowiskowym. Źródła, "Ziemia i Pieśń". Jednodniówka wydana z okazji IX Międzynarodowego Festiwalu Zespołów Pieśni i Tańca w Zielonej Górze, 9 IX 1980, s'. 1 - 2. 344. Przez folklor do Polski (V $wiatowy Festiwal Polonijnych Zespolów Folklorystycznych, Rzeszów 1980), "Hejnał Mariacki" 1980, nr 10 (365), s. 10 - 11. rystycznych. 345. Rzeszów 1930), "Prometej" Społeczności lokalne od tradycyjnych do wspÓlczesnych. Zarys proble- [w:] Społeczności lokalne i ich przemiany, Materiały z seminatrilLm 10 - 13 czerwca 1978, Rozprawy i Mater.iały Ośrodka Badaó. Naukowych im. Wojciecha Kę"brzyńskiego w Olsztynie nr 73, Olsztyn, s. 15 - 20. 346. Tęsknota za rOd01L'odem, lwywlad, rozmavviu l~L .:'\ńskaj. ~~i~~:.:.::)d:".:.c" ~~.~!; nr 26 (480), z 21 XII 1980, s. 1, 6 - 7. 347. W 90 rocznicę śmierci Oskara Kolberga i w dwudziestolecie edycji jego "Dzieł wszystkich", "Lud" t. 64, 1980, s. 329 - 331. matyki, 348. VI swojskim kolorycie. Z prof. dr Józefem Bu:rs3tą o kI: I tlll'':;:' l:ldowej, "Kobieta i Życi'e" nr 28/1536, z 13 VII 1930. 349. Współczesna rodzina wiejska (na przykładzie Wielkopolski), [w:) Rodzina i polityka społeczna na rzecz rodziny w PRL (w świetle badań naukowych). Krajowa Konferencja Naukowa. Referaty. Sekcja III Wpływ przeobrażeń makrost'ruktury społeczieństwa na przemiany współczesnej rodziny pohkiej - zróżnicowanie klasowo-walrstwowe, zlawodowe i środowiskowe, Hada do spraw rodziny, Warszawa, s. 43 - 59, [do użytku służb.]. 350. Wstęp, [w:] T. Skorupka, Kto przy Obrze, temu dobrze (Wspomnienia rolnika wiel.kopolskiego 1862 - 1935), wyd. 3, Warszawa, :;. ~)- ([i. 351. Wymowa społeczna ksiąg metrykalnych Grodziska w latach 1787 - 1940 ze szczególnym uwzględnieniem ruchu naturalnego ludności, [w:] Z dziejów Leżajska i okolic. Zbiór artykułów, szkiców i materiałów, pod red. Z. Andres<a, Rzeszów, s. 2.5- 37. 35~. Zasady dobrego widowiska folklorystycznego. Prof. Józef Burszta o folklorze widowiskowym, "Ziemia i Pieśń". JednodniÓwka wydaJI1laz okazji IX Międzynarodowego Festiwalu Zespołów Pieśni i Tańca w Zielonej GÓl'ze, 1:, września 1980, s. 2. I 353. [Thee.] B. Baranowski, Polska 1979. "Kwartalnik Hb"torii Kultury karczma. Kawiarnia, Wrocław 1-980, nr 2, s. 266 - 268. Restauracja. Materialnej" 354. [Rec.] Etnografia Polska. Przemiany kultury ludowej t. l, pod red. M. Biernackiej, B. Kopczyńskiej-J'aworskiej, A. KUltIDzeby-Pojnarowej i W. Paprockiej, IHKM PAN, Biblioteka Etnografii PolSlkiej nr 32, Wrocław-Warszawa..---Kraków- �Profesor Józef 37 , Burszta -Gdańsk 1976. - "Ethnołog,ia Slavica" t. 10- 11, 1978- 1979, (druk) 1980, s. 213- 215. 355. fRee.] 1. M. Greveru5, Kultur und Alltagswelt. Eine Einfii.hrung in Fragen der Kulturanthropologie, Mtinchen 1978. - "Lud" t. 64, 1980, s. 267 - 269. 1981 356. Elementy tradycji w rodzinie wiejskiej, "Zeszyty Naukowe Stowarzyszenia .PAX" 1981, nr 2 (31), s. 130- 139. 3'57. Festiwal w Kazimierzu jako zjawisko kulturowe, [w:] XV Ogólnopolski I"estiwal Kapel i Spiewaków Ludowych, Kazimierz n/Wisłą, ss. 5. 358. Jurek Józef (1888- 1967), [w:] Wielkopolski Słownik Biograficzny, Warszawa-Poznań, s. 304. 359. Kultura chłopska ludowa a kultura narodowa, [w:] Etnografia Polski. Przemiany kultury ludowej, t. 2, pod red. M. Biernackiej, M. F,rankowskiej i W. Paprockie-j, IHKM PAN, Bi;b1ioteka EtIl10grafii P.olskiej nr 34, Wl1Oclaw-Warszawa-KrakÓw-Gdańsk-·Łódź, s. 391- 41-5,ił., sum., bibliogr. 360. Kultura ludowa Wielkopolski (1945- 1980), "Kronika Wielkopolski" 1980, f druk] 1981, nr 2 - 3 .(22),s. 269- 285, ił., biJbliogr. . 361. Oskar Kolberg (1814- 1890) felfogasa a nemzetisegi csoportokról mint az interetnikus kapcsola:ok i7lterpret:ilisi.nak he/yes model!jerol, [w:] A II B~k2Scsabai nemze'tkozi neprajzi nemzetisćgkutató konferencia e10adasai 0980, szeptember 30 - oktober 2), t. 1, oprac. E. Eperjessy, A. Krupa, Budapest-Bekescsaba, s.39-47. 362. Otwarcie konferencji, [w:] Polskie badania obcych kultur ludowych. Materialy z konferencji, Wrocław, 25 - 26 XI 1978, pod red .E. Pietraszka, Acta Universitatis Wra,tisl'av:iensis nr 572, \'v'roclaw, s. 7. 363. Otwarcie obrad [Konferencji Międzynarodowej Komisji do Badań Kultury Ludowej w Karpatach i na Bałk,anach, 1959- 1979], "Etnografia Polska" t. 25, 1981,z. 2, s. 31 - 33. 364. Tradycje regiona.lne jako źródło inspiracji społecznego ruchu kulwralnego, Iw:] Społeczny ruch kttturalny. Tradycja a współczesność, pod red. D. Jankowskiego i L. Trzeciakowskiego. Wielkopolskie Towarzy·stwo Kulturalne, Uniwersytet im. A. Mickiewicza, Materiały i 9tudia do dziejów kultury w Wielkopolsce, z. 8, Poznań, s. 23 - 29. 365. Wielkopolscy robotnicy rolni o swej kulturze w końcu XIX i na poczqtktt XX wieku, "Rocznik Muzeum Narodowego Rolnictwa w Szreniawie" t. 12. 1981, s. 5 - 25, rez., r,es., .sum., Zsfg: 366. Wieś a kultnra, [głos w dyskusji, oprac. M. A. Kowalski], "Tygodnik Kulturalny" R 25, nr l (1,230),z -1 I 1981, s. 5. 367. [Rec.] A. Kutrzeba-Pojnarowa, Kultura ludowa i jej badacze. Mit i rzeczywistość, Warszawa 1977. .,Ethnologia Polana" t. 6, 1980, [druk] Hł81, s. 214- 215. ' 368. [Tłum.] I Balassa, Międzynarodowa konferencja etnograficzna na temat badań narodowościowych w Bekescsaba (Węgry 1980). "Lud" t. 65, 1981, s. 341- 342. 1982 369. Etnografska cionalnom instra.zivana porodićnom zivotu u porodice SrlJiji sa Vlse aspekta, i Polskoj, [w:] Promene pod red. P. Vlahovića, u tradi- Srpske �38 Józef Burszta Profesor Aka-rlemije Nauka i Umetnosti, shesz.cz., sum" bibliogr. 370. Kultura ogólny, ludowa w [w:] Gospodarcze Posebna dziejach przesłanki iz,dana polskiego historii kl!1'iga 25, Beograd, społeczeństwa s. 9 - 15, narodowego. Zarys DAM, Seria Historia społecznej, t. 101, Poznań, s. 437 - 445, bi:bliogr. 371. Osobowość agrarnych chłopa polskiego u progu i społeczno-ekonomicznych, do t. niepodległości Dzieje jako szkolnictwa wynik przemian i oświaty na wsi S. Mi,chaLs.kiego, W,ar,szawa, s, 476 - 495. 372. Podłoże społeczno-kulturowe rozwoju edukacji na wsi do końca XVIII w., [w:] Dzieje szkolnictwa i oświaty na wsi polskiej do 1918 r., t, l, pod red. S. Michalskiego, Warszawa, s. 13 - 28. 373, [Wspólnie z Bronisławą Kopczyńską-Jawol.skąJ Polska etnografia (etnologia) ))0 II wojnie, "Lud" t, 66, 1982, s. 3 - 18, sum. polskiej 1918 r., 374. Rzeszowskie narium nik Muzealny" l, - etnograficzne pod [w:] terenem w Julinie red. międzynarodowego k. Łańcuta, spotkania 1 - 13 września etnografów. Semi- "Rzeszowski Rocz- 1975, 1982, s. 309 - 312. 375. Społeczno-kulturowe XX wiekuj, [w:] Dzieje pod red. S. Michalskiego, przesłanki szkolnictwa rozwoju i oświaty edukacji na wsi (w XIX polskiej i na do 1918 początku r., t. 1. Warszawa, s, 96 - 105. monografia histor1}czno-etnograficzna Jamna, "KoZeszyty Muzealne" t. 11, 1981, [druk] 1982, s. 73 - 81. 377. [Rec.] "Biografia" kipiąca życiem [F. Kotula, Miasteczko, na przykladzie Glogowa Małopolskiego i jego sąsiadów. Próba biografii, Rzeszów 1981]. "Tygodnik KulturaLny" R. 26, mo 23, z 29 VIII l 982,.,s. 3. 378. [R'ec.] Obrona przed Tatarami [F. KotuLa, Chłopi bronili s;'ę sami. Reportaż historyczny, Rzeszów 1981]. "Tygodnik Kul'turalny" R. 26, nr 38, z 12 XII 1982, s. 16. 376. Zachodnioniemiecka szalińskie 1983 :379. Die alsrichtiges Stellung Modell O. Kolberg's der Interpretation (1814 - 1890J zu der interethnischen den Nationalitiitengmppen Verhiiltnissen, [w:] Vor- II. Internationalen Konferenz zm' Nationalitiitenforschung. 1L\":'scsaba, pod red, r. Balassa, E. Eperjessy, Ministerium fUr Bildung, Selbsr\.tiintige Abseilung der Nationalitaten, Budapest, s, 53 - 70, [powiel.]. 380. Lud naród kultura. Z początków ludoznawstwa, [w:] Naród, ktt/tura, osobowość. Księga poświęcona Profesorowi Józefowi Chalasińskiemu. Wroclaw-Warsz.awa-Kraków-Gdańsk-Łódź, s. 39 - 49, bibliogr, 381. Moje fascynacje, "Tygodnik Kultur.alny" R. 27, nr l (13,20), z 2 l 1983, s. 4, 5. 382. Pamięci "rzeszowskiego KoLberga". Franciszek KotuLa (1900 - 1983), "Lud" t. 67, J 983, s. 431 - 433. 383. [Wspólnie z Bro.nisławą Kopczyń!>ką-Jaworskąl PoLish Ethnography after World War II, "Et.hnos·' t. 47, I - II 1982, The Ethnographical Museum of Sweden. Stockholm 1983, s. 50 - 63, bibliogr. 384. Przedmowa, [w:J J. Majchrzak, PoLska pieśń ludowa na Dolnym Sląskll, Warszawa-WrocJaw, s. 5 - 10. 385. Robert Wildhaber (1902 - 1982). Europejski pasjonat ludoznawca. "Ld" t. 67, 1983, s. 415 - 417. 386. Z moich spotkań z Franciszkiem KotuIq, "Widnokrąg" nr 36 (738), z 6 IX 1983, Rzeszów. trage der �Profesor 387. [Rec.] F. Kotula, Józef Miasteczko, na 39 Burszta przykładzie Głogowa Małopolskiego Rzeszów "Lud" t. 67, 1983, s. 35!} - 361. [Rec.] S. Michalski, Wiedza rolnicza w walce o postęp na wsi. Rzecz o Jadu'idze Dziubińskiej. Bydgoskie Towarzysitwo Naukowe, Prace Wydziału Nauk Huma!1is1ycznych, Seria C nr 24, W.arszawa-Poznań 1981. "Rocznik Muzeum Narodowego Rolnictwa w Szre.ni,awie" t. 13, 1983, s. 326 - 3,28. 389. fRec.] Sozialkultur der Fami!ie,pod red. A. C. Bimmer i I. Weber-Kellermann, "Hessische Blatter fur Volks- und Kulturforschung" z. 13, Giessen 1982. - "Lud" t. 67, 1983, s. 321 - 323. jego sąsiadów. Próba biografii. Towarzy'stwo w Rzeszowie, Naukowe [19821. 388. 1984 390. Człowiek i dzielo, fw:] Kolberg 1974 -_1984. Laureaci nagrody Oskara Kolberga. Warszawa, ss. 4. 391. Dialog z górą, "Tygodnik KultuI'a1ny" R. 28, nr 9, z 26 II 1984, s. 3. 392. Dzieło Oskara Kolberga w kulturze polskiej, "Przemia(lY" R. 15: 1984, nr 91165. s. 20 - 23. 39:3. a kulturze chłopskiej, [wywiad, rOlimawiał Z. Wawszozak], "Profile" 1984, "Barwy" 1984, nr 11.':'.11-12. 3~. Oskar Kolberg. Człowiek i dzieło. W 170 rocznicę urodzin, nr 8 (HH). 395. Oskar Kolberg. Człowiek dzieło. W 170 rocznicę Polani: 1984, Warszawa, s. 302 - 306. 396. Przedmowa, [w:] E. T. Hall, Poza kulturq, tłum. s. 7 - 33. 397. Przedmowa, [w:] Wesele przyprostyńskie. urodzin, [w:] Almanach E. Goździak, Widowisko zespołu Warszawa, regional- Woj ewó cttk i Dom Kultury, Lubuskie Towarzystwo Kulturalne, Zielona Góra, s. 5 - 12, [do uży,bku wewn.]. 398. Skansen czy źródło, [wywiad, rozmawia S. Miesiko'Wski], "Odrodzenie" R. 2. nr 7 (18), z 14 II 1984, s. 3, 5. 399 Swiat od środka. Tradycja i przemiana, [wywiad, rozmawiał J. Socha], "Tygodnik Ku1turalny" R. 28, nr 25, z 17 VI 1984, Sr. 1,4. 400. To przyda się łudziom na długo, "Pr;>:emiany" R. 15: 1984, nr 11/167, s. 16 - 17. 401. Trafił w serce narodu, bo opisał jego serce, "Przemiany" R. 15: 1984, nl' lO'ltio, s. 14 - 16. 402. Zyję z Kolbergiem, [wywiad, rozmawiał J. Michalak], "Wprost" nr 41/97, z 7 X 1984, s. 4 - 6. nego :: Przyprostyni k. Zbqszynia, 1985 403. Chłopskie źródła kultury, Warszawa, ss. 344, bibliogr. Rec.: E, Chudziński, Kultura chłopska ludowość folkloryzm, "Akcent" R. 7: 1986, nr 4 (26), s. 142 -145; J. Jastrzębski, ChłopskIe źródła kultury. "Literatura Ludowa" R. :lO: 1986, nr 2, s. 62 - 64; M. A. Kowalski, Od źródła do rzekl, "Tygodnik Kulturalny" R. 30, nr J9 C15l5), z 28 IX 1986, s. 3, .1.; J. J. Gałęski, "W.leś Współczesna" R. :U: 1987, nr 3 (361), s. 150- 153; A. Sulitka, "Narodopisne Aktuality" R. 24: 1987, z. l, s. :ii. 404. Do czytelników, [w:] A. Fischer, Etnografia Słowiańska, z. 1 Połabianie, z. 2 Łużyczanie, z. 3 Polacy, Lwów-Warszawa 1932- 1934, [reprint] Poznań, ss. 2. 40.5. Nad dziełem Kolberga, [wywiad, rozmawiała D. Cze'kańskaJ, "Tak i N~e", z 17 VII 1985, s. 4. �40 Profesor Józef Burszta 406. Przedmowa, [w:] T. Szetela, Zarys dziejów Kożuchowa, Muzeum Okręgowe w Rzeszowie, Urząd Gminny w Wiśniowej, Rzeszów s. 7 - 10.. 407. Wartości narodowe kultury ludowej, "Zielony Sztandar" nr 42, z 26 V 1985, s. 1, 4 - 5. 408. W 90-lecie Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, The Ninetieth A.nniversary Of the Polish Ethnological Society (PES), "Lud" t. 69, 1985, s. 3 - 9, 10- 17. 409. [R·ee.] A. Posern-Zieliński, Tradycja a etniczność. Przemiany kultury Polonii amerykańskiej, IHKM PAN, Biblioteka Etno.grafii Polskiej nr 37, \Vrocław 1982. - "Lud" t. 69, 19815,s. 294 - 297. 410. [Tłum.] J. Podolak, Adam Pranda (1924 - 1984). "Lud" t. 69, 198:i. s. 413 - 415. 1986 411. Czy folklor zamiera?, 156, z 5 - 6 VII 1986, H. 412. Czy koniec [wywiad, wiejskiego folkloru?, rozmawiał IBIS], "Żyeie [wywiad, rozmawiał Warszawy" nr O. Knie] "Za i Prze- ciw" nr 48 (1543), z 30 XI 1,986,s. 11. 413. Das kultur in der Bild des Bauern Moderne. in der Probleme und polnischen Gegenwartsliteratur, Perspek,tiven empirischer [w:] Volks- Kulturforschung, pod red. D. Jeggle, G. KoiTff, M. Schorf,e' i B. J. WaflIleken, Rowohlts Enzyklopadie, Reinbek bed Hamburg, s. 383 - 390. 414. Dr Giza Frankel (1895 - 1984), "Lud" t. 70, 1986, s. 396. 415. Folklor: odkłamać stereotypy, [wywiad, rozmawiał S. Ciepły], "Życic Literaokie" 'R. 3.6,nr 33 (1795), z 17 VIII 1986, s. 3. 416. Folkloryzm drugie życie polskiej kuLtury, [wywiad, rozmawiała M. Guzowska], "Kurier Polski" R 29, nr 130, z 7 VII 1986, s. 4. 417. Kultura ludowa kultura narodowa, [wywiad, rozmawiała V. Sobczak], "Życie i My&l" R. 35: 1986, nr 7 /8, s. 133- 140. 418. KuLtura to życie aktywne, [wywiad, rozmawiał A. Pejda], "Tygodnik Ludo'wy" R. 4, nr 29, z 20 VII 1986, s. 9. 419. Kwiaty na ugorach cywilizacji, [wywiad, rozmawiał Z. Krempfj, "Widnokrąg" nr 14 (848), z 24 VII 1986. 420. Pijackie zwyczaje, "Zdrowie i Trzeźwość" R. 32: 1986, nr 4 (375), ;;. .f - 5. 421. Przemiany folkloru rodzinnego w Polsce zachodniej, [w:] Kultura trady- Z polskich i serbskich bada'~ etnologicznych, pod red. Z. Jiasiewicza i P. Vlahovióa, DAM, Seria Etnografia nr 12, Poznań, s. 45 - 54, rez., sum., bibliogr. cyjna w życiu wspólczesnej 422. Spuścizna, [wywiad, z 16 III 1986, s. 12- 13, 21. rodziny wiejskiej. rozmawia J. Kołtuni·ak], 423. Wytłumaczyć człowieka, [wyw.iad, rozmawiala KuLturalny" R. 30, nr 8 (1484), z 23 II 1986, s. l, 4. 424. [Ree.] T. Komorowska, "Lud" t. 70, 1986, s. 307 - 308. 425. [Rec.] Unikalna Tamten - Rzeszów, Gloger. rekonstrukcja czyZi wędrówka "Lud" t. 70, 1986, s. 272 - 274. po Opowieść przeszłości zakątkach "Panorama" nr B. Pstrokońska], biograficzna, kultury i historii 11 '1651), "Tygodnik W.arszawa 1933. [F. Kotula, Rzeszów 1985J. środowiska miasta, �Profesor Józef 41 Burszta 1987 426. Etnografia, s. 89 - 91, etnologia, s. 97 - 100, folklor, s. 124 - 128, folkloryzm, s. 130 - 132, kultura chŁopska, s. 192 - 193, kubtura luc1owa, s. 195 - 1198, ludoznawstu:o, s. 212 - 213, podłoże historyczne, s. 279 - 280, [w:] Słownik etnologiczny. Terminy ogólne, pod red. nauk. Z. s,tas-zczaik, Wars7Ja~.a-Poznań. 427. Głos w dyskusji, [w:] Lubelska rozmowa o folkloryzmie, "Literatura Ludowa" R. 31: 1987. [druk] 1988, nr 4 - 6, s. 75 - 79, 97 - 100. 428. Nad dziełem Kolberga [wywiad, rozmawiała D. Czakańska], "Tak i Nie" z 17 VII 1987, s. 4. 429. Wieś temat szczęśliwy, "TIM" Tygodniowy Ilustrowany Magazyn nr 23, z 5 VI 1987. 430. Z metodologii badali etnograficznych procesów tworzenia łeczeństwa na ziemiach zachodnich, [w:] Etnologia i folk~orystyka mu tworzenia terialy z się nowego sesji społeczeństwa 10 -11.10.1986 r.), pod na ziemiach red. zachodnich D. Simonides, się nowego spowobec proble- i pólnocnych Instytut (Ma- Śląski, Opole, .. s. 11 - 21, bibliogr. 431. Z poglądów na rodowód polskiej kultury ludowej, "Ruch Prawniczy, nomiczny i Socjologiczny" R. 49: 1987, z, 1, s. 127 - 133, sum. 432. [Rec.) V. Krawczyk-Wasilewska, Współczesna wiedza a folklorze, szawa 1986. - "Przegląd Humanistyczny" 1987, nr 9, s. 173 - 175. PRACE REDAKCYJNE EkoWar- I EDYTORSKIE 1. .,Roczniki Dz.iejów Społecznych i Gospodarczych", Kom. Red.: J. li inni], od t,18, 1956 do t, 31, 1970. 2. Prace Sekcji Historii Wielkopolski, Kom, Red.: J. Bur,szta [ii inni], 1959 do t. 3, 1963, PTH Oddział w Pow.aniu. 3, Stanisław Solski, Architekt polski. Wydali i wstępem poprzedzili J. i Cz. Łuczak, Źródła do dziejów !J1auki i techniki, t. '2\ W:roc1aw 1959, ss. Burszta od ;t, 1, Burszta XXXII, 431. 4. Zeszyty Naukowe Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu nr 24, Red. działu Historia: J. Burszta, Historia z, 4, ,Poznań 1959, ss. 242. 5. Kultura ludowa Wielkopolski. Pod red. J, Burszty, t., 1, 'Poznań 1960, ss. 743. Rec.: F. Fornalczyk, Doktlment ktl!ttlry WielkopolskI, "Tygodnik Zachodni" R. 5, nr 36 (197), z 3 IX 1960, s, 4; .r. Pieprzyk, Duże wydarzenie. r tom "Kultury ltldowej Wiel1<opolski", "Glos Wielkopolski" R. 16, nr 1'98, z 1'9 VIII 1960, s. 3; R. Wildhaber, "Schweizerisches Archiv fOr Volkskunde" R. 56: 1960, z. 112, s. 206 - 207; J. Burszta, "Demos. Volkskundlische In formationen" R. 2: 1961, z. 1. s. 16 - 1,7; A. Kutrzeba-Pojnarowa, Na marginesie wydania t. 1 "Ktlltury ludowej Wie!kopolski", Poznań 1960, "Kwartalnik Historii Kultury Materialnej" R,. 9: 1961, nr 3, s. 427 - 430; L. Leja, "Sprawy Oświaty i Kultury Województwa Poznańskiego" t. 2, 1962, s. 163 -1'65; I. Turpau, "Lud" t. 47, 1%1, -[druk] 19"62, s. 5:80- 584; T. Wróblewski, W sprawie recenzji. "Lud" t. 49, 1963, [drukI 1965, cz. 2, s. 741 - 743; 1. Turnau, Odpowie.dź recenzentki, "Lud" t. 49, 196~, I[druk] 1965', cz. 2, s. 7-43- 745. 6. Dzieła wszystkie Oskara Kolberga. Red. nacz. 43 - 57 (z. 1 - 2), 59 (z. 1) - 67 (z. 1), 1961 - 1986; 7. Inwentarze znania, t 1. z lat mieszczańskie z ksiąg miejskich i grodzkich Podo druku J. Burszta i Cz. Łuczak, PTH Sekcji Historii Poznania, Poznań 1962, ss. XV, 434. z wieku 1700 - 1758, przygotowali Oddział w Poznaniu, Materiały J. Bur,szta, t. 1 - 36, 39 - 46, t. 1 - 5, 9 - 15, 60, 1974 - 1982, wyd. 2, XVIII �42 Profesor 8. Sześćset lat miasta Kola. Praca Józef Burszta zbiorowa pod red. J. Burszty, Poznań 1963, ss. 265. 9. Kultura ludowa Wielkopolski. Pod red. J. BursLty, t. 2, Poznań 1964, ss. 808. Rec.: (jp), Drugi tom chLubnego dzieła: Ku1tura Ludowa WieLkopolski, "Glos Wielkopolski" R. 20, nr 178 (6366), z 29 VII 1964, s. 3; R. Wildhaber, "Schweizerisches Areh~v fill' 'Volkskunde" iR. 60: 1964, z. 3/4, s. 223 - 224; A. Kutrzeba-Pojnarowa, "Etnografia Polska" t. 9, 1965, s. 560 - ;;63; t. 1 - 2, K. Kwaśniewski, "Roczniki Dziejów Społecznych i Gospodar,czych" t. 27, 1965, '[druk} 1966, s. 132 - 13'6; W. 50bisiak, "Demos. Internationale Ethnographi.sche lind Folkloristlsche Informationen" R. 7: !19li6, z. 2, s. 219 - 220. 10. Stare i nOWe w kulturze wsi P,raca zbiorowa koszalińskiej. pod kierunkiem i red. J. Burszty, Poznań 1964, ss. 273. Rec.: J. Kamocki, "Ziemia. Prace i mater,ialy krajoznawcze" 1965, [druk] 1966, s. 28.; .J. Kolczak, "Zapiski KoszaliilSkle" 1965, z. 3, S. 131 -133; J. M., Nie skqd pochodzi, .lecz jaki człowiek?, "Gazeta Chłopska" R. lO, nr 20 (440), z 1:6 V 1965 S. 4; A. pranda, "Slovensky Narodopis" R. 13: 1965', nr 2/3, s. 401 - 405; Z. K., Ku!tura wsi koszalińskiej, "Argumenty" R. 9, nr 5 (346), z 3ll I 1965, s. 4; A. Zambrzycka-Kunachowicz, "Demos. Ethnographische und Folkloristisclle Informationen" R. 6: 1965, nr 2, s. 161 -162; B. Chmielewska, ,.Rocznik Koszaliński" 1966, nr 2, s. 1911- 201; Z. Dulczewski, "Przegląd Zachodni" R. 22: 11966, nT' :l, s. 448 - 449; P. Nowotny, "Deutsches J'ahrbuch flir Volkskunde" t. 12, 1966. S. 1m - 13H. z wieku XVIII z ksiqg miejskich i grodzkich Poprzygotowali do druku J. BUl"szta i Cz. Łucza.k, UAM Wydział Filozof.iczno-Historyczny, Seria Historia nr 20, Poznań 1965, ss. X, 326. 12. O. Kolberg, Dzieła wszystkie, t. 39 Pomorze oraz 'Ał·eksander Hilferding, ·Ostatki Słowian na południowym brzegu Bałtyckiego morza, Red. tomu J. Burszta, PTL, Wrocław-Poznań 1965, ss. XIII, 569. 13. O. Kolberg, Dziela wszystkie, t. 48 Tarnowskie-Rzeszowskie, Red. tomu J. Burszta, PTL, Wroda,w-Poznań 1967, ss. XXVII, 361. 14. O. Kolberg, Dzieła wszystkie, t. 48 Tarnowskie-Rzeszowskie. Z rękopisów opracowali J. Burszta i B. Linette, PTL, Wrocła.w-Poznań 1967, 5'5. XXVII, 361. 15. Kultura ludowa Wielkopolski. Pod red. J. Burszty, t. 3, Poznań 1-967, ss. 11. Inwentarze znania, t. mieszczańskie 2 (1759 - 1793), 616. Bee.: J. Pieprzyk, Kultura ludowa Wielkopolski, "Glos Wielkopolski" R. 24, nr 22 (7448), .z 26 I 1968, s. 4; R. Wlldhaber "SchweizeTisches Archiv flir Volkskundc" R. 64: 1968, z. 1 - 2, s. 82 - 83; J. Papiór, Kilka sprostowań o koźle i kapeli, "Nadodrze" R. 13: 1969', nr 5, s. 11; B. Schone, "Deulsches Jahrbuch fill' VOIkskunde" H. IS: 1969, z. l, s. 198 - 200. 16. K. Moszyński, Kultura ludowa Słowian, nauk. J. Burszta, Warszawa 1967, ss. 828. t. 2: Kultltra 17. K. MoS'zyński, Kultura ludOwa Słowian, . Red. nauk. J. BUTSzta, Warszawa 1968, ss. 1104. 18. 1985, "Ethnologia Idruk] Slavica", Kom. Red.: J. Burszta t. 2: duchowa, Kultura cz. 1. Red. dnchowa, cz. 2 . li i,nnil, od t. 1, 1969 do t. 17, 1987. "Lud", Red. J. Burszta, t. 53, 1969, ss. 495. "Lud", Red. J. Burszta, t. 54, 1970, ss. 331. 21. "Lud", Red. J. Bur.s;>-ta,t. 55, 1971, &5. 403. ,22. ,.Lud·', Red. J. BursLta, t. 56, 1972, 65. 401. 23. Prace i Materiały Muzeum Archeologicznego i Etnograficznego w Łodzi, se.ria etnogr.aficzna, Kom. Red.: J. Burs'zta Ii inni]), od t. 16, 1972 do t. 24, 1983, [druk] 1987. 19. 20. 24. "Etnografia Polska". Czł. Kom. Red.: .J. Burszta [i inni], oc! t. 17, 1973, z. l do t. 31, 1987, z. 1 - 2. 25. "Kronika Wielkopolski", Kom. Red.: J. Burszta li inni], 1973, nr 1; 1974, .nr l (2).. �Profesor Józef 43 Burszta 26. ,.Lud", Red. J. Burszta, t. 57, 1973, ss. 424. 27. O. Kolberg, Dzieła wszystkie, t. 1 Pieśni 19du polskiego. Red. tomu J. Burszta i M. Tarko, wyd. 2, PTL, Wrocław-Poznań 1974, ss. LXXI, 480. 28. ,.Lud", Red. J. Burszta, t. 58, 1974, ss. 408. 29. "Rocznik Muzeum Narodowego Rolnictwa w Szreniawie", Kom. Red.: J. Burszta [i inni], od t. 7, W74 do t. 16, 1967. 30 . .,Lud", Hed. J. Burszta, t. 59, 1975, ss. 392. 31. Kllltura ludowa Mazurów i Warmiaków, Red. nauk. J. Burszta, OBN im. W. Kętrzyńskiego w Olsztynie, Monografie Dziejów Społecznych i Politycznych Wmmii i Mazur, t. 3, Wrocław-Warszawa-Kraków-Gdańsk 1976, ss. 535. 32 .. ,Lud·', Red. J. Burszta, t. 60, 1976, S'S. 391. 33. Problemy Konft:rencji kglWry Etnografów 19dowej tomu J. Bur'szta, P AN Oddział znań 1976, ss. 244. 34 ... Lud", J. Bur.szta, Red. i narodowej. Słowiańskich, Materiały Poznań-Błażejewko w Poznaniu, Seria z Etnografia, 37. Poland ry o: at the Międzynarodowej 1974. Red. nauk. t. 1, Warszawa-Po- t. 61, 1977, ss. 423. S. Witkoś, Bajdy i Moderówka. Red. nauk. J. Burszta, Naroaowego Rolnictwa w Szreniawie, Poznań 1977, ss. 339. 3,ej. "Lud", Red. J. Burszta, t. 62, 1978, ss. 316. :J5. gical II 11112 X 10th International Congress of Biblioteka Anthropological and Muzeum Ethnolo- Red. J. Burszta, Polish Academy of Soie-nce, Inst'itute of the Histo::Vlaterial Culture, Ubrary of Polish Ethnography No 35, Wrocław 1978, ss. Sciences. 164. Wielkopolski, oprac. zespolowo pod red. t. 1 Gospodarstwo domowe Poi;yv.;ienie, Ce. 1 Maj)!! 1- 115 i 9 map pomocniczych, cz,. 2 Wstęp do całości. Wykazy i komentarze do map, ss. 172; t. 2 Człowiek Przyroda, cz. 1 Mapy 116 - 235, cz. 2 Wykazy i komentarze do map, ss. 141; t. 3 Rolnictwo, cz. 1 Mapy 236 - 365, cz. 2 Wykazy i komcntar,ze do map, ss. 192; t. 4 Rolnictwo Hodowla, cz. 1 Mapy 366 - 436 i 2 mapy pomocnicze, cz. 2 Wykazy i komentarze do map, ss. 148. PAN Oddział w Poznaniu. Seria Etnografia t. 2 - 5, Wrocław J 979 - 1986. :ł8. Atlas języka Z. Sobierajskiego i kultury ludowej i J. Burszty, Rcc.: t. 1 - 2, E. Breza, "Slavia Occidentalis" t. 39, 1982, s. 185- 1,88; t. 1, A. Weijnen, "Slavia Occidentalis" t. 39, 1982, s. 221- 222; t. 1 - 2, Z. staszczak, "Kronika Wielkopolski" 1982 [druk] 1983, nr 3/4 (29), s. 225- 228; t. 1- 2, J. Schmidt, "Lud" t. 67, 1983, s. 317- 320. :39 .. ,Lud·', R'cd. J. Burszta, t. 63, 1979, ss. 452.. i materiały z badań etnograficznych. :,0, Prace kowi Kotuli, badaczowi kultury Okr~gowe w Rzeszowie, Rzeszów 4:. ,.Lud", Red. J. Burszta, t. ";2. "Lud", R'od. J. Burszta, t. ';:3. "Lud", Red. J. Burszta, t. 44 ... Lud", Iled . .J. Bursz-ta, t. ·n. "Lud", Red. J. BUDszta, t. 4ij.. ,Lud", Red. J. Burs-zta, t. 47 ... Lud", Red. J. Burszta, t. ~~.. ,Lud"', H.ed. J. Burszta, t. ludowej poświęcony doc. Francisz- Red. J. Burszta. Muzeum s's. 366. 1980, s,s. 403. 19-81, ss. 414. 1982, ss. 434. 19.83, ss. 448. 1984, ss. 428. 1979, 64, 65, 66, 67, 68, 69, 1985, ss. 42.H. 70, 1986, ss. 408. 71, 1987, ss. 462. MATERIAŁY BIBLIOGRAFICZNE ~. T. Bartkowiak, Dla m 227, z 6 X 1977, s. 3, i1. Tom w Rzeszowskiem, folkloru i sztuki I BIOGRAFICZNE ludowej, "Gazeta Zachodnia" R. 30, �44 Profesor Józef Burszta 2. J. Bednarski, Prof. dr Józef Burszta (1914 - 1987), "Kwartalnik Historii Kultury Materialnej" R. 36: 1988, nr 2, s. 377 - 379. 3. J. Bednarski, Prof. dr Józef Burszta 1914 - 1987, "Przegląd Wielkopolski" R. 1: 1987, nr 2, s. 36 - 37, il. 4. Bibliografia prof. dr Józefa Burszty, oprac. J. Bednarski, [w:] Tradycja . i przemiana. Studia nad dziejami i wspólczesną kuUurą ludową, Red. nauk. Z. Jasiewicz [red.], B., Linette, Z. Staszczak, DAM w Poznaniu, Seria Etnografia t. 9, Poznań 1978, s. 9 - 31. 5. M. Biernacka, Uczony i wychowawca, "Tygodnik Kulturalny" R :31. nr :35 (1563), z 30 VIU 1987, s. B. 6. M. Buchowski, Józef Burszta, "Antropology Today" t. 4, 1988. nr 1, s. 24 - 25. 7. Burszta Józef, [w:] Encyklopedia Powszechna PWN, t. 1, Warszawa 1973, s. 381. 8. Burszta Józef, [w:] Fifth International Directory of Anthropologists. Chicago-London 1975, s. 54. 9. Burszta Józef, [w:] Kto jest kto w Polsce 1984. Informator biograficzny. ed. 1, Warszawa 1984, s. 106 - 107. 10. W. Burszta, Instytut Etnologii, "Informator DAM" z 12 III 1986. s. 8 - 9. 11. W. Burszta, Ojciec, "Polska Sztuka Ludowa" R. 42: 1988, nr 3, s. 211 - 212. 12. W. J. Ciesielski, ZmarŁ prof. Józef Burszta, "Nadodrze" R 31, nr 17. (6411), z 23 VIII - 5 IX 1987, s. 4. 13. J. Damrosz, Wspomnienie o Profesorze Józefie Burszcie (1914 -1987). "Cepelia" 1987, nr 9, s. 3 - 8. 14. R Dzieszyński, Oddać dŁug rodzinnej ziemi, "Profile" Hl87, nr !l, s. 2:i. 15. K. Fedyk, Józef Burszta wybitny uczony, pedagog, dzialacz, ,.Ty!!;udnik Ludowy" R. 5, z 20 XII '1987, s. 8. 16. B. Glowacki, Wierny ludowym ideaŁom, ,.Zielony Sztandar" nr 29. ;: Hl VII 1987. 17. A. Jackowski, Mistrz, "Polska Sztuka Ludowa" R. 42: 1988, nr 3, s. 210 - 211. 18. Z. Jasiewicz, Instytut Etnologii Uniwersytetu im. A. Mickiewicza u: POZ4 naniu, "Etnografia Polska'" t. 29, 1985, z. 1, s. 189 - 192. 19. Z. Jasiewicz, Posiedzenie poświęcone jubileuszowi Profesora dra Józefa Burszty, "Etnografia Polska" t. 23, 1979, z. l, s. 203 - 205. 20. Z. Jasiewicz, Prof. dr Józef Burszta (17.04.1914 - 6.07.1987), ..Informator DAM" z 21 VII 1987, s. 1 - 3. 21. Z. Jasiewicz, Przesz/ość, teTaźniejszość i przyszlość Instytutu Etnologii UAM, [w:] II Zjazd '.I...bsolwentów Poznańskiego poświęcony 1987, Etnografii pamięci i Historii prof. dr Kultury Józefa Materialnej Burszty, Poznan, UniwersytetlL 25 września s. 3- 9, il. Z. J asiewicz, SŁowo wstępne, [w:] Tradycja i przemiana. Studia nad dziejakuUurą ludową. Red. nauk. Z. Jasiewicz [red.], B. Linetle. Z. Staszczak, DAM w Poznaniu, Seria Etnografia t. 9, Poznań 1978, s. 5 - 8. 23. Z. Jasiewicz, Uroczyste wTęczenie księgi dedykowanej prof. drowi Józefowi Burszcie, "Informator DAM" nr 4 (73), XII 1978, s. 1 - 2. 24. Z. Jasiewicz, Uroczystość jubileuszowa prof. dra Józefa Bur8zty, ,.Informator DAM" nr 7 (61), II 1978, s. 1 - 2. 25. [jaz], Prof. dr Józef Burszta laureatem nagrody WTK, "Express Poznański" R. 28, nr 284, z. 7 - 8 XII 1974, s. 2. 22. mi i wspólczesną 26. z. 1, s. R. Jerabek, 43. Zemrel Józef Burszta, "Narodopisne Aktuality" R. 25: 191111, �Profesor 45 Józef Burszta 27. Katedra Historii Polski [w:] Kronika Uniwersytetu akademickie 1945- 1954/55, Poznań 1 95,8,s. 385 - 388, 392. Poznańskiego za lata Mickiewicza w 1 28. Katedra Etnografii, [w:] Kronika Uniwersytetu im. Adama za rok akademicki 1957/1958, Poznań 1960, s. 108 -110; za rok akademicki 195811959,Poznań 1961, s. 131 - 134; za lata akademickie 1959/1962, Poznań 1963, s. 208 - 211; za lata akademickie 1962/1963- 1964/65, Poznań 1967, s. 241 - 246; za lata akademickie 1965/66-1967/68, Poznań 1969, s. 228 ~ 233; za rok akademicki 1968J69, Poznań 1971, s. 185 - 187; za lata akademickie 1969/70- 1971/72, Poznań 1975, s. 283- 289. 29. A. Kuczyński, Profesor Józef Burszta. Portret człowieka i uczonego, "Litel'atura Ludowa" R. 31: 1987; [druk] 1988, nr 4 - 6, s. 3 - 10. Poznaniu ;łO. Kultura ludowa. Problemy opisu i interpretacji. Studia poświęcone pamięci prof. dra J. Burszty, praca zbiorowa pod red. W. Burszty i J. Damrosza, LSW [w drukuj. :n. W. Łysiak, Burszta Józef. r w:J Słownik folkloru polskiego, pod red. H. Kapeluś. 2 wyd. [w druku]. 32. S. Michalski, Prof. dr hab. Józef Burszta (1914 - 1987), "Młodzież i Wieś" Poznail, C, 1937, s. 3 - 5. 33, M. Nowak, Wielki etnograf, znawca i miłośnik folkloru, "Gazeta Poznańska" R. 40, nr 159, z 10 VII 1987, s. 2. 34. W. Ogrodziński, Dług pamięci. Wspomnienia o profesorze, "Gazeta Olsztyńska" nr 153, z 2 - 3 VII 1988, s. 1, 3. 35. M. Pal'adowska, Burszta Józef, [w:] Encyklopedia Wielkopolski [w druku]. 36. Profesor Józef Burszta nie żyje, "Tygodnik Pilski" nr 29(391), z 19 VII 1987,s. 2. 37. Z. Rola, Radość poznawania wsi, "Glos Wielkopolski" R. 33, nr 257, z 12- 13 XI 1977, 5. 3, 6. 38, K. Ruszel, Prof. dr Józef Burszta (1914 - 1987), "Nowiny" nr 473, z 28 VII 1987. 39. Stiftung F.V.S. zu Hamburg. Verleihung del' Gottfried-von Herder-Preise ln5 durch die Universitat Wien am 23. Mai 1975, Hamburg 1975, ss. 28. 40. A. Szyfer, Profesor dr Józef Burszta (17 IV 1914- 6 VII 1987), .,Komunikaty Mazursko-Warmirlskie" Ul87, nr 3 - 4 (177 - 178). s. 6:3J - 6:)5. 41. S. Wel'emczuk, Pamięci prof. Józefa Burszty, "Twódczość Ludowa" R. 2: 1987, nr 4 (5), s. 32. 42. R. Wójcik, Profesora Józefa Burszty poszukiwanie horyzontu, "Chłopska Droga" nr 31, z 2 VIII 1987, s. 9. 43. T. Wróblewski, Katedra Etnografii U AM w Poznaniu w latach 1945- 1967, "Etnografia Pols];a" t. 13, 1969, ::. 1, s. 129- 141. 44. Wydział Filozoficzno-Historyczny, Katedra Etnografii, [w:] Dzieje Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza 1919-1969, pod red. Z. Grota, DAM, Seria Dzieje UAM nr 7. P,oznań 1972, s. 603 - 604. Bursz ta, "Gazeta Poznańska" nr 157, z 8 VII 1987. "Głos Wielkopolski" nr 155, z 7 VII 1987, s. 2. Burszta, "Życie Warszawy" nr 157, z 28 VII 1987. 45. Zmarł profesor Józef 46. Zmarł profesor J. Burszta, 47. Zmarł profesor Józef opr. Jacek Bednarski, Irena Kabat �, , , ł ł ł Trudności cych kultur kowych. ł : ł i porażki. doświadcza nie często znajduje Nieraz tyle uczonemu, jaki wybrano polskich pl. jakich skrywane co odbicie na obiekt etnografów w jego są wstydliwe. specyficznym pracujący choć warunkom badań. Od w zbiorowej tej w terenie późniejszych winę niefortunnej książce wydanej dyskrecji pod red. ł , nau- przypisać panującym f ob- relacjach należałoby politycznym badacz ł nie w kraju odstąpiło ł ; 22 ~ Leszka Dzięgla ; ; ; , ł ; ; ł ł ł ; l, W nie tej ł ; ; daczem ~ interesująco realiów skich : pracy wsiach saharyjskimi wersytetu znajduje rującej wsie w górach zanckim, penetracje fów decydujących l jest bynajmniej zbędnych się dla pozaeuropejską wiejskich tematykę angielskim, a zasadniczy do własnych badaczy refleksji, rozdział szlakach początkujących doświadczonych ~ ł ba- ; uni- ; ł ł eksplc- , party- w Andach czy procy etnograKsiążko ł ; ł ł ł nie nie- i adoptowa- Każdy z rozejzia/ów zaopatrzono Na egzotycznych dla ekipy lecz przykładem tematyki , ,, , gór- polskim naukową. reorientacji obiektywnych. w i ruchem o warunkach etnograficznych sytuacji nie tylko książka ta pobudzi okręgów pojęcie i rozczarowań, w całości. lekturą nieufnych wyjątkowym ł ł ł omówie- egipskiego doświadczenia ł z nomadami przed władzy niepowodzeń w języku przetłumaczono lecz również no badaniach w streszczenie stanem wraz piętrzone aparat powiatowego, objęte rzeczowe mieszkającego i wędrującego Trudności wszystko to doje rejestrem nia się do zmiennych resującą Zagros tradycyjnie Birmy - w urzędu się etnogrofa jak rządowego. czy indyjskiego ł ! Kamerunu, stypendysty i) : książce samotnego przez biurokratyczno-administracyjny ł ł napisanej zarówno północnego w dżunglach ii ł ł NA EGZOTYCZNYCH SZLAKACH. O POLSKICH BADANIACH ETNOGRAFICZNYCH W AFRYCE, AMERYCE I AZJI W DOBIE POWOJENNEJ, Wrocław 1987. Cena 400 zł. adeptów kultury znacznie może stać naukowej swoich ł ł podsumowujący się i obcych, ogólniejszej łł inte- przygody, ł których # natury. ł ł ł ł PIL 1895 Zamówienia kierować ł do: POLSKIE TOWARZYSTWO ł ; LUDOZNAWCZE : ł ZARZĄD GŁÓWNY ul. Szewska 36 50 - 139 WROCŁAW Wysyłka za zaliczeniem pocztowym ł ł ł ł ; 1" : ł ; .,-.."' .,-.."'. .,-.."' .,-.. _ ~ � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/46006324470240f7c29494bddffb027e.pdf f3055c9497e09bcaca3c888a85b231a9 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1784 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1980 Subject The topic of the resource bibliografie Reinfuss Roman Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1652 Title A name given to the resource Bibliografia prac R.Reinfussa / LUD 1980 t.64 Description An account of the resource LUD 1980 t.64,s.53-66 Creator An entity primarily responsible for making the resource Cieśla-Reinfussowa, Zofia Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text (Lud, t. 64, 1~() BIBLIOGRAFTA PR1AC ROMAiN A R·EINFUSSA ZEiBRJAŁA WFIA CIESiLA-REINFUSSO:WA POZYCJE KSIĄżKoWE 194Q 1. Geografia dla liceum z M. GOIukJiewkrem pedagogicznego i szkóL ogó1moksz.talcqcych. (Współ- i J. Kl1ilITlialsz'eWlską), Kiairowice. autorstwo 1949 2. Stroje górali szczawnickich, "Aiti1als Bo~sik:iIch Str-oj6w crz. LuJdowytCh" MaLopols.ka, z. 1-8, S'!s.39-, LI. 25, tab. 5, Lu!blriin. V f 1953 3. Pol~lde druki na .pLót'nie, iSIS. 256, ryc. Ludowe 198, Italb. 19, malpa '1, WaJr- szawa. 1954 4. Ludowe ~s. 60, ry-c. 71, tab. 71, Wa!I'lSz'a'Wla. skrzy11lie maLowane, 1956, 5. Garncarstwo ludowe. SIS. 96, il. 54, ~.o. 47, W"lIl"ISi7Ja1Wla. 1958 6. SZOf.pka k.rakowSka, s5. 38, i'l. 16, talb. 41, Kra'ków. 1960 7. PoLska ficzne), SIS. sztuka (WISiPÓł\al\lft>omtwo z J. Świtdffi'Slkilim: zdlj~da ludowa. fOltogra- 217, it. 216, K'nak6w. 1962 8. MaLarstwo ludowe, SiS. 130, il. 92, tab. 6, Kroków. 1966 9. Ludowe kafle matowane, SIS. 160, m. 223, baib. 3, KTakÓW. 1977 10. Meblarstwo ludowe w Polsce, SiS. 300, il. 186, ba,b. 39, maljJ 4, Wlr'ocław .. 1980 11. Ludowe kowalstwo PRACE artystyczne, NAUKOWE ss. 365, ryc. DRUK.OWANE 13\1, flOt. 246, WTodaw. W CZ.ASOPISMACH 1934 12. Budownźctwo ludowe na zachodniej Łemkowszczyźnie, "Lud", t. 33, s. 83- ·112, H. 16, ma!p 3, Lwów. 193,6 13. Etnograficzne granice Łe.mkowszczyzny, "Zi·e<miJa", R. XXVI, TIlr 10/11, s. 240 _. - 253, Warszawa. 14. Łemkowie ·15. Zabyt'kowe KraIków. (O\Pis etnQgnafioezny), "Wlierchy", R. XIV, s. 1 - 24, iJ. 18, I(,I1aków. sypaiu:e sp:i;s.kie w K·uc:wi11Jie, "Orli Dot", R. XlIX, s. 146 - 147,_ �54 ZOFIA OIEŚLA-REINFUSSOWA 1938 16. Problem misja wschodlTliiego Nm~kDwych poświęcony Badań Karpatom Ziem Polslvim za'sięgu etnografioznego Wschodnich w Krakowie, - II dnia Łemkowszczyzny, Zjazd (w:) Ko- sprawozdacvczo-naukowy 30 i 31 paidziernika 1938 roku, 55. 11, W:a':r5za'wa. 1939 17. Zbiór ankiet w sprawie rzemieślników wiejskich wykonujqcyclt dowe. (.W,S1półalutoOI'Stwo z W. Zbier,oWl5kim), S5. 29, Kra;ków. 18. Ze studiów nad kulturq materialnq s.238 - 278, ił. 28,taib. 2, m;lJpa l, W'alI1szawa. Bojków, stroje "Roczn:i·k Ziem lu- GÓpsk.i.ch", 1945 19. Badania nad osadnictwem "SprawolJda:nia Hucu-lszczyzny, PAU", t. 46, nr l - 5, 5. 90 - 93, Kraków. 1946 20. Pogranicze etnograficznych, krakowsko-gór,alskie "Lud", w świetle dawnych i najnowszych badań t. 36 (J.939- 1945), s. 222 - 255, map 3, LubLi:n. 1947 Zagadnienia ~l. i potrzeby etnogmjii na $lqsku $wd.lvowym i Dolnym, Insty- tut Śląski, s. 51 - 57, Katowice-.Wrocław. 22. Próba niektórych charakterystyki elementów etnograficznej kultury materialnej, Rusi Szlachtowsk.iej "Lud", t. 37;'1947, s. na podstawie luD - 235, tab. 5, Kraków. 1948 $lqsku, (w:) Rozprawy i mater,iały z hiAincheollogtc.zna", nr 2, s. 53 - 71, Wn)cłal\v. 24. Malowane "marawieckie" skrzynie krakowskie, cz. I, "Pols\ka Sztuka Ludowa", R. II, nr l, s. 20 - 29, War,s'ZJawa. 25. Skrzynie zdobione z okolic Krakowa: skrzynie kaszowskie, cz. II, "Bolisika Sztuka Ludowa", R. II, nr 9/10, s. 33 - 43, WaI'Szawa. 26. Architektura sz.opki knakowskiej, ,,,PIOiliskaSz.buka Lutdo.'W1a",R. iIiI, nr .11/12, s. 8 - 26, Wal1s'za;wa. 27. Wpływ farbiarzy drukujqcych plótna na ludowe hafciarstwo, "Polska SZitul,;a LUJd'CJIW:a", R. II, 1lJr 11/12, s. 4D - 41, Warszawa. ?,s. Stan muzealiów etnograficznych w woj,ewództwie wrocławskim, "Lud", t. 33/1948, s. 416 - 431, Lub~~n--.,KJmków. 23. storii Łowie.ctwo ludowe i kultury materialnej, na wschodnim "BibLi,oteka 1949 29. Skrzynie zdobione kie, cz. HI, "Pol,ska z okolic Krakowa: skrzynie czernzchowskie i wadowic- Siltukla LUJdow1a", R. III, nr 1/2, s. 9 - 2.5, W<:l'l1sLJawa. 30. Łemkowie jako grupa etnograficzna, "Plrace i Mater~aly Eltrrograficzne", t. 7, s. 77 - 210, Lu\YEn.----I<!:raków. 3.1. Wdniane torby góralskie, "Polska Sztuka Ludowa", R. III, nr 3/4, 5. 112. - 119, WaI1szawa. 32. Przyczynek do ikonografii obrazów, "P'o1:>ka SZJbUlk\Ć\ Ludowa", R. III, nr 5, s. 150 - 1:55.,Wlar.s'ZJ8:wia. 33. Malowane zręby chałup wiejskich, "Polska S'7Jtullm Ludowa", R. III, nil' 7/8, ii. 200 - 219, W1al1sZJaiWla. �Bioliografia :4. Kafle z Brzegu ludowe 55 prac R. Reinfussa Sląs:ku, "PoilJska SZ!tuloo Ludowa", na Dolnym R. III, nr 9/10, 's. 261 - 267, Wal1S':zJaJwfa. 3,5. SZQpka z SieteslZY w powiee'ie przewor.skim, "Pohika Sztuka Ludowa", R. ILl, nr 1.1/1:2, s. 328 - 336, Warszawa. 3B. Niezna-ny rękopis etnog7"aficzny Winoentego Pola pt. "GÓorale Czuchonkowie", "S\pra~\VIo"zdtalnia PAU", t. 50, nr 9, s. 550 - 5.51, KmaJków. 1950 37. Stan badań nad pol.ską sztuką ludową, "PiYl:sika S7Jt<UJkaLudowa", R. IV, nr 1/6, s. 3 - 13, WUII'SIZJaJWla. 38. Orawski dom z wyżką, "POIłsIJro SZJtukia L1lJdoWla", R IV, nr 1/6, s. 36 - 5'5, Wa'n5'Z'UIWIł. 39. Instrukcje i kwestionariusze dla badaczy kultury ludowej, "P,ol!sika SZlbll'ka Ludowa", R. IV, Dlr 1/6, s. 88 - 92, W,all'SlZJaWla. 40. Po I Ogólnopol;"kiej Konferencji Naukowej w sprawie badań nad "Po15k,u SZJtuka Ludowa", R. IV, nr 7/1,2, s. 97 - 99, WallSZlalW;a. 41. Z obozu naukowego w Weryni, "P!ols'ka SZltu\ka Lud1olwia", R. IV, s. 1203- 142, WlaJl'SIZlaIWU. sztuką, nr 7!l-2, 1951 42. Organiz,acja badań nad sztuką ludową, "Malteria'ły do Studiórw i Dy:sk:usjli z ZaikJre:5u Te()r~i i H~9u()r,iJiS'ZJuUikli", 'z. 5, 5. 404 - 410, WranslZialwa. 43. U progu piątego roku, "Polska Sztuka Ludowa", R. V, nr 1/2, s. 3 - 5, Warszawa. 44. ,Wytwó,rcy ludowych ubiiorów w K'arpatiuch Polskich, "Polska SztU!ka Ludowa", R. V, nr 3, s. 19 - 36, Wal'Szalwa. 45. Brzostek zapomniany ośrodek ludowego garncarstwa, "PolS1ka Sztuka Lu.doWla, R. V, nr 6, s. 1,67 - 170, W'alrS'zalWlu. 1952 46. Badania terenowe w rejonie "P'oliSlkia SZltuika Lu- kielecko-sandomierskim, dowra", R. VI, ,nr l, s. 35'-47, W'al.szawa. 47. Z zagadnień sztuki ludowej, "Pdlisikla SZJtuk'a Lwd'owa", - 67, Vlars.zawa. 48. Sztuka w ludowa Bachorzy, pow. Pod!as.i.a Zachodniego. Sokołów Podl asrki), (Z ba,dań IV "Polsk:a R. VI, nr 2, s. 65- Ob,ozu Naukowego SZJtukia Ludowa", R. PIS VI, nr 4/~, s. 270 - 287, Wlansza,wa. 1953 49. A,k,tualne zag,ad-rtiemiia htd.owej "Pol'Ska plas'tyki, Sztulka Ludow.a", R. VII, nr 2, s. 83 - 94, W:aTSZlaI\V1a. 50. Elcimenty Ludowa",R. re7lJeS'a.nsowe w polskim mcb,!arstwi·e ludowym, "PolS'ka Sztuka VII, nr 6, s. 327 - 3,34, WaiI1SzaiWla. 51. Polskie ludowe kowalstwo artys.tyczne, "Polls!ka S:zJtULimL udO!\V'a", R. VII, nr 6, s. 348 - 37,6, WU'l'lS'z<lWla. 1954 5.2. Tradycje otwartego ogniska w Ma!opolsce, "Lud", t. 41, s. &99 - 702, W.ro- cła'w. jów 53. Instrukcje w sprawie materiału ilustracyjnego Ludowych', "Lud" t. 41~ s. 80'6 - 80,7, WII1ocl:arw. ,54. Malowa1'llkri ścienne s. 50 - 5'4, Wiull1sZJa,wa. z Ch'otyziów, "Po1slka Situka dla Atlasu Ludowa", Polskich Stro- R. VljJjI, nr li, �ZOFIA 56 CIEŚLA-,REINFU,SSOWA 55. Aktualne zagadnienia przemysłu pamiątkarskiego, "P.ol'ska Sztuka Ludowa ,"R. VIII, nr 2, s. 67 - 78, Wlalrnzawa. '56. Przyczynki do badań nad ludowym farbiarstwem i drukarstwem tkanin w województwie białostockim, "Polska Sztuka Ludowa", R. VIII, nr 5, s. 3:15 - 317, Wars'za'Wla. 1955 57. Dorobek naukowy dziesięciolecia w zakresie sztuki ludowej oraz plany na "Maiterrały do Studiów i Dyskusji z Zakmesu T'elorii i HiS¢oI'iliSZltukJi", R. V, nr 3/4, s. 3&9- 411, WlaJI'SZJa,wa. 5'8. Z bacLań nad sztuką ludową w Radomsloiem, "Polska Sztuka Ludowa", R. IX, nr l, s. 23 - 51, Wal1SIZawa. najbliższe dziesięciolecie, 1956 wytwórczości ludowej i artystycznej wspókzesnej Rumunii, i AIl1tysty czny", R. I, nr 2, s. 120 - 124, Warszawa. 60. Szkolenie kadr naukowych i organizacja badań z zakresu sztuki ludowej w Rumunii, "Bo1Js!ka SZltuka LUldowa", R. X, nr 2, s. 120 - 124, WalI'SZlawa. 61. Z zagadnień terminologii ceramicznej, "Piol~ka Sztuka Ludowa", R. X, nr 415, s. 281 - 283, W,a:nsizawa. 59. Organizacja "PrZJemysł Ludowy 1 1957 62. Z "Polska doświadczeń nad· Sztuka Ludowa", stosowaniem filmu w dokumentacji etnograficznej, R. XI, nr 2, SI. 1:1'7- 1:19, Wansza:wa. 1959 63. Problem Karpat w badaniach kultury "FoJ'sam SZJtuk:a Ludowa", ludowej, R. XIII, nr 1/2, s. 3 - 11, WaI's:zJawa. 64. Prace Sekcji Badania Plastyki Ludowej PIS w ciągu mi1llionego XV-lecia, "Poliska Sztukia LudowIa", R. XIII, ,nr 4, s. 197 - 207, WlaiI1SZalwla. 66. Badania plastyki ludowej w województwie rzeszowskim w cia, "RoczmiJk Wo}ewódz:twa Rze:sZlolwsikiiego",s. 141 - 1'52, Rzelszów. okresie XV-le- 1960 6'6. Badania ska Sztuka 67. Badania w 1959 r. prowadzone przez Instytut R. XIV, nr 2, s. 1.21 - 1,2.2, W'arsZlawla. terenowe Ludowa", sztuki ludowej prowadzone w woj. rzeszowskim "Pol- P AN, przez Instytut Ludoiwa", R. XIV, nr 2, s. 122 - 124, WalrsZJaJwa. 68. Sztuka luc10wa w Czechosłowacji. (Notatki z podróży w 1959 r.), "Polska Sztuka Ludowa", R. XIV, nr 3, s. 155 - 163, Wanszawa. 69. Hece do wypału naczyń w polsikiim garncwns1t'wie ludowym, "Etnograf'ia Polska", t. 3, s. 3129- 350, W,rocław. Sztuki P AN, "BoIska Sztuki Sztuka 1961 70. Na marginesie badań sztuki ludowej do'wa", R. XV, nr 3, s. 131 - 13,6, W'ars'zawa. 71. Stan i problematyka badań nad Białostocczyzny, kulturą ludową "P'o,lska Sztuka Lu- Łemkowszczyzny, "Etno- "Studia i Mate- grajjia PoLska", t. 5, s. 63 - 69, Wa'I'Szawa. 1962 72. Sztuka ludowa na pograniczu Lubelszczyzny i Podlasia, rU'ały Lubelllslkiie', Etnog1fia,fiiJaI, s. 108 - 14<6, Lu:bliln. 73. Sztuka ludowa Łemkowszczyzny, "PoLska Sz\tuka Ludowa", S. 9 - 25, Warr1szawa. R. XVI, nr 1, �Bibliografia prac 51' R. Reinfussa 1963 74. Rzeźba figuralna Łemkó.w. (Ze st11Jdiów nad "Pol!s,ka SzJtullm LoooiWa". Łemkowszczyznie), luclową R. XVIJ, s.zalWa. 75. Sztuka ludowa w województwie rzesz.owskim ka Ludowa", R XVII, nr 3/4, s. 113 - 121, Wtans;zawa. rzeźbą nr i jej 3/4, kamienną na s. 122 - 134, W'aJr- "Pdl'Ska SZJtu-· b.adania, 1964 76. etnog.-rafii Z powi(l>tu (w:) Studia jas:ielsloiego, powiatu cLz:iejów Jasła z pra·ca zb!i'oirO\\;"a,K~aków, s. 591 - 630. jasielskiego, 196.5 i kształty wsi, (w:) Nad rzeką Ropą. Zarys etnografii powriaZlbior.owa, t. 2, Kraków, s. 13 - 28. 78. Zajęcia pozarolnicze, (w:) Ibidem, s. 133 - 138. 7~. St'rój Łe.mków, (rw:) Ilbildem, s. 1915- 210. BO. Problem kultury ludowej Lasowiaków, "RoczrniJk WojewództJwa RzelSZ!owskil.ef)o", R. IV, s. 243 - 260, Rzeszów. 77. Układy rolne tu gorlri;okiego, praca 1966 81. studiów Ze nad Łermko.wszczyzną po obu strowach. "Pdl!ska Karpat, Sztuka. Lud oWla", R. XX, nr 1, s. 3 - 22, Wa;rSlzawa. 82. Dawne ubiory mieszczan z południowo-wschodniej części woj. rzeszowskiego, "Ma'teriia!y Muzeum BUJdownJi;auwa LUJdow~o w Sanoku", s. 19 - 23, San:olc. 1967 83. Die Volksmasken in "Schweizerisches Polen, Archiv fur Volksku:de" z. 3/4, s. 134 - 141, Ba:sel. 84. Szataśnictwo temkow'śkie w Beskidzie "Łód:zki.e Krynickim, SibudliJa Ebno-. gmf.icz'ne", t. 9, s. l{il6. - 174, Łódź. 196.8 B5. Zum gegenwiirtigen bildnerischen Volksschaffen in Polen, "Letopis". Jahres!schrifit des InsltiitUlt's flirr s'olrbliJs·cheViO'likls!'OIJ'SochUJrJi,g, Reihe C. Violk:skuIlJde, nr 11/12. s. 204 - 2'14, BalUJllron. 66.. Skansenowskie muzeum przemystu ludowego w Etera (Bulgaria), ,,P101ska. Sztu/ka LUJdowa", R. xx-n, nr 3, s. 107 - 1 Li., W~I1szawa. 196.9 87. Wspólczesne tNi'aty den, z konjc·r·encji malarstwo lU!dowe, w Lub·Linie 1969 r., Lublin. (w:) Współczesne malarstwo 88. Atmu;ertschajt und Schafhaltung bC'i den Lemlven in (w:) V,iehwirtsclwjt und Htrtenkultur. Ethnogm;ph.ische rawa, Budapest, s. 302 - 322. !lulowa Zamojszezyzny 89. Kultura wód.ztwa lub,elskiego, (w:) Zamość na t.Le stosuwk6w i Zamojszczyzna Ma- den Niederen BeskiStud;ż,en, praca Zibi.o-· etnograficznych w dziejach i kulturz,e 7.vojepolskiej,. pra-ea Zlbiorowa, Zamosć, 90. BacLania naci Muzeum Budownictwa s. 436 - 448. kulturą ll1dową ludowe. w XXV -·lecie Polskq Ludo.wej, L'u.dolW·egow Sa·noku", nr 10, S. 00 - 67, Sanok. "Materi.ały 1970 9l1. Wstęp, tu'ra ludowa, 92. Uktady Monografia (ow:) powiatu myśteniekiego, proca s. li - 10, Kraków. rolne 93. notnietcoD, i Ivsztalty wsi, (w:) Ibid.em, s. 11 - 28. (w:) Idll:id'cm,$. 85 - H4. zrbi<o'ro,wa,t. 2, Kul- �5'8 ZOFIA CIEŚLA-REINFUSSOWA i hodowLa, 94. Pasterstwo 95. ZajęcIa 96. (w:) Iib~dem, 119 - 139. pozaroLn~ze, FoukLo'1' ziem (w:) górrslkich I'biJdem, s. 149 - 172. i jego usceThiczThienie, ,.,Scena", nr H/'[.2. 1911 97. Z badań nad budownictwem Ludowym w województwie "Miateri,ały szaLińskim, 99. PrzebramJia 2)a1cihoc1nio-PomoI'skii'e", w wi.do:wriskach "Po'!s'ka kieLeckim, Sztuka Ludowa", R. XXV" nr 2, s. 67 - 78, Wans'z,a:wa. 98. Tradycyjna kuLtura pLa'styczna Ludności przesied.Lonej w województwie ko- t. 14, s. 383 - 396, S?;czecin. Ludowych i ich wspóŁczesne przeobrażenia, "P()l~Sika S7JbUika Ludo.wa", R. XXV, nr 4, s. 203 - 2W, W,au1s'Zialwa. 100. Zagadnienie sztuki Ludowej, "Hiu1Eityn LnfO'J1!1'1lacyj1ny S1towa,rzy.szenoi,a Twór- ców LuJdowych", s. 4 - 7, LubliJn. 1972 101'. Dewocyjna grafika dO'Wego, (w:) Granice jarmarczna sztwk-i, pr,aca jako źródło ,zbiol'owa ku inspi'r'acji czoipl'of. dLa maL'arstwa Ksawerego Lu- Piwockie- go, Walffil7Jalwa:, s. 203 - 218. 102. Wpływ w Karpatach, zimierzowi 103. zawodów wędrownych na kS.ztaltowanie się kultury (IW:) Studia z za'besu socjologii, etnografii i historii Dobrow.oLskiemu, pnaoa z.bi'or,oWla',KJraikÓ1W,IS. :143 - 1512. KuMuTa ludowa Besk,idu z·eum B<UJdOlwll1lilobWlaLUldowego NiSkiego 'W SalI1Jok'u", i przyLegłego :tlIr Ludowej ofiarowane Ka- ,,:\1,aJtelroi'ałyMu- Pogórza, 1'4, '5. 5.- 13~ Sanoik. 1973 ,104. Nar,odnaja architektura Łemkow, (w:) btoc/..owniczymi .kościołów Karpatskij Moskwa, sbornik, s. 46 - 56. 105. Chłopi - wa", R. XXVI[, 106. Art "P.oI1Sik;a Sztuka drewnianych, Ludo- 'I1T 2, s. fi7,- 70, W'aJr.szarw'a. pop-uLCLire po/.oonais (symboLes - s.ignes - motifs), Lausan.ne, ss. HI. 1974 107. Vo~kskunst Zeichen aus PoLe,n (SymboLe - Motive), Wlinterthur, ss. 16. 1975 108. qórskich, z górami Kontakt {w:) Góry w i jego kuLturze wpływ na badania Ipr"wa po~skiej, kuLt1l-ry Lwiowej zbiotnGIW:ł., KJnaków, regionów s. 180 - 190. 1976 -wa", ,1009. Lu..dowa rzeźba 1camvenna na zachodnim R. XXX, nr 3/4, s. !1-67- 180, Wa'I1SIZ1a,wa. 1:10. Społeczna i dyd.aktycz,rua roLa muzeów IV[uZJe<ulm BUldo'W1J1li1cl~w.a LUido\VIEJg)o 'w Sanoiku", PogÓ'1'ZU, "Robka na woLnym Sztuka pow.ietrzu, Ludo- ,,:\1ateriiały nr 21, s. 7 - 10, Sal1!o,k. 1977 111. ProbLem kompozycji muzeum w Sanakl\l", BudOllV'nlilcrtJwa LUidawe~o na '11:r23, woLnym 'S. powietrzu, ,,:Vlate:rialy Muzeum 10 - 14, Sa,nl()k. 1978 112. W.iejsikie bwd.ownictwo podcieniowe kultury Ludo,wej, tpI1aroa IZJl:li!~raw<:l,It. 1, Lubiliin, g3. Z badań nad Ludowq 114. ProbLem ekspozycji ;mysłowych w m1.lZeum na :S~'anse,nowska, Sanok, kl/;Lturq na LubeLszczyźnie, .s. 52 - 77. LubeLs.zczyzny, {w:) (w:) Z Ibidem, zagad11ień 5.37 - 5l. pracowni rzemieśLniczych i wiejskich urządzeń przewoLnym pOWlietrrzu, (w:) MiędZy.narodowa Konfer·encja s. 10'5 - 1114. �Bibliografia prac 59 R. Reinfussa 1979 115. Wpływ rzemieślniczej produkcji "fu~skJa Sz.1JUJk:a Ludowa", niu, 116. terialy Franciszek z badań Cwynar dewocyjnej R. XXXUl·, Il1Jr2, - etnograficznych, na ludową rzeźbę w Ikamie- 67 - 76, WiaJI1S'Ziawa. ludowy rzeźbiarz z Albigowej, {w:) Prace i maR:zes,z6w, M'UJz.eUlmOkTęig]owe, s. 89 - 101. AnTY KUŁY IS. POPULARNONAUKOWE 1931 1117. Pasterstwo na Łemkowszczyźnie dawniej a dziś, "K'UJrrer LiJueraC'ko-Nau- kowy [iKC", R. IX, nr 311,s. 3 - 9, KIlaków. 113. Obchód z dnia 14 xa, Maryjek w Gorlicach, "Kunier LiiteT'alcko-NiaiUkowy IR'C", R. IX; KJmlków. 1932 119. i użytkowanie ropy naftowej liKe", R. X, z drJJila 6 V~, Kraików. Wydobywanie tenwk:o-Nauk:owy prz.ed 100 laty, "K.UJTIierL'i- 1933 1'20. Cel1kiewki IKC", R. XI, 'z 'mla drewniane na Łemkawszczyźnie, "Kurier Liltera'ck'o-Niarulk!o,wy 21 VillI, Kmlków. 1934 121. Kapliczki i krzyże na Łemkowszczyźnie, ",KUlrier Li>te;na,c'ko-NiaruikJowy IKC", R. XI1l, z dinJiia26 ta, Kimków. 122. Obróbka inu i wyrób płótna na Łemkowszczyźnie, "Gl()s !LIiiteracko-N~ukawy", dodaitek ,do "Głosu N>al1odu", !lir 275 IZ ,d!rJJiJa7 X, Kraków ·oraz "DodaJtelk IJHenadm-.Niau'kowy ido KUJr-iem !.JwIowslki€lglo",R. Ul, IIlIr43, Lwów. 1'23. Cyganie w Polse-e, "Głos Litera-eiko-N.aukowy", dodatek do "Głosu Narodu", !DIr119,1 z dni:a 15 v:m, Ktrak,ó,w ·OTIaz"Doda't€lkDit1Jetrla1ckJo-Naukowy do KUll'iera Lwowskiego", R. III, II1Jr192, Lwów. 124. Oppidum Schi5nbergh czyli h~,S'tol"ia nieistniejącego miasta, "Głos Lite:ra,C'ko-Na'ukiowy", IdDdaitclk do "Głosu Narodu", U1lr 254, z idrJJi.a 16 [X, K'l1a~ó!w oro'Z "Dodaitoek LiJtenaodk1c-Nau<kowy do Kuriera LwowtskuJe'g.o'·. R. lU, nr 2'5.3. Lwów. 12'5. Prawo górnicze w dawnej Polsce, "Glos L~teT1a'c!ko-Nauk'Owy", dodiU'te~ do "GłosIu Na'podu", Inr 233 IZ dni'a 26 VHI, 'KJra'ków ara'z ,,Dod!altelk Dilte'I1ackJo-Nia!ukowy 'do Kuriora Lwowskiego", iR. m,I, nr 35, 'LwÓiw. 126. Kwestia żydowska 'LU dawnej PoLsce i próby jej rozwiązania, "Gbos iLlitero'Clkro-Nauk'owy", Idod.ateik do "Gł,asiU N:a'l'odu", 'IlT 219 z dnia 12 VIII, KJr:aikó,w oraz "Dodiall:e:k L~tcll1ac.ko-N:aulkowy IclioKU/mera Lwo\.\1s'ki€igo", 'R. HI, TIr 33, LwÓiw. 1'27. Cystersi na Podhalu (w 700-lecie sprowadzenia zakonu), "Głos LiJteracko-Nauklowy", dodatClkdo "Głosu Niaradu", !DIr 247 z ,dnia 9 IX, ,KJmików oraz "Dodl1tClk 1.Ji:te'ra,ck:o-Naukowy ,do Kumie:11a LwoWlSlkiieigo", R. HI, Inr 35, Lwów. 128. B.iecz miasto starych pamiątek, "Głos [jilterac:k,o-LNtauJ<lowy", d:od~teik do "Głosu Narodu", !lir 2S2 'Z dn!iJa 14 X, Kn'akÓJw ora:z "Dod'art.'€1kLi!tera:cko-N~ukowy do K'Ul'i€ll'<lLWOlWlSlkie.go",R. III, TIll'283, Lwów. 129. Latynizacja stylu cerkiewnego na Łemkow>szczyinie,,,GłOlS LiJt€<rla·clkl()-Naufkowy", ,dod:a:telk odo "G~'ds'u Nanocliu", 'rH 324 z dnia 25 XI, ,KJrialków oOU'az "iDodlatClkLiitorack'o-N:a'ulkowy do KUl"ier.a Lwow:s1kJilelg,o",R. lIII, mir 325, !Lwów. 130. Ks. Wojciech Dęb'Ołęok.i k(JJpelan IJisow.czyków, "G'łJos [jjibemclk'O-Naukowy", doda,tek ·clio "GłosIu N:amodu", i!llr 2137 z ·dn!ia 3 Xl[., :Km:ków om'z "Dodalte'k LitClI'a'c:ko-Na·uklOiwy do KUJPiera LwowSkiego", iR. HI, Il1Ir 50, 'Lwów. �60 ZOFIA mEśLA-RELNFUiSSOWA 1935 131. Dunajec jako rzeka sptawna dawniej a dziś, dodiaJtoek d\() "GłOSlU Narodu", nr 13 oz dnia 13 I, Kroików -Na'UJkJO'Wy do 'Kuri'e'ra iLiWlOIwskiego",R. IV, ;nr 12, Lwów. "GI<llS Liltero'cko-Naulkowy", oraoz "Doda,tek Lilterack{)- 132. .Ks. Szambelan Swieykowski boha,terski burmistrz miasta Gorilie, "Glos Litemdk.o-Naulkowy", d{)ldialbekIdo "Głosu NalrQdu", nlr 115 z dnlia 28 iIV, l(,roków onaz "Doda'teik: Lilterllldko-<N1aJulkiawy,dl() Kuriern LWQWI:>k,jego",R. IV, ;nr 17, Lwów. 133. Ziemia temkow,ska prz,e,d pótwieczem i dziś, "Glos L,iteracklO-Nau,kJawy", dodaJtek do "GłOSiU Na'l10du", nr 40 z dni'a 10 II, K'ra!ków onaz "Dod<l:ook Liotero'cko-N3Iukawy Ido iKuniera LW'OWlS!kiregO", oR. IV, :nr '6, Lwów. 134. Budo,w:nictwo ludo,we u Łemków, "Glos Liotemc.ko-Na~!k\Olwy", dlodaitek do "GłOSili NaJl'od!u", IIlIr8'9 z 'dnliia 31 HI Krajków :Ol'a,Z "Diada'tek lIilt'era<cko-NlaUlkorwy do Kuruera L'W:OIW1Siki'ego", IR. IV., nr. 13, Lwów. 1'3'5. p.rzemy.st i handel Łemkow.szczyzny, "Kur,jer Lilteroc!ko-N<luIkO'Wy IKC", nr 2136 z dinlia 2(j VIII[, lK:m'ków. 136. Z przesztości .Łemkow.szczyzny, "KJu:r:ier Li!tera1cko-Nau1kowy IKC" z dnia 25 N, iKJmków. 137. DZlieje oblężenia "Twierdzy gorlickiej". W 20-lecie prz,elomu pod Gorlicami dnia 2 maja 1915 r., ".K:ur;ier LilberackJo-NaukOiwy IKC" z ldinia 29 IV, KJr.aków. 1936 138. Łowiect-wo ludowe na Łemkowszczyźnie, "KUlI1ier l1iter:a.c,ko-N'<łiu'kowy IKC" z dnia 6 I, Krok ów. ,139. W sprwwie granicy lemkowsko-bojkowskiej, "Kun~erlJiitera'cikJo-Nau'kowy IKe" z idnilla '17 n, KiI1aikÓlW. 140. Wschodnia granica Łemkowszczyzny, "Kur,ier !Lilte.rnck'O-Naukowy IKe" z dillia '1,3 VII, 'Kil1<łików. 141. "Doly Sanockie". (Lud 'ruski z okolic Sanoka), ".Kiuil1ieTLlirtenaCoko-Nau~ !rowy IKC" z dnia 12 X, Kimków. 142. Wesele w Kożusznem, "Ais", Kraików. 143. Narciarz w Beskidzie Niskim, "Turysta w ,Fołsce", R. M, iIlr 1/2, s. 26, Kroków----, W'a'I1S'Za;wa. 1937 144. Dorobek KJroków. 145. Kultura nauko.wy ,ludowa Seweryna Udzieli, wsi podkra'kowslkiej, "OIlli Lat", R. XVIlI, ;nlr 8, s. 5, "MŁoda FOIJ.Sika",'11Jr9/10. 1938 146. Dzisiejsze i dawne da W<ozol'oorwa",Kraków. 147. Odradza się strój zwyczaje lu.dowy z dll1JiJa117 XI Kraików. 148. Ze zjazdu górskiego Kraków. wielkanocne w Karpatach, w Nowym Sqczu, Ziemi "Kurier .Krakowskiej, Li1Na,cko-Naukowy "Orli Lot" oR. XIX Lot", R. XX, nr "Za,groIKC" nr 7, s. 90 - 92, 1939 149. Muzeum z tysiqca jednej nocy,,;Onl'i 6, IS. 70 - 72, K,ra- ków. 1947 150. Uwaga! 151. Magia Kręcimy slowa, ,pI1li Lat", R. XXI, ;nr 3/4, 'S. 50 - 5.3, K'raokó,w. ,wt", .R. XXI, nr 5/6,5. 86 - 89, Kroalków. fi;lm, "ariE �BiMiografia prac R. .Reinfussa 61 152. Z wyde-czJki do Tyńca, "Orli Lot", R. XXI, IDIr5/6, s. 89 - 90, Kra'ków. 15·3. Z wycieczki na Sobótkę, "Opli Lot", R. XXI, nr 7/8, IS. 112 - 11'1, Krraków. 154. a wozach kutych ozdobnie, "Opli Lat", R. XXI, rur 7/!8, s. 108 - 1111,Krr"aków. 155. Nowy typ krakowskich sk.rzyń maLowanych, "Of\~i Lot", R. XXI, nr 9/10, s. 154 - 155, Kra'ków. 1948 156. Poznaj swojq "Or1i Lot", wies, 1949 157. Ze skarbnicy sztuki Ludowej: R. XXIII, l1lf 10, ·S. 152 - 153, Kraków. l.'58. Ze skarbnicy sztuki Ludowej: s. 122 - 123,KJra'ków. R. XXII, "Nie IJ1Ir 112, s. 20 - 2J6,KJraików. święci "Onli "Zbójnicy", lepiq", garnki "OrtlJi Lot", !.JOlt", R. XXIII, nr 8, 1950 159. Ze skarbnicy sztuki Ludowej: "Czapka magierka i tynieckie rękawiczki", "On'1liLot", R. XXIV, nr 1,5. 9 - 11, KJraków. 160. Stroje góraLi szczawnickich, ,,0I11i Lat", R. XXIV, IS. '95 - 97, Kraików. 1965 161. SabaŁowa nuta nigdy nie "A-Z", zaginie, dodatek do "Dzie' nika Polskie- go", nr 22 z dnia 19 VI, Kraków. 1956 162. WspóŁczesna sztuka Ludowa, (w:) KaLendarz rodzinny. K:raków, s. 1069- - 172. 1969 163. Pod Lawinq "Groma<da-RJo~nik Polski", pisanek, 'l'l!!'67 z dnia 5 VI, Wa'r- szawa. 1970 164. a tradycyjnej nr 85, Warszawa. sztuce ludowej w czasach obecnych, "Chłopska Droga". 1971 165. Będzińskie 166. Herody, Zapomniany pisarz VIII, W·ars.za,wa. 167. a przyszŁość sz-a.wa. 168. Pod znakiem "Chłopsika Drc~a" z ·dnia 21 I, WaJI1S1zarwa. chłopski: Jan Marcinek, "ChłqpskJa Dl1oga" z dnia kultury ludowej, "Chłopska Droga" z dnia "Grama<da-R()~nik PKlilski" z dnia szopki, 22 VIII, 8 Warr- 7 I, W!a'lI1srmwa. 1976 169. StanisŁaw Staszic jako badacz kuLtury ludowej, "Gf\omada-Ro1Inilk NI- sKi" z OOia 18 I, WarszaJwa. 170. Rudera 171. Skanseny czy - zabytek?, Muzea "Chłops,kIa DDoga" z dl1li!a l II, WaJrs7Ja·wa. Ludowego, "Chłqps,ka Droga" z dlDlia BudowTliictwa 9 VI, Wa'rszar.va. 1977 172. EweUna ,173. a takim Zakopane. Pęksowa, co się w "Podbalbrze", kowaLstwie jeSlień, 's. 81 - 84, zakopane. "zalubił", "Podtatrze", zima, s. 167 - 173. �ZOFIA 62 174. The International J~nuary, Wa:rsza'Wa. CIESLA-REINFUSSOWA Folklore Montaineer Festival in "Poland", Zakopane, 197-8 175. Festiwal 176. Prostota z lawy "PiodJta,trze", jesicJ\ ·S. 37 - 41, Zakopa·nc. "KirGlnii'ka", R. VLI, s. 7 - 13, DiDlsko-B.iała. jurora, prawda folkloru, 197·9 177. O wspóŁczesnych twórcach ibzeIlJia T'wórców Ludowych", '11T ludowych, "Biu'Jc.tyn Informacyjny StO;warzy- 10, LUblin. ROŻNE 1947 178. Etnografia w produkcji filmu polskiego, "Lud", t. 37, 's. 340 - 348, Kra- ków. 179. Zakład Kmlkó:w. Etnologii Uniwersytetu WrocŁawskiego, "Lud", t. 37, s. 455 - 458, 19'51 180. Ludowe motywy w wyrobach dzianych, "Polsk:l SlJtuka Ludowa", R. V, nr 1/2, s. 64, Warsza;wa. lSI. Kursy malowania obrazów na szkle, "Pdls'ka SZltuka Ludowa", R. V, II1.r 1/2, s. 60 - 62, :Wam:zaw;a. 182. Otwarcie Muzeum Etnograficznego w Krakowie, ".Pok;lka SZltuka Ludowa"" R. V, nr 4/5, IS. 159 - 160, WiarsZlaJwa. 1956 1.83. Kursy 'eLLa prządek i bkaczy R. X, '!lir 3, s. 1.96, Wa:rsz:awa. XVIII w wieku, "Polrsk.a Sz.tuka Ludowa", 1958 184. IOO-lecie urodzin i 20-leaie śmierci Seweryna Udzieli (24 XII 1857 - 26 IX 1937), ".PoIllS'kaS:z;tu'ka LudOiwla", R. XII, nr l, s. 58, Warszawa. 185. Czy ludowe kowalstwo artystyczne musi zginąć? "PcJ!.slk'aSZJtuka Ludowa", R. XII,nr 4, s. 203 - 206, WarSZal\Ma. 1959 1'86. Prof. elr Kazimierz s. 'IraO - 1&1,·War5lzawa. Moszyński, "Polska Sztuk,a LUidowa", R. XIII, nr 3,. 1963 187. Zmarł WtaJflSzalwa. Janusz SWieży, "Pols,k'a SZltulm Lud'o'wa", R. XVII, nr l, s. 60 - &1, 191>5 188. Przedmowa, I~W:) Nad rzeką Ropą. Zarys IjJIr:aCla zbiiorowa, Kimików, s. 7 - 12. kultury materialnej powiatu gor- liokiego, 1966 189. Glos spoleczne '1974 w dyskusji kiczu, "Pd~ska 190. Felicja s. 262 - 253. Curylowa na temat referatu: SZltuika Ludowa", Beylin Pawel, Struktura i funkcje R. XX, nr 3/4, 's. 1,68 - 169, WarI's'ZJawa. (1903 - 1974), "Pro~skla SZJtu!ka LIUldo!\Ma",R. XXVIII, 'nr 4, �Bibliografia prac R. Reinfussa I RECENZJE Z WYSTAW KATALOGI 63 I KON.KURSOW 1951 .191. Katalog tl'ystawy pokonkursowej haftów, malowanek ludowej pow. sqdeckiego, '~s. W, ryc. 8, Nowy Sącz. 192. Z wysiawy sztuki ludowej w Zakopanem, na i ceramiki. szkle "P,olliska SZluulm LudQwa", R. V, nr 3, s. 78 - 13'1, \Va'!;sz<1\va. konklLr;; 19:3. IV ceramiki ludowej "Polsika w Kielcach, SZltu:ka ŁuidOlwa", R. V, nr 4/5, s. 154 - 1;38, Wars'7JawB. Pokonkursowe 194. SzLuka Ludowa", wystawy sztuki ludowej w i Kolnie, Augustowie "PoLska H. V, rur G, s. 1,8G- 190, W:a'nsZiaJwa. 1952 19.5. Z wystawy nr l, 196. Sztuka pokonkursowej w "Po1:sika Siz;tUlka LuJd.o.Wia", R. V.I, Łlikowie, 55 - 58, Warsza:\v,L S. w pokonkursowej wystawy przemysłu ludow·ego R. VI, nr 6, s. 347 - 352., W,arszawa. Z "Polisk~ Węgrowie, Ludo.wa", 1954 197. Sztuka Inc/owa na wystawie ".Piols,ka Szuuik'a Ludowa", w Lublinie, R. VIII, nr 5, s. 306 - 314, \Var,;zawa. 1955 ;198. Wystawa w Tarnowh!, 199. twórczości "Poiiska Cerarnika stycznego ludowa wiej.ó'kich Ludowa", na l "Polska Wrocławiu, 1l'e malarek Sztuka Powiśla R. IX, nr Ogólnopolskiej DqboToOws,kiegow Muzeum l, s. 63 - 64, Wal"sz3!wa. wystawie SzitJu'ka Ludowa", R. ceramiki IX, [li" i szkła arty- 3, !s. 180 - 183, W'M" sza'w'a. 200. Wys·tawa kartalogu), SIS. dziesięciolecia s.ztvld ludQwej W-leda polskiej woj. kr.akowski.ego. (Wstęp do 20, Kraków. 1956 201. Ludowa", Na marginesie wystawy sztuki ludowej, "P,oIska Sztuk:: R. X, nr 6, s. 33'7 - 340,Wa:I1SiZawa. 1959 202. Z XIV nr konkursu szopek w "P,()i1skia S'Zltuka Lu'dow,a", Krakowie, R. XIII, l, s. 95 - 9"8, W·a'l'sz;aw:a. 203. Wystawa wa", R. XIII, obrzędów ludowych na Lubelszczyźnie, "PoIls.ka Sztuka Ludo- nr 3, s. 167 - 1-6-9, W·a'l's.z:awa. 1960 204. XV powojenny konkurs - 11·5" Wa,rsZ:aJwa. 205. Sztuka ludowa gorlickich szopek, "PolSka Pogórzan. Sz:tukia Ludowa", R. X'1V, 'S. 111- ,(WI9tęp do }mt;a:l<Jig:U),is. 4 - 9, GlElice. 1961 206. Meblarstwo ludowe w województwie rzeszowskim. ~Wlstęp 'do kaltalogu),. s. 7 - 32, Łańcut. 1953 207. Sztuka ludowa w powiecie łai~c1tckim. (WsItęp ,do ImJtaJI!ogu), 's. 5 - 22" Łań,out. 208. O ludowej s.ztuee kowalskiej jej perspektywach na p1'zyszloŚć. (W~tę~· do ka;ta'logu), s. 5 - 11, KJ1ei1ce. 1964 209. Katalog wystawy ka:taI1ogiu), s. l - 4, Nowy pokonkursowej Sącz. sztuki ludo.wej Sądecczy.zny. (Wi9tęp dCL'- �ZOFIA CTEŚLA-REINFUSSOWA 19u6 210. Współczesne malarsiwo ludowe. CWiSitęp do kalt'alogu pak(mkUirnOW~ wystawy kowa'lslbwa, f2leiby i malialns/twa ludowego), 's. 6 - 1-3, Kiel,ce. 211. Jesień Tatrzańska. (WSItęp doa!hbU!mu Z. Kamykowskieogo), PalskJie Wy.dawnic'bwo Muzy,ozne, Kiraków. 1967 212. Wystawa dowa", plecionkarstwa ludowego w LubLinie, rec., "Polska SZibuka Lu- R. XXI, nr 3, s. 169 - 176, W,anszawa. 1969 12:13. Malarst.wo Mariana 214. Malowanki z Ud,zteJ.i. (Wstęp Dqbrowskiego 'liJps'ki'e kwiilaJty"), KJrak6w. 215. Ludowe zabaivki. (Wstęp do katal:ogu wystawy), Kra'ków. (Wstęp do ppog'ramu Wl~doWliska "Za- Powiśla. do k,a'balogu pr.a'c F. Seyferba), Kraków. 1972 216. Malarsiwo na szkle Eweliny (W~tęp Pęksowej. do 'ka'talogu wystawy), s. 5, K!mków. 1973 217. O sztu.ce :s. 12 - 19.,,K!na,ków. lu.dowej dawnej a dziś. (K,a'ta!'og T'ar,gów SZJt:uki Ludowej), 1974 218. EweLina Pęksowa. MQ)lniThll'a:r pa glas. (Wstęp do katalogu wystawy), s. 6, ,Lund, 2'19. O ws-półcze'snych sztukach lUidowych. (Katalog II Ogólrwpo!skich Targów Sziuki Ludowej), s. 21 - 2&, KJnaików. 1977 220. ,katalogu Malarstwo na szkle: Ewelina Pęksowa, Jolanta (Wstęp Pęksowa. do wyS'tawy), s. 5, Myślenice. RECENZJE PRAC DRUKOWANYCH '1948 221. Józef Gaje,k, Zarys etnograficzny zachodniej części "Lud", Podola, t. 38, s. 329 - 331, ·Kiraków~LuJblbn. 222. Adolf Nasz, "Lud", Opole, t. 38,s. 341 - 342, Kralków-LU!blin. "1949 223. Uwagi -szarze Euro.py, na 22.4. Drahomira ..•,Polslka marginesie pracy J. Kulczyckiego "Amcheoll,ogilii", R. II, S2ltuka Stranska, Ludiowa", 'S. Lidove R. III, nr pt. Praformy kroje v Ceskoslovensku, 11/1'2, s. 226. Rudolf Kr.zyw.iec, Podstawy ar 227. Vecż a lwe, R. III, 2, s. 11.2-U~, WGlI1szawa. 228. Bułgarskie cz. I, Praha (b.d.), 365 - 366, W'8.ll'sz,a;,Wla. 1951 22.5. Rudolf Bednarik, Ludove nahrobnikii na Slo'l:ensku, .1949, "Pio'lsklll SZitU!kaLU!doWlił", R. V, 'nr 112, ,s. 62, WaI's'zarwa. 1952 1950, "Po1slka S1JtUika Lu-dowa", mebli na ob- 18'5- 19,6, Wl1ocła'w. technologii ceramiki TUirc. sv. (skrypt), MartJn Warszawa R. VI, nr 2, s. H3, Woa:rSlZalWlił. .z. 5/6, Praha 1951, "Po1,s'ka Smuoka LUJdowa", R. VI, i rumuńskie wydawnictwa strojów ludowych. (Blgarski na rodni �Bibliografia 65 R. Reinjussa prac nosii i szewic.i, Sofia 1950. Costl~mes nationaux de la Republique Populaire ma; ne), "P.oh.k:l Sz:tuka Ludowa", R. VI, 'nr 3, s. 18'2- 183, \\larszo,w1a. 2~'}. Konra~l Ja:::diewski, C;clai~sk 1~;'j~. "Polska lisk, 2:~1). E. llercik, Gdańsk Sztuka wC2;esno.~rednicwiec.::ny Ludow:a",R. Ceskoslovenske lic/ove nr VI, hracky, w świeLle Rou- 1vykopa- 6, S. 3'61, Vlarszawa. 1951, "Pol'Ska Pr,aha Szt.uka L\.ld',w~", R. VI, nr 6, s, 361 - 36,2, War.,zJ.lwa. 195:3 :n1. Architekt.ura polska (lo polowy XIX wieku (album), w].jd. I, Vv'arszawa 19.':!, "Pol.-;'ka S;~.tllka Lud.owa", R Vlf, nr :.l, S, 187 - 139, W.ar:s'za.\V'a. 2:n. Katalog garncarstwa ludowego województwa rzeszowskiego, Łódź 1952, "Pols.ka Sztuka Ludowa", R. V rr, nl' 3, s. 183 - 190, \Varsz;nva. 7.:33. N1anesove 7Caroclnopisne .'itudie (t2ka), Praha 1952, "Polska Sztuka Ludowa", n. VIr, nr :J, s. 185, Wars:6awa. 1954 2::4. d"'.~'a·', Dieloru.\skojc n. 2:35. An. nr llarodnoje iskusstwo, "PoL5,ka Sztuka cz. I, Mi1~sk 1951, Lu- V1TI, nr 5, s. :317- 318, Wa'rszaw". populairc Slovaque, s. 382 - :~8:3, vVarsza\va. Z:J(j. RI(cioLf Kr::)Jwicc, 1953, "Polsk,a Sztuka Bratislava Ludowa", R. VIII, t'i, Hisuil'ia pieca R. VllI, TechnoLogia uarncarskicgo, rzemiosŁa garncarskiego Poznmi-Wroc!aw 1954, c.::. II, Ludowa", (skrUpt), "Pol"ka Sztuka nr 4, s. 255 - 256, Warszawa. 1955 237. 238. Kotl~la, Poszukiwania metryk dla stroju S7;t'uka Ludowa", R. IX, nr 2, ,s. 125, W;ansz;aw~a. Franciszek 19:;4, "Polska Rumenskoje naro.clnoje iskusstwo, dowa", R. IX, nr 2, s. 124, W'a,rS'za:wa. 2~9. Supliki chlopskie XVIII u:ieku, R. IX, nr 2, s. 123 - 124, Warszawa. 240. "Prace Bucuresti Wa1'Szawa 1954, i IIJaterialu Etnograficzne", t. 10, z. R. IX, nr 3, s. 187 - 188, Warszawa. SzL'ka Ludowa", Ludowego, "Polska 1953, "Polska Sztuka Sztu,ka Wroclaw 1, R.zeszów Lu- Ludowa", "Polsim 1954, HJ56 I3ieloruski 241. narodn?: arnamient, Mińsk 1953, "PolSIka Sztuka Ludowa", R. X, nr 4/5, s. 282, W'arszJa:wa. 24'2. Inweniar;::e dóbr b,iskwpstwa chelmińskiego 244. Albert FiedLer, Deuisehe VoLkstrachten, Toruń (1646 - 1676), ska Szt,uik~ LudowIa", R. X, :nr 4/5, s. 279 - 231, Warszawa. 2'43. Tancred Banateanu, Portul Popular din Tara "Polska Sztu:k,a Ludo'Na", R. X, nr 6, s. :~60, W!aJl'szaw:a. Leipz,ig Oasului, 1954, 1955, "Pol- Bucuresti ,,:801Is,kaSztuka 1954, Lu- dowa", R. X, nr 6, s. 2(;9, W'airszawa. 245. Friedrich Sie,ber, Bunie Mabel der Oberlausitz, BerLin 1955, "Pahka ka Ludowa", R. X, JJir 6, s. 361 - 362, W'a:rs'Zawa. 246. P. I. Makuszenko, Z. A. Petrowa, Narodnaja architektura Kijów 1956, "Pcił9ka SZJtuka Ludowa", R. X, nr 6, s. 362,\.V'amszawa. Jan 247. Manugiewicz, ska 8Z1tuJk'aLudowa", Jlolskie R. X, ,nr 2, S. stroje Ludowe (aLbum), W·arszawa Sztu- Zakarpatia, 1956, "P.ol- 1;12- 1.34,Wansza'wa. 1957 248. "Przemysl dzielczości Pracy, - 61 ,W'3'I1S'za:w:a. 5 "Lud" - tom 64 .i Artustyczny". Kwartalnik Ce·ntr,alnego Związku Spół1/3, Warszawa, "Pdłs'ka Sztulka Ludowa" ,R. XI, nr 1, .s. 60- Ludowy nr �66 ZOFIA 249. Josef ska SzLuka CIEŚLA~REINFUSSOW Ma:nk'ov, Sloven<sky Ludowa", 2.50. Kazimierz R. XI, li<Lovy odev v Minulosti, Bratislava 1955, "Pol- Warszawa 1956, l, s. 61 - 62, Wa,rsZJa'Wla. 1111' Saysse-Tobiczyk, sika Sz,tu:ka Ludowa", A R. XI, nr l, Pod wierchami Tatr, polska do poŁowy XIX wieku (album), wyd. SzLuk'a L'Uldiowla", R. XI, mr l, s. 63 - 64, Wa!r5ZJa,wa. 251. Architektura 1956, "Polsik'a 252. Sztuka Banicka dedina Ludowa", "Pol- 62 - 03" W'ans'z:awta. 'S. Zakarovce (praca zbiorowa), II, Bratislava Warszawa "Pc:lska 1956, R. XI, nr 3, s. 180 - 181, Wla1rs'ZJa:wa. 1958 253. BogusŁaw 1958, "Polska Kopy,dŁowsk'i, S21tu:ka LudQwa", Polskie R. xn, kowalstwo architektoniiozne, Warszawa 3, s. 180 - 181, Wa\I'szawia. 254. A. Bożynow, Ch. Wakarelski, D. Drumew, Kowano żelezo, Sofia 1957, "POl~Sik1aSztuka Ludowa", R xm, nr 3, :s. lSI - 1'82, Wal'sz,awa. 255. Rumuński Atlas Strojów Ludowych, Bukareszt, "PoLs.k.a Sztuka Ludowa", R. XlI, nr 3, s. 18:2- 183, W,a 1'5:zawa. 256. Josef Vydra, Lidova architektura na Slovensku, Bratislava 1958, "Pol;ka Sztuka Ludowa", R. XIl, nr 3:, s. 183 - 184, WlaTSIZl<llw:a. 2:57. Siegfried Sieber, Die SpitzenklOppelei im Erzgebirge, Leip.:,ig 1955, "Polsika Sztuka Ludowa", R. XII, .nr l, IS. 55 - 57, Wlarsza:wa. IJIr i 258. w XVII Jan Pachoński, i XV1II Zmierzch wieku, Kmków sŁawetnych. 1956, Z życia ,,'Pol's:!m Sz,tu:ka mieszczan w Ludowa", Krakowie R. XII, nr 2, s. 123, WlanSlZJalwa. 1959 2,59. Rosica Czukanowa, Blgarska narodna szjewica, nr 1/2, s. 100, W,al11sZla:wa. 260. Josef Ludovit Holuby, Narodapisne prace, ka Ludowa", R. XILl, nr 1/2, 'S. 100 - 101, WarszaW1a. Sofia "P.oIliska SztLu- 1957, ka Ludo<wa", R. XIII, 261. Paul Sztuka Stahl, Ludowa", Planurile R. XlII, Casselor Rominesfi Bratislava 1958, "Pdlsk:a Taranesti, Sibiu 1958, Sz.tu"Polska .nr 1/2, s. 101 - 103, WarsZJa,wa. 1960 262. Otokar Macel, Jaroslav Vajdis, Slovaclw architektoniclqj vyvoj "P'o'1s,j<a SZJtUlka LUldowa", R. XIV, nr l, s. 58, Wars,;o3wa. 2,63. Caie,te de arta populara, Bucurest.i, "P'ol:ska SzJtuka Ludowa", nr l, s. 58 - 5'9, W'a'n3ZJaw.a. Praha vcsnice, 1958, R. XIV, 19&2 264. R. XVI, Łużycki Atlas Strojów Ludowych, Bautzen, "Po,lska SzLuka Ludowa", nr l, s. 56, Warszawa. 1968 265. Ceo'1'gi KoiucharOow, Błgarskata "Pcllsika S:otL:ka LudoJW·a", R. XXII, k'aszta prez pet sioletJja, Sofia 1967, nr 1/2, s. 162, Wkl'!\<;!w'wa. 1973 Kos, A Vargyasi jestett butar, Kluj 1972, ".:8c,1.-;ka Sz;tuka Ludo3, s. 180, W'ars.ZJa'wa. 2i67. Joan Codea, Monumente de architectt~ra populara din norcZ-vest1Ll Romaniei, t. 1, OrucLea 1972, "Fi()~sll<oaSlitUJk'a Ludowa", R. XXVII, nr 3, s. 181, Warsza,wa. 263. Rudolf Bednarik, Cintoriny na Slovensku, Bratislava 1972, "Po'lska SZituk!a Ludowa", R. XXVII, nr 4, s. 240, Warszawa. 266. Karoly wa", R. XXVII, D1r � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/2b31d0aaaa452e8dbe7147fa441a429b.pdf 2385fee21b662d5fde4f360efae84493 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6578 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2014 Subject The topic of the resource PSL Konteksty - czasopismo Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:6149 Title A name given to the resource Bibliographic Note / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2014 Special Issue Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2014 Special Issue s.432 Creator An entity primarily responsible for making the resource PSL Konteksty - redakcja Language A language of the resource ang Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text BIBLIOGRAPHIC NOTE Bibliographic Note Volume I: Anthropology of Contemporary Culture Zbigniew Benedyktowicz, The Symbol in Ethnography (Symbol w etnografii), „Konteksty. Polska Sztuka Ludowa” 1988, vol. 42, nr 3, pp. 145-148. Ludwik Stomma, The Alcmene Myth (Mit Alkmeny), „Etnografia Polska” 1976, vol. 20, nr 1, pp. 99-110. Ryszard Kapuściński, On Memory and Its Threats [Ryszard Kapuściński Talks with Zbigniew Benedyktowicz and Dariusz Czaja] (O pamięci i jej zagrożeniach; z Ryszardem Kapuścińskim rozmawiają Zbigniew Benedyktowicz i Dariusz Czaja), „Konteksty. Polska Sztuka Ludowa” 2003, vol. 57, nr 3-4, pp. 12-24. Province Czesław Robotycki, The “Province” from an Anthropological Viewpoint. Reflections from the Perspective of the Dilem­ mas of Cultural Communication („Prowincja” z antropologicznego punktu widzenia. Refleksja z pespektywy dylematów komunikacji kulturowej), „Konteksty. Polska Sztuka Ludowa” 2008, vol. 62, nr 2, pp. 7-13. Dariusz Czaja, The Paradox of the Province (Paradoks prowincji), „Konteksty. Polska Sztuka Ludowa” 2008, vol. 62, nr 2, pp. 28-33. Zbigniew Benedyktowicz, Coming Back Home. (In Praise of the Province). The Italian Experience of Tarkovsky and Kantor (Powrót do domu. Tarkowski i Kantor), „Konteksty. Polska Sztuka Ludowa” 2008, vol. 62, nr 2, pp. 14-27. Maria Poprzęcka, At Home (W domu, u siebie), „Konteksty. Polska Sztuka Ludowa” 2010, vol. 64, nr 2-3, pp. 25-27. Jacek Waltoś, The Studio —the Partially Domesticated, Portable or Transitory Home (Pracownia - dom częściowo oswojony, przenośny lub przechodni), „Konteksty. Polska Sztuka Ludowa” 2010, vol. 64, nr 2-3, pp. 31-32. Dariusz Czaja, My Mobile Home. The Travelling Artist (Dom mój ruchomy. Artysta w podróży), „Konteksty. Polska Sztuka Ludowa” 2010, vol. 64, nr 2-3, pp. 107-118. Wiesław Kuba Szpilka, My Province (Moja prowincja), „Konteksty. Polska Sztuka Ludowa” 2008, vol. 62, nr 2, pp. 40-44. Center, Metropolis, Cities Zbigniew Benedyktowicz, A Phantom of the Centre of the World. A Contribution to the Anthropology of Contempora­ neity (Widmo środka świata. Przyczynek do antropologii współczesności), „Konteksty. Polska Sztuka Ludowa” 1991, vol. 45, p. 16-32. Ludwik Stomma, The Beauty of Human Error (Uroda ludzkiej pomyłki), „Konteksty. Polska Sztuka Ludowa” 1991, vol. 45, nr 1, pp. 11-15. Dariusz Czaja, Fragments of the Venetian Discourse (Fragmenty dyskursu weneckiego), „Konteksty. Polska Sztuka Ludowa” 2008, vol. 62, nr 3-4, p. 125-148. Justyna Chmielewska, Istanbul: Recollections from a Lost City (Stambuł: wspomnienia z utraconego miasta), „Kon­ teksty. Polska Sztuka Ludowa” 2009, vol. 63, nr 1-2, pp. 13-19. Tomasz Szerszeń, Phantom Houses and Voyages to Nowhere (Genex: historia pewnego nie-miejsca), „Konteksty. Polska Sztuka Ludowa” 2013, vol. 67, nr 3, pp. 163-166 [extended version]. Wiesław Kuba Szpilka, Poor Ethnography (Biedna etnografia), „Konteksty. Polska Sztuka Ludowa” 2008, vol. 62, nr 3-4, pp. 178-183. Ethnologist en route Jerzy S. Wasilewski, The Secret History of Objects (Tajna historia przedmiotów), „Konteksty. Polska Sztuka Ludowa” 1998, vol. 52, nr 3-4, pp. 120-123. Jerzy S. Wasilewski, People of the Taiga, the Reindeer People, the People... (Ludzie tajgi, ludzie rena, ludzie...), „Kon­ teksty. Polska Sztuka Ludowa” 2002, vol. 56, nr 1-2, pp. 87-93. Jerzy S. Wasilewski, Who Says Bonjour to Whom on Mont Blanc? Attempted Anthropology of Conventional Be­ haviour (Kto komu mówi bounjour na Mont Blanc? Próba antropologii zachowań zdawkowych), „Konteksty. Polska Sztuka Ludowa” 2003, vol. 57, nr 3-4, pp. 165-174. Anthropology of Memory Wojciech Michera, The Homelessness of Odysseus, (Bezdomność Odyseusza), „Konteksty. Polska Sztuka Ludowa” 2010, vol. 64, nr 2-3, pp. 123-128. Tomasz Szerszeń, Anthropology as a Mask, a Costume, a Metaphor: the Case of Michel Leiris and Roger Caillois (An­ tropologia jako maska, kostium, metafora. Przypadek Michela Leirisa i Rogera Caillois), „Konteksty. Polska Sztuka Ludowa” 2009, vol. 63, nr 3, pp. 170-172. Wojciech Michera, Image, Crypt, Interpretation (Obraz, krypta, interpretacja), „Konteksty. Polska Sztuka Ludowa” 2010, vol. 64, nr 1, pp. 152-158. 432 �BIBLIOGRAPHIC NOTE Jerzy S. Wasilewski, Transgression and Tragedy, Laughter versus Death (Transgresja wobec tragedii, śmiech przeciwko śmierci), „Konteksty. Polska Sztuka Ludowa” 2010, vol. 64, nr 4, pp. 184-190. Dariusz Czaja, The Shadows of Europe. History and Metaphor (Europa i jej cień. Historia i metafora), „Konteksty. Polska Sztuka Ludowa” 2009, vol. 63, nr 3, pp. 80-89. Sławomir Sikora, Living Monuments. Forms of Memory and Oblivion in the Film Gyumri (Żywe pomniki. Pamięć i zapomnienie w filmie Gyumri), „Kwartalnik Filmowy” 2010, nr 129, pp. 121-130. VOL. II ANTHROPOLOGY OF FILM Zbigniew Benedyktowicz, Anthropology of Film. Introduction (Antropologia Filmu. Wprowadzenie, „Konteksty. Pol­ ska Sztuka Ludowa” 1992, vol. 46, nr 3-4, pp. 3-4. Teresa Rutkowska, Fellini’s Wandering (Wędrówki Felliniego), „Konteksty. Polska Sztuka Ludowa” 1992, vol. 46, nr 3-4, pp. 19-28. Aleksander Jackiewicz, Charlie on an Italian Road (Charlie na włoskim gościńcu), [in:] Moja Filmoteka (Kino na świecie), Warszawa 1983; idem, „Kwartalnik Filmowy” 1995-1996, nr 72-73, pp. 104-105. Zbigniew Benedyktowicz, Road Movie —a Poem about the Pebble (Film drogi —Poemat o kamieniu. [„La Strada”, Federico Fellini 1954]), „Kwartalnik Filmowy” 1995-1996, nr 72-73, pp. 106-134. Wojciech Michera, “Nights of Cabiria" by Federico Fellini. Anthropological Notes („Noce Cabirii” Federica Felliniego [notatki antropologiczne]), „Kwartalnik Filmowy” 1993, nr 62, pp. 18-26. Grzegorz Nadgrodkiewicz, Tragicomedy dell’arte, or Pierrotade d la Godard („Tragikomedia dell’arte, czyli pierrotada d la Godard"), „Kwartalnik Filmowy” 2000, nr 31-32, pp. 265-275. Wiesław Juszczak, The Work and the “Boundary of Meaning" (Dzieło a „granica sensu”), „Konteksty. Polska Sztuka Ludowa” 1992, vol. 46, nr 3-4, pp. 72-75. Dariusz Czaja, The Eternal Moment. On „Babette’s Feast” (Moment wieczny. O „Uczcie Babette”), „Konteksty. Pol­ ska Sztuka Ludowa” 1992, vol. 46, nr 3-4, pp. 76-80. Zbigniew Benedyktowicz, Mary and Martha Remarks on Babette’s Feast (Maria i Marta [Uwagi o „Uczcie Ba­ bette"]), „Konteksty. Polska Sztuka Ludowa” 1992, vol. 46, nr 3-4, pp. 81-84. Marta Leśniakowska, The Sin of Gluttony and the Cultural Conflict. On the Margin of „Babette’s Feast” (O grzechu łakomstwa i konflikcie kulturowym. Z powodu „Uczty Babette”), „Konteksty. Polska Sztuka Ludowa” 1992, vol. 46, nr 3-4, pp. 85-86. Wojciech Michera, In Front of the Room (Stalker) (Przed komnatą [Stalker]), „Kwartalnik Filmowy” 1995-1996, nr 69-70, pp. 119-127. Dariusz Czaja, Cypher and Epiphany. Several Remarks on n [first edition]. Ryszard Ciarka, Film and the True State of Things (Film i prawdziwy obraz rzeczy), „Konteksty. Polska Sztuka Lu­ dowa” 1992, vol. 46, nr 3-4, pp. 112-116. Sławomir Sikora, The Predicament of the Meaning of „Blow-up” (Kłopoty ze znaczeniem: „Blow-up”), „Kwartalnik Filmowy” 1993, nr 62, pp. 27-38; idem, Fotografia. Między dokumentem a symbolem, Izabelin 2004. Dariusz Czaja, Why Is It the Way it Is? [first edition]. Wojciech Michera, The “Image” in Blow-Up —the Problem of Focalisation („Obraz” w Powiększeniu —problem fokalizacji), „Kwartalnik Filmowy” 2008, nr 64, pp. 46-56. Dariusz Czaja, Le Chef-d’oeuvre inconnu. Balzac and Rivette (Zagadka arcydzieła. Balzak i Rivette), „Kwartalnik Filmowy” 2009, nr 125, pp. 129-146. Wiesław Szpilka, To See the World. Ethnography vis a vis Film and Mass Culture (Zobaczyć Świat. Etnografia wobec filmu i kultury masowej), „Konteksty. Polska Sztuka Ludowa” 1992, vol. 46, nr 3-4, pp. 125-128. Wiesław Szpilka, „Batman” - a Story of Creation („Batman” —opowieść o stworzeniu), „Konteksty. Polska Sztuka Ludowa” 1992, vol. 46, nr 3-4, pp. 129-131. Monika Sznajderman, What’s Under the Mask. On the Motif of the Man Who Laughs: Several Remarks on Batman (Co się kryje pod tą maską. Wokół motywu Człowieka Śmiechu: parę uwag o „Batmanie”), „Konteksty. Polska Sztuka Ludowa” 1992, vol. 46, nr 3-4, pp. 135-137. Anna Sobolewska, The Construction of Existence (Konstrukcja istnienia), „Konteksty. Polska Sztuka Ludowa” 1992, vol. 46, nr 3-4, pp. 117-119 Zbigniew Benedyktowicz, “Tango” —a Dance of Polish?/Universal? Alienation („Tango” —taniec polskiej ?/ uniwersal­ nej? alienacji), „Konteksty. Polska Sztuka Ludowa” 1994, vol. 48, nr 1-2, pp. 48-53. Dariusz Czaja, Fragmentary Presences. Portraits of Carlo Gesualdo (Szczątkowe obecności. Portrety Carla Gesualdo), „Kwartalnik Filmowy” 2004, nr 91-92, pp. 244-265. Karolina Kosińska, The Androgyne Who Fell to Earth (Androgyne, który spadł na ziemię), „Kwartalnik Filmowy”, 2004, nr 91-92, pp. 155-174. Dariusz Czaja, Homo Faber. Accident or Necessity (Waltera Fabera przypadki), „Kwartalnik Filmowy” 1993, nr 64, pp. 16-35. Beata Kosińska-Krippner, The Parodic Nature of the Appropriation of Factual Codes and Conventions in Mockumentaries (Parodystyczna natura przywłaszczeń aktualnych kodów i konwencji w mock-dokumentach), „Kwartalnik Filmowy” 2006, nr 116, pp. 47-72. 433 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/afdfe954a2f5e16e88ebd180c05c1671.pdf 58a233de68821afc79760d9be171f7f1 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3028 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2001 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2832 Title A name given to the resource Biesiadne inicjacje / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2001 t.55 z.1-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2001 t.55 z.1-4, s.56-62 Creator An entity primarily responsible for making the resource Danielewicz, Jerzy Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Jerzy Danielewicz • BIESIADNE INICJACJE JERZY litarnej, która opierała się na „biesiadach zasłużo­ nych", urządzanych przez kastę naczelników plemion (basilees). Zmodyfikowaną kontynuacją tego systemu w epoce hoplitów były syssitia i sympozja klasy hopli­ tów. Dwie te instytucje powstały ze wspólnego źródła, lecz w wyniku różnej drogi rozwojowej. W większości państw-miast (poleis) stworzono organizację militarną, opartą na fylach (phylai) i fratriach (phratriai). Arysto­ kratyczne sympozjon nie stanowiło tam już centrum życia politycznego, lecz lokowało się obok nowych i n ­ stytucji polityczno-militarnych, a jego funkcją w coraz większym stopniu stawało się dostarczenie rozrywki. Niemniej trzeba powiedzieć, że pozostało jedną z do­ minujących form współbiesiadowania. Inaczej wyglą­ dała sytuacja w Sparcie, gdzie obowiązujące wszyst­ kich pełnoprawnych obywateli składkowe syssitia słu­ żyły stworzeniu struktury zmilitaryzowanego społe­ czeństwa . DANIELEWICZ Biesiadne inicjacje Rozważania o greckim sympozjonic S tówo „sympozjum", inaczej „sympozjon", które przejęliśmy - w pierwszym wypadku poprzez łaci­ nę - z greckiego sympósion, budzi w naszych cza­ sach prawie jednoznaczne skojarzenia z konferencją lub dyskusją naukową. N a takie rozumienie sympozjonu wpłynął niewątpliwie fakt, że w ten sposób właśnie zatytułował jeden ze swoich najsłynniejszych dialogów Platon, a za n i m i n n i autorzy (np. Ksenofont, Plutarch, Lukian); wspólną cechą owych literackich „sympozjonów" było imitowanie prowadzonej przy uczcie rozmo­ wy na tematy filozoficzne, moralne, literackie, a także praktyczne lub zabawowe . W naszych rozważaniach gatunek zwany sympozjonem nie stanowi głównego te­ matu, pozostanie jednak jednym z ważnych źródeł po­ mocnych w badaniu sympozjonu jako instytucji cha­ rakterystycznej dla życia społecznego i kultury greckiej począwszy od okresu archaicznego 3 4 Zwyczaj wspólnego biesiadowania charakteryzuje oczywiście wiele kultur, ale u Greków posiadał swoją specyfikę. Wspomniany wyżej Murray podkreśla trzy jego cechy do tego stopnia charakterystyczne, że mogą służyć jako wyznaczniki zasięgu k u l t u t y greckiej w Śródziemnomorzu i Europie Północnej. 5 Po pierwsze, wspólne posiłki były zajęciem zasadni­ czo zarezerwowanym dla mężczyzn. Sympozja odbywa­ ły się w andrón, „męskiej sali", a kobietom nie pozwa­ lano w nich uczestniczyć, przynajmniej na równych z mężczyznami prawach. 1 W sensie ściśle etymologicznym sympósion („wspól­ ne picie") określa tę część uczty, która następowała po posiłku. Znaczenie etymologiczne nazwy jest t u jednak o wiele węższe niż realne, gdyż sympozjon bynajmniej nie ograniczało się do prostej konsumpcji wina. Jego różnorodne funkcje, a t y m bardziej odniesienia symbo­ liczne, nie dają się ująć w krótkiej definicji. W niniej­ szym wykładzie pragnę poświęcić szczególną uwagę tym aspektom, które czyniły z sympozjonu oryginalne zjawisko religijne, społeczne i kulturowe. Po drugie, w Grecji bardzo wcześnie podzielono ucztę na dwie części: poświęconą jedzeniu (deipnon) i poświęconą piciu {sympósion), przy czym znacznej rytualizacji uległa nie tyle ta pierwsza część, ile druga. Po trzecie, już w wieku V I I I p.n.e. ustalił się w Gre­ cji zwyczaj, przejęty chyba z Bliskiego Wschodu, spo­ czywania na sofach zamiast siedzenia w czasie uczty. Wymienione wyżej cechy specyficzne greckiego sympozjonu nie dają oczywiście pełnego jego obrazu; trzeba je skomentować i uzupełnić szeregiem dalszych obserwacji. ; =; Fakt, że biesiadowano w męskim gronie, uświadamia nam wyraźnie podrzędny status społeczny kobiet. Do­ puszczano je do uczt jedynie w instrumentalnej roli wy­ konawczyń muzyki, kochanek lub posługaczek. Wspól­ nota sympozjonu, podkteślana przedrostkiem „we­ spół", sym- ( = syn-), była wspólnotą mężczyzn i tylko z t y m zastrzeżeniem można mówić o przestrzeganiu za­ sady równości praw podczas uczt. Sympozjon trzeba rozpatrywać na szerszym tle zwy­ czaju „współbiesiadowania". Jak zauważa Oswyn M u r ray , w społeczeństwie archaicznej Grecji, nie posiada­ jącym formalnej kasty kapłańskiej ani scentralizowanej struktury władzy, wspólne spożywanie posiłków pod­ kreślało równość praw i służyło ugruntowywaniu po­ dzielanych przez społeczność wartości. W epoce późnoarchaicznej uczony angielski wyodrębnia cztery pod­ stawowe typy współbiesiadowania: święto religijne, wspólny posiłek żołnierski, posiłek publiczny fundowa­ ny przez polis jako wyraz wyróżnienia oraz mające spra­ wić przyjemność sympósion. 2 Bogaty rytuał sympozjonu miał swoje odniesienia re­ ligijne . A k t e m wyraźnie sakralnym było ofiarowanie bogom cząstki przeznaczonego do konsumpcji wina przez ulanie paru jego kropel z pucharu (sponde, liba­ cja). Jak stary to był zwyczaj, świadczy formuła epicka z Iliady 9,177, powtórzona kilkakrotnie w Odysei: autar 6 Znana nam z literatury tradycja wspólnych uczt się­ ga swymi korzeniami opisanej w epice organizacji m i ­ 56 �Jerzy Danielewicz • BIESIADNE INICJACJE Na ucztach, przy wspólnym posiłku Wśród biesiadników wszcząć pean wypada. epei speisan t' epion th' hoson ethele thymos („Gdy na cześć bogów uleli, co dusza zapragnie, wypili" - przel. K. Jeżewska). Z czasem ustalił się zwyczaj, że winem za­ czerpniętym z pierwszego mieszalnika składano libację Zeusowi i bogom olimpijskim, z drugiego - herosom, z trzeciego - Zeusowi Zbawcy lub temuż Zeusowi z ptzydomkiem Teleios, „doprowadzający do szczęśliwe­ go końca" lub alternatywnie - z pierwszego mieszalni­ ka Dobremu Demonowi (agathoü daimonos) a z trzecie¬ go — Hermesowi . (Przeł. J. Danielewicz) Wzmianki o wspomnianych wyżej czynnościach rytual­ nych są w piśmiennictwie greckim liczne; przypomnij­ my t u jednak tylko zdanie z Platońskiej Uczty : 12 A gdy Sokrates ułożył się na sofie i, podobnie jak inni, spożył posiłek, spełniliśmy libację, zaśpiewaliśmy pieśń na cześć boga i wykonaliśmy pozostałe czynności rytualne, a następnie zabraliśmy się do picia. 7 Peter v o n der Mühll wyraża pogląd, że libacja wo­ tywna była początkowo obrządkiem mającym przeła­ mać tabu związane z winem, gdyż picie oznacza pene­ trację, wniknięcie w to, co demoniczne. Aspekt dani­ ny ofiarnej jest czymś wtórnym, pierwotnym elemen­ tem pozostaje element magiczny. 8 Znaczenie sakralne - nie tylko higieniczne - ma tak­ że mycie rąk przed ucztą. Zasadę tę zna już Homer. W V I księdze Iliady opisuje znamienne zachowanie Hektora, który wiedząc, że ma wpierw spełnić płynną ofiarę na cześć Zeusa i „innych nieśmiertelnych", nie chce przyjąć wina od matki, gdyż czuje się zabrudzony. Wypowiada wtedy słowa (ww. 266-268): . Sympozjon w odczuciu uczestników było obrzędem kolektywnym, łączącym ich z bogiem; wieńcząc mie­ szalniki (kratery) i dzbany dokonywali o n i symbolicz­ nego aktu jego uwieńczenia. W i n a nie traktowano bo­ wiem po prostu jako daru boga, lecz często identyfiko­ wano je z n i m samym, stąd popularnym określeniem boskiego napoju były użyte metonimicznie imiona: Bakchos, Bromios, Dionizos. Wieszczek Tejresjas w Bakchantkach Eurypidesa (ww. 284-285)' wypowia­ da znamienne słowa, iż w płynnej ofierze z wina skła­ dany jest sam Dionizos: Boję się wino ulewać Zeusowi ciemne, nie myjąc Przedtem rąk, jestem zbrukany posoką i kurzem bojowym. Jakżebym mógł do Kronidy czamochmurego wznieść modły! (Przeł. Kazimiera Jeżewska) Problem czystości fizycznej przed przystąpieniem do kontaktów z bóstwem analizuje Włodzimierz Lengauer , dochodząc do wniosku, że zabrudzony czło­ wiek nie może przystąpić do modlitwy lub ofiary, po­ nieważ brud jest śladem jego czynności ze sfery pro/anum, od którego sacrum musi być wyraźnie oddzielone. Jego to, boga, ofiarują bogom, Tak że mu ludzie zawdzięczają dobra. (Przeł. Jerzy Łanowski) 13 Także zdobienie głowy wieńcem podczas sympozjo­ nu jest elementem związanym z obrzędowością, nawią­ zującym do rytów inicjacyjnych, czyli praktyk, których celem jest przyjęcie do nowej społeczności . N a tej za­ sadzie nakładano wieńce wtajemniczonym w misteria i np. pannie młodej czy zmarłemu. Rówieśnik Eurypidesa, łon z Chios, w jednym z zacho­ wanych fragmentów (744 PMG) przechodzi niepo­ strzeżenie od pochwały Dionizosa do pochwały wina: 14 [Sławię] dziecię nieujarzmione Byczogłowe, młode - i niemłode, Najsłodszego miłostek Hałaśliwych sługę, Wino - władcę świata, Co ludziom dodaje otuchy. Niemal religijną atmosferę sympozjonu dobrze odda­ je elegia Ksenofanesa (1 W . - 1 G.-P.), opisująca etap wstępny uczty. Zacytujmy z niej kilkanaście pietwszych wersów w przekładzie Włodzimierza Appela: (Przeł. Jerzy Danielewicz) Teraz bowiem podłoga jest czysta, czyste są ręce wszystkich, a także kielichy; jeden nakłada nam wieńce, inny w czaszy roznosi dokoła wonny olejek, krater mieszalny czeka pełen i radość sposobi, Kolejnym wybitnie sakralnym aktem było wspólne odśpiewywanie peanu biesiadnego przez wszystkich uczestników. Zdaniem badacza gatunku peanicznego lana Rutherforda funkcję peanu wykonywanego pod­ czas sympozjonu można określić jako apotropaiczną, czyli nastawioną na odwrócenie nieszczęścia czy szko­ dy, a zarazem celebracyjną . Bardzo wczesnym po­ świadczeniem omawianego t u zwyczaju jest fragment 98 PMGF poety spartańskiego z drugiej połowy V I I wieku Alkmana : 5 wino jest już gotowe i zda się zapewniać, że nigdy w dzbanach go wdzięcznych nie zbraknie kwieciem woniejącego, Pośród nas i kadzidła unosi się zapach odświętny, stoi też woda źródlana świeża, czysta i chłodna, obok są chleby rumiane, a stół wspaniały, od sutych 10 10 gnąc się ciężarów, dźwiga sera i miodu dostatek, 11 57 �Jerzy Danielewicz • BIESIADNE INICJACJE ołtarz w środku komnaty skrywają kwietne girlandy, gwar biesiady i pieśni w krąg wypełniają domostwo. Trzeba atoli, by najpierw rozsądni ludzie sławili boga w swych hymnach podaniem zbożnym i słowy Ważną rolę w wypełnieniu celów sympozjonu odgry­ wał wybierany każdorazowo przez biesiadników „mistrz ceremonii", zwany bardzo różnie, nie tylko sympostarches lub symposiarchos , ale również np. basileus lub drchon . Wszystkie wymienione nazwy podkreślają jego władzę i , rzeczywiście, władzę taką posiadał. Mógł m.in. zaproponować program poetycko-muzyczny łub temat dyskusji. Był też odpowiedzialny za nastrój przy­ jęcia. W t y m celu ustalał, ile mieszalników rozcieńczo¬ nego wina zostanie wypitych, oraz jaka będzie proporcja wody i w i n a . Ideałem było utrzymywanie się w stanie pośrednim między niepożądaną trzeźwością (nephein) a kompletnym upojeniem (methyesthai) . Pewien pro­ cent upojenia był potrzebny po to, aby nie zachowywać się sztywno, mieć odwagę prezentowania się przed i n ­ nymi oraz uwolnić się od zmartwień . Temu ostatnie­ mu celowi patronował Dionizos z przydomkiem Lyaios, Uwalniający od trosk". W charakterze antidotum na troski można bvło zastosować silniejsza mieszankę wo dv i wina i szvbciei wvchvlac kielichv W e fragmencie 346 (L -P = V o m t Alkaiosa nodmiot lirvcznv wvstenuie w roli sympozjarchy i daje takie oto zalecenia: 19 czystymi; 15 kiedy spełnią libację i modły zaniosą, by mogli, kroczyć drogą słuszności - tę wszak wybierać należy zamiast pychy - do woli niech piją, byleby sługa wieść ich do domu nie musiał, chyba że ktoś już sędziwy. W przytoczonej t u części elegii Ksenofanes koncen­ truje się na przygotowaniach do uczty, rytuale sympozjonu (obmywanie rąk, nakładanie wieńców, libacja, modlitwa, hymn do boga) i wskazówkach dotyczących picia; elegia ma zatem, by użyć modnego ostatnio ter­ minu, charakter „metasympozjalny" . Zwraca uwagę nacisk, jaki poeta kładzie na aspekt motalny: ustalone przez niego normy biesiadnych zachowań, oparte na przestrzeganiu zasady zbożności i sprawiedliwości, obowiązywać mają również w innych dziedzinach ży­ cia. Uczta jest sui generis mikrokosmosem, rządzonym podobnymi prawami co makrokosmos otaczającego świata . 15 20 21 12 23 2Ą 25 16 Elementem podkreślającym niemal sakralny charak­ ter uczty jest u Ksenofanesa m.in. pokryty kwiatami oł­ tarz pośrodku sali. Zwolennik dosłownej interpretacji Hans Herter uważa, że jest to ołtarzyk przenośny, jaki znajdował się w każdym domu, specjalnie na ten czas tam ustawiony . Ponieważ jednak zestawienie ołtarza z kraterem zdarza się na malowidłach wazowych nie­ zwykle rzadko i w innych kontekstach, Francois Lissarague sugeruje, że Ksenofanes przedstawia tu idealizo¬ wany obraz sympozjonu, nadając konkretom znaczenie przenośne dla wyeksponowania związku libacji z modli­ twą. Odejście od dosłowności opisu wydaje się potwier­ dzać epitet mieszalnika - w oryginale mówi się o nim, że jest pełen nie tyle wina, co pożądanego nastroju (mestos euphrosynes, „pełen radości") - niemniej sprawa, ołtarza jest trudna do definitywnego rozstrzygnięcia. 17 18 Wspomniana przez Ksenofanesa euphrosyne, radość, dobre samopoczucie każdego uczestnika, to istotny wa­ runek udanego sympozjonu, jego arete, jak wyraził się autor anonimowej elegii z I V wieku p.n.e. (27 W . = 12 G.-P.). Nie należy tego pojęcia utożsamiać jedynie z przyjemnością ucztowania. Elitarni sympozjaści nie oczekiwali wyłącznie konsumpcji czy rozrywki, lecz także zaspokojenia wyższych potrzeb duchowych. Plu¬ tarch w Uczcie siedmiu mędrców (2, 147e) ujmuje to następująco: „Człowiek rozumny nie przychodzi na biesiadę, jakby był tylko garnkiem do napchania, ale po to także, żeby użyć i poważnej rozmowy, i żartów, i posłuchać czegoś, i samem. u. opowiedzieć w towarzy­ stwie coś stosownego w danych okolicznościach - jeśli zebranie ma stanowić dla obecnych przyjemność". 58 Pijmy! Dlaczego na lampy czekamy wieczorne? Dnia odrobina została do zmroku. Sięgnij po kubki - te większe, misternej roboty! Po to dał przecież Semeli i Zeusa syn ludziom Wino, by mogli o troskach zapomnieć. Zmieszaj więc jedną część wody, dwie wina - i nalej! Aż do krawędzi lej śmiało! Niech jeden za drugim Krążą kielichy (Przeł. Jerzy Danielewicz) Nie poddane kontroli pijaństwo odrzucano jako nie­ godne Greka i typowe dla barbarzyńców. Anakreont w jednym ze swych utworów o tematyce sympotycznej (356 P M G = 33 Gentili) rozwija problem pożądanej równowagi między pragnieniem wyzwolenia się z więzów racjonalności a obowiązkiem przestrzegania decorum. W drugiej części utworu ostrzega przed czymś, co można by było nazwać antysympozjonem. Wezwanie do zaprze­ stania pijatyki na modłę Scytów sąsiaduje z zachętą do kulturalnego sposobu biesiadowania, model barbarzyń­ ski przeciwstawiony jest modelowi greckiemu: Dalej, pora już porzucić Zwyczaj uczt na modłę Scytów Wśród okrzyków, dzikiej wrzawy: Gdy sączymy wino z wolna Piękny hymn niech ktoś zanuci! (Przeł. Jerzy Danielewicz) Naturę tego przeciwstawienia ustalił precyzyjnie Giovanni C e r r i , zauważając, że polega ono na różnym 26 �Jerzy Danielewkz * BIESIADNE INICJACJE zjon związane było od początku z arystokracją i w znacz­ nym stopniu pozostawało jej domeną nawet w Atenach V wieku, gdy budowano już jadalnie publiczne i stwa­ rzano okazje do zbiorowego świętowania . podejściu do picia. Scytom mianowicie obca była eks­ cytacja bakchiczna jako przeżycie religijne, które u Greków znajdowało swoje naturalne ujście w ryt­ micznej dyscyplinie muzycznej i pięknej pieśni; w re­ zultacie zamiast uporządkowanej chorei panowała u nich barbarzyńska żywiołowość, wyrażająca się nie­ kontrolowanymi krzykami. 32 Powiązanie sympozjonu z elitą społeczną owocowa­ ło ustaleniem pewnych standardów zachowania. Mó­ wiliśmy już o ogólnej kulturze picia i funkcji sympozjarchy w regulowaniu „temperatury" sympozjonu. Pora wspomnieć o jego inspirującej roli w procesie tworze­ nia i przekazywania poezji. Już u Homera, jak wykazazał K. Bielohlawek , picie wina było tylko tłem dla ważniejszej przyjemności (określanej czasownikiem terpesthai), jaką stanowiło wysłuchiwanie pieśni aojdów - obok wzajemnego zabawiania się opowieściami (mythoi, epea, lógoi) . W „epoce l i r y k i " właśnie syn i pozjon stwarzało tło i okazję do wykonania dawnej i no­ wej poezji , przyczyniając się do jej transmisji, prze¬ chowania dla następnych pokoleń. Sympozjon odbywało się w sali mieszczącej za­ mknięte grono sympozjastów. Francois Lissarague nazwał je obrazowo, od zajmującego centralne miejsce mieszalnika, „przestrzenią krateru". Przestrzeń ta była troskliwie zagospodarowana. Sympozjaści spoczywali na sofach (pojedynczo lub po dwóch na jednej), opie­ rając lewą rękę o podgłówek. K o n t a k t wzrokowy i gło­ sowy między każdym z n i c h zapewniało odpowiednie ustawienie sof i ograniczenie ich liczby. Jak wynika z badań archeologicznych, standardem było 7 lub 9 sof, umieszczonych wokół sali pod ścianami . Obok każdej sofy ustawiano osobny stolik, na którym kła­ dziono zakąski. Obraz sali biesiadnej z siedmioma so­ fami i tylomaż stolikami zarejestrował A l k m a n we fragmencie 19 PMGF. 27 33 34 35 28 N a uwagę zasługuje osobiste zaangażowanie sympo­ zjastów w kształtowanie programu spotkania. Joachim Latacz nazwał sympozjon rodzajem „intymnego te­ atru kameralnego", w którym role aktora i widza/słu­ chacza mogły ulec odwróceniu. I choć z oczywistych względów nieczęsto mogli się na przeciętnym sympozjonie pojawić uznani i powszechnie podziwiani poeci, ich poezja znajdowała tam trwałe miejsce dzięki po­ nownemu jej wykorzystywaniu w nadającym się do te­ go kontekście (tzw. przez Włochów riuso). Sięganie po dobre wzory poetyckie wystawia wysokie świadectwo gustom greckich sympozjastów. W a r t o sobie uświado­ mić, że jedną z rozrywek intelektualnych wprowadza­ nych podczas sympozjonu było wzywanie współtowa¬ rzysza biesiady do zacytowania z pamięci fragmentu wiersza „zadanego" poety. W komedii Arystofanesa Daitales (fr. 235 K . - A . ) jeden z uczestników dialogu prosi drugiego: „Zaśpiewaj m i jakąś piosenkę biesiadną z Alkajosa albo Anakreonta" Dzięki takim sympozjal ćwiczeniom literackim" możliwe bvło ' n o w a nie nokaźneeo reoertuaru ooetyckieeo Świadczy o tvm znów Arvsmfanes który w komedii Pokoi fww 774-779J zakłada ńa nrzykład że widzowie teatralni a Z i n i r i mkaźna ich cześć roznoznaia wnlecio' 36 Dobór uczestników nie był przypadkowy, choć ist­ niała kategoria gości przybywających bez zaproszenia (dkletoi) lub przyprowadzanych przez osobę zaproszo­ n ą ; tych ostatnich zwano dowcipnie „cieniami" (skiai) . Zależnie od okoliczności sympozjon gromadzi­ ło rodzinę lub grono przyjaciół. Kryterium stanowił zbli­ żony styl życia, zbieżność poglądów i celów politycz­ nych, wyrównany poziom k u l t u r y . Formalne sympo29 i0 31 n r e W rei komedii ny t e K s t t e j o ea go poety^tesicnorosa rvwek L e m a t dawno marłe' rywe poe a t u aa o a e¬ ¿LV r i i u r ; , a w nycerzacn 7 Pindara (fr 89a Maełder) ' ' Do rutynowego programu należało przejęcie - wraz z wręczoną gałązką mirtu - roli kolejnego wykonawcy i odśpiewanie jakiegoś utworu z klasycznego repertu­ aru pieśni biesiadnych, takich jak np. Theognidea czy skolia attyckie. Teksty dobierano pod różnym kątem. Obok utworów typowo okazjonalnych, nawiązujących do programu sympozjonu, wykorzystywano całą gamę innych. Cel był różny: rozrywka, ganienie przeciwniP 1 C S m M u z y k grecki grający na lirze 59 ? �K n i r j i u ftmoi • PAIDEIA POETÓW lerzy poafci<M*3 • BIESIADNE INICJACJE ków (które zresztą mogło samo w sobie być również źródłem rozrywki), pochwała przyjaciół, bezpośrednie lub zawoalowane propagowanie wzorów zachowań, przypominanie ważnych wydarzeń z przeszłości. W epoce ograniczonego przekazu pisemnego oralnie prezentowana poezja pełniła ważną funkcję społeczną i kulturową. Grecy docenili rolę pamięci w sztuce sło­ wa, czyniąc Muzy córkami Zeusa i Mnemosyne - to znaczy Pamięci. Wolfgang Rosier pisząc o sympozjalnej mnemnsyne, wyraził się , że oznaczała ona przede wszystkim kolektywną pamięć gtupową. Podkreśliłbym cel normatywny, dydaktyczny, widoczny w rewokacji przeszłości. Nieprzypadkowo poetą ttadycyjnie recyto­ wanym podczas uczt w spartańskich obozach był Tyrtajos \ który nie tylko tworzył płomienne wezwania do boju, ale także przypominał Spartanom - „potomkom Heraklesa" - o ich pochodzeniu i pradawnym ustroju; nie przypadek też sprawił, iż w demokratycznych A t e ­ nach znaczną popularnością cieszyły się skolia wysła­ wiające tyranobójców Wróćmy w rym miejscu jeszcze do Ksenofanesa, który w zakończeniu zacytowanej już mnie częściowo elegii stwierdza wprost, że nie wszystkie tradycyjne tematy nadają się do przedstawie­ nia podczas sympozjonu. Potrzebne są „szlachetne wieści" i dlatego należy chwalić tych poetów, którzy je przedstawiają, pamięci powinna towarzyszyć „dążność do doskonałości". W słowach Ksenofanesa, jak wyka­ zał Giovanni C e r r i , widoczny jest zalążek kontroli społecznej nad produkcja poetycka rozwinięty później przez Platona w Państwie w postulat cenzury państwowei W a r t o dodać że to co postulował ooeta filozof realizowano od dawna podczas svmpoziów kieruiac sie intuicvinie interesem społecznym elementy norma tvwnei parenezy daia sie w lirvce oreckiei zauważyć od iei noczatków i to nawet w tak e L t v c z n v m gatunku jakim był j a m b * . wykraczająca poza erotykę; jej adresatami są młodzień­ cy z tej samej klasy społecznej. W elegiach biesiadnych Teognisa w kontekście rozmaitego typu refleksji i po­ rad aż kilkadziesiąt razy pada imię młodzieńca Kyrnosa. Zacytujmy dla ilustracji jeden urywek, ujawniający bardzo charakterystyczny dla tego poety, arystokra­ tyczny punkt widzenia (ww. 69-72): Nigdy z ufnością, Kymie, nie szukaj u człeka podłego Rady, kiedy zamierzasz czynu ważnego dokonać. Ale do szlachetnego człowieka się zwróć, choćby nawet Trud to był wielki i drogi musiałbyś, Kyrnie, nadłożyć. (Przeł. Włodzimierz Appel) 57 Wiersze, w których - tak jak tutaj - występował imiennie wskazany adresat, nie miały w intencji po­ etów charakteru jednorazowego, okolicznościowego; tworzono je z myślą o wielu dalszych, późniejszych wy­ konaniach podczas sympozjów. Teognis przepowie­ dział swojemu ulubieńcowi Kyrnosowi sławę w sło­ wach: 3 Nie zabraknie cię nigdy na wszelkich biesiadach i ucztach Twoje zaś imię nie będzie z ust rozlicznych schodziło: Ciebie uroczy młodzieńcy przy wtórze fletów rozgłośnych Będą z wdziękiem opiewać w pieśniach dźwięcznych i pięknych. (ww. 239 nn. - Przeł. Włodzimierz Appel) 59 Życie potwierdziło tę przepowiednię: o nieustającej popularności zbiom Theogmdea świadczy wymownie fakt, że przetrwał on w odpisach aż do czasów nowożyt­ nych. Chatakterystyczna dla biesiadnej poezji erotycznej była apostrofa ogólna „o chłopcze" , odzwierciedlają­ ca kierunek działania, specyficzny układ między doro­ słym, zaangażowanym uczuciowo mężczyzną (erastes) a stanowiącym obiekt jego pożądania młodzieńcem (erómenos). Po przykład sięgnijmy do drugiej księgi Tfieognidea (ww. 1235-1238): 42 Ciekawą sprawą jest wiek adresatów przybierającej różne formy sympozjalnej paidei. W sytuacji gdy świa­ dectwa archeologiczne i literackie wyraźnie potwier­ dzają obecność na ucztach chłopców i młodzieńców, można sobie zadać uzasadnione pytanie, czy owa paideia dotyczyła tylko dorosłych mężczyzn, czy może także owych młodych ludzi. W i a d o m o , ze w kreteńskich aiidreia siedząca na ziemi u stóp ojców młodzież przy­ słuchiwała się dyskusjom starszych, kończących się kie­ rowanymi do mej wskazówkami. Podobnie w Sparcie: napełniający dorosłym biesiadnikom kielichy chłopcy mieli obowiązek przysłuchiwać się dysputom politycz­ nym i opowiadaniom o heroicznych dokonaniach oby­ wateli, mogli też zadawać pytania, na które dorośli m u ­ sieli odpowiedzieć. Chłopcze, który uczuciem mym władasz, posłuchaj, Bo co powiem, nie będzie niemiłe ni wstrętne. Nie bój się słów mych przyjąć: nie musisz niczego Robić, na co byś nie miał w swym sercu ochoty. 41 (Przeł. Jerzy Danielewicz) Zacytowane wyżej próbki poezji przypominają o dwóch istotnych dla zrozumienia biesiadnych inicja­ cji faktach: 1. T y m , który wprowadza chłopca w świat pożądanych norm i wartości jest mężczyzna, 2. Zwią­ zek między owym mężczyzną a chłopcem oparty jest na zasadzie ukierunkowanego w jedną stronę uczucia. Znamienne wydają się greckie terminy określające Szczególnie charakterystyczna dla arystokratów epoki archaicznej jest poezja sympotyczna tworzona pod wpływem uczucia erotycznego, lecz tematycznie 60 �Jerjy Qwhfawte • BIESIADNE INICJACJE obu partnerów: erastés t o ktoś, kto kocha, éramenos ktoś, k t o jest kochany (w języku greckim jest to imie­ słów bierny). Claude Caíame w swej książce o Erosie w starożytnej G r e c j i ' uznaje relację tego typu, wystę­ pującą zarówno w układach homoseksualnych, jak i heteroseksualnych, za „asymetryczną" i określa ją mianem philia, przeciwstawiając jej model miłości oparty na wzajemnym uczuciu - philótes^. Ponieważ jednak zarówno do phiUa, jak i do philótes prowadzi Eros, pełni on ważną rolę przy wprowadzaniu młodych ludzi obojga płci w dorosłe życie, stwarzając więzy za­ ufania niezbędne w dwóch podstawowych instytu­ cjach: państwie (polis) i domu (oikos). Miejscem ero­ tycznej inicjacji w ramach zinstytucjonalizowanej ho¬ mofilii (Caíame woli ten termin o d pederastii) było m.in. sympósion. 4 Związkiem między sympozjonem a pederastią zajął się niedawno Jan Bremmer , który skłonny jest rozpa­ trywać to zjawisko na tle inicjacyjnym. N a Krecie i w Sparcie pederastía wiązała się z rytuałem przyjęcia w poczet pełnoletnich obywateli. W pierwszym z wy­ mienionych miejsc tzw. philétor, czyli „kochanek", porywał swojego wybrańca, przedstawiał go w swoim klubie (andreion), a następnie zabierał wraz z jego przy­ jaciółmi na wieś, gdzie spędzali czas na polowaniach i ucztach. Po powrocie młodzieniec był utoczyście przyjmowany do grona dorosłych; podczas ceremonii otrzymywał zbroję od swojego kochanka. Identyczny prezent dostawali w darze od dorosłych mężczyzn-kochanków w momencie przejścia do kategorii pełnolet­ nich obywateli młodzieńcy tebańscy. W Atenach o ro* snącej skali zjawiska pederastii świadczą pojawiające się od drugiej ćwierci V I wieku p n e sceny przedsta­ wiane na malowidłach wazowych. Bremmer zwraca także uwagę na niezwykłą popularność posągów mło­ dzieńców kouroi, w epoce archaicznej; naliczono ich ponad 60.000' Dodajmy, że także liryka grecka tego okresu przepełniona jest zachwytami nad pięknem chłonieceeo i młodzieńczeeo ciała Cvtowanv badac^ holenderski widzi w tvm obiaw zmianv stvlu zvcia arv" stokracii w en .ce hop itów a mianowicie przeniesienia iei zainteresowań aeonistvcznvch z nola walk. na bo ska" sportowe gdzie występowali piękni nadzy zawód nicv W rodñwisku arvs mamv wówcza- d . 45 46 gii pojawiają się w kontekście erotycznym terminy lo­ kujące miłosny związek dwóch mężczyzn w szerszym niż prywatny kontekście, takie jak np. pistós phAos (wierny przyjaciel) i hetahos (towarzysz), Słowami tego rodzaju można było równie dobrze określić sprzymie­ rzeńców politycznych i członków złączonych więzami przyjaźni ugrupowań o wspólnej orientacji ideologicz¬ n e j " . Elegie mówiące o męskiej philia, a zwłaszcza pew­ ne powtarzające się w nich tematy, jak wierność, zdra­ da, zaufanie, wytrwanie w przeciwnościach, dają się w tej sytuacji interpretować nie tylko w relacji: kocha­ jący - ukochany, ale także w relacji: obywatel - obywa­ tel, współtowarzysz z tej samej frakcji. Można zatem powiedzieć, że wprowadzając młodego partnera w re­ guły philia jego opiekun arystokrata zapoznawał go z obowiązującym w tej warstwie społecznej kodeksem postępowania. W tytule mojego wystąpienia zamieściłem określe­ nie „inicjacje", które być może niektórym z Państwa wydało się ryzykowne. M a m nadzieję, że powyższe, z konieczności wyselekcjonowane uwagi i obserwacje dostarczyły nieco argumentów uzasadniających tezę o inicjacyjnej roli greckiego sympozjonu. Nie ulega bo­ wiem wątpliwości, że sympósion jako instytucja łącząca w sobie elementy świeckie i religijne, prywatne i pu­ bliczne, rozrywkowe i kształcące stanowiło jedną z waż­ nych stref wtajemniczenia w rozległe obszary greckiej kultury i obyczajowości. Poznań, wrzesień-paŹdziernik 1999 r. Przypisy ' 1 O . M u r r a y , Sympotic History, w : O . M u r r a y (red.), Sympotica: A Symposium on the Symposion, O x f o r d 1990, s. 5 1 Dosi. „wspólnoty uczt". Najbardziej znane są syssitia kreteńskie (w ramach hetairiai) i spartańskie (w ramach grup tómoio,); dawnymi nazwami były andrem i phiditia; por. PIu. Lyc. 12,1. D o kilkunastoosobowej wspólnoty mogli być przyjęci pełnoletni 47 czvnienmze innei rvwalizacii czynienia ze swoistvm swoistym rodzaiem roazajem innej rywalizacji owzgięayatraKcyjnycnmioaaenccw. Zob. T . Kostkiewiczowa, Sympozjon, w : Slouruk terminów lite¬ rackich p o d . red. J. Sławińskiego, W r o c l a w 1976, s. 436 młodzieńcy wyłącznie w drodze glosowania. N a kreteńskich andreta spożywano posiłki na siedząco, na spartańskich phiditia - na leżąco, lecz bez k o m f o r t u (niewyścielane drewniane sofy bez podgłówków). W Sparcie rozróżniano dwa etapy uczty: spożywanie zasadniczego posiłku (aSdon) przy winie (epaiklon); nych państwach diady deipnon i 4 i l e k k i c h deserów były t o odpowiedniki zwyczajowej w i n ­ sympósion. Linie rozwojową sympozjonu referuję za: O . M u r r a y , War and the Symposium, w: W . J. Slater (red.), Dinmg m a Classical stymulowane fizycznym pożądaniem Kontakty mia­ ły w urecji, co należy z naciskiem podkreślić, wymiar dodatkowy, mianowicie wycnowawczy. Dtarsi partne­ rzy angażowali się w mora me i obywatelskie ukształto­ wanie młodych ludzi. Aspekt ten opracował, szczegó­ łowo na materiale zaczerpniętym z I neogrudea Uaniel b. Levine , John M . Lewis i Walter Uonlan . Bada¬ cze ci wykazali, ze we wspomnianym wyżej zbiorze ele­ 61 Con­ text, A n n A r b o r 1991, s. 94 I O . M u r r a y , Symposion and Mannerbund, w: P. O l i v a , A . Frolikovä (red.), Concilium Eirene, XVI/1, Praha 1982, 47-52; tenże, Sympotic History, w : Sympotica..., II s. 6 Zob. P. Schmitt-Pantel s. v. Gastmahl, w : Der neue Pauly. En­ zyklopädie der Antike, hrsg. v o n H . Cancik u n d H. Schneider, B d . 4, S t u t t g a r t - W e i m a r 1998, k o l . 802 7 Por. K . Kircher, Die sakrale Bedeutung des Weines rm Altertum, Gießen 1910, s. 16-21; W . Burkert, Greek 1985, s. 70 n . Religion, Oxford �Jerzy Danieleuiicz * BIESIADNE INICJACJE 8 P. V o n der M u h l l , H simposio greco, w : Poesia e simposio nella 3 4 Bari 1983, s. 11 9 3 5 Przykład podany przez Lissarague' a, The Aesthetics..., Jak wykazał E. L . Bowie, dotyczy to nawet elegii ekshorta- I . Rutherford, Paeanic Ambiguity. A Study of the 1986, s. 13-35; Miles ludens? The Problem of Martial Representation tion in Early Greek Elegy, w : Sympotica..., Quaderni Urbinati d i Cultura Classica n . s. 44, 1993, s. 81 Fr. 9 8 P M G F . grecka 1 2 176a: Por. też X e n . Symp. 2 , 1 ; Cyrop. 4,1,6; A n a b . 6,1,4-5. s. 124n. 1 3 W . Lengauer, Religijność starożytnych Warszawa 1994, 3 6 z perspektywy 1 4 Zob. V o n der M u h l l , loc. cit. zur Literatur 1 5 Por. L . E. Rossi, ho spettacolo, w : I Greci. Storia Cultura Arte So- Ungern-Sternberg, cięta a cura d i S. Settis, G i u l i o Einaudi editore [b.m.w.] 1997, s. 372 1 7 3 7 und Römer, A . Schmitt, Mnemosyne in the Por. A t h . 14, 630c (za Filochorosem). Zob. G . Cerri, Piatone 4 0 Princeton and 4 1 1987, Por. K . Bartol, Paränetische Elemente in den lamben von ArchÜo- Por. Ephoros F H G 70 F 149, Pyrgion F H G 467 F 1, Dosiadas 5; 5,5, Plut. Lyc. 12 (Sparta). Supp. Epigr. 7, 151, 168 4 2 Umieszczana na samym początku u t w o r u i stąd przez M . Vette 2 0 Por. np. X. A n . 6,1,30, Plu. Quaest. conv. 620b. (Theognis. 2 1 Plu. Quaest. conv. 622a. ,,1'apostrofe efebica iniziale". 2 2 PI. Lg. 640d, Symp. 213e. 2 3 Z reguły woda przeważała w mieszance, A n a k r e o n t n p . zaleca 4 3 D . Page, Sappho and Alcaeus, dotyczące ars 4 4 omawia pod tym E. Pellizer, Outlines of a Morphology of Sympatic w: Sympotica..., Por. rozważania Platona w Prawach 2 6 Zob. G . Cerri, Ebrezza Entertainment, ed Herodoto), Według Calame'a kontrast miedzy t y m i właśnie d w o m a typami łosnych w Grecji; dla K . J. Dovera (Greek Homosexuality, Lon­ d o n 1978), M . Foucalta (Histoire 1984) w: 4 5 4 6 F. Lissarague, The Aesthetics..., 2 8 Zob. B. Bergquist, Sympatic Space, w : Sympotica..., J. Bremmer, Adolescents, Symposion, s. 19 n n . s. 39-65 oraz 4 7 tamże, s. 122-131 Greków, Zob. K . Bartol, Młodzi Por. przypadek Aristodemosa w Uczcie Platona. gy (edd.), Theognis ofMegara. 3 1 M . V e t t a , I I simposio: la monodia e ii giambo, w : Lo spazio lettera- - L o n d o n 1985, s. 176-196 4 8 rio delia Grecia antka, V o l . I 1, Roma 1992, s. 177 n . Dichtem. Won Homer 4 9 Democracy and the 5 0 Meander 51, and the Polis, w : T . J. Figueira, G. NaPoetry and the Polis, Baltimore¬ J. M . Lewis, Eros and the Polis in Theognis Book 11, w : Theognis s. 197-222 W . D o n l a n , Pistos Phäos Hetairos, w : Theognis of Megara..., s. 223-244 griecHschen und D . B. Levine, Symposium ofMegara..., s. 149 n . bis zur Theognissammlung poetów, 1996, s. 341-351 Plu. Quaest. conv. 707a. K . Bielohlawek, Gastmahls- und Symposionlehren bei t. I , Warszawa 1988, s. 142 n. bogowie starych 2 9 3 3 and Pederasty, w : Sympoti­ Por. Strabon 10,4,21; komentarz w : B. Bravo, E. Wipszycka, Historia starożytnych 3 0 Drinking Group, w : Sympotica..., Paris ca..., s. 135-148, zwł. 142-143 1991, s. 121-131 2 7 Zob. O . Murray, The Affair of the Mysteries: de la sexualité, i pasywnych. I , Palermo Studi di filologia classica in onore di Giusto Monaco J. Boardman, Symposion Furniture, antique, Paris 1996 (przekład i i n n y c h kluczowe jest przeciwstawienie partnerów aktywnych 666a-d. dionisiaca ed ubriachezza scitica nel pen- siew greco tra VI e V secolo a. C. (Anacreonte dans la Grèce miłości, niezależnie o d płci partnerów, oddaje istotę relacji m i ­ kątem s. 178 n . 2 5 C. Caíame, LEros Roma 1980, s. 40) nazwana liber secundus, simboli, pratiche, luoghi, Roma-Bari 1992). O x f o r d 1955, s. 308 bibendi Elegiarum przejrzanego drugiego wydania wersji włoskiej: i Greci e 1'Eros: stosunek 2:1 lub 5:3. Problem proporcji wody i wina omawia 3 2 n u o v a edizione aggiornata sociólogo, F H G 458 F 2 (Kreta) i Kritias B 33 D . - K . , X e n . Resp. Lac. 3, s. 26-28 Normy Sympotica..., chos, Symbolae Philologorum Posnaniensium 8, 1991, s. 29-38. s. 205 n . ; of the Greek Banquet. Images of Wine t r a n s l . by A . Szegedy-Maszak, w: 1994, e ampliara, Lecce 1996, s. 55-66 H . Herter, Das Symposion des Xenophanes, W i e n e r Studien 59, tenże, The Aesthetics 2 4 Symposion, 3 9 w : Sympotika..., grie­ Schriften hrsg. v o n F. Graf, J. v o n 3 8 the Krater, Kleine Stuttgart-Leipzig K. Bartol, Warszawa-Poznań 1999, s. 407 Ritual, 1 9 der Griechen mentarz p o d red. ] . Danielewicza, t. I : Jamb i elegia, oprać. F. Lissarague, Around 1998, s. 230-237 Interpretacja K . Bartol, zob. Liryka grecka. Wybór tekstów i ko­ 1956,33-48 1 8 W . Rosier, 53, des Symposions für die entstehende w : Erschließung der Antike. chische Literatur, s. 766 Meander wykonawczej, J. Latacz, Die Funktion s. 120 n . 1 6 Exhorta­ s. 211-229. Zakres sympotycznych t e m a t ó w elegijnych o m a w i a K . B a r t o l , Elegia . . . . . . 1 1 Greków, Sympo­ J o u r n a l o f H e l l e n i c Studies 106, sium and the Public Festival, of the paian in Greek Literature, before Plato, Rhetorica X I 4, c y j n o - m i l i t a r n e j , zob. tego autora Early Greek Elegy. s. 26. (zob przyp. 18). 1 0 Por. E. L . Bowie, Greek Table-Talk 1993,355-371. Grecia antka. Guida histonca e critica a cura di M. Vetta, Roma¬ Kritias, 5 1 W i e n e r Studien 58, 1940, 11-30 (szczególnie: s. 13). Problem t e n omawia syntetycznie K . Bartol, Mhdzi bogowie..., s. 349 n . ; korzystam t u z niektórych poczynionych przez nią uwag. 62 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/b2acc7b1a39c22842a3832a3734a349e.pdf 320064c6e3b4eb706fde08cb637ddd77 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1170 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1984 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1078 Title A name given to the resource Biesiady wiejskie / ETNOGRAFIA POLSKA 1984 t.28 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1984 t.28 z.1, s.105-132 Creator An entity primarily responsible for making the resource Szromba-Rysowa, Zofia Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. X X V I I I , z. 1 P L I S S N 0071-1861 ZOFIA SZROMBA-RYSOWA BIESIADY WIEJSKIE P r z e d m i o t e m r o z w a ż a ń są biesiady, za k t ó r e u w a ż a m podejmowanie p o s i ł k i e m osób zapraszanych do w s p ó l n e g o s t o ł u z okazji n i e z w y k ł e g o i niecodziennego wydarzenia, k t ó r e g o są u w i e ń c z e n i e m i u ś w i e t n i e n i e m . Za i s t o t n y t u t a j element p r z y j m u j ę fakt zapraszania gości, p o z w a l a j ą c y r.a w y o d r ę b n i e n i e z c a ł o k s z t a ł t u zjawiska, j a k i m jest wzajemne gosz­ czenie się, t y c h gościn, k t ó r e s p e ł n i a j ą n a s t ę p u j ą c e w a r u n k i : 1) są u w i e ń ­ czeniem znamiennego wydarzenia; 2) p r z y p a d a j ą na o k r e ś l o n y , n a j c z ę ś ­ ciej u m o w n i e , d z i e ń ; 3) poprzedza je zapraszanie gości; 4) są miejscem w z m o ż o n e j k o n s u m p c j i niecodziennych na ogół p o t r a w i a l k o h o l u ; 5} są o k a z j ą do w r ę c z a n i a d a r ó w . Biesiady u w a ż a m w i ę c za w y ż s z ą f o r m ę goszczenia się, w y o d r ę b n i a j ą c je s p o ś r ó d i n n y c h , c z ę s t o p r z y p a d k o w y c h , p o c z ę s t u n k ó w . W i ą ż ą się one z p r z e ł o m o w y m i m o m e n t a m i ż y c i a c z ł o w i e k a i jego pracy, z s y t u a c j ą o d ś w i ę t n ą , ale na ogół nie z o k r e ś l o n y m kalenda­ rzowo ś w i ę t e m . Biesiady są f o r m ą ś w i ę t o w a n i a , n a w i ą z y w a n i a i umac­ n i a n i a w i ę z i , w y r a ż a j ą c stan pogody i z b r a t a n i a . W y d a j e się s ł u s z n e to, co n a p i s a ł M . B a c h t i n , że „ s m u t e k i jedzenie nie d a d z ą się p o g o d z i ć (choć doskonale g o d z ą się jedzenie i ś m i e r ć ) . Uczta zawsze ś w i ę c i z w y ­ c i ę s t w o — t k w i to w samej j e j naturze" . S y t o ś ć p r o w a d z i do zadowo­ lenia, a uczta jest f o r m ą nieograniczonej k o n s u m p c j i , k t ó r a niejedno­ k r o t n i e nabiera dziś cech ostentacji i p r z e p y c h u . W s p ó ł b i e s i a d n i c t w o jest specyficznym w y r a z e m nie t y l k o k o n s u m p c j i ż y w n o ś c i o w e j , ale i spo­ ł e c z n e j w i ę z i m i e s z k a ń c ó w w s i . Jest f o r m ą m i ę d z y l u d z k i e g o p o r o z u ł 2 3 1 Zob. пр. C. B o u g i e , Essais sur le regime des castes, Paris 1908, s. 56. Z pracy tej pochodzi zdanie: „wystarczy dzielić pokarm z człowiekiem, aby stać się w pew­ nym sensie jego bratem" cytowane przez S. O s s o w s k i e g o , Więź społeczna i dziedzictwo krwi, Warszawa 1948, s. 184. M. B a c h t i n , Twórczość Franciszka Rabelais'ego a kultura średniowiecza i renesansu, K r a k ó w 1975, s. 369. J a k piszą W. Thomas i F . Znaniecki „zapraszając członków innych rodzin i podejmując ich jedzeniem rodzina tym samym manifestuje, że chce, aby wyda­ rzeniu nadano społeczny, a nie prywatny charakter"; W. T h o m a s , F . Z n a ­ n i e c k i , Chłop polski w Europie i Ameryce, t. 1, Warszawa 1976, s. 156. Zob. też J . C h a ł a s i ń s k i , Młode pokolenie chłopów, t. 1, Rzym 1946, s. 64. 2 8 �106 ZOFIA S Z R O M B A - R Y S O W A mienia, p o d l e g a j ą c zasadzie w z a j e m n o ś c i , l e ż ą c e j u podstaw ż y c i a zbio­ rowego, a zarazem towarzyskiego. Zagadnienie ucztowania, u j ę t e j a k o fakt c a ł o ś c i o w y , nie b y ł o d o t ą d p r z e d m i o t e m etnograficznego opracowania. Jest ono godne u w a g i z w i e l u p o w o d ó w . I to nie t y l k o ze w z g l ę d u na funkcje, j a k i e biesiady s p e ł n i a j ą w ż y c i u s p o ł e c z n o ś c i w i e j s k i e j , ale i r o z m i a r y , jakie ostatnio o s i ą g a j ą na wsi, s t a j ą c się o s t e n t a c y j n y m w z o r e m z a c h o w a ń , p r z y k ł a d e m r y w a l i z a c j i m i ę d z y r o d z i n a m i , k o n s u m p c j i „ n a pokaz" i zmian w h i e r a r c h i i w a r t o ś c i . A n a l i z a biesiad i postaw wobec jedzenia w o k o l i c z n o ś c i a c h , gdy u w a ż a się, iż w i n n o b y ć ono uroczyste i w y s t a w n e , pozwala na ś l e d z e n i e zmian, j a k i e d o k o n u j ą się w s p ó ł c z e ś n i e na w s i polskiej. Biesiadny stół niejedno­ k r o t n i e jest b o w i e m miejscem rozpowszechniania się n o w y c h w z o r ó w , m a j ą c y c h d u ż e reperkusje k u l t u r o w e . Z . d r u g i e j s t r o n y j e d n a k u t r w a l a t e ż pewne e l e m e n t y k u l t u r y t r a d y c y j n e j . 4 Analiza biesiad jest przeprowadzana z p u n k t u w i d z e n i a r y t u a ł u , sta­ n o w i ą c e g o o z e w n ę t r z n e j formie biesiady, o b e j m u j ą c n a s t ę p u j ą c e zagad­ nienia: 1) uczestnicy gościn; 2) miejsce i czas uczty; 3) biesiadny stół; 4) d a r y z w i ą z a n e z g o ś c i n ą . K o l e j n y m , n i e m n i e j w a ż n y m zagadnieniem są funkcje s p e ł n i a n e przez biesiady w s p o ł e c z n o ś c i w i e j s k i e j , k t ó r e — podobnie j a k f o r m a i t r e ś ć biesiad — w c i ą g u badanego okresu, j a k i m jest w i e k X X , u l e g a j ą l i c z n y m p r z e m i a n o m . W y c h o d z ą c z z a ł o ż e n i a , iż ucztowanie jest f o r m ą m i ę d z y l u d z k i e g o porozumienia, a jego potrzeba jest s p o ł e c z n a , d ą ż ę do o k r e ś l e n i a n a s t ę p u ­ j ą c y c h cech tego zjawiska: do jakiego stopnia ucztowanie w y w o d z i się z zasad s o l i d a r n o ś c i rodzinnej i o ile rozszerzone jest na i n n y c h c z ł o n ­ k ó w rodzin i w i ę k s z y k r ą g s p o ł e c z n o ś c i lokalnej i ponadlokalnej; j a k i e reperkusje w dziedzinie z a c h o w a ń z w y c z a j o w y c h w i ą ż ą się z szeroko p o j ę t y m zagadnieniem g o ś c i n n o ś c i , a w t y m biesiadnictwa; w j a k i m zakresie m o ż n a m ó w i ć o ł ą c z ą c e j i d z i e l ą c e j r o l i s t o ł u biesiadnego; na c z y m polega we w s p ó ł b i e s i a d n i c t w i e zasada w z a j e m n o ś c i ; j a k i jest w p ł y w o p i n i i s p o ł e c z n e j na zaniechanie l u b p o d t r z y m y w a n i e t r a d y c y j n y c h f o r m zachowań. B i o r ą c za p u n k t w y j ś c i a charakter wydarzenia, s t a n o w i ą c e g o i m p u l s clo zapraszania gości i p r z y g o t o w y w a n i a g o ś c i n y , w y r ó ż n i ć m o ż n a u r o ­ c z y s t o ś c i rodzinne, religijne, ś w i ę t a k o ś c i e l n e , rzadziej p a ń s t w o w e oraz w y d a r z e n i a ze sfery gospodarczej. M a t e r i a ł terenowy, s t a n o w i ą c y p o d ­ s t a w ę o p r a c o w a n i a , pozwala na ś l e d z e n i e p r z e m i a n d o k o n u j ą c y c h się 5 4 Zob. m . i n . N . E 1 i a s, Przemiany obyczajów w cywilizowanej Europie, W a r ­ szawa 1980, k t ó r y w rozdziale: ,,0 zachowaniu się przy stole" pisze: „ z m i a n a spo­ sobu zachowania się przy stole jest częścią o wiele szerszej zmiany odczuć i za­ c h o w a ń ludzkich" (s. 157). M a t e r i a ł y zebrane przez a u t o r k ę są zinwentaryzowane w A r c h i w u m Pra­ cowni Etnografii I H K M P A N w K r a k o w i e pod n r : 1557, 1562 i 1630 z Istebnej oraz 1584 i 1598 z Brennej. 5 �BIESIADY WIEJSKIE 107 nie t y l k o w t r e ś c i , f o r m i e czy f u n k c j i biesiad, ale i w o g ó l n y m systemie w a r t o ś c i m i e s z k a ń c ó w w s i . To b o w i e m , co jeszcze przed dwudziestoma l a t y nie b y ł o dla l u d n o ś c i w i e j s k i e j w y d a r z e n i e m g o d n y m u p a m i ę t n i e n i a g o ś c i n ą b ą d ź nie m i e ś c i ł o się nawet w sferze m o ż l i w o ś c i ś w i ę t o w a n i a , obecnie jest o k a z j ą do gromadzenia się p r z y w s p ó l n y m stole. P r z e j m o ­ wanie m i e j s k i c h w z o r ó w z a c h o w a ń , za j a k i e n i e w ą t p l i w i e u z n a ć n a l e ż y uroczyste manifestowanie r ó ż n e g o rodzaju w y d a r z e ń poprzez ucztowanie w w i ę k s z y m gronie osób, s t a ł o się m o ż l i w e w r a z z p o p r a w ą w a r u n k ó w m a t e r i a l n y c h g ó r a l i ś l ą s k i c h . Dobrze u j m u j ą to s ł o w a m i e s z k a n k i Isteb­ nej: „ t o z d o b r o b y t u są teraz te g o ś c i n y " , powtarzane często przez miesz­ k a ń c ó w badanych w s i , dla k t ó r y c h nie t a k dawno, bo jeszcze z p o c z ą t ­ k i e m lat p i ę ć d z i e s i ą t y c h b i e ż ą c e g o w i e k u , n a j w i ę k s z ą g o ś c i n ą b y ł o wesele i ś w i n i o b i c i e , c z y l i t z w . zabijaczka. Nieraz nawet t a ostatnia jako p o w t a ­ r z a j ą c a się corocznie w y s u w a n a b y w a na p l a n pierwszy. U r o d z o n y w 1953 r. mieszkaniec Istebnej w r ę c z m ó w i : „ d l a m n i e g o ś c i n a to zabi­ jaczka, to b y ł o coś w i ę c e j , j a k wesele, to b y ł o ś w i ę t o " , w k t ó r y m dzieci u c z e s t n i c z y ł y na r ó w n i z d o r o s ł y m i , m o g ą c nawet o p u ś c i ć w t e n d z i e ń szkołę. e Stan, j a k i ostatnio o s i ą g n ę ł o ucztowanie na w s i g ó r a l s k i e j , o b r a z u j ą i n s p i r u j ą c e je w y d a r z e n i a , k t ó r e w w i ę k s z o ś c i z a m y k a j ą się w u r o c z y ­ s t o ś c i a c h r o d z i n n y c h . U p a m i ę t n i a n e jest nie t y l k o zawarcie m a ł ż e ń s t w a , ale i jego 25- i 50-lecie t r w a n i a , c z y l i srebrne i z ł o t e gody. Po pogrzebie rodzina gromadzi się p r z y w s p ó l n y m stole, aby z ł ą c z y ć się po stracie b l i s k i e j osoby. Obchodzi się i m i e n i n y , p i e r w s z ą r o c z n i c ę u r o d z i n dziecka (roczek), a nawet t a k ż e u k o ń c z e n i e 50-tego r o k u życia, c h o ć na b a d a n y m terenie nie ma t r a d y c j i ś w i ę c e n i a u r o d z i n . Z w y m i e n i o n y c h na p o c z ą t k u w z g l ę d ó w p o m i j a m w analizie p o c z ę s t u n k i m a j ą c e n i e k i e d y miejsce p r z y okazji odwiedzania p o ł o ż n i c y i znoszenia j e j d a r ó w , o k r e ś l a n y c h n a z w ą uowiedzki . Nie m o ż n a i c h u t o ż s a m i a ć ze z n a n ą z i n n y c h t e r e n ó w u c z t ą po w y w o d z i e , b ę d ą c ą — j a k pisze J. S. B y s t r o ń — pewnego rodzaju r e w a n ż e m za p r z y j m o w a n i e p o d a r u n k ó w i z a k o ń c z e n i e m izolacji o b r z ę ­ dowej . Z o b r z ą d k ó w r e l i g i j n y c h nie t y l k o chrzest jest w y d a r z e n i e m u p a m i ę t n i a n y m g o ś c i n ą . Jest n i m też, a m o ż e nawet przede w s z y s t k i m , I k o m u n i a (u e w a n g e l i k ó w k o n f i r m a c j a ) , a nawet bierzmowanie i p r y ­ m i c j a . Z okazji odpustu p r z y g o t o w u j e się p o c z ę s t u n e k , na k t ó r y zaprasza się z j e ż d ż a j ą c ą w ó w c z a s do w s i r o d z i n ę . Zaproszenie i t u t a j jest obo­ w i ą z k o w e , c h o ć jako usankcjonowane zwyczajem u z n a ć m o ż n a za f o r 1 8 6 Wszystkie cytowane w opracowaniu w y p o w i e d z i pochodzą z w / w m a t e r i a ł ó w (por. przyp. 5). Zob. m. i n . J. B r o d a, Zwyczaje i wierzenia związane z chrzcinami dziecka, ..Lud", t. 62: 1978, s. 203-204; M . S z u b e r t o w a, Dary i świadczenia obrzędowe, ..Prace i M a t e r i a ł y Etnograficzne", t. 8-9: 1950/1951, s. 582 n. J. S. B y s t r o ń , Słowiańskie obrzędy rodzinne. Obrzędy związane z narodzi­ nami dziecka, K r a k ó w 1916, s. 74. 7 8 �108 ZOFIA S Z R O M B A - R Y S O W A m a m e . N i e m n i e j jednak, j a k m ó w i ą i n f o r m a t o r z y , „ b e z zaproszenia nie p ó j d ą do d o m u " . Ś w i ę t a p a ń s t w o w e nie s t a n o w i ą na ogół okazji do u r z ą d z a n i a g o ś c i n y . Jedynie Ś w i ę t o K o b i e t (8 I I I ) s t a ł o się p r e t e k s t e m dla K o ł a G o s p o d y ń W i e j s k i c h w Istebnej do spotykania się kobiet na s k ł a d k o w e j g o ś c i n i e , k t ó r ą p o d e j m u j ą się r ó w n i e ż gospodynie jednego* z przysiółków w Brennej. Z p o w y ż s z e g o p r z e g l ą d u w i d a ć , iż okazji do biesiadowania m a j ą w s p ó ł c z e ś n i m i e s z k a ń c y Beskidu Ś l ą s k i e g o n i e m a ł o . Coraz częściej z d a j ą sobie j e d n a k s p r a w ę z r o s n ą c e j r y w a l i z a c j i m i ę d z y m i e s z k a ń c a m i co do ilości i w y s t a w n o ś c i u r z ą d z a n y c h g o ś c i n . O c e n i a j ą t e ż na ogół to zjawisko n e g a t y w n i e . S c h y ł e k lat p i ę ć d z i e s i ą t y c h b i e ż ą c e g o w i e k u u z n a ć n a l e ż y za p o c z ą t e k rozpowszechniania się n o w y c h w z o r ó w ucztowania, z w i ą z a n y c h z w ł a s z c z a z I k o m u n i ą , k t ó r e j uroczyste obchodzenie zalecali m i e j s c o w i księża, n a w o ł u j ą c do u p a m i ę t n i e n i a przez r o d z i n ę t e g o ż o b r z ą d ­ k u r e l i g i j n e g o . U z n a j ą c b i e s i a d ę za godny, a w ł a ś c i w i e j e d y n y obok s t r o j u , s p o s ó b zamanifestowania w a ż n o ś c i wydarzenia, z a c z ę t o z oka­ z j i I k o m u n i i z a p r a s z a ć gości, p o d e j m u j ą c i c h o d ś w i ę t n y m p o s i ł k i e m . Z czasem p r z e r o d z i ł o się to w u c z t ę , w a ż n i e j s z ą nieraz od samego ob­ r z ą d k u , co w y r a ż a j ą — nieodosobnione z r e s z t ą — s ł o w a m i e s z k a n k i Istebnej: „ d z i e c k o się bardziej cieszy na t ę g o ś c i n ę i prezenty, j a k na k o m u n i ę " . Rozmiary, j a k i e p r z y b r a ł y te g o ś c i n y , b u d z ą c z r e s z t ą ostatnio sprzeciw u w i e l u m i e s z k a ń c ó w w s i , nie m o g ł y nie p o z o s t a ć jednak bez w p ł y w u na dalszy r o z w ó j ucztowania na w s i . S t a ł y się one n i e w ą t p l i w i e i m p u l s e m do u r z ą d z a n i a biesiad z okazji j u b i l e u s z u ś l u b u , i m i e n i n , roczka, b i e r z m o w a n i a i t p . , r o z p o w s z e c h n i a j ą c y c h się pod koniec l a t s z e ś ć ­ d z i e s i ą t y c h l u b p ó ź n i e j . Nierzadko u r o c z y s t o ś c i te poprzedza msza ś w i ę t a zamawiana w i n t e n c j i j u b i l a t ó w b ą d ź s o l e n i z a n t ó w . N a l e ż y p o d k r e ś l i ć , iż t r u d n o ś c i aprowizacyjne ostatnich lat s t w o r z y ł y p o t r z e b ę zapraszania r ó w n i e ż na g o ś c i n ę z okazji i m i e n i n , k t ó r a d a w n i e j — j a k o j e d y n a z t u o m a w i a n y c h — nie w y m a g a ł a proszenia gości. Obchodzenie i m i e n i n nie posiada j e d n a k na b a d a n y m terenie o d l e g ł y c h t r a d y c j i . Jedynie m ę ż ­ czyznom n o s z ą c y m popularne we w s i i m i o n a stawiano przed d o m e m w y ­ sokie ż e r d z i e (moje), z a w i e s z a j ą c na n i c h f l a s z k ę , b ę d ą c ą a l u z j ą do p o ­ stawienia przez solenizanta w ó d k i . R ó w n i e ż i dziś obchodzenie i m i e n i n i u r z ą d z a n i e g o ś c i n y nie m a powszechnego z a s i ę g u , a r ó ż n i c e pokoleniowe w t y m w y p a d k u są istotne. 9 1 0 1 1 W t r a d y c y j n e j s p o ł e c z n o ś c i g ó r a l i ś l ą s k i c h , za j a k ą u z n a ć m o ż n a jesz- 9 Por. E . С i u p a k, Kultura obyczajowa we współczesnej Polsce, [w:j Nowe obyczaje i obrzędy, Warszawa 1977, s. 58. W stroju ludowym uczestniczą np. kobiety podczas prymicji; zob. art. К . Her­ manowi cz-Nowak. Warto przytoczyć tu słowa ur. w 1912 r. mieszkanki Istebnej: „to okropne, co teraz robią. Zapraszają rodzinę, sąsiadów, kany kogo. Kucharki pieką jako na weselu. Jeden przed drugim urządza te gościny". 1 0 1 1 �BIESIADY WIEJSKIE 109 cze w d u ż y m stopniu w i e ś sprzed I I w o j n y ś w i a t o w e j , u r z ą d z a n i e g o ś c i n y po chrzcie u z a l e ż n i o n e b y ł o n a j c z ę ś c i e j od s y t u a c j i m a t e r i a l n e j r o d z i c ó w dziecka b ą d ź t e ż okoliczności narodzenia się d ł u g o oczekiwanego dziecka l u b upragnionego s y n a . W powszechnym z w y c z a j u b y ł o w i ę c proszenie przez ojca dziecka do gospody na poczesne w ó d k ą r o d z i c ó w chrzestnych (potków) i p o ł o ż n e j (babiculi). Dziecko z a b i e r a ł a do d o m u kobieta n i o s ą c a je do c h r z t u (tzw. nosaczka), u m o ż l i w i a j ą c w s t ę p o w a n i e do gospody bez o b a w y pozostawienia w niej dziecka przez w s t a w i o n y c h u c z e s t n i k ó w l i ­ bacji, co stanowi c z ę s t y p r z e d m i o t anegdot, p o w t a r z a n y c h nie t y l k o z r e s z t ą na b a d a n y m terenie . M a t k a dziecka nie u c z e s t n i c z y ł a d a w n i e j w chrzcie, nie w y c h o d z ą c z d o m u aż do w y w o d u , t j . przez 6 t y g o d n i po porodzie. Z okazji w y w o d u nie u r z ą d z a n o ż a d n y c h gościn, o k t ó r y c h w s p o m i n a l i t e r a t u r a etnograficzna , a j e d y n i e p o ł o ż n i c a w r a z z t o w a ­ r z y s z ą c ą j e j do kościoła m a t k ą c h r z e s t n ą dziecka l u b i n n ą k o b i e t ą w s t ę ­ p o w a ł a do gospody na p o c z ę s t u n e k w ó d k ą . Po I I w o j n i e ś w i a t o w e j c h r z c i ­ n y z a c z ę t o częściej p r z y g o t o w y w a ć w e w ł a s n y c h domach, c z y n i ą c je obecnie j e d n ą z w a ż n i e j s z y c h biesiad r o d z i n n y c h . D a w n i e j n i g d y nie u r z ą d z a n o w d o m u g o ś c i n y po pogrzebie. W s t ę p o w a n o natomiast do go­ spody, r a c z ą c się wzajemnie w ó d k ą i s t a w i a j ą c j ą m ę ż c z y z n o m n i o s ą c y m t r u m n ę na cmentarz (tzw. nosaczom). Coraz c z ę s t s z e uczestnictwo w po­ grzebach osób spoza ś r o d o w i s k a miejscowego, z a r ó w n o k r e w n y c h , j a k i przedstawicieli z a k ł a d ó w pracy, w p ł y n ę ł o na p r z y g o t o w y w a n i e g o ś c i n y b ą d ź w d o m u , b ą d ź w restauracji, k t ó r a nieraz p r z e k s z t a ł c a j ą c się w p o ­ godne spotkanie towarzyskie, zgodne z i s t o t ą biesiady j a k o t a k i e j , ale nie stosowne w c h w i l i ż a ł o b y nie zyskuje na ogół powszechnego uznania w ś r ó d mieszkańców wsi. Wypada t u w s p o m n i e ć o zanotowanym w Bren­ nej zwyczaju, p r a k t y k o w a n y m do k o ń c a I I w o j n y ś w i a t o w e j , c z ę s t o w a ­ nia chlebem ( n i e k i e d y t e ż w ó d k ą l u b k a w ą ) osób s c h o d z ą c y c h się w p r z e d ­ d z i e ń pogrzebu do d o m u ż a ł o b y na m o d l i t w ę . W y c h o d z ą c y m podawano k r o m k i chleba, d z i ę k u j ą c za p r z y b y c i e i p r o s z ą c o w z i ę c i e u d z i a ł u w po­ grzebie. I s t n i a ł o przekonanie, iż s p o ż y c i e takiego chleba u s t r z e ż e w p r z y ­ szłości od b ó l u z ę b ó w . N a terenie B e s k i d u Ś l ą s k i e g o — j a k podaje L . M a ­ l i c k i — d a w n i e j p r z y g o t o w y w a n o t z w . „ o s t a t n i p o s i ł e k od z m a r ł e g o " , 1 2 1 3 u 1 2 L . M a l i c k i , Materiały do kultury społecznej górali śląskich, „Prace i M a ­ teriały Etnograficzne", t. 6: 1947, s. 88; M. S z u b e r t o w a, Obrzędy i zwyczaje związane z narodzinami dziecka, „Prace i Materiały Etnograficzne", t. 8-9: 1950/1951, s. 613. Zanotowano je m. in. na terenie Beskidu Sądeckiego (własne materiały 7. Łącka, woj. Nowy Sącz). Na ten temat pisze też M. P i l c h , Wisła naszych przod­ ków, Wisła 1979, s. 61. Według S z u b e r t o w e j (Obrzędy..., s. 615) po wywodzie czasem urządzano ucztę, na której ucztowały „kamratki zamężne i dzietne". Własne badania terenowe nie potwierdzają jednak tych danych. 1 8 1 4 �110 ZOFIA SZROMBA-RYSOWA 1 5 k t ó r y m c z ę s t o w a n o s c h o d z ą c y c h się na m o d l i t w ę s ą s i a d ó w . B r a k na b a d a n y m terenie ś l a d ó w u r z ą d z a n i a uczt zaduszkowych . N a l e ż y d o d a ć , iż wesele b ę d ą c e s y n o n i m e m n a j w i ę k s z e j g o ś c i n y i w z o ­ r e m d l a w s z y s t k i c h i n n y c h biesiad, z w i ą z a n e jest zawsze ze ś l u b e m k o ś ­ c i e l n y m . Do w y j ą t k ó w n a l e ż y p r z y g o t o w y w a n i e p o c z ę s t u n k u po ś l u b i e cywilnym. W y r a ź n e g o p o d k r e ś l e n i a w y m a g a fakt, iż prace gospodarcze w s p ó ł ­ c z e ś n i e nie są o k a z j ą do u r z ą d z a n i a gościn. P o c z ę s t u n k i , jakie p r z y g o t o ­ w u j e się w czasie w y k o n y w a n i a jeszcze n i e k i e d y szkubaczek ( t j . zbioro­ wego darcia pierza), są r e w a n ż e m za p r a c ę , k t ó r ą ostatnio zdarza się nawet w y k o n y w a ć o d p ł a t n i e , j a k np. w B r e n n e j . W latach p i ę ć d z i e s i ą t y c h jednak, a nawet jeszcze p ó ź n i e j , w w i e l u domach, p o ł o ż o n y c h z w ł a s z c z a w p r z y s i ó ł k a c h g ó r s k i c h , szkubaczki b y ł y w a ż n ą f o r m ą życia t o w a r z y ­ skiego, nierzadko p o ł ą c z o n ą z m u z y k ą i t a ń c a m i . Zwano je w ó w c z a s szkubaczkami wybleszczonymi, w p r z e c i w i e ń s t w i e do cichych, bez zaba­ w y , ale z o b o w i ą z k o w y m p o c z ę s t u n k i e m na z a k o ń c z e n i e p r a c y '. W y k o ­ n y w a n e b y ł y one, t a k j a k szereg i n n y c h prac gospodarczych (np. p r z ą d ­ k i , prace b u d o w l a n e , p r z y m i ę d l e n i u l n u , z w a n y m trockami), na za­ sadzie pobaby, t j . w s p ó ł p r a c y s ą s i e d z k i e j , w y m a g a j ą c e j zaproszenia i odwzajemnienia w n a d a r z a j ą c y m się czasie. P o c z ę s t u n e k , j a k i i m t o ­ w a r z y s z y ł , u z n a ć n a l e ż y za r e w a n ż za w y k o n a n ą p r a c ę , a nie . t y p o w ą b i e s i a d ę . Jest n i ą natomiast g o ś c i n a u r z ą d z a n a z okazji ś w i n i o b i c i a , b ę ­ d ą c a jeszcze w latach p i ę ć d z i e s i ą t y c h b i e ż ą c e g o w i e k u j e d n ą z n a j w a ż ­ niejszych gościn w s i g ó r a l s k i e j . Obecnie j e d n a k zdarza się j u ż t y l k o sporadycznie, na ogół w oddalonych od c e n t r u m w s i p r z y s i ó ł k a c h , gdzie życie s ą s i e d z k i e z a c h o w a ł o jeszcze swe dawne cechy. B y ł a to b o w i e m g o ś c i n a o w y b i t n i e s ą s i e d z k i m , a nie r o d z i n n y m , charakterze. N i e k i e d y b y w a ona przenoszona obecnie na n a s t ę p n y d z i e ń po ś w i n i o b i c i u l u b na n i e d z i e l ę , t r a c ą c wiele ze swej s p o n t a n i c z n o ś c i , za to p o z w a l a j ą c na sta1 6 17 18 1 6 M a l i c k i , op. cit., s. 117. Zob. t e ż J. B u r s z t a , Zwyczaje i obrzędy po­ grzebowe, [ w : ] Kultura ludowa Wielkopolski, t. 3, W r o c ł a w 1967, s. 185; A . F i s c h e r , Zwyczaje pogrzebowe ludu polskiego, L w ó w 1921, s. 195 n . Na terenie Ł u ż y c sta­ wiano przy z m a r ł y m talerz z serem, z k t ó r e g o k a ż d y o d w i e d z a j ą c y o d k r a w a ł k a ­ w a ł e k ; zob. E. S c h n e e w e i s , Feste und Volksbrauche der Sorben, w y d . 2, B e r l i n 1953, s. 65. Pisze o nich m. i n . F i s c h e r , op. cit., s. 393; zob. też А. С h ę t n i k, Kurpie, K r a k ó w 1924, s. 99; J. P. D e к o w s к i , Z badań nad pożywieniem ludu łowickiego, Łódź 1968, s. 146 n . M . S k r z o s ó w n a , Pomoc wzajemna przy darciu pierza, „ P r a c e i M a t e ­ r i a ł y Etnograficzne", t. 8-9: 1950/1951, s. 589-548. Obecnie szkubaczki m a j ą miejsce kolejno w poszczególnych domach p r z y s i ó ł k a w ciągu jednego dnia, od rana do wieczora (dawniej pierze darto t y l k o wieczorami). Gospodyni przygotowuje dla ze­ branych kobiet obiad, kolację, a niekiedy t a k ż e około północy p o c z ę s t u n e k . * Zob. M . Ś w i ą t k o w s k i , Pomoc sąsiedzka przy budowie domu, „ P r a c e i M a t e r i a ł y Etnograficzne", t. 8-9: 1950/1951, s. 557. 1 8 1 7 1 8 �BIESIADY WIEJSKIE 111 ranniejsze j e j przygotowanie. W s p ó ł c z e s n e ś w i n i o b i c i a , o k r e ś l a n e j a k o „ c i c h e " , pozbawione są j u ż nie t y l k o p o c z ę s t u n k u , ale i zwyczajowego r o z s y ł a n i a d a r ó w . N a w e t w Istebnej, gdzie d ł u ż e j u t r z y m a ł o się uczto-, w a n i e podczas t z w . zabijaczki, p r z e w a ż y ł y w z g l ę d y praktyczne, pozbawia­ j ą c m i e s z k a ń c ó w t a k istotnej n i e g d y ś f o r m y ż y c i a towarzyskiego. N a d m i e ń m y , iż ani zabijanie owiec, ani b a r a n ó w , p r z y p a d a j ą c e w porze j e ­ siennej (około ś w . M i c h a ł a — 29 I X , ś w . J a d w i g i — 15 X , l u b Wszyst­ k i c h Ś w i ę t y c h — 1 X I ) nie p o c i ą g a ł o za s o b ą wzajemnego goszczenia się, j a k t e ż r o z s y ł a n i a d a r ó w . Natomiast owczarze u r z ą d z a l i na s z a ł a s a c h uczty, z a p r a s z a j ą c się na nie wzajemnie . W badanych wsiach nie b y ł o t r a d y c j i organizowania z b i o r o w y c h d o ż y n e k , k t ó r e w okresie m i ę d z y ­ w o j e n n y m z a i n i c j o w a ł a miejscowa inteligencja, c z y n i ą c z n i c h o g ó l n o ­ dostępną imprezę, połączoną z zabawą i poczęstunkiem wódką i koła­ czami. W y b i e r a n i s p o ś r ó d bogatych gospodarzy t z w . gazda i g a ź d z i n a d o ż y n e k z o b o w i ą z a n i b y l i do postawienia 10 l i t r ó w w ó d k i i upieczenia d w ó c h koszy k o ł a c z y . W t y m miejscu dodajmy, iż zapusty b y ł y w o k r e ­ sie m i ę d z y w o j e n n y m r ó w n i e ż o k a z j ą do w s p ó l n e j zabawy gospodarzy, k t ó r z y t a ń c z y l i w gospodzie na „ u r o d z a j l n u , k a p u s t y i kwaków" (kar­ pieli), rzadziej s p o t y k a j ą c się u siebie w d o m u . 1 9 C h a r a k t e r d a w n y c h gościn r ó ż n i ł się od u r z ą d z a n y c h w s p ó ł c z e ś n i e . D o m i n o w a ł w n i c h element zabawy, c h ę ć s p ę d z e n i a czasu w w i ę k s z y m gronie osób, bez oczekiwania na przepych s t o ł u biesiadnego, u z n a w a n y obecnie za bardzo w a ż n y . D u ż a t e ż b y ł a n i e g d y ś r o l a gospód, b ę d ą c y c h nie t y l k o miejscem w y s z y n k u , ale i z e b r a ń , s p o t k a ń t o w a r z y s k i c h i po­ d e j m o w a n i a w a ż k i c h decyzji. Do n i c h w s t ę p o w a n o t e ż po chrzcie i po­ grzebie. T a m o d b y w a ł y się zabawy weselne, a t a k ż e ś w i n i o b i c i a . W ł a ś ­ ciciele g o s p ó d , b ę d ą c y b o w i e m zarazem masarzami, c z ę s t o w a l i m i e s z k a ń ­ c ó w p r z y c h o d z ą c y c h w t e n d z i e ń do gospody p o d g a r d l i n ą z chlebem i k i e l i s z k i e m w ó d k i , m ó w i ą c : „ w y p i j c i e , b o ś c i e dziska dobrze t r e f i l i , ś w i ­ nie b i j e m y " . W y c h o d z ą c y z w r a c a ł się do gospodzkiego, t j . właściciela gospody, ze s ł o w a m i : „ d z i ę k u j e m za poczęsnom i com z j a d ł " . Po I I w o j ­ nie ś w i a t o w e j sytuacja u l e g ł a zasadniczej zmianie. Gospody s p e ł n i a j ą obecnie f u n k c j ę restauracji, w k t ó r e j w y n a j m u j e się s a l ę na wesela, l u b u r z ą d z a w n i c h — zgodnie z t r a d y c j ą — z a b a w ę w e s e l n ą , j a k to b y w a jeszcze powszechnie w Istebnej. T a m t e ż zamawia s i ę p o c z ę s t u n e k po pogrzebie. R ó w n i e ż D o m y S t r a ż a k a , zwane - s t r a ż n i c a m i , s ą w y k o r z y s t y ­ wane podczas wesel, u m o ż l i w i a j ą c r e a l i z o w a n i e w z o r u u c z t o w a n i a poza 1 9 W X V I I I w . na terenie Beskidu Śląskiego o d b y w a ł y się tzw. popisy w a ł a skie, na k t ó r y c h u r z ę d n i c y K o m o r y Cieszyńskiej spisywali bydło w a ł a s k i e , t j . pa­ sione na pastwiskach poza wsią, w górach, w lasach i na szałasach. Popisy odby­ w a ł y się w gminach, „ p r z y czym górale b y l i o b o w i ą z a n i s p r a w i ć ucztę dla u r z ę d ­ n i k ó w , potem w Cieszynie, gdzie znowu górale spijali piwo książęce i w ó d k ę " ; zob. F. P o p i o ł e k , Povjstanie najmłodszych wsi beskidzkich, „ Z a r a n i e Śląskie", R. 12: 1936, z. 1, s. 10. �112 ZOFIA S Z R O M B A - R Y S O W A w ł a s n y m domem, u w a ż a n e g o za godny do n a ś l a d o w a n i a . M ó w i ą c о z m i a ­ nach, j a k i e w i ą ż ą się z biesiadowaniem, n a l e ż y p o d k r e ś l i ć , iż p o r ą jego jest n a j c z ę ś c i e j obecnie niedziela, g d y tymczasem w t r a d y c y j n e j spo­ ł e c z n o ś c i w i e j s k i e j p r z y p a d a ł o na d z i e ń powszedni, ł ą c z n i e z n a j w i ę k s z ą u c z t ą , j a k ą b y ł o wesele. To ostatnie u r z ą d z a n o we w t o r k i l u b w c z w a r t ­ k i . Niedziela b y ł a d n i e m p r a k t y k r e l i g i j n y c h i odpoczynku. N a l e ż y jeszcze p o w i e d z i e ć , iż w Beskidzie Ś l ą s k i m i n t e r e s u j ą c e nas biesiady o k r e ś l a się zasadniczo t y l k o j e d n y m s ł o w e m : g o ś c i n a . T y l k o u c z t y z okazji ś l u b u i c h r z t u p o s i a d a j ą swe o d r ę b n e n a z w y : wiesieli i krzciny. W ostatnich latach sporadycznie m o ż n a się s p o t k a ć z n a z y w a ­ n i e m g o ś c i n y po pogrzebie s t y p ą l u b „ p r z e p i j a n i e m s k ó r k i " , k t ó r ą — j a k w y j a ś n i a j ą n i e k t ó r z y — z a l e ż n i e od ilości w y p i t e g o a l k o h o l u oceniano j a k o c i e n k ą l u b g r u b ą . N a z w ę g o ś c i n y p r z y g o t o w y w a n e j po ś w i n i o b i c i u d o p e ł n i a n o s ł o w e m o z n a c z a j ą c y m jeden z p o d s t a w o w y c h s k ł a d n i k ó w j e j j a d ł o s p i s u , p r o s z ą c w i ę c gości na szpyrki l u b na podgardliną. Dodaj­ m y , że p o c z ę s t u n e k s a m y m alkoholem nosi n a z w ę poczęsno l u b poczesne, k t ó r ą n i e k i e d y odnosi się do c a ł e j g o ś c i n y . P o d k r e ś l e n i a w y m a g a jesz­ cze f a k t , iż w i ę k s z o ś ć w s p ó ł c z e ś n i e u r z ą d z a n y c h biesiad p r z y r ó w n u j e się do wesela, o k r e ś l a j ą c j e nawet t y m s ł o w e m na ogół z d o d a t k i e m p r z y ­ m i o t n i k a „ m a ł e " . W p o j ę c i u t y m zatem m i e ś c i się i c h ocena w a r t o ś c i u ­ jąca. 2 0 2 1 I. R Y T U A Ł B I E S I A D Y K a ż d a biesiada r o z g r y w a się w e d ł u g o k r e ś l o n y c h r e g u ł , s t a n o w i ą c y c h n a s t ę p s t w o w y d a r z e ń i zespół e l e m e n t ó w s k ł a d a j ą c y c h się na j e j r y ­ tuał. P o d m i o t e m biesiady są j e j uczestnicy. S ą n i m i c z ł o n k o w i e bliskiej i dalszej rodziny, z a m i e s z k u j ą c y t ę s a m ą w i e ś l u b p o c h o d z ą c y spoza n i e j , osoby s p e ł n i a j ą c e o k r e ś l o n ą r o l ę w p o p r z e d z a j ą c y m i i n s p i r u j ą c y m b i e ­ s i a d ę w y d a r z e n i u , sąsiedzi, n i e k i e d y przedstawiciele miejscowej i n t e l i ­ gencji (ksiądz, nauczyciel, lekarz), a ostatnio t a k ż e koledzy i p r z e ł o ż e n i z p r a c y oraz l e t n i c y . W s p ó ł c z e ś n i e zarysowuje się tendencja do o g r a n i ­ czania uczestnictwa w biesiadach s ą s i a d ó w na rzecz r o d z i n y , j a k u j m u j e *° Góral z Brennej mówi: „jak sie chłopi bardzo napili, to prawili, że była grubo skóra, a jak mało, to godali, że cienko". Por. też materiały Р А Е z Istebnej, Archiwum Р А Е we Wrocławiu, nr inw. 2022; M a l i c k i , op. cit., s. 119; J S u r s z t a , op. cit., s. 190; Z. J a s i e w i c z , Rodzina wiejska na Ziemi Lubuskiej. Studium przeobrażeń rodziny na podstawie badań etnograficznych w wybranych wsiach, Warszawa 1977, s. 52; S с h w e e w e i s, op. cit., s. 69. „Znaczną rolę w życiu towarzyskim górala odgrywa tzw. poczęstunek lub gościna, czyli przyjęcie urządzane zwykle na chrzciny, wesele, pogrzeb, polazy godnie lub śmiergust wielkanocny, na lenobranie, czyli troczki, szkubaczki itp.", Malicki, op. cit., s. 121. и �113 BIESIADY WIEJSKIE to m i ę d z y i n n y m i jedna z mieszkanek B r e n n e j : ,,teroz n a j b l i ż s z ą r o d z i n ę s p r a s z a j ą na te g o ś c i n y , a s ą s i a d ó w j u ż n i " . Fakt, iż w s p ó ł c z e s n a rodzina w i e j s k a nabiera „ c e c h g r u p y z a m k n i ę t e j w sferze potrzeb, interesu i f u n k ­ c j i " , u w i d a c z n i a się r ó w n i e ż w k r ę g u u c z e s t n i k ó w biesiad. Do gościn 2 2 0 charakterze w y b i t n i e s ą s i e d z k i m z a l i c z y ć n a l e ż y przede w s z y s t k i m ś w i n i o b i c i e . W t r a d y c y j n e j s p o ł e c z n o ś c i w i e j s k i e j s ą s i e d z t w u zawsze p r z y ­ n a l e ż n e b y ł o w a ż n e miejsce w ś r ó d u c z e s t n i k ó w gościn. I t a k np. w Isteb­ nej na wesele zwyczajowo proszono s ą s i a d ó w tego samego dworu, t j . zespołu k i l k u najbliżej położonych d o m ó w w centrum wsi. Jak j u ż zaznaczono, n i e o d ł ą c z n y m elementem biesiady jest zapra­ s z a n i e na n i ą u c z e s t n i k ó w . I m w y ż s z a b y ł a ranga g o ś c i n y , a t y m s a m y m i wydarzenia, k t ó r e u ś w i e t n i a ł a , t y m bardziej rozbudowana b y ł a f o r m a zaproszenia na n i ą . N a j l e p s z y m p r z y k ł a d e m są t u wesela, na k t ó r e p r o s i l i rodzice p a ń s t w a m ł o d y c h na cztery do sześciu t y g o d n i przed ś l u ­ bem, t j . z c h w i l ą o g ł o s z e n i a w k o ś c i e l e p i e r w s z y c h zapowiedzi. Zgodnie z m i e j s c o w y m zwyczajem cel w i z y t y w y j a w i a n o dopiero po d ł u ż s z e j , nawet k i l k u n a s t o m i n u t o w e j , r o z m o w i e na o g ó l n e t e m a t y . Dopiero po­ t e m p r z y s t ę p o w a n o do zaproszenia, k t ó r e m o g ł o b r z m i e ć n a s t ę p u j ą c o : . . p r z i y ś l i ś m y wos p y t a ć na w i e s i e l i . Chcemy, ż e b y ś c i e b y l i , bez w y m ó ­ w i e n i a , bo mocie dzieci i t y z b ę d z i e c i e p r o s i ć i c h o d z i ć " . N i e k t ó r y m t a k i e zaproszenie j e d n a k nie w y s t a r c z a ł o i o c z e k i w a l i d ł u g i e g o namawiania, j a k się t u m ó w i „ b ł a g a n i a " . A b y t e m u zapobiec, z a p r a s z a j ą c y m ó w i ł : „ d z i e s i ę ć razy p y t a ć nie bedemy, chcemy wos w i d z i e ć i koniec". Ostatnio gości p r o s z ą sami p a ń s t w o m ł o d z i , a do o s ó b m i e s z k a j ą c y c h poza w s i ą w y s y ł a j ą d r u k o w a n e zaproszenia, k t ó r e czasem t e ż w r ę c z a j ą zapraszanym osobiście g o ś c i o m ze w s i . 2 3 W Istebnej s p o t y k a m y s i ę z d w o m a r o d z a j a m i gości weselnych. S ą to t z w . goście wiesielowi i ku jedzeniu. W z a l e ż n o ś c i od zaproszenia 1 p r z y j ę c i a jednej z w y m i e n i o n y c h m o ż l i w o ś c i uczestniczenia w weselu r ó ż n i e przebiega s p o s ó b zachowania się na n i m gościa. W y ż s z y status posiada gość wiesielowy, m a j ą c zarazem w i ę c e j o b o w i ą z k ó w i p o n o s z ą c w i ę c e j z w i ą z a n y c h z t y m k o s z t ó w . Dlatego t e ż w c h w i l i zapraszania m o ż e o d m ó w i ć uczestniczenia w weselu j a k o wiesielnik, p r z y c h o d z ą c na nie w charakterze gościa ku jedzyniu. O d w r o t n a sytuacja nie jest j e d n a k m o ż l i w a . Z a p r a s z a j ą c y oczekuje u m o t y w o w a n i a p o w z i ę c i a t a k i e j decyzji. W z g l ę d y finansowe ( z w i ą z a n e z b u d o w ą d o m u , zakupem i n w e n t a r z a i t p . ) są n a j c z ę ś c i e j w y s u w a n e i są t e ż najbardziej p r z e k o n u j ą c e i wystarcza­ j ą c e . T a k w i ę c po w y j a ś n i e n i u : „ n a m nie pasuje, nie m a m y p i y n i e n d z y , nie p ó j d e m y jako w i e s i e l o w i " n i k t z z a p r a s z a j ą c y c h nie czuje się do­ t k n i ę t y . Z t a k i c h to w z g l ę d ó w g o ś c i e m ku jedzeniu m o ż e b y ć n a w e t k t o ś z bliskiej r o d z i n y p a ń s t w a m ł o d y c h . N a j c z ę ś c i e j j e d n a k są n i m i s ą s i e d z i , 2 2 K. Z a w i s t o w i c z - A d a m s k a , w Polsce, Warszawa 1976, s. 278. Por. M a l i c k i , op. cit., s. 120 n. 2 8 8 — Etnografia Polska t. 28/1 Granice i horyzonty badań kultury wsi �114 ZOFIA SZROMBA-RYSOWA k t ó r y c h prosi się m ó w i ą c : „ z a p r a s z o m y wos k u j e d z y n i u . P r z y j d ź c i e , coby m y j u ż nie m u s i e l i za w o m i c h o d z i ć " . Czasem j e d n a k p r z y p o m i n a się i m na dwa l u b t r z y d n i przed weselem albo w d z i e ń ś l u b u p o s y ł a się po n i c h k t ó r e ś z dzieci. W w y p a d k u i n n y c h gościn zaproszenie jest znacznie m n i e j z r y t u a l i zowane co do f o r m y i czasu, w j a k i m w i n n o n a s t ą p i ć , z zachowaniem j e d n a k h i e r a r c h i i w a ż n o ś c i w z a l e ż n o ś c i od p r e s t i ż u gościa, stopnia po­ k r e w i e ń s t w a czy f u n k c j i s p e ł n i a n e j w o b r z ę d z i e i na g o ś c i n i e . W z o r y z a c h o w a ń z w y c z a j o w y c h na ogół nie p r e c y z u j ą ani osoby, k t ó r a w i n n a z a p r a s z a ć , ani czasu i miejsca, w j a k i m p o w i n n o się tego d o p e ł n i ć , p r z y c z y m j e d n a k pozycja i w i e k o s o b y zapraszanej nie p o z o s t a j ą bez znacze­ nia. C z ę s t o korzysta się z p r z y p a d k o w y c h s p o t k a ń l u b wyczekuje odpo­ w i e d n i e j c h w i l i — j a k ą jest np. czas po w y j ś c i u z niedzielnej mszy ś w . — aby p o w i a d o m i ć o z b l i ż a j ą c e j się u r o c z y s t o ś c i i p r o s i ć na g o ś c i n ę . T a k p o s t ę p u j e się w w y p a d k u s r e b r n y c h i z ł o t y c h g o d ó w , I k o m u n i i , pierwszej rocznicy u r o d z i n dziecka, rzadziej chrzcin. Zasadniczo n a l e ż y to do o b o w i ą z k ó w k o b i e t y . Ojciec dziecka natomiast prosi na chrzciny, zgodnie z nakazem przestrzegania przez p o ł o ż n i c ę o b r z ę d o w e j izolacji po urodzeniu dziecka, p r z y c z y m jednak z w y c z a j o w ą p o r ą zapraszania na c h r z c i n y b y ł o odwiedzanie p o ł o ż n i c y . D o d a j m y , że g o ś c i n y nie m a j ą c e w e w s i o d l e g ł y c h t r a d y c j i , a z w i ą z a n e z o b r z ą d k i e m r e l i g i j n y m (jak np. I k o m u n i a , roczek), w y m a g a j ą zaproszenia r ó w n i e ż na u r o c z y s t o ś ć k o ś ­ c i e l n ą ( „ p r z y j d ź c i e do nas na I k o m u n i ę i na obiad", „za d w a t y d n i e macie sie s z y k o w a ć i macie p r z y j ś ć na 25-lecie naszego ś l u b u " ) . N a t o ­ miast wesele w t r a d y c y j n e j s p o ł e c z n o ś c i w i e j s k i e j b y ł o g ł ó w n y m celem zapraszania gości, od k t ó r y c h nie oczekiwano uczestniczenia w ś l u b i e . O ile j e d n a k s ą s i a d ó w m o ż n a b y ł o p r o s i ć n i e k i e d y n a w e t w ostatniej c h w i l i , w ten sam dzień, to r o d z i n ę starano się z a w i a d o m i ć w c z e ś n i e j . N i e k t ó r e w y d a r z e n i a nie w y m a g a ł y albo nie p o z w a l a ł y na w c z e ś n i e j s z e proszenie na g o ś c i n ę . T a k jest np. w w y p a d k u pogrzebu, odpustu, ś w i niobicia. I tak np. w d z i e ń ś w i n i o b i c i a przychodzono do s ą s i a d a m ó w i ą c : „ s ł u c h a j c i e sąsiedzie, chcemy was m i e ć dzisiaj na tej g o ś c i n i e " l u b : „ b e d e m y ś w i n i e bić, p r z y j d ź c i e na s z p y r k i " , czy t e ż „ p ó j d ź c i e na g o ś c i n ę , bo ś w i n i e z a b i j o m y " . Uczestnictwo w biesiadzie n a k ł a d a na gości o k r e ś l o n e o b o w i ą z k i , k t ó r e r o s n ą w r a z z p o z y c j ą i r o l ą na g o ś c i n i e danego uczestnika, p r z y ­ z n a j ą c m u zarazem odpowiednio w i ę c e j p r a w . P r z y k ł a d e m m o g ą t u b y ć goście wiesielowi, k t ó r z y z o b o w i ą z a n i s ą m . i n . do w y s t ą p i e n i a w p i e r w ­ szym d n i u wesela w s t r o j u l u d o w y m , do przyniesienia przed weselem w i ę k s z y c h d a r ó w ż y w n o ś c i o w y c h i p r e z e n t ó w , a na wesele w i ę c e j w ó d k i 2 1 2 4 P a ń s t w o młodzi do ślubu idą w ubiorze miejskim, tzn. panna młoda w d ł u ­ giej białej sukni, a pan młody w ciemnym garniturze, w drugim dniu wesela prze­ bierają się w strój ludowy. W tym dniu goście wiesielowi w y s t ę p u j ą „po miejsku". �115 BIESIADY WIEJSKIE n i ż pozostali goście, t j . 10 l i t r ó w od p a r y m a ł ż e ń s k i e j . Do o b o w i ą z k ó w t y c h gości n a l e ż y t e ż o p ł a c e n i e o r k i e s t r y oraz t a k s ó w k i . P r z y s ł u g u j e i m natomiast zajęcie miejsca p r z y t z w . p i e r w s z y m stole, u d z i a ł w orszaku w e s e l n y m i d ą c y m do kościoła, a p ó ź n i e j na z a b a w ę do gospody. O t r z y ­ m y w a l i t e ż w i ę k s z e d a r y z k o ł a c z a (tzw. wysluszki) oraz uczestniczyli w poprawinach. Elementem o g n i s k u j ą c y m i p o r z ą d k u j ą c y m uczestnictwo gości jest b i e s i a d n y s t ó ł . W p o j ę c i u t y m m i e ś c i się nie t y l k o konsumpcja ż y w n o ś c i , ale i s p o s ó b zachowania z jego w e r b a l n ą s t r o n ą w postaci r o z ­ m ó w i p r z y ś p i e w e k oraz r y t u a ł picia. D l a uczt weselnych tego r e g i o n u charakterystyczne b y ł o istnienie k i l k u , od jednego do czterech, s t o ł ó w , p r z y c z y m w a ż n o ś ć i c h m a l a ł a w r a z z d a l s z ą k o l e j n o ś c i ą s t o ł u biesiadnego. I t a k p r z y p i e r w s z y m stole zasiadali p a ń s t w o m ł o d z i , starostowie, rodzice chrzestni oraz rodzice i goście wiesielowi z tej s t r o n y m ł o d e j p a r y , k t ó r a nie b y ł a organizatorem i gospodarzem wesela. Zgodnie b o w i e m ze zwyczajem u c z t ę w e s e l n ą u r z ą d z a ł a z a r ó w n o rodzina pana, j a k i p a n n y m ł o d e j , u k t ó r e j uczto­ wano po ś l u b i e , na w i e c z e r z ę p r z e c h o d z ą c do d o m u pana m ł o d e g o . Jad ł o s p i s t a k i e j g o ś c i n y nie r ó ż n i ł się od podanego w c z e ś n i e j obiadu wesel­ nego, poza t y m t y l k o , że p o t r a w y b y ł y ostrzejsze, zaprawione octem, p i e p r z e m i k m i n e m . W latach s z e ś ć d z i e s i ą t y c h r o z p o w s z e c h n i ł się z w y ­ czaj p r z y g o t o w y w a n i a wesela przez r o d z i n ę p a n n y m ł o d e j , k t ó r a gości podejmuje w p i e r w s z y d z i e ń r ó w n i e ż w i e c z e r z ą , obecnie z a n o s z o n ą do gospody, gdzie o d b y w a się z a b a w a . Rodzina pana m ł o d e g o u r z ą d z a u c z t ę w d r u g i m d n i u wesela. Przenoszenie p r z y j ę c i a do restauracji, go­ spody czy r e m i z y s t r a ż a c k i e j zyskuje na ogół uznanie ze w z g l ę d ó w p r a k ­ t y c z n y c h ( „ w gospodzie w s z i y ć k o gotowe, w s z i y ć k o z a m ó w i ą , obiegaczki p o d a w a j ą i s p r z ą c ą i nie t r z a sie o nic s t a r a ć ino z a p ł a c i ć " ) , b u d z ą c j e d n a k z a s t r z e ż e n i a n a t u r y t o w a r z y s k i e j . T a k i e b o w i e m uczty, o k r e ś l a n e pejo­ r a t y w n i e j a k o „ p o d k l u c z e m " , ograniczone do ścisłego grona zaproszonych gości, p o z b a w i a j ą w i e ś m o ż l i w o ś c i uczestniczenia w zabawie weselnej, d o s t ę p n e j d a w n i e j dla k a ż d e g o m i e s z k a ń c a w s i . Zabawa t a k a b y ł a d u ż ą a t r a k c j ą dla w s i , g r o m a d z ą c t z w . czakaczy, c z e k a j ą c y c h w gospodzie nie t y l k o na m u z y k ę , ale i p o c z ę s t u n e k w ó d k ą . G d y go b r a k ł o •— co się nieraz z d a r z a ł o — wesele z y s k i w a ł o miano „ s u c h e g o " l u b „ze suchej". 2 5 v 2 6 27 2 5 O o d r ę b n y m ucztowaniu gości weselnych pana i panny m ł o d e j zob. m. in. M . M a j , „Nasza" i „ich strona" w obrzędzie weselnym, Zeszyty Naukowe U J . Prace Etnograficzne, K r a k ó w 1982, z. 16, s. 51. Zob. M a l i c k i , op. cit., s. 106. W e d ł u g m a t e r i a ł ó w z W i s ł y - M a l i n k i poda­ wano w ó w c z a s k w a ś n ą mockę (sos), k t ó r a szczególnie s m a k o w a ł a po p o k a ź n y m spo­ życiu alkoholu poprzedniego dnia; zob. m a t e r i a ł y A r c h i w u m Р А Е we W r o c ł a w i u , nr i n w . 3080. Na wieczerzę podaje się k a s z a n k ę z chlebem i kiszoną k a p u s t ą l u b bigos. W Brennej niekiedy zamawia się dla gości w restauracji tzw. k a r t ę k o n s u m p c y j n ą . 2 6 2 7 �116 ZOFIA S Z K O M B A - R Y S O W A 2 S Zabawa weselna — j a k podaje L . M a l i c k i — n o s i ł a n a z w ę czakaczřci . C z ę s t o dopiero po w y j ś c i u na n i ą gości wiesielowych do t z w . drugiego s t o ł u zasiadali pozostali goście. Do trzeciego w o ł a n o dzieci, a p r z y czwar­ t y m „ d o j a d a ł y " k u c h a r k i . P o c i ą g a ł o to za s o b ą r ó ż n i c e w ilości i j a k o ś c i , a z w ł a s z c z a sposobie podania p o t r a w . W m i a r ę zasiadania do dalszych s t o ł ó w b y ł y one m n i e j udekorowane, a jedzenie nie b y ł o podane j u ż z t a k ą s t a r a n n o ś c i ą , j a k p r z y stole p i e r w s z y m . Ostatnio j e d n a k zaznacza się .tendencja do sadzania gości p r z y j e d n y m l u b n a j w y ż e j d w ó c h s t o ł a c h bez robienia m i ę d z y n i m i j a k i e j k o l w i e k r ó ż n i c y . Z w y c z a j zapraszania do s t o ł u weselnego dzieci z s ą s i e d z t w a ( w o ł a j ą c : „ p ó j d ź c i e dziecka teroz w y b ę d z i e c i e j e ś ć " l u b „ p r z y j d ź c i e k u j e d z y n i u , na wiesieli") nadal jest we wsiach przestrzegany, m i m o b r a k u j u ż c h ę t ­ n y c h dzieci do korzystania z tej f o r m y g o ś c i n n o ś c i , k t ó r e m ó w i ą — j a k m o ż n a u s ł y s z e ć w Istebnej — „ a p ó j d e m y tam, bedemy t a m j a k o b y m y nie j e d l i w d o m u " . Panuje b o w i e m przekonanie, iż m ł o d z i m o g ą b y ć pozbawieni p o ż e g n a n i a , c z y l i b ł o g o s ł a w i e ń s t w a , j a k i m jest posiadanie dzieci, w w y p a d k u w y ł a m a n i a się ze z w y c z a j u w o ł a n i a i c h do s t o ł u . Poza d z i e ć m i d a w n i e j p r z y c h o d z i l i r ó w n i e ż do d o m u weselnego ubodzy, g r o m a d z ą c się pod o k n a m i . S t ą d t e ż zwano i c h dziwokami lub przybudnymi. N a j c z ę ś c i e j o t r z y m y w a l i coś z jedzenia do t z w . węzełka. Do lat sprzed I I w o j n y ś w i a t o w e j , a w Istebnej jeszcze nawet p i ę ć d z i e s i ą t y c h tego w i e k u , n a l e ż y zwyczaj wchodzenia pod stół w e s e l n y m ł o d y c h c h ł o p ­ c ó w w w i e k u 12 do 15 lat, k t ó r z y ż a r t a m i w y ł u d z a l i od b i e s i a d n i k ó w j e ­ dzenie. T a k opisuje to jeden z m i e s z k a ń c ó w Istebnej: „ci c h ł o p c y szkrob a l i w i e s i e l o w y c h , w y z u w a l i b u t k i m ł o d u s i , a m ł o d u s i a m u s i a ł a sie w y p ł o c a ć i coś i m d a ć . D a ł a i m ł e b o m i ę s a , ł e b o czego innego, a czasem j a k i ś grosz, ale rzadko. O n i nie czekali drugiego czi trzeciego s t o ł u dla dzieci, ale m i g , m i g , j a k t y l k o wiesielowi posiadali, to o n i j u ż b y l i pod stołem" . 2 9 Obecnie na d u ż y c h g o ś c i n a c h (weselach) s t o ł y u s t a w i a się w p o d k o w ę . W okresie m i ę d z y w o j e n n y m i -dawniej s t a ł y one pod k ą t e m p r o s t y m , t w o r z ą c l i t e r ę L . M ł o d a para z a j m o w a ł a w ó w c z a s miejsce p r z y z ł ą c z e n i u s t o ł ó w , p r z y p a d a j ą c e w t z w . ś w i ę t y m k ą c i e izby, w k t ó r y m zawieszone b y ł y obrazy o tematyce r e l i g i j n e j . W p ó ź n i e j s z y c h latach ś r o d e k d ł u ż 2 8 M a l i c k i , op. cit., s. 105. Autor pisze m. in., iż do obowiązku starosty i wiesielników należało poczęstowanie czakaczy wódką z butelki. Zwyczaj ten opisał też E . G r i m , Wesele śląskie, Cieszyn 1928, s. 22. Warto przytoczyć tutaj słowa gawędziarza beskidzkiego, P. Ruckiego z Jaworzynki: „Usz temu będzie pjęćdziesiąt roków, było u sószada wiesieli, taki hańdowni b y w o ł obyczoj, jak goście siedzieli za stołem, pojodali se kołocze, syr, rozmajite mięsa, tosz my chłapcziska, brali torby szkolne i hajdy ku wiesielu. Wlazło sze po czichu pód stół, szkrobało sze ujców, łebo tam cosi podał pód stół, łebo syra, łebo kreplik, mięsa usz tam mało kiedy. Jo ros trefił na jakigo si brzidoka, jak jech go poszkrobał po kyrpcu, to mnie kop w nos, kref sie mi puściła, jo tóm krfiom uszrnarował mu nogawice ponat kolana" (materiały tzw. „Klubu Literackiego" w Istebnej) 2 8 �13 7 BIESIADY WIEJSKIE szego r a m i e n i a wspomnianej l i t e r y L s t a ł się c e n t r a l n y m miejscem b i e ­ siady. S p r a w a zajmowania miejsc i usadzania gości za s t o ł e m nie p r z e d ­ s t a w i a s i ę j e d n o l i c i e n a w e t w jednej w s i . Zdania na t e n t e m a t są b o w i e m podzielone. W i ę k s z o ś ć i n f o r m a t o r ó w u w a ż a , że goście sami z a j m u j ą m i e j ­ sca, k i e r u j ą c się p r z y j ę t y m i w z o r a m i z a c h o w a ń z w y c z a j o w y c h . P i e r w s i zawsze zasiadali w a ż n i e j s i goście, czy to ze w z g l ę d u na s w ą p o z y c j ę w e w s i l u b rodzinie, czy t e ż s p e ł n i a n ą na g o ś c i n i e f u n k c j ę (starostowie, r o ­ dzice chrzestni, t z w . potkowie, p o ł o ż n a , zwana babiculą itp.), b ą d ź t e ż starsi w i e k i e m . M a ł ż e ń s t w a na ogół zawsze z a j m o w a ł y miejsce коЗо siebie, podobnie j a k osoby w t y m s a m y m m n i e j w i ę c e j w i e k u . D a w n i e j w czasie u c z t y weselnej w a ż n ą r o l ę s p e ł n i a ł starosta, d b a j ą c y o p o r z ą d e k p r z y stole, sprawne wnoszenie p o t r a w i z a c h ę c a j ą c y do jedzenia. O n t e ż k r o i ł m i ę s o , dzielił k o ł a c z e i w y g ł a s z a ł przed jedzeniem o r a c j ę . O r g a ­ n i z a t o r z y g o ś c i n y (rodzice pana l u b p a n n y m ł o d e j ) nie zasiadali na ogół do s t o ł u , d o g l ą d a j ą c przebiegu u c z t y . D a w n i e j t e ż nie b r a l i u d z i a ł u w ś l u ­ bie. Zdarza się nieraz i w s p ó ł c z e ś n i e , iż gospodyni — j u b i l a t k a — nie uczestniczy w g o ś c i n i e , s p ę d z a j ą c czas na p r z y g o t o w y w a n i u i p o d a w a n i u jedzenia. W a r t o t u p r z y t o c z y ć w y p o w i e d ź m i e s z k a n k i Istebnej na temat g o ś c i n y z okazji j e j s r e b r n y c h g o d ó w : „ n i e b y ł a m w ż a d n y m t r y b u n a l e , c h o ć to b y ł o moje ś w i ę t o " , w y j a ś n i a j ą c , iż o b o w i ą z k i gospodyni nie po­ z w o l i ł y j e j na p r z y ł ą c z e n i e się do gości. 3 0 W s p ó ł c z e ś n i e d u ż ą u w a g ę zwraca się na e s t e t y k ę n a k r y c i a i w y g l ą d s t o ł u biesiadnego, z w ł a s z c z a weselnego. Ustalenie j a d ł o s p i s u i sposobu n a k r y c i a s t o ł u powierza się n a j c z ę ś c i e j kucharce, k t ó r e j n a l e ż y p r z y p i s a ć znaczną rolę w inspirowaniu nowych wzorów zachowań. Hołdowanie mo­ dzie, d a j ą c e się z a o b s e r w o w a ć we w s p ó ł c z e s n y c h wzorach s p o ż y c i a „ n a pokaz", p r z e j a w i a się przede w s z y s t k i m w e w p r o w a d z a n i u miejskiego s t y l u życia, charakterystycznego z w ł a s z c z a dla G ó r n o ś l ą s k i e g o O k r ę g u P r z e m y s ł o w e g o . K u c h a r k i a n g a ż o w a n e są obecnie nie t y l k o do pomocy w p r z y g o t o w y w a n i u wesela, ale t a k ż e gościn z okazji I k o m u n i i , srebr­ n y c h i z ł o t y c h g o d ó w , chrzcin, p r y m i c j i i t p . O i l e w w y p a d k u w i ę k s z o ś c i gościn, poza weselem, praca k u c h a r k i ogranicza się n a j c z ę ś c i e j t y l k o do w y p i e k u ciasta, z w ł a s z c z a t o r t ó w oraz n i e k i e d y t e ż p r z y g o t o w y w a n i a 3 0 Przed przystąpieniem do jedzenia starosta przemawiał do zebranych' gości: „Jakoś Panie Jezusie rozmnožil i pobłogosławił chlyb, tak rozmnóż i pobłogosław tym młodym małżonkom w całym ich zicziu, jakosz przemiynil na wieszelu wody we wino, tak przemień kajżdy smutek im w zicziu na radoszcz aż na wieki. — Amyn. A jydzcie też ludkowie, jydzcie, aby se m ł o d y m statek chowoł". J . P r ob o s z , Wesele górali istebniańskich, „Zaranie Śląskie", R. 14: 1938, z. 4, s. 236. Zob. też J . G a l l u s , Starosta weselny. Zbiór przemówień, wierszy i piosenek do użytku starostów^ drużbów i gości weselnych przy godach weselnych zebrał..., wyd. 3, Bytom 1900; C . K u r e k , Tradycja i współczesność opolskich starostów we­ selnych, Opole 1978 (s. 168 — „Zagajenie biesiady weselnej"; s. 169-174 — „Prze­ mówienia w czasie uczty"). �118 ZOFIA SZROMBA-RYSOWA p e w n y c h p o t r a w i w s k a z ó w e k d o t y c z ą c y c h estetyki podania oraz zestawu d a ń , to przed weselem r o z c i ą g a się na c a ł y p o p r z e d z a j ą c y je t y d z i e ń . K o l e j n o w i ę c p r z y s t ę p u j e ona do robienia m a k a r o n u (nugli) do r o s o ł u , pieczenia d r o b n y c h ciastek i b i s z k o p t ó w na t o r t y , p r z y r z ą d z a n i a mas do n i c h oraz m a k u i sera na k o ł a c z e . W t r z e c i m d n i u p r z y g o t o w u j e m i ę s o i zarabia ciasto na k o ł a c z e , k t ó r e n a s t ę p n e g o dnia zawozi się do piekarza. Zaraz po upieczeniu k o ł a c z y r o z s y ł a się je k r e w n y m i s ą s i a d o m . W d z i e ń p o p r z e d z a j ą c y wesele p r z y r z ą d z a się s a ł a t k i , k o m p o t y , g a l a r e t k i owoco­ we, a wieczorem u s t a w i a s t o ł y , dekoruje izby oraz k o m p l e t u j e z a s t a w ę , p o ż y c z a n ą od s ą s i a d ó w l u b w p u n k t a c h K o ł a G o s p o d y ń W i e j s k i c h . Prze­ strzega s i ę na ogół nadal jeszcze przychodzenia na wesele z kieliszkiem, s t a w i a j ą c j e na stole t y l k o dla gości spoza ś r o d o w i s k a miejscowego. M i e s z k a ń c o m Beskidu Ś l ą s k i e g o nie z n a n y jest j u ż z autopsji zwyczaj przynoszenia ze s o b ą na g o ś c i n y ł y ż k i w obawie przed z a k a ż e n i e m , „ c o ­ b y — j a k m o ż n a u s ł y s z e ć — kontków ( z a j a d ó w ) nie d o s t a ć " . Przed t y m m i a ł o t e ż c h r o n i ć w y c i e r a n i e ł y ż k i o l e w ą p a c h ę , co powszechnie c z y ­ niono jeszcze w okresie m i ę d z y w o j e n n y m przed p r z y s t ą p i e n i e m do j e ­ dzenia poza w ł a s n y m domem. D o d a j m y , iż k ł a d z e n i e ł y ż e k w y ż ł o b i e n i e m do s t o ł u m i a ł o z n a m i o n o w a ć s y t o ś ć . N a u c z e s t n i k ó w w s p ó ł c z e s n y c h biesiad czeka kompletne n a k r y c i e , s k ł a d a j ą c e się z t a l e r z y g ł ę b o k i c h , p ł y t k i c h i deserowych, n o ż a , widelca, ł y ż k i oraz ł y ż e c z k i , k o m p o t i e r k i , szklaneczki na w o d ę m i n e r a l n ą l u b so­ d o w ą oraz kieliszka dla gości p r z y j e z d n y c h , g d y ż m i e j s c o w i — j a k j u ż wspomniano — p r z y c h o d z ą na g o ś c i n ę z w ł a s n y m . D ą ż e n i e do estetycz­ nego w y g l ą d u s t o ł u , z w ł a s z c z a weselnego, p r z e j a w i a się m i ę d z y i n n y m i w u s t a w i a n i u na n i m p r z e d m i o t ó w p r z y c i ą g a j ą c y c h w z r o k w c h o d z ą c y c h u c z e s t n i k ó w , j a k np. bogato zdobionych t o r t ó w , u s t a w i a n y c h po j e d n y m na k a ż d y m stole, t a l e r z y z r ó ż n e g o rodzaju ciastkami, galaretek z b i t ą ś m i e t a n ą , f i g u r e k z b r y n d z y i t p . Przed p r z y s t ą p i e n i e m do jedzenia t o r t y i ciastka usuwa się ze s t o ł ó w , na k t ó r e nieraz w o g ó l e j u ż nie w r a c a j ą . Obecnie nie cieszą się j u ż b o w i e m t a k ą p o p u l a r n o ś c i ą i nie są t a k i m i s m a k o ł y k a m i , j a k i m i b y ł y w p i e r w s z y m okresie w k r a c z a n i a i c h do j a ­ d ł o s p i s ó w o d ś w i ę t n y c h . N a j c z ę ś c i e j s t a n o w i ą teraz p r z e d m i o t p o d a r u n k ó w zabieranych z wesela d l a dzieci l u b dar r o z d a w a n y s ą s i a d o m . Zagadnienie sposobu s p o ż y w a n i a i podawania p o t r a w na przestrzeni ostatnich k i l k u d z i e s i ę c i u lat, to jest m n i e j w i ę c e j od p o c z ą t k u X X w . , przedstawia się i n t e r e s u j ą c o , podobnie j a k p r z e m i a n y w s a m y m j a d ł o s p i ­ sie. Z m i a n y te postaramy się u k a z a ć na p r z y k ł a d z i e u c z t y weselnej, k t ó r a s t a ł a się w z o r e m d l a i n n y c h , n i e m n i e j w y s t a w n i e p r z y g o t o w y w a ­ n y c h gościn. Dane z p o c z ą t k u b i e ż ą c e g o w i e k u m ó w i ą o powszechnym w ó w c z a s jedzeniu ze w s p ó l n y c h misek l u b t a l e r z y p r z e z ^ r z y l u b cztery osoby, s i e d z ą c e n a p r z e c i w k o siebie. Sytuacja taka i s t n i a ł a t a k ż e w okresie m i ę d z y w o j e n n y m , k i e d y to n p . w 1928 r . na b o g a t y m weselu w Istebnej talerze m i e l i t y l k o p a ń s t w o m ł o d z i oraz proboszcz i m i e j s c o w y lekarz �BIESIADY WIEJSKIE 119 •z ż o n ą . P o s ł u g i w a n o się w y ł ą c z n i e ł y ż k a m i , m i ę s o b i o r ą c do r ę k i , k t ó r ą w y c i e r a n o w specjalnie zabierany w t y m celu r ę c z n i k l u b c h u s t k ę . T a k u j m u j e to jedna z mieszkanek Istebnej: „ n a w i e s i e l u m i e l i ino ł y ż k i i palce do m i ę s a [...] z jednej b r u t f a n i , j a k o się p i e k ł o , m i ę s o r ę k a m i brali, a k a ż d y m i o ł j a k ą c h u s t k ę abo r ę c z n i k z d o m u w z i ę t e ze sobą, to se r ę c e u c i e r o ł " . Jeszcze nawet po I I w o j n i e ś w i a t o w e j powszechnie m o ż ­ na m ó w i ć o t a k i m w ł a ś n i e sposobie s p o ż y w a n i a p o t r a w . Sytuacja z a c z ę ł a u l e g a ć zmianie w latach p i ę ć d z i e s i ą t y c h , k i e d y to z a c z ę t o p o d a w a ć po­ t r a w y k a ż d e m u na o d d z i e l n y m talerzu, n a j p i e r w zupy, a n a s t ę p n i e dania m i ę s n e . S p o s ó b ten w ostatnich latach z a c z ą ł u s t ę p o w a ć modzie poda­ w a n i a p o t r a w na p ó ł m i s k a c h i salaterkach, a zupy w wazach. P o c i ą g n ę ł o to za s o b ą k o n i e c z n o ś ć s i ę g a n i a samemu po jedzenie, co w z b u d z i ł o — z w ł a s z c z a u pokolenia starszego — pewne z a ż e n o w a n i e . Poza t y m nie s p o t y k a ł o się to z p r z y c h y l n y m p r z y j ę c i e m ze w z g l ę d u na fakt pozbawie­ nia b i e s i a d n i k ó w m o ż l i w o ś c i dowolnego dysponowania o t r z y m y w a n ą do­ t ą d na t a l e r z u przez k a ż d e g o ilością m i ę s a . Zgodnie b o w i e m z t u t e j s z y m z w y c z a j e m biesiadnik m ó g ł z a b r a ć do d o m u nie zjedzone na weselu m i ę s o , co powszechnie c z y n i ł y k o b i e t y , w k ł a d a j ą c je do specjalnie w t y m celu w s z y w a n y c h d u ż y c h kieszeni l u b przynoszonych ze s o b ą chustek . W s p ó ł c z e ś n i e z d e r z a j ą się t u t a j d w a w z o r y z a c h o w a ń . Jeden — t r a d y ­ c y j n y — p r z e w i d u j e m o ż l i w o ś ć w z i ę c i a ze s o b ą nie zjedzonego m i ę s a , p r z y c z y m dodajmy, że zwyczajowo ustalone jest dla k a ż d e g o gościa po j e d n y m k a w a ł k u z w s z y s t k i c h czterech d a ń m i ę s n y c h . D r u g i natomiast zaleca pozostawienie na p ó ł m i s k u m i ę s a , u c h o d z ą c zarazem za p o ż ą d a n y i ś w i a d c z ą c y o obyciu uczestnika s p o s ó b zachowania. Jedna z mieszkanek Brennej w r ę c z m ó w i : „ t e r a z ludzie są tacy k u l t u r a l n i e j s i , to j u ż nie b i o r ą ze s o b ą m i ę s a , bo to w s t y d " . T o t e ż w obawie przed k r y t y k ą w s p ó ł b i e ­ s i a d n i k ó w s p o s ó b ten jest ostatnio coraz częściej r e a l i z o w a n y . N a w e t z a c h ę c a n i e k u c h a r k i : „ w i e l e sie w o m n a l e ż y , to se w e ź c i e wsziystko, j a k n i e zjecie, no i b ę d z i e s p o k ó j " , nie p r z y n o s i zamierzonego s k u t k u . Z m i a ­ n y w sposobie zachowania się podczas u c z t y weselnej dobrze c h a r a k t e r y ­ z u j ą s ł o w a urodzonej w 1891 r. g ó r a l k i z Istebnej: „jo b y m nie w z i y n a tego m i y n s a (z p ó ł m i s k a ) . Jo b y m w z i y n a , ale j a k m i d a j ą m ó j dział, co jo m i a ł a zjeść, a j o tego nie zjem, t o ż t u se w e z m e m . A l e tak, ż e b y c h ze s t o ł u , to n i . Jo sie n a j e m i jeszcze m u ze s t o ł u z a b i e r a ć ! N i e k i e r y to jeszcze dziś t a k r o b i , ale to t a k nie p i y k n i e [...], ludzie k r z y w o p a t r z ą na takiego". P r z y g o t o w y w a n i e paczek z jedzeniem w r ę c z a n y c h opuszcza­ j ą c y m wesele ma c z y n i ć z a d o ś ć w s p o m n i a n e m u zwyczajowi. 3 1 P o w y ż s z e z m i a n y d o t y c z ą t e ż u m i e j ę t n o ś c i p o s ł u g i w a n i a się s z t u ć c a ­ m i , z w ł a s z c z a w i d e l c e m , k t ó r y do k o ń c a I I w o j n y ś w i a t o w e j nie b y ł 81 Por. m. in. M a l i c k i , op. cit., s. 106. Zob. też F . O l e s i e j u k , Obrzędy we­ selne w Lubelskiem, Wrocław 1971, s. 16. Na Łużycach goście weselni przynosili ze sobą garnek na potrawy, których nie zjedli, a które zanosili do domu dla rodziny .(£ с h n e e w e i s, op. cit., s. 43). �120 ZOFIA SZROMBA-RYSOWA w powszechnym u ż y c i u u l u d n o ś c i Beskidu Ś l ą s k i e g o . Jedna z mieszkanek Istebnej, urodzona w 1930 г., t a k w s p o m i n a : „jo w o r n p o w i m , że j o d ł u g o nie u m i a ł a w i d e l c e m j e ś ć . Jak m y kajsi z z e s p o ł e m [ r e g i o n a l n y m ] w y j e ż d ż a l i , to j o sie d z i w o w a ł a , j a k gdo je, bo j o nie b y ł a nauczona". Dopiero p r z y j a z d do w s i l e t n i k ó w , n a s i l a j ą c y się od l a t p i ę ć d z i e s i ą t y c h tego w i e k u , i c z ę s t s z e w y j a z d y poza w i e ś p o z w o l i ł y na przyswajanie sobie i n n o w a c j i i u z m y s ł o w i e n i e r ó ż n i c w poziomie ż y c i a w e w ł a s n y m ś r o d o w i s k u i poza n i m . N i e r z a d k o z r e s z t ą n a p o t y k a ł o to sprzeciw ze s t r o n y l u d z i starszych. O n i to c z ę s t o nie chcieli l u b nie u m i e l i p o s ł u g i w a ć się w i d e l c e m . Ponad 7 0 - l e t n i mieszkaniec B r e n n e j t w i e r d z i , iż na ś l u b i e c ó r k i w 1958 r. w obawie, aby „ n i e w y ż g a ć k o m u oczu w i d ł a m i " , zajął miejsce p r z y k o ń c u s t o ł u obok m ę ż c z y z n w t y m s a m y m w i e k u , gdzie m ó g ł p o s ł u g i w a ć s i ę w y ł ą c z n i e ł y ż k ą , a m i ę s o b r a ć do p a l c ó w l e w e j r ę k i , r e z y g n u j ą c z p r z y n a l e ż n e g o m u miejsca obok p a ń s t w a m ł o d y c h , gdzie z m u s z o n y m się b y ł o z a c h o w y w a ć zgodnie z o b o w i ą z u j ą c ą n o w ą m o d ą . N a l e ż y jeszcze d o d a ć , iż w e d ł u g w i e r z e ń tutejszej l u d n o ś c i w i e j s k i e j podczas jedzenia w w i ę k s z y m gronie osób b y ł o s i ę n a r a ż o n y m na zauro­ czenie. B i e s i a d n i k ó w m i a ł o p r z e d t y m u c h r o n i ć n i e p o s t r z e ż o n e o d ł o ż e n i e l u b odlanie na bok m a ł e j ilości jedzenia przez k o b i e t ę w n o s z ą c ą je na s t ó ł . C z y n n o ś ć t ę powtarzano n i e k i e d y p r z y k a ż d o r a z o w y m jedzeniu, n a w e t jeszcze w czasach n a m w s p ó ł c z e s n y c h , p r z y c z y m j e d n a k p o ­ wszechniej zwyczaj t e n w i ą ż e się z k a r m i e n i e m b y d ł a i t r z o d y c h l e w n e j . P r z e c h o d z ą c do j a d ł o s p i s u biesiad, zasygnalizujemy jego n a j i s t o t n i e j ­ sze elementy, z w r a c a j ą c m . i n . u w a g ę na p o t r a w y , k t ó r e i n t e g r o w a ł y b i e s i a d n i k ó w b ą d ź t e ż s y m b o l i z o w a ł y p o c z ą t e k l u b koniec uczty. W s p ó ł c z e ś n i e podawane na g o ś c i n a c h p o t r a w y s t a n o w i ą d o ś ć j e d n o ­ l i t y i ustalony zestaw, o d p o w i a d a j ą c y w z o r o m p o s i ł k u o d ś w i ę t n e g o . S k ł a ­ da się on z r o s o ł u ( w o ł o w o - k u r z e g o ) z m a k a r o n e m oraz k i l k u r o d z a j ó w m i ę s a n a j c z ę ś c i e j pieczonego (schab, p i e c z e ń , d r ó b , k o t l e t y , rolady), k t ó r e z a s t ą p i ł o podawane d a w n i e j na g o ś c i n a c h m i ę s o gotowane. N a wesela p r z y g o t o w u j e się cztery rodzaje m i ę s a , a m i a n o w i c i e : 1) p o t r a w k a z k u r y z r y ż e m i s a ł a t k ą j a r z y n o w ą ; 2) k o t l e t schabowy l u b p i e c z e ń c i e l ę c a z z i e m n i a k a m i ; 3) pieczona k u r a z, z i e m n i a k a m i ; 4) w o ł o w e r o l a d y z k l u ­ skami ś l ą s k i m i . K l u s k i te, n o s z ą c e w Istebnej n a z w ę klusek ze szkrobu, a w B r e n n e j białych, w i ą ż ą s i ę z r e g i o n e m G ó r n e g o Ś l ą s k a , gdzie od d a w ­ na s t a n o w i ą n i e o d ł ą c z n y element p o ż y w i e n i a nie t y l k o ś w i ą t e c z n e g o , ale i niedzielnego . Z tego to t e r e n u corocznie z j e ż d ż a do w s i B e s k i d u 3 2 3 3 8 2 Ponad 50-letnia mieszkanka Brennej twierdzi, iż do dnia dzisiejszego sto­ suje się do zaleceń swej matki, która kazała dzieciom uchyniać (odkładać lub od­ lewać) przed jedzeniem nieco potrawy na bok. Matka wspomnianej informatorki pouczała swe dzieci mówiąc: „tak róbcie, bo tak powinno być". Kluski te przyrządza się z gotowanych ziemniaków oraz mąki ziemniaczanej. Na temat rozpowszechnienia tej potrawy na Górnym Śląsku zob. Z. S z r o m b a R y s o w a , Pożywienie ludności wiejskiej na Śląsku, Wrocław 1978, s. 74. s s �121 BIESIADY WIEJSKIE Ś l ą s k i e g o w i e l u l e t n i k ó w i w c z a s o w i c z ó w , k t ó r z y nierzadko s t a j ą się t e ż u c z e s t n i k a m i gościn w i e j s k i c h . Dlatego t e ż — j a k stwierdza jedna z miesz­ kanek B r e n n e j — „ t e r a z u nas t e ż k l u s k i m u s z ą b y ć , bo teraz p r z e w a ż n i e jest d u ż o gości z miasta na weselach. Teraz to t a k się w i ę c e j ł ą c z y , z m i a ­ sta na w i e ś , ze w s i do miasta". D o d a t k i do m i ę s a s t a n o w i ą r ó ż n e g o r o ­ dzaju w a r z y w a , k t ó r e w y p a r ł y — p o w s z e c h n ą jeszcze w okresie m i ę ­ d z y w o j e n n y m — k i s z o n ą k a p u s t ę z z a s m a ż k ą . B y ł a ona nie t y l k o n i e o d ­ ł ą c z n y m s k ł a d n i k i e m codziennego j a d ł o s p i s u , ale zawsze go t e ż rozpo­ czynała. S t w i e r d z i ć n a l e ż y , iż t a k d u ż a ilość d a ń m i ę s n y c h o d r ó ż n i a u c z t y weselne g ó r a l i ś l ą s k i c h od u r z ą d z a n y c h w s ą s i e d n i c h wsiach ż y w i e c k i c h , a nawet i ś l ą s k i c h . Jedna z mieszkanek B r e n n e j t a k w y p o w i a d a się ń a t e n temat: „ m i e n i j jest t a m w s z i y ć k i e g o jako u nas, inaczy g o t u j ą . T a m z a ś t y c h d a n i nie m a t y l e z t y m i m i ę s a m i . Pani, co t u jest u nas, m i ę s o t u jeszcze po p o ł u d n i u d o w a j ą " . Powszechnie przestrzegany zwyczaj p r z y g o t o w y w a n i a na wesele aż t y l u d a ń m i ę s n y c h , b ę d ą c y p r z y k ł a d e m o b o w i ą z u j ą c e j obecnie k o n s u m p c j i „ n a pokaz", k t ó r e j biesiadnicy n a j ­ c z ę ś c i e j nie s ą w stanie s p r o s t a ć , budzi z a s t r z e ż e n i a samych m i e s z k a ń ­ c ó w w s i , k t ó r z y w p r o s t m ó w i ą : „ t o nie warce t y l e jedzenia, bo jednego p o j e d z ą , a p o t e m nie chcą, a f u r t z n o s z a j ą . L u d z i e strasznej r o b o t y m a j ą , a p o t e m nie j e d z ą " . J a k ż e o d m i e n n y b y ł j a d ł o s p i s uczty weselnej z p o c z ą t k u X X w., m i m o iż starano się r ó w n i e ż p r z y g o t o w a ć k i l k a p o ­ t r a w , b ą d ź siedem — j a k podaje L . M a l i c k i — aby s t a r c z y ł o i c h m ł o d y m na k a ż d y d z i e ń tygodnia, b ą d ź d w a n a ś c i e , t y l e i l u b y ł o a p o s t o ł ó w . 3 4 J a d ł o s p i s weselny — j a k j u ż wspomniano — s t a ł się w z o r e m dla w i e ­ l u w s p ó ł c z e ś n i e p r z y g o t o w y w a n y c h biesiad. S t a n o w i ą go: r o s ó ł z m a k a ­ r o n e m , z a s t ę p o w a n y n i e k i e d y i n n ą z u p ą (np. p o m i d o r o w ą ) , r ó ż n e g o r o ­ dzaju m i ę s o (pieczony d r ó b , k o t l e t y , p i e c z e ń ) z z i e m n i a k a m i , a n i e k i e d y r ó w n i e ż ze w s p o m n i a n y m i k l u s k a m i ś l ą s k i m i , oraz ciasto, a nierzadko i t o r t . P r z y k ł a d o w o p r z y t o c z m y t u zestaw p o t r a w podanych w 1975 r. na g o ś c i n ę z okazji 50-tych u r o d z i n jednej z mieszkanek Istebnej: r o s ó ł z makaronem, pieczone k u r y w sosie ś m i e t a n o w y m z z i e m n i a k a m i , p i e ­ czone i n d y k i z s a ł a t k ą z czerwonej kapusty i z i e m n i a k a m i oraz p i e c z e ń z k r ó l i k a w sosie z k l u s k a m i ś l ą s k i m i . M i ę d z y d a n i a m i m i ę s n y m i po­ dano — zgodnie z n o w y m z w y c z a j e m — g a l a r e t k i owocowe z b i t ą ś m i e ­ t a n ą , a po obiedzie k a w ę l u b h e r b a t ę , k o m p o t oraz ciasto . 3 5 D a n i a m i ę s n e , k t ó r e są p o d s t a w ą k a ż d e j w s p ó ł c z e s n e j g o ś c i n y , przed 8 4 M a l i c k i , op. cit., s. 102 n. Zob. też E . Ś w i b ó w n a , Co przed stu dwu­ dziestu laty Brenniacy jedli na weselu i jak te potrawy przyrządzali? Spisała w lutym 1934 roku..., „Zaranie Śląskie", R. 10: 1934, z. 2, s. 109. Równie urozmaicony bywa jadłospis gościny z okazji złotych godów. I tak np. na uroczystość tę w 1977 r. w Istebnej podano: rosół z makaronem, kurę w sosie ś m i e t a n o w y m i kluski śląskie oraz sałatkę z kapusty, kotlety schabowe z ziemnia­ kami i kiszonym ogórkiem oraz mielone mięso z ziemniakami i buraczkami. 8 5 �122 ZOFIA SZROMBA-RYSOWA I I w o j n ą ś w i a t o w ą , a nawet i jeszcze po niej, p o j a w i a ł y się n i e c z ę s t o na stole g ó r a l i ś l ą s k i c h . W Istebnej n p . p o c z ę s t u n e k nierzadko s t a n o w i ł ku­ buś, c z y l i zapiekane w p i e k a r n i k u tarte surowe z i e m n i a k i polane ś m i e ­ t a n ą i posypane c u k r e m , gałuszki — pszenne k l u s k i , gryzka — g r y s i k na m l e k u dobrze omaszczony i posypany c u k r e m oraz r y ż , poprzedzane zawsze j e d n a k — zgodnie z m i e j s c o w y m zwyczajem — g o t o w a n ą k i s z o n ą k a p u s t ą , j e d z o n ą z c a ł y m i z i e m n i a k a m i , k t ó r e brano do r ę k i . W a r t o p r z y ­ t o c z y ć t u w y p o w i e d ź urodzonej w 1930 r. mieszkanki Istebnej: „ w t e d y w s z i y ć k o na misach d o w a l i . B y ł a to wieczno kapusta, nie b y ł o han m i ę sow. Tero sie ludzie dobrze m a j ą . Inszych nie u z n o w a j ą ino m i ę s o . P i y r w y j g r y z k i n a w a r z i l i , n a m a ś c i l i m a s ł e m . Kubusie, kawa, kołocze — t o ś to b y ł a g o ś c i n a . A dziska z a ś inaczy". P o ś w i ę ć m y jeszcze nieco u w a g i p o t r a w o m s p e ł n i a j ą c y m na ucztach o k r e ś l o n e funkcje. Przede w s z y s t k i m w y p a d a t u w y m i e n i ć ser., w y s t ę ­ p u j ą c y na terenie Beskidu Ś l ą s k i e g o pod n a z w ą sera klaganego. D a w n i e j b y ł to ser owczy. Obecnie p r z y r z ą d z a n y jest z m l e k a krowiego l u b m i e ­ szanego z o w c z y m t e c h n i k ą robienia s e r ó w podpuszczkowych z m l e k a s ł o d k i e g o , c h a r a k t e r y s t y c z n ą d l a r e g i o n u K a r p a t . S y m b o l i z o w a ł on d a w ­ ne ź r ó d ł o u t r z y m y w a n i a tutejszej l u d n o ś c i g ó r a l s k i e j — pasterstwo, i zgodnie z t r a d y c j ą w i n i e n z n a l e ź ć się na stole biesiadnym, rozpoczy­ n a j ą c k a ż d ą u c z t ę w e s e l n ą . T a k p i s a ł na t e n temat ks. E. G r i m , d ł u g o ­ l e t n i proboszcz w Istebnej: „ n a j p r z ó d p o d a j ą p r z y c i e ś : chleb i m i s ę sera, k a ż d y z m i s y do chleba ser palcem p r z y b i e r a " . Obecnie j u ż t y l k o w Istebnej przestrzega się z w y c z a j u podawania na stół wspomnianego sera, jednak j u ż t y l k o „ n a co d r u g i m — j a k m ó w i miejscowa kucharka — weselu". Zgodnie z t r a d y c j ą , k a ż d y z u c z e s t n i k ó w g o ś c i n y p o w i n i e n skosz­ t o w a ć go na p o c z ą t k u uczty. N a j c z ę ś c i e j jednak, r o z r o b i o n y z m a s ł e m i u f o r m o w a n y w f i g u r k i z w i e r z ą t l u b i n n y c h p r z e d m i o t ó w , stanowi j u ż t y l k o d e k o r a c j ę s t o ł u weselnego. T r a d y c y j n y m i o b o w i ą z u j ą c y m d a w n i e j daniem w e s e l n y m b y ł a moczanina l u b moczanica, podawana na stół j a k o druga w k o l e j n o ś c i . Z a c y t u j m y t u raz jeszcze ks. E. G r i m a : „ p o t e m m a s ł o na misie i k r o m k i k o ł a c z a / w i ę c k a ż d y k o ł a c z ł a m i e , w misie m a s ł e m macza [ . . . ] / moczanica l u d zowie t ę d r u g ą d a ń c a ł ą / albo, że z b r o d y kapie, zwie j ą t e ż k a p a ł a " . P o t r a w a ta, c z y l i k o ł a c z p o k r a j a n y i m a ­ czany w r o z t o p i o n y m m a ś l e , z n i k ł a ze s t o ł u biesiadnego j u ż przed I I w o j n ą ś w i a t o w ą . W a l o r e m j e j — j a k się powszechnie u w a ż a — b y ł o uodpornienie o r g a n i z m u na alkohol, k t ó r y dopiero po n i e j m ó g ł p o j a w i ć 3 6 3 7 3 S 3 9 *• Na temat sera podawanego na uczcie weselnej zob. m. in. D e к o w s к i, op. cit., s. 162. " G r i m , op. cit., s. 22. Ibidem, s. 22. Urodzona w 1925 r. mieszkanka Istebnej mówi: „dawno już moczaniny nie dają, to już wyszło z mody. To jeszcze mi mama o niej opowiadali". 88 n �323 BIESIADY WIEJSKIE się na stole. Obecnie r o l ę t a k ą s p e ł n i a podawana przed obiadem t z w . „ z i m n a p ł y t a " , c z y l i z a k ą s k i w postaci w ę d l i n y , śledzi, j a j e k w majone­ zie, s a ł a t e k i t p . , k t ó r a z n a l a z ł a się w m i e j s c o w y m j a d ł o s p i s i e na w z ó r uczt rozpowszechnionych na terenie G ó r n o ś l ą s k i e g o O k r ę g u P r z e m y s] owego . 4 0 L i t e r a t u r a etnograficzna dostarcza danych o p o t r a w a c h z a m y k a j ą c y c h u c z t ę w e s e l n ą , c h r z e s t n ą l u b p o g r z e b o w ą . W Beskidzie Ś l ą s k i m b y ł n i ą g r y s i k u g o t o w a n y na m l e k u , dobrze omaszczony i posypany c u k r e m , k t ó r y jeszcze w okresie m i ę d z y w o j e n n y m podawano w Brennej na k o ń c u uczty weselnej, a w Istebnej — w e d ł u g M . Szubertowej — u c z t y chrzest­ nej . W W i ś l e b y ł a to kasza, k t ó r ą — j a k m ó w i o n o — „ s t r a s z o n o " uczest­ n i k ó w wesela, d a j ą c i m do zrozumienia, iż biesiada jest j u ż z a k o ń c z o n a . N i e r o z e r w a l n i e z weselem z w i ą z a n y b y ł kołacz, k t ó r y pod koniec uczty wnoszono na stół biesiadny. Starosta d z i e l i ł k a ż d y k o ł a c z p o m i ę ­ dzy sześciu b i e s i a d n i k ó w , k t ó r z y zabierali go ze s o b ą do d o m u . W Isteb­ nej p o d o b n ą r o l ę s p e ł n i a ł a d r o ż d ż o w a b u ł k a (zwana babówką l u b brytfaniokiem), k t ó r ą w czasie czepin p a n n a m ł o d a c z ę s t o w a ł a w s z y s t k i c h go­ ści. W latach p i ę ć d z i e s i ą t y c h sporadycznie, a w s z e ś ć d z i e s i ą t y c h p o ­ wszechnie, f u n k c j ę k o ł a c z a i wspomnianej b a b k i p r z e j ą ł t o r t (dorta) . K o ł a c z e ( n a z w ą t ą ostatnio o k r e ś l a się p l a c k i z nadzieniem z sera, m a r ­ m o l a d y l u b m a k u p o m i ę d z y d w o m a w a r s t w a m i ciasta) s t a n o w i ą dziś w y ł ą c z n i e dar r o z s y ł a n y g o ś c i o m i s ą s i a d o m przed weselem. P i e c z y w e m c h r z e s t n y m w W i ś l e — j a k p o d a j ą ź r ó d ł a — b y ł a pszenna strucla, zwana weselnikiem . 4 1 4 2 4 3 4 4 4 S 4 6 M ó w i ą c o cechach j a d ł o s p i s ó w biesiad w i e j s k i c h n a l e ż y w s p o m n i e ć jeszcze o gościnie u r z ą d z a n e j z okazji ś w i n i o b i c i a , na k t ó r e j podawano szereg specyficznych dla tego w y d a r z e n i a p o t r a w . N a l e ż a ł a do nich, spo­ ż y w a n a j a k o pierwsza, mocznina, t j . chleb, a częściej pieczony w d o m u placek z m ą k i i g o t o w a n y c h z i e m n i a k ó w l u b w y ł ą c z n i e z z i e m n i a k ó w ( s u r o w y c h t a r t y c h i gotowanych) maczany w roztopionej s ł o n i n i e ze s k w a r k a m i (szpyrkami), dalej kiszona kapusta ze s ł o n i n ą , c a ł e gotowane 4 0 Por. S z r o m b a - R y s o w a , op. cit., s. 85. Zob. m. in. А. С h ę t n i k, Pożywienie Kurpiów. Jadło i napoje zwykłe, obrzędowe i głodowe, K r a k ó w 1936, s. 96; F i s c h e r , op. cit., s. 377; J . S e mb r z y c k i , Wesele na Mazurach, „Wisła", t. 7: 1893, s. 96. S z u b e r t ó w a, Dary..., s. 614. Materiały Archiwum Р А Е we Wrocławiu, nr inw. 3080. Zob. też P i 1 с h, op. cit., s. 38, 75. Fakt ten zanotowano już w 1951 r. w Istebnej. Wówczas to kucharka pou­ czyła pannę młodą, przechodzącą na duże gospodarstwo pana młodego: „tam lepszi rodzina, to by trza nie babkę ino dorte upiec". Tort, z którym panna młoda pod­ chodziła do rodziców pana młodego z zapytaniem: „czy mnie przyjmujecie za dziec­ ko, czy za synową?", zrobił w tamtych czasach bardzo duże wrażenie na zebranych. " M a l i c k i , op. cii., s. 84; P i l e h, op. cit., s. 64; materiały Archiwum Р А Е we Wrocławiu, nr inw. 3080. 4 1 4 2 4 3 4 4 4 5 �124 ZOFIA SZROMBA-RYSOWA 4 7 z i e m n i a k i , podgardle oraz pieczona krew, inaczej zwana bachora . S m a ­ ż o n o t e ż p ą c z k i (krepliki), a nieraz pieczono nawet k o ł a c z l u b b u c h t y . Ś w i n i o b i c i e b y ł o b o w i e m zawsze d u ż y m na w s i w y d a r z e n i e m , p r z y r ó w ­ n y w a n y m nawet do wesela, j a k stwierdza m . i n . l u d o w y autor z Istebnej: „ j e d z y n i a n a w a r z i l i i n a p i k l i g a ź d z i n a , j a k o na w i e s i e l u " . 4 8 Jak n i e k t ó r e g o ś c i n y c h a r a k t e r y z u j ą się specyficznymi p o t r a w a m i , tak t e ż p r z e w o d n i a m y ś l p r o w a d z o n y c h w czasie n i c h r o z m ó w w i ą ż e się z i n s p i r u j ą c y m i je w y d a r z e n i a m i . Na p r z y k ł a d g o ś c i n y z okazji ś w i n i o bicia r o z p o c z y n a ł y u w a g i n á temat, w i e l k o ś c i zabitej ś w i n i , j e j w a g i oraz ilości i g r u b o ś c i s ł o n i n y . B y ł o to t a k ż e p r z e d m i o t e m wznoszonych toa­ s t ó w podczas w y p i j a n e g o w d u ż e j ilości alkoholu, wymaganego — - j a k się s ą d z i — p r z y s p o ż y w a n i u w ó w c z a s z b y t t ł u s t y c h p o t r a w . Prowadzone r o z m o w y d o t y c z y ł y nadto spraw gospodarczych, ż y c i a s ą s i e d z k i e g o i w s i , p r z e c h o d z ą c pod koniec g o ś c i n y w opowiadania ż a r t o b l i w e , nierzadko k o ń c z ą c e się ś p i e w e m . Uczta weselna, n a j d ł u ż e j t r w a j ą c a ze w s z y s t k i c h gościn i s k u p i a j ą c a z r ó ż n i c o w a n e znacznie t o w a r z y s t w o , b y ł a miejscem r ó ż n o t e m a t y c z n y c h r o z m ó w . P r z e w a ż a ł y w n i c h j e d n a k osoby pana i p a n ­ n y m ł o d e j , i c h p r z y s z ł e szczęście i p o ż y c i e m a ł ż e ń s k i e . Do n i c h t e ż n a ­ w i ą z y w a ł starosta, z a c h ę c a j ą c y b i e s i a d n i k ó w do jedzenia i w y g ł a s z a j ą c y oracje. Nie zanotowano na b a d a n y m terenie p r z y ś p i e w e k i n t o n o w a n y c h podczas wnoszenia na stół k o l e j n y c h p o t r a w , znanych z i n n y c h s t r o n P o l s k i . S p e ł n i a n e w czasie u c z t y toasty n a w i ą z y w a ł y do n o w o ż e ń c ó w . Biesiadnicy ż y c z y l i i m - z d r o w i a , d o m a g a j ą c się pod koniec biesiady do­ wodu ich wzajemnej przychylności, t j . pocałunku, wołając tak długo „ g o r z k o " , „ g o r z k o " , d o p ó k i m ł o d z i nie p o c a ł o w a l i się, w y w o ł u j ą c u ze­ b r a n y c h r e a k c j ę zadowolenia, w y r a ż a n ą o k r z y k i e m „ s ł o d k o " . 4 9 5 0 N i e o d ł ą c z n y m s k ł a d n i k i e m w s z y s t k i c h biesiad, z w y j ą t k i e m g o ś c i n y z okazji I k o m u n i i , jest a l k o h o l , k t ó r y u ł a t w i a ł n a w i ą z y w a n i e k o n 5 1 4 7 Nazwą tą określa się jelita napełnione tartymi surowymi ziemniakami spa­ rzonymi, mlekiem lub wrzątkiem i wymieszanymi ze słoniną, sadłem, skwarkami oraz k a w a ł k a m i tłustego mięsa, a następnie przypieczone na tłuszczu i zapieczone jeszcze w piekarniku. Mieszkanka Brennej tak opisuje tę gościnę: „nasmażyli szpyrek, nakroli chlyba ku temu i maczali, ugotowali mięsa i kapusty kiszonej, kartofli i prosili sąsiada na szpyrki, bo to była uroczystość". Zob. też B u l k a , sen., Świniobicie, „Gwiazdka Cieszyńska", R. 92: 1939, nr 7, s. 2; P i l c h , op. cit., s. 62 n. Treść takich rozmów przytacza P i l c h , op. cit.: „Pięknego my dzisiaj za­ bili babucia, ale każ mu do tego, co był u nieboszczyka Janicy od Poloków". Np. w Beskidzie Sądeckim (materiały w ł a s n e w Archiwum Pracowni Etno­ graficznej Z E I H K M P A N w Krakowie). Przytoczmy tu słowa ks. N. В o ń с z у к a (Stary kościół miechowski, Bytom 1879, s. 27): „Nuż się człowiek narodził / Już od karczmy do karczmy jego ojciec chodził / Kosztować, gdzie gorzałka była najsmaczniejsza, / Gdy nam byla do uciech wszech najpotrzebniejsza. / Wszak bez wódki nie było gościny [...] / Mógł­ bym wam bez liku z przykładów dowodzić / Jako się z wódką nasi przodkowie rodzili, / Z wódką żyli i z wódką ze świata schodzili". 4 8 4 9 5 0 5 1 �BIESIADY WIEJSKIE 125 t a k t ó w i prowadzenie swobodnej r o z m o w y , t a k w a ż n e j dla o g ó l n e j a t m o ­ sfery biesiady. Wzajemne przepijanie do siebie m i a ł o s ł u ż y ć p o z y s k i w a ­ n i u p r z y c h y l n o ś c i , s y m b o l i z o w a ł o zbratanie i a k c e p t a c j ę . N i c dziwnego, że t o w a r z y s z y ł a m u c a ł a e t y k i e t a . R y t u a ł picia o k r e ś l a ł m . i n . osobę f u n ­ datora, k i e r u n e k picia, k o l e j n o ś ć i s p o s ó b przepijania oraz t o w a r z y s z ą c e t e m u s ł o w a . O g ó l n i e p r z y j ę t ą z a s a d ą b y ł o przechodzenie m ę ż c z y z n na g o ś c i n ę z a l k o h o l e m i kieliszkiem. Z w y c z a j o w o o k r e ś l o n a t e ż b y t e ilość przynoszonej w ó d k i , w y n o s z ą c a p ó ł l i t r a od jednej p a r y m a ł ż e ń s k i e j , w z r a s t a j ą c j e d n a k na weselach n a w e t do 10 l i t r ó w w w y p a d k u w y ż s z e j pozycji b i e s i a d n i k ó w i s p e ł n i a n e j przez niego na g o ś c i n i e f u n k c j i (staro­ sta, d r u ż b a , gość wiesielowy). R ó w n i e ż k o b i e t y p r z y c h o d z i ł y d a w n i e j na wesele z w ó d k ą . W latach p i ę ć d z i e s i ą t y c h X X w . s p o t k a ł o się to z o s t r ą k r y t y k ą m i e j s c o w y c h k s i ę ż y , n a w o ł u j ą c y c h do przynoszenia na g o ś c i n y c u k i e r k ó w zamiast w ó d k i . Od tego to czasu datuje się c z ę s t o w a n i e n i m i u c z e s t n i k ó w ś l u b u po w y j ś c i u i c h z k o ś c i o ł a oraz b i e s i a d n i k ó w podczas obiadu i zabawy w gospodzie. T o t e ż ilość z a k u p y w a n y c h przez uczestni­ czące w weselu k o b i e t y c u k i e r k ó w s i ę g a nierzadko i 15 k i l o g r a m ó w . W ó d k ę p r z y n i e s i o n ą ze s o b ą na g o ś c i n ę k a ż d y z b i e s i a d n i k ó w b ą d ź s k ł a d a ł w jedno miejsce zamykane na klucz, b ę d ą c y w r ę k a c h zaufanej osoby, b ą d ź t r z y m a ł w teczce pod s t o ł e m , w y j m u j ą c dopiero w c h w i l i uznanej przez s t a r o s t ę l u b d r u ż b ę za o d p o w i e d n i ą do r o z p o c z ę c i a picia alkoholu. N i e r a z szukano p r e t e k s t u do p r z y ś p i e s z e n i a tego m o m e n t u . 1 t a k np. podanie na stół mocno okraszonej k a p u s t y w y w o ł y w a ł o n i e g d y ś u w a g i w rodzaju: „ w y p i j m y za k a p u s t ę " l u b „ n a zdrowie, coby z a l a ć te k a p u s t ę " . Obecnie k t ó r y ś z gości stara się czasem r o b i ć u w a g ę na temat t r u d n o ś c i jedzenia bez popicia, aby u s p r a w i e d l i w i ć postawienie na stole flaszki z w ó d k ą , c h o ć z a s a d ą — r o z p o w s z e c h n i a n ą przez k u c h a r k i — jest rozpoczynanie picia alkoholu dopiero p o m i ę d z y t r z e c i m a c z w a r t y m da­ niem m i ę s n y m . Jak j u ż wspomniano, nierzadko jeszcze w s p ó ł c z e ś n i e biesiadnicy p r z e ­ p i j a j ą do siebie z jednego kieliszka. Z p o c z ą t k i e m X X w . c z ę s t o p i t o w p r o s t z flaszki, j a k m ó w i o n o — z ruty. Powszechnie przestrzegano i przestrzega się nadal z w y c z a j u w y l e w a n i a resztek a l k o h o l u z kieliszka przed p o n o w n y m n a p e ł n i e n i e m i podaniem kolejnej osobie, aby j e j nie z a s z k o d z i ć i ustrzec p r z e d u r o k i e m . W t y m w ł a ś n i e p r z e j a w i a s i ę — w e d ł u g s ł ó w g ó r a l i ś l ą s k i c h — u m i e j ę t n o ś ć picia alkoholu. W p r z e c i w ­ n y m w y p a d k u b o w i e m m o ż n a b y ł o n a b a w i ć się n i e s t r a w n o ś c i , u p i ć się szybko, a nawet ciężko z a c h o r o w a ć . N i e p o m y ś l n y o b r ó t m o g ł o m i e ć r ó w ­ n i e ż nalewanie a l k o h o l u l e w ą r ę k ą , t o t e ż m a ń k u c i (w miejscowej gwarze lewacy) n a j c z ę ś c i e j w y s t r z e g a l i się nalewania w ó d k i . D o d a j m y , że z d m u 5 2 S 2 Na ten temat zob. m. in. S. D w o r a k o w s k i , Kultura społeczna ludu wiej­ skiego na Mazowszu nad Narwią, Białystok 1964, s. 231; U. R o h n e r - B a u m b e r g e r, Trinksitten gestem und heute, „Schweizerisches Archiv für Volkskunde", E . 73: 1977, z. 3-4, s. 199. �326 ZOFIA S Z R O M B A - R Y S O W A chiwanie p i a n y z p i w a , co d a w n i e j c z y n i l i b y w a l s c y gospód, m i a ł o r ó w ­ n i e ż c h r o n i ć od u r o k u . 5 3 Powszechne i zgodne z t u t e j s z ą t r a d y c j ą jest wzajemne c z ę s t o w a n i e się wszystkich b i e s i a d n i k ó w p r z y n i e s i o n ą z s o b ą na g o ś c i n ę w ó d k ą . C z ę s t u j ą c y w s t a w a ł od stołu, b r a ł f l a s z k ę i kieliszek, p o d c h o d z i ł kolejnodo k a ż d e g o gościa i w r ę c z a j ą c m u n a p e ł n i o n y kieliszek m ó w i ł : „ m a s z w y p i j , boś t y ode m n i e jeszcze nie p i ł " l u b „ n i e c h ci s ł u ż y " , czy t y m podobne. O d b i e r a j ą c y kieliszek m ó w i ł t y l k o „ n a z d r o w i e " (dawniej „na ,zdrowi"), w y c h o d z ą c z z a ł o ż e n i a , iż za alkohol nie n a l e ż y d z i ę k o w a ć . Za­ l e ż n i e od okoliczności pito „ n a p o t k ę " ( t j . m a t k ę c h r z e s t n ą ) , „ n a c ó r k ę " , „ h a syna", „ n a s z p y r k i " , „ n a k a p u s t ę " l u b t y l k o „ n a z d r o w i e " j u b i l a t ó w , m ł o d e j p a r y i t p . K i e r u n e k przepijania dla w i ę k s z o ś c i m i e s z k a ń c ó w ba­ d a n y c h w s i nie o d g r y w a ł ż a d n e g o znaczenia, c h o ć m o ż n a s p o t k a ć się ze stwierdzeniem, iż n a l e ż a ł o p i ć „za s ł o ń c e m " , z a c z y n a j ą c od s t r o n y p r a ­ wej . 5 4 5 5 Z m i a n y w r y t u a l e picia, n a s t ę p u j ą c e pod w p ł y w e m w z o r ó w m i e j s k i c h i popanieniem •— j a k się t u m ó w i — m i e s z k a ń c ó w Beskidu Ś l ą s k i e g o , p o l e g a j ą ,na d ą ż e n i u o r g a n i z a t o r ó w g o ś c i n y do przygotowania dla każdegouczestnika kieliszka oraz postawienia na stole przez w s z y s t k i c h gości przyniesionej w ó d k i , celem c z ę s t o w a n i a się n i ą przez n a j b l i ż s z y c h s ą s i a ­ d ó w . Z m i a n y te s z c z e g ó l n i e m o ż n a z a o b s e r w o w a ć na terenie B r e n n e j , bardziej o t w a r t e j na nowe w z o r y z a c h o w a ń . W w y p a d k u m a ł ż e ń s t w a z p a r t n e r e m p o c h o d z ą c y m z t e r e n u o o d m i e n n y m od m i e j s c o w y c h w z o ­ r a c h z a c h o w a ń k u l t u r o w y c h , zgodnie z k t ó r y m i nabycie alkoholu n a l e ż y do pana m ł o d e g o , n a s t ę p u j e ł ą c z e n i e d w ó c h w z o r ó w z a c h o w a ń : goście m i e j s c o w i p r z y c h o d z ą na wesele z w ł a s n ą w ó d k ą , dla gości spoza w s i zakupuje j ą pan m ł o d y . W ó d k a podawana na g o ś c i n a c h w s p ó ł c z e ś n i e na­ b y w a n a jest w sklepie. Z a s t ą p i ł a ona powszechnie p r z y g o t o w y w a n ą d a w ­ niej w domach war żonką , p r z y r z ą d z a n ą jeszcze n i e k i e d y podczas ś w i ­ niobicia. 5 6 5 8 Dobrze c h a r a k t e r y z u j ą to słowa ponad 80-letniej mieszkanki Istebnej: „ r o ­ b i l i tak od u r o k u [...] coby żoden nie urzykł, ż e b y m u nie było źle, nie rzygoł". N a j c z ę s t s z y m sposobem na odczynienie u r o k u było t r z y k r o t n e naplucie na o d w r ó ­ cony na l e w ą s t r o n ę brzeg koszuli i trzykrotne wytarcie n i m ust. Tak samo p o s t ę ­ powano po zjedzeniu niestrawnej potrawy, aby zapobiec ewentualnemu zaczaro­ waniu. Tak m ó w i na ten temat jeden z i n f o r m a t o r ó w : „ k i e r y n a p o c z ą ł tego pół l i t r a to w y c z ę s t u j e , jak w i d z i , że już nie ma, to zaś zaczął drugi, aż w y p i ł o się wszystko". Warto t u p o d k r e ś l i ć , iż w okresie reglamentacji alkoholu w latach 19811982, w y n o s z ą c e j pół l i t r a na miesiąc, uczestnicy biesiad pożyczali od innych miesz­ k a ń c ó w wsi k a r t k i , aby m ó c p r z y n i e ś ć zwyczajowo w y m a g a n ą ilość w ó d k i . Mówią o t y m m. i n . m a t e r i a ł y z Beskidu S ą d e c k i e g o (np. ze wsi Ł ą c k o , w o j . N o w y Sącz — m a t e r i a ł y w ł a s n e w A r c h i w u m Pracowni Etnografii ZE I H K M P A N w K r a k o w i e ) oraz Ł o w i c k i e g o (D e к o w s к i , op. cit., s. 151). se W a r z o n k ę robiono ze spirytusu (zwanego kwitem) zmieszanego w proporcji 1 :2 z w o d ą z a g o t o w a n ą z g o ź d z i k a m i i cynamonem, k t ó r ą po przecedzeniu w l e w a ł o się na przypalony cukier. W a r z o n k ę zawsze pito ciepłą. 5 4 5 5 �127 BIESIADY WIEJSKIE K o ń c z ą c omawianie r y t u a ł u biesiady n a l e ż y nieco u w a g i p o ś w i ę c i ć jeszcze d a r o m , m a j ą c y m w i e l e w s p ó l n y c h cech z g o ś c i n ą , k t ó r ą m o ż n a s a m ą u z n a ć za pewnego rodzaju dar. T a k j a k p r z y j ę c i e daru, t a k samo uczestnictwo w g o ś c i n i e w ł ą c z a j e d n o s t k ę w u k ł a d w z a j e m n y c h z o b o w i ą ­ z a ń i zwyczajowo u n o r m o w a n y c h z a c h o w a ń . Z darem, j a k i z gościną, w i ą ż e się p o j ę c i e ż y c z l i w o ś c i , c h ę ć p o d t r z y m y w a n i a w i ę z i s p o ł e c z n e j , po­ t r z e b ę odwzajemnienia się. P r z y j ę c i e zaproszenia na u c z t ę i uczestniczenie w niej p o c i ą g a za s o b ą k o n i e c z n o ś ć ofiarowania daru, nazywanego obecnie prezentem, i stano­ w i ą c e g o o b o w i ą z e k nie t y l k o uczestnika wesela, ale t a k ż e gościn u r z ą ­ dzanych z okazji chrzcin, roczka, pierwszej k o m u n i i , z ł o t y c h i srebrnych g o d ó w i t p . S ł o w a m i e s z k a n k i Istebnej: „dzisiaj j u ż sie to takie miejskie p r z y b r a ł o , że j u ż nawet prezenty d a w a j ą " dobrze o b r a z u j ą w s p ó ł c z e s n ą s y t u a c j ę na w s i beskidzkiej, k t ó r e j m i e s z k a ń c y p r z y j m u j ą c zaproszenie z a s t a n a w i a j ą się nad prezentem, nieraz w p r o s t z a d a j ą c p y t a n i e : „a co z a ś t a m d a m y za prezent, t a m ani p o t e m nie u g o w i się b y l e co". M i m o z a p e w n i e ń osoby z a p r a s z a j ą c e j o z b y t e c z n o ś c i przynoszenia prezentu, k a ż d y stara się n a b y ć go l u b w r ę c z y ć p i e n i ą d z e . B r a k f i n a n s o w y c h m o ż ­ l i w o ś c i staje się n i e k i e d y p r z y c z y n ą rezygnacji z uczestniczenia w b i e ­ siadzie. D o d a j m y , że w e d ł u g miejscowej o p i n i i , zwyczaj przynoszenia na g o ś c i n ę prezentu stanowi dla n i e k t ó r y c h nawet i m p u l s do u r z ą d z a n i a t a k licznych obecnie gościn i zapraszania na nie t a k w i e l u osób. 5 7 W t r a d y c y j n e j s p o ł e c z n o ś c i w i e j s k i e j d a r y s t a n o w i ł y w a ż n ą pomoc w u r z ą d z a n i u u c z t y weselnej. S ł u ż y ł y do b e z p o ś r e d n i e j k o n s u m p c j i , po­ dobnie j a k a l k o h o l przynoszony przez u c z e s t n i k ó w w i ę k s z o ś c i g o ś c i n . D a r y przedweselne przeznaczone b y ł y przede w s z y s t k i m „ d o k o ł a c z y " , k t ó r y m n a s t ę p n i e r e w a n ż o w a n o się ofiarodawcom . S t a n o w i ł y je takie p r o d u k t y , j a k : m a s ł o , jaja, ser, m l e k o , ś m i e t a n a , j a b ł k a i t p . , w y k o r z y s t y ­ wane p r z y w y p i e k u k o ł a c z y , a p o c h o d z ą c e z w ł a s n e g o gospodarstwa. N i e z n a j d o w a ł a się p o m i ę d z y n i m i m ą k a , b ę d ą c a ' w g ó r a c h zawsze p r o d u k t e m d e f i c y t o w y m . Natomiast nierzadko w y s t ę p o w a ł w n i c h d r ó b . Po I I w o j ­ nie ś w i a t o w e j r o z p o w s z e c h n i ł się zwyczaj n o t o w a n i a ilości i rodzaju da­ r ó w o t r z y m y w a n y c h od p o s z c z e g ó l n y c h osób, u m o ż l i w i a j ą c y r e w a n ż o w a ­ nie się w p r z y s z ł o ś c i t a k i m i s a m y m i l u b w t a k i e j samej w a r t o ś c i . Za5 8 5 9 6 0 5 7 Por. A . S i c i ń s k a , Elementy stylu życia ludności wiejskiej, [w:] Tradycja i nowoczesność w kulturze wsi, Warszawa 1979, s. 62. Dary znoszono z a r ó w n o do domu panny m ł o d e j , jak i pana młodego. Kołacze pieczono bowiem w jednym, j a k i w d r u g i m gospodarstwie, rozsyłając je n a s t ę p n i e rodzinie i s ą s i a d o m . Dla p r z y k ł a d u podajmy, iż z jednego gospodarstwa przynoszono: 12 kostek masła, 24 jaja, ser, gęś lub 1 l i t r mleka l u b 10 jaj i 5 kostek m a s ł a . Zapis p r o w a ­ dzony w czasie u r z ą d z a n i a wesela w 1956 r. w Istebnej w y m i e n i a dary z 55 gospo­ darstw, o b e j m u j ą c e ł ą c z n i e : 192 kostki m a s ł a , 378 j a j , . 22 sery, 5 k u r , 1 cielę, 3 k o ­ guty, 5 gęsi, mleko, ś m i e t a n ę , 2 k g smalcu, cukier, j a b ł k a oraz 50 zł. Z a c y t u j m y t u wypowiedzi mieszkanek badanych w s i : „teroz ludzie jakosi z m ą d r z e l i , to piszą, coby sie w y r ó w n a ć , tyle samo z w r ó c i ć " ; „wiela on m i teraz 5 8 5 9 6 0 �128 ZOFIA SZROMBA-RYSOWA pis u ł a t w i a t e ż r o z s y ł a n i e po domach k o ł a c z y bez obawy p o m i n i ę c i a kogokolwiek. Zgodnie z c e r e m o n i a ł e m uczty, goście w i n n i o d c h o d z i ć z niej obda­ r o w a n i . W Beskidzie Śląskim f u n k c j ę t a k ą p e ł n i ł y t z w . wysłuszki. Sta­ n o w i ł y je k o ł a c z e zabierane z wesela do d o m u , a od l a t s z e ś ć d z i e s i ą t y c h X X w . r o z s y ł a n e w d n i u i c h upieczenia, t j . na d w a l u b t r z y d n i przed w e s e l e m . Ostatnio, nie bez z w i ą z k u z s y t u a c j ą k r y z y s o w ą w k r a j u , obserwuje się zanikanie tego zwyczaju, c h o ć proces ten o s ł a b i a ż y w o t n a nadal w s p o ł e c z n o ś c i w i e j s k i e zasada o d w z a j e m n i a n i a się i presja o p i n i i s p o ł e c z n e j . K o m p r o m i s o w y m r o z w i ą z a n i e m jest p o s y ł a n i e k o ł a c z y t y l k o p r z y p i e r w s z y m w rodzinie weselu. N a z w ą wysłuszki o k r e ś l a n o t e ż za­ bierane dawniej z wesela m i ę s o , z a w i ą z y w a n e w w ę z e ł e k do przynoszo­ nej w t y m celu c h u s t k i . Po I I w o j n i e ś w i a t o w e j pod koniec u c z t y weselnej z a c z ę t o w r ę c z a ć g o ś c i o m arkusz p a p i e r u do z a w i j a n i a n a l e ż n y c h i m k a w a ł k ó w nie zjedzo­ nego m i ę s a . W obecnych czasach k u c h a r k i p r z y g o t o w u j ą d l a n i c h pa­ kiety, t j . paczki z m i ę s e m , w ę d l i n ą i ciastem, rozdawane p r z y opuszcza­ n i u przez b i e s i a d n i k ó w wesela. 6 1 62 6 3 II. F U N K C J E B I E S I A D Biesiada, j a k k a ż d e zjawisko k u l t u r o w e , s p e ł n i a w s p o ł e c z n o ś c i w i e j ­ skiej o k r e ś l o n e funkcje , k t ó r e p o d l e g a j ą p r z e m i a n o m w czasie, b ą d ź z y s k u j ą c , b ą d ź t r a c ą na sile i znaczeniu. W t r a d y c y j n e j s p o ł e c z n o ś c i w i e j s k i e j f u n k c j e s p e ł n i a n e przez biesiady m i a ł y w a ż n y aspekt gospodarczy, b ę d ą c u w i e ń c z e n i e m w a ż k i c h d l a go­ spodarstwa wiejskiego w y d a r z e ń . B y ł o n i m nie t y l k o zawarcie m a ł ż e ń ­ stwa, w ł ą c z a j ą c e n o w o ż e ń c ó w do g r u p y gospodarzy z p r z y n a l e ż n y m i i m o d t ą d p r a w a m i i o b o w i ą z k a m i , ale t a k ż e ś w i n i o b i c i e , u m o ż l i w i a j ą c e rea­ lizowanie t a k istotnej dla w s p ó ł ż y c i a na w s i zasady w z a j e m n o ś c i . W y d a ­ rzenia te b y ł y nie t y l k o s p r a w ą danej r o d z i n y , ale całej s p o ł e c z n o ś c i b ą d ź g r u p y s ą s i e d z k i e j , s t a j ą c się zarazem osią j e j ż y c i a towarzyskiego. M i m o t r u d n e j s y t u a c j i m a t e r i a l n e j ó w c z e s n e j l u d n o ś c i g ó r a l s k i e j , nie pozwa­ l a j ą c e j na c z ę s t e ucztowanie, dawne biesiady b y ł y miejscem autentycze 4 przyniósł, to se zapiszem i wiem, żebych mu tesz mienij nie dała. Podle tego sie potem orientujem, to sie tak staram, tesz mu tela dać, albo w tej samem wartości, jak tego samego nie mam'". Por. A. G u r e w i с z, Kategorie kultury średniowiecznej, Warszawa 1976, s. 235. W zależności od rodzaju gościa otrzymywał on połowę lub całą blachę ko­ łacza. Zob. też Š w i b ó w n a, op. cit., s. 109. Por. P. B o g a t y r i e w , Semiotyka kultury ludowej, Warszawa 1979, s. 152 п., który pisze m. in. „zjawisko etnograficzne zwykle pełni jednocześnie wiele funkcji, które są wzajemnie strukturalnie powiązane" (s. 157). 6 1 M 6 3 6 4 �BIESIADY WIEJSKIE 129 - nej zabawy, wzajemnej ż y c z l i w o ś c i i g o ś c i n n o ś c i . Dlatego t e ż f u n k c j a l u d y c z n a w y s u w a ł a się na czoło i n n y c h , s p e ł n i a n y c h przez ó w c z e s n e u c z t y , f u n k c j i . S p o ż y c i e d u ż e j ilości alkoholu, zgodnie z t u t e j s z y m z w y ­ czajem przynoszonego przez w s z y s t k i c h u c z e s t n i k ó w gościn, m i a ł o za­ p e w n i ć d o b r y na n i c h n a s t r ó j , k t ó r y c z y n i ł b i e s i a d ę — w o p i n i i s p o ł e c z ­ n e j — u d a n ą . G o ś c i n y , b ę d ą c e zawsze miejscem nieograniczonej k o n ­ s u m p c j i niecodzienych p o t r a w , s p e ł n i a ł y t e ż w a ż n ą f u n k c j ę a l i m e n t a ­ c y j n ą , u w i d a c z n i a j ą c ą się m . i n . w jedzeniu „ n a zapas". Do k o ń c a I I w o j ­ n y ś w i a t o w e j l u d n o ś ć g ó r a l s k a okazji t a k i c h m i a ł a j e d n a k niewiele. S t ą d p o w t a r z a j ą c e się często s ł o w a : „ g o ś c i n nie u r z ą d z a l i , ino wiesieli a ś w i niobicie, inszego n i " . Z k o ń c e m X I X w . nie wszyscy m o g l i sobie p o z w o l i ć n a w e t na ś w i n i o b i c i e . Jak pisze M . W y s ł o u c h o w a , m a r z e n i e m c a ł e g o ż y ­ cia starej g ó r a l k i z Istebnej b y ł o „ z u ż y t k o w a ć — c h o ć raz jeden, j e d y n y na p o t r z e b y domowe m i ę s o browka (wieprzka), k t ó r e g o o d k a r m i a j ą co r o k u , ale po to, aby s p r z e d a ć w J a b ł o n k o w i e — i z a o s z c z ę d z i ć t y l e krajcarów, aby p r z y o d z i a ć na ś m i e r ć w nowe kyrpce w y s c h ł e , o k r y t e b l i z n a m i stopy, k t ó r e przez o s i e m d z i e s i ą t k i l k a lat k r w a w i ł y się bosko po skolach" (kamieniach) . 6S Z m i a n y w s y t u a c j i m a t e r i a l n e j g ó r a l i ś l ą s k i c h , j a k i e n a s t ą p i ł y po I I w o j n i e ś w i a t o w e j , d o p ł y w do w s i p i e n i ą d z a na s k u t e k z a t r u d n i e n i a pozarolniczego i r o z w o j u r u c h u letniskowego p r z y c z y n i ł y się do szyb­ kiego p r z e j m o w a n i a w z o r ó w m i e j s k i c h , za j a k i e u z n a ć n a l e ż y t a k ż e f o r ­ m y wzajemnego goszczenia się. W s p ó ł c z e s n e u c z t y s p e ł n i a j ą na w s i prze­ de w s z y s t k i m f u n k c j ę p r e s t i ż o w o - r e p r e z e n t a c y j n ą . Dobrze o d d a j ą to s ł o ­ wa m i e s z k a ń c ó w Istebnej: „ t e r a z g o ś c i n y r o b i ą na honory, a h o n o r y k o s z t u j ą p i e n i ą d z e ,[...] k a ż d y sobie m y ś l i , co to on nie jest, sprasza l u d z i , r o b i g o ś c i n y [...] ludzie nie liczą się z groszem"; „ d z i s k a ludzie luksus ż i j ą , a ci m ł o d z i se m y ś l ą , coby f u r t b y ł o jeszczi l e p i j " . Poprzez suto zastawiony stół d ą ż y się w i ę c do zamanifestowania nie t y l k o s w y c h m o ż ­ l i w o ś c i m a t e r i a l n y c h , ale t a k ż e u m i e j ę t n o ś c i sprostania nowoczesnym, a więc najczęściej miejskim, wzorom zachowań. Moment prestiżowy — w y r a ż a j ą c y się w r y w a l i z a c j i w u r z ą d z a n i u coraz to w y s t a w n i e j s z y c h p r z y j ę ć , k t ó r e s t a j ą się c z ę s t o s p o ł e c z n i e a p r o b o w a n y m i stereotypami z a c h o w a ń — w i ą ż e się z n o w y m i u k ł a d a m i k o n t a k t ó w s p o ł e c z n y c h , w ś r ó d k t ó r y c h coraz w i ę k s z ą r o l ę o d g r y w a j ą k o n t a k t y ponadlokalne. Biesiady, b ę d ą c e miejscem w k r a c z a n i a w i e l u i n n o w a c j i z a r ó w n o k u l i n a r n y c h , j a k i w sferze z a c h o w a ń l u d z k i c h , s t a j ą się p r z y k ł a d e m k o n s u m p c j i i zacho­ w a n i a „ n a pokaz". Rozpatrywane w k a t e g o r i i m i ę d z y l u d z k i e g o p o r o z u ­ mienia, a w i ę c k o m u n i k a c j i , u k a z u j ą i c h f u n k c j ę s p o ł e c z n ą . Ł ą c z ą one b o w i e m l u d z i p r z y w s p ó l n y m stole, u ł a t w i a j ą n a w i ą z y w a n i e i p o d t r z y ­ m y w a n i e k o n t a k t ó w oraz przekazywanie n o w y c h w z o r ó w . 6 5 M. W y s ł o u c h o w a , Ze śląskiej ziemi, .Kuriera Lwowskiego", R. 4: 1896, nr 53, s. 415. в — Etnografia Polska t. 28/1 „Tydzień", dodatek literacki do �130 ZOFIA SZROMBA-RYSOWA Z w r ó c i ć n a l e ż y r ó w n i e ż u w a g ę na i n t e g r u j ą c ą r o l ę w s p ó ł c z e s n y c h gościn, k t ó r e s p r z y j a j ą konsolidacji r o d z i n y , c z ę s t o rozproszonej „ p o ś w i e c i e " , a z b i e r a j ą c e j się p r z y w s p ó l n y m stole z okazji w i e l u u r o c z y ­ stości. C e c h ą b o w i e m w s p ó ł c z e s n y c h biesiad jest uczestniczenie w n i c h — j a k j u ż wspomniano — przede w s z y s t k i m r o d z i n y . P r z y j e ż d ż a j ą c e do w s i osoby, k t ó r e j u ż z niej w y e m i g r o w a ł y , c h c ą w ten s p o s ó b p o d k r e ś l i ć w i ę ź r o d z i n n ą i ze s p o ł e c z n o ś c i ą w i e j s k ą . * P o d j ę t e badania nad r o l ą biesiad w s p o ł e c z n o ś c i w i e j s k i e j , s t a n o w i ą c e n i e w ą t p l i w i e w a ż n y p r z y c z y n e k do badania p r z e m i a n s p o ł e c z n y c h i k u l ­ t u r o w y c h w s i w s p ó ł c z e s n e j , p o z w a l a j ą na ś l e d z e n i e i c h p r z y c z y n , m e ­ c h a n i z m ó w i s k u t k ó w , u ł a t w i a j ą c uchwycenie o g ó l n i e j s z y c h p r a w i d ł o ­ w o ś c i . T e r e n b a d a ń o k a z a ł się d o b r y m p o l e m obserwacji. T u b o w i e m p r z e m i a n y , o g a r n i a j ą c e wszystkie dziedziny życia, p r z y b r a ł y n i e z w y k l e szybkie t e m p o dopiero po I I w o j n i e ś w i a t o w e j . N o w e w z o r y z a c h o w a ń , p r z e j m o w a n e przez m i e s z k a ń c ó w w s i c z ę s t o na zasadzie m o d y — j a k m o ż n a b y ł o z a o b s e r w o w a ć na p r e z e n t o w a n y m m a t e r i a l e — s t a j ą się na naszych oczach n o w y m zwyczajem. W y k ł a d n i k i e m z m i a n w i n t e r e s u j ą ­ c y m nas t u t a j zagadnieniu w s p ó ł b i e s i a d n i c t w a , jest adaptacja do m i e j ­ skiego s t y l u ż y c i a (albo u w a ż a n e g o za t a k i ) , u ś w i a d a m i a j ą c a j e d n a k za­ razem istnienie t r a d y c y j n y c h f o r m z a c h o w a ń , b ę d ą c y c h r o d z i m y m dzie­ d z i c t w e m k u l t u r o w y m , do k t ó r e g o p r z y w i ą z a n i e jest obserwowane n a b a d a n y m terenie. A r t y k u ł ten nie daje, rzecz jasna, odpowiedzi na wszystkie postawione na w s t ę p i e p y t a n i a , b ę d ą c j e d y n i e p r ó b ą zasygnalizowania p r o b l e m a t y k i i ukazania j e j złożoności na p r z y k ł a d z i e zebranego dotychczas m a t e r i a ł u z Beskidu Ś l ą s k i e g o , s t a n o w i ą c e g o jeden z k i l k u w y b r a n y c h do analizy r e g i o n ó w K a r p a t Polskich. Zofia Szromba-Rysowa BAUERLICHE FESTESSEN Zusammenfassung Das Untersuchungsobjekt sind Festessen, die die Autorin ais eine Nahrungseinnahme an den gemeinsamen Tisch mit gebetenen Gasten aufgrund eine nicht alltSglichen Ereignisses, dessen Kronung und Verherrlichung sie sind, definiert. Das Einladen von Gasten wurde hier ais eine wichtige Tatsache gewertet, denn es erlaubt, aus der Gesamtheit der Erscheinung der gegenseitigen Bewirtung diese auszusondern, die folgende Bedingungen erfüllen: 1. sie sind die Kronung eines w i c h t ł g e n Ereignisses, 2. sie entfallen auf einen bestimmten, meist festgelegten Tag, 3. ihnen geht die Einladung der Gaste voran, 4. auf ihnen wird eine grofiere �BIESIADY WIEJSKIE 131 Anzahl, meist nicht ałltaglieher Gerichte und Alkohol konsumiert, 5. auf ihnen werden Geschenke iiberreicht. Die Festessen stehen mit den wichtigsten Momentem im Leben des Menschen und seiner Arbeit im Zusammenhang und Impuls fur ihre Ausrichtung sind Ereignisse in der familiaren, religiosen und wirtschaftlichen Spháre. Die Teilnahme am gemeinsamen Festessen ist ein spezifischer Ausdruck nicht nur des Lebensmittelkonsums, sondern auch der gesellschaftlichen Bindungen der Dorfbewohner. Sie ist eine Form des zwischenmenschlichen Verstandnisses, die dem Gegenseitigkeitsprinzip unterliegt, das die Basis des gesellschaftlichen Lebens bildet. Die Analyse der Festessen w ü r d e aus dem Blickwinkel des Rituals, das über die auBere Form des Festessens enscheidet, und folgende Probléme umfafit: 1. die Teilnehmer der Bewirtung, 2. Ort und Zeit des Festessens, 3. Festtafel, 4. die mit der Bewirtung verbundenen Geschenke, analysiert. Bei der Bearbeitung wurden auch die Funktionen, die Festessen in den Dorfgemeinschaften spielen, beachtet. Die Analyse der Festschmausen und Haltungen gegenüber dem Essen in Situationen, wo angenommen wird, daB dies feierlich und prachtig erfolgen muB, erlaubt die Veranderungen zu beobachten, die sich z. Zt. auf dem polnischen Dorf vollziehen. Der Festtisch ist namlich manchmal der Verbreitungsort neuer Vorbilder, die groBe kulturelle Folgen haben. Andererseits konserviert er auch gewisse Elemente der traditionellen Kultur. Von der Voraussetzung ausgehend, daB Festschmause eine Form des zwischen­ menschlichen Verstandnisses, und ais solches ein gesellschaftuches Bedürfnis sind, wurde versucht, folgende Eigenschaften dieser Erscheinung zu bestimmen: bis zu welchem Grad entwachst das Festessen dem Prinzip der Familiensolidaritát und inwieweit wird es auf andere Familienmitglieder .und weitere Kreise der lokalen und überlokalen Gesellschaft ausgedehnt; welche Folgen für das Gebiet der brauchtümlichen Verhaltensweisen hat die Bewirtung in senso largo; inwieweit kann man von der verbindenden und trennenden Funktion der Festtafel sprechen: worauf beruht bei Festessen das Prinzip der Gegenseitigkeit; welchen EinfluB hat die allgemeine Meinung auf das Aufgeben oder Beibehalten traditioneller Verhaltens­ weisen. �