49 50 4499 https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/f7ce4a4825aee248fd534eed4fb592b6.pdf 6c2a52b9da7a0ed636bd6f7d482a9f7e Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6612 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2004 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne zaręczyny - zwyczaje Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:6182 Title A name given to the resource Osoby biorące udział w zaręczynach, I/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.8: Zwyczaje i obrzędy weselne cz.I: Od zalotów do ślubu cywilnego, red nauk. Agnieszka Pieńczak, s.143 ( mapa nr 20) Creator An entity primarily responsible for making the resource Pieńczak, Agnieszka Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 20. O s o b y biorące udział w z a r ę c z y n a c h , I Oprac. Agnieszka Pieńczak Kwestionariusz PAE nr 9, Zwyczaje i obrzędy weselne, oprac. Józef Gajek przy współudziale Feliksa Olesiejuka: 33. Poza młodymi — kto uczestniczy w takim zwyczaju: rodzice? swat (dziewosłęb)? marszałek? starosta, drużbowie? druhny, czy inne osoby? Objaśnienia znaków: Oprócz młodych w zaręczynach brały udział: 1—osoby z najbliższej rodziny (np. rodzice, rodzeństwo); 2 — inne odpowiedzi (zob. mapa 21, 22); 3 — brak tradycji; 4 — brak odpowiedzi [wypełnienie znaku kropką, zob. uwagi poniżej]. Uwagi: 1) wypełnienie znaku kropką oznacza, że zjawisko występowało w przeszłości. Mapa dotyczy stanu zjawiska w czasie prowadzenia badań terenowych (lata 70. XX wieku), 2) punkty z pionową kreską oznaczają informacje pochodzące od ludności napływowej (przesiedleń­ cy z Kresów Wschodnich i osadnicy z różnych stron Polski), 3) na mapie uwzględniono również przypadki, gdy zaręczyny były aktem równoczesnym ze swatami i zmówinami, zob. mapa 18. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/5084100c430f438df0e975a45383ff43.pdf 6beafd07f5ed4ccbc5618f14ae5253ed Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6613 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2004 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne zaręczyny - zwyczaje Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:6183 Title A name given to the resource Osoby biorące udział w zaręczynach, II/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.8: Zwyczaje i obrzędy weselne cz.I: Od zalotów do ślubu cywilnego, red nauk. Agnieszka Pieńczak, s.144 ( mapa nr 21 ) Creator An entity primarily responsible for making the resource Pieńczak, Agnieszka Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 21. Osoby biorące udział w zaręczynach, II Oprac. Agnieszka Pieńczak Kwestionariusz PAE nr 9, Zwyczaje i obrzędy weselne, oprac. Józef Gajek przy współudziale Feliksa Olesiejuka: 33. Poza młodymi — kto uczestniczy w takim zwyczaju: rodzice? swat (dziewosłęb)? marszałek? starosta, drużbowie? druhny, czy inne osoby? Objaśnienia znaków: Oprócz młodych w zaręczynach brali udział: 1 — rodzice chrzestni; 2 — sąsie­ dzi; 3 — znajomi; koledzy; koleżanki; 4 — inne odpowiedzi (zob. mapy 20 i 22); 5 — brak tradycji; 6 — brak odpowiedzi [wypełnienie znaku kropką, zob. uwagi poniżej]. Uwagi: 1) wypełnienie znaku kropką oznacza, że zjawisko występowało w przeszłości. Mapa dotyczy stanu zjawiska w czasie prowadzenia badań terenowych (lata 70. X X wieku), 2) punkty z pionową kreską oznaczają informacje pochodzące od ludności napływowej (przesiedleń­ cy z Kresów Wschodnich i osadnicy z różnych stron Polski), 3) na mapie uwzględniono również przypadki, gdy zaręczyny były aktem równoczesnym ze swatami i zmówinami, zob. mapa 18. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/9a9b85063d3e791d82e65e73b83b891c.pdf 2a458723906c8757faf8d183fa0ecccc Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6614 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2004 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne zaręczyny - zwyczaje Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:6184 Title A name given to the resource Osoby biorące udział w zaręczynach, III/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.8: Zwyczaje i obrzedy weselne cz.I: Od zalotów do ślubu cywilnego, red nauk. Agnieszka Pieńczak, s.145 ( mapa nr 22 ) Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.8:Agnieszka Pieńczak: Wedding customs and rituals, part II: The matchmaker's role and importance in arranging marriages Creator An entity primarily responsible for making the resource Pieńczak, Agnieszka Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 22. Osoby biorące udział w zaręczynach, III Oprac. Agnieszka Pieńczak Kwestionariusz PAE nr 9, Zwyczaje i obrzędy weselne, oprac. Józef Gajek przy współudziale Feliksa Olesiejuka: 33. Poza młodymi - kto uczestniczy w takim zwyczaju: rodzice? swat (dziewosłęb)? marszałek? starosta, drużbowie? druhny, czy inne osoby? Objaśnienia znaków: Oprócz młodych w zaręczynach brali udział: 1—osoba spełniająca rolę swata; 2 — osoba spełniająca rolę starosty weselnego lub starościny; 3 — osoby najczęściej z rodziny spełniające rolę druhen czy drużbów; 4 — osoba wypełniająca rolę marszałka weselnego; 5 — inne odpowiedzi (zob. mapy 20 i 21 ); 6 — brak tradycji; 7 — brak odpowiedzi [wypełnienie znaku kropką, zob. uwagi poniżej]. Uwagi: 1) wypełnienie znaku kropką oznacza, że zjawisko występowało w przeszłości. Mapa dotyczy stanu zjawiska w czasie prowadzenia badań terenowych (lata 70. XX wieku), 2) punkty z pionową kreską oznaczają informacje pochodzące od ludności napływowej (przesiedleń­ cy z Kresów Wschodnich i osadnicy z różnych stron Polski), 3) na mapie uwzględniono również przypadki, gdy zaręczyny były aktem równoczesnym ze swatami i zmówinami, zob. mapa 18. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/c54be04f0b3edba7f36f04c67aca18bd.pdf 2e2b00db85343022c3523780a0b1cd02 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6615 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2004 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne zaręczyny - zwyczaje starosta weselny Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:6185 Title A name given to the resource Rola strarosty podczas zaręczyn ( od poł.XIX w. do poł.XX w.)/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.8: Zwyczaje i obrzędy weselne cz.I: Od zalotów do ślubu cywilnego, s.156 ( mapa nr 23 ) Creator An entity primarily responsible for making the resource Czuchnowska, Barbara Pieńczak, Agnieszka Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 23. Rola starosty na zaręczynach (od pot. XIX wieku do poł. XX wieku) Oprac. Barbara Czuchnowska, Agnieszka Pieńczak Kwestionariusz PAE nr 9, Zwyczaje i obrzędy weselne, oprac. Józef Gajek przy współudziale Feliksa Olesiejuka: 33. Poza młodymi - kto uczestniczy w takim zwyczaju: rodzice? swat? (dziewosłęb)? „marszałek"?, „sta­ rosta", „drużbowie"? druhny, czy inne osoby? 34. Jaką rolę odgrywają osoby obecne? Czy wygłaszają jakieś formuły, oracje? Jeśli tak — zapisać tekst. 35. Czy ktoś przewodniczy uczcie zaręczynowej? swat? przyszły starosta? ojciec młodej? lub kto inny. Co należy do jego obowiązków? a) wiąże i rozłącza ręce młodych, b) podaje młodym wianki lub rózgę. 36. Czy istnieje lub istniał zwyczaj wymiany pierścionków? Jak one wyglądają? Czym się różnią od obrączek? Kto je wręcza? a) młodzi wymieniają między sobą, b) są wręczane przez inne osoby (przez kogo), c) czy tylko miody daje go dziewczynie. 37. Czy w badanej wsi istnieje względnie istniał zwyczaj: a) wygłaszania oracji do młodej lub młodego na temat wierności małżeńskiej oraz kar za niewierność (np. w czasie zrękowin itp.), �b) c) f) h) I) wygłaszania oracji po zaręczynach, tj. zrękowinach na temat nierozerwalności małżeństwa? czy w czasie zrękowin starosta wiąże młodym ręce na chlebie? lub inaczej? czy starosta zakłada w czasie zrękowin młodym pierścionki? jak się to odbywa? czy prosi weselników o błogosławieństwo dla młodej? w jakim momencie? czy starosta kroi kołacz i obdziela weselników? [...], czy wygłasza wówczas orację? Objaśnienia znaków: Podczas zaręczyn starosta weselny: 1 — zaleca młodym podanie sobie rąk; 2 — złączone i niekiedy złożone na chlebie ręce młodych przewiązuje chustką; 3 — wręcza młodym pierś­ cionki, obrączki lub aranżuje ich wymianę; 4 — wygłasza do młodych orację o obowiązkach stanu małżeńskiego; 5 — brak tradycji; 6 — brak odpowiedzi. Uwagi: 1) mapa dotyczy stanu zjawiska od poł. XIX wieku do poł. XX wieku, 2) punkty z pionową kreską oznaczają informacje pochodzące od ludności napływowej (przesiedleńcy z Kresów Wschodnich i osadnicy z różnych stron Polski), odnoszące się do czasów przedwojennych, 3) pierworys mapy na podstawie materiałów PAE i literatury wykonała B. Czuchnowska (mapa 606 — „Rytualne funkcje starosty w tradycyjnym weselu ludowym"). Z mapy 606 wyodrębniono jedynie zagadnienie dotyczące roli starosty podczas zaręczyn, 4) dane z materiałów PAE zweryfikowała A. Pieńczak (na mapie pominięte zostały inne dane, nie pochodzące ze stałej sieci punktów atlasowych, natomiast uwzględniono informacje pochodzące z literatury XIX-wiecznej (na mapie zaznaczone kolorem szarym). � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/04527aa54c80b0a994ce27e44af17bd8.pdf 3e2e593494868070bbf3fb442375b1f2 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6616 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2004 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne zaręczyny - zwyczaje Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:6186 Title A name given to the resource Przeżytkowe formy zawierania małżeństwa w czasie zaręczyn, I/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.8:Zwyczaje i obrzedy weselne cz.I: Od zalotów do ślubu cywilnego, red nauk. Agnieszka Pieńczak s.160 ( mapa nr 24 ) Creator An entity primarily responsible for making the resource Mączyńska, Anna Pieńczak, Agnieszka Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 24. Przeżytkowe formy zawierania małżeństwa w czasie zaręczyn, I Oprac. Anna Mączyńska, Agnieszka Pieńczak Kwestionariusz PAE nr 9, Zwyczaje i obrzędy weselne, oprac. Józef Gajek przy współudziale Feliksa Olesiejuka: 33. Poza młodymi — kto uczestniczy w takim zwyczaju: rodzice? swat? (dziewosłęb)?„marszałek"?, „sta­ rosta", „drużbowie"? druhny, czy inne osoby? 34. Jaką rolą odgrywają osoby obecne? Czy wygłaszają jakieś formuły, oracje? Jeśli tak — zapisać tekst. — Czy ktoś przewodniczy uczcie zaręczynowej? swat? przyszły starosta? ojciec młodej? lub kto inny. Co na­ leży do jego obowiązków? a) wiąże i rozłącza ręce młodych, b) podaje młodym wianki lub rózgę. 36. Czy istnieje lub istniał zwyczaj wymiany pierścionków? Jak one wyglądają? Czym się różnią od obrączek? Kto je wręcza? a) młodzi wymieniają między sobą, b) są wręczane przez inne osoby (przez kogo), c) czy tylko miody daje go dziewczynie. 37. Czy w czasie zaręczyn odgrywają jakąś rolę wianki lub rózgi? względnie odgrywały dawniej? Jeśli tak — jaką? �Kto je sporządza? Czy młodzi wymieniali dawniej między sobą wianki lub młoda dawała młodemu wia­ nek, „rózgę", „różdżkę"? Czy dziewczyna obdarowywała młodego? czym (np. chustką) i czy chłopiec obdarowywał dziewczynę? Czym? 38. Czy zaręczyny związane są z przyjęciem? ucztą? Jeżeli tak — czy obowiązuje: b) określone zachowanie się młodej pary, (np. picie z jednego kieliszka, jedzenie z jednego talerza? Objaśnienia znaków: W tradycyjnym akcie zawarcia małżeństwa następowało połączenie rąk dziew­ czyny i kawalera: 1 — swat, starosta, marszałek lub ojciec dziewczyny wiązał chustką ręce dziewczy­ ny i kawalera; 2 — dziewczyna i kawaler podawali sobie ręce kładąc je na bochenku chleba, który musieli niekiedy zjeść; 3—dziewczyna i kawaler wymieniali między sobą sami lub otrzymywali z rąk specjalnie wybranej osoby (ojca dziewczyny, swata, starosty itd.) wianuszki na palec; 4 — obrączki lub pierścionki, które były często święcone; 5—inne odpowiedzi (zob. mapy 25, 26); 6—brak trady­ cji; 7 — brak odpowiedzi [wypełnienie znaku kropką, zob. uwagi poniżej]. Uwagi: 1) wypełnienie znaku kropką oznacza, że zjawisko występowało w przeszłości, a znak wypełniony czarnobiałą teksturą oznacza, że zjawisko pojawiło się po I I wojnie światowej. Mapa dotyczy stanu zjawiska w latach 70. XX wieku, 2) pierworys mapy na podstawie materiałów PAE i literatury wykonała A. Mączyńska (mapa 540 „Przeżytkowe formy zawierania małżeństwa w czasie zaręczyn"), 3) dane z materiałów PAE zweryfikowała A. Pieńczak (na mapie pominięte zostały inne dane, nie pochodzące ze stałej sieci punktów atlasowych, natomiast uwzględniono informacje pochodzące z literatury XIX-wiecznej — na mapie zaznaczone kolorem szarym), 4) punkty z pionową kreską oznaczają informacje pochodzące od ludności napływowej (przesiedleń­ cy z Kresów Wschodnich i osadnicy z różnych stron Polski). � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/d10a362ef4db8c6f33f0c2e5b6b9789c.pdf aef96c414c275b8f048f4f3ff303a7af Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6617 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2004 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne zaręczyny - zwyczaje Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:6187 Title A name given to the resource Przeżytkowe formy zawierania małżeństwa w czasie zaręczyn, II/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.8,Zwyczaje i obrzędy weselne, cz.I: Od zalotów do ślubu cywilnego s.162 (mapa nr 25) Creator An entity primarily responsible for making the resource Mączyńska, Anna Pieńczak, Agnieszka Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 25. Przeżytkowe formy zawierania małżeństwa w czasie zaręczyn, II Oprac. Anna Mączyńska, Agnieszka Pieńczak Kwestionariusz PAE nr 9, Zwyczaje i obrzędy weselne, oprac. Józef Gajek przy współudziale Feliksa Olesiejuka: 33. Poza młodymi — kto uczestniczy w takim zwyczaju: rodzice? swat? (dziewosłęb)? „marszałek"?, „sta­ rosta", „drużbowie"? druhny, czy inne osoby? 34. Jaką rolę odgrywają osoby obecne? Czy wygłaszają jakieś formuły, oracje? Jeśli tak — zapisać tekst. — Czy ktoś przewodniczy uczcie zaręczynowej? swat?przyszły starosta? ojciec młodej? lub kto inny. Co na­ leży do jego obowiązków? a) wiąże i rozłącza ręce młodych, b) podaje młodym wianki lub rózgę. 36. Czy istnieje lub istniał zwyczaj wymiany pierścionków? Jak one wyglądają? Czym się różnią od obrączek? Kto je wręcza? a) młodzi wymieniają między sobą, b) są wręczane przez inne osoby (przez kogo), c) czy tylko młody daje go dziewczynie. �37. Czy w czasie zaręczyn odgrywają jakąś rolę wianki lub rózgi? względnie odgrywały dawniej? Jeśli tak —jaką? Kto je sporządza? Czy młodzi wymieniali dawniej między sobą wianki lub młoda dawała młode­ mu wianek, „rózgę", „różdżkę"? Czy dziewczyna obdarowywała młodego? Czym (np. chustką) i czy chłopiec obdarowywał dziewczynę? Czym? 38. Czy zaręczyny związane są z przyjęciem? ucztą? Jeżeli tak — czy obowiązuje: b) określone zachowanie się młodej pary, (np. picie z jednego kieliszka, jedzenie z jednego talerza?) Objaśnienia znaków: W tradycyjnym akcie zawarcia małżeństwa kawaler wręczał dziewczynie: 1 — obrączkę lub pierścionek (do I I wojny głównie za pośrednictwem swata lub starosty); 2 — inne odpowiedzi (zob. mapy 24, 26); 3 — brak tradycji; 4 — brak odpowiedzi, [wypełnienie znaku kropką, zob. uwagi]. Uwagi: 1) wypełnienie znaku kropką oznacza, że zjawisko występowało w przeszłości, a znak wypełniony czarnobiałą teksturą oznacza, że zjawisko pojawiło się po I I wojnie światowej. Mapa dotyczy stanu zjawiska w latach 70. XX wieku, 2) pierworys mapy na podstawie materiałów PAE i literatury wykonała A. Mączyńska (mapa 540 — „Przeżytkowe formy zawierania małżeństwa w czasie zaręczyn"), 3) dane z materiałów PAE zweryfikowała A. Pieńczak (na mapie pominięte zostały inne dane, nie pochodzące ze stałej sieci punktów atlasowych, natomiast uwzględniono informacje pochodzące z literatury XIX-wiecznej — na mapie zaznaczone kolorem szarym). 4) punkty z pionową kreską oznaczają informacje pochodzące od ludności napływowej (przesiedleń­ cy z Kresów Wschodnich i osadnicy z różnych stron Polski). � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/846d57f09fe563b50a9289c9a112ed5b.pdf 74ecab8b63b83b811f54fac9b3aef30e Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1428 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1973 Subject The topic of the resource strukturalizm funkcjonalizm Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1320 Title A name given to the resource Metoda funkcjonalno-strukturalna w badaniach etnograficznych P.G.Bogatyrewa / LUD 1973 t.57 Description An account of the resource LUD 1973 t.57,s.159-176 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kopczyńska-Jaworska, Bronisława Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text II. S T U D I A, R O Z P R A W Y, ARTYKUŁY Lud, t. 57, 1973 BRONISŁAWA KOPCZYŃSKA-JAWORSKA METODA FUNKCJONALNO-STRUKTURALNA W BADANIACH ETNOGRAFICZNYCH P. G. BOGATYREWA W sierpniu 1971 r. zmarł Piotr Grigorjewicz Bogatyrew, profesor Uniwersytetu Moskiewskiego, wybitny uczony, autor licznych prac z dziedziny folklorystyki słowiańskiej, teorii i historii ludowego teatru, poetyki, stosunku literatury do folkloru, związków literatury rosyjskiej z literaturą innych krajów słowiańskich, wreszcie badań porównawczych z dziedziny etnografii, w tym zwłaszcza sztuki ludowej, wierzeń i obrzędów oraz zwyczajów. Urodzony 29. L 1893 r. w Saratowie ukończył w 1918 r. studia na wydziale filozoficzno-historycznym uniwersytetu w Moskwie. Już jako student rozpoczyna pracę naukową zbierając w latach 1915-1916 materiały dialektologiczne i folklorystyczne wśród grup ludności wielkoruskiej w guberniach Archangielskiej i Moskiewskiej. Na podstawie tych badań publikuje prace Verovanija velikorussov Senkurskago ujezda 1. Po ukończeniu studiów pracuje jako bibliotekarz, wykłada na nowopowstałych uczelniach radzieckich, wreszcie zostaje pracownikiem Państwowego Muzeum Historycznego. W 1921 r.2 wyjeżdża do Czechosłowacji w charakterze tłumacza radzieckiego przedstawicielstwa. W służbie dyplo': matycznej pracuje do 1927 r., a następnie w latach 1928-1939 jako współpracownik radzieckiego centralnego państwowego muzeum literatury zbiera materiały literackie i historyczne w archiwach Czechosłowacji, Austrii, Niemiec i Danii. W końcu lat dwudziestych Bogatyrew przeniósł się do Bratysławy, gdzie wykładał słowiańską i rosyjską etnografię. Na uniwersytecie tym doktoryzował się na podstawie pracy Actes magiques, rites et croyance l "Etnograficeskoje Obezrenije" 1918, t. 28, z. 3-4, s. 42-80. ~ Biografowie Bogatyrewa nie są zgodni. Jedni podają rok 1921, drudzy 1922. �160 en BRONISLAWA Russie KOPCZYŃSKA-JAWORSKA Subcarpathique.3 Promotorem jego był prof. K. Chotek. W kilka lat później uzyskuje docenturę przedstawiając jako dysertację habilitacyjną studium "Polaznik" u juznych Slavjan, Madjarov, Slovakov, Poljakov i Ukraincev. Opyt sravnitelnego izucenija slavjanskich obrjadov 4. W 1939 r. udało się Bogatyrewowi uratować swoje materiały i wrócić do kraju, gdzie wykładał początkowo w Moskiewskim Instytucie Filozofii, Literatury i Historii, gdzie w 1941 r. uzyskał stopień doktora nauk na podstawie dysertacji o ludowym teatrze Czechów i Słowaków:;. W czasie wojny ewakuowany do Swierdłowska, następnie wykłada w Aszchabadzie na przeniesionym wydziale filologicznym Uniwersytetu Moskiewskiego. Po śmierci akademika J. Sokołowa w 1943 r. zostaje kierownikiem Katedry Folklorystyki, a następnie kierownikiem działu folkloru Instytutu Etnografii Akademii Nauk ZSRR. W związku z narastającą krytyką "burżuazyjnych" kierunków naukowych w latach 1948-1953 dorobek naukowy P. Bogatyrewa został poddany negatywnej ocenie. Uczony wyjeżdża z Moskwy i przez parę lat jest profesorem Woroneżskiego Uniwersytetu, a następnie zostaje zatrudniony jako "naukowy pracownik" w Instytucie Światowej Literatury Akademii Nauk. W końcu lat pięćdziesiątych zostaje zrehabilitowany naukowo jeden z nauczycieli Bogatyrewa, wybitny uczony A. N. Wesełowskij. Po wystąpieniu W. Zirmunskiego w sprawie znaczenia badań porównawczych historyczno-genetycznych, historyczno- typologicznych i kulturowych 6, powstała atmosfera, w której możliwa była kontynuacja dawniej rozpoczętych prac. W 1964 r. P. Bogatyrew powrócił na Katedrę Folkloru Uniwersytetu Moskiewskiego, na której wykładał aż do śmierci. Na zakończenie tego krótkiego zarysu biograficznego nadmienić należy, że obok pracy naukowej, jego dziełem był przekład rosyjski Przygód dzielnego wojaka Szwejka. Od 1956 r. Bogatyrew był członkiem Związku Pisarzy Radzieckich, w 1968 r. został obdarzony doktoratem honoris causa Uniwersytetu Karola w Pradze, zaś w 1969 r. bratysławskiego Uniwersytetu im. Amosa Komeńskiego 7. Paris 1929. "Lud Słowiański" 1933-1934, t. 3, z. 1-2. 5 Lidove divadlo ceske a slovenske, Praha 1940. Wyd. w tłum. rosyjskim \V pracy zbiorowej: P. G. Bogatyrev, Voprosy teorii na1'odnogo iskusstva, Moskva 1971. 3 4 s. 11-166. G V. Zirmunskij, Epic'eskoje tvorcestvo slavjanskich narodov i problemy sravnztelnogo izućenija eposa, "Issledovanija po slavjanskomu litel'aturovedenju i folkloristike", Moskva 1960, s. 252-283. 7 Podane informacje biograficzne pochodzą z artykulów i wspomnień pośmiertnych: B. Benes, P. Bogatyrjov a strukturalismus, "Cesky Lid", R. 55: 1961l. 5. H1:l-201; tenże, Petr GrigorjeviC Bogatyrev 1893-1971, "Narodopisne Aktuality" 1971, nr 4. s. 393-394; N. N. Gracjanskaja E. V. Pomeranceva. Petr Grigorjevic Bogatyrev, Sovet- �Metoda flLnkcjonalno-strlLktlLralna ... 161 Dorobek naukowy P. Bogatyrewa obejmuje ponad 300 pozycji w większości publikowanych w latach 1922-1940 w wydawnictwach czeskich i zachodnioeuropejskich, najczęściej trudno dostępnych w bibliotekach nie tylko polskich, ale i rosyjskich 8. Dlatego też niedawno opublikowano w Moskwie wybór jego dawnych prac w tłumaczeniach rosyjskich pod wspólnym tytułem Voprosy teorii narodnogo iskusstva 9. Praca ta jednak, jakkolwiek wydana niedawno w stosunkowo dużym nakładzie (6 tys. egz.), również nie jest łatwo osiągalna. Ponadto dorobek tego wybitnego uczonego, bliskiego zainteresowaniami współczesnej nauce, mało jest znany środowisku polskich etnografów i rzadko który, zwłaszcza młodszy pracownik nauki do wspomnianej pracy sięgnie. Stąd postanowiliśmy omówić pokrótce tę część dorobku uczonego, która dotyczy założeń metodycznych jego prac etnograficznych. Nie wszystkie prace przedstawiają jednakową wartość, niektórym stwierdzeniom opartym na zbyt małym materiale źródłowym można zarzucić hipotetyczność, niektóre w świetle dzisiejszego stanu wiedzy utraciły na oryginalności, jednakże wydaje się, że konsekwentna próba stosowania określonych założeń metodologicznych, znanych nam z badań pozaeuropejskich, w odniesieniu do badań europejskiej kultury ludowej nie straciła nic ze swej aktualności, a niektóre z postulatów P. Bogatyrewa czekają jeszcze na spełnienie. P. Bogatyrew, jak sam to wielekrotnie podkreślał, pracował metodą f u n k c j o n a l n o - s t r u k t u r a l n ą. Już w latach 1915-1916 razem z R. Jakobsonem (trzy lata od siebie młodszym), zorganizował na uniwersytecie moskiewskim koło lingwistyczne, które przekształcono z czasem w "Stowarzyszenie Języka Poetyckiego (Obscestvo Poeticeskogo J azyka=OPOJAZ), w którym aktywnie działali uczeni tej miary, co W. W. Winogradow 111, G. O. Winokur, B. W. Tomaszewskij, W. W. Szkłowski i inni. W 1926 r. z inicjatywy B. Mathesiusa i R. Jakobsona zostaje założone ..Praskie Koło Lingwistyczne" (Cercle Linguistique de Prague), do którego wstępuje P. Bogatyrew. Należeli do niego tacy uczeni rosyjscy, jak skaj a Einografija" nr 6, s. 192.-193 i K. V. Cistov (rec.) P. G. Bogatyrev, Vo"Sovetskaja Etnografij a" 'W71, nr 6, s. 175·-178. H Pełną bibliografię dorobku naukowego P. Bogatyrewa za lata 1916-19'67 podaj,~ . B. Bene_~ [w:] "Cesky Lid" 196B, z. 4, s. 201-205. Za lata 1916-1969 można ją także •.•.znaleźć w pracy zbiorowej: P. G. Bogatyrev, Voprosy teorii..., s. 5-23-543. " M-oskva 1971, ss. 544. 10 V. V. Vinogradov, razem z L. V. Si:erbą, L. P. Jakubinskim, E. P. Polivanovem, był przedstawicielem tzw. szkoły pete1'sburskiej, kontynuującej w językoznawstwie tradycje szkoly kazańskiej J. Baudouin de Courtenaya, która sformułowała liczne z podstawowych myśli nowoczesnej lingwistyki rozwinięte później przez F. de Saussure';l (M. Ivić, Kierunki w lingwistyce, Wrocław 19-66, s. 87-89). prosy teorii 11 - 1971, narodnogo Luci. t. LVll is/wsstva, �162 BRONISLA W A KOPCZYŃSKA-,J AWORSKA S. Karcewskij i S. Trubeckoj 11, lingwiści czechosłowaccy: B, Trnka i B. Havranek, czy teoretyk literatury J. MukafovskY. W czasie pobytu w Czechosłowacji Bogatyrew nawiązuje rówmez ścisłe kontakty z tamtejszymi etnologami i folklorystami, jak z C. Zibrtem, J. Horakiem, F. Wollmanem, K. Chotkiem czy J. Polivką. Przyjaźni się ponadto ze znanym reżyserem E.F. Burianem, z którym łączyły go wspólne zamiłowania teatralne 12. Zainteresowania teoretyczne Bogatyrewa z dziedziny lingwistyki i folkloru rzutują na metodę jego prac etnograficznych. W swoim punkcie wyjścia były one bowiem określone w dużym stopni u przez metody językoznawstwa. Odnośnie dorobku P. Bogatyrewa aktualne jest sformułowanie, że teoria językoznawcza była "impulsem dostarczającym inspiracji metodologicznych podsuwając wzory konceptualizacji, kształcąc wyobraźnię teoretyczną badaczy i styl myślenia o wszystkich zjawiskach semiotycznych" 13. Podstawowe założenia tej metody nawiązywały bowiem do ogłoszonych w 1929 r. Tez Praskiego Kola 14. Jednocześnie rozwój zainteresowań etnograficznych P. Bogatyrewa uzależniony był od kierunków dominujących w etnografii cz~skiej okresu po I wojnie światowej. Według B. Benesa, w okresie tym w czechosłowackiej etnografii i folklorystyce dały się wyróżnić cztery podstawowe kierunki badań: przeżywająca się już metoda kulturalno-historyczna, której repezentantem był C. Zibrt i jego naj bliżsi współpracownicy, rozwinięta komparatystyka reprezentowana przez liczne prace J. Polivki, V. Tillego, J. Horaka i in., od lat dwudziestych rozwijający się struktura- II Sergiej Karcevskij (l884~1955) wyklaclal w Jatach 1917-1919 idee Saussul'l'a na Uniwersytecie Moskiewskim (Ivić, Kierunki ..., s, 1(9). Mikołaj Sergiejevic Trubeckoj (1890--<19318) rozpoczął swe badania jako etnolog, ale stosunh:owo wcześnie zainteresował się zagadnieniami lingwistycznymi. Prowadził badania nad językami kaukaskimi i paleosyberyjskimi. Studiował językoznawstwo u V. Pofezinskiego. Od 1913 1'. kontynuował studia w Lipsku. W 1922 1'. objął katedrę slawistyki w Wiedniu. Pracując od 1928 r. w Kole Praskim zapoczątkował w lingwistyce studia fonol0giczne, a następnie opracował metodycznie pojęcie systemu językowego (Ivić, Kierunki..., s. 126-'128). 12 E. F, Burian, ktÓl'y w jednej osobie był reżyserem teah'alnym i muzyl<;iem, realizował zasadę kształtowania realizacji teatralnej według modelu muzycznego. Czas sceniczny w jego inscenizacjach był rytmicznie wymierzony na wzór utworu. muzycznego nawet wtedy, gdy muzyka nie towarzyszyłał spektaklowi. (J. Mul'~ ...• rovsky, O dzisiejszym stanie teatru, [w:l Wśród znaków i struktur, Warszawa 197(" s. 350). !3 J. Sławiński, Jan Mukafovsky: program estetyki strukturalnej, [w:] .J. Mukarovsky, Wśród znaków ..., s. 6. H Zob. Praska szkola strukturalna w latach 1926-1948. Wybór materialów. Pod red. M. R. Mayenowej, Warszawa 1968, s. 43-55. �l\1ctoda funkcjonalno-strukt.uralna ... 163 lizm, który z lingwistyki i teorii literatury przeszedł za pośrednictwem Bogatyrewa do etnografii i folklorystyki, gdzie był kontynuowany przez A. Malichercika oraz równocześnie, zwłaszcza w folklorystyce, zaczyna nabierać znaczenia metoda marksistowska znajdująca swój wyraz w pracach B. Vaclavka i Z. Nejedlego 15. W całej swej działalności badawczej Bogatyrew łączył badania folklorystyczne z etnograficznymi, należał bowiem do tej grupy rosyjskich folklorystów, którzy badali literaturę ludową w powiązaniu z całokształtem życia określonych grup społecznych i stali na stanowisku bliskiej współpracy etnografów i folklorystów 16. Prace badawcze rozpoczął Bogatyrew od poszukiwań w dziedzinie kultury duchowej, która go interesowała od początku jego naukowej działalności 17. Po przyjeździe do Czechosłowacji prowadzi w tzw. Podkarpackiej Rusi intensywne badania terenowe dotyczące magii, i wierzeń w obrzędach dorocznych i rodzinnych. W badaniach tych wychodzi z założeń metody "statycznej", a w analizie zaczyna stosować metodę strukturalną. Wyniki publikuje w licznych przyczynkach, a podsumowuje w 1929 r. we wspomnianej już pracy doktorskiej. Drugą dużą pracą z dziedziny obrzędów jest jego rozprawa historyczno~genetyczna dotycząca zwyczaju składania życzeń noworocznych, zwanego w Polsce połazy. W początku lat trzydziestych przystępuje Bogatyrew do sformułowania metodyki badań funkcjonalno-strukturalnych w etnografii. Opracowuje ją na przykładzie badań zwyczaju choinki bożenarodzeniowej we wschodniej Słowacji (1935) oraz w pracy o funkcjach stroju ludowego na Morawach (1937). W ostatnich latach przed wojną i po II wojnie światowej koncentruje uwagę na roli i funkcji znaku w ludowej literaturze i sztuce, a zwłaszcza w teatrze 18. Założenia propagowanej przez siebie metody funkcjonalno-strukturalnej precyzuje P. Bogatyrew w licznych rozprawach i artykułach, wśród których na szczególną uwagę zasługują: Etnographische Praxis; Pfispevek k strukturalni etnografii; Funkcno-strukturalna metoda a ine metody B. Benes, P. Bogatyrjov a strukturalismus, "Cesky Lid" 19611, s. 193-195. POI'. B. Benes, Bogatyrjov ..., s. 196. :7 Wspomniane wyżej badania wierzeń \'1 północnej Rosji. 1" W uzupełnieniu należy dodać, że jako wieloletni badacz Ukrainy Zakarpackiej, Słowacji i Czech byl zainteresowany żywo pracami Międzynarodowej Komisji do Badania Kultury Ludowej Karpat (zob. P. G. Bagotyrev, Problemy materialnoj i duchovnoj kultury naselenija Karpat, "Sovetskaja Etnografija" 1964, nr 4, s. 12:6-135). Przewodniczył również m. in. obradom Sympozjum do badania kultury ludowej Karpat na VII Międzynarodowym Kongresie Nauk Antropołogicznych i Etnologicznych w Moskwie w 1964 r. l.i 16 �164 BRONISLAWA KOPCZYŃSKA-JAWORSKA etnografie a folkloristiky; Funkcie kroja na Moravskom Slovensku; Die activkollektiven, passiv-kollektiven, produktiven und unproduktiven ethnographischen Tatsachen 19. Podstawowe pojęcia operacyjne jego metody zaczerpnięte są z lingwinistycznego oraz częściowo psychologicznego strukturalizmu 20. Wprowadza więc w swoich pracach rozróżnienie funkcji i formy zjawisk, hierarchii i dynamiki funkcji oraz pojęcie struktury. S t r u k t u r a jest całością, która określa sobą charakter swoich elementów, przy czym całość ta jest czymś więcej niż sumą części składowych. "Określona liczba różnorodnych części lub cech faktu czy zjawiska określa strukturę, a jednocześnie współzależność części składowych struktury powoduje, że fakt czy zjawisko zachowuje swoją jedność i tożsamość" 20a. Bogatyrew, podobnie jak J. Mukarovsky w badaniach struktury zjawisk sztuki, za strukturę uważał tylko taki zespół składników, którego wewnętrzna równowaga ma charakter dynamiczny. Jedność owego zespołu ujawnia się poprzez dialektyczne przeciwieństwa, przy czym w przebiegu czasu struktura zachowuje tożsamość, chociaż jej wewnętrzny porządek, współzależność elementów nieustannie się zmienia. Wzajemne stosunki składników, ich hierarchia, wzajemna podrzędność i nadrzędność znajduje się w stanie ciągłych przeobrażeń. Te zaś składniki, które się chwilowo wybijają na plan pierwszy, tworzą strukturę funkcji, nadają decydujący sens strukturze, sens, który zmienia się w wyniku każdorazowego przegrupowania składników 21. Za podstawowy cel badań etnograficznych uważał Bogatyrew zgromadzenie materiału, który mógłby wyjaśnić f u n k c j e poszczególnych zjawisk etnograficznych względem siebie i w ramach całokształtu zjawisk kolejno [w:] Erfahrungen eines Feldethnographen in Russlanl! "Slavische Rundschau" 1930, R. 2, s. 1--7 (odbitka); [w:] Slovenske Miscelanea, Bratislava 1931, s. 279-282; "Slovenske Pohlady" 1$)35, R. 51, nr 10, s. 550-558; Turcansky Sv. Martin 1937, s. 78. II Congres International des Sciences Anlhropologiques et Ethnologiques, Copenhague 1939, s. :W{-:H5; tłum. ros. [w:] Voprosy teorii, s. 384-386. 20 Por. rozróżnienia "langue" i "parole" i ich odpowiedników w folklorze w artykule P. Bogatyreva opublikowanym wespół z R. Jakobsonem, Die Folklore als cine besondere Form der Schaffens, "Donum Natalicum Schrijnen 3 Mai 1929, Nijmegen-Utrecht 1929, s. 900-913: tłum. ros. [w:] Voprosy teorii ..., s. 369-332 oraz zgodności P. Bogatyreva z J. MukarovskYm. Z psychologów P. Bogatyrev cytuje: K. Koffka, Die Grundlagen der psychischen Entwicklung, Osterwieck am Hartz 1921 czy A. J. Temikova, Poniatije annercencii v psichologii i problema struktury v psichologi povedenja, "Sbornik Obsc. 1st., Filos. i Socijulnych Nauk pri Pennskom Dniv." 1929, t. 3, s. 147. ~na Bogatyrev. Pfispevek ..., s. 279. ~1 Por. J. Mukarovsky, O strulcturalizmie, [w:] Wśród znaków ..., s. 25-26. J~ und Publikowane Karpathorussland, �MetocIa fun/ccjonalno-strukturaLna ... 165 (względem systemu). Jakkolwiek pojęcie funkcji było podstawowym dla jego rozważań, Bogatyrew nie precyzuje go nigdzie explicite. Zakres tego pojęcia można ustalić jedynie śledząc jego znaczenie w kontekście wywodów autora. W badaniach etnograficznych, podobnie jak przy badaniu innych faktów społecznych, zdaniem Bogatyrewa, spotykamy się z ogromną wielorakością funkcji, które niekiedy są tak ściśle od siebie zależne, że trudno jest je analizować w oderwaniu jedne od drugich 22. Wzorcową analizą ilustrującą założenia i realizację metody funkcjonalnej jest praca Bogatyrewa o funkcjach stroju ludowego na Morawach (Slovacko). Wyróżnia w niej autor funkcje praktyczne stroju (ochrona przed zimnem, przystosowanie do określonego typu pracy itp.), funkcję wiążącą strój z określonym statusem społecznym noszącego, funkcje estetyczne czy regionalne. W szczegółowej analizie społecznych funkcji stroju wyróżnia jeszcze funkcję wyróżniania grupy wieku oraz stanu rodzinnego, ściśłe związaną z funkcją moralną, która podkreśla stosunek jednostki do norm moralnych (np. strój przewidziany dla niezamężnych matek), czy funkcję zawodową lub wyznaniową. W rozważaniach szczegółowych stwierdza też, że funkcja estetyczna zazwyczaj tworzy wspólną strukturę z funkcją erotyczną 23. Jednocześnie w badanym regionie stwierdza występowanie czterech odmian stroju: strój codzienny, świąteczny, okolicznościowy i obrzędowy. W każdej z tych odmian stroju inna funkcja pełni rolę wiodącą, inna jest też wewnętrzna hierarchia funkcji. Np. w stroju świątecznym i okolicznościowym na szczycie hierarchii funkcji, zdaniem Bogatyrewa, znajduje się funkcja wyrażania święta lub okoliczności, następnie estetyczna, dalej obrzędowa, potem funkcja wyrażania narodowego lub regionalnego stroju, pozycji społecznej i praktyczna. W stroju obrzędowym na pierwszym m:iejscu znajduje się funkcja wyrażania obrzędu, za nią świąteczna i estetyczna, zaś funkcja pozycji społecznej ma w tym stroju stosunkowo niewielkie znaczenie, a w niektórych wypadkach pojedyncze części stroju nie mają żadnego praktycznego znaczenia. Jednocześnie stwierdza, że przy zmianie miejsca funkcji w hierarchii znaczenie jednych słabnie, a inne za to w to miejsce nabierają znaczenia 24. Np. w stroju codziennym w porównaniu ze strojem świątecznym wszystkie inne funkcje, oprócz funkcji· racjonalnego przystosowania stroju do wymogów pracy oraz ochrony przed zimnem i gorącem, nie grają większej roli 25. Po przeanalizowaniu układu funkcji w strukturze Bogatyrew stwier- 22 23 2' 25 Pfispevek ..., s. 279. Bogatyrev, Funkcie Bogatyrev, Funkcie Bogatyrev, Funkcie , s. 27-41. , s. 13-14. , s. 55. �166 BRONISŁAWA KOPCZYŃSKA-JAWORSKA dza, że w i a d ą c a f u n k c j a przejawia się również silnie w formie stroju. Np. wyraźnie to widać w szczegółach podkreślających funkcję odświętną stroju. Stąd wyprowadza wniosek, że nie tylko funkcja zależy od formy, ale i forma stroju uzależniona jest od funkcji. Np. kiedy zmiana systemu ekonomicznego powoduje zmianę stroju ludowego, a opór wsi na wpływy miasta jest jeszcze silny, powstaje nowy rodzaj stroju, który jest częścią składową zmieniającej się całej struktury kultury wiejskiej. Gdy struktura ta zmienia się radykalnie, ginie "tradycyjna kultura stroju", gdyż nowa struktura wymaga nowych form 26. W powyższych rozważaniach nad współzależnością funkcji i formy Bogatyrew nawiązywał do dorobku rosyjskiego etnografa D. K. Za lenina 27, czym ujęcie jego odbiegało dość znacznie od analiz klasycznych funkcjonalistów typu np. B. Malinowskiego. Obok współzależności pojedynczych funkcji, które jako elementy tworzą całość struktury badanej, Bagatyrew wyróżnia jeszcze całościową "funkcję struktury funkcji". Tę c a łoś c i o w ą f u n k c .i ę w wypadku stroju uosabnia jego zdaniem pojęcie: "nasz strój". Własny strój. podobnie jak rodzinna mowa, zdaniem autora, jest najbliższy swoim nosicielom. Ta funkcja struktury funkcji jest naj bliższa funkcji regionalistycznej, ale różni się tym, że strój w funkcji regionalistycznej występuje tylko jako przeciwstawienie strojów innych regionów, "nasz" strój jest bliski i bez tego przeciwstawienia, za to posiada silny charakter emocjonalny. Bogatyrew tłumaczy go ścisłym, fizycznym związkiem stroju z jego nosicielem (odbicie tego znajdujemy w magii kontaktowej), a skutkiem tej postawy jest poczucie bliskości w stosunku do wszystkich członków społeczności, którzy noszą ten sam strój. Zakres tego pojęcia, podobnie jak funkcja i forma stroju, jest zmienny historycznie i różny w różnych środowiskach społecznych i ekologicznych. Bogatyrew zwraca uwagę na to, że postawy emocjonalnej intymności może budzić tylko taka odzież, która ma tendencje trwania w całości lub czr;ściach (np. przy funkcjach religijnych). Odmiennie rzecz się ma z ubiorem podlegającym modzie, szybko się zmieniającym, który nie ma czasu "zrosnąć się" z ciałem jednostki, lub ze "społecznym ciałem" zbiorowości 28. Na zakończenie swych rozważań nad "funkcją struktury Bogatyrew zaznacza, że nie zawsze jest ona tożsama z funkcją i często nie jest uświadamiana w środowisku badanym 2!l. 26 Bogatyrev, Funkcie ..., s. 56-58. 27 1stalkowanie prezitoćnych religioznych obriadov, 1934, nr 5,s. 4-5, cyt. za Bogatyrevem, Funkćno-Strukturcilna 28 Bogatyrev, Funkcie , s. 58-61. 29 Bogatyrev, Funkcie , s. 62. .,Sovetskaja ..., s. 555. funkcji" wiodącą Etnografija" �Metorirl funkcjonalno-strukturalna ... 167 W celu wyjaśnienia s t r u k t u r y f u n k c j i badanego faktu należy zdaniem Bogatyrewa, zidentyfikować podstawowe funkcje pełnione przez dane zjawisko, następnie zbadać jak przebiega proces przekształceń jednych funkcji w drugie oraz osłabienie lub wzmożenie roli poszczególnych funkcji w obrębie systemu. Ponadto należy każdorazowo odpowiedzieć sobie na pytanie, jak dalece zjawisko (zwyczaj) stanowi zamknięty, pełny system. Dając przykład obrzędów weselnych Bogatyrew zwracał uwagę, że nie zawsze stanowią one jednolity system, np. ze względu na funkcje magiczne czy estetyczne. Należy badać, czy, w jakim stopniu i jak systemy te są połączone. Można bowiem założyć, że zwyczaje magiczne i estetyczne mogą tworzyć dwa różne systemy 30. Zdaniem Bogatyrewa, szczególnie cenne dla budowania wniosków uogólniających są badania współwystc;powania dwóch przeciwstawnych systemów funkcjonalno-strukturalnych, np. religijnych czy etycznych 31. Zagadnienia powyższe nabierają szczególnej ostrości przy badaniu wpływów kulturowych, kiedy to ważne jest twierdzenie, czy wpływy ograniczają się do przejęcia pojedynczego elementu kulturowego, czy też łączą sic; ze zmianami całej struktury. Problematyka ta jest bardzo istotna w badaniach procesów urbanizacji kulturowej wsi 32. Znaczne miejo:ce w pracach Bogatyrewa zajmują rozważania nad rozwojem, przejmowaniem i zmianą funkcji zjawisk kulturowych, w czym można sic; również doszukiwać odmienności jego stanowiska w stosunku do funkcjonalnych strukturalistów zachodnioeuropejskich 33. Bogatyrew stoi na stanowisku, że nowe zjawisko w strukturze kulturowej pojawia się w momencie odpowiedniego rozwoju tej struktury, jej przygotowania do innowacji, która powstaje albo drogą wynalazku, albo przejęcia z innego środowiska. Daje przykłady na to, iż wraz z pogłębieniem sic; klasowego podziału na wsi morawskiej określone grupy ludności albo modyfikowały swój strój, samodzielnie tworząc jego odrębności, albo przejmowały cały strój lub jego elementy od grup obcych, w tym także i miejskich. Podobnie np. w czasie pogłębienia się walki klasowej na wsi, w wyniku agitacji ideologicznej, pojawiła się potrzeba powstania pieśni opiewających zróżnicowanie i walkę klasową. W nowych warunkach pieśń taką albo tworzy środowisko wiejskie, albo przejmuje z miasta i przerabia, dostosowując do swoich potrzeb. Bogatyrev, Ethnographische Praxis ..., s. 5. BogatYI"eV,Pfispevek ..., s. 23l. " BogCltyrev, Ethnographische Praxis ..., s. 6. 3'3 Por. Z. Szyfelbejn-Sokolewicz. O niektórych ograniczeniach funkcjonalizmustrukturalizmu w tłumaczeniu zmiany kulturowej, "Etnografia Polska", t. 13, z. 1, s. 25-42. W każdym razie, wychodząc z badań wsi europejskiej, problematyką zmany kulturowej interesuje się od początku swych badań prowadzonych metodą funkcjonalno-strukturalną· :lO 'lI �168 BRONISLAWA KOPCZYŃSKA-JAWORSKA Przy okazji powyższej analizy Bogatyrew zwraca uwagę na odmienny czas trwania zjawisk kulturowych w środowisku miejskim i wiejskim. Zastanawiając się nad zjawiskiem wynalazczości stawia hipotezę, że w wyniku różnej siły oddziaływania zbiorowości, grupy na jednostkę, wynalazca w mieście jest często bardziej oryginalny, gdyż realizuje pragnienia nie zawsze powszechnie uświadomione. Odmiennie w środowisku wiejskim. Przy silnej kontroli społecznej poczynań jednostkowych, przy bardziej konserwatywnej postawie, obserwujemy znacznie dłuższy proces oswajania się z nowością i powolność wyboru, a co za tym idzie - znacznie dłuższe, jak to określa Bogatyrew, "życie zjawisk". Równocześnie przeciwstawiał się dosłownemu traktowaniu tezy, rozpowszechnionej swego czasu w nauce zwłaszcza niemieckiej, że "lud nie produkuje, lecz tylko reprodukuje". W oparciu o własne badania doszedł do wniosków przeciwstawnych twierdząc, że w wyniku omówionego wyżej "czasu życia" zjawisk kulturowych, intensywność twórczości kulturowej na wsi jest o wiele silniejsza przy przejmowaniu różnych elementów kultury niż w mieście. Zdaniem Bogatyrewa na wsi tworzy się "intensywniej". Pod pojęciem intensywności rozumiał, że jakkolwiek w mieście częściej powstają nowości, to przy przejmowaniu obcych wytworów w mniejszym stopniu zmienia się ich funkcja. Na wsi zaś odwrotnie, więcej elementów jest adoptowanych, ale też i głębszym przemianom ulegają ich funkcje 34. Przy badaniu metodą funkcjonalną przejmowania dóbr kultury z jednego środowiska do drugiego, a zwłaszcza przy badaniu "opadających dóbr kulturowych" (gesunkenen Kulturgutes) %, czyli przejmowanie dóbr kultury elitarnej przez środowiska ludowe, zdaniem Bogatyrewa, należy w pierwszym rzędzie zainteresować się tym, czy dobra te zachowują w nowym środowisku swą pierwotną funkcję. Np. przy przejmowaniu ubioru miejskiego należy stwierdzić, czy przejęcie nastąpiło ze względów estetycznych, czy wykształciło się z pragnienia upodobania się mieszkańców wsi do miast. Dalej należy stwierdzić, czy dominującą w nowym układzie jest funkcja estetyczna, czy naśladowcza. Odnośnie wpływu pojęć, np. estetycznych środowisk elitarnych na kulturę ludową, Bogatyrew podnosi wagę badania tych elementów, których główną funkcją w obu środowiskach jest ta sama funkcja estetyczna. Badając nową lub przekształconą funkcję przejętego elementu w nowym układzie, należy zawsze zbadać w jakim stosunku znajduje się ona do pozostałych elementów zastanego układu 36. Bogatyrev, Funkcno-Struktw·ó.lna ..., s. 550-55!. Por. K. Dobrowolski, Trzy studia z teorii kultury życiem społecznym i kulturą, Wrocław 1966, s. 112. 36 Ethnographische Praxis ..., s. 6. 34 35 ludowej, [w:) Studia nad �Metoda funkcjonalno-strukturalna ... 169 Analizując procesy zmiany kulturowej i przejmowania elementów kultury Bagatyrew wprowadza rozróżnienie faktów kulturowych ze względu na stopień ich upowszechnienia w środowisku badanym: \vyróżnia fakty a k t Yw n 0- i P a s Yw n o - k o l e k t Y w n e. Fakty aktywno-kolektywne są znane, praktykowane i reproduko\vane przez całą zbiorowość, w której występują. Fakty pasywno-kolektywne są znane i akceptowane również przez całą zbiorowość, jednakże praktykowane są tylko przez część zbiorowości (np. praktyki magiczne, umiejętności rękodzielnicze), albo są produktem ludzi czy ośrodków przemysłowych spoza wsi 37. W związku z procesem trwania zjawisk kulturowych za przykładem teorii językowej de Saussure'a, wprowadza rozróżnienie faktów produktywnych i nieproduktywnych. Do produktywnych zalicza np. obrzędy praktykowane z pełną świadomością ich charakteru obrzędowego, zaś do nieproduktywnych takie, które - chociaż praktykowane - nie są w pełni rozumiane i które w większości wypadków giną, zapomniane wraz z odchodzącą generacją 3S. Zdaniem Bogatyrewa, tylko fakty produktywne zdolne są przekształcić się, zmieniać swoją funkcję i przystosowywać się do nowych okoliczności. Ilustracją przekształceń "produktywnych" zwyczajów agrarnych są dla Bogatyrewa wspomniane już wyniki badań nad zmianą funkcji choinki bożenarodzeniowej. Choinka przejęta przez ludność wiejską od inteligencji miejskiej zmieniła swą funkcję z estetycznej na magiczno-religijną. Ozdobiona· stoi w izbie od Bożego Narodzenia do Trzech Króli, następnie, poświęcona przez duchownego, używana jest do rozmaitych praktyk magicznych (okadzania drzew owocowych, poganiania bydła przy pierwszej orce itp.) 39. Wyróżniając trzy rodzaje działań magicznych: akcje magiczne umotywowane, w których działający ma świadomość celowości działania zgodną z prawami magii (zgodność działania i skutku), akcji magicznej niemotywowanej, to jest takiej, w której działający nie wie, dlaczego akcja wykonywana ma spowodować określony skutek, tylko wierzy w jej skuteczność, oraz akcji magicznej przekształconej w grę lub zabawę, która jest tłumaczona racjonalnie, Bogatyrew stwierdza, że akcja magiczna motywowana jest akcją aktywną, mogącą spowodować inne akcje produktywne. W okresie braku motywacji staje się nieproduktywna, skaBogatyrev, Voprosy ...• s. 384--385. Bogatyrev, Voprosy ..., s. 385. Podział ten w swej istocie nawiązuje do przeprowadzonej dziesięć lat wcześniej klasyfikacji działań magicznych podzielonych na "umotywowane" i "nieumotywowane" : Bogatyrev, Actes ..., s. 23-27. 39 Der Weinachtsbaum in der Ostslowakei. 2UT frage der strukturellen Erf01'schung des Funktionswandels Fakten, "Germanoslavica" Praha 1932-1933, t. 2, s. 254-258; tłum. ros. Bogatyl'ev, Voprosy ..., s. 387-392. 37 3!i �170 BRONISŁAWA KOPCZYŃSKA-JAWORSKA zana z reguły na zapomnienie, natomiast przekształcona w grę lub zabawę nabiera znowu aktywności. (W tym miejscu trzeba nadmienić, że powyżej wymienione przekształcenia nie muszą być bynajmniej trzema kolejnymi etapami jednokierunkowego procesu) 40. Przy studiowaniu zmian zachodzących w kulturze ludowej Bogatyrew wiele uwagi poświęcił obserwacji mechanizmu społeczno-psychologicznego będącego motorem przemian. Zwracał uwagę na postawy grup przodujących w procesie przemian, takich jak młodzież i osoby słabiej związane ze społecznością wioskową. Podkreślał wpływ dezintegracji (roztfidenia) społeczności miejscowych na wzmożenie procesu przemian. Analizował proces kształtowania motywacji uzasadniających akceptację zmiany. Charakteryzuje się on, zdaniem Bogatyrewa, podkreśleniem negatywnych stron odrzucanego elementu, które - uprzednio znane ~. nie budziły krytyki, oraz rozbudowywaniem motywacji podkreślających pozytywne strony podjętych decyzji przez przypisywanie przejmowanym elementem walorów, np. gospodarczych (tańsze), praktycznych (wygodniejsze, sprawne), czy estetycznych (ładniejsze), co nie zawsze jest w pełni uzasadnione 41. Badanie faktów etnograficznych od strony zmiany ich funkcji może rzucić światło na szereg zjawisk dotąd niewyjaśnionych naukowo, między innymi może, zdaniem Bogatyrewa, wyjaśnić powody zmiany kulturowej. Porównując funkcje jakie pełnił strój ludowy u Wielkorusów i na Morawach, Bogatyrew próbuje wyjaśnić różne zanikania stroju w tych dwóch środowiskach kulturowych. Analizuje więc zmieniające się funkcje stroju ludowego w XVIII i XIX w. odmienne w obu krajach, aby następnie zestawiając je z odmienną sytuacją polityczną i odmiennym stosunkiem oraz dystansem dzielącym kulturę miejską od wiejskiej przedstawić hipotezę tłumaczącą. W rozważaniach tych podkreśla dialektyczne znaczenie w procesie przemian zarówno środowiska "dającego", jak i "biorącego" 42. Pisząc o badaniu przejmowania faktów kulturowych Bogatyrew przestrzegał przed powierzchowną rejestracją samego faktu przej(~cia. Rejestr taki bez pokazania funkcji tych faktów w nowym środowisku daje fałszywy, niepełny obraz struktury kulturowej badanego środowiska. Poznanie dogłębne wszystkich elementów w strukturze jest konieczne dla poprawnego prowadzenia tak rozpowszechnionych w etnologii badań porównawczych. Wiodącą dyrektywę tych badań musi być porówny- Bogatyrev, Actes ..., s. 23~27. Bogatyrev, Pfispevek ..., s. 230. Poe Th. M. Newcomb. E. Conwerse, Psychologia społeczna, Warszawa uno, s. 41-67. 42 Bogatyrev, Funkcie ..., s. 23-27. 41) 41 R. H. Turner, Ph. �Metoda funkcjonalno-strukturalna ... 171 wanie zjawisk kulturowych występujących w podobnych strukturach, w podobnych funkcjach. Badacz musi być bardzo ostrożny przy badaniu funkcjonalnych analogii, gdyż zarówno forma jak i funkcja zjawisk kulturowych znajdują się w stałym rozwoju, w dialektycznych przeciwieństwach. Zwyczaje, które dziś mają podobne funkcje, mogły w prz~szłości, w innej strukturze kulturowej, pełnić odmienne funkcje; np. w dwóch wsiach obrzęd weselny pełni przede wszystkim funkcje estetyczne, a przed pięćdziesięciu laty w jednej dominować mogła jego funkcja magiczna, a w drugiej regionalistyczna. Nie należy również zapominać, że forma wpływa zawsze na funkcje i odwrotnie, co w badaniu przemian trzeba zawsze mieć na uwadze 43. Badanie synchroniczne, "statyczne", ludowych obyczajów, obrzędów i zabiegów magicznych pokazuje, że mamy do czynienia ze stałymi zmianami zarówno f o r m y jak i f u n k c j i tych etnograficznych faktów, koniecznym więc jest badanie zarówno synchronii, jak i diachronii. W opiniach swoich Bogatyrew powołał się m. in. na prace A. N. Wesołowskiego, który zwracał uwagę na względność pojęcia przeżytku (survivals). "W rzeczywistości nie ma przeżytków, albowiem wszystko, co odpowiada jakiejś potrzebie życia, istnieje w rzeczywistości" H. Bogatyrew nawoływał wiE;c w latach 20-tych do badania żywych wówczas obrzędów w przekonaniu, że tym samym naukowa etnografia, pokazując współczesność, gromadzi materiały dla historii. Podnosząc role; i znaczenie badań "statycznych" dostrzega jednocześnie stałą zmienność zjawisk kulturowych, w związku z tym - zdając sobie sprawę ze vvzględności pojęcia synchronii - nie używa więc tego terminu zastępując je określeniem "badania statycznego". Zgodnie z tradycją polskiego słownictwa etnograficznego można by powiedzieć, że mają to być badania określonego stanu w określonym czasie 45. Omówienie myśli metodycznej Bogatyrewa byłoby niepełne, gdyby nie podkreślić s e m i o log i c z n e g o nurtu jego prac. W analizie funkcjonalno-strukturalnej P. Bogatyrew wyróżniał bowiem dwie płaszczyzny: funkcje odnoszące się do faktu kulturowego jako "rzeczy", i funkcje odnoszące się do różnych dziedzin, które fakt ten jako "znak" 43 Bogatyrev, Funkcno-śtruktuT<ilna ..., s. 550-551. Por. również uwagi wstępne: Bogatyrev, Actes ..., s. 2-9. 44 A. N. Vesolovskij, Iz istorii epiteta, "Sobranie Socinenij" 1923, t. 1, cyt. za Bogatyrevem, Actes.,., s. 11, 45 P. Bogatyrew odwołuje się do stwierdzenia F. de Saussure'a z jego Cours de linguistique generale, Paris 1916, s. 145, że "w praktyce stan języka nie jest punktem, łecz oki'esem czasu więcej lub mniej długiego, w którym suma zachodzących modyfikacji jest możliwie mała", cyt. za Bogatyrevem, Actes .... s. 9. �172 BRONISLA WA KOPCZYŃSKA-.J AWaRSKA pokazuje <t6. Niekiedy przedmiot jest jak gdyby w czystej formie rzeczą, a kiedy indziej znakiem. Najczęściej spotykamy ścisłe strukturalne zespolenie rzeczy i znaku w jednym przedmiocie (zjawisku). Tę wzajemność rozpatrywał Bogatyrew szczegółowo, m.in. na przykładzie stroju. Gdy badamy funkcje stroju widzimy, że poszczególne funkcje jego są w stosunku do niego raz rzeczami, a raz znakami. Ze wszystkich analizowanych funkcji stroju w całości jedynie funkcja praktyczna i częściowo estetyczna odnoszą się do stroju jako do rzeczy. Inne funkcje jednocześnie odnoszą się do stroju-rzeczy i do innych dziedzin, które strój pokazuje. Np. funkcja stroju świątecznego jest blisko związana z samym strojem, wyraża, że strój ma być zrobiony z drogiego materiału, że ma być piękny, a jednocześnie drogi materiał wskazuje nie tylko strój świąteczny, ale służy ku temu, żeby pokazać, że dziś jest święto, a nie dzień codzienny. To sarno odnosi się do funkcji stroju będącego wykładnikiem pozycji społecznej. Odzienie z drogiego materiału noszą bogaci, ale jednocześnie bogaty strój pokazuje społeczną pozyjcę noszącego strój. W niektórych przypadkach strój może być czystym znakiem -- np. mundur wojskowego. Ażeby móc zrozumieć wszystkie funkcje faktu (zjawiska) kulturowego musimy się nauczyć czytać sens tych znaków, gdyż struktura funkcji czyni każde zjawisko kulturowe zarówno przedmiotem jak znakiem H. Zagadnienie semiologicznej funkcji zjawisk kulturowych rozwinął Bogatyrew najszerzej w swych studiach z dziedziny teatru, wychodzących swą problematyką poza ścisły zakres zainteresowań etnograficznych. Dla etnografa szczególnie cenne są jego rozważania nad odmiennością odbioru teatru kukiełkowego szeroko występującego w kulturze ludowej w zestawieniu z teatrem żywego aktora <tB. W pozostałych pracach analizował teatr ludowy jako przejaw sztuki w ogóle, jednocześnie podkreślając jego etnograficzne osobliwości. Pokazywał związki teatru ludowego z ludowymi obrzędami i obyczajami. W książce a czeskim i słowackim teatrze ludowym analizował wielofunkcyjność przedstawienia dramatycznego, jego strukturę i współzależność oddzielnych elementów <t9. Ponadto wspomnieć trzeba o jego ostatnich pracach o zawołaPojęcia zna,k używał W sensie szeroko przyjętym jako: właściwy znak, symW sformułowaniach odwoływał się do prac: D. Ciievskij, Etika a logika, "Naucne trudy Russkogo Narodnogo Universiteta v Prage" 1931 t. 6, oraz V. N. Volosinov, Slovo, jego socjalnaja Junkcija, "Literaturna uceba" 1930, nr 5. 4. Bogatyrev, Funkcie ..., s. 44-49. 48 P. Bogatyrev, Prispevok k skumaniu divadelnych znakov, "Slovenske smery" 1937-38, R. 5, s. 238-246. 49 Por. Narodny teatr Cechov i Slovakov, [w:l Voprosy teorii.., s. 11-166. 46 bol, sygnał. �Metoda funkcjonalno-strukturalna 173 ... niach handlarzy 50 lub artykuł o semantyce i funkcji wiejskiej etykiety 51, niestety znanych nam tylko z not bibliograficznych. Jak już wspomniano na początku, P. Bogatyrew przywiązywał ogromną wagę do prowadzenia i wypracowania założeń metodycznych b a d a ń t e l' e n o w y c h, które uważał za podstawę działalności etnografa. Był nie tylko teoretykiem, ale i praktykiem. Twierdził, że tylko związek pracy badawczej z pracą terenową daje możliwość dogłębnego poznania ludowej twórczości i kultury. Wyróżniał dwa typy pracy terenowej: zbieranie informacji o występowaniu pojedynczych zjawisk i faktów etnograficznych dla celów rejestracyjnych (np. zbieranie materiałów do kartowania), które jego zdaniem mogą podejmować mniej doświadczeni, nawet lokalni zbieracze, oraz właściwe badania mające na celu gromadzenie materiałów celem wyjaśniania obserwowanych zjawisk w kategoriach postulowanej metody naukowej 52. Odnośnie procesu zbierania informacji ("materiałów terenowych") zwracał uwagę na potrzebę rozróżniania danych uzyskanych w procesie obserwacji oraz wypowiedzi uzyskanych od członków badanych zbiorowości, przy czym zalecał weryfikowanie wzajemne informacji uzyskiwanych tymi dwoma drogami. W poglądach na metodę obserwacji zachowań indywidualnych, zgodnie z dominującymi wówczas poglądami M. Levy-Bruhla, podkreślał .,wielką różnicę mentalności badacza i podmiotu obserwacji" - w czym widział znaczne ograniczenie tej metody. Co prawda dostrzegał, iż różnice te nie są tak wielkie w wypadku wieśniaka europejskiego, jak w zetknięciu się z przedstawicielami świata pozaeuropejskiego, zwłaszcza "człowieka prymitywnego", jednakże stwierdzał, że "wizja życia i faktów" u tych pierwszych jest również w dużym stopniu odmienna od mentalności badacza 53. Problem ten, jakkolwiek dziś naświetlamy go odmiennie, w dalszym ciągu jest istotny w procesie badawczym. Bogatyrew zwracał uwagę na wpływ, jaki "środowisko", "kolektyw", wywiera na "wyobrażenia indywidualne" jednostki. W związku z tym np. przy badaniu zwyczajów zalecał poznawanie biografii informatorów, ażeby można było stwierdzić, do jakiego stopnia poglądy ich związane są każdorazowo z poglądami "całego kolektywu". Szczególną uwagę "9 Ausrufe chen, [w:] von Austriigen Beitriige ZU1' und Wandernhau Sprachwissenschaft, Wolfgang SteiniLz lun 60. Geburstag il Semantika 51 selskogo am 28 Februar etiketa, [w:] und modelirujuscim sistemam, aIs ReklamenzeiLiteraturjorschung. 1965, Berlin 1965, s. 61-73. Tezisy dokladov Tartu 1970, s. 67-71. Bogatyrev, Ethnographische ..., s. 5-7. Bogatyrev, Actes ..., s. 151-152. 1)0 vtoritnym j" i funkcija der Haudwerkern Vollcskunde IV Letnej skoZy �174 BRO ISLAWA KOPCZYNSKA-JAWORSKA zwracał na konieczność ustalenia ruchliwości społecznej informatorów 54. Manifestacją uwagi, jaką przywiązywał do osoby informatora, było podawanie przy informacjach terenowych nie tylko miejscowości, skąd pochodziły dane, ale i nazwiska osoby informującej 55. Zagadnienia zależności wyobrażeń jednostkowych od wyobrażeń kolektywnych zostały szeroko rozpracowane przez Bogatyrewa w jego rozważaniach nad zbiorową i indywidualną twórczością 56. Wpływ zbiorowości rozumiał nie tylko jako proces uzupełniania i przetwarzania anonimowego dzieła, lecz w zależnościach głębszych, w warunkach i wpływie środowiska, w którym żyje twórca, w społecznych warunkach bytu oraz w systemie wyobrażeń i potrzeb grupy, do której należy. Do problematyki tej wrócił w jednej z ostatnich swoich prac w referacie wygłoszonym na VII Międzynarodowym Kongresie Nauk Antropologicznych i Etnologicznych w Moskwie w 196457• W tym miejscu można zaznaczyć, że zdaniem Bogatyrewa metoda funkcjonalna w etnografii nie tylko na nowo naświetla materiał badany, lecz rozwiązuje dyskutowany problem przedmiotu badań etnograficznych. Podczas gdy dla badacza badającego wyłącznie powstanie i rozwój stroju ludowego koniecznym jest występowanie tego stroju, to przy badaniu funkcjonalnym wiejskiej odzieży funkcja jej będzie m(Jgła być przedmiotem badań nawet wtedy, gdy utożsami się ona całkowicie z odzieżą miejską. Bogatyrew daje przykład badania kaloszy, które upowszechniły się na wsi rosyjskiej jeszcze przed I wojną światową. Wiodącą funkcję kaloszy w mieście była funkcja praktyczna ochrony przed wilgocią i błotem, zaś na wsi stała się nią funkcja estetyczna, gdyż kalosze były noszone również w dni świąteczne i pogodne. Ich funkcja była taka sama jak np. (Jzdobnych kierpców w stroju tradycyjnym 58, można więc z podobnych pozycji ją analizować. Na zakończenie należy stwierdzić, że jakkolwiek Bogatyrew nigdzie tego wprost nie formułuje, to jednak linię podziału między zainteresowaniami etnografii i socjologii widzi w p(Jdziale pól badawczych: etnografa badającego kulturę społeczności wiejskich i socjologa badającego społeczności miejskie i wielkie populacje 59 - można by go więc uznać za bliskiego pozycji antropologa w szerokim tego słowa znaczeniu. Gdy jednak zastanowimy się nad jego miejscem w dorobku etnologii 56 Bogatyrev, Ethnographische ..., s. 6. POI'. Actes magiques ..., Paris 1929. M. in. w pracy Folklor jako forma twórczości, 57 Tradicija 54 55 i improvizacija v s. 393-400. 53 Bogatyrev, Funkcie ..., s. 62--63. 59 Por. Bogatyre'V, Funkcie ..., s. 63. narodnom wyd. 1929. tvortestve, [w:] Voprosy teorii ..., �Meio(la [unkcjonalno-struktltralna ... światowej, należy podkreślić oryginalne cechy jego twórczości, a przede wszystkim jej wielostronność. Stosując bowiem metodę funkcjonalną nie ograniczają się do tłumaczenia wszystkich zjawisk kulturorowych jedynie przez mechanizmy psychologiczne i socjologiczne. W proponowanym rozróżnieniu faktów aktywnych i nieaktywnych, produktywnych i nieproduktywnych można dopatrywać się próby wyeksponowania aspektu "czysto" kulturowego, jakkolwiek i to rozróżnienie sprowadza się do sposobu interpretowania faktu kulturowego przez działającego człowieka. Badanie funkcji semantycznej zjawisk kulturowych, rozróżnienie płaszczyzny "rzeczy" i "znaków" pozwala Bogatyrewowi na uwzględnianie w jednakowym stopniu analizy zarówno formy jak funkcji obserwowanych zjawisk, co zgodne jest z tradycjami etnologii pojmowanej jako część historii kultury. Wyraźne traktowanie badań "statycznych" jako pewnego etapu badań diachronicznych, zbliża Bogatyrewa do dzisiejszego stanowiska badawczego. Stąd też wydaje się, że zapoznanie się z dorobkiem tego autora i zweryfikowanie niektórych jego twierdzeń może być bardzo cenne w poszukiwaniach dróg etnologii europejskiej 60. B. KOPCZYNSKA-.JAWORSKA FUNCTIONAL-STRUCTURAL METHOD OF IN (8 u mma Having author presented discusses the the scholarly methodical ETHNOGRAPHICAL RESEARCH P. BOGATYREW r y) biography principles of of P. hi,s Bogatyrew research (1893-1971), works in the the field of ethnography. The author -structural structure function author dure of Cofl gresu Por. the and "structure of on analysis and the his dyskusję the position on czasopismach \V are the Ol' reproductive w initial of being Paryżu problem of of cultural character principles P. ,.Ethnologia w 1971 r. the notion discussed successively. concerning cultural folk culture, Europaea" alteration his oraz notion of of "leading" Then the the proce- (development, views on functional- ; the indications phenomena), of of the Bogatyrew in structure, of Bogatyrew's of function europejskiej of the formulations of function function" views changes creative etnologii to the discussion to function, l'esearch, or with according and passes succession blems begins method on the distinguishing obrady prothe I Kon- �176 BRONISLAWA KOPCZYŃSKA-JAWORSKA active and passive facts in respect to their ongm and the degree of dissemination in the tested environment, and, finally the productive and unproductive facts from the point of view of their duration and further modifications. The author discusses also P. Bogatyrew's views on the form versus function relations of cultural phenomena and his considerations concerning the semiological function of cultural phenomena. The paper conduds with the presentation of P. Bogatyrew's comments on the principles of methodics of the field work. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/392c50259a33ebf2feaaa260eb6a5c04.pdf bb3dadace1439b48e2ed5d665161ab41 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:289 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1966 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:258 Title A name given to the resource Różne / LUD 1964-65 t.50 Description An account of the resource LUD 1964-65 t.50, s.775-800 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text INDEKS Aarne A., 644, 687 Abu Zakarija, 252, 293 Adamska-Zawistowicz K., NAZWISK 10, 741 AI-Omari, 293 Anel B., 332, 333 Anikin W. P., 647 Ankermann B., 321 Antoniewicz W., 10, 739, 740 Arbatsky J., 408 Arłamowski K., 520 Arseniew W., 15, 21, 124 Aztek-Anonim, 313 Ba2h A., 453 Balus H., 337 BaranO\\7ski B.. 411-430 Barthel S., 332 Bartok B., 408 Barycz H., 694 Basset R., 243, 246-8, 257, 293 Baumann ., 321 Baumgarten K., 561 Bazielich B., en Behm F., 338 Beitel R., 434 Benes J., 656 Benfey T., 644 Bentzien U., 56:2 Bering V., 352 Bernardino de Sahagun, 298 Bielajew W., 408 Biały Z., 596 Bize P. R., 351 Vidal de la Blache, 441 La Blanchere, 24.1 652, AUTOROW Blaszczyk S., 667 Boas F., 182 Bodrogi T., 332 Bogoraz W., 11, 126 Bohdanowicz J., 207, 526-556 Bose F., 408 Bouliere F., 351 Borowy., 10 Bottger W., 335 Brautigam H., 335 Broca P., 350 Brunner K., 439 BrUckner A., 520 Bujak F., 372, 587 Bulanda E., 10, 126 Burszta J., 433, 440, 520, 652 Bystroń J. St., 453, 535, 586 Cerch:l S., 591 Chałasiński J., 588 Charkow W., 501 Chmielewska B., 431 Churchill W., 333 Ciołek G., 520, 740 Ciszewski S., 590, 593 Cocchiara, e41-646 Croce B., 645 Czapiński K., 590 Czarnowski S., 589 Czeboksarow J. J., 207 Czechowiczowa N., 740 Czekanowska A., 392-410 Czekanowski Al. 121 Czekanowski J., 9, 78, 122, 152, 155, 182, 207, 342, 467, 499, 520 353-369, 397, 408, �776 Czerski J., 121 Czeżowski A, 121 777 El -Bekri, 236-241, 245, 250, 257, 263, 273, 293 Edrisi ., 293 Egli H., 629 Eicksted t E., 374 Erich O. A. 434 Estreicher K., 8, 740 Ewald Z .. 408 Gajek J., 126, 321, 433, 493, 510, 515, 520, 527, 597, 629-634, 690-69:3, 747 Gajek O. (G. O.), 510, 520 Galhano F., 322 Gheerbrandt A., 315 Geisler W., 435 Geldern-Heine R, 333 Gerlach-Kłodnicka J., 4. Gerner E., 332 Gilewicz A, 506, 520, 521 Glapa A, 453 Glinka J., 190 Gloger Z., 521 Gładysz M., 592, 740 Godlewski W., 121 Godycki M., 2.07 Goldberg J., 653 Gondzikiewicz W., 9 Gorki M., 645 Gestomski A., 411 Graebner F., 333 Grelier J., 439 Gross F., 589 Gsell St., 294 Guhr G., 332 Gunda B., 563, 651 Fagnan E., 294 Falkowski J., 520 Fastnacht A, 508, 520 Field H., 323-4 Finsterbusch K., 335 Fischer H., 332 Fischer A., 433, 479, 5::0 Flatt B., 416 Fournel H., 231, 236, 294 Frank E., 324 Franko L, xx Frankowska M., 140 Frankowski E., 451 Frazer L. B., 644 Fridolin J .. 122, 182 Frobenius L., 321 Fryczowa lVI., 636-9, 691-5 Fuchs P., 326-8 Haberlandt A, 439 Haberlandt E., 336 Haberlandt M., xIV Hagen B., 122. 182 Hansen W., 435, 447 Harasymczuk R, 378 Harmjanz H., 526 Hartwig W., 332, 565 Hatt G., 305 Heger F., XVI Heichelcheim F. M., 436 Heidenreich B., 7-13 Jleinrich Ch, 56(j Heitz G .. 567 Helbok A., 437 Held O., 566 Helmigk H. J., 445 Helmut R, 328-9 Damm H., 331, 667 Dąbkowski P., 503, 520 Debec G. F., 250, 207 Degh Linda 636-9 Dekowski J. P., 653 Delimat T., 433, 635, 668, 745-747 Djoudjeff S., 403 Dobrowolska A, 433 Dobrowolska D., 592-3 Dobrowolski K., 535, 625, 635 Doutte E., 243, 259, 293 Droogleever B. F., 182 Drozdowski Z., 207 Dybowski B., 121 Dziewicka M., 594 Hennih ., 630 Henzel T .. 152, 155, 182, 183 Herodot, 239, 244, 256 Hildebrandt G., 468 Hirt ., 369 Horacek M., 656 Horalek K., 696 Haltker G., 333 Hrabyk P., 521 HrdliCka A, 11, 17, 81, 121, 127, 183 Hryncewicz-Talko J., 121, 128, 184 Huet J. A, 351 Hunziker P., 630 Huppertz B., 435 Huxley J. S., 349 Ibn al-Fagih al Hamadhani, x, 212 Ibn al- Warraga, 237 Ibn Chaldun, Ibn Khaldoun, 231, 234-9, 251, 253, 258, 266 Ibn Idhari al-Marrakuszi, 234-5 Ibn Haukal, 242, 251, 294 Ibn Salam, 237-8 Israel H., 337 Jackowski A, 587 Jacobeit W., 338, 418, 557, 1::49 Jankowski M., 122 Jaroszewski Z., 417 Jaśkiewicz B .. 521 ,Jasicki B., 207 Jaqut ,238 Jaworska-Kopczyńska B., 601-623 Jochelson W., 12, 126 Johnova H., 656 Jostowa W., 740 Kaczmarczyk Z., 521 Kaczorowska L., 207 Kaindl R F., XVII Kaiser K., 526, 530 Kalina A., 2-7 Karadzić V., 643 Karłowicz J .. 473, 521 Kaukonen V., 649 Kazimierski J., 653 Kiersnowski R, 455 Kiparsky V., 373 Kitowicz J., 694 Klatzman J., 422 Klimek S., 153, 183, 343 Klocke F., 565 Klonowski F., 740 Knussmann R, 207 Koch G., 333 Kolberg O., 378,408, 535, 743 Kollar J., 643 Kołłesa F., 'i.08, 696 Konopiński T., 417 Korippus, 234, 240 Korpakowa N. P., 647 Koswen M. O., 352 Kot.ula F., 468, 521, 596 Kramafik J .. 418 Krandżala D., 620 Krassowski W., 521 Kroeber A L., 341-6 Krohn J., 644 Król J. A, 588 Krzywicki L., 77 Kuba L., 408-9 Kucha'rska J., 643 Kuczyński A, 352 Kuhać F., 402, 409 Kula W., 422 Kuliszer J., 438 Kunst J., 409 Kunz L., 338, 656, 740 Kuryłowicz J., 369 Kwitka K., 396, 409 Labuda G., 433, 529 Lajos B., 409 Lange R, 378-390 Larson K. E., 334 Laufer C., 334 Lauffer O., 450 Lech J., 740 Lehmann R., 336 Leon J. Afrykańczyk, 273, 286 Leser P., 562 • 240, 243, 2B, �778 Lew S., 467-524 Lewicki T., 230-294 Lewin M. G., 122, 139, 205, 123, 207 Levi-Provenc;al E., 249, 294 Li-chi, 183 Ligęza J., 592 Lips E., 337 Litwin E. S., 647 Lompa J., 635 Lorentowicz J., 591 Lorentz S., 740 Loth E., 9 Lawie RH., 439 Lonnrot K, 649, (;93 LubE'cka Z., 10 Łarkin W. G., 122, 181, 183 Łaszczyńska O., 507, 521 Łukasin S., 624 Maak, 121 Machinko Z., 207 Makłaj M., 332, 352 Malicki L., 740 lVIalinowski B., 334, 339 Malowist M.. 654 Manugiewicz J., 418 Marcy G., 242, 294 Martin R., 8, 193, 205, 207 Masqueray E., 295 Matieska, 11, 17 Matuszewska B., 542 Matuszewski J., 411 Meier P., 645 Meillet A, 369 Meitzen, 630 Montandon G., 122, 183, 344 Moschkau R.. 338 Moszyński K., 250, 273, 278, 295, 365, 375, 409, 418, 433, 468, 492, 522, 527, 741 Motylinski A., 241, 249, 295, 261, Moulieras, A., 295 Michalski L, 153, 183, 207 Mielczarska W., 461 Mieletynskij E., 641 779 Mielke R, 439, 444 Miladinow D. i K., 682, 683 Milewski T., 297-320, 369, 370 Misińska M., 653 Muddendorf, 122 Musiat S., 565 l'vlUhlmann, 339 lVIydlarski J., 208, 242 Nadarow G., 121, 127 Nasz A., 468, 522, 542 Nehring W., 10, 12 Neumann S .. 562 Nevermann H., 334 Niederle L., XIII, 365, 370 Noy Dov, 324-6 an Nuwajri, 234 Olędzki J., 540 Ernesto Veiga de Oliveira, Oosterwal G., 340 Oschinsky L., 208 Otremba K, 438 322 Pacewiczowa-Hołub Z., 623 Paczoski J., 345 Parain Ch., 563, 650 Pasznyeki B., 520 Pawłowska J .. 542 Pazdur J., 741 Peesch R., 560, 648 Persowski F., 510, 522 Pessler W., 434 Petal' P., 673-4 Petri. 124 Pfeiffer G., 447 Piekarski E., 18, 77, 78 Pieńkowska H., 741 Pietkiewicz K., 741 Pietraszek E., 585-598 Piłsudski B., 17, 81 Plwocki K., 586,' 741 PlessingErowa A., 656 Plischke H., 334 Podolak J., 601-628, 660 Pokropek M., 568-581 Polivka J., 684 Polonee A., 657 Poniatowski S., 7-229, 436 Porzeziński W., 369, 371 Potkański K., 371 Primovski A, 673 Prokopiusz, 253, 264 PrUfferowa-Znamierowska lVI., 664, 701-743 Pudlo K., 426 Puskaitis-Lerhis A, 640 Radaeki Z., 433 Radcliffe-Brown, 339 Radig W., 439, 444 Ranke F., 458 Reay lVI., 329-31 Reicher lVI.,9 Reinfuss R, 468, 479, 522, 591 Reinhardt, 409 Rhys Davis T. W., 295 Richter H., 468, 493, 522 Roger J., 635 Rogoziński-Szolc S., 321 Rohr E., 526 Romańska H., 636, 673-4, 695-99 Romer E .. 122 Rose F., 334 Rospond S., 507, 522 Rozwadowski J. lVI.,365, 369 Rudnicki lVI., 373-5 Runge S., 417 Rychliński S., 589 Saller K .. 205 Schebest3. J. P., 333 Sehesier E., 334 Scheuermeier P., 449, 630 Schier B., 468, 522, 630 Schleicher A., 369 Schlenger H., 4-37, 453 Schlenther U., 337 Schmidt L., 563 Schmidt W., 333 Schmitz C. A, 334 Schrenck S., 121, 127, 129, 183 Schultze L., 299 Seedorf W., 448-9 Seler E., 299 Sellnow L, 339 Semkowlcz W., 507, 522 Seweryn T., 586, 668, 741 Shirokogoroff S. M., 183 Sieroszewski W., 78 Simiczijew K., 675-690 Skurpski H., 741 Smith P. S.. 333 Smorczewski A., 420 Smyth W. H .. 240 Snow Ch., 183 Sobczak T., 421 Sobiescy M. i J., 386 Soboni6wna lVI., 153, 183 Sokalski P., 396 Sokolow, 645 Solarz I.. 587 Spamer A, 433 Spasowski W., 589 Speiser F., 333 Spławiński-Lehr T., 366, 375 Sroka Cz., 387 Stahl P. H., 563 Steinitz W., 558 Stern L., 336 Sternberg, 77, 78, 124 Sh;ślicka W., 208, 245, 348, 350, 352 Stillfried B., 333 Stika J., 602-28 Stoin E., 409 Stoin V., 398 Stojak A, 594 Stołyhwo K., 9, 17, 82, 208 Strzała K .. 646-7 Strzelecki A, IX Styś W., 522 Suboczowa M., 741 Suchodolski B., 588 Syska H., 588 Szachmato'N A., 365, 371, 373 asz-Szammachi, 237, 238, 248, 253, 258, 260, 262, 295 Szczotka S., 624 �780 Szewczykowa-Bittner 672 Szlagowski Z., 420 Szmyd P. N., 139 Szrenk, 77 H, Ślaski K., 433, 529 Świątkowska J., 10 Świerć P., 635 Tax Sol, 349 Tegengren H., 563 Terner F., 337 Thilenius G., 333 Thompson S., 325 Thurpwald R., 321 339 Tischner H., 335 ' Tłoczek L, 469, 522, 741 Topolski J., 420 Treide B., 338 Tudorowska.ia J. A, 647 Turnau L, 654-5 Turski R., 594 Tylor E. B., 644 Wanckel W., 566 Wanke A, 155, 184, 20B Wasilewicz G. M.. 208 Weinhold K., 11 Weinhold R., 561 Weiss R., 629-634 Welon Z., 208 657, 665, Wendt R., 566 Westermann D., 321 Wierciński A, 184 Wiesiełowski ., 64~ Wiora W., 410 Witkowski M., 121 Wokroj F., 121-210 Wolf S., 337 Wolski K., 3'22-·~, 511, 523 Wołkow F., 124, 510, 523 Wossidlo R., 566 Wróblewski T., 431-4€4, 527 Wrzosek A, 9 Wunderlich W., 565 Wychodcewa P. S., 656 Wypych K., 323-9, 339, 341 Vasiljević M., 399, 400 Vakarelski Chr., 564, E'B4 Virchow R., 129, 156 Zaborski O., 452 Zahlada N., 418 Zelenin D., 510, 523 Zender M., 433, 462, 526 Zwiercan A, 480, 523 Zwolakiewkz H., 634-5 Żganec V., 402, 410 Żyga A., 641-6 Żywirska M., 591 INDEKS ETNOGEOGRAFICZNY Afryka Afryka, 230-336 Arabowie, 230-326 Eerberowie, 230-326 Ceuta, 236 Grupy etniczne Kameruńskie: Bantu, Semibantu, Chamito-Semici, Hausa, Sudańczycy (Czamba), lVIburu, (Bute), Pigmeje (Babinga), Kanuri, Arabowie, 321 Kajruan, 235, 237 Kamerun, 321-2 Kaukau (Gao) stolica plemienia Songhaj, 238 Libijczycy, 238 Oaza Wargla (pół. Sahara), 252, 257, 286 Plemię, plemiona: Azqar, 276 berberskie, 235 Berghwata, 245 chamickie, 323 Dżarawa, 266 Fadila, 257 Ghomara, 237 Guancze (wyspy Kanaryjskie), 239, 245 Kutama, 269 Lamtuna, 237 Lawata, 256 J\bddasa, 238 Songhaj (śr. Niger), 238 Warfadżdżuma, 267 Sahara, 253, 326-7 Sudan zach., 238 Sus, 237 Szczep, szczepy: Anakazowie, 327 Bera, 337 Borku, 326-7 Dozowie, 326-7 Ennedi (Belebe), 326-7 Goranów, 326-7 Karnadjadowie, 326-7 Sanhadża, Zen aga, 238 Tibesti, 326-7 Unjadzi (Wanja), 326-7 Trypolis, 231 Tripolitania, 234 Tunezja, 234, 239 Ameryka Aztekowie, 297-320 Dolina Meksyku, 297 Indian pochodzenie, 121, 127 Indianie Dakota, 337 Szczepy brazylijskie: Tapirape, pinamba, 337 Australia Australia, 328-9 A7.ja Azja, 7-229 Azja północna, 352 Ainosi, 122 Amur, rzeka, 90, 102 Amuru dorzecze, 133 mapa, 18 Arabia, 323 Bajkał, 80 326, Tu- �783 782 Buriaci, 129 Chabarowsk, 20, 82 Chałchasi. 129 Charbin, 19 Chiny, 335 Chióczycy, 15, 31, 32 Chińczyk-ogrodnik, 39 zielarz, 86, cieśla, 91 Czolistan (Pakistan), 324 Czukcze, 11, 122, 139 Eskimosi, 122, 139 Giliacy, 12-15, 17, 74, 77, 122 Golda-Amur, Ussur, Sungara, 128 Goldowie, 12-15, 17, 23, 24, 7-229 Goldowie w strojach odświętnych, 163 z Niżnii lVIarii nad Amurem, 161 typ fizyczny, 129, 176 Goldzka wieś, Sakaczialan, 90, 91 Irak, Iran, Jordan, 323 Jakuci, 78, 122, 128 Kamczadale, 352 Kamczatka, badania, 121 Kekarzy znad Amuru, 71 Koreańczycy, 92 Koriacy, 11, 352 Kraj Ussuryjski, 85 Zabajkalski, 133 Krasnojarsk, 17 Ludy Azji płn.-wsch.: Ajnosi, Buriaci, Czukcze, Eskimo, Giliacy, Goldowie, Indianie Alaski, Nanajcy, Niwchy, Niegidalcy, Oroki, Ulczowie, 178-9 Azji wsch., 122 Mandżuria, 19, 80 Mongołowie: Buriaci, Torgouci, Chałchasi, 128 OJcze, 17 Orocze, Oroczoni, 7-229, 58, 88 znad Onuja, 21 górni, 134 nadamurscy, przymorscy, zabajkalscy, 133 Plemię Duczery, 127 Plemiona tunguskie: DaUl'owie, Kiodancy, Mandżurowie, Sołonowie, 78, 127-8 Rzeka Ussuri, 102, 133 Sakaczialan, wieś nad Amurem, 22-3 Syberia wschodnia, 11-120 Tazy Da-czi, 15, 122 Tunguzi brodaci (Oroczoni zabajkalscy), 133 Tunguzi Sybirscy, 122, 129 Władywostok, 19, 81 Oceania Oceania, 332-4 Melanezj a, 122 Nowa Gwinea, 329-331, Wyspy Fidżi, 335 334, 340 Europa Jugosławia: Bośnia, 403 Slawonia, 402 Horwacja, 402 Serbia,400 Półwysep Iberyjski, Tanger, 231 Portugalia, 322-3 Francja, Niemcy, 322-4, Słowianie, Paryż, 350-352 Brandenburgia, 431-464 Bułgaria, 673 Cyganie w Bułgarii, 676 Horehronie, 605-628 1forawy, 620-628 Dorzecze Odra-Łaba, 433-64 lVIacedonia. 677-690 Lwów,l-7 Łotwa, 636-9 Łemkowszczyzna, 609, 625 Ruś Karpacka, 622 Valażsko, 624 Vlach, 622 Słowacja, 609-28 Polesie, 370 Radymicze, Wiatycze, 371 451 Węgrzy: Słowianie, 353-369 Węgrzy, 636-9 Wołoszczyzna, 651 Polska Beskid Śląski, 608-628 Dorzecze Odra-Wisła, 526 Sanu, 467-524 Grupy etniczne: Bojkówie Dolinianie, Podgórzanie, Rzeszowiacy, Łemkowie, 470 Karpaty, 601-628 Kaszuby, Kociewie, Krajna, 528 Krakowskie, 585-597 Kujawy, 528 Mazowsze, 528, 569 Podlasie, 568-581 Polska pÓłn.-wsch., 568-581 Pomorze Gdańskie, 528 Zachodnie, 526-554 Śląsk, 413 Cieszyński, 608-628 Wielkopolska, 431-464, 528 Ziemia Lubuska, 431-464, 520 �785 Bóstwa agrarne, 317 pan ślimaka, 306 pani siedmiu węży, 297 wegetatywne, 298 Brona beleczkowa, 540 Brunntopf, INDEKS Allah, 241 Ambar, 34 Amulety, 243 Antropologia, 341, 345-8 amerykańska, 348-352 Goldów i Droczów, 121-220 Analogie słowiańskie, 526-554 Anduri, chińskie obrazy, 67 Antropologiczne badania, 125-220 szkoła francuska, 350-352 szkoła lwowska, 1 terytoria, 343 Antropometria, 122, 126 Apotropeion, 36 Arabskie napisy ścienne, 324 Archeologiczne znaleziska, 346 Architektura drewniana, 467 Archiwum antropologiczne, 9 iz.raelskie, 325-6 PTL,10 Atlas etnograficzny niemiecki, 433464, 526 polski, 433-464, 526554 pomorski, 526, 530 kultury lud. w Polsce, 433464, 526 Atlasowa sieć, 528 Atlasu zadania i metody, 528 Atlasy etnograficzne, 526-554 Babka-staw, 249, 261 Baca, 607 Badania antropologiczne, 131 etnograficzne, lubelskie, 635 634, RZECZOWY rosyjskie, 352 folklorystyczne, 641 ludów Syberii, 126 nad budownictwem, 574 kulturą robotniczą, 593 narzędzi rybackich, 648 Nowej Gwinei, 329-31 terenowe, 625 zakres, 597 Bajarz żydowski, 324-6 Bajki Berberów, 257 Goldzkie. 44 Szeklerów, 636 Ballada rosyjska, 697 Bałagany nad Amurem, 40, 47, 50 Baraka, berb. błogosławieństwo, 263 Ber, (Setaria italica Beauv.) 338 Berberów historia, 231, 240 Bęben szamański, 27, 37, 105, 107, 169 Bibliografia szczegółowa: 182-3, 207-8, 294, 408-9, 520-523 antropol. Azji, 182-4 muzeów, 739-742 prac T. Delimata, 648-9 Bluszcz, Hedera helix, 370 Bogini kwiatów i piór, 298 matka kukurydzy, 297 niedojrzałych kłączy, 298 pani roślinności, 304 ziemi, 298 Bóg bliźniaka, 317 czarów, 305 pan książąt, 298 kukurydzy, 298 słońca, 312 552 Budowa domu goldzkiego, 31 Budo\,,'la typu cula, 651 Budownictwo, 440-448 goldzkie, 70 kamienne, 322 portugalskie, 322-3 szwajcarskie, n32 Bllrcl1any, 25, 30, 34, 35, 36-9, 55, 59, 83, 93, 101, 163 religijne, lekarskie, 39 Bydła rasy, 417 rogate, 426 42, Całować, dotykać rzeczy świętych, 259 Chałupy przysłupowe, 485-9 Chińczycy, cieśle, 91 Chińskie ołtarzyki, 45 pałeczki, 71 Chlew, 577 Chłopi-robotnicy, 594 Choroby Goldów, 44 Chów bydła, 413, 609 koni, 416, 425 Chrystianizacja Afryki płn., 234 Chrześcijanie, 235 Ciągnienie lisów, 280 Cis, Taxus baccata, 370 Codex Florentinus, 299 Cukier klonowy, 337 Cyfra magiczna, 7, 246 Czarownicy, 281-292 Cześć dla roślin, 300 Człowiek na księżycu, 544-5 Dach krokwiowy, 493 Demon dżin ni, 255 geniusz, 256 a oczach wielbłąda, piaszczysty, 251 256 _. wojowników, 252 żeiiski, 253 Demonów głosy, szepty, 2:34 -- kształt, 250 Lemony, geniusze opiekul1cze, 24D istoty półdemoniczne, 253 ludożercze, 257 plemion, 250 w naczyniach z wodą, 234 opiekuńcze, 2ł8 przywoływanie, 24 g Dni szczęśliwe, 454, 549, 550 Dom bułgarski, 676 czwórdzielny , 580 goldzki, 25, 47,12, 49, 51, 103, 104, 132, 163 łużycki, 445 mężczyzn, 340 podcieniowy, 445, 463, 482---3 przysłupowo-podcieniowy, 478 portugalski, 322-3 przysłupowy, 467-524 staroobrzędowców, 581 symetr.-dwuizbowy, 446 szwajcarski, 629-634 zrębowy, 631 Domu wYPos:lżenie, 93 Dożynki, 538, 9, 552 Dymorfizm płciowy, 206 Dzieci Goldów, 26, 31 _. pochodzenie, 544, 551 Dziennik podróży S. Poniatowskiego, 10-120 Ekspansja Słowian, 373 Ekspedycja Amurska, 82 norweska, 19, 79 północna, 352 Etniczne? uwarstw. Ameryki, 337 badania N. Gwinei, 340 Etnografia Afryki, 335, 6 Ameryki, 337-8 Australii, 334 Azji, 335 bułgarska, 675 czechosłowacja, GOl-28 �786 787 Gilaków, 77 Goldów, 77 Oceanii, 332 Oroczów, 83 radziecka, 672 słowacka, 657 szwajcarska, 629-63ł Ussuryjskiego kraju, 85 Etnograficzne bad. DDR, 557-567 opis, 604 Etnografii definicj2, 585-8, 597 Fania, 93 Fałda mongolska, 176 Fanza, 30, 91, 10ł, 131 Fillska szkoła folklor., 645 Folklor Mezoameryld, 305 pasterski, 617 Folklor rosyjski, 646-7, 696-9 Folklorystyka, 602-628 bułgarska. 673-4 europejska, 641-46 macedońska, 677-690 rumuńska, 690-693 rozwój, 642 Formuły magiczne, 304 Fuzja goldzka, 31 Garncarstwo Hausa, 336 morawskie, 667 Gjazda szamańska, 93 Geniusz rzeki, 248 źródła, 248 Geomancja, 275 Germanizacja Pomorza, 531 Gold w stroju odśw., 120 z warkoczem, 120 Gospodarka folwarczna, 412 szałaśnicza, 607 Królestwa Polskiego, 420 wołoska, 612 wypasowo-łąkowa, 610 Gościnność myśliwych. 87 Groty w oazie Wargla, 248 Grób marabuta, 259 obwieszony, 45 Gra jeździecka, 550 i zabawy, 456 Habitus mongolski, 134 Hafciarstwo, 666 Hagiografowie ibadyccy, 254 Handel nad jez. Czad, 336 . Hipoteza poch. Indian, 12, 16 Marcy'ego, 242 o genezie domu przysłup., powstawania przysI., 493 Hodowla lisów, 36 na Śląsku, 414 świń na N. Gwinei, 330 Hydromancja, 275 Hymn do boskiej kobiety, 302 do boga kulmrydzy, 303 matki bogów, 302 pani 7-miu węży, 301 religijne, 301 516 Ideologia etnograf., 587 Iljas, Eljasz, Elizeusz, 268 Informatorzy atlasu, 527 Inkubacja, 256 Inwentarze gospodarstw, 659 rolnika, 417 Islamizacja Berberów, 231, 234 Judaizm, 235 Jurta Goldów, 130 Jakusz, nazwa boga, 241 Jarzmo, 418 Jaskinia Abu-Chalila. 247 Jasnowidzenie, 280 Język eve, 336 Języki bałtyjskie, słowiańskie, 369 papuaskie N. Gwinei, 329 Kalifat Abbasydów, Omajjadów, 235 za żonę, 37 Kamień ofiarny. 245 Kamieniarstwo, 662 Kapelusznictwo, 658 Kapliczka z obrazkiem chińskim,106 Kapłani azteccy, 293-317 Kałym Kartograficzne uj<;cie, 328 Kartogramyetn., 453-404 Kibla muzułmańska, 270 Klany N. Gwinei, 330 Klekotanie. 536 Kocioł chiński do got., 71 Kodeks Hammurabiego, ::,24 Koguta łapać. 460 Kolczyki goldzkie, 120 w nozdrzach. 131 KolonizOlcja woloska, 624 Komasacje gruntów, 573 Konferencja Pomorzoznawcza w Szczecinie, 434 Koń u Goldów, 91 Konie dla poczty, 74 Konstrukcja dachu, 542 domu, 470, 490, 496 zrębu, 489-499 Kopa, mendel, 459 Kopanice, 607 Korzet'l żeńszenia, 86 Koszar, 611-628 Kowalstwo Afryki, 336 Kozuba z kory brzozowej, 108 Kraj Sus, 235 Kształty wsi. 440 Księżyca związek z wodą, 316 pan, 307 Kujawiak, 332-90 Kukurydza, 337 Kult Amonna, 238-240 barana, 238-9 bogini ziemi, 301 ciepłych źródeł, 249 jaskiń, 246-8 odcisków stóp, 258-264 skał i kamieni, 244-246 słońca, 238-9 śladów krwi, 258-264 świętych, 259, 461-2, 540 wody. 248-9 Kultura Berberów, 231-290 duchowa Kumów, 330-331 Naghrebu, 230 Kultura materialna kraju nadamursk., 15 Sahary, 327 pasterską, 602-28 muzułmańska, 230 Pomorza, 529-554 proletariatu, 590 robotnicza, 585-598 społeczna wysp Salomona, 332-3 Sahary, 327 Tectihuacan, 312-13 tradycyjna, 585 Wielkopolski, 433 Kultury przeobrażenia, 568-581 odrębności na Pomorzu, 548 Kulty N. Gwinei, 331 Kupno żony, 37 Kynofagia, 290 Latopis kijowski, 372 Legenda berberska, 258 o powstawaniu słot'lca księżyca, 306 Lepianka w tajdze, 86 Liczebność Goldów i Oroczonów, 211 Literatura ludowa włoska, 641 Ludność nadamurska, 121 Ludowość, 641 Ludy kopieniacze, 297 myśliwcy, rybołówcy, 10-120 zbierackie Australii, 328-9 Łodzie, 648 z kory 57, 60 Łopatka goldzka, 32 Łowiectwo, 134 Łóżko z kory, 71 Łyżka goldzka, 110 - Magia, omoroczka brzozowej, 230-296 bierna, 288 czarna, 287 krew, ślina św., 263 �788 789 różdżkarstwo, 235 wegetatywn3, 304 Maghrebu podbój, 231 Malarstwo naskalne Australii, 334 Malowidła skalne Alp, 338 Małżeństwa Oroczów, 68 z małoletnimi, 133 wewnątrzrodzinne, 332 Mapa Berberów, 232-3 Helboka, 440-8 domów przysłup., 477 kraju nadamurskiego, 13 kraju ussuryjskiego, 14 zasięgu budown. przysł. 494 kujawiaka, 383 Marabut, murabit, Masek zdejmowanie, Maszhad, meszhed, 259 136 kerkur, 253 Maszoperie, 648-9 Materiały S. Poniatowskiego, 7-120 Metoda diagnozy różniczkowej, 152-5 Metoda martinowska, 191-3 pomiar6w Poniatowskiego, 136-147, 152 punktów odniesienia, 155 robienia masek, 17 kartograficzna, 651 Metody atlasowe, 434 Miejsca kultu na Cejlonie, 250 kultu staroberberskiego, 262 święte, 246 Mięso dzik6w, 290 jaszczurek, 292 Mit o dobrym dzikusie, 641-2 Mitologia Azteków, 297 Mity agrarne, 297 Muzealnictwo, 338, 701-743 Muzyka ludowa, 403-6 Myślistwo Goldów, 86 Namiotów konstrukcja, Narzędzia kolne, 6G4 rolnicze, 448-50 Naszyjnik z kości, 278 Nawsie, 440 69 Ornament goldzki, 112-115 melanezyjski, 332 na odzieży, 100 Ornamenty na kamieniach, 25, 84 na drzwiach, 93 wyszywany, 91 Orszak zapustny, 457 Osadnictwo pol.-niem., 435-6 śląsko-frankońskie, 498 wołoskie, 618 Osiedla Oroczów, 65 Owiec zimowanie, 613 Ozdoby szczytowe, 446 Nazwa boga Bacax, Bakchus, 212 Gold6w, 128 zwyczajów żniwnych, 460 wysp Kanaria, 291 Nomadzi mongolscy, 128 płd. wsch. Sahary, 323-7 Nomadyzm patrz transhumancja Obora, 476 Obozow;sko Golda, 123 Obrazy na szkle, 658 Obrządek słowiański, 499 Obrzędowe obmywanie, 249 Obrzędy pogrzebo'we, 32, 34 zimowe, 456 Obrzezanie, 339 Odcisk stopy, 260 nóg zwierząt, 260 na skale, 261 Odlewy gipsowe, 136 twarzy, 124 Odnajdywanie rzeczy zgubionych, 276 Odzież odświętna Goldów, 135 Oroczów, 64 Ofiara słońcu, 239 dżinom, 261 ludzkie, 246, 298, 300 z kury, 261 z przepiórki, 300 zwierzęce, 239, 245 Ogień żywy, 618 świętojańskie, 532, 533 Ognisko, 322 Okólnice, owalnice, 438 Omaroczka, Pacza, pudelko z kory, 30 Paralele murzyńskie, 337 Pantopizm J. Paczoskiego, 345 Państwo Chorwatów, 515 Pańszczyzna, 572 Pas szamański, 111 Pasterstwo, 605 Patio, ogródek, 322 Patriarchat, 133 Peremiot, sznur z wędkami, 24, 92, 94 Personifikacja roślin, 297 Petroglify, 37 z Sakaczialanu, 123 Plamy na księżycu, 317 Piec piekarski, 487 goldzki, 51 Pielgrzymki do skał, 245 Pierścienie, 131 Pieśni biłgorajskie, 399 fińskie, 649 ;ugosłowiańskie, 402 rosyjskie, 401 serbskie. 400 śląskie, 635 ukraiJlskie, 399 Pismo magiczne, 243 Piwnice, 50 ziemianki, 542 Plemię Ghomara, 265 Podania goldzkic, 44, 65, 66, 680 Podania lotew'skie, 639-40 61 Opowiadacze bajek, 638-9 Opowiadania goldzkie, 21, 26, 27, 37, 42, 92 jemeńskie. 324-6 mitolog. Azteków, 306-317 o 3-ch słońcach, 92 Szeklerów, 636-9 tureckie, 325 Oroczon w kaftanie, EO ilość, 133 - Podarki choinkowe, 544 Podcienie, 322 Podłoga pleciona, 51 Poezja Azteków, 297-301 Pogranicze polsko-niemieckie, 431-464 Pogrzeb goldzki, 46 Pokrewieństwa jęz. indoeurop., 359 Polewanie wodą, 535 Polowanie na łosia, niedżwiedzia, 70 jelenia, tygrysa, 87 Oroczów, 63 Pomiara włóczna, 570 Pomiary antropometryczne, 132, 137 fizjologiczne, 204-229 kobiet, 138 metryczne, 193--~00--219 Poniatowskiego, 20 POS<lg kirza, girza, 240 Potrawy wigilijne, 534 Pożywienie, 43 dla zmarłych, 34 z owadów, 328-9 Pracy podział, 329-31 Praktyki magiczne, 284 Praojczyzna Sło'wian, :153-5 Prasy do wyciskania, 650 Prawo zwyczajowe, 330 Procesja dziewcząt, 300 w Sakaczialanie, 85 Procesy osadnicze, 490-512 Produkcja mleczna, 617 Prorocy i wróżbici, 264-280 Prostytucja gościnna, 43 Prowincje kulturowe lVIezoameryki, 306 Przebieranie się, 533 Przebierańcy, 457-8 Przemiany etniczne, 529-554 Przepowiadanie przyszłości, 253, 274 Przeżytki u Berberów, 241, 243 Przyrząd do obróbki skóry, 71 Przywoływanie demonów, 256 Psy, 30, 33, 41, 42, 125, 134 pociągowe, 91, 92 Pudelka brzozowE:', 30, 93, 108 �790 791 Radła w Bułgarii, 657 Rasogeneza, 343 Regiony górnicze, 593-4 Rękawice Goldów, 110 Religia Azteków, 315 monoteistyczna, 235 Hezginie, 651 Rody Oroczów, 133 Rolnictwo francuskie, 420 Roślinność dorzecza Odra-Wisła, 370 Rozmieszczenie domów przysł., 471-2 Róg z kory brzozowej, 109 Różdżkarstwo, 285 Rubież romańsko-germańska, 629 śląsko-łużycka, 468 Rubież wschodnia, 370 Rybołówstwo, 74, 131 bałtyckie, 648 Oroczonów, 64 Rysunki Goldów, 25-29, 58, 66, 92, 102, 119 skalne w Algierii, 239 zwierząt na kamieniach, 26,94 Rzeźby w Ghirza, 240 Samostrzały, 36 Sekta ibadyc~a, 241, 248 muzułmańska, 236 Siąg ramion, 141-2 Sieci goldzkie, 53 Sierpy elipsoidalne, 542-3 Siła dobroczynna, 262 rąk, 145 Slawistów kongres, 750 Słowian praojczyzna, 3f35 Słownik goldzki, 95-99 Jakutów, 78 Sny prorocze, 256 Socjologia, 588 Somatoskopia, somatotypologia. Spichlerz Goldów, 25, 28, 29 świreń, 578-9 Spichrze, 450-1 Spodnie kobiece, 110 Spojrzenie złe, 287 190 Starosta, swat, 461, 533, 540, 546, 533 Statystyka hodowli, 422 Stodoły, 614 Strefa przechodnia, 432 Strój goldzki, 119, 130 ludowy, 452-3 łużycki, 452 Strzały do łuku, 109 z ostrzami, 55 Strzelać "spod psa", 134 Struktura wieku, 139 Stypa-pomana, 677 Sury Koranu, 268 Syfilityk, nananatzin, 307-8 Ścinanie kłosów, 535 zboża, 459 Swięta goldzkie, 39 Święto panów, 300 urodzaju, 244 wielkiego postu, 299, 300 Szaman, 105, 106, 117 Szamanka. 25, 29, 48, 54, 91, 93, 169 Szamanienie, kamłanienic, 27, 35, 36, 54, 55, 93 Szałasy, 606-28, 631 Szałaśnictwo, 601-28, 660 Szatan, 251 Szkoła lwowska antropol., misyjna, 73, 92 socjologiczno-funkcjonalna, 339 Szlachta zagrodo'wa, 414 Szlaki wędrówek polinezyjskich, 333 Szopa na palach, 92, 106 Sztuka Kamerunu, 321-2 ludowa, 586, 591 Tabaczniki goldzkie, 32 Tabliczki Chińczyków, 87 Taniec ludowy, 378-390 Tańce przed burc1Lanmni, 54 -- rytualne, 300 Tatuaż, 129 Technika pomiarów, 84 Teksty azteckie, 299-307 Teza Dobrowolskiego, 503 Towarzystwa antropol. franc. 350-1 Transhumancja, 338 Trad u Goldów, 48, 49 Typ indiański, 52 Typologia konstytucjonalna, 201-5 Typologiczne określ. ludno azjatyckiej, 154-6, 164-180 Typy domów na Podlasiu, 575 konstytucjonalne, 223 kretschmerowskie, 202, 203 wsi, 435-6 Twórczość górników, 591 Ubiory Goldów, 119, 161, 163, 171 Ubiór szamana, 106 "Ucha" z kasatek, 44 Upominki, 62 Uprawa kukurydzy, 297-307 Urbaria, urbarnicy, 606 Ustawa włóczna, 570 Walka z gryzoniami, 92 Walki młodzieńców, 243, 44 Wambo, 340 Wankego punkty odniesienia, 180 Wątki demoniczne, 250 opowiadaniowe, 325 Wiara w opętanie, 273 w zjawiska świetlne, 258 Wieszczkowie libijscy, 256 Wieś goldzka, 73, 103 Wierzenia Berberów, 320 Goldów, 46 o księżycu, 455, 532, 549 o życiu po śmierci, 68-9 Wiosło goldzkie, 32, 61 Woły jako siła po:iągowa, 411-430 Wróżenie z czaszek, 279 ze słomy, 279 z łopatek skapulimancja, 278 z piasku, 276 7. węchu, 278 Wróżby w M2ghrebie, 264 Wycinanki goldzkie, 99, 115, 116, 117 Wypędzanie diabla, 44, 46 Wyprawa Arsenjewa, 85 nad Amur, 220 Hrdlicki, 17 Wyprawa Poniatowskiego, 7-130 do płd. wsch. Sahary, 326-7 Wyznanie sunnityzm, 252 Znaczenie etno Vlach, 603 Zabawki Goldów, 34, 65, 100, 102 Zabawy na wyspach Wielkanocnych, 332 wielkanocne, 456 Zabiegi magiczne, 283, 235-6 Zagadki, 649 Zagroda, 577-8 frankońsko-saska, 444 okólna, 473 pruska, 445 środkowo-niemiecka, 442-3 "z rynkiem", 473-5 rozplanowanie, 473-485 Zakaz jadania drobiu, 289 sPożYVl',mia wolowiny, 28g _ wymawiania imienia, 251 _ zabijania tygrysów, 37, 87 Zakazy małżeńskie, 43 _ w okre2ie ciąży, 65, 67 Zapis tańca Labana, 378-390 Zapłodnienie przez źródło, 258 śliną lwa, 258 Zaprzęg koński, 411 w psy, 64 Zasięgi faktów kulturowych, 436-8 448 Zbieractwo owadów, 329 Zbieranie materiałówantropo1. 346-7 Zboża przechowanie, 450 uprawa, 73, 4 Ziemi nadziały, 570 rozdrobnienie, 571 Zjawiska kulturowe 343 Znaki własnościowe, 323 Zróżnicowanie typologiczne, 147-151 Związki kulturowe. 12 Pomorza z Polską. 531-547 �792 Zwierzęta domo'J.'e, 41 Zwyczaj w7.lCo3zenia stosu, 263 żniwiarskie, 460, 535 Żródła arabskie, 292-4 etnograficzne, 433 ibadyckie, 235, 260 starożytne, 231 Żeńszell, 87 Żniw nazwy, 547 Żniwny wieniec, 458-9 Żony Goldów, 41 SPIS ILUSTRACJI 1. Prof. dr Jan Czekanowski (fot. E. Ozgowicz) Karta tytułowa pierwszego tomu "Ludu" . 3, Pierwsza lista członków Towarzystwa Ludoznawczego 4. Formularz deklaracji członkowskiej, rozesłany 23 lutego 1895 r. 5. Zawiadomienie o przyjęciu na członków Towarzystwa Ludoznawczego . 6. Deklaracja SL Estreichera o przystąpieniu do Towarzystwa Ludoznawczego 7. Zawiadomienie Akademii UmiejGtności o powstaniu Towarzystwa Ludoznawczego 8. List Władysława Nehringa z Wrocławia. 9. List K. Weinholda w imieniu "Verein fur Volkskunde" w Berlinie 10. List WI. Nehringa. Podziękowanie za wybór na członka korespondenta 11. List Lubora Niederle'go w imieniu Narodopisr.e'ho Museum Ceskoslovenske'ho v Praze 12. List M. Haberlandta do Zarządu Towarzystwa w imieniu "Verein fur Osterreichische Volkskunde" . 13. List F. Hegera w imieniu "Anthropologische Gesellschaft" w Wiedniu 14. List R. F. Kaindl'a z Czerniowiec Ludo15. Fragment protokółu pierwszego posiedzenia Towarzystwa znawczego z dnia 28 II 1895 r. 2. 16. 17. 18. 19. 20. 21. 22. 23. 24. 25. 26. 27. Rysunki z "DZIENNIKA WYPRAWY" Et. Poniatowskiego: Rysunki Szurki (Aleksander Onenko) Rysunki Trofima, Kaja z Muchu i Ko,ii Beldy Rysunki Nikołaja Aktenko . Rysunki z Dziennika Wyprawy . Rysunki z Dziennika Wyprawy . Samostrzał a z Dziennika Wyprawy Burchany Burchany Plan sytuacyjny wnętrza "bałaganu" Dom z sienią i izbą Domy z Sakaczialanu Plan "bałaganu" i szopy l II ITr IV v VI VII VIII IX X XI XIT XIl! XIV XV 25 23 29 :n 32 35 38 39 47 48 49 50 �794 28. 29. 30. 31. 32. 33. 34. 35. 36. 37. 38. 39. 40. 41. 42. 43. 44. 45. 46. 47. 48. 49. 50. 51. 52. 53. 54. 55. 56. 57. 58. 59. 60. 61. 62. 64. 65. 66. 67. 68. 69. 70. 71. 72. Plan domu, usytuowanie pieca, fragment plecionej podłogi Rysunki z Dziennika Wyprawy Rysunki z Dziennika Wyprawy Burchany Łódź Oroczów aana Wiosła do aana oraz łódź utunge Upominki, plan Rysunki Baty Dagama Oroczonów, wigwam, wyźszy typ dagoma, sposób. wiązania . Szopa Chiński kocioł, łóżko z kory, pdzyrząd do obrabiania skór List r:;oleca.;ący lamy Bodijewa, portret Sto Poniatowskiego (1) Plan wsi goldzkiej . (2) Budowa galdzkiego domu (3) Goldzki dom zimowy (4) Goldzkie obozowisko letnie (5) Oroczoński szałas dwuspadowy (6) Oroczońska szopa napalowa (7) Szaman goldzki (8) Miao - kapliczka (9) Rama bębna szamańskiego (10) Kozuba z kory. (11) Pudełko ornamentowane (12) Róg z kory (13) Strzała do łuku (14) Strzały do łuku (15) Ornamentowana łyżka (16) Zdobione rękawice goldzkie (17) Goldzkie spodnie kobiece (18) Pas szama11ski (19) Rodzaje zakończeń pasów szamańskich (20) Ornament goldzki (21) Ornament goldzki (22) Crnamentacyjny motyw (23) Ornamentacyjny motyW (24) Ornament na nagolenniki (I) Ornamenty zoomorficzne (25) i (26) Wycinanki z kory (27) Ornament haftu (28) i (29) Wycinanki z kory brzozowej (30) Wycinanki z kory brzozowej (31) Rysunki Kanchoga Kuila (32) i (33) Rysunki Kanchoga Kuila (34) Dziewczyna z Muchu 795 51 53 58 59 GO 61 62 66 69 70 71 76 103 103 101 104 105 106 106 106 107 108 108 109 109 109 110 110 110 111 111 112 112 113 113 113 114 115 115 116 117 118 119 119 73. 74. 75. 76. 77. 78. 79. 80. 81. 82. 83. 84. 85. 86. 87. 88. 89. 90. 91. (35) Gold Onenko Sayanga (36) Kobieta goldzka (37) Oroczon Konchoga Kuila (38) Gold Beldy (39) Gold Genzu Onenka (1) Both dance movement versions of kujawia;~ shown on the musical rhytmics backround in various conceptions (2) The picture frGm one of the plates in the Polish pavilon on the World Exhibition 1937 in Paris (3) Kinetograms (R. Lange) showing various performances of the dance step of kujawiak in its village. (4) Kinetogram of the dance step of kujawiak in 5/16 measure and in its version of a "national" dance (1) Zwarty szereg zabudowań gospodarczych. (2) Zwarta zabudowa w Nowym Dworze (3) Zagroda po komasacji (4) Chlew z atykiem (5) Fragment zagrody (6) Spichrz świreń (7) Spichrz świreń (8) Dom o układzie czwón;lzielnym (9) Szczyt domu Dr Tadeusz Delimat SPIS 119 120 120 120 120 380 380 385 386 573 573 577 577 578 578 579 580 581 745 TABLIC 1. Tab!. I. Ryc. 1. Petroglify z okolic Sakaczialan'u. Ryc. 2. Gold Gaykar Diesse. Ryc. 3. Obozowisko letnie Goldów 2. Tab!. II. Ryc. 1. Rodzina Goldów. Ryc. 2. Grupa GoJdów 3. Tab!. III. Ryc. 1. Grupa Goldów. Ryc. 2. Dokonywanie pomiarów Oroczonów 3. Tabl. IV. Ryc. 1. Oroczon Kita Sigdahe. Ryc. 2. Trzech odświętnie ubranych Goldów 4. Tab!. V. Ryc. 1. M!odzienie: oroczoi1ski. Ryc. 2. Typ Oroczon". Ryc. 3. Oroczon Kanchoga Bata 5. Tab!. VI. Ryc. 1. i Ryc. 2. Oroczon. Ryc. 3. Oroczonka 6. Tabl. VII. Grupa Goldów ze wsi Niżnii Marii 7. Tabl. VIII. Ryc. 1. Grupa Goldów. Ryc. 2. Goldowie przed domem. 8. Tab!. IX. Ryc. 1. Goldka Beldy Duba. Ryc. 2. Goldka Beldy Fada 9. Tabl. X. Ryc. 1. Goldka Beldy Serokta. Ryc. 2. Goldka Akt:mln Nany. Ryc. 3 i 4. Gold Wasilij Onenka 10. Tabl. XI. Ryc. 1 i 2. Gold Beldy Kaya 11. Tab. XII. Ryc. 1. Gold Aktanka Gadi z żonrj i cór kC).Ryc. 2. Gold Onenka Tinte. Rye. 3. Gold Poshar Tinle 13. Tabl. XIlI. Rye. 1. Gold Poshar Uanfu. Rye. 2. Gold Onenka Sayanga 123 130 132 135 158 160 161 163 165 167 169 171 173 �796 797 14. Tabl. XIV. Ryc. 1. Gaykar Diesse. Ryc. 2. Gold Djasor Dye.1. Ryc. 3. Gold PashaI' Sandi. 15. Tab!. XV. Ryc. 1. Gold Beldy Abia. Ryc. 2. Gold Onenka Colo .. 16. Tabl. I. Ryc. 1. Zagroda z rynkiem. Ryc. 2. Zagroda z oborą. Ryc. 3. Zagroda jednobudynkowa. Ryc. 4. Zagroda jednobudynkowa 17. Tabl. II. Ryc. 1. Dom S. Sielskiego. Ryc. 2. Chałupa J. Porqbskiego. Ryc. 3. Zagroda jednobudynkowa. Ryc. 4. Chałupa pc:lcieniowa. Ryc. 5. Ściana szczytowa, podcieni:Jwa. Ryc. G. Dom przysh:.powo-podcieniowy . 18. Tabl. III. Ryc. 1. Zagroda jednobudynkowa. Ryc. 2. Dom przysłupowy, Ryc. 3. Dom przysłupowy. Ryc. 4. Dom przyslupowy. Ryc. 5. Dom przysłupowy. Ryc. 6. Dom przysłupowy. Hyc. 7. Dom przysłupowy . 19. Tabl. IV. Ryc. 1. Dom podcieniowy. Ryc. 2. Dom przyslup::;wy. Ryc. 3. Domy przysłupowe. Ryc. 4. Dom przysłupowy. Ryc. 5. Dom przysłupowy. Ryc. 6. Dom przysłupowy . 20. Tabl. V. Ryc.!. Wiązanie na obłap. Ryc. 2. Wiązanie słupa. Hyc. 3. Wiązanie słupów 21. Tabl. VI. Ryc. 1. Dom przysłupowy. Hyc. 2. Dom przysłupowy. Ryc. 3. Dom podcieniowy. Ryc. 4. Dom sumikowo-łątkowy. Ryc. 5. Dom przysłupowy . 22. Tabl. VII. Ryc. 1. Dom przysłupowy. Ryc. 2. Dom przysłupowy. Ryc. 3. Dworek mieszczański 23. Tabl. I. Typy domów na Podlasiu 12. ]\12pa 6. Dom przysłupowy z dachem 4-spadowym, 2-spadowym, naczółkowym i przyczółkowym w dorzeczu Wisłoka i Sanu 13. Mapa 7a. Dom przysłupowy w dorzec.zu Sanu i Wisłoka a zasięgi kolonizacji idącej z Zachodu (XIV-XV w.) . 14. Mapa 7b. Wsi osadnictwa śląsko-łużycko-morawsko-frankońskiego, w których nie występuje dom przysłupowy 15. Mapa 1. Niektóre elementy kulturowe wyodrębniające ziemie o podłoiu etnicznym słowiańskim od innych obszarów objętych skartowaniami ADV 16. Mapa 2. Występowanie nazw i zwyczajów związanych ze żniwami, które wyodrębniają Pomorze na kartach ADV . 17. Mapa 3. Występowanie niektórych zwyczajów i nazw związanych ze zwózką ostatniej fury podczas żniw, wyodrębniających Pomorze na kartach ADV 18. Mapa 4a. Nazwy dożynek, wyodrębniające Pomorze od innych obszarów, objętych skartowaniami ADV 19. Mapa 4b. Nazwy dożynek, wyodrębniające Pomorze od innych obszarów, objEitych skartowaniami ADV . 20. Mapa 5. Elementy wskazujące na powiązania kulturowe Pomorza z pozostałą częścią Polski . 21. Mapa 6. Elementy wskazujące na powiązania kulturowe Pomorza z pozostałą częścią Polski (wg PAE) . 22. Mapa 7. Niektóre wierzenia i zwyczaje, wyodrębniające ziemie o podłożu etnicznym słowiańskim od innych obszarów, objętych skartowaniami ADV 23. Mapa 8. Niektóre nazwy wyodrębniające ziemie o podłożu etnicznym słowiańskim od innych obszarów, objętych skartowaniami ADV . 24. Mapa 9. Niekt6re nazwy i zwyczaje, wyodrębniające ziemie o podłożu etnicznym słowiańskim od innych obszarów, objętych skartowaniami ADV 25. Mapa 10. Występowanie tych zjawisk na Pomorzu, które w świetle niemieckich opracowal'! atlasowych są specyficzne dla tego regionu 26. Mapa 11. Występowanie tych zjawisk na Pomorzu, które w świetle niemieckich opracowań atlasowych są specyficzne dla tego regionu 27. Mapa 12. Występowanie tych nazw na Pomorzu, które w świetle niemieckich opracowań atlasowych są specyficzne dla tego ,egionu 28. Mapa 13. Występowanie na Pomorzu zwyczajów i nazw, związanych z osobą swata, które w świetle niemieckich opracowań atlasowych są specyficzne dla tego regionu . 29. Mapa 1. Museums of the Skansen Type . 30. Mapa 2. Museums and Ethnographic Collections in Poland 175 177 47:) 481 483 490 495 497 575 SPIS MAP 1. Mapa etnograficzna Kraju Ussutyjskiego 2. Mapa 1. Przeżytki starych kultów i wierzeń pogańskich średniowiecznych Berberów doby muzułmańskiej 3. Map 1. The range of occurance of kujawiak in Poland 4. Map. 2. Folk dance rhytm disposition in Poland 5. Mapa 1. Zasięgi, w przybliżeniu pobieżne, zach. części pogranicza polsko-niemieckiego 6. Mapa 2. 8trefa występo'wania okólnic owalnic na tle obszaru ulicówek 7. Mapa 1. Występowanie domu przysłupowego w dorzeczu Sanu i Wisłoka. 8. Mapa 2. Dom przysłupowy 9. Mapa 3. Usytuovlanie pieca piekarskiego w domu przysłupowym w dorzeczu Wisłoka i Sanu 10. Mapa 4. Dom przysłupowy zrębowy, sumikov,;o-łątkowy i grodzony w dorzeczu Wisłok8 i Sanu 11. Mapa 5. Budownictwo wie:icowo-przysłupowe ze Śląska, Łużyc, Górnej Saksonii i Czech 14 232 383 389 437 443 477 485 487 488 494 I l 496 498 493 533 536 537 538 539 541 543 545 546 548 550 551 552 553 704 706 �799 L i n d a D e g h, Fairy Tales, Tale-Tellers and Tellers Community, Berlin 1962 (Maria Fryczowa) . LETTISH FOLK LEGENDS, Riga 1962 (Kazimierz Pietkiewicz) . G i u s e p p e C o c c h i a r a, Folklore History in Europe, Moskwa 1960 (Aleksander PART II I. Dissertations J a n C z e k a n a w s k i, The Problem of Slavs' Primitive Abode in the Polish Slavistic Studies and the Anthropological Results. R a d e ryk L a n g e, Kinetography Laban (Movement Notation) and the Folk Dance Research in Poland . A n n a C z e k a n o w s k a, The Diatonic Melodies of the Narrow Range in Slavic Countries . . ... B a h d a n B a r a n o w s k i, Decline of the Using of Oxen as Draft Animals in Poland and in Neighbouring Countries. . . . T a d e u s z W rób l e w s k i, The Polish-German Borderland in the Light of Ethnographic Materials . ..... S t e f a 11 L e w, A Construction of House (with Poles Alongside the Walls, Supporting the Proof), called dam przysłupowy in the Upper and Central Basin of the River San. J a n u s z B a h d a n a w i c z, Slav Analogies and Features of Distinctness in the Folk Culture of Western Pomerania in the Light of Ethnographic Atlas Monographs. . . . . . Wo l f g a n g J a c a b e i t, Ethnographic Agrarian Investigations in the German Democratic Republic. . . . . . . . M a l' i a n P o k l' a p e k, Same Historical Traditions in Comparison with Modern Cultural Changes in Villages of North-eastern Territories of Poland E d war d P i e t r a r l e k, The Problem of Work~en'~ Cu~ture' and Ethnography . . B r o n i s ł a w a K o p c z y ń s k a - J a w o r s ~ a, 'Problem~ of' th~ Carpathian Sheds and of the Sheep Breeding in the Chechoslovakian Ethnographic Publications in 1959-1962 II. Reviews 365 378 392 411 431 . Turnau) HISTORICAL REVIEW, Warszawa 1952 (Irena Turnau) ETHNOGRAPHY IN THE mSTORICAL EXPOSITION OF A MUSEUM, Brno 1959 (Halina Bittner-Szewczykowa) . REVIEW OF THE SLOVENIAN NATIONAL MUSEUM, Bratislava-Martin 1960 (Halina Bittner-Szewczykowa) ETHNOGRAPHICA, Brno 1959 (Halina Bittner-Szewczykowa) . SHORT ANNOUNCEMENTS, Moskwa 1962 (Barbara Bazielich) P e t r o v P e t a r, Hiking Memoirs of Western Bulgaria, Sofia 1962 (Henryka Atanas P 467 526 557 568 585 i m o w s k i, (H. Romańska) Work-Commemorative Songs, Sofia 629 634 635 655 657 665 672 673 . 674 675 677 690 694 695 696 III M a 652 654 1962 D i n e k o v P e t a r, Brothers Miladinov in the History of Bulgarian Folklore, Sofia 1962 (Henryka Romańska) . INFORMATION ON THE ETHNOGRAPHIC INSTITUTE AND MUSEUM, Sofia 1962 (K. Simiczi,jew) K o l e S i m i c z i j e w, Macedonian Folklore Publications After World-War II . ROMANOSLAVICA, Bukareszt 1963 (Józef Gajek) HUMANISTIC SURVEY, Warszawa 1963 (Maria Fryczowa) . K i l' i a n o v A n g e 1, Language National Elements of the Slav-Bulgarian History, Sofia 1962 (H. R.) . RUSSIAN FOLKLORE, vol. VIII, Moskwa-Leningrad 1963 (Henq(w 601 641 646 647 673 Romańska) l' Romańska) and Reports R i c h a r d We i s s, Hauses and Country Homesteads in Switzerland, Erlenbach-Zurich und Stuttgart 1959 (J. Gajek). . . H e n ryk Z wo l a k i e w i c z, Ethnographers and Regionalists in Search of Lublin Folk Culture (Józef Gajek) . P i a t r Ś w i e l' c, Józef Lompa's Songs from the Collection of Juliusz Roger (Henryka Romańska) . ZYi1'l) . RUSSIAN FOLKLORE, Moskwa-Leningrad 1962 (Kazimierz Strzala) GERMAN FOLKLORE ANNUAL BOOK, Berlin 1962 (Józef Burszta) WORKS AND MATERIALS OF THE ARCHAEOLOGICAL AND ETHNOGRAPHIC MUSEUM IN ŁODZ, Łódź 1957-1962 (Irena 636 639 Museum s i a Z n a m i e l' o w s k a - P r li f f e l' o w a, um Collections in Poland . l' Ethnographic Muse701 IV C r o n i c l e Reminiscence Connected with Dr Tadeusz Delimat (J. Gajek) . Report of the Whole Works of the Polish Ethnographic Society 1963 (O. G.) 745 in 749 �800 Reports on the Scientific and Didactic Activity of the chairs, of the Institute of History of Material Culture and of the Departments American Seminar Organized by the Cracow Section of the Polish Ethnographi<:: Society (Tadeusz Milewski) 757 POLSKICH 772 V Miscellanea Index of the L-th volume of Lud (Olga Gajkowa) Table of Illustrations and Maps in Polish Table of contents in English ATLAS 7i5 793 798 CZĘSC l. Agnieszka Dobrowolska 2. Bożena Stelmachowska 3. Franciszek Klonowsl~i - Adam Adam Adam Halina l POMORZE Strój pyrzycki, Strój kaszubski, Strój warmiński, CZĘSC 1. 2. 3. 4. STROJÓW l W ARMIA U WIELKOPOLSKA I Kt;JAWY Glapa Strój szamotuIski. 1~51 (wyczerpany) Glapa - Strój dzierżackl, 1958 • Glapa Strój lubuski, 1956 Mikułowska - Strój kuJawski, 1953 CZĘSC CZĘSC 16.50 27.29.25.- Ul SLĄSK IV MAZOWSZE 1950 (wyczerpany) 13.50 29.30.- l SIERADZKIE Jv.'aria Zywlrska - Strój kurphwski Puszczy Białej, 1952 (wyczerpany) Jadwiga Swiątkowska - Strój lowicki, 1953 Jan Pl~tr Dekowski - Strój piotrkowski, 1954 Janusz Swieży Strój p()dlaski, 1958 Jan Piotr Dekowskl - Strój sieradzki, 1950 Jallina KraJewska - Strój opoczyński, 1956 Adam Chętnik - Strój kurpiowski Puszczy Zielonej, 1960 CZĘSC 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. 10. 11. cena zł 22.29.27.- 1955 1959 1960 1. Tadeusz Seweryn - Strój dolnośląski (Pogórze), 2. Stanisław Bronlcz - Strój pszczyńskl, 1954 3. Longin Malicki - Strój górali śląskich, 1956 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. LUDOWYCH 16.50 25.27.28.28.27.32.- V MAŁOPOLSKA Roman Reinfuss Strój gó~all szczawnickich. 1.949 (wyczerpany) Franciszek Kotula Strój rzeszowski, 1931 (wyczerpany) Janusz Swieży Strój krzczonowski, 1939 (w~·czerp.) Edyla Starek - Strój spiski, 1954 • F randszek Kotula - Strój łańcucki. 1955 . Setaslian FU-ak - Strój Za,;órzan, 19.6 • Farbara Ka:nowska-larecka Strój bllgMajskl. 1958 Janusz Kamockl Strój sandomierski, 1957 . • Tadeusz Seweryn - Strój Krdknwlaków wschodnich, 1960 J. I M. Kamoccy - Srój Swlętokrzyskl 1961 Edyta Starek Strój orawskl LITERATURA 13.50 16.50 26.27.26.29.26.32.30.30.- LUDOWA Dwtlmipsiecznik poświecony sp"awom literatury ludowej, pod red. J. Krzyżanow$ki'i'o i S. S·Nlrld. Zeszyty: pod'la1ański, kielecki. rz",znwski. cieszyński. doInosI ~skL górn')slą!':kn.npolski, ka3zub">ki. warmiński. lutelski. mazurski. p')dlaski. p"). morski, lubtlski, lowiC'ld. ma7.owi~r:ki, ku:piowski, sie~adzko-łęrzycki. pi:ltrk::>wski. PrenumEtata roczna 48.-. Zamówi"nia przyjmuje ReclakcJa. Warszawa, Nowy Swiat 72, pokój 121. Konto czekowe 1-7-110000 lub Oddzlaly Ruchu. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/3c721089e52acf2ae67413618731a997.pdf 98165fa69e3fe5d9ac373decb2d298e6 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:284 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1966 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:253 Title A name given to the resource Niektóre tradycje historyczne a współczesne przeobrażenia kultury wsi północno-wschodnich terenów Polski / LUD 1964-65 t.50 Description An account of the resource LUD 1964-65 t.50, s.568-584 Creator An entity primarily responsible for making the resource Pokropek, Marian Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 569 MARIAN POKROPEK NIEKTORE· TRADYCJE HISTORYCZNE A WSPOŁCZESNE PRZEOBRAZENIA KULTURY WSI POŁNOCNO- WSCHODNICH TERENOW POLSKI Ziemie północno-wschodniej Polski przedstawiają pod względem etnograficznym dość zróżnicowany obraz. Jest on wynikiem późnego włączenia tych ziem w proces historycznego rozwoju państwa polskiego oraz ścierania się na tych terenach wielorakich elementów kulturowych. Podlasie i obszary sąsiednie prawie do XVI wieku były terenami pogranicZ'nymi oddzielającymi ziemie Rzeczypospolitej od terenów Wielkiego Księstwa Litewskiego i Rusi. Stąd do ziem tych pretendowali nie tylko królowie polscy ale także książęta litewscy i ruscy. Zwierzchnictwo Polski nad tymi ziemiami ostatecznie utrwaliło się z chwilą utworzenia województwa podlaskiego w 1520 r. i przyłączenia go w całości do Rzeczypospolitej w 1569 r. mocą Unii Lubelskiej. Zgłaszanie pretensji do tych ziem przez trzy różne państwa miało uzasadnienie we wcześniejszym osadnictwie tych obszarów przez element polski, litewski i ruski. Zetknięcie się różnych fal osadniczych powodowało wytworzenie się specyficznej kultury w której obok elementów przeniesionych i wzajemnie na siebie oddziaływujących powstawały elementy nowe. W procesie ścierania się kultur przeniesionych przez poszczególne fale osadników, pozostawały żywotne niektóre z nich wypierając inne które w mniejszym stopniu zdołały przystosować się do nowych warunków i otoczenia. We współczesnej kulturze ludowej tych obszarów możetuy jeszcze dostrzec ślady wcześniejszych warstw kulturowych, jednakże są one bardzo nikłe przede wszystkim dlatego, że póź- mejsza działalność polityczno-społeczna i gospodarcza państwa polskiego a od końca XVIII w. państw zaborczych szła w kierunku ujednolicenia·i unifikacji, oraz stworzenia dogodnego' dla własnych potrzeb wzorca kulturowego. Planową i świadomą działalność na rzecz stworzenia określonej kultury realizują na swój sposób wszystkie grupy społeczne i państwa od momentu ich wyodrębnrenia się i powstania. W świetle tego stwierdzenia wydaje się rzeczą konieczną przy ocenie współczesnej kultury ludowej sięgnąć do ókresów wcześniejs·zych po to by uchwycić zarówno zewnętrzne jak i wewnętrzne czynniki kt.óre zadecydowały o jej ukszta~towaniu. Jednym z pierwszych aktów regulujących na długie lata sto.:.. sunki osadnicze i ekonomiczno-społeczne na omawianym terenie była niewątpliwie reforma rolna i osadnicza, tzw. pomiara włóczna. Przed wprowadzeniem w życie pomiary włócznej znane były już na tym terenie inne formy osadnictwa oraz systemy gospodarowania. Przeważało osadnictwo samorzutne i trzebież lasów z gospodarką wypaleniskową. Znano także na tych terenach formy osadnictwa wypracowane przez kolonizację na prawie niemieckim lub chełmińskim, lecz nie były one w powszechnym zastosowaniu i ograniczały się do miasteczek, rzadziej wsi leżących na północnym Mazowszu i Podlasiu. Poza tym dodatkowym czynnikiem wpływającym na wprowadzanie różnych form osadnictwa był odmienny skład narodowościowo-społeczny osadników. Wspomniano już o elemencie polskim przybyłym głównie z Mazowsza, oraz litewskim i ruskim. Wewnątrz tych grup narodowościowych należałoby wyróżnić osadników rekrutujących się z chłopów, drobnej szlachty polskiej oraz bojarów czyli drobnej szlachty ruskiej. W rezultacie żywiołowego i różnorodnego osadnictwa wyodrębnHy się na terenie Mazowsza i Podlasia zespoły różnych form osiedli i systemów gospodarowania, związanych zróżnicowaniem stosunków ekonomiczno-społecznych. W związku z tym różne były także świadczenia na rzecz skarbu państwa. Część wsi była oczy,nszowana, inne obowiązane były do dawania świadczeń w naturze lub do odrabiania pańszczyzny na nowo tworzonych folwarkach. Świadczenia te w jakiej by nie były one formie, nie mogły być ściągane �570 z rzeczywistej ilości posiadanej ziemi, ponieważ nie było oficjalnych jej pomiarów. Poza tym uprawiane ziemie zazwyczaj składały się z kilkunastu kawałków położonych w różnych miejscach w zależności od tego jak postępowała trzebież lasów. Myślą przewodnią ustawy włócznej było uregulowanie i ujednolicenie systemu fiskalnego. W konsekwencji jednak ustawa przyniosła znacznie istdtniejsze zmiany w całym systemie gospodarowania oraz w formach osadnictwa. Ustawa włóczna polegała na łączeniu uprawianych ziem i wydzielaniu z nich nowych nadziałów w ilości od 30 do 33 morgów w zależności od gatunku ziemi. Nadział taki nazywano włóką, którą obdzie'lano jedno gospodarstwo. Oprócz nadziału włók dla chłopów rozdawano ziemię sołtysom czyli wójtom w ilości dwóch włók, folwarkom, plebaniom i klasztorom oraz wszelkiego rodzaju służbie i rzemieślnikom jak młynarzom, leśniczym, kowalom itp. Pomiary na włóki przeprowadzano nie tylko w osadach już zamieszkałych ale także na nowiznach i w lasach przeznaczonych na trzebież przygotowywując w ten sposób zupełnie nowe osady. Pomiar a włóczna nie ograniczyła się zatem tylko do regulacji uprawianej już ziemi, ale znacznie wyprzedziła faktyczne zapotrzebowanie na ziemię w XVI wieku. Świadczy o tym fakt, że przez pierwsze stulecie od ogłoszenia ustawy nie' wszystkie włóki były jeszcze osadzone. Nadziały ziemi czyli włóki dzielone były na trzy pola. Taki przestrzenny układ pól podyktowany został wprowadzeniem nowej formy gospodarki czyli trójpolówki zbiorowej. Miała ona zastąpić dwupolówkę lub odłogowy i odłogowo-żarowy system gospodarowania i niewątpliwie była na owe czasy znacznym osiągnięciem i postępem. Pomiara włóczna regulowała także układ przestrzenny samej wsi.. Ziemię pod zabudowania wydzielano z ogólnego areału i dzielono ją na tyle pasów ile ta wieś posiadała włók i osadników. Działki pod zabudowaniami miały kształt wydłużonego prostokąta opartego jednym bokiem o główną drogę. Na działce budynki położone były w ten sposób, że blisko drogi znajdowały się: dom i zabudowania gospodarcze dla inwentarza czyli chlewy, natomiast stodoły, czasem i spichrze oddalone były a 80-150 m od drogi. 571 Przestrzeń między stodołami a budynkami mieszkalnymi zajmowały tzw. ogrody czyli pola, na którym sadzono i uprawiano warzywa. Pomiara włóczna w decydujący sposób przyczyniła się także do uregulowania sieci dróg głównych i zagumiennych, czyli biegnących za rzędami stodół oraz dróg dojazdowych. Pomiarę na włóki przeprowadzano początkowo tylko w dobrach królewskich, z czasem rozszerzyła się ona na zi.emie należące do szlachty. Rozpoczęto ją w pierwszych latach XVI w. a zakończono dopiero w drugiej połowie tegoż stulecia. Najważniejsza z ustaw wydana została w roku 1557. System osadniczy i gospodarczy stworzony przez pomiarę włóczną prawie w niezmienionej postaci dotrwał na niektórych terenach do dnia dzisiejszego. Znajduje to wyraz w spotykanych do dziś formach wsi tzw. szeregówkach oraz w długim zachowaniu na tych terenach trójpolowego systemu gospodarowania, przez który rozumiemy zarówno pierwotny układ pól jak i system zmianowania upraw z występowaniem ugorów. Dzisiejsze wsie posiadają obok trójpolówki także szachownicowy układ gruntów. Omawiając 'ten ostatni system podziału ziemi należy zwrócić uwagę na stosunki prawno-własnościowe panujące w róŻinych kategoriach wsi, ponieważ one decydowały o tym w jakim kierunku i natężeniu postępował podział. We wsiach szlacheckich nie było żadnych przepisów ograniczających dzielenie ziemi. Panowało tu zwyczajowe prawo polskie polegające na tym, że cały majątek dzielono między synów, przyjmując zasadę, że każdy spadkobierca winien otrzymać po kawałku ziemi z każdego zagonu, działu czy pola. Rygorystyczne realizowanie prawa spadkowego doprowadziło do wprost niewiarygodnego rozdrobnienia ziemi tak, że dalsze .dzielenie stawało się już niemożliwe. Oczywiście, rozdrobnienie ziemi uniemożliwiło nie tylko wprowadzenie racjonalnej gospodarki rolnej, ale stawało się wprost uciążliwe nawe!t dla rolnictwa opartego na tradycyjnych systemach gospodarowania czyli na trójpolówce. Wsie chłopskie nie uległy tak daleko posuniętemu rozdrobnieniu, tylko dlatego że proces dzielenia ziemi rozpoczął się w nich znacznie później tzn. od połowy XIX wieku, czyli od chwili przeprowadzenia uwłaszczenia. �573 572 Na ornawianych terenach wydanym przez władze zwierzchnie aktem prawnym, który wywarł decydujący wpływ na rozwój kultury ludowej był ukaz uwłaszczeniowy czyli akt zniesienia pańszczyzny i nadania chłopom na własność ziemi. Nastąpiło to w roku 1864 rozporządzeniem ,,0 urządzaniu włościan" i ,,0 urządzaniu gmin wiejskich" wydanym przez rząd Rosji carskiej. Jeden z artykułów rozporządzenia głosił że: "Prawo własności nadaje się wszystkim wogóle włościanom, pósiadającym osady (tj. kolonistom, rolnikom, półrolnikom, ogrodnikom, chałupnikom i innym) niezależnie od tego, na jakiej zasadzie posiadają ziemią i jakie spełniają powinności". Akt uwłaszczeniowy wydany przez Rosję poprzedził dekret o uwłaszczeniu włościan wydany w czasie Powstania Styczniowego przez Rząd Narodowy pod datą 22 stycznia 1863 r. Artykuł pierwszy tego dekretu brzmiał: "Wszelka własność ziemska, jaką każdy gospodarz dotąd' tytułem pańszczyzny lub innym tytułem posiada, wraz z należnymi do niej zabudowaniami mieszkalnymi i gospodarczymi, tudzież prawami i przywilejami do nich przywiązanymi - od daty niniejszego dekretu staje się wyłączną i dziedziczną dotychcżasowego posiadacza własnością bez żadnych jakichkolwiek bądź obowiązków lub czynszóW, danin lub pańszczyzny, z warunkiem jedynie opłacania przypadających z niej podatków i odbywania należnej służby krajowej". Mimo że Dekret Powstańczego Rządu Narodowego nie mógł być zrealizowany z powodu upadku powstania zaważył na treści i czasie ogłoszenia wspomnianego wyżej ukazu uwłaszczeniowego. Chłop otrzymując ziemię na własność stawał się faktycznie jej samodzielnym użytkownikiem i musiał od tego momentu sam decydować prawie we wszystkich poczynaniach gospodarczych gdy w okresie przed uwłaszczeniem działalność chłopa zdeterminowana była przez pańszczyźniano-feudalne stosunki prawne, przez prawo zwyczajowe i tradycję oraz nawyki. To długotrwałe ograniczenie możliwości samodzielnego działania spowodowało, że kultura chłopska zmieniała się w bardzo powolnym tempie i zachowywała wiele elementów kultury tradycyjnej epok wcześniejszych. Postęp tej kultury wyznaczały niekiedy odgórne dekrety, ustawy i instrukcje. Niejednokrotnie w okresie rozwoju folwarku Ryc. 1. Zwarty szereg zabudowań gospodarczych z wydzielonymi Wieś Dubiny, pow. Hajnówka. Fot. autor, 1961 r. Ryc. 2. Zwarta Domy z XVIII ogrodami. zabudowa w Nowym Dworze, pow. Dąbrowa Białostocka. i XIX w., o jednakowym planie i konstrukcji. Fot. autor, 1962 r. �575 574 pańszczyźnianego narzucały one wsi określone i jednolite wzorce kulturowe. W badaniach nad budownictwem ludowym terenów wschodniej Polski uderza często badacza identyczność rozplanowania, konstrukcji i plastyki budynków. Ilość budynków i ich rozmiary regulowały niejednokrotnie określone przydziały drzewa z lasów rządowych czy folwarcznych. Wystarczyło ono często na postawienie chałupy złożonej tylko z sieni, izby i komory. Budynki takie mogli budować cieśle folwarczni, którzy kierowali się wytycznymi instrukcji otrzymanych od dworu. Przykładem takich instrukcji wydawanych przez wielkich właścicieli ziemskich są m. in. wydane w 1783-1785 r. "Ustawy powszechne dla dóbr moich rządców" księżnej Anny Jabłonowskiej, która właśnie na Podlasiu miała największe po królu majątki ziemskie. Oczywiście to nie tłumaczy faktu istnienia zróżnicowania regionalnego w budownictwie ludowym na tych terenach, ponieważ współcześnie występujące typy budownictwa na Podlasiu nie są wyłącznie wynikiem rozwoju form budowlanych po okresie uwłaszczenia chłopów. Przed tym okresem istniały na Podlasiu conajmniej trzy typy domów: a) typ domu reprezentatywny dla szlachty mazowiecko-podlaskiej i dla wsi zachodniego Podlasia, b) typ domu reprezentatywny dla obszarów zamieszkałych przez element litewski na północno-wschodnich krańcach Polski oraz c) domy występujące na obszarach wschodinich zamieszkałych przez element ruski i białoruski. Poszczególne typy domów charaktery;zowały się odmiennym układem wewnętrznym. I tak: domy, umownie nazwane "domami szlachty mazowiecko-podlaskiej" posiadały sień, izbę, kuchnię, alkierz i komorę lub dwie komory w układzie dwutraktowym z centralnym systemem ogniowym. W typie "litewskim" sień i kuchnia były usytuowar.e pośrodku budynku a po ich bokach leżała izba oraz komory. Natomiast typ "białoruski" miał układ jednotraktowy z charakterystycznym tzw. ruskim piecem. Poszczególne pomieszczenia jak "pristienoki", izby, sienie, komory oraz chlewy następowały jedne po drugich tworząc wąskie i długie budynki. To zróżnicowanie form nóleży łączyć z odmiennym żywiołem osadniczym napływającym tu od XIV do XVIII wieku. Podlascy właściciele ziemscy wydając własne ustawy opierali się niejednokrotnie na zastanych i wypracowanych już formach budowlanych, co najwyżej doskonalili je i zatwierdzali jako obowiązujące. Np. wydane w XIX w. "Wzory do budowli włościańskich" zalecają budowanie domów o planie czwórdzielnym z centralnym systemem ogniowym, takie same TABL.1. II Q TYPY DOMOW NA PODLASIU III II Ul IV -9=J- IV V a b E I II IV V VI VI1 ~ _lo c c. Typ reprezentatywny dla szlachty mazowif'cko-podlaskiej i wsi zachodniego Podlasia (o układzie dwutraktowym z centralnie usytuowanym systemem ogniowym). Wieś Kolnica, pow. Augustów. I - sień, II kuchnia, III - alkierz, IV - izba. Rys. autor, 1962 r. b. Typ reprezentatywny dla obszarów zamieszkałych przez ludność litewską. Wieś Oszkinie, pow. Sejny. I - sień, II - kuchnia, III - komora IV - izba, V - izba. Rys. autor, 1962 r. c. Typ z obszarów wschodnich, zamieszkały przez ludność ruską i białoruską. Wieś Nowo Berezowo, pow. Hajnówka. I p;'istienok, II - izdebka, III - izba, IV - sień, V - komora, VI - chlew, VII - chlew. Rys. autor, 1960 r. �576 jakie widzimy we wsiach szlachty mazowiecko-podlaskiej i na zachodnim Podlasiu. Ukaz uwłaszczeniowy dał chłopom ziemię, ale nie zlikwidował starych systemów gospodarowania, które w zestawieniu z gospodarką rolną rozwijającą się na innych terenach pod wpływem stosunków kapitalistycznych ocenić trzeba jako prymitywne i zacofane. Ukaz uwłaszczeniowy nie likwidował szachownicy pól mimo że zrobił to podobny akt uwłaszczeniowy wydany pół wieku wcześniej w zachodniej części kraju, w Poznailskiem znajdującym się wówczas pod zaborem pruskim. Ukaz uwłaszczeniowy z 1864 r. przekształcający w zasadniczy sposób układ.y_społecznogospodarcze nie zmienił w przeciwieilstwie do wspomnianej poprzednio ustawy włócznej obrazu osadJnictwa terenów Mazowsza i Podlasia-, i nie zerwał z wprowadzonymi przez tę ustawę systemami gospodarowania opartego powszechnie o trójpolówkę. Nie należy jednocześnie zapominać, że pomiara włóczna utwierdziła system pailszczyźniany tworząc jedynie ramy, w których mógł się obracać chłop pańszczyźniany, ukaz uwłaszczeniowy natomiast był aktem stwarzającym możliwość wprowadzenia stosunków kapitalistycznych na wsi. Obserwując obraz współczesnej kultury ludowej możemy w pewnym stopniu zorientować się w nasileniu procesu przemian wsi podlaskiej. Chłop po uwłaszczeniu stał się odrazu producentem i sprzedawcą plonów swej pracy, musiał też być nakładcą i inwestorem. Powodzenie jego gospodarki uzależnione było od własnej inicjatywy i umiejętności wykorzystywania nowych zdobyczy agrarno-technicznych i przystosowania się do nowych warunków społecznych. Oczywiście musiały istnieć pewne bodźce ekonomiczne, które by kierowały go ku intensyfikacji własnego gospodarstwa rolnego. Bodźce te mogła tworzyć gospodarka państwowa. Niestety chłop podlaski skrępowany był w dalszym ciągu nie uregulowanymi stosunkami ekonomiczno-społecznymi. Należy również przypomnieć, że po uwłaszczeniu chłop podlaski mimo że otrzymał ziemię nie uzyskał wolności narodowej. Rząd Rosji carskiej nie był zainteresowany w polepszeniu warunków życia chłopa polskiego. Bezpośrednim powodem zahamowania procesu kapitalizacji wsi 577 Ryc. 3. Zagroda po komasacji Ryc. 4_ Chlew z atykiem. Czajewszczyzna, samorzutnej. Wieś Pokomosze, Fot. autor. 1962 r. pow. Suwałki. Fundame:it kamiermy, ściany z niny. pow. Suwałki. Fot. autor, 1962 r. Wieś �578 podlaskiej była szachownica gruntów i wszelkiego rodzaju senvituty pastwiskowe, leśne, wodne itp. Mimo trudności w bardziej uświadomionych wsiach przeprowadzono w XIX w. komasację samorzutnie. Polegała ona na tym, że wszyscy mieszkańcy wsi do- 579 czy trzech kawałkach. Mógł on na nowo otrzymaną działkę zwaną kolonią przenieść swoje budynki tworząc w ten sposób rodzaj osady jednodworcznej czyli osadę fermową. W wypadku gdy wszyscy gospodarze przenieśli swoje budynki na kolonie, wówczas stara wieś znikała a na jej miejsce powstawały rozrzucone pojedyncze zagrody. Komasacja nie zawsze musiała likwidować starą wieś. W ostatnich latach istniała tendencja, by tworzyć no\ve kolonie bez przenoszenia budynków po to by nie likwidować wsi, która w swoich tradycyjnych formach osady skupionej lepiej odpowiadała wymaganiom życia zbiorowego. Oprócz zmiany w osadnictwie i układzie pól scalanie gruntów przyśpieszyło także wprowadzenie nowych systemów gospodarowania takich jak trójpolówka indywidualna, czwórpolówka i płodozmian. Ostatnie stulecie charakteryzuje się istotnymi zmianami tak::e w dziedzinie budownictwa ludowego. Przy powstawaniu nowych Ryc. 5. Fragment zagrody A. Morza. Wieś Nowa Wieś, pow. Suwałki. Ryc. 6. Spichrz świreń o dachu slegowym. Wieś Michnowce, pow. Sejny. Fot. autor, 1962 r. browolnie godzili się na połączenie gruntów leżących w szachownicy i wydzieleniu nowych kolonii, sami finansując jednocześnie koszty pomiarów. Komasacje samorzutne przeprowadzono w niektórych wsiach szlacheckich a dość powszechnie w Augustowskiem i Suwalskiem. Niezależnie od komasacji samorzutnej już pod koniec XIX \"l. zaczęto przeprowadzać komasacje urzędowe. Główne nasilenie prac przy scalaniu gruntów następuje dopiero w pierwszym ćwierćwieczu naszego stulecia. Przeciągają się te prace na okres dwudziestolecia międzywojennego i do chwili obecnej nie zostały ostntecznie zakOllczone. Komasacja gruntów stworzyła nową formę osadniczą i ułatwiła \vprowadzenie nowych systemów gospodarowania. W wyniku komasacji chłop otrzymywał ziemię w jednym, najwyżej w dwóch Ryc. 7. Spichrz, świreń w zagrodzie Br. Lipca. Wieś Romanowce, Sejny. Fot. autor, 1962 r. pow. �581 580 osiedli zagród i budynków nie trzymano się ściśle tradycyjnych wzorów, ale dążono do jak najodpowiedniejszego przystosowania ich do aktualnych potrzeb gospodarstwa. Przede wszystkim zwiększała się ilość budynków i wzajemne ich usytuowanie w zagrodzie. Zagrcdy kolonijne zbudowane były w regularny prostDkąt, natomiast zagrody leżące we wsiach jeszcze nie skomasowanych wydłużały się zarówno przez dostawianie w jednym szeregu do istniejących budynków budynków nowych, jak i przez dzielenie wzdłużne samego siedliska. Zmienia i różnicuje się także wewnętrzny układ domu. Formą zanikającą są domy jednotraktowe, natomiast rozpowszechniają się domy o układzie dwutraktowym z centralnym systemem ogniowym o wielu lokalnych odmianach. Nie małą rolę odegrała zmiana materiałów i technik budowlanych. Spośród zmian jakie zostały wprowadzone w budownictwie lu- Ryc. 9. Szczyt domu J. Dawidowskiego. Dom budowany przez Rosjan staroobrzędowców około 1920 r. Wieś 2yliny, pow. Suwałki. Fot. autor, 1962 r. Ryc. 8. Dom a układzie czwór dzielnym (sień, kuchnia, Wysoka Góra, pow. Suwałki. Fot. autor, izba, alkierz). 1962 r. Wieś dowym nie wszystkie można tłumaczyć względami utylitarnymi. Niektóre z nich wynikały z potrzeb estetycznych i prestiżowych. Na podstawie omówionych powyżej materiałów historycznych i współczesnych potraktowanych wyrywkowo, starano się wykazać, że osadnictwo i budownictwo ludowe w takiej formie jaką rejestrujemy obecnie na terenach wschodnio-północnej Polski jest wynikiem długiego procesu rozwoju i że na wykształcenie się istniejących dziś różnych typów osadnictwa i budownictwa 'ludowego decydujący wpływ wywarły: a) odgórne (państwowe) zarządzenia, ustawy i działalność gospodarcza, b) zróżnicowanie etniczne ludności (Polacy, ludność ruska, Litwini), c) zróżnicowanie społeczne (szlachta zagrodowa, bojarzy, chłopi pańszczyźniani. i inni), d) zróżnicowanie ekonomiczne i zawodowe, e) różne modele życia stwarzane przez poszczególne pokolenia. �583 MARIAN POKROPEK SO:.v1E HISTORICAL TRADITIONS IN COMPARISON WITH MODERN CULTURAL CHANGES IN VILLAGES OF NORTH-EASTERN TERRITORIES OF POLAND Summary The ethnographic differentiation of NorthEastern territories of Poland is the result of collision of different cultural systems represented by three ethnic elements: the Polish, the Lithuanian and the Russian ones, as well as by various social elements: peasants, Masovian gentry and Russian gentry called boyars. The contact of various waves of colonists caused a development of specific culture in which beside elements recently brought and interacting new elements came into being. The pOllitical, social and economic domination of the Polish Commonwealth in progress since the XV century on that area helped to an unification of settlement, economic and social relations which can be now historically traced. In 1557 a law called pomiaru włóczna was promulgated for those provinces marking the dawn of new colonization and economic systems functioning in some of those territories up to now, Above pom'iara włóczna has been regulating the spatial make up of the villages, contributing to the unification of the farming systems, introducing a common three-field system of agriculture and reforming ownership and other legal relations. In the period of the manorial bonaage follOWIng the above pomiara włóczna decree a gradual development of the folk culture had been taking place regulated by decrees, ordonances and instructions aiming to force upon the villages a priori determined and uniform culture standards. The charter which exerted a decisive influence upon the development of folk culture was a law promulgated not before 1864, by which legal act the bondage had been abolished and the peasants given the earth for their prosperity. Although that ordonance did not directly liquidate the old settlement forms and farming systems, yet it had created convenient conditions for an introduction of new social and economic relations. Against the background of above mentioned historical facts we can more thoroughly describe the development of folk colonization and architecture on the territory oi North-Eastern Poland and give an explanation of the origin of particular forms. Up to now, on the above territory o:Je can find the described forms which are the result of ordonances and instructions proclamed. Still lasting are also characteristic forms, being the result of ethnic and social differences: gentry and peasants from the provinces of Mazovia and Podlasia, Lithuanian and Russian - Byelorussian elements. An important element in the development of new settlement forms of folk architecture was the integration of the grounds carried out in some territories by the end of the XIX th and in the XX th centuries. The integration changed the configuration of the grounds evoking changes in the configuration of the villages and farms. An important role was also played by the late application of materials and architecturel technique as well as by the change of aesthetic inclinations. MAPbHH IIOKPOII3K HEKOTOPhIE J1CTOPJ1QECKJ1E TPA,IJ;J1IJ;J1J1 J1 COBPEMEHHhIE IIPEOEPA2KEHJ1H KYJIbTYPhI ,IJ;EPEBEHh HA CEBEPOBOCT01{HhIX 3EMJIHX IIOJIbIIIJiI 3THorpa<pHqeCKaF! ):IHcPcPepeHll;J1al..\J1R3eMeJIb ceBepO-BOCTO··lHOH:!IOJIblIlH RBJIfleTCF! pe3YJIbTaTOM CTOJIKHOBeHJ1F!pa3HOpO):lHblX KyJIbTypHblX CHCTeM, Ilpe):lCTaBJ1TeJIRMHKOTOpblX F!BJIRIOTCRTpJ1 3THJ1qeCKHX 3JIeMeHTa: IlOJIbCKJ1H:,JI:VITOBCKJ1H:, PYCCKJ1H:J1 TpH COl..\J1aJIbHbIX3JIeMeHTa: KpeCTbRHe, Ma30Bel..\Koe ):IBOpRHCTBOJ1 pyccKoe il;BoprrHcTBo', TaK Ha3bIBaeMble 50Rpe. CTOJIKHOBeHJ1e Tpex pa3HblX IlOCeJIeHQeCIUlX BOJIH Bbl3BaJIO nORBJIeHH( CIlel..\HcPHQecKOH:KyJIbTypbl, B KOTOpOH:HapR):IY c HaHOCHbIMJ18JIeMeHT2.MJ1. B33J1MHOHa ce6R BJIJ1RIOIl.\J1MJ1, B03HHKJIJ1 HOBbie 3JIeMeHTbI. TIpoAomKaIOll.\eeCR ell.\e c XV BeKa nOJIJ1TJ1QeCKo-C0l..\HaJIbHOeJ1 3KOHOMHQeCKOe rOCYAapCTBO PeQJ1 IIOCIlOJIHTOH:cIloc06cTBOBaJIO YHJ1cPl1K3Il;HJ1 IlOCeJIeH'-IeCK:VIXH 3KOHOMH'-IeCKO-COIl;HaJIbHbIX OTHoIlieHHM, KOTopble MO)KHO cerOAHR y'-IeCTb c J1CTOpl1QeCKOH:TO<IKl1 3peHl1R. B 1957 rOAY H3AaH 6blJI AJlF! 3THX 3eMeJIb 3aKOH, TaK Ha3bIBaeMaF! "IlOMRpa BJlYQHa", KOTOpbll"1 c03AaJl HOBbie nOCeJIeHQeCKi1e :VI3KOHOMl1QeCIUleCJ1CTeMbl, <PYHKIl;HOHJ1PYIOll..\HeHa HCKOTOpblX TeppJ1TOpllJRX ):lO ceroAHHlIlHero ;:lHB. YnOMRHYTbI(1 3aKoH pery.'lHpOBaJI IlpOCTpaHcTBeHHyIO cHcTeMy .~epeBeHb, yHlIJqHII.\HpOBaJl CJ1CTeMYX03fl(ICTBa, BBOAF!KOJlJIeKTHBHYIOTpeXIlo.TIbHyIO ClIJCTe~IY J1 pecPopMHpYF! COOCTBeHHlIJQeCKl1eH IOpHAHQeCKlIJe OTHOllleHHF!. B W.lCTYIlllJBlIlellI naCJle 3aKOHa "noMHpa BJlY'-IHa" IlepJ10Ae KpenOCTHHCleCKO';:1 ycaAb6bl H<lQaJIOCbMeAJIeHHOe pa3Bl1THe Hap0;:\HOM Ky.rJbTyphl npe;'\oITpe.~e.'lBeMOe AeKpeTulIIH, 3aKOHaMJ1 H HHCTpyKIl;HHMH,3a,L\aQeM KOTOpblX ÓbI.'lO HaBF!3aTb ,lIepeBHRM onpeAeJleHHble l1 OAHOpoAHble l;:yJlbTypHble � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/4853409b37781a74d064838889aafaec.pdf 4a00d0b6766c9a7eee17c6c6c0945bfb Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:766 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1972 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:703 Title A name given to the resource Koncepcja zbawienia w doktrynach ruchów religijno-politycznych Indian Ameryki Północnej / ETNOGRAFIA POLSKA 1972 t.16 z.2 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1972 t.16 z.2. s.69-92 Creator An entity primarily responsible for making the resource Posern-Zielińska, Mirosława Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. X V I z. 2 MIROSŁAWA POSERN-ZIEŁIŃSKA KONCEPCJE ZBAWIENIA W DOKTRYNACH RUCHÓW RELIGIJNOJPOLITYCZNYCH I N D I A N A M E R Y K I PÓŁNOCNEJ Polityczna, ekonomiczna i cywilizacyjna ekspansja europejska doby nowożytnej niosła ze sobą nieuchronność i nieodwracalność zmian w tra­ dycyjnych systemach kulturowych ludów Trzeciego Świata. Aczkolwiek oddziaływanie to najwcześniej zaznaczyło się w świecie przedmiotów ma­ terialnych, to jednak wkrótce dało ono o sobie znać również w zakresie struktur społecznych oraz kompleksów wyobrażeń religijnych. Polityka kolonialna państw europejskich w połączeniu z ożywioną działalnością chrystianizacyjną uruchomiła w środowiskach autochtonicznydh skom­ plikowany zespół współdziałających ze sobą mechanizmów psychicznych, społecznych i kulturowych, które dały początek prawdziwej lawinie prą­ dów modernistycznych, przystosowujących tradycyjne systemy religijne do aktualnych potrzeb ludności tubylczej. Efektem tych tendencji był żywiołowy rozwój wieluset ruchów religijnych, które obok koncepcji ściśle metafizycznych posiadały również całkiem niekiedy wyraźnie spre­ cyzowany program społeczny lub polityczny. Zjawiska te niestety dość późno stały się przedmiotem systematycz­ nych badań naukowych. Dlatego też, mimo niewątpliwie ogromnych już osiągnięć w zakresie poznania owego fenomenu społeczno-religijnego, szereg jego istotnych aspektów nie został dotychczas wystarczająco za­ nalizowany. Jednym z takich problemów, cieszących się nader nikłym zainteresowaniem badaczy, jest struktura doktryn religijnych omawia­ nych ruchów. Niniejszy artykuł, którego celem jest zinterpretowanie koncepcji zbawienia, a więc konstytutywnej części ideologicznydh zało­ żeń ruchów religijno-politycznych Indian Ameryki Północnej, będzie za­ tem skromnym wkładem wypełniającym ową lukę. Pozwalam sobie jednak zaznaczyć, że zaprezentowane poniżej uwagi stanowią jedynie wstępną, fragmentaryczną i niezbyt jeszcze pogłębioną próbę analizy. Przystępując do szczegółowych rozważań nad soteriologią, t j . zespo­ łem twierdzeń o typach zbawienia człowieka, warto zauważyć, że odgry- �70 MIROSŁAWA POSERN-ZIELIÑSKA wała ona dominującą rolę w strukturze doktryn wszystkich ruchów społeczno-religijnych Trzeciego Świata. Analiza treści nowych zespołów wie­ rzeń Indian północnoamerykańskich prawidłowość tę również potwier­ dza. Duże znaczenie koncepcji soterycznych zwróciło uwagę szeregu ba­ daczy, aczkolwiek nie podjęli oni w t y m względzie jakichś poważniejszych studiów, przekładając analizę źródeł i czynników motorycznych, stymulu­ jących żywiołowy rozwój ruchów religijnych, nad morfologiczne zbadanie ich ideologii. Dowodem uznania doniosłości funkcji, jaką pełniła soteriologia w doktrynach interesujących nas ruchów, jest obszerne studium G. Guariglii, w którym zaproponował on określenie wszystkich tego typu zjawisk mianem „ruchów zbawienia" . Powstające z dużą częstotliwością w ciągu ostatnich 200 lat ruchy religijno-polityczne Indian Ameryki Północnej wyrastały z aktualnie ist­ niejącej rzeczywistości, stanowiąc żywą reakcję na określone położenie ludności tubylczej. Inaczej mówiąc, istniała ścisła zależność pomiędzy faktem pojawiania się owych ruchów na arenie dziejów a społeczno-kulturową sytuacją autochtonów', zdeterminowaną przez ekspansję białego osadnictwa. Sytuacja ta zmieniała się w miarę postępującej penetracji i anektowania indiańskich terytoriów, powodując w ciągu wieków nie­ ustanne przekształcanie się społeczno-kulturowego środowiska ludności tubylczej. Przeobrażenia w łonie owego etosu stały się istotnym czynni­ kiem sprawczym zmienności form interesujących nas ruchów. A zatem zjawiska te, jako forma indiańskiej odpowiedzi na aktualną sytuację, nie­ ustannie przystosowywały się do równie zmiennej rzeczywistości, aby maksymalnie zwiększyć szanse realizacji stawianych im celów. Owa akomodacja wyrażała się w ciągłym rozwoju form ruchów religijno-politycznych, z których każda była zawsze adekwatną repliką na zespół istnieją­ cych warunków ekonomicznych, kulturowych i politycznych. Na zmienność tych form miały również wpływ jakościowe przeobra­ żenia w ramach koncepcji soterycznych. Zespoły twierdzeń, dotyczących problemu zbawienia człowieka, dają się przyporządkować do dwu opo­ zycyjnych względem siebie grup. Jedną z nich obdarzam terminem „millenaryzm soteryczny", drugą zaś określam jako „eschatologizm soteryczny" \ J 1 G. G u a r i g l i a , Prophetismus und Heilserwartungs-Bewegungen ais volkerkundliches und religionsgeschichtliches Problem, „Wiener Beitráge zur Kulturgeschichte und Łinguistik", t. 13, Horn-Wien 1959, s. 54. Autor zaproponował w języ­ ku niemieckim termin „Heilserwartungs-Bewegungen", w j . angielskim — „salvation movements", w j . francuskim — „mouvements sauveurs". W badanej klasie zjawisk przeważają ilościowo millenarystyczne koncepcje soteryczne. S t a n o w i ą one również wcześniejszą historycznie formę precyzowania przez Indian ich tęsknot do wolności, pojmowanej w kategoriach zbawienia. Na2 �KONCEPCJE ZBAWIENIA U 71 INDIAN W poniższej analizie z konieczności posługiwać się będę określeniami, które już tradycyjnie obciążone są balastem najróżnorodniejszych zna­ czeń. Bardzo często bowiem w dociekaniach naukowych nad strukturą tubylczych wierzeń punktem odniesienia był zespół pojęć, których desygnaty ustalono na gruncie teologii chrześcijańskiej. Niejednokrotnie jed­ nak tradycyjne wzory terminologiczne wykazywały swą nieadekwatność względem badanej rzeczywistości. Pojawiała się zatem konieczność odpo­ wiedniej modyfikacji zakresów treści poszczególnych pojęć, co w efekcie doprowadziło do dalekich zmian semantycznych i w ostateczności wywo­ łało w rozważaniach naukowych niemały zamęt i szereg nieścisłości. Pra­ gnąc uniknąć wszelkich tego typu nieporozumień, dokonam w niniejszym artykule pewnych ustaleń terminologicznych, zaznaczając, że w całości moich wywodów obowiązywać będzie tylko i wyłącznie takie znaczenie poszczególnych określeń, które zostanie i m przeze mnie przyporządko­ wane. Tak więc na wstępie postaram się bliżej sprecyzować znaczenie, ja­ kie łączę z pojęciem „millenaryzm soteryczny". Tradycyjny zakres millenaryzmu, wypracowany w oparciu o tradycje judeo-chrześcijańskie, jest wąski i ściśle określony . Interpretacja tego terminu przez literaturę apo­ kaliptyczną została oparta na twierdzeniu o drugiej paruzji Chrystusa, kiedy to powoła on do życia tylko tych zmarłych, którzy szczególnie za­ służyli się dla wiary i ustanowi dla nich na ziemi tysiącletnie Królestwo Niebieskie. Dopiero po upływie tego millenium, swoistej złotej ery, na­ stąpi powszechne zmartwychwstanie ludzi i Sąd Ostateczny . Owo tra­ dycyjne pojmowanie millenarystycznego mitu, spotykane w pracach egzegetów Starego i Nowego Testamentu, okazało się oczywiście niewy­ starczające z punktu widzenia religioznawstwa, które pospołu z antro­ pologią kulturową znacznie rozszerzyły zakres tego pojęcia, rozumiejąc pod nim szczególny typ koncepcji zbawienia. 3 4 tomiast koncepcje zbawienia, określane tu mianem „eschatologizmu soterycznego", pojawiły się dopiero w sytuacji bardzo już zaawansowanych procesów akulturacyjnych oraz pełnego politycznego podporządkowania Indian b i a ł y m mieszkańcom Stanów Zjednoczonych. Liczba doktryn dysponujących tego typu koncepcjami jest niewielka, ale ich ranga, znaczenie i zakres oddziaływania na środowisko indiań­ skie — ogromne. U w a g ę na to zwrócił m. in. Norman Cohn w celnym studium na temat śred­ niowiecznych ruchów ubogich. Por. N. C o h n , Medieval millenarism: its bearing in the comparative study of millenarian movements, [w:] S. L . Thrupp (ed.), Mil­ lennial Dreams in Action. Essays in Comparative Study, „Comparative Studies in Society and History". Supplement I I , The Hague 1962, s. 31. Zob. również — G u ar i g l i a , op. cit, s. 10-11; Y . T a l m o n , Millenarian Movements, „Archives E u r o péennes de Sociologie", t. 7: 1966, z. 2, s. 159. Nowy Testament. Księga objawienia św. Jana Teologa, X X , 1-15. 3 4 �72 MIROSŁAWA POSERN-ZIELIÑSKA Osobiście pod owym szczególnym typem koncepcji zbawienia, które obdarzyłam zbiorczą nazwą „millenaryzm soteryczny", rozumiem cało­ kształt idei tzw. zmaterializowanego, zbiorowego zbawienia, oczekiwane­ go w najbliższej przyszłości. W myśl tych idei zarówno bóstwo czczone przez wiernych, jak i zmarli ich przodkowie powrócą z zaświatów na zregenerowaną ziemię, aby pędzić t u z żywymi żywot szczęśliwy i do­ statni . Zastanówmy się teraz nad zespołem najistotniejszych cech, które uprawniają nas do orzekania o istnieniu w doktrynach północnoamery­ kańskich ruchów religijnych określonej klasy koncepcji zbawienia. Jak się wydaje — jedną z najważniejszych właściwości millenarystycznego typu założeń soterycznych jest pojmowanie zbawienia jako uwolnienia się od nieszczęść natury materialnej. Położenie nacisku przez nowo po­ wstające ideologie religijne na ów egzystencjalny charakter zbawienia było odzwierciedleniem tęsknot ludności autochtonicznej do ziemskiego szczęścia, wyrażającego się dla niej przede wszystkim w obfitości takich dóbr, jakich dostarczało niegdyś pierwotne środowisko naturalne. Ten istotny rys millenarystycznych rozwiązań soterycznych był efektem re­ akcji Indian na terytorialną ekspansję Białych, która stanowiła główną przyczynę stopniowego ubożenia tubylców . 5 6 5 Definicja ta pokrywa się w zasadzie z poglądami Cohna. Nie zajmował się on wprawdzie koncepcjami zbawienia jako takimi, ale w ł a ś n i e wśród nich starał się znaleźć pewne cechy charakterystyczne ruchów religijnych, które p e ł n i ł y b y funkcję uniwersalnych w y z n a c z n i k ó w , pozwalających wyróżnić z ogromnej masy badanych f e n o m e n ó w zamknięty zbiór zjawisk, określanych w literaturze przedmiotu jako ruchy millenarystyczne. W wyniku swoich studiów zaproponował on, by za m i l ­ lenarystyczny uważać każdy ruch religijny, inspirowany przez nadzieję na zba­ wienie. Wg Cohna zbawienie to powinno posiadać szereg wymienionych poniżej właściwości. A zatem zbawienie typu millenarystycznego to takie, które w prze­ konaniu wierzących będzie: ,,a) zbiorowe w tym sensie, że cieszyć się nim będą wierni jako grupa; b) ziemskie w tym sensie, że zostanie zrealizowane na tej zie­ mi, a nie w jakimś pozaziemskim niebie; c) bliskie, tzn. że nastąpi w k r ó t c e i nagle; d) totalne w tym sensie, że całkowicie przekształci życie na ziemi [...]; e) doko­ nane zostanie przez siły nadprzyrodzone". C o h n , op. cit., s. 31. Poglądy Cohna w całej rozciągłości zaakceptowała m. in. Talmon, co znalazło pełne odbicie w sfor­ m u ł o w a n e j przez nią definicji ruchów millenarystycznych: "The term "millena­ rian" (or chiliastic) movements is now used [...] to designate religious movements that expect imminent, total, ultimate, this-wordly collective salvation". T a l m o n , op. cit., s. 159. 6 Ten proces pauperyzacji znalazł swój szczególnie tragiczny epilog po wy­ niszczeniu zwierzyny ł o w n e j i osadzeniu w rezerwatach plemion m y ś l i w s k i c h , gdzie nie mogły one zapewnić sobie godziwych w a r u n k ó w bytowych tradycyjnymi sposobami, nowe zaś techniki zdobywania środków utrzymania poprzez uprawę ziemi były jeszcze zupełnie nie przyswojone. Głód i nędza nieustannie w i ę c to­ warzyszyły ówczesnej indiańskiej egzystencji. �KONCEPCJE ZBAWIENIA U INDIAN 73 Już pierwsze symptomy pogarszania się ekonomicznej sytuacji Indian poczęły wywoływać silne niepokoje i napięcia. Rozładowywały je m. in. pojawiające się co pewien czas nowe ideologie religijne, które budziły swymi obietnicami nadzieje wyznawców na nadejście czasów powszech­ nej obfitości. Wyrażone w koncepcjach soterycznych pragnienie material­ nego dobrobytu było wyrazem aż nadto głęboko uświadamianej deprywacji ekonomicznej. Możność konfrontowania aktualnych w a r u n k ó w by­ towych z całkiem niedawną jeszcze sytuacją równowagi gospodarczej, którą zachwiał w sposób ewidentny napór euro-amerykańskiego osad­ nictwa, powodował permanentne stany frustracji i niezadowolenia. I n ­ dianie, nie widząc racjonalnych sposobów likwidacji ich przyczyn, poczęli szukać bardziej efektywnych w t y m względzie rozwiązań w irracjonal­ nych programach zbawienia. Jeden z takich programów pojawił się m. in. na początku X I X w. Je­ go twórcą był Tenskwatawa, Indianin z plemienia Szaunisów, który w l i ­ stopadzie 1805 r. ogłosił się prorokiem bóstwa, określanego mianem „Pan Życia". Owa nadprzyrodzona istota objawiła mu — jak twierdził — no­ we, nie znane dotąd prawdy wiary, które miały pomóc Indianom w roz­ wiązywaniu ich licznych doczesnych trosk i kłopotów. Ideolog ten szczegółowo precyzował w swych publicznych wystąpie­ niach rodzaje nagrody, jaką otrzymają wierni w zamian za ścisłe prze­ strzeganie wszystkich zaleceń bóstwa, uzyskanych przez Tenskwatawę na drodze metafizycznych doświadczeń. I tak głosił on nastąpienie w naj­ bliższej przyszłości nieograniczonego w czasie, a więc pojmowanego w ka­ tegoriach wieczności, swoistego „złotego wieku", którego istnienie zapo­ czątkuje zmartwychwstanie nie tylko wszystkich, nawet dawno już zmar­ łych, Indian, ale również wybitej — głównie przez Białych — zwierzyny. Obfitość jej oraz zregenerowana, odmłodzona ziemia zapewnią — jak dawniej — dobrobyt ludności tubylczej. Zarówno prorok, jak i rzesze jego zwolenników pojmowali zbawienie od biedy jako równoczesne zbawienie od Białych, którzy zginąć mieli w trakcie kosmicznej katastrofy. Kataklizm ten oraz paruzja zmartwych­ wstałych przodków zainicjuje początek rewolucyjnych przeobrażeń współ­ czesnego porządku społecznego i politycznego . W doktrynalnych założeniach ruchu Tenskwatawy bardzo wyraźnie już zarysowały się koncepcje zmaterializowanego zbawienia, które do­ kona się na ziemi, i to jeszcze za życia współczesnej generacji wiernych. Miało to być równocześnie zbawienie od Białych i wprowadzonej przez 7 7 E . A. K e n d a l l , Travels through the northern parts of the United States in the years 1807-1808, New York 1809, t. 2, s. 290-292; E . H . S p i с e r, A Short History of the Indians of the United States, New York—Cincinnati—Toronto— London—Melbourne 1969, s. 54-56, 266-267. �74 MIROSŁAWA POSERN-ZIELIÑSKA nich polityki eksterminacji ludności tubylczej, połączone ze zbawieniem do uczestnictwa w nowym, szczęśliwym życiu ziemskim, w którym zre­ alizują się wreszcie nie ziszczone dotąd marzenia i nie zaspokojone pra­ gnienia prześladowanych Indian. Millenarystyczne zabarwienie głoszonej przez Tenskwatawę ideolo­ gii znalazło swoje naśladownictwo oraz pełniejsze rozwinięcie w licznych, późniejszych doktrynach, wyrosłych na gruncie nieustannie zmieniające­ go się światopoglądu indiańskich społeczności Ameryki Północnej. Nie sposób tutaj zaprezentować i zanalizować wszystkie doktryny, w których skład wchodziły koncepcje zmaterializowanego zbawienia. Wy­ starczy jedynie powiedzieć, że wraz z upływem czasu wyobrażenia o ziemskim szczęściu poczęły przybierać nieco inne niż pierwotnie kształ­ ty. Co prawda w dalszym ciągu dobrobyt łączono z przywróceniem daw­ nych warunków środowiskowych, czego wyrazem był nieustannie powta­ rzający się w millenarystycznych mitach wątek o zmartwychwstaniu lub powrocie z zaświatów stad bizonów, jeleni i innych zwierząt, odgrywa­ jących dużą rolę w tradycyjnej indiańskiej ekonomice. Coraz wyraźniej jednak poczęły ujawniać się również tęsknoty do materialnego wyposa­ żenia, jakim dysponowali ówcześni Biali. Indianom, szczególnie 2 poł. X I X w., nie wystarczała już wyłącznie obfitość dóbr dostarczanych przez naturę bądź wytwarzanych według dawnych wzorów kulturowych. Po­ znali już bowiem korzyści płynące z faktu posiadania niektórych wytwo­ rów cywilizacji industrialnej. Pogłębiające się w rezultacie politycznej przewagi Białych ubóstwo Indian, połączone ze świadomością niskiej efektywności tradycyjnej go­ spodarki, oraz nikłe możliwości zdobycia atrakcyjnych towarów amery­ kańskich stały się jedną z przyczyn przewartościowania dotychczasowych koncepcji ziemskiego szczęścia, czego efektem były pewne jakościowe zmiany w twierdzeniach soterycznych. Kształtujące się podówczas mity millenarystyczne wprawdzie nadal jeszcze zakładały zbawienie od do­ tychczasowej nędzy do materialnego dobrobytu, połączone ze zbawieniem od obecności Białych, ale równocześnie włączyły ideę wiary w możliwość przyszłego, nieograniczonego korzystania z dorobku cywilizacyjnego znie­ nawidzonych Amerykanów. Taki właśnie program wysunął m. in. Tavibo, twórca tzw. pierwszej fali Tańca Duchów. Począwszy od 1869 r. w y ­ stępował on wśród Indian Nevady, Oregonu i Kalifornii w charakterze proroka i pośrednika pomiędzy światem nadprzyrodzonym a światem l u ­ dzi. Głosił on, iż wkrótce nastąpi wielkie trzęsienie ziemi, które pochłonie Białych, zachowując jednak w stanie nienaruszonym ich cały dobytek: a więc domy, narzędzia i sprzęty oraz wszelkie inne zapasy dóbr kon­ sumpcyjnych. Z kataklizmu tego wyjdą obronną ręką tylko Indianie, którzy odtąd cieszyć się będą na ziemi obfitością żywności, odzieży, broni �KONCEPCJE ZBAWIENIA U INDIAN 75 itp., pozostałych po nadprzyrodzonym wyniszczeniu obcej etnicznie i k u l ­ turowo ludności. Tavibo zapowiedział równocześnie, że jego boski moco­ dawca, najwyższy władca ludzi i świata, oraz wszystkie duchy zmarłych przodków znajdują się już w drodze na ziemię, aby uczynić z niej raj, w którym szczęśliwe życie trwać będzie wiecznie, wolne od chorób i śmier­ ci. Zatem w najbliższej już przyszłości należy spodziewać się realizacji zapowiadanego złotego wieku . Po raz ostatni koncepcje zmaterializowanego zbawienia weszły w skład doktryny Tańca Duchów drugiej fali. Jego inicjatorem był Wovoka blis­ k i krewny proroka Tavibo, występujący także pod nazwiskiem Jack W i l ­ son. Nowy zespół wierzeń —• podobnie jak wszystkie poprzednie — ofiaro­ wywał Indianom nadzieję na polepszenie ich doli oraz umacniał w nich przeświadczenie, iż obecne trudności mają wyłącznie charakter przejścio­ wy. Dawał przy tym obietnice stworzenia takich warunków egzystencji, w których autochtoni, wolni od kontaktów z Białymi, mogliby swobodnie realizować własne potrzeby kulturowe. W styczniu 1889 r. Wovoka ogłosił, że w czasie swej ciężkiej choroby doświadczył cudownej wizji, w trakcie której umarł, a przekroczywszy po śmierci bramy nieba, rozmawiał z Bogiem. Istota ta — co warto pod­ kreślić — wykazywała w relacji proroka zdumiewające podobieństwo dc biblijnego Boga-Ojca. Również niebo w opisie Wovoki przypominało kra­ inę, jakiej wyobrażenie popularnie funkcjonuje w imaginacji chrześcijan. Różnica polegała wyłącznie na tym, iż zamieszkiwali ją tylko Indianie, i to wszyscy, jacy kiedykolwiek żyli na ziemi. Doznawali oni tam pełni szczęścia, spokoju i dobrobytu, byli również wolni od trosk, chorób i sta­ rości. Bóg polecił Wovoce wrócić na ziemię ze specjalnym posłannictwem dla Indian. Odtąd prorok począł głosić jego polecenia, przyrzekając po­ bratymcom, że w najbliższej już przyszłości narodzi się nowa epoka, w której wszyscy Indianie — zarówno zmarli, jak i żyjący — zostaną zje­ dnoczeni bez względu na swą przynależność plemienną i zamieszkają w owej cudownej, mitycznej krainie szczęścia i dobrobytu, odwiedzanej przez niego w malignie. Skrupulatne wypełnianie boskich poleceń miało zapewnić przeniesienie tegoż raju w warunki ziemskie. Ludność tubylcza żyć będzie w nim wiecznie, realizując wzory wypracowane przez minio­ ne pokolenia. 8 Wovoka głosił ponadto, że wraz z odnową społecznego i kulturowego życia Indian nastąpi również odmłodzenie zbyt już starej i wyniszczonej ziemi. Zasoby gór, rzek, lasów i życiodajne siły gleby z biegiem czasu 8 J . M o o n e y , The Ghost Dance Religion and the Sioux Outbreak of 1890, „Bureau of American Ethnology. Annual Report", t. 14: 1892-1893, cz. 2, Washing­ ton 1896, s. 702, 703. �76 MIROSŁAWA POSERN-ZIELIÑSKA ulegają — jak twierdził prorok — stopniowemu wyczerpaniu. Obecne trudności ekonomiczne Indian są m. in. rezultatem tego właśnie procesu. W wypadku zbytniego przedłużania się tego zjawiska starzenia mieszkań­ com ziemi grozi nieuchronna śmierć głodowa. Zatem regeneracja wszech­ świata jest rzeczą konieczną i logicznie uzasadnioną, skoro ma się na n i m toczyć życie pozbawione wszelkich trosk, a kłopotów materialnych — w pierwszym rzędzie. Z ideą regeneracji łączyło się także przekonanie o odnowie całej ludz­ kości, która poprzez śmierć, a następnie zmartwychwstanie, odrodzi się powtórnie, ale już na dwóch odrębnych światach, jednym — należącym wyłącznie do rasy białej, i drugim — pozostającym tylko do dyspozycji rasy „czerwonej". Nie był to jednak powszechnie obowiązujący dogmat doktryny Tańca Duchów. Stanowił natomiast jedną z jego wielu, krążą­ cych wśród Indian w e r s j i . Wierzono bowiem również, iż kres niedoli Indian przyniesie nie śmierć, lecz wielki kataklizm (potop, trzęsienie zie­ mi, huragan itp.), który przeżyją tylko wierni dzięki temu, iż na czas katastrofy uniosą się wysoko w powietrze. W czasie tego kataklizmu — głosił np. Wovoka — Biali zostaną odrzuceni daleko za ocean, do krainy swych ojców. Gdy ziemia się uspokoi i wszystko wróci do normy, wów­ czas Indianie, niby ptaki, sfruną z wysokości na ziemię, na której spotka­ ją już zmaterializowane duchy swych przodków. Odtąd cieszyć się będą wszyscy zasłużoną nieśmiertelnością, nie wiedząc co to ból, choroba i nie­ dostatek. Bezkresne prerie zapełnią się znów niezliczonymi stadami jele­ ni, antylop, a przede wszystkim — b i z o n ó w . Przedstawione powyżej nieliczne ilustracje millenarystycznego mitu, zakładającego ziemskie zbawienie człowieka od jego trosk doczesnych, nie wyczerpują oczywiście całego bogactwa tego typu północnoamery­ kańskich koncepcji soterycznych. Wyobrażenia te, bez względu na wa­ riant mitu, w skład którego wchodziły, zawierały cały wachlarz konkret­ nych przyrzeczeń, wiążących się ściśle z obietnicami nastąpienia ery (w jej wymiarze czasowym) doskonałej oraz realizacji zbawienia, na przestrzeni której nieodłącznym atrybutem miała być również dosko­ nałość. 9 10 9 Koncepcje Wovoki stanowiły jedynie podstawę ideową, na której dopiero każde z plemion, niejako indywidualne, kształtowało nową doktrynę, przystoso­ wując jej formy do w ł a s n e j mitologii. N i e m a ł y w k ł a d w rozwój i różnicowanie się Tańca D u c h ó w w n i e ś l i poszczególni prorocy, pełniący funkcje apostołów i misjo­ narzy nowej ideologii, którzy samodzielnie — w zależności od w ł a s n y c h uzdolnień, w y o b r a ż e ń szczęścia, wizji i przemyśleń — wypracowywali jej detale. i» M o o n e y , op. cit., s. 771-772, 777-778, 780-782, 784-788, 795-796; C. D u В o i s, The 1870 Ghost Dance, „University of California Anthropological Records", t. 3, nr 1: 1939, Berkeley, s. 785-786; A. L e s s e r , The Pawnee Ghost Dance Hand Game. A Study of Cultural Change, New York 1933, s. 61-64. �KONCEPCJE ZBAWIENIA U INDIAN 77 Przegląd doktryn interesujących nas ruchów religijnych dostarcza ma­ teriałów świadczących o ogromnej żywotności millenarystycznych kon­ cepcji zbawienia. Pojawiały się one nieustannie aż do końca X I X w., dowodząc ich kompensacyjnego znaczenia w sytuacji, gdy warunki byto­ we ludności tubylczej stopniowo się pogarszały, względnie też — jak np. już po utworzeniu rezerwatów — zapewniały większości grup indiań­ skich egzystencję wyłącznie na pograniczu wegetacji i skrajnej nędzy. Owa witalność millenarystycznego typu twierdzeń soterycznych wy­ nikała również — jak się zdaje — z faktu jego genetycznych i morfolo­ gicznych powiązań z pewnymi tradycyjnymi koncepcjami religijnymi, w myśl których erę wiecznego, zmaterializowanego szczęścia na ziemi za­ początkować miał bohater kulturowy po powrocie z dalekiej wędrówki lub z zaświatów. W szeregu mitologii indiańskich występował on w aure­ oli zbawcy, który niegdyś uporządkował dość chaotycznie stworzony świat, obdarzył człowieka najrozmaitszymi wynalazkami, zapewniając mu w ten sposób dobrobyt,, uwolnił go od wielu czyhających n a ń niebezpie­ czeństw, wprowadził na ziemię sprawiedliwość i praworządność. Krótko mówiąc — był istotą, która dała światu ład i porządek, po czym odeszła, pozostawiając ludzkość już własnemu jej losowi. Niektóre plemiona indiańskie, głównie zaś grupy wschodnich i środ­ kowych Algonkinów, kultywowały wiarę w powrót owego dobroczyńcy, który w czasie swego ponownego pobytu wśród ludzi — przywróci daw­ ne szczęście, zniszczone przez lekkomyślność dalekiego od doskonałości człowieka. Przekonanie o nieuchronności drugiej paruzji bohatera kultu­ rowego i wiązanie z nią nadziei na nastąpienie nie ograniczonego w czasie złotego wieku, na zapanowanie rajskich warunków życia na ziemi, nabrało szczególnej mocy po skonstatowaniu przez Indian niszczycielskiej siły obcej cywilizacji oraz wszechstronnej dominacji jej nosicieli. Niepowo­ dzenia militarne ludności tubylczej skłaniały ją do uznania mitycznego herosa za jedyną istotę, która dysponuje wystarczającą mocą, aby uwol­ nić Amerykę od obecności Białych i ich destrukcyjnego działania. Mity o bohaterach kulturowych i ich powrocie zostały odtąd wzbogacone o wiarę w możliwość udziału tych istot w dziele wyeliminowania ludnoś­ ci euro-amerykańskiej . Niekiedy idea ta wiązała się z koncepcją eschatologizmu kosmologicz­ nego, obejmując twierdzenia o końcu świata i sposobach jego odnowy, co poprzedzać miały gigantyczne kataklizmy. Owo katastroficzne zakończe­ nie dziejów ziemi miało być również dziełem powracającego herosa, który w ten! sposób zapoczątkowałby zbawienie Indian od Białych, a poprzez regenerację świata zapewniłby im wieczny dobrobyt, sprawiedliwość i nien 1 1 A. V a n D e u r s e n , Der Heilbringer. Eine Heilbringer bei den nordamerikanischen Indiánem, ethnologische Studie über den Groningen 1931, s. 373-376. �78 MIROSŁAWA POSERN-ZIELIÑSKA śmiertelność. Tego typu wierzenia występowały np. u Delawarów i Pawneesów. Czasami też z drugą paruzją zbawcy łączono powrót zmarłych, w co wierzyli np. Indianie znad Thompson River . To wzbogacenie i uszczegółowienie tradycyjnych mitów o bohaterach kulturowych nastąpiło w okresie wczesnych kontaktów Indian z Białymi. Uwspółcześnione wersje tych mitów stały się pożywką nowo powstają­ cych doktryn religijnych. Niektóre elementy mitologiczne, jak np. idea katastroficznego kresu świata, pojęcie zmaterializowanego zbawienia, zrealizowanego w ziemskim raju, koncepcja powrotu przodków jako zna­ ku nowego porządku rzeczy, stały się konstytutywnymi składnikami po­ wstających żywiołowo, począwszy od 2 poł. X V I I I w., rozmaitych ideolo­ gii religijnych o millenarystycznym typie soteriologii. Pojawiający się wówczas nader często indiańscy prorocy wykorzystywali w szerzeniu swoich koncepcji ową wiarę w powrót bohatera kulturowego, pośrednika między światem sił nadprzyrodzonych a światem ludzi, który zapoczątko­ wać miał zbawienie przede wszystkim poprzez uwolnienie Indian od Bia­ łych. Uporczywe eksponowanie tego właśnie motywu przez nowych, cha­ ryzmatycznych przywódców religijnych doprowadziło do utożsamienia ich w świadomości wiernych z owymi oczekiwanymi wybawcami. Stąd właśnie pochodzi tak częste identyfikowanie proroków i wizjonerów, i n i ­ cjatorów poszczególnych ruchów religijnych ze znanymi z tradycyjnej mitologii postaciami herosów, którzy w przekonaniu Indian byli dawcami wszystkiego, co w społecznym odczuciu dobre i wartościowe. Tego typu tendencje były dość powszechne w ruchach pojawiających się jeszcze w pierwszych dziesięcioleciach X I X w. Późniejsze ideologie o millenary­ stycznym programie zbawienia w dalszym ciągu zachowały wszystkie za­ sadnicze rysy poprzednich soteriologii. Nie odwoływały się już jednak do przedstawionych tu tradycji mitologicznych. Miejsce herosów kulturo­ wych w wyobraźni wiernych począł stopniowo zajmować Mesjasz o ce­ chach przejętych wprost z chrześcijańskiej koncepcji Zbawiciela. Należy tu jednak podkreślić, że sami twórcy ideologii tylko w kilku sporadycz­ nych wypadkach przypisywali sobie funkcje zbawców. Natomiast na ogół eksponowali się jako charyzmatyczni pośrednicy, którzy z boskiej woli i wyboru przekazują swym współplemieńcom nakazy Stwórcy. Faktyczną zaś funkcję mesjasza pełnili w znakomitej większości indiańskich ruchów religijno-politycznych zmarli przodkowie. To właśnie warunki ich minio­ nego ż y d a stały się przedmiotem daleko posuniętej idealizacji. Dzieło ich rąk i umysłów nabrało w świadomości wyznawców nowych ideologii zna­ mion doskonałości. Bezwarunkowy powrót do tradycji, która była udzia­ łem codziennego życia minionych pokoleń, stał się naczelną dyrektywą postępowania wiernych, a zarazem jedną z głównych, postulowanych 12 12 Tamże, s. 374. �KONCEPCJE ZBAWIENIA U 79 INDIAN przez proroków technik soterycznyeh, mających zapewnić zbawienie. To właśnie druga paruzja przodków — przy akompaniamencie kosmicznej katastrofy — miała dać początek nowej erze, oznaczającej powrót prze­ szłości w jej wyidealizowanym kształcie, uzupełnionym niekiedy o w y ­ selekcjonowane zdobycze obcej cywilizacji. Po tej prezentacji istotnych cech przedstawionych powyżej indiań­ skich soteriologii oraz zasygnalizowaniu ich genetycznych związków z pewnymi tradycjami mitologicznymi warto zwrócić wreszcie uwagę na dzieje całych doktryn religijnych, ożywianych owym millenarystycznym mitem w aspekcie permanentnego niematerializowania się propagowanej przez nie idei bliskiego złotego wieku. Reakcje zwolenników poszczegól­ nych doktryn można ująć w kilka stosunkowo prostych typów zachowań. W szeregu przypadków kryzys, wywołany faktem niezrealizowania się najbardziej atrakcyjnej części proroctw, tzn. tej, która traktowała o pro­ blemach zbawienia, powodował dezintegrację i upadek ruchu. Występowało to szczególnie w tych przypadkach, gdy z ideologią religijną łączono określony program walki zbrojnej. Niepowodzenia militarne Indian w starciach z Białymi przypieczętowywały niejako fiasko owianych nim­ bem boskości proroctw o rychłym zbawieniu, powodując rozproszenie się grupy wyznawców i zanik ich aktywności religijnej. Tego rodzaju przy­ czyny zadecydowały m. in. o upadku w roku 1769 ruchu Pontiaca , o za­ niku w roku 1811 ruchu Tenskwatawy-Tecumseha , o definitywnym roz­ biciu sjuksańskiego wydania drugiej fali Tańca Duchów po masakrze Indian pod Wounded Knee w roku 1890 oraz wielu innych. 13 14 1 5 Kilkakrotnie powtarzające się fiasko proroctw prowadziło jednak często do czasowego tylko zamierania danego ruchu. Jego doktryna z nie1 3 Ten słynny wódz indiański, pochodzący z plemienia Ottawa, dzierżył od 1763 r. jedynie dowództwo militarne, natomiast inspiratorem ruchu oraz jego na­ czelnym ideologiem był anonimowy prorok z plemienia Delawarów. Szczegółowe dane o doktrynie religijnej i politycznej ruchu oraz o przebiegu wojny Pontiaca zob.: J . H e c k e w e l d e r , History, manners and customs of the Indian nations who once inhabited Pennsylvania and the neighboring states, Philadelphia 1876, t. 1, s. 291-293, [za:] S p i c e r , op. cit., s. 251-253; F . P a г к m a n, The conspiracy of Pontiac and the indian war after the conquest of Canada, Boston 1886, 2 t.; M o o n e y, op. cit, s. 662-669. 1 4 Z prorokiem T e n s k w a t a w ą ścisłą współpracę podjął jego brat Tecumseh, znakomity polityk i strateg, odgrywając rolę podobną do <tej, jaka przypadła w udziale Pontiacowi. O związku tych dwóch przywódców oraz w p ł y w i e działań militarnych na aktywność religijną — zob.: В. D r a k e , Life of Tecumseh and of his brother the Prophet; with a historical sketch of the Shawanoe Indians, C i n ­ cinnati 1852. Szczegółowe rozważania na ten temat — zob.: R. M. U t l e y , The last days of the Sioux nation, „Yale Western American Series", t. 3: 1963, New Haven, L o n ­ don; M o o n e y , op. cit., s. 816-886. 15 �80 MIROSŁAWA POSERN-ZIELIŃSKA licznymi bardzo zmianami odradzała się wkrótce niczym feniks z popio­ łów, przechodząc ze stanu utajenia do aktywnej działalności, organizu­ jącej nowe ruchy religijne. Wskutek tego na niektórych terenach mamy do czynienia z cyklicznymi niemal wybuchami jakiejś ideologii, które w krótkich odstępach czasu na nowo aktywizowały Indian. Sytuacja tego typu wystąpiła np. na terenie Kalifornii, Nevady i Oregonu. Pojawiające się tam w ciągu całego X I X w. ruchy wykazywały da­ leką zbieżność ideologiczną ze znacznie późniejszymi doktrynami pierw­ szej i drugiej fali Tańca Duchów . Niekiedy brak realizacji przepowiadanych wydarzeń był przyczyną nieco odmiennych reakcji. Po stosunkowo krótkotrwałym rozczarowaniu, wywołanym faktem niespełnienia się nadziei soterycznych, zwolennicy określonej doktryny powtórnie skupiali się wokół swego proroka. Doko­ nywał on wówczas swoistej egzegezy obowiązującego mitu millenary­ stycznego, wysuwając szereg najrozmaitszych czynników, które —• w jego przekonaniu — przyczyniły się do czasowego odroczenia zbawienia. Kla­ syczną niejako ilustrację tego sposobu zachowania się w omawianej tu sytuacji niematerializowania się zapowiadanego zbawienia dostarcza dru­ ga fala Tańca Duchów. Wovoka wyznaczał początkowo — podobnie jak wielu innych ideolo­ gicznych przywódców indiańskich ruchów religijno-politycznych — do­ kładne i to stosunkowo bliskie daty nastąpienia przepowiadanego przez niego końca „starego" świata. Gdy kolejno wyznaczane terminy okazały się tylko czczą obietnicą, wówczas dla ratowania swego autorytetu pro­ rok ten wysunął nową koncepcję czasu realizacji „zbawienia". Warun­ kiem dostąpienia tej łaski miało być konsekwentne wdrażanie przez wszystkich Indian wskazań i poleceń najwyższego Boga . Taka interpretacja znakomicie usprawiedliwiała przesunięcie terminu realizacji zbawienia na bliżej nie określoną przyszłość, która ciągle jesz­ cze nie była zbyt odległa . Zjawiska tego rodzaju są jednak wyraźnym symptomem stopniowego oddalania się ostatecznego celu indiańskich dążeń. Idealizowana w kon­ cepcjach soterycznych przyszłość staje się coraz bardziej odległa, aż wresz­ cie stopniowo poczyna tracić swą realistyczną, zmaterializowaną perspek16 17 18 1 6 Bliskie p o k r e w i e ń s t w o wszystkich tych zjawisk w dość przekonujący sposób udowodnił L . S p i e r , The Prophet Dance of the Northwest and its Derivatives, „General Series of Anthropology", t. 1: 1935, Menasha, s. 5. M o o n e y, op. cit., s. 777-778. Talmon, nie powołując się wprawdzie na żadne egzemplifikacje, zauważyła słusznie, że „często stosowanym rozwiązaniem jest powstrzymywanie się od wy­ znaczania jakiejś określonej daty, lecz nadal w pełnej mocy utrzymuje się ocze­ kiwanie szybkiego wyzwolenia": T a l m o n , op. cit., s. 171. 1 7 1 8 �KONCEPCJE ZBAWIENIA U INDIAN 81 tywę, przekształcając się w wartość o znaczeniu wyłącznie duchowym. Tak właśnie działający mechanizm przeobrażeń w łonie koncepcji zba­ wienia powodował powolne zastępowanie cech istotnych dla twierdzeń millenarystycznych przez rysy charakterystyczne dla tzw. eschatologizmu soterycznego. Pozwolę sobie t u jednak zaznaczyć, że określony t y m mianem cało­ kształt koncepcji zbawienia pojmuję w kategoriach modelu nominalne­ go, którego poszczególne elementy konstrukcyjne posiadają zasadniczo sens wartości granicznych, nie mających swoich empirycznych odpo­ wiedników. Biorąc pod uwagę fakt, że proces przekształcania się wyobra­ żeń o zbawieniu wykazywał wyraźną tendencję rozwojową od millenaryzmu k u eschatologizmowi, nic więc dziwnego, że w większości doktryn współwystępowały koncepcje charakterystyczne zarówno dla jednego, jak i drugiego zespołu twierdzeń soterycznyeh. Tylko przewaga w danej dok­ trynie cech soteriologii określonego typu upoważnia nas do zakwalifiko­ wania analizowanego zespołu wierzeń do jednej z dwóch, opozycyjnych względem siebie, grup koncepcji zbawienia. Operując w dalszej części artykułu pojęciem „eschatologizm soterycz­ ny" postaram się teraz — dla jasności i jednoznaczności — sprecyzować dokładny jego zakres. Wprowadzony t u termin oznacza wyłącznie takie twierdzenia, które traktują l i tylko o duchowym zbawieniu ludzi, przenie­ sionym na płaszczyznę raju pozaziemskiego, gdzie dusze zbawionych ob­ cować będą nieustannie z Bogiem i swymi przodkami. A zatem czas reali­ zacji zbawienia tego typu zostaje przesunięty na życie pozagrobowe. Samo zaś zbawienie polegać ma na enigmatycznym i w sumie dość nie określo­ nym szczęściu, k t ó r e będzie wynikiem stałego kontaktowania się dobrych, bezgrzesznych ludzi, przemienionych po śmierci w eterycznych świętych, ze Stwórcą i Panem Wszechrzeczy. Koncepcje eschatologiczne nie zakładają już kolegialności zbawienia — jak w millenaryzmie. Nowy typ soterycznyeh rozwiązań wyraził się m. in. w stopniowym nabieraniu znamion indywidualizacji procesu zbawie­ nia, dzięki czemu szczęścia tego nie dostąpi już cała, wybrana wg okreś­ lonych kryteriów grupa, lecz jednostka, dla której zbawienie będzie na­ grodą za właściwe stosowanie postulowanych przez daną doktrynę tech­ nik soterycznyeh. Należy wreszcie zwrócić uwagę na inną, równie istotną — jak się w y ­ daje — różnicę pomiędzy zbawieniem obu typów. W związku z t y m przedmiotem naukowego oglądu staną się t y m razem odmienne poglądy na istotę „raju" jako ostatecznego celu religijnych dążeń człowieka, a za­ razem synonimu zbawienia. Analiza doktryn północnoamerykańskich r u ­ chów religijnych zwraca uwagę na fakt, że w przypadku millenarystycz­ nych koncepcji soterycznyeh ziemia i człowiek, dwa nierozerwalnie ze 6 — E t n o g r a f i a P o l s k a X V I z. 2 �82 MIROSŁAWA POSERN-ZIELIÑSKA sobą związane elementy, stanowią we wszechświecie wielkość niejako stałą, niezmienną i nieruchomą, podczas gdy „raj", pojmowany zarówno w kategoriach doskonałego czasu, jak i doskonałej przestrzeni, zmienia swą pozaziemską lokalizację, zbliżając się nieustannie do ziemi i żyjącego na niej człowieka, aby w bardzo bliskiej już przyszłości ostatecznie do­ trzeć i całkowicie opanować ten świat. Tak więc — w myśl koncepcji millenarystycznych — realizacja zbawienia nie pociągnie za sobą zmiany kosmicznego położenia zbawionych, lecz wyrazi się wyłącznie w totalnej doskonałości wszystkiego i wszystkich, co zapewni człowiekowi wieczną wolność od śmierci, chorób, głodu, zniszczenia itp. przy równoczesnym zachowaniu jego tradycyjnego środowiska geograficznego. Logicznym na­ stępstwem substancjalnie niejako pojmowanego nałożenia się sytuacji „rajskiej" na warunki ziemskie było rozumienie zbawienia wyłącznie jako zbiorowego uwolnienia od wszystkiego, co dla człowieka przykre i bu­ dzące jego obawy. W myśl tych koncepcji — ludzie — niejako automa­ tycznie i niezależnie od swej woli — w pewnym momencie stwierdzą swoją obecność w granicach „raju", który — niby życiodajny deszcz — spadnie wszędzie na spragnioną ziemię, zapewniając wszystkiemu na świecie doskonałe warunki egzystencji. Aby owa harmonia nie została już nigdy zakłócona, konieczne jest całkowite wyeliminowanie z dobro­ dziejstw tego aktu obcych, białych intruzów, uważanych na ogół za bez­ pośrednią przyczynę wszelkich indiańskich nieszczęść. Owa eliminacja nastąpić miała tuż przed realizacją zbawienia jako efekt działania jakichś nadprzyrodzonych sił, posługujących się jednak arsenałem środków ra­ cjonalnych, np. gigantycznymi kataklizmami. W efekcie tych zajść na ziemi, a ściśle rzecz biorąc — na kontynencie amerykańskim, pozostać już mieli tylko Indianie jako jedyni pretendenci do przyjęcia niecierpliwie oczekiwanych, soterycznych rozwiązań ich dotychczasowej egzystencji. Taka interpretacja twierdzeń o zbiorowym dostępie Indian do zba­ wienia nie była — rzecz oczywista — niezmienna i jedyna. Przedstawio­ ne powyżej, wzorcowe niejako i z tego też względu świadomie przery­ sowane ujęcie owego zagadnienia jest bliskie zasadniczo tylko wczesnym ruchom indiańskim, które funkcjonowały w X V I I I i na początku X I X w. Jako ilustrację takiego właśnie stanowiska można przykładowo wymie­ nić ruch Pontiaca z lat 60-tych X V I I I w. oraz ruch Tenskwatawy-Tecumseha z pierwszego dziesięciolecia X I X w. Oba te prądy religijne objęły swym' fermentem znakomitą większość plemion wschodnich obszarów dzi­ siejszych Stanów Zjednoczonych. Koncepcje soteryczne, zawarte w ich doktrynach, przesiąknięte były na wskroś ideą mesjanizmu zbiorowego. Wyrażała się ona w przekonaniu, że grupa wyznawców — poprzez skru­ pulatne wypełnianie przekazywanych przez proroka boskich poleceń — uzyska w nagrodę zbawienie dla wszystkich Indian. Jedynym istotnym �KONCEPCJE ZBAWIENIA U 83 INDIAN kryterium, według którego miał się dokonać podział na zbawionych i niezbawionych, było kryterium rasowe. Późniejsze doktryny, dysponujące również millenarystycznym progra­ mem soterycznym, poczęły wprowadzać stopniowe ograniczenia w za­ kresie idei owego kolektywnego dostępu do zbawienia. Tendencje te do­ prowadziły bardzo szybko do dychotomicznego podziału ludności tubyl­ czej na wierzących, t j . takich, którzy aktywnie włączali się do danego ruchu, i tych, którzy świadomie lub nieświadomie pozostawali obojętni bądź nawet wrogo ustosunkowani do jego doktryny. Dualizm ten spowo­ dował wreszcie uznanie indiańskich przeciwników nowych ideologii reli­ gijnych za uosobienie zła. Ich postępowanie było oceniane negatywnie, a często nawet uważano je za przyczynę odroczenia przez siły nadprzy­ rodzone terminu realizacji raju na ziemi. Niektóre doktryny, przyrzeka­ jąc zbawienie l i tylko swym wyznawcom, nie zajmowały się już więcej losem „niewiernych"; inne zaś •— w sposób.bardzo wyraźny precyzowały go, przepowiadając w skrajnych przypadkach fizyczne i duchowe unices­ twienie Indian, znajdujących się poza kręgiem „wtajemniczonych". Prze­ widywana kosmiczna katastrofa miała przynieść im zagładę, podobnie jak znienawidzonym Białym. Tak więc polaryzacja środowiska tubylczego przybrała w tym względzie niepokojące wprost rozmiary. Nie trzeba chy­ ba szczególnie podkreślać, że stanowisko takie miało swoje poważne re­ perkusje społeczne i polityczne. Ideologie religijne, które dokonywały tego typu dychotomicznych po­ działów ludności autochtonicznej, przewidywały wprawdzie w dalszym ciągu zbawienie typu kolektywnego, ale wyłącznie dla grupy swoich w y ­ znawców. I tak np. doktryna tzw. ruchu „kultu ziemianki" wraz z licz­ nymi jego odmianami, który w latach 1871-1874 ogarnął wiele plemion środkowej Kalifornii i Oregonu, groziła niewierzącym zagładą, podczas gdy ortodoksyjni wyznawcy mieli znaleźć fizyczną ochronę przed kata­ stroficznymi wydarzeniami w budowanych w tym celu podziemnych schronach . Podobnie ideologia ruchu Kolaskina, która w 2 poł. X I X w. zdobyła sobie wyznawców wśród Indian stanu Washington, nie przewidy­ wała również zbawienia dla obojętnych wobec jej twierdzeń grup lud­ ności tubylczej. Wierni mieli przetrwać zapoczątkowujący nową erę ka­ taklizm pod postacią potopu na pokładzie kopii A r k i Noego . Z kolei soteriologia pierwszej fali Tańca Duchów groziła niewierzącym India19 20 1 9 Du B o i s , op. cit, s. 1, 44, 53, 76-116, 132; P. N a s h , The Place of Reli­ gious Revivalism in the Formation of the Intercultural Community on Klamath Reservation, [w:] F . Eggan (ed.), Social Anthropology of North American Tribes, Chicago 1955, s. 420-426. V. R a y , The Kolaskin Cult, „American Anthropologist", t. 38: 1936, s. 67-75. 2 0 �84 MIROSŁAWA POSERN-ZIELINSKA nom, że zostaną zamienieni w kamienie, podczas gdy ich prawowierni współplemieńcy dostąpią zbawienia . Podobny los przeznaczała niewier­ nym doktryna drugiej fali Tańca Duchów. W myśl tych koncepcji mieli oni być zamienieni w przełomowym momencie realizowania się zbawie­ nia w maleńkie, skarlałe postacie, które po pozbawieniu ich wszelkich oznak życia i zdrewnieniu zostaną spalone Przedstawioną powyżej postawę dzielił już tylko krok od dalszych ograniczeń liczby uprawnionych do zbawienia. Owo uprawnienie poczęto stopniowo łączyć z indywidualizacją i uwewnętrznieniem doświadczeń religijnych. W zespole eschatologicznych koncepcji soterycznych już t y l ­ ko ten typ przeżyć miał zasadniczo zapewnić zbawienie, i to nie grupie — jak w przypadku twierdzeń millenarystycznych — lecz wyłącznie jed­ nostce. Tym razem tylko indywidualna pobożność była podstawą ubiega­ nia się człowieka o prawo wstępu do raju. W eschatologicznej wizji zbawienia ów raj jest wartością stałą, nie zmieniającą swego położenia — odmiennie niż w millenaryzmie soterycznym, natomiast elementem ruchomym jest człowiek. To człowiek w chwi­ l i śmierci opuszcza na stałe ziemię i dąży jako bezcielesny byt do owej niebiańskiej, równie nierzeczywistej jak on sam, krainy duchowego, a nie materialnego szczęścia. Zestawiając ze sobą zaprezentowane powyżej dwa typy koncepcji zba­ wienia, rzec można, że zespół millenarystyczny przesiąknięty jest głęboko treściami humanistycznymi. Obiektem jego zainteresowań jest człowiek z k r w i i kości oraz wszystko, co może mu zapewnić szczęście w jego ziemskiej, rzeczywistej egzystencji. W koncepcjach eschatologicznych zbawieni całkowicie tracą swe doczesne znamiona. Ziemskie bytowanie ludzi traktowane jest w tego typu doktrynach religijnych jiako coś przej­ ściowego, przemijającego i z tego względu niegodnego jakiegokolwiek zainteresowania, nie mówiąc już o najmniejszej choćby interwencji ze strony sił nadprzyrodzonych. Zmiana charakteru zbawienia ze zmaterializowanego na duchowy, od­ sunięcie terminu jego realizacji z bliskiego, ziemskiego na daleki, po­ śmiertny, oraz przesunięcie nacisku ze zbawienia zbiorowego na indywi­ dualne stanowią ewidentny wyraz rezygnacji i wyrzeczenia się prób rozwiązania doczesnych spraw ludzkich przy pomocy środków irracjo­ nalnych. 21 2 2 2 1 A. L . K r o e b e r , Handbook of the Indians of California, „Bureau of Ame­ rican Ethnology. Smithsonian Institution", Bull. 78: Washington 1925, s. 63, 269; N a s h , op. cit., s. 415-417. Niektóre plemiona, w ślad za pierwszą falą Tańca Duchów, głosiły przeko­ nanie o przekształceniu niewiernych tubylców w nieme, martwe kamienie, w chwi­ li, gdy wybrańcy, którzy poszli za głosem proroka, cieszyć się będą wiecznym, s z c z ę ś l i w y m życiem w raju na ziemi. 2 2 �KONCEPCJE ZBAWIENIA U INDIAN 85 Stopniowe nabywanie przez kolejne soteriologie indiańskie cech escha­ tologicznych pozbawiało je w coraz większym stopniu owej humanistycz­ nej refleksji, tak charakterystycznej dla koncepcji millenarystycznych. Rzecz oczywista, że zmiany w t y m zakresie były wypadkową szeregu czynników, których nie sposób w niniejszym artykule zanalizować. War­ to jedynie podkreślić, że niemały udział miał tutaj chrystianizm, aczkol­ wiek pewną rolę w tym procesie odegrały również embrionalne jeszcze w swym rozwoju koncepcje eschatologiczne zawarte w mitologicznych wyobrażeniach niektórych plemion. Bardzo często jednak nowe ideolo­ gie przejmowały bez zastrzeżeń całą eschatologię obcego systemu reli­ gijnego, poddając ją jedynie nieznacznym modyfikacjom. Tak więc eschatologizm soteryczny w doktrynach indiańskich ruchów religijno-politycznych przypisać należy w pierwszym rzędzie postępowi procesów synkretyzacyjnych. Z tego też względu najbardziej przesiąknięte t y m właśnie programem zbawienia są ruchy, które kształtowały się w warunkach ożywionych kontaktów z cywilizacją euro-amerykańską w ogólności, a z chrystianizmem — w szczególności. Zaawansowana akulturacja przy równoczesnej dezintegracji tradycyj­ nych systemów kulturowych i społecznych sprzyjała wewnętrznym prze­ obrażeniom tubylczych ideologii religijnych, które stopniowo poczęły za­ rzucać millenarystyczne twierdzenia o bliskiej, totalnej transformacji świata na rzecz zainteresowania duchową egzystencją człowieka po śmier­ ci. Tego typu koncepcje rozwinęły się przede wszystkim w ruchu Hand­ some Lake'a, zainicjowanym w 1799 r. wśród Irokezów oraz w peyotyzmie, najsilniejszym — jeśli chodzi o liczbę wyznawców — klasycznie panindiańskim ruchu religijnym, który — począwszy od ostatniego ćwierć­ wiecza X I X w. żywiołowo zdobywał sobie wyznawców w większości re­ zerwatów USA, a nawet w południowej Kanadzie. Dla zilustrowania eschatologicznych koncepcji, zawartych w doktry­ nach północnoamerykańskich ruchów religijno^politycznych, przedstawi­ my tu z konieczności tylko wyobrażenia soteryczne chronologicznie naj­ wcześniejszego, wymienionego już ruchu Handsome Lake'a, znanego po­ wszechnie pod nazwą religii Dobrego Posłannictwa, która od pierwszych chwil swego istnienia znajdowała się pod silnymi wpływami kwakrów. Ten najwcześniejszy na terenie Ameryki Północnej zespół wierzeń o eschatologicznym typie soteriologii ofiarowywał swym wyznawcom zba­ wienie w życiu pozagrobowym jako nagrodę za bezgrzeszne życie, t j . za ścisłe przestrzeganie obowiązującego kodeksu moralnego. Sama przyna­ leżność do wspólnoty wiernych nie była jednak czynnikiem automatycz­ nie uprawniającym do udziału w tym pozaziemskim szczęściu. Każdy czło­ wiek jest bowiem — w myśl tych koncepcji — indywidualnie sądzony po śmierci wedle swoich uczynków. W zależności od przewagi dobra lub �86 MIROSŁAWA POSERN-ZIELIÑSKA zła, jakie czynił za życia, zostaje skierowany bądź to do nieba, przybyt­ ku Wielkiego Ducha, Stwórcy i Pana Wszechświata, bądź też do krainy cierpienia i pośmiertnych wieczystych mąk. W przypadku gdy zasługi i grzechy jednostki równoważą się, wówczas duch zmarłego będzie przej­ ściowo, na pewien tylko czas skierowany do piekła celem pokuty i oczy­ szczenia się z win, aby później na zawsze już być dopuszczonym przed oblicze Panią. Droga do nieba л!е jest •— wg słów założyciela religii — Handsome Lake'a — zbyt często uczęszczana. Tylko niewielu wybrańców zasłużyło swym etycznym życiem i autentyczną pobożnością na zamiesz­ kanie po śmierci wraz z Bogiem. Znacznie częściej dusze zmarłych w ę ­ drują na wieczne potępienie. Wysokie wymagania stawiane wiernym rekompensowane były w du­ żym jeszcze stopniu zmaterializowaną wizją raju. Był on krainą wszel­ kiej obfitości, do której nie miało dostępu żadne zło. Wszystko co się w n i m znajdowało, obdarzone było atrybutem cudowności i niezwykłości. I tak np. rosły w n i m najprzeróżniejsze owoce i jagody o takich rozmia­ rach, że spożycie tylko jednej z nich zaspokajało całkowicie uczucie gło­ du. Dusze zbawionych przybierały na powrót swoje ziemskie kształty, żyjąc ze sobą w pełnej harmonii i zgodzie, nie spotykanej nigdy w życiu doczesnym . Tak więc koncepcja nieba z doktryny Handsome Lake'a niezbyt jeszcze odbiegła od millenarystycznych wyobrażeń raju. Niemniej jed­ nak soteriologia ta posiada już wszelkie inne cechy, charakterystyczne dla eschatologizmu. Raj znajduje się gdzieś w zaświatach i do niego dą­ żą dusze zmarłych. Zbawienie nie ma charakteru zbiorowego, lecz sta­ nowi indywidualną nagrodę za życie pełne wyrzeczeń i dobrych uczyn­ ków, wypełnione medytacjami, głęboką pobożnością i nieustannym da­ waniem dowodów wdzięczności Bogu za wszystko, co ofiarował czło­ wiekowi. Szczegółowa analiza doktrynalnych treści ruchów religijno-politycznych Indian Ameryki Północnej wskazuje na ewolucję ich koncepcji zba­ wienia od millenaryzmu ku eschatologiztmowi. Przekształcający się stop­ niowo zespół twierdzeń soterycznyeh jako najważniejszy bodaj ele­ ment ideologii interesujących nas ruchów stanowił wyraz aktualnego światopoglądu ludności tubylczej, uwarunkowanego zmieniającą się nie­ ustannie sytuacją polityczną, społ-eczno-ekonomiezną i kulturową. Nale­ ży przy t y m pamiętać, że koncepcje zbawienia, w warunkach totalnej dominacji społeczeństwa euro-amerykańskiegO', stanowiły w zbiorowej świadomości Indian ostateczną i jedyną nadzieję na pozytywne rozwią23 2 3 L . H. M o r g a n, League of the Ho-de-No or Iroquois, Rochester 1854, s. 226-259; V. L a n t e r n a r i , The Religions of the Oppressed. A Study of Modern Messianic Cults, New York 1965, s. 101-107. �KONCEPCJE ZBAWIENIA U 87 INDIAN zanie wszelkich skomplikowanych i bolesnych problemów, jakie niosła autochtonom postępująca dezorganizacja ich własnej, tradycyjnej kul­ tury. Nic więc dziwnego, że właściwa ocena aktualnej sytuacji była za­ sadniczym stymulatorem przeobrażeń zmistyfikowanego świata rze­ czywistych pragnień i wyrazem najbardziej adekwatnego przystosowania go do obiektywnie istniejącej rzeczywistości. Efektem tych właśnie ten­ dencji było stopniowe pozbawianie koncepcji soterycznych ich zmateria­ lizowanego charakteru, a wzbogacanie ich o dalece wysublimowane już wartości duchowe. Na zakończenie warto zastanowić się nad psychologicznymi motywa­ cjami Indian, kształtujących owe jakościowo nowe koncepcje zbawienia. Istotną sprawą był tu na pewno fakt przymusowego wyzwolenia się lud­ ności autochtonicznej z więzów i ograniczeń, jakie nakładały na nią jej dawne instytucje społeczne. W sytuacji tradycyjnej każda jednostka identyfikowała się całkowicie i bez reszty z własnym rodem, klanem, plemieniem, czy też jakąś organizacją religijną, które zapewniały jej psy­ chiczne bezpieczeństwo oraz określoną orientację w otaczającym ją świe­ cie. Wkroczenie cywilizacji industrialnej zburzyło te struktury, powodu­ jąc brutalne rozerwanie owych więzi. Konsekwencją tego stanu rzeczy była pełna — jak to nazywa Fromm — indywiduacja jednostki , która w tej nowej dla siebie sytuacji zmuszona była szukać odmiennych niż dotychczas sposobów zabezpieczenia swej psychicznej egzystencji . To nagłe, zaskakujące wyzwolenie okazało się jednak dla Indian zbyt wiel­ kim ciężarem, do którego przyjęcia nie byli jeszcze przygotowani. Utra­ ta moralnego oparcia w dawnych, tradycją uświęconych instytu­ cjach społecznych, w połączeniu z radykalnie pogarszającymi się warun­ kami ekonomicznymi i coraz większą zależnością polityczną, wywołała bardzo silne uczucia lęku i zagrożenia. Społeczności indiańskie, pragnąc rozładować owe stany napięcia i frustracji, poczęły szukać ratunku w no­ wych ideologiach religijnych, które oferowały w swych koncepcjach zbawienia ucieczkę od tej negatywnej w społecznym odczuciu wolności, jaką dała cywilizacja euro-amerykańska, burząc dawną, tubylczą kultu­ rę. Należy jednak podkreślić, że była to równocześnie ucieczka do wol­ ności innej kategorii, która w tym przypadku oznaczała sytuację, w ja­ kiej możliwa byłaby pełna realizacja wszelkich ludzkich potrzeb. 24 25 Zaprezentowane w niniejszym artykule, opozycyjne względem siebie typy indiańskich soteriologii proponowały dwa odmienne sposoby osiąg­ nięcia tego szczytnego celu. 2 4 Termin ten zaproponował E . F r o m m w książce Ucieczka od wolności, Warszawa 1970, s. 42. Por. rozważania Fromma odnośnie do wyobcowania się jednostki ludzkiej z otaczającego ją świata przyrody: F r o m m , op. cit, s. 42-54. 2 5 �88 MIROSŁAWA POSERN-ZIELIŃSKA M i t millenarystyczny, wysuwający na czoło swych technik soterycz­ nych całkowite zerwanie z cywilizacyjnym dorobkiem białego człowieka i powrót do kulturowych tradycji przodków, oferował zbawienie, polega­ jące przede wszystkim na ostatecznym, fizycznym uwolnieniu się Indian od jakichkolwiek kontaktów z obcymi. Efektem takiej interpretacji za­ pewnień soterycznych była sakralizacja wojny z Białymi i traktowanie jej jako jeden z ważniejszych sposobów zasłużenia na zbawienie, co zna­ lazło swą racjonalizację w postawie skrajnej wrogości autochtonów do ludności napływowej. Doktryny millenarystyczne, zapatrzone w bliską przyszłość jako pro­ ste odbicie przeszłości, oferowały zbawienie od wszystkich kulturowych, społecznych i politycznych konsekwencji, jakie niosły wpływy obcej cy­ wilizacji. Istotą tego typu rozwiązań soterycznych miało być uwolnienie człowieka od jego obecnych cierpień i kłopotów poprzez powrót do daw­ nych czasów, do „utraconego raju" z całokształtem jego sprawdzonych już, a na dodatek wyidealizowanych jeszcze zabezpieczeń ludzkiej egzy­ stencji. Zatem millenarystyczne koncepcje zbawienia miały charakter typowo eskapistyczny, przy czym jedyną pozytywną stroną tej ucieczki od rzeczywistości był program zbawienia zorientowany na sprawy ziem­ skie. Rozwiązanie to zakładało więc przywrócenie dawnych więzów spo­ łeczno-kulturowych. Ponownie uwikłana w nie jednostka utraciłaby znów swe indywidualne oblicze, identyfikując się w pełni z funkcjonu­ jącymi jak dawniej instytucjami społecznymi. Tak więc millenarystyczne twierdzenia soteryczne, pełne skądinąd istotnych treści humanistycz­ nych, oferowały program ucieczki, skazany z góry na niepowodzenie. Nie było w nim bowiem miejsca na rozwiązania, które zakładałyby koniecz­ ność zaktywizowania racjonalnej działalności Indian, starających się po­ przez nią świadomie przekształcić swą doczesną egzystencję w wartość o walorach pozytywnych. Do jej osiągnięcia niezbędne były jednak po­ sunięcia adaptacyjne, które przystosowałyby ludność tubylczą do czyn­ nego życia w świecie owładniętym cywilizacją industrialną. Propozycje tego typu przedstawiły dopiero soteriologie eschatologicz­ ne. One to, poprzez stopniową interioryzację doświadczeń religijnych, doszły do wypracowania modelu zbawienia dla jednostki. To właśnie człowiek o zindywidualizowanych cechach osobniczych drogą własnych uczynków pracował na rzecz swego zbawienia bądź potępienia. Ideolo­ gie te charakteryzowały się przede wszystkim dydaktyczno-moralizatorską postawą wobec życia. Kładły one szczególny nacisk na przestrzega­ nie zasad miłości bliźniego bez względu na jego etniczną przynależność. Podkreślały konieczność uszlachetniania życia poprzez pracę. Propago­ wały więc aktywny stosunek jednostki do otaczającej ją rzeczywistości. �KONCEPCJE ZBAWIENIA U INDIAN 89 Przenosząc zbawienie, w jego duchowym wyłącznie wymiarze, na płasz­ czyznę pozaziemskiego raju, czynnie lub przynajmniej biernie skłaniały ludzi do samodzielnego rozwiązywania problemów ich doczesnej egzy­ stencji, bez oglądania się na jakąkolwiek w t y m względzie ingerencję ze strony sił nadprzyrodzonych. Zaakceptowanie przez soteriologie eschato­ logiczne człowieka jako jednostki wyzwolonej z więzów tradycyjnego społeczeństwa było prostą projekcją procesów, które pozostawiły w zbio­ rowej świadomości niezatarte już piętno. Tak długo odrzucana psychicz­ na wolność jednostki została wreszcie uznana za nieodwracalną zdobycz, którą należało odtąd wykorzystać dla dobra człowieka. Jej dotychczaso­ wa negatywna ocena społeczna była rezultatem mimowolnego wyzwole­ nia przez ową indywidualizację człowieka szeregu bodźców, które w śro­ dowisku indiańskim budziły nowe, nie znane dotąd potrzeby. Te zaś by­ ły t y m dotkliwiej i dokuczliwiej odczuwane, że tradycyjne układy społeczno-kulturowe, mocno zachwiane, a często całkowicie zdezintegrowa­ ne, nie mogły już ich zaspokoić, natomiast społeczeństwo euro-emerykańskie nawet pozornie nie starało się przyjść w t y m względzie z najmniej­ szą choćby pomocą. Ruchy religijno-polityczne o eschatologicznym programie zbawienia, zakładające — bez wyjątku — przynajmniej częściową transformację otaczającego świata w jego kulturowym wymiarze, kładły duży nacisk na zbudowanie społeczeństwa zasadniczo nowoczesnego. Miało ono wprawdzie nadal jeszcze odwoływać się — celem zachowania kulturowej odrębności — do tradycji przodków, ale już tylko najszczytniejszych. Na­ tomiast wszędzie tam, gdzie dla dobra i pełnego rozwoju jednostki oraz społeczeństwa, w skład którego ona wchodzi, ze wszech miar korzystniej­ sze okaże się czerpanie z dorobku cywilizacyjnego Białych, czynić to winno się bez najmniejszego wahania. Zatem, mimo szukania rozwiązań soterycznyeh w metafizycznym kontaktowaniu się wysublimowanych dusz ludzkich z Istotą Najwyższą, ruchy ożywiane t ą wiarą zwracały uwagę swych adherentów na koniecz­ ność przystosowania doczesnej egzystencji do zwesternizowanego świata cywilizacji technicznej. Przystosowanie to nie miało mieć oczywiście charakteru totalnego; zakładało bowiem kultywowanie, zwłaszcza w sferze życia duchowego, tradycji, która — wyselekcjonowana z po­ szczególnych kultur plemiennych — stałaby się wspólnym dziedzictwem o charakterze panindiańskim, określającym specyfikę kulturową współ­ czesnej, niekiedy bardzo zamerykanizowanej już ludności autochtonicz­ nej. Reasumując powyższe rozważania dochodzimy zatem do ustalenia, że eschatologiczne koncepcje zbawienia, poprzez zalecanie przystosowania się ich wyznawców do nowych warunków życia jako szczególnie ważnej �90 MIROSŁAWA POSERN-ZIELIŃSKA techniki soteryczmej, czyniły próby odnalezienia dla Indian godnego miejsca we współczesnym świecie, podczas gdy ideologie, których stymu­ latorem był m i t millenarystyczny, funkcjonowały wyłącznie jako mecha­ nizm ucieczki od trudnej rzeczywistości w zmistyfikowany świat nie speł­ nionych pragnień i nie zaspokojonych potrzeb. Oceniając w ten sposób oba typy koncepcji soterycznyeh, inspirujących na przestrzeni ostatnich 200 lat liczne ruchy religi jno-polityczne, należy mieć jednak na wzglę­ dzie ich dziejowe uwarunkowania i pamiętać, że w danym momencie stanowiły one zawsze w miarę możności adekwatną replikę na kontekst sytuacyjny. Mirosława Posern-Zielińska THE CONCEPTS OF SALVATION IN T H E DOCTRINES OF RELIGIOUS- P O L I T I C A L MOVEMENTS O F NORTH A M E R I C A N INDIANS A Summary In the structure of the doctrines underlying social-religious movements of the Third World the predominating role is played by soteriology, i.e. the set of beliefs concerning human salvation. Some scholars even label all the social phe­ nomena of this kind as "salvation movements". An analysis of religious-political movements of Northern American Indians confirms this general rule. The concepts of salvation in their doctrines are ar­ ranged into two opposite groups. One of them is described as "soteric millenarism"; its scope includes all the ideas of materialized and collective salvation ex­ pected in the near future. According to those ideas, the deity worshipped by the members of a group and their dead forefathers will soon come back to the re­ generated earth and everybody w i l l live happily and in abundance ever since. The set of beliefs called "soteric millenarism" reveals obvious morphological and genetical connections with some of the traditional Indian religious concepts, according to which the epoch of common happiness, sometimes conceived in terms of eternity, w i l l be started on the earth by a coming back of a culture hero. Thus it is clear that soteric millenarism could develop when the traditional beliefs had not yet been completely disintegrated and were still functioning, at least fragmentarily. The other group of ideas of salvation as typical for a number of Indian reli­ gious-political movements is the "soteric eschatologism". This notion comprises the ideas concerning the spiritual salvation only, projected to an unearthly pa­ radise where the fortunate souls will endlessly commune with the deity and with their ancestors. The timing of such salvation is shifted to after the death. The salvation itself is expected to consist in a rather vague kind of bliss resulting from a steady communion of good and sinless people, transformed after their death into ethereal saints, with the Creator and Lord of the Universe. Soteric eschatologism in North American doctrines of religious-political move­ ments derives primarily from Christianity, though some role in its development was �KONCEPCJE ZBAWIENIA U INDIAN 91 also played by embryonic eschatological conceptions already present in vernacular myths. Those conceptions, as it seems, developed intensively under the influence of Christian ideas. However, some of the newly emerging ideologies readily as­ sumed the eschatology of the foreign religious system with only minor modifi­ cations. A detailed contents analysis of religious-political doctrines of North Ame­ rican Indians suggests the evolution of their soteriology from millenarism to eschatologiem. The set of beliefs concerning salvation was gradually transformed and thereby reflected the actual outlook on life of the Indians as conditioned by their changing political, social, economical and cultural situation. It should be stressed that the ideologies stimulated by the millenarian myth functioned exclusively as mechanisms of escape from the tough reality to the mystified world of unsatis­ fied desires and needs. On the other hand, the eschatological concepts of salvation advised adjustment to the new conditions of life as an essential technique of at­ taining salvation and thus they were attempts to find a decent place in the modern world for their Indian confessors. When we try to appreciate both types of soteriological beliefs which have been inspiring religious-political movements for the last 200 years, we should remember that they were historically conditioned and they were possibly most adequate responses to the actual situation. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/886e68743e135455ac5e680c6fa20075.pdf d9b32938e620cd853447ed6ecaab34b4 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:288 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1966 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:257 Title A name given to the resource Kronika / LUD 1964-65 t.50 Description An account of the resource LUD 1964-65 t.50, s.745-774 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text ',. K R o I N DR TADEUSZ K A DELIMAT 1920-1964 WSPOMNIENIE Leżą przede mną nieco pożółkłe, równo pocięte kartki, zapisane drobnym pismem. Listy, wykazy pierwszych zaczątków prac nad "Polskim Atlasem Etnograficznym", protokoły z pierwszych zebrań Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, drobnym pismem wypełnione kartoteki Archiwum Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego. I widzę żywo drobną, pochyloną postać blondyna skupionego i piszącego pierwszy swój referat naukowy w 1945 roku w Lublinie, przy ulicy Racławickiej 14. A przecież - z dala od Wisły, spod Puław i Białej Góry zimowy wiatr niósł daleki grzmot dział i głuche echa wybuchów. Dzisiaj siedzę nad tymi kartkami i piszę jakiś niereaby nekrolog o Tadeuszu D e 1 i m a c i e. Przeglądam kartkę po kartce, pierwsze rozdziały Jego pracy habilitacyjnej. Temat tej pracy o Mazowszu jest �747 746 napozór mikrograficzny, nieefektowny, wymagający niebywałej erudycji, dociekliwości i niezmiernie wielkiego nakładu pracy. W dyskusjach zwracałem uwagę, dlaczego właśnie na pracę habilitacyjną wybiera temat tak żmudny. Ale w tym właśnie tkwiło odbicie Jego osobowości. Kusił się o napisanie takiej monografii dotyczącej jednej grupy etnograficznej, któraby wykazała że w inwentarzu kulturowym odbijały się i odbijają wszystkie procesy historyczne, rozwój stosunków społecznych, postęp techniczny, dyfuzje i migracje. Zmierzał do udowodnienia iż kultura - podobnie jak język, warunkuje świadomość każdej grupy etnicznej. Niestety dzieła tego nie dokończył. Materiały i szkice Jego znajdą się zapewne w jakimś archiwum etnograficznym i może komuś posłużą. Tadeusz Delimat urodzony w 1920 roku, zdał egzamin dojrzałości w 1944 r. przed Komisją Tajnego Nauczania. co również ma swoją wymowę. Polonista z tajnego nauczania z,lchęcał Go do studiów literackich i taki kierunek początkowo obrał On. Prowadząc wykłady z literatury ludowej w 1944 r. 'zetknąłem się w Lublinie z Tadeuszem Delimatem. Odtąd przez lat kilka dzieliliśmy trudy organizowania Towarzystwa, ściągania Biblioteki, tworzenia z niczego Archiwum, trudy redakcyjne związane ze staraniem się o papier, drukarnie i wszystkimi troskami jakie niosły pierwsze miesiące i lata powojenne. Jako młodszy asystent pisał pracę magisterską o ceramice ludowej i rozpoczął pisanie pracy doktorskiej. W 1948 r. dyrektor ówczesnego Instytutu Bałtyckiego, dr Józef Borowik poszukiwał kierownika dla Pomorskiego Muzeum w Szczecinie. I tak stanęła przed młodym magistrem a już wtedy starszym asystentem przy Katedrze Etnografii i Etnologii na Wydziale Matematyczno-Przyrodniczym UMCS w Lublinie, poważna szansa samodzielnej i twórczej pracy. Ile pomysłowości, pracy i nieprzespanych nocy włożył w organizację tego Muzeum, w koncepcje ekspozycyjne, tego .nikt docenić nie potrafi, gdyż dokumentacja tych spraw zaginęła; choć wysiłki te poszły częściowo w próżnię, gdy Morskie Muzeum Kulturoznawcze nie przetrwało, to jednak podkreślić należy, że była to wielka szkoła samodzielności w której młody etnograf borykał się z rozwiązywaniem problemów teoretycznych w starej mu~ealnej praktyce. Okres Szczeciński zakończył Tadeusz Delimat uzyskaniem stopnia doktorskiego, po złożeniu w UMCS rygorozum w 1951 r. Była to chwila pełna szczęśliwości dla całej grupy etnografów lubelskich, skupionych przy Polskim Towarzystwie Ludoznawczym. Praca doktorska poświęcona była łodziom morskim na Pomorzu. Wiązała się więc jak I!ajściślej z pracą zawodową w Muzeum Morskim w Szczecinie. Autor wykazał w niej specyficzne cechy wczesnośredniowiecznego szkutnictwa na Pomorzu Wschodnim. Precyzyjna analiza, typologia i powiązanie tych wyników z procesami historycznymi świadczyły, że kształtuje się nowa, niebanalna osobowość naukowa. Mimo licznych póżniejszych prac w Muzeum Warszawskim, wciąż wracał dr Delimat do ..=._------ tego zagadnienia i w różnych artykułach i recenzjach problematyka szkutnicza przewija się w pracach Jego do 1963 roku. Widać to i w Jego pracach w Muzeum Kultur Ludowych w Warszawie, gdzie zajmował od 1952 r. stanowisko kustosza a póżniej - zastępcy dyrektora. Głównym owocem tych wysiłków było pomnożen'ip. zbiorów a zarazem dobrze prowadzona dokumentacja naukowa. Powinności i konieczności ekspozycyjne, powiązanie nauki z popularyzacją nie przesłaniały Mu nigdy tego faktu, że muzeum jest warsztatem badawczo-naukowym. I w to włożył całą swoją pasję, całą swoją systematyczność. To są wartości nieprzemijające. Ta właśnie muzealno-badawcza praca stała się punktem wyjściowym do podjęcia pracy habilitacyjnej. Świadczyć o tym będzie Jego artykuł The State of Preservation of Ethnographic Monuments in the Mazowsze Region, który ukaże się w t. III "Zeszytów Etnograficznych Muzeum Kultur i Sztuki Ludowej". Dzięki inwencji naukowej i wrażliwości na problemy społeczne i narodowe zabłysnął Tadeusz Delimat talentem w organizacji wystaw sztuki ludowej we Francji, Anglii i Belgii, w Szwecji, Norwegii i Danii. Ten typ działalności zetknął Go z emigracj'ą polską. Zabieg lł o pomoc dla Muzeum w Maribo, gdzie uzupełnił zbiory polskiej kultury ludowej, czym ujął s?bie tamtejszych polskich emigrantów. Z rozmów wnioskowałem, że planuJe. On p~wiązanie prac Muzeum Warszawskiego z całą polską diasporą emlgraCYJną. Postanowił trafić do niej treściami narodowymi poprzez wystawy i wydawnictwa, ale również chciał zaktywizować ją w zbieraniu eksponatów dla Etnograficznego Muzeum Warszawskiego. Mimo prac naukowych potrafił dr Delimat stać się główną sprężyną wszystkich poczynań administracyjnych i organizacyjnych, które wiodł~ do budowy dużego Muzeum Kultur Ludowych w Warszawie i stworzenia Jednego z najważniejszych ognisk etnograficznych. A przec~eż nie był O~ typem działacza motorycznego o siłnej konstrukcji fizycznej. Był to raczej naukowiec delikatny i wrażliwy, zadumany intrawertyk, a jednak w działaniu organizacyjnym odznaczający się dużymi walorami. We współżyciu z ludźmi cieszył się ich szacunkiem i przyjaźnią. Polskie Towarzystwo Ludoznawcze straciło w Tadeuszu Delimacie jednego z naj aktywniejszych i naj życzliwszych członków. Nie uchylał się n.ig~~ od prac w Zarządzie Głównym, od prac w Oddziale Szczecińskim a pózmej Warszawskim, to też Zarząd główny doceniając Jego współpracę w lata~h 1945-1960 r. nadał mu dyplom honorowy i zaszczytną odznakę XV-Iecla. W roku 1963 otrzymał złoty krzyż zasługi. Zamykam tekę z pożółkłymi kartkami zapisanymi równym wierzę _ na przekór rzeczywistości - że juź od nas odszedł. pismem nie Józef Gajek - �748 749 BIBLIOGRAFIA PRAC TADEUSZA DELIMATA 1. Anna K u t r z e b i a n k a: Etnografia polskich grup ludnościowYch na Zachodzie, Kraków, 1945. Rec.: "Lud", t. XXXVI, 1946, s. 379-381. 2. Co to jest Atlas Etnograficzny?, "Mies. lud.", 1947, Nr 1. 3. Materiały do budownictwa ludowego w powiecie pulawskim, "Prace i Materiały Etnograficzne", t. VI, 1947, s. 164-186. 4. Polski Atlas "Ziemia", Etnograficzny, 164-165. XXXVIII, 1947, Nr 6-8, 5. Sprawozdanie z działalności Zakładu Etnografii i Etnologii Uniwersytetu im. M. C.-Skłodowskiej w Lublinie za rok akademicki 1946-47, "Lud", XXXV, 1947, s. 448-451. 6. Wyciąg ze sprawozdania z konferencji naukowej PTL w sprawie Pol- "Lud", XXXVII, 1947, s. 476-481. 7. Morza - gościńce kultury, "Tyg. Wybrz.", 1948, Nr 49/50, s. 7-8. 8. Strój jamneński, "Zycie i Kult.", 1952, Nr 25, s. 7. skiego 9. Strój 10. Strój Atlasu Etnograficznego, ludowy na Pomorzu Zachodnim, "Głos Szczeciński", p1/rzycki, "Głos Szczeciński", 1952, Nr 25. 11. Muzeum s.461-467. Morskie w Szczecinie, (Komunikat), "Lud", 28. Kron~~~ za 1961 r. (Chronique de 1961), "Zeszyty Etnograficzne t. II Warszawa 1963, s. 183-185. 30. Kronika ludowe, 16. Stosunek Oskara 1956, s. 49-68. etnografii Kolberga do kultury wsi i jej w Muzeum Pomorza Zachodniego przemian, "Lud", XLII, w Szczecinie, "Lud", 1958, s. 396-398. Ludowych w Warszawie, "Lud", XLIII, 1958, s. 398-405. (do:) Polska sztuka ludowa. W 4 wersjach jęz.: pol., franc., ang. i niem. Warszawa, 1958, Wyd. "Polonia". 18. Muzeum Etnograficzne of Ethnographzc .' Monuments Etnograficzne MKiSL", t. III, of Proservation "Zeszyty za 1962 MKiSL", tn th e Mazow-~ Warszawa r. (Chronique de 1962), "Zeszyty Etnograficzne ~90:; MKISL 1964, 1952, 15. Krystyna P i e r a d z k a, Walki Słowian na Bałtyku w X-XII w., Warszawa 1953. Rec.: pt. ,,0 genezie łodzi klepkowych na Pomorzu", "Lud", XLII, 1956, cz. 2, s. 782-785. XLIII, MKiSL", t. I, Warszawa . Les Taches du Musee de Varsovie dans ses etudes sur la regwn de Ma·· 27. sovie Zeszyty Etnograficzne MKiSY", t. I, Warszawa 1961, s. 102-110< t. III, Warszawa XXXIX, "Zeszyty Museum, 26. A Floating 1961, s. 26-29. ludowa, 13. Tkactwo 17. Dział Boats of Polish Pomerania, (An attempt to define their national characteristics), Part I and Part II. Part. I. Flat-Bottomed Boats, Zeszyty Etnograficzne MKiSL", t. 1. Warszawa 1961, s. 44-52. Part II. Costal and Sea-Going Boats, "Zeszyty Etnograficzne MKiSL", t. 2. Warszawa 1963, s. 43-52. 29. sze Region, 1952, Nr 10. i Materiały 25. Fishing The , State Warszawa, 1954 (pogadanka dla przeźroczy). Warszawa, 1954 (pogadanka dla przeźroczy). 14. Roman R e i n f u s s, Garncarstwo ludowe, Warszawa 1955. Rec.: "Lud", XLII, cz. 2, 1956, s. 797-800. 12. Ceramika ludowe w województwie lubelskim, "Prace 2 4. Garncarstwo Etnograficzne", t. XVII, cz. I, Wrocław 1961 r., s. 29-138. Kultur 19. Przedmowa 20. S. A. W y s z n i e p o l s k i, Mirowyje morskije puti i sllchowodstwQ (Oczerki), Moskwa, 1953. Rec.: "Lud", XLIiI, 1958, s. 225-226. 21. Banicka Dedina Zakarowce, Prace Narodopisneho Ustavu Slovenskoj Akademii Vied, I. Bratislava, 1956. Rec.: "Lud", XLIV, 1959, s. 274-281. 22. Lolland-Falsters Stiftsmuseum, Arsskrif, 1959, (Katalog _ Maribo). 23. Z badań nad szkutnictwem s. 93-114. ludowym Pomorza, "Szczecin", 1939, Nr 8-9, SPRA Z CAŁOKSZTAŁTU WOZDANIE PRAC POLSKIEGO LUDOZNAWCZEGO TOWARZYSTWA W 1963 ROKU Rok 1963 choć był rokiem trud~ym i choć "zima stulecia" i. ep~dem~a ospy, nasilona szczególnie na terenie Wroc.ła,;ia, mo~łY wpłyną~ uJemme na tok prac Towarzystwa - to jednak dZięki wzn:-0zonym ,:ysI~korr: ~arządu oraz pracowników Towarzystwa zazńaczył SIę nowymi oSląg.męcla~ mi , zarówno w dziale prac naukowo-wydawniczych i badawczych, Jak tez organizacyjnych. D z i a ł w y d a w n l. c z y: Z zaplanowanych na 1963 r. 222 arkuszy w y d a n o: A 1. Lud t. XLVIII 2. Prace i Materiały Etnograficzne 3. Prace i Materiały Etnograficzne 4. Biblioteka Popularna t. IV 5. Kowalstwo 6. Łódzkie Studia Etnograficzne - 48,25 - 16.5 - 42 - 15 - 7 - 15 t. XXIV t. XXIII arkuszy 143,75 wyd. �751 750 Wop cie: r a c o wan i u redakcyjnym pozostawało B 1. Lud t. XLIX 2. Lud t. L 3. Prace Etnologiczne t. VII (Etnografia 4. Prace Etnologiczne t. VIII 5. Archiwum Etnograficzne 6. Podlaskie Pieśni Ludowe 7. Pieśni Kurpiowskie 182 arkuszy, Bułgarii) Dzieł wszystkich Oskara - 40 40 30 - 20 - 12 - 20 - 20 arkuszy C. Reedycja a mianowi- Kolberga: tomów 15, arkuszy wyd. 182 327 Z wydanych przez Polskie Towarzystwo Ludoznawcze w okresie sprawozdawczym pozycji zasługuje na szczególne omówienie tom XLVIII Ludu. Był on zaplanowany na V Kongres Slawistów w Sofii - toteż zaw'artość jego wiąże się ściśle z problematyką slawistyczną. Opatrzony specjalną na Kongres obwolutą przyjęty został przez uczestników Kongresu w Sofii z dużym uznaniem, stanowił bowiem jedną z najciekawszych pozycji naukowych, związaną tematycznie z etnografią i językoznawstwem slawistyczn,ym. Także i inne pozycje wydawnicze były zakończeniem długotrwałych prac, jak np.: t. XXIII "Prac i Materiałów Etnograficznych" poświęcony etnograficznej tematyce śląskiej a wiążący się z nową problematyką przemian kulturowych i społecznych na obszarze Śląska. Tom IV "Biblioteki Popularnej" "Drogi synów słońca" wypełnia lukę w zakresie naukowej literatury dotyczącej społeczeństw pierwotnych Pacyfiku. dziła skontrum biblioteki oraz jej szczegółową wycenę. Był to wielki wysiłek, konieczny jednak z uwagi na potrzebę ujęcia zasobów biblioteki nie tylko 0:1 strony naukowej, ale także jej realnej wartości. Pracą tą kierowała bibliotekarka Helena Kopeć. Prowadzono równocześnie dalsze uporządkowanie i katalogowanie biblioteki. Położono szczególną uwagę na tzw. "polit kę zakupów" czy też nabytków biblioteki, księgozbiór bowiem musi być s~ale uzupełniany i unowocześniany w zakresie periodyków i wydawnictw seryjnych. Natomiast w mniejszym stopniu niż w latach po~rzedn~ch z~jęto się konserwacją książek i map, toteż istnieje potrzeba zreallzowama teJ konieczności w najbliższym czasie. A r c h i w u m N a u k o w e Towarzystwa staje się sukcesywnie w coraz większym stopniu warsztatem naukowym, z którego k~rzystają nie ty~ko studenci i pracownicy naukowi, ale także doktoranc1 oraz pracowmcy naukowi z zagranicy, odwiedzający w 1963 r. licznie Towarzystwo (szczególnie pilnie korzystał z Archiwum Naukowego PTL m. in. kandy~at ~auk Wasilij Bondarczuk z Mińska, a także etnografowie z NRD, Węg1er 1 Czechosłowacji). Prace porządkowe w Archiwum prowadził w 1963 r. mgr Ja.~ H:idenreich. Archiwum to obejmuje około 1400 pozycji naukowyc.h, r.ozneJ ,:,artości. Zbiory zwiększyły się w 1963 r. o dary prof. dra J. GaJka 1 z~~uplOne zdjęcia etnograficzne (do archiwum ilustracji). Założono ~?wą kS1.ąZ~ę inwentarzową i uporządkowano zbiory do pozycji 350. Częsc ~ater1ałow p~ profesorze S. Poniatowskim tj. "Dziennik podróży" i mate:1ałY z badan antropologicznych i etnologicznych nad Goldami i Oroczonar~l1 zo~tała opracowana przez prof. dra Franciszka Wokroja, mgra Józefa G~mkę 1.mg.r Barbarę Przeliorz-Heindenreich. Zarówno materiały antropologiczne Jak 1 etnologiczne dotyczące Goldów i Oroczów weszły w skład 50 tomu Ludu. Okres sprawozdawczy przyniósł znaczne osiągnięcia w zakresie reedycji O. Kolberga. Zaplanowany jeszcze w 1960 r. tytuł wydawniczy "Ope;'ra Omnia" Oskara Kolberga osiągnął w 1963 roku 50% wykonania całości fotooffsetowej. Podkreślić należy jego poczytność i popyt; w magazynach bowiem Towarzystwa DWOK po rozesłaniu egz.emplarzy należnych subskrybentom (ca 1600) - niewiele egzemplarzy już pozostało. W sumie więc, dzięki wieloletnim wysiłkom w zakresie prac naukowo-badawczych Towarzystwo uczyniło w roku sprawozdawczym duży skok osiągając prawie ponad 300 arkuszy wydanych (także w poślizgu) i drugie tyle na drodze reedycji. Zgodnie z planem naukowo-badawczym uchwalonym na Walnych zgromadzeniach a wiążącym się z okresem millenium - prace naukowe Tow~rzystwa polegają na inicjowaniu tematyki badawczej, przygotowy",,:an~u a prac rozpraw oraz materiałów i publikowaniu ich w celu udostę?melll wsz;stkim etnografom i naukowcom dziedzin pokrewnych. W Sum1e na,ukowa inspiracja Towarzystwa dotyczy takich kompleksowych problemow B i b l i o t e k a P.T.L. Biblioteka Towarzystwa osiągnęła w okresie sprawozdawczym ponad 50 tys. pozycji dzieł zwartych i czasopism. Zwiększył się zasób pozycji o 988 vol. otrzymanych drogą wymiany, zakupów i darów. W tym okresie specjalnie powołana Komisja Inwentaryzacyjna przeprowa- Odzyskany~h (Pomorze, Śląsk), . '1' waznych 2) etnograficzne monografie ~roblemowe,. dotyczące sz.cze.go ?le .. na dziedzin kultury ludowej, Jak budowlllctwo, zagadlllellle mtegracJ1 Ziemiach Odzyskanych (nowy model rodziny chłopskiej itp.), Prace etnograficznych 1) etnograficzne naukowe jak: monografie popularyzacja regionalne, wiedzy w tym szczególnie z obszaru . Ziem �753 752 W okresie sprawozdawczym przystąpiono do zorganizowania Oddziałów w Przemyślu, Krośnie i Sanoku. Ilość członków wynosiła 660 osób. Na działalność organizacyjną a także naukowo-wydawniczą mają znaczny wpływ dotacje polskiej Akademii Nauk. Należy podkreślić, iż w roku sprawozdawczym dotacja PAN została zmniejszona o ca 30%. Natomiast dzięki wzmożonemu wysiłkowi Zarządu Głównego oraz pracowników PTL zwiększyła się sprzedaż wydawnictw własnych, co w rezultacie uwolniło Towarzystwo od trudności finansowych, a także przyczyniło się do opróż- 3) p.osz~kiwania w ~akr.esie historii etnografii; opracowanie i uprzystępmanIe przez publ1kacJe materiałów archiwalnych (takich jak "Dziennik podróży" - S. Poniatowskiego, Prace etnograficzne W. Pola, W. Skierowskiego, J. Świętka i innych), 4) pr.a~e i. poszukiwania badawcze w zakresie problematyki slawistycznej. WIąZą SIę one z kontaktami naukowymi etnografów i członków Towarzystwa, szczególnie z krajami sąsiednimi demokracji ludowych, 5) przygotowywanie sesji i konferencji naukowych, jak sesja poświęcana Śląskowi Opolskiemu (w dniach 8-10. XI. 1963 r.), materiały na Kongresy slawistyczne i etnograficzne (w Pradze, w Moskwie). 6) działalność o charakterze ściśle popularyzacyjnym prowadzona przez 20 Oddziałów PTL (patrz wykaz w sprawozdaniu za rok 1962), a których łączna ilość wynosi przeciętnie ponad 200 odczytów rocznie. Warto nadmienić, iż w całokształcie tych poczynań naukowych Towarzystwa zaznacza się coraz większy udział młodszego pokolenia etnografów i entuzjastów kultury ludowej. Szczególnie nasiloną akcję odczytową prowadził Oddział w Kielcach, Mszanie Dolnej i Przemyślu oraz Toruniu. P r a c e o r g a n i z a c y j n e. W okresie sprawozdawczym odbyły się następujące zebrania Prezydium, Zarządu Głównego i Głównej Komisji Rewizyjnej, a także Komitetów Redakcyjnych (skład Zarządu, Głównej Komisji Rewizyjnej, Komitetów Redakcyjnych - patrz sprawozdanie za rok 1962)* 17. II. 1963 r. zebranie Zarządu Głównego we Wrocławiu, 25. V. 1963 r. zebranie Zarządu Głównego we Wrocławiu, 7. XI. 1963 r. zebranie Zarządu Głównego w Opolu, 8-10. XI. 1963 r. XXXVIII 4 posiedzenia Prezydium 12. VI. 1963 r. zebranie Walne Zgromadzenie w Opolu**, PTL we Wrocławiu, Głównej Komisji 6. XI. 1963 r. zebranie Głównej Komisji 8. XI. 1963 r. zebranie Głównej Komisji Rewizyjnej Rewizyjnej Rewizyjnej we Wrocławiu, we Wrocławiu, w Opolu, 18. II. 1963 r. zebranie Komitetu Redakcyjnego "Ludu", 9. III. 1963 r. zebranie Komitetu Redakcyjnego "Ludu", 18. III. 1963 r. zebranie Komitetu Redakcyjnego "Prac i Materiałów Etnograficznych". 18. HI. 1963 r. zebranie Komitetu Redakcyjnego "Prac Etnologicznych". 11. XI. 1963 r. zebranie Komitetu Redakcyjnego DWOK w Poznaniu, oraz liczne narady wydawnicze, seminaria i konsultacje, prowadzone przez Redakcję DWOK . I I I ! I nienia części magazynu PTL. W maju 1963 r. Towarzystwo brało udział w wystawie książek organizowanej przez ORWN-PAN i "Ars Polon a" w Warszawie oraz w związku z tym wydało 2 prospekty wydawnicze. W okresie sprawozdawczym obowiązki Głównego Księgowego pełnił mgr Antoni Nienartowicz; w buchalterii pracowały: p. Danuta Tyszkowska _ st. ekonomista, p. Cecylia Strzelczyk - księgowa oraz p. Jerzy Rudnicki - magazynier; w sekretariacie Towarzystwa pracę prowadziła p. Teresa Zytowiecka, w dziale zaś wydawnictw - p. Konrad Wypych, w Redakcji Dzieł Wszystkich Oskara Kolberga mgr Medard Tarko, mgr Agata Skrukwa, w księgowości DWOK - p. Czesław Stankiewicz. T r u d n o ś c i i o s i ą g n i ę c i a. Należy z zadowoleniem podkreślić, iż w roku 1963 trudności w zakresie dostawy papieru Towarzystwo nie odczuwało. Także pomyślnie układała się współpraca na odcinku produkcji wydawniczej z następującymi drukarniami: Wrocławską Drukarnią Naukową we Wrocławiu, Zakładami Kartograficznymi we Wrocławiu, z Warsztatami Szkoły Poligraficznej w Nowej Rudzie oraz z Introligatornią i Powielarnią Uniwersytetu Wrocławskiego we Wrocławiu a także z Państwowym Wydawnictwem Muzycznym w Krakowie i Ludową Spółdzielnią Wydawniczą w Warszawie (DWOK). Jedyną trudnością było zmniejszenie dotacji przez Polską Akademię Nauk oraz trudności obiektywne, wymienione we· wstępie sprawozdania. Osiągnięcia polskiego Towarzystwa Ludoznawczego w okresie sprawozdawczym wyrażają się rekordową ilością arkuszy wydawniczych, niezwykle sprawnym rozprowadzeniem i sprzedażą wydawnictw własnych (w tym równie:!: DWOK) oraz dalszym, systematycznym uporządkowaniem spraw finansowo-administracyjnych, zgodnie z wymogami uchwał władz nadrzędnych. Wysiłek Towarzystwa został szczególnie podkreślony w prasie w związku z obchodzonym stuleciem Powstania Styczniowego. O. G. • "Lud" XLIX, str 792-799 . •• ibid. str. 821-828. 48 �755 754 Bilans Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego Pasywa na dzień 31.XII.1963 r. Aktywa L.p. i Tr eś L.p. . d I Surny Je - Sumy zbiornostkowe zł cze zł I Treść 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 Banki - Zarządu Głównego PTL - Oddziałów PTL - Komitetu Kolbergowskiego Kasa - Zarządu Głównego PTL - Oddziałów PTL - Komitetu Kolbergowskiego Koszty produkcji niewydzielonej (wydawnictw w toku produkcji) - Zarządu Głównego PTL - Komitetu Kolbergowskiego Dłużnicy - współpracownicy - Zarządu Głównego PTL - Komitetu Kolbergowskiego Dłużnicy - instytucje Odbiorcy - Zarządu Głównego PTL - Komitetu Kolbergowskiego Inne rozrachunki - Zarządu Głównego PTL - Komitetu Kolbergowskiego Materiały - w magazynie własnym - w przerobie Drobne i krótkotrwałe przedmioty w użytkowaniu Gotowe wydawnictwa - w magazynie własnym - w magazynach obcych Środki podstawowe - Zarządu Głównego TPL I 319301.18 63448.75 1 774806.73 921.06 6623.13 507.86 2157556.66 47769.10 235946.09 274057.70 24725.56 182469.80 510003.79 21.- 5 Sumy do wyjaśnienia _ Komitetu Kolbergowskiego 6 Inne rozrachunki _ Zarządu Głównego PTL Dochody do rozliczenia Zarządu Głównego PTL 455900.04 202742.66 10890.40 9 3357 579.35 511 976'-13869555.35 I \ 8 29962.07 172780.59 19026431.10 I 11 926.331 2300.- 4050l6.55 31464.88 1391368.11 39985.30 1431333.41 Fundusze w środkach obrotowych _ Zarządu Głównego PTL _ Komitetu Kolbergowskiego 3640304.09 2503438.46 6143742.35 9026431.10 1 pasywa I Gł. Księgowy Nienartowicz Prof. dr Adam I I I 1 Skarbnik (-) 1963 r. Antoni \ 809408.03 5801.80 6124.53 I Mgr l I 59.28 809348.75 Fundusze w środkach podstawowych _ Zarządu Głównego PTL _ Komitetu Kolbergowskiego Razem 1391368.11 i (-) I 173160.38 11431353.41 dnia 31 grudnia 28575.- instytucje Rozrachunki publiczno-prawne _ Zarządu Głównego PTL _ Komitetu Kolbergowskiego 7 I 162644.35 207195.36 51704.39 404195.65 R azem aktyw a - I 18 519251 144 l25.10 Odbiorcy - Zarządu Głównego PTL _ Komitetu Kolbergowskiego 8052.05 l__ +__K_o_m_it_e_tu_K_ol_b_e_r..::.g_ow_s_k_ie..:g:-o \ 39985.30 Wrocław, Dostawcy 2 3 I I l Wierzyciele - współpracownicy _ Zarządu Głównego PTL _ Komitetu Kolbergowskiego 4 125391.28 Sumy ied.!sumy zbiorJ [nostkowe złl czy zł ! . 1 1 I Ć Wanke �756 _-:1 __ ,---I~ __ _II__ c"_'_~ __ ~_'_•...• ~_i SPRAWOZDANIA Z DZIAŁALNOŚCI NAUKOWEJ I DYDAKTYCZNEJ KATEDR I ZAKŁADOW ETNOGRAFII I 1.* I KATEDRA O- o '"'::To Kraków O- tj '< o '"'::To o. '< -J >Po ~ O") ~ ~ -J ~ 0>_ ~~ ~~ o o o o o o :o >Po O; ~ '1 '1 _ oco ~o, -0- lU o. Ol:> Ol:> Ol:> -- : •.••. '< N N Iii' lU ;:l. lU ;:l N '< I N '< N ~ '" ..•. N '" '< 3 ~ o '" ..•. Iii' l -IT ~ o. s:: s:: Ol:> ! I o~ ;:l Ul ~ o ..•. s:: ul. Kanoniczna UNIWERSYTETU 14 Data założenia: 1926 r. Obsada personalna: Kierownik - Prof. Kazimierz Moszyński od 1926-1959 r. Kierownik - Prof. dr Mieczysław Gładysz od 1960 r. Samodzielni pracownicy naukowi - doc. dr Jadwiga Klimaszewska. Pomocniczy pracownicy naukowi st. asystent mgr Zbigniew mgr Teresa Karwicka. Stażysta - mgr J. Kolebacz . Studium doktoranckie: mgr J. Bujak, mgr T. Dobrowolska, - •.... •....o~ ~ co o ~ ~ co o ~ ~ ETNOGRAFlI SŁOWIAN JAG IELLONSKIEGO O "'. n. '"'O;:l '"'::T ~ ~ ~ ~Ol:> ~ ~ Ol:> Ol:> _ Ol:> ~ <::> co '1 ~o 2l Biały, mgr B. Olszo- wy. Dyplomy magistrów uzyskali: w roku 1951 - A. Kowalska, J. Kamocki; w roku 1952 - B. Bazielich, M. Gierowska, W. Jarecki, B. Kaznowska, T. Marszewski, M. Matusek, Z. Szewczyk; w roku 1953 I. Nizińska, B. Babirecka, S. Kozubowski; w roku 1954 - L. Dzięgiel, T. Karwicka, T. Siudowska, Z. Szyfelbejn, Z. Toroński, A. Zambrzycka; w roku 1955 Z. Biały, J. Bohdanowicz, D. Broda, J. Bujak, J. Bruś, D. Cudnoch. E. Fryś. H. Gorczyńska, H. Jackowska, M. Lechowska, M. Meres, O. Mulkiewicz, R. Nachmilner, B. Olszowy, B. Paszkowska, Z. Szromba; w roku 1956 J. Furdyna. Z. Lipiarz, J. Gąsior, J. Petera, W. Wykrota; w roku 1957 A. Dobrzańska; w roku 1959 - S. Kubiakowa; w roku 1960 - J. Tomasik, J. Czajkowski, M. MaślińsKi, J. Sienkiewicz, B. Russanowska, K. Gadomska, M. Krukierek, J. Piszcz, B. Szopa; w roku 1962 - K.. Idzik, J. Kolebacz; w roku 1963 - L. Babirecki (Czajkowski), G. Ogorzałek A. pytlińska. Dyplomy doktorów uzyskali: O. Gajkowa, Jan Karłowicz i Ludwik Krzywicki jako przedstawiciele dwu nurtów w etnologii polskiej; M. Gładysz, Zdobnictwo drzewne na Sląsku; M. Gładyszowa, Wiedza ludowa o gwiazdach; J. Klimaszewska, Z zagadnień meteorologii ludowej (praktyki magiczne regulujące pogodę); A. Kowalska, Zarys kultury Indian Shipibo. Habilitacje uzyskali: wzgl. mieli przyjęte prace habilitacyjne: M. Gładysz, Zdobnictwo metalowe na Slqsku; J. Klimaszewska, Ob1'zędy doroczne ludu polskiego na tle obrzędów s;owiańskich; R. Reinfuss, polskie druki ludowe na płótnie; K. Zawistowicz-Adamska, Instytucja samopomocy u ludu poLskiego. • Katedra Etnografii Uniwersytetu Warszawskiego sprawozdania nle nadesłała �758 759 Biblioteka zakładowa: 5780 druków zwartych (książki i broszury), 1736 czasopism, 56 map. Zbiory zakładu: 891 rękopisów, 539 rysunków, 184 fotografie. Ilość studentów na poszczególnych latach w roku akademickim 1962/1963: I-ID, II - 12, III - 10, IV - 7, V - 5. Dane odnoszą się do roku akademickiego 1962/1963. KATEDRA ETKOGRAFII OGOLNEJ I SOCJOLOGII UNIWERSYTETU JAGIELLOŃSKIEGO wraz z trzema zakładami 1) Etnografii i Socjologii Ludów Afryki, 3) Teorii Politycznej. Kraków, Ogólnej rozwoju ul. Straszewskiego i Socjologii, społecznego 2) Etnografii Socjologii 27, II p. Data założenia: 1925 r. Obsada personalna: Kierownik - prof. dr Kazimierz Dobrowolski. Samo:izielni pracownicy naukowi - doc. dr Andrzej Waligórski, Kierowr.ik Z'lkładu 2, doc. dr Jerzy Wiatr, Kierownik Zakładu 3. Pomocniczy pracownicy naukowi - adiunkt dr Władysław Kwaśniewicz, adiunkt dr Antoni Stojak; st. asystent mgr Eugeniusz Halpern; asystenci mgr Renata Siemieńska, mgr Hieronim Kubiak, mgr Daniel Markowski stażyści mgr Krystyna Łapińska, mgr Barbara Urbańska. Uwagi wstępne. Charakterystyczną cechą prac naukowo-badawczych Katedry i Zakładu 1 było łączenie problematyki etnograficznej z socjologiczną i odwrotnie, zbliżone do kierunku reprezentowanego przez tzw. antropologię społeczną - naukę zmierzającą poprzez badanie konkretnych społeczności do teorii kultury. Pracom Katedry przyświecała dyrektywa, w myśl której rzeczywistości badanej nie należy ograniczać tylko do aktualnej jej postaci, lecz ujmować ją zawsze w szerszych ramach rozwojowych, obejmujących conajmniej 3 fazy: schyłek XIX w. do końca I wojny światowej, okres międzywojenny do końca II wojny i okres Polski Ludowej. Szersze ramy chronologiczne pozwalają bowiem łatwiej wykrywać dynamikę rozwoju i krzyżować w ten sposób indywidualizujący i generalizujący k<;t widzenia w cpisach badanych zjawisk. Indywidualizujący przez uwypuklenie konkretno-historycznych przebiegów, generalizujący - przez uwzględnienie w przedstawieniu badanej rzeczywistości istniejących już teoretycznych osiągnięć, zawsze jednak weryfikowanych, równocześnie zaś przez wydobywanie drogą indukcyjną wniosków teoretycznych z opisywanych procesów. Rozprawy magisterskie z etnografii dotyczące takich zagadnień jak np. folklor muzyczny czy literatura ludowa były najczęściej opracowywane przede wszystkim z socjologicznego punktu widzenia (społeczne uwarunko- wania i społeczne funkcje określonych wytworów kulturowych; zagadnienie twórców i nosicieli danych wytworów jako kategorii społecznej). Poza tym tematami prac magisterskich z etnografii były niejednokrotnie zagadnienia ściśle społeczne jak: problem gospodarczych uwarunkowań rodziny wiejskiej i jej funkcji, sytuacja i kultura proletariatu wiejskiego przed 1939 rokiem; zagadnienie czasu wolnego robotników itd. Szereg prac magisterskich z zakresu etnografii i socjologii uwzględniał również, w pewnym stopniu, zagadnienia kultury ludowej nie wyłączając kultury materialnej rozpatrywanej z punktu widzenia socjologicznego. Przykładowo można wspomnieć o kilkunastu pracach poświęconych rozwojowi narzędzi rolniczych w Małopolsce od połowy XIX wieku do chwili obecnej i roli tych narzędzi w przeobrażeniach społeczno-gospodarczych i kulturowych. Nacisk w tych pracach położony był nie tyle na stronę ergclogiczną, ile na skutki społeczne wywolane przeobrażeniami wytworów materialnych, w tym wypadku narzędzi pracy. Prace magisterskie dotyczące kultury ludowej stanowią pokaźną grupę. Wśród nich wyodrębnić można następujące kategorie tematyczne: a) Tradycje pańszczyźniane i ich społeczne znaczenie, b) wnętrze domu chłopskiego, jego społeczne uwarunkowania i społeczne funkcje, c) typologia budownictwa wiejskiego w powiązaniu ze strukturą społeczną, d) klasowe podłoże zróżnicowania kultury ludowej, e) prace o społeczeństwach pierwotnych, f) monografie wsi, g) muzyka i literatura ludowa. Inne prace magisterskie wykonane w Katedrze, związane z kulturą ludową i robotniczą obejmowały między innymi następujące tematy: a) migracje ze wsi do miasta i ich społeczne skutki, b) adaptacja ludności wiejskiej do pracy w przemyśle, c) przeobrażenia rodziny i więzi społecznej na wsi pod wpływem industrializacji, d) proletariat wiejski i jego kultura, e) wczasy robotnicze, f) wolny czas na wsi. Bardzo korzystni€ rozwijają się prace świeżo powstałych Zakładów 2 i 3. Prace Zakładu 2 kierowanego przez doc. dra A. Waligórskiego mają charakter pionierski. Tematyka Zakładu 3 kierowanego przez doc. dra J. Wiatra ma w pierwszym swym założeniu problemy zasadnicze dla etnografii i socjologii. Dyplomy magistrów uzyskali: Adamski Antoni, Bakajoko Alicja, Berczowska Jadwiga, Barthel Krystyna, Banasik Tadeusz, Bażela Zenon, Bezwiński Zbigniew, Bieńkowski Wiesław, Bittner (Szewczyk) Halina, Blajda Czesław, Bronicz Stanisław, (2 magisteria: z etnografii i socjologii), Bucholz Mieczysław, Buczek Czesław, Bukowska Irena, Capiga Stanisław, Cholewa Krystyna, Czauderna Danuta, Czech Danuta, Dobija Borysław, Dobrowolska Danuta, Dobrowolska Teresa, Dubiel Ludwik, Dubrawska-Turno Bernadetta, Duma Andrzej, Dziewojska Cecylia, Faber Zygmunt, Filipek Julian, Flakówna Stefania, Herold Jan, Halpern Eugeniusz, Hutka Jerzy, Górska Anna, Jacher-Tyszkowa Aleksandra, Jałowiecki Bogdan, Jałowiecka Lidia, �761 760 Kaleciak Piotr (2 magisteria: z etnografii i socjologii), Kieres Władysław, Klimczak Władysław, Kobylański Władysław, Kmiecik Jan, Kopf Konstanty, Krenzel Konrad, Kwaśniewicz Władysław (2 magisteria: z etnografii i socjologii) Kwaśniewski Krzysztof, Kulczycka Janina, Liana Anna, Łapińska Krystyna, Markiewicz Janina, Matejko Aleksander, Michalewicz Kazimierz, Moskalik Krystyna, Myrcik-Markowska Danuta, Niedziałek Wojciech, Nivelt Adam, Nosewicz Irena, Nowacka-Łukasiewicz Władysława, Ohli Halina, Okólska-Krupska Daniela, Oleszak Edward, Olszewska Barbara, Palicki Zygmunt, Pietraszek Edward, Piotrowska Józefa, Podgórecki Adam, Popiela Teofil, Poproch Tadeusz, Raźniewski Andrzej, Reinfuss Roman, Roykiewicz Leszek, Ryba Andrzej, Sarapata Adam, Siemieńska Renata, Skoczowska Lidia, Skorzyński Zygmunt, Slipko Tadeusz, Słomiński Zdzisław, Słonka Stanisław, Szmek Jan, Trawińska Danuta, Turnau Irena, Urbańska Barbara (2 magisteria: z etnografii i socjologii), Urbańczyk Stanisław Jakub, Wallis Ewa, Wanatowicz Jerzy, WartaIski Wiktor, Wójcik Iza, Wojtaszewska Krystyna, Wróblewska Jarosława, Woroniecka Teresa, Wierzbiański Krzysztof, Zaborowski Andrzej, Zychowski Marian, Wałek-Lipowczan Halina, Władyczanka Maria, Zając Bronisław, Zbierowski Witold Dyplomy D. Dobrowolska, Przeobrażenia społeczne osady podkrakowskiej Chełm w XX stuleciu; A. Kutrzeba, Rozwój etnografii i etnologii w Polsce; T. Kościański, Studia nad załogami wybranych przedsiębiorstw woj. lubelskiego w latach 1944-1960; A. Gralakowa, Socjologiczna analiza świadomości narodowej na Górnym Slqsku; W. Kwaśniewicz Kultura materialna wsi rzemieślniczo-przemysłowej Swiatniki Górne pow.' krakowskiego w latach 1850-1960; E. Pietraszek, Przeobraienia stnLktury społecznej, warunków życia i kultury ludności chłopskiej i robotniczej w osiedlu górniczym Siersza na przestrzeni XIX i XX w.; R. Reinfu5s, Łemkowie jako grupa etnograficzna; A. Stojak, Zaloga kopalni "Janina" w Libiqżu Malym w latach 1905-1960; E. Wieczorek, Studia nad rodzi,lą górniczq doktorów na Górnym Habilitacje uzyskali: Sląsku. Paweł Rybicki, Społeczność, podstawowe cechy Zawistowicz-Adamska, Pomoc wzajemna i współdziałanie w kulturach ludowych; Tytuł docenta na podstawie decyzji Centralnej Komisji Kwalifikacyjnej w oparciu o wnioski i oceny Kierownika Katedry otrzymali: Anna Kutrzebianka i Andrzej Wali górski. strukturalne; uzyskali: Kazimiera tego rodzaju są jednak bogate, znaczna część prac dotyczących kultury iudowej zawiera dokumentacje fotograficzne, rysunki i plany. Ilość studentów na poszczególnyct latach w roku akademickim 1962/1963: etnografia socjologia I II III IV V 21 29 15 11 7 rok rok rok rok rok razem osób osób osób osób osób I II III IV V rok rok rok rok rok 13 12 11 6 6 razem 83 osoby Prof dr Kazimierz 48 osoby Dobrowolski Kierownik KATEDRA osób osób osób osób osób Katedry ETNOGRAFII I ETNOLOGU UNIWERSYTETU MARII CURIE-SKŁODOWSKIEJ. Lublin, ul. Nowotki 10 Katedra Etnografii i Etnologii została utworzona dnia 30 lipca 1945 r. jako Zakład Etnografii i Etnologii przy Wydziale Przyrodniczym Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej w Lublinie. Kierownictwo objął wtedy prof. dr Józef Gajek. W roku 1952, po przeniesieniu się prof. dr Józefa Gajka do Poznania, Katedra została nie obsadzona. Wszelka działalność Katedry uległa przerwaniu do roku 1957 kiedy to przy organizowanym w tym czasie Wydziale Humanistycznym UMSC reaktywowano ją jako Katedrę Etnografii i Etnologii oddając kierownictwo w ręce prof. dr Romana Reinfussa. Reaktywowana katedra początkowo posiadała charakter usługowy; prowadzono wykłady z etnografii ogólnej dla studentów I roku Archeologii Polskiej. W roku 1961/62 utworzony został w ramach Wydziału Humanistycznego UMCS kierunek studiów etnograficznych, w związku z czym katedra rozpoczęła normalną pracę dydaktyczną, która prowadzona jest do chwili obecnej. Obsada personalna: Biblioteka zakładowa: około 7550 tomów. Zbiory zakładu: 15 przedmiotów (narzędzia rolnicze, i;w;ątki), 1221 rękopisów, dokumentacja fotograficzna, rysunki i plany nie mają w Katedrze specjalnego archiwum, lecz stanowią składową część opracowań. Materiały Kierownik - prof. dr Józef Gajek (od 1945 r. do 1952 r.). Kierownik - prof. dr Roman Reinfuss od 1957 r. Pomocniczy pracownicy naukowi - st. asystent mgr Krystyna kowa, st. asystent mgr Małgorzata lVIatusek. Marcza- �762 763 Dyplomy magistrów uzyskali: (do 1952 r.) Tadeusz Delimat, Jerzy Grocholski, Genowefa GuniEwicz, Mikołaj Halej, Józef Jastrzębski, Jadwiga Kleczkowska, Mirosława Kwiatkowska-Jastrzqbska, Regina Łukawska, Feliks Olesiejuk, Janusz Optołowicz, Zofia Staszczak, Krystyna Szczyp a, Antoni Zwolak, Henryk Zwolakiewicz, Zofia IVIalewska, Jerzy Daszkiewicz. Po roku 1957: Alfred Gauda, Anna PodgórskaAdamska, Danuta Powiłańska-Mazurowa, Celestyn Wrębiak. Dyplom doktora uzyskał: Tadeusz Delimat, Łodzie morskie Doktorzy w toku: Ewa Fryś-Pietraszkowa, Ludowa na poll/dniowych ceramika wybrzeżach malowana w Łqżku Ba/tyku. na tle ce- Jerzy Czajkowski, Chalupa wiejska na terenie Beskidu Niskiego i przyleglego Pogórza; Małgorzata Matusek, Tkactwo ludowe woj. lubelskiego od polowy XIX w.; Krystyna Marczakowa, Rozwój urzqdzenia wnętrz mieszkalnych na wsi woj. lubelskiego od polowy XIX w.; Jan Górak, Rozwój przestrzenny i budownictwo Wojslawic pow. ramiki malowanej w Polsce; Chelm. Zbiory Zakładu: 6000 stron rękopisów, I ZAKŁAD ETNOGRAFII wa w Polsce. Biblioteka zakładowa: mgr akademickim Etnografii i Etnologii UMCS Reinfuss UNIWERSYTETU Łódź, ul. Matejki ETNOGRAFII 1963/6'1: Data założenia: dr Roman 3000 tomów. Zbiory zakładu: 2500 pozycji inwentarzowych wywiadów terenowych, 2800 fotografii. Ilość studentów na poszczególnych latach w roku akademickim 1962/63: 1 - 7, II - 7, III - 4, IV - 5, V - 6. Sprawozdanie sporządziła: KATEDRA w roku Katedry Prof. KATEDRA Dyplomy doktorów uzyskali: Bronisława Kopczyńska-Jaworska, Pasterstwo i szałaśnictwo w Tatrach Polskich; Jadwiga Kucharska, Podstawy organizacyjne rybolówstwa zespolowego na Wybrzeżu Kaszubskim; Maria Misińska, Tradycyjny splaw drze- 1000 fotografii. Biblioteka zakładowa: 3496 voluminów. Ilość studentów na poszczególnych latach II - 6, III - 5, IV - 5. Kierownik krzewska, Irena Lechowa, Halina Liziniewicz, Andrzej Lipiński, Stanisława Matczakowa, Barbara Mienicka, Danuta Mikołajczykowa, Antoni Paszewski, Kazimierz Pieńkowski, MagdalEna Podrzycka-Śniady, Zygmunt Sobolewski, Krystyna Strójwąs, Barbara Szycłiowska-Boebel, Aurelia Wierzchoń-Mioduchowska, Zenobia Witczak, Krystyna Wodzowa, Krystyna Ziółkowska. ŁÓDZKIEGO, 34 Data założenia: marzec 1945 r. Obsada personalna: Kierownik - prof. dr Kazimiera Zawistowicz-Adamska Pomocniczy pracownicy naukowi - adiunkt dr Bronisława Jaworska, adiunkt dr Jadwiga Kucharska, st. asystent mgr Olga IVIulkiewicz-Goldbergowa, techn. asystent mgr Teresa Zakrzewska. Dyplomy magistrów uzyskali: Zdzisław Batorowicz, Maria Biernacka, Jadwiga Chełmińska-Świątkowska, Jan Dekowski, Ewa Dorywal5ka, Józefa Dutkiewicz, Jadwiga Gut-Harlanclowa, Bogumił Jawsiewicki, Ryszard Kalinowski, Inna Hansen-Kucharska, Bronisława Kopczyńska-Jaworska, Elżbieta Kopczyńska, Barbara Kostanowska, Jadwiga Kucharska, Stefan Kurowski, Teresa Kulesza-Za- Obsada Teresa Zakrzewska UNIWERSYTETU IM. ADAMA MICKIEWICZA. Poznań, ul. Kantaka 2 1919 r. personalna: Kierownik - prof. dr S. Bystroń (1919-1925) prof. dr E. Frankowski (1926-1939 i 1945-1951) prof. dr .J. Gajek (1951-1953) prof. dr E. Frankowski (1954-1956) prof. dr J. Burszta (1958 r.) Samodzielny pracownik naukowy doc. dr M. Frankowska, doc. dr T. Wróblewski. Pomocniczy pracownicy naukowi dr Z. Jasiewicz, dr W. Sobisiak, mgr B. Walendowska, mgr E. Stachowiak. Dyplomy magistrów uzyskali: w latach 1926-1939 T. Dziekański, K. Frankowski, L. Malicki, W. Mielczarska, E. Poczobut-Odlanicka, B. Stelmachawska, L. Radziewicz; w latach 1945-1952 - W. Armon, S. Chmiele\\'ski, A. GIapa, Z. Gracówna, K. Klęsk, B. Michalak, B. Sychta. M. Tarko, W. Wepnik, T. Wróblewski, B. Błaszczyk, W. Geislerowa, Z. Grabowska, M. Henslowa ,K. Krupka, S. Smuszka, M. Szulc, H. Teige, K. Wolski; w roku 1955 - Z. Jankowski, Z. Filipiak, B. Matuszewska, O. Podlewski, B. Jeziorkawska, H. Lorkiewicz, M. Meysner, T. Stasińska; w roku 1959 - J. Dydowiczowa, M. Wojciechowska; w roku 1962 - Z. Bernacka, J. Czapracka- �765 764 Prymka, M. Pocalujko, K. Szalaśna, K. Bykowska, H. Ostrowska, E. Rabiega, C. Szewczyk; w roku 1963 - M. Kaźmierczakowa, W. Sadowski, B. Walendowska, M. Prill, H. Samplawska, Z. Wali górski. Dyplomy doktorów uzyskali: w latach 1926-1939 T. Dziekoński, M. Karbowska, J. Krajewska; A. Chętnik, Pożywienie Kurpiów; jadło i napoje zwykłe, obrzędowe i głodowe (1946); L. Malicki, Zarys kultury materialnej Górali Sląskich (1948 r.); B. Sychta, Kultura materialna Borów Tucholskich (1948 r.); T. Wróblewski, Dom chłopski w Wielkopolsce (1959 r.); Z. Jasiewicz, Kowalstwo wiejskie w Wielkopolsce (1960 r.); R. Kukier, U grupowania etniczne Pomorza (1960); K. Wolski, Studia z dziejów pszczelnictwa w Polsce południowo-wschodniej (1961 r.); Z. Nożyńska, Tańce w Polsce na tle rozwoju społecznego do XVI wieku (1962 r.); L. Szwengrub-Judenko, Zagadnienie świadomości narodowej u Warmiaków i Mazurów (1964 r). Habilitacje uzyskali: T. Seweryn (1938 r.); A. Chętnik, Dawni Biblioteka zakładowa: 7588 tomów. strzelcy w toku: Temat pracy habilitacyjnej: dr Ryszard Kukier. Biblioteka KATEDRA Kierownik Katedry dr Józef Burszta KOPERNIKA polskim zakładowa: Kaszubi chałup Bytowscy, studium etnograficzne. 2121 tomów, 275 map. Katedry Etnografii UMK Znamierowska-Prufferowa ETNOGRAFII OGOLNEJ I SŁOWIAN UNIWERSYTETU WROCŁAWSKIEGO im. B. BIERUTA Wrocław, ul. Nankera 4 Data założenia: od 1953 r. Zakład tedra Etnografii Ogólnej i Słowian. Kierownik 1964 (1951 r.); na Warmii budownictwo Etnografii Ogólnej, od roku 1956 Ka- Obsada personalna: Dyplomy magistrów uzyskali: Jadwiga Bobińska, Barbara Bohm, Wojciech Blaszkowski, Liliana Dmochowska, Henryk Domurat, Witold Domaszewicz, Emilia Fischer, Piotr Greniuk, Stefania Kędzior, Barbara Kaja, Franciszek Klonowski, Zofia Kudrjawcow-Nolle, Ryszard Kukier, Anna Lewandowska, Halina Mikułowska, Janina Pawłowska, Janina Rudnicka, Eugenia Romahnówna, Jan Rompski, Józef Wieczerzak, Herbert Wilczewski. Dyplomy doktorów uzyskali: Zygmunt Kruszelnicki, Elementy ludowe w malarstwie Franciszek Klo:1owski, Drewniane budownictwo chłopskie zurach w XVIII-XX wieku. (1963 r.) Tradycyjne Kierownik prof. dr Maria 1962/1963: Data założenia: listopad 1945 r. Obsada personalna: Kiero,wuik - prof. dr Maria Znamierowska-Priifferowa, od 1. XII Doc. dr Jadwiga Klimaszewska Profesor przy Katedrze: Prof. dr Maria Znamierowska-Prufferowa Pomocniczy pracownik naukowy - adiunkt dr Ryszard Kukier. Krajewski, Zbiory zakładu: 237 przedmiotów, 11 teczek maszynopisów prac, dokumentacja rysunkowa i fotograficzna 118 pozycji. Katedra nie prowadzi od 1952 r. etnograficznych studiów kierunkowych. Wykłady z zakresu etnografii odbywają się dla studentów I roku historii III roku archeologii i studentów IV roku zabytkoznawstwa i konserwatorstwa Wydziału Sztuk Pięknych UMK. Prof. KATEDRA ETNOGRAFII UNIWERSYTETU IM. MIKOŁAJA Toruń, Rynek Staromiejski 6, ColI. Maximum Klemens Chełmińskiej. (1946 r.). kurpiowscy Zbiory zakładu: 236 przedmiotów, 2400 fotografii. Ilość studentów na poszczególnych latach w roku akademickim 1- 8, II - ID, III - 7, IV - 7, V - 7. Sprawozdanie zestawili: B. J., B. W., W. S. Doktorat na Ziemi i lVla- Katedry - prof. dr Józef Gajek Samodzielny pracownik naukowy - doc. dr Aleksander kierowndk Pracowni Ludów i Kultur Pacyfiku. Lech-Godlewski Pomocnicz)" pracownicy naukowi - starszy wykładowca dr Olga Gajkowa, adiunkt dr Zofia Staszczakówna (do IX 1964); asystent. Mgr Zygmunt Kłodnicki. Dyplomy magistrów uzyskali: Zygmunt Ciesielski, Teresa Gubernat, Jan Heidenreich, Krystyna Hofman-Liandzis, Janina Kucharska, Stefan Lew, Joachim Liszka, Maria Macewicz, Piotr Owczarski, Barbara Przeliorz-Heidenreich, Kazimierz Pudlo, Tomasz Skarżyński, Teresa Wesołowska, Anna Wirpsza, Sylwester Zarzycki, Zygmunt Kłodnicki, Zygmunt Pilszek, Krzysztof Zielnica, Jadwiga Gerlach, Edward Ozgowicz, E. Liso~sk~, R. Lange, W. Karmolińska, J. Widawski, K. Jagieła, Z. Leszczynski, J. Rosiński, Z. Bogdańska, A. Gluz, Z. Jankisz, E. Ciesielski" J. Salak, H. Bęben. �767 766 Dyplomy doktorów Polski uzyskali: Adam Glapa, Strój międzyrzecko-habimojski na tle stroju wielkopolskiego, 1959; Zofia Staszczak, Budownictwo chłopskie w woj. Lubelskim w XIX i XX wieku, 1959 r.; Krzysztof Kwaśniewski, Paleniska i piece w polskim budownictwie ludowym. Studium na podstawie materiałów etnografic.znych 1860-1960; Bolesław Garyga, Radło i socha jako narzędzia pracy w rolnictwie na Ziemiach Polskich w XIX i XX wieku, 1960 r.; Kazimierz Pietkiewicz, Zarys etnografii Łotwy. Kultura materialna. 1961 r. B. Bazielich, Geneza i historia krzyżykowego haftu ludowego w Polsce. Prace doktorskie w przygotowaniu: M. Suboczowa, Pochodzenie ludności i procesy adaptacyjne na obszarze Slllska Opolskiego; H. Romańska, Paralele wątków ballady o siostrze truciciel~e w literaturze ludowej polskiej, ukraiń.skiej i wielkoruskiej; A. Kuczyński, Etnografia p6łn.-wschodn. Azji z uwzględnieniem relacji polskich zesłańców politycznych, podróżników i badaczy naukowych; J. Bohdanowicz, Sposoby przechowywania zboża w gospodarstwach chłopskich na terenie Polski w XIX i XX wieku. Studium doktoranckie: mgr Henryka Romańska, mgr Antoni Kuczyński. Tomasz Skarżyński, Krzysztof Zielnica, Zofia Dowgird, Krystyna Swierczyńska, Stefan Lew, Feliks Olesiejuk, Edward Perczak. Studium Zaoczne dr O. Gajkow::l. Biblioteka katedry: Rok I, II, III, IV, (osób 46) opiekun 1185 vol. z zakresu etnografii studium ogólnej w roku akademickim Kierownik Katedry Ogólnej prof dr Józef Gajek KATEDRA ETNOGRAFII POLSKI UNIWERSYTETU Wrocław, pl. Nankera 4 - 42, zaSłowian WROCŁAWSKIEGO, Data załozenia: Katedra Etnografii przy Uniwersytecie Wrocławskim została zorganizowana w roku 1946. Funkcję kierownika pełnił prof. dr R. Reinfuss. W 1951 r. kierownictwo objął doc. dr A. Nasz. W roku 1956 zostały utworzone w Katedrze dwa zakłady: Zakład Etnografii Polski (kierownik doc. dr A. Nasz) i Zakład Etnografii Ogólnej (kierownik prof. dr J. Gajek). W roku 1960 powstały dwie odrębne Katedry: Katedra Etnografii Ogólnej i Słowian (kier. st. asy- Dyplomy magistrów uzyskali: Konrad Hanisch, Leszek Itman, Barbara Jankowska, Stefan Łysik, Danuta Osuchowska, Jadwiga Pawłowska, Alina Urbańska, Adam Kamocki, Henryk Szymczak, Barbara Sawicka, Marta Łazarska. Dyplomy doktorów uzyskali: Jadwiga Pawłowska, Dolnośląska wi.e.~ Pracze (studium etnograficzne), 1961 r.; Adolf Dygacz, Pieśni górnicze (studium i materiały), 1962 r.; Leszek Itman, Drewniane budownictwo sakralne na Dolnym Sląsku, 1963 r. Biblioteka Katedry: 1900 tomów. Zbiory Katedry: materiały z badań terenowych prowadzonych przez Katedrę, dotyczące wsi śląskiej w szczególności: budownictwo, łowiectwo i rybołówstwo, rzemiosło, pożywienie, obrzędowość rodzinna i doroczna, przemiany kulturowo-społeczne zachodzące po II wojnie światowej. Kierownik i Słowian. 1963/64: stacjonarni Etnografii Obsada personalna: Kierownik Katedry - Doc. dr Adolf Nasz. Pomocniczy pracownicy naukowi: adiunkt dr Jadwiga Pawłowska, stent mgr Henryka Wesołowska, od 1964/5 - dr Zofia Staszczak. zaocz.- Zbiory katedry: fotografie, rysunki i mapy, około 5000 klatek mikrofilmu, karty materiałowe z badań terenowych, teksty prac magisterskich i doktorskich oraz seminaryjnych. Ilość studentów oczni - 46. (kier. doc. dr A. Nasz) i Katedra prof. dr J. Gajek). Katedry Etnografii Doc. dr Adolf Nasz Polski II. PLACOWKI ETNOGRAFICZNE INSTYTUTU HISTORII KULTURY MATERIALNEJ POLSKIEJ AKADEMII NAUK Instytut Historii Kultury Materialnej PAN powstał uchwały rządu z dnia 19. XI 1953. Dyrekcja Instytutu mieści się w Warszawie w roku 1953 na mocy przy ul. Nowy Świat 72. Dy- rektorem jest prof. dr Witold Hensel. Instytut obejmujący działalnością naukowo-badawczą podstawow.e p~o~ bIerny z zakresu archeologii, etnografii i historii kultury materialnej dZle~l się na cztery działy: I - Archeologii Polski, II - Archeologii powszechnej, III - Historii Kultury Materialnej, IV - Etnografii. Podstawowe wydawnictwa Instytutu z zakresu etnografii to: Polski Atlas Etnograficzny, Etnografia Polska, Biblioteka Etnografii polskiej, prace Działu Etnografii IHKM P AN. Działalność naukowo-badawczą na polu etnografii w ramach Instytutu prowadzą Zakłady i Pracownie. Informacje poniższe zebrano na podst~wie ankiet nadesłanych przez poszczeg;ólne placówki. Ze względu na ogramczo- �768 769 ną ilość miejsca informacje nianiu aktualnych tematów uwzględniono tylko tematy mijając inne, indywidualne ZAKŁAD Rok założenia: te podane są w dużym skrócie. Przy wymiebadań poszczególnych pracowników przeważnie objęte planem badawczym danej placówki pozainteresowania. ETNOGRAFII POWSZECHNEJIHKM-PAN Warszawa, ul. Nowy Świat 72 1963. Główny problem badawczy: Pracownicy naukowi: I Imię i nazwisko 1. Prof. dr Witold Dynowski 2. Mgr Krzystof MakuIski ludów Afryki Pracownicy Kierownik Zakładu (pełni obowiązki honorowo) starszy asystent IEtnografia ludów Mongolii Etnografia ludów Afryki (ze szcze/gÓlnym uwzględnieniem terenu Sahary) I Aktualny temat dr Mieczysław Gładysz ETNOGRAFII POLSKI IHKM-PAN Warszawa, ul. Hoża 74 1954. Kierownik ~a!Historia polskiej kultury kładu (pełm obo- (stan badań, problematyka, wiązki honorowo) zacja pracy zespołowej) 2. Dr Maria Biernacka adiunkt, zastępca kierownika Zakładu 4. Mgr Jacek Olędzki I starszy I starszy W czasie istnienia Zakładu Pojnarowa, a stopień doktora asystent asystent ----_._- 1. Prof. i przemysł ludqwej organi- ludowy na Sztuka ludowa i wierzenia. Bartnictwo i rybołówstwo. stopień docenta otrzymała Maria Biernacka. Dr Maria Gładyszowa 3. Mgr Irena Nizińska 4. Mgr Zofia Szromba-Ryś 5. 16. Przemiany współczesnej kultury ludowej terenów wschodnich Karpat (Bieszczad). Kultura wsi bardzo drobnej szlachty Mazowsza i Podlasia. Hodowla i zwyczaje społeczne na wsi. Rzemiosło Mazowszu. 2. uwzględ- i nazwisk-o-TI s-=-t-a-n-o-w--:-is-k-o----;----A-k-t-u-a-I-n-y-t-e-m-a-t -b-a-d-a-ń--- Mgr Wanda Paprocka Zakładu: badań 1. Doc. dr Anna KutrzebaPojnarowa 3. 1954 dr Anna Kutrzeba- I I I Mgr Danuta Tylkowa Mgr Anna ZambrzyckaKunachowicz ! ----_ _--- _---_.-------. Aktualny temat badań Kierownik Zakładu :Kierownictwo naukowe prac po~:~, 'nych jako główne problemy badawcze Zakładu oraz wyszczególnionych poniżej. adiunkt Budownictwo chłopskie na Śląsku, budownictwo ludowe w Karpatach, bibliografia ludów pozaslowiańskich. I starszy asystent Pożywienie we wsi Chocianowice pow. Olesno, monografia etnograficzna wsi Dzierżysławice pow. Prud_ nik. konsultant w stopniu adiunkta Monografia etnograficzna wsi Dąbrówka Dolna pow. Opole, budownictwo w Sądeckim. \ st3fszy asystent \ Rzemiosło we wsi Chocianowice pow. Olesno, monografia etnograficzna wsi Olza pow. Wodzisław. stRrszy asystent ZAKŁAD POLSKIEGO I Monografia etnograficzna wsi OwsiI szcze pow. Racibórz, rzemiosło IUdowe w Karpatach. ' l ATLASU ETNOGRAFICZNEGO, Wrocław, ul. Nankera 4 Rok założenia: 1954 Główny problem badawczy: nef"O obejmującego wybrane i społecznej. 4iJ .. Stanowisko Imię i nazwisko Główny problem badawczy: etnografia Polski ze szczególnym nieniem terenów północno-wschodnich (Mazowsze). Pracownicy naukowi: IImię założenia: ._----- I J ~k Główne problemy badawcze: 1) Dzieje kultury ludowej w południowej i zachodniej Polsce w XIX i XX w. ze szczególnym uwzględnieniem Górnego Śląska, 2) Badania nad kulturą ludową Karpat, 3) Bibliografie etnograficzne Śląska, Karpat oraz ludów pozasłowiańskich. i Azji. I Stanowisko ZAKŁAD Rok założenia: etnografia ZAKŁAD ETNOGRAFII IHKl\l-PAN Kraków, ul. Sebastiana 10 IHKM-PAN opracowywanie Polskiego Atlasu Etnograficz~ zagadnienia z kultury materialnej, duchoweJ �770 771 Pracownicy naukowi: I [mię l ~azwi~ko 11. I Prof. dr Józef Stanowisko ------,-------------1 Janusz Bohdanowicz asystent dokumentacji naukowej Formy dachów w polskim budownictwie ludowym, ludowe formy przechowywania zboża w Polsce. Mgr .Jerzy Grocholski st. asystent Formy zaprzęgu bydlęcego i konnego w polskich gospodarstwach chłopskich. 2. Mgr 4 . 1 5. 1 Główny problem badawczy: Kultura ludowa Karpat. Pracownicy naukowi: W czasie istnienia Pracowni stopień kała Maria Misińska. badań Kierownictwo naukowe wszystkich prac wymienionych poniżej; rozplanowanie wnętrza w polskim budownictwie ludowym, opracowywanie kwestionariusza nr 6 (pożywienie, zbieractwo, rybołówstwo, pasterstwo) I I temat Kierownik Zakładu, Redaktor naczelny P AE Gajek 3. Aktualny Mgr Barbara Jankowska 'l.systent Rozplanowanie budownictwie Mgr Tomasz Skarżyński asystent dokumentacji naukowej Ludowe formy go w Polsce. wnętrza ludowym. PRACOWNIA IImię i nazwisk~Sta~~;isk~'---'1 1.'Doc.-dr- Maria włóczne- \2. '--Akt~~ln~ t~;t Frankowska I{jerownik-pra~-jEtnOgrafia-Indian Peru, cowni (pełni obo- wymiany pieniądza. wiązki honorowo) Mgr Barbara MatuszewskaKohutnicka pracownik dokumentacji naukowej PRACOWNIA ETNOGRAFICZNA ZAKŁADU ETNOGRAFII IHKM-PAN Łódź, ul. M. Buczka 30 Rok założenia: 1954 I Imię i_nazwisk-=_J Stanowisko I Aktualny 1. Prof. dr. Kazi-'Kierownik Pra!Metodologia m~era Zawisto-:c~wni. (pełni obo- !.ryczny). wlcz-Adamska ·wlązkl honorowo)' 2. Dr Maria Misińska 3. Dr Anna Kowalska- L_ Lewic~~_ adiunkt adiunkt temat badań ------ Zestawienie , etnoIOgic~~(ryS-histo~1 :Migracje i kontakty kulturowe 'Podhalu. Pożywienie ludowe w Karpatach. I na I i : I A zagadnienia Monograficzne opracowania wybranych problemów jak np. broń, trans-I port i komunikacja itp. Konrad POLSKI opra- bad~--'--I '"---_. Wydawnictwa opublikowane lub będące w druku: Polsld Atlas Etnograficzny. Zeszyt próbny, 1958 - 17 map. Polski Atlas Etnograficzny. Zeszyt I, 1964 - 57 map. Zeszyt II, 1965 - 72 map (razem opublik. 129 map.) Zeszyt III w druku. Ukończenie całości Atlasu przewidziane jest na lata 1970-75. uzys- ETNOGRAFII Rok założenia: 1954 Główne problemy badawcze: Historia etnografii, amerykanistyka, cowania monograficzne z zakresu etnografii powszechnej. Pracownicy naukowi: w polskim transportu ETNOGRAFICZNA ZAKŁADU POWSZECHNEJ IHKM-P AN Poznań, ul. Kantaka 2/4 doktora Wypych całości opracowali i Tomasz S,~arż'IJńs::i �_.- .--------~-~-~- -------~~~--~-~~_ .. 773 SEMINARIUM AMERYKANISTYCZNE KRAKOWSKI ODDZIAŁ ZORGANIZOWANE POLSKIEGO PRZEZ TOWARZYSTWA LUDOZNA WCZEGO W dniach 23 i 24 listopada r. 1963 odbyło się w Krakowie w sali wykładowej Zakładu Antropologii UJ przy ul. Grodzkiej 53 pierwsze ogólnopolskie seminarium amerykanistyczne zorganizowane przez tutejszy Oddział PTL. Odbyto cztery zebrania. Zebranie pierwsze o godz. 10-13 poświęcone było kulturze Indian Ameryki Północnej. Po otwarciu seminarium przez prezesa Oddziału PTL w Krakowie prof. dr Tadeusza Milewskiego doc. dr Maria F I' a n k o w s k a z Poznania wygłosiła odczyt pt. Irokezi - próba analizy powiązań kulturowych. Prelegentka naszkicowała dzieje ligi irokezkiej od XVI do XVIII w. a następnie omówiła elementy kultury Irokezów, związane z południem kontynentu północnoamerykańskiego i z Ameryką Środkową zaś z północną, z obszarem subarktycznym Ameryki i Azji. Doc. Frankowska podkreśla, że nawiązania z południem są liczniejsze i starsze (uprawa kukurydzy), mimo tego jednak obszar Irokezów w basenie jezior Ontario i Erie stanowi pogranicze kulturowe między południem a północą kontynentu. Referat następny mgra Bohdana K o h u t n i c k i e g o, pt. Kult zwierząt u ludów północnych rejonów Ameryki Północnej i Azji, poświęcony był problemowi kultu niedżwiedzia na tych terenach. Prelegent podkreślił cechy podobne w obyczajach związanych z zabijaniem i zjadaniem niedźwiedzia u różnych ludów. Po referacie przedyskutowano argumenty przemawiające za wspólnym, względnie za odrębnym pochodzeniem tych zwyczajów. Zebranie popołudniowe poprzedziło wspólne zwiedzanie (g. 15.30-16.30) zbiorów kultury andyjskiej w Muzeum Archeologicznym w Krakowie, ul. Poselska 3. Muzeum to posiada sto kilkadziesiąt obiektów (ceramika, ozdoby metalowe, tkaniny itd.) pochodzące z wybrzeży Peru (okres Mochica i Chimu). Dzieje tych zbiorów przedstawiła dr Anna Kowalewska-L e w i c k a. Drugie zebranie seminarium (g. 16.30-19) poświęcone było kulturze Ameryki Środkowej. Prof. dr Tadeusz M i l e w s k i wygłosił odczyt pt. Historia 1\1ayów, którą naszkicował na ogólnym tle rozwoju Cywilizacji mezoamerykallskiej, omawiając kolejno jej ckres archaiczny (1500500 p.n.e.), klasyczny (500 p.n.e. do 925 n.e.), tolte:ki (92:1-12)0) i aztecki (1200-1521). Poruszony został również problem kcntaktG'.\· kultur mezoamerykańskich z kulturami południowo-wschodnir j Azji. Trzecie zebranie (24.XI. g. 10--13) poświęcone było zagadnieniom etnografii Ameryki Poludniowej. Referat p. Rudolfa N o c o n i a, pt. Rozwój spo~eczny Indian południowo-amerykańskich, dal syntetyczny obraz życia s[lolecznego trzech wielkich prowinr.ji kulturowych kontynentu: sfery peryferyjnej (ludy zbieracze i łowieckie), pośredniEj (ludy kopieniacze tupiguarani, arawak i karibi) oraz sfery wysoki<:h kultur środkowych Andów (keczua, aymara itd.). Następny odczyt wyglosiła dr Anna KowalskaL e w i c k a pt. Rola ziemniaka w k1Lltur.ze andyjskiej. Prelegentka na podstawie bogatego materiału ~twierdziła, że ojczyzną ziemniaka europejskiego jest obszar nad Jeziorem Titikaka, gdzie najprawdopodobniej został on udomowiony przez Aymarów. W Andach kukurydza dochodzi jedynie do wysokości 3600 m. W strefie między 3600 m. a 4300 m. udaje się tylko uprawa ziemniaka, ponieważ zaś w tej strefie rozwinęła się kultura plemion Aymara i Keczua, przeto ziemniak może uchodzić za jej żywiciela. Czwarte zebranie (g. 16-19) poświęcone było zagadnieniom organizacyjnym. Doc. dr lVIaria F I' a n k o w s k a w referacie pt. Zagadnienia i potrzeby polskiej amerykanistyki przedstawia całość problemu. W Polsce istnieją dwa centra tych badań w Krakowie i w Poznaniu. Ośrodek poznański skupiony około zakładu doc. M. Frankowskiej na Uniwersytecie Adama Mickiewicza zajęty jest zarówno badaniami nad kulturą Indian jak i szkoleniem młodej kadry amerykanistów-etnologów. Ośrodek krakowski przeprowadza badania nad językami Indian (T. Milewski), nad kontaktami kultur Ameryki i Azji (T. lVIarszawski) i nad kulturą materialną kręgu andyjskiego (A. Kowalska-Lewicka). Po wyczerpującej dyskusji ustalono, że następne seminarium amerykanistyczne odbędzie się w Poznaniu w r. 1964. Na zebraniach naukowych frekwencja wynosiła stale ponad 40 osób, na zebraniu organizacyjnym ponad 20 osób. Po każdym referacie rozwijała się ożywiona dyskusja. Tadeusz Milewski � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/2cf679730ee1d0f9b571816af22c0132.pdf ff55cde672044ec00c1f1122ad14de8e Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:767 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1972 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:704 Title A name given to the resource Funkcje millenarystycznego mitu w ruchach społeczno-religijnych Tupi-Guarani / ETNOGRAFIA POLSKA 1972 t.16 z.2 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1972 t.16 z.2. s.93-116 Creator An entity primarily responsible for making the resource Posern-Zieliński, Aleksander Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. X V I z. 2 A L E K S A N D E R POSERN-ZIELIÑSKI FUNKCJE MILLENARYSTYCZNEGO M I T U W RUCHACH SPOŁECZNO-RELIGIJNYCH TUPÍ-GUARANÍ Mity, koncepcje mityczne, kompleksy mitów i mitologie — to poję­ cia pojawiające się nader często w literaturze etnograficznej, socjologicz­ nej, religioznawczej i historycznej. Wespół z innymi nie wymienianymi tu terminami tworzą one nomenklaturalne fundamenty pod wciąż jeszcze kruchą i delikatną konstrukcję, zwaną teorią mitu. Pomińmy jednak m i l ­ czeniem cały ten kontrowersyjny kompleks problemów związanych z ogólną charakterystyką mitu, a poświęćmy chwilę uwagi kilku stwier­ dzeniom podstawowym; te bowiem wprowadzą nas bezpośrednio w nurt zagadnień usytuowanych wokół analizy funkcji obrazów mitycznych kon­ kretnej formacji mitycznego światopoglądu — wykształconego w społeczno-kulturowym środowisku południowoamerykańskich Indian TupíGuaraní. M i t wchodzi w skład tych treści świadomości społecznej, które two­ rzą blok wyobrażeń i skojarzeń irracjonalnych. Jest więc on fantastycz­ ną transpozycją umysłową powstałą w wyniku refleksji człowieka nad swą własną egzystencją i swym miejscem w świecie natury i kultury. Uznany przez całą społeczność i zobiektywizowany przez tradycję ujaw­ nia mit swą specyficzną strukturę opartą o zasadę tożsamości bytu i świadomości. Konsekwencją tej reguły i zarazem podstawową cechą tak ukształtowanej świadomości mitycznej jest uznanie obrazów mitycznych za odwzorowanie realnych, rzeczywistych wypadków i zdarzeń Nie jest więc mit baśniową fikcją alegoryczną ani literacką mistyfikacją wyzwa­ lającą tylko estetyczne doznania, ale w świadomości swych twórców funkcjonuje jako rzeczywistość uznana i co ważniejsze — p r z e ż y w a ­ na . 2 1 E . P o t к o w s к i, Mity, Warszawa 1965, s. 98. B. M a l i n o w s k i , Mit w psychologii ludów pierwotnych, n o w s k i , Szkice z teorii kultury, Warszawa 1958, s. 475. 2 [w:] B. Mali­ �ALEKSANDER 91 POSERN-ZIELIÑSKI W tym więc znaczeniu wypada uznać mit —• za B. Malinowskim — za „silnie oddziaływującą siłę k u l t u r o w ą " , sankcjonującą i umacniającą system tradycyjnych przekonań i praktyk spełnianych w ramach okre­ ślonej kultury. Niejednokrotnie rola mitu wykracza jednak poza przy­ pisane mu prawa uzasadniania istniejącego porządku społecznego i pe­ tryfikacji lokalnych wzorów kulturowych. Wówczas mit ukazuje nam się w nowym świetle jako sui generis „sakralny regulator działalności spo­ łecznej" . Analiza tego instrumentalnego aspektu manifestacji mitu posiada szczególne znaczenie wtedy, kiedy w mechanizmie regulacji organizmu społeczno-kulturowego następują zakłócenia. Wywołują one zachwianie proporcji na planie faktycznej koegzystencji społecznych re­ gulatorów sakralnych i świeckich . Obserwacja działania regulatorów sakralnych, które w pewnych przypadkach determinują w coraz więk­ szym stopniu kształt i formy społeczno-kulturowej egzystencji, uzysku­ jąc czasami zdecydowaną przewagę nad motywacjami racjonalnymi — umożliwia poznanie splotu okoliczności, określających ten społeczny awans mitu i wzrost jego r o l i . Okoliczności te — to nic innego, jak ca­ łokształt realiów konkretnych układów społeczno-kulturowych i ekonomicznc-politycznyeh, określających losy konkretnej zbiorowości, decy­ dujących o jej materialnym bycie, oddziałujących na treści świadomości społecznej, zorientowanych wokół faktycznych i iluzorycznych potrzeb, których spełnienia zbiorowość ta pragnie i do których realizacji świado­ mie dąży. 3 4 5 6 A więc mit jest także niejednokrotnie po prostu zmistyfikowanym wyrazem tych ludzkich marzeń, na co zwrócił już przecież uwagę D. H u m e . To właśnie te pragnienia i potrzeby magazynowane przez podświadomość ujawniają się często w postaci tzw. m i t u millena­ r y s t у с z n e g o, którego podstawowe elementy struktury odkrywamy często w homologicznych układach, mimo znacznych różnic kulturowych i czasowo-przestrzennych Oddzielających porównywane mity tej kate­ gorii. Konkretyzacja tych dążeń i nadziei przybiera w różnych systemach kulturowych zmienne formy, ale ich istota ujawnia przecież swą uni­ wersalną naturę. Realne pragnienia wynikające z konstytucji psychicz­ nej i społecznej człowieka, zostają wyalienowane, ulegając tzw. entyfi7 3 Tamże, s. 472. J . A. L e w a d a , Społeczna natura religii, Warszawa 1968, s. 82-83. L e w a d a zauważa, iż „dwa bieguny dychotomii: regulatory „sakralne" — regulatory „świeckie", w a r u n k u j ą się wzajemnie niczym bieguny magnesu". D l a ­ tego też twierdzi, że problem przezwyciężenia religii musi być rozpatrywany w związku z wprowadzeniem „zasadniczej zmiany typu regulacji społecznej", w której regulatory sakralne zostaną wyeliminowane. Zob. L e w a d a , op. cit., s. 83. C . L é v i - S t r a u s s , Antropologia strukturalna, Warszawa 1970, s. 410-411. D. H u m e , Naturalna historia religii, Warszawa 1962, s. 146-148. 4 5 6 7 �FUNKCJE MILLENARYSTYCZNEGO MITU TUPÍ-GUARANÍ 95 8 kac j i , t j . przekształcają się w samoiluzoryczną wizję świata doskonałe­ go. Z kolei nieabstrakcyjność myślenia mitycznego uzewnętrznia się w idei ziemskiego, zmaterializowanego zbawienia. Przynieść je ma naj­ częściej nadejście doskonałej epoki lub rzadziej migracja do doskonałej ziemi. Wariant ostatni uczyniliśmy przedmiotem naszych rozważań. W obu jednak przypadkach zakłada się, iż człowiek. odzyska wówczas stan utraconej jakoby pierwotnej harmonii i szczęśliwości, wyzwalając się całkowicie z nieprzychylnej mu rzeczywistości . Idea legendarnego „złotego wieku", będąca przeważnie projekcją m i ­ tycznej ]ub wyidealizowanej przeszłości na upragnioną wizję ponadcza­ sowej przyszłości, towarzyszy i naszej cywilizacji w różnych formach, wywodząc się z kręgu tradycji grecko-rzymskiej mitologii i judeo-chrześcijańskiej eschatologii. Podobne mity odnajdujemy bez trudu także w tych społecznościach, które w okresie prekolonialnym rozwijały się w izolacji od wpływów Europy. Mitologia indiańska dostarcza nam sporo tego rodzaju przykładów, choć ze szczególną siłą ujawnił się ten m i t w plemiennych społecznościach Tupí-Guaraní. By uniknąć .zbędnych nieporozumień terminologicznych, sprecyzuj­ my analizowaną tu kategorię mitu. W ujęciu zaproponowanym i rozwi­ niętym w artykule poświęconym indiańskim północnoaimerykańskim koncepcjom soterycznym pod pojęciem millenarystycznego mitu należy rozumieć kaki zespół mitycznych obrazów, który będąc swoistą historiozofią i futurologią roztacza wizję rychłego, kolektywnego i zmateriali­ zowanego zbawienia , dając jego interpretację i określając konieczność 9 10 8 A. N. [o wieki], Alienacja, [w:] Mała encyklopedia religioznawstwa marksi­ stowskiego, „Euhemer. Przegląd Religioznawczy", t. 14: 1970 nr 3-4, s. 7. Synonimem ideologii lub mitu millenarystycznego jest ideologia lub mit chiliastyczny. Jednakże przyjęło się już w literaturze rozróżnienie polegające na sto­ sowaniu pierwszego terminu w odniesieniu do zjawisk zachodzących na obszarach Trzeciego Świata; drugi natomiast zarezerwowano dla analizy europejskich prą­ dów religijnych. Zob. E . J . H o b s b a w m, Sozialrebellen. Archaische Sozialbewegungen im XIX und XX Jahrhundert, Neuwied a/R — Berlin 1962, s. 83. S z c z e g ó ­ łową charakterystykę ideologii millenarystycznej znaleźć można u S. L . T h r u p p, Millenial Dreams in Action: A report on the conference discussion, [w:] T h r u p p (ed.) Millenial Dreams in Action. Essays in comparative study, „Comparative Stu­ dies in Society and History", supplement 2, The Hague 1962, s. 11-27; a także u Y . T a 1 m o n, Millenarian Movements, , Archives Européennes de Sociologie", t. 7: 1966 nr 2, s. 159-200. M. P o s e r n - Z i e l i ń s k a , Koncepcje zbawienia w doktrynach ruchów religijno-politycznych Indian Ameryki Północnej, „Etnografia Polska", t. X I V z. 2. Rozróżnienie między millenaryzrnem soterycznym a eschatologizmem soterycznym wprowadzone przez autorkę ww. artykułu umożliwia również odrębne zdefiniowanie mitu millenarystycznego i mitu eschatologicznego, które do niedawna traktowano synonimicznie. Zob. np. E . P.[otkowski], Mit, [w:] Mała encyklopedia religioznaw­ stwa marksistowskiego, s. 121. 9 y 10 �96 ALEKSANDER POSERN-ZIELlNSKI n i nieuchronność nadejścia ery „absolutnej" szczęśliwości . M i t m i l ­ lenarystyczny w jakiejkolwiek postaci — wysublimowanej czy pry­ mitywnej, jawnej czy zamaskowanej — jest zawsze składnikiem świa­ topoglądu. Dlatego też traktować go można, tak jak i inne elemen­ ty „obrazu świata", w dwojaki sposób. Z jednej strony dostrzeżemy w tym micie system irracjonalnych poglądów, pojęć i wyobrażeń o przy­ szłych ziemskich losach człowieka. Z drugiej strony natomiast millena­ rystyczny m i t ujawnia swą wartość prakseologiczną . Cecha ta objawia się jednak tylko wówczas, gdy mit millenarystyczny ulega transfor­ macji, stając się z funkcjonalnego zbioru sądów „obojętnych" dla do­ czesnej egzystencji — zespołem dyrektyw, zaleceń i wskazań, mających m o c r e g u l a c j i ludzkich działań. Ten drugi aspekt jest przedmiotem naszego szczególnego zainteresowania, gdyż odsłania on złożony mecha­ nizm awansu mitu millenarystycznego do roli nieuświadamianego instru­ mentu praktyki społecznej. Prakseologiczną wartość mitu uzewnętrznia się ze zdwojoną siłą w momentach konfliktów, kryzysów i przełomów dziejowych. Społeczeń­ stwo, nie dostrzegając lub nie dysponując innymi aniżeli irracjonalne sposobami wyjścia z kulturowego czy społecznego impasu i poprawy swej egzystencji, odwołuje się do tradycji mitologicznej, wydobywa z niej potrzebne treści, aktualizuje je i kreuje do rangi „uzdrowieńczej" ideologii. Fenomen tzw. ruchów mesjaniistycznych, natywistycznych czy millenarystycznych, które dalej będę określał mianem ruchów społeczno-religijnych, potwierdza t ę opinię. Ta kategoria ruchów związana ewidentnie z utratą equilibrium w mechanizmie regulacji społeczno-feulturowego systemu jest równo­ cześnie przejawem głębokich przeobrażeń w sferze świadomości religij­ nej, opartej na irracjonalnym światopoglądzie . Stanowi równocześnie 12 13 1 1 Tę „absolutną" szczęśliwość pojmowano oczywiście każdorazowo w katego­ riach lokalnie obowiązujących w z o r ó w kulturowych. Koncepcje te sprowadzane były zwykle do idei nieograniczonej obfitości naturalnych źródeł surowcowych, w y ż y w i e n i o w y c h d różnorodnych pożądanych dóbr konsumpcyjnych. Światopogląd, a w i ę c także i mit, u j m o w a ć można, jako zjawisko prakseologiczne, w ó w c z a s gdy analizować będziemy, w jakiej mierze ó w światopogląd jest instrumentem kształtowania opinii, jak realizuje s i ę w praktyce społecznej, jaki jest jego stopień przyswajalności, trwałości i łatwości jej nabywania, a także utraty. Zob. Z. P o n i a t o w s k i , Przyrodoznawstwo a światopogląd, Warszawa 1968, s. 11. Problem ten rozwijam szerzej w art. Antropologiczna interpretacja ruchów spoleczno-religijnych trzeciego świata. Oceny i propozycje, „Lud", t. 55: 1971, s. 83113. 1 2 1 3 �FUNKCJE MILLENARYSTYCZNEGO MITU 97 TUPÍ-GUARANÍ u wyraz konkretnych potrzeb , których zaspokojenie jest nie tylko celem ruchu, ale często i teleologicznym warunkiem ewolucji kosmosu . Prak­ tyką tych ruchów nie może być zatem aktywna, w pełni samodzielna realizacja mitu, gdyż spełnienie tego zadania należy do interwencji isił transcendentnych; jest nią za to c z y n z b i o r o w y , ukierunkowany wysiłek adherentów określonego ruchu, zmierzający do przygotowania się na bliskie nadejście ery szczęśliwości oraz wysiłek czyniony w imię przyspieszenia tego wytęsknionego dnia „całkowitej" w o l n o ś c i . Na­ dzieja na zupełną i radykalną zmianę w otaczającym świecie, którą spo­ woduje nadejście „ziemskiego raju" — wolnego od wszelkich odczuwa­ nych aktualnie niedostatków i niedociągnięć — była i jest nadal moto­ rem szeregu rewolucyjnych ruchów społecznych, politycznych, narodo­ wowyzwoleńczych i klasowych, których „rewolucyjność" czy „reformacyjność" ukryta została pod mistyczną aureolą. Jednakże millenarystycz­ ny miit, stając się konstytutywnym elementem ruchu społeczno-religijnego nie zawsze łączyć się musi z ideologią i praktyką rewolucyjną. Ru­ chy indiańskie w środowisku etniczno-językowym Tupí-Guaraní i funk­ cje spełniane tam przez millenarystyczny m i t są tego wyraźnym przy­ kładem . 15 16 17 Scenerią tych wydarzeń były ogromne połacie Brazylii od jej atlan­ tyckich wybrzeży aż do wnętrza kontynentu, pogranicza paragwajskie­ go i peruwiańskiego. Na tym rozległym terytorium formowała się w okresie prekolumbijskim językowa i kulturowa wspólnota Indian Tupí-Guaraní, która ekspandując we wszystkich kierunkach objęła swym oddziaływaniem również Paragwaj, część dzisiejszej Argentyny i wschod­ nie obszary B o l i w i i . 18 1 4 V. Ł a n t e r n a r i , Author's Precis, „Current Anthropology", t. 6: 1965, s. 447. Potrzeby, na które zwraca u w a g ę Lanternari, w y n i k a j ą ze specyficznej, krytycznej sytuacji historycznej. Dlatego też o b o w i ą z k i e m badacza jest w pierw­ szym rzędzie, pisze tenże autor, zrekonstruować tę sytuację, a następnie ustalić listę i rodzaje potrzeb — jakie w danym społeczeństwie narastały. K w e s t i ę tę rozpatrywał w sposób niezwykle sugestywny M. Eliade zajmując się „mitem wiecznego powrotu" i problemem tzw. waloryzacji eschatologicznej czasu w koncepcjach mesjanistycznych. Zob. M. E l i a d e , Sacrum, mit, historia, Warszawa 1970, s. 249-290. P. W o r s 1 e y, Kogda wostrubit truba. Issledowanie kultów „kargo" w Melanezii, Moskwa 1963, s. 16. M. I. P e r e i r a d e Q u e i r o z, Reforme et revolution dans les sociétés traditionnelles. Histoire et ethnologie des mouvements messianiques, Paris 1968, s. 284; t e n ż e , Indianische Messiasbewegungen in Brasilien, „Staden-Jalirbuch. Beitráge zur Brasilkunde und Kulturaustausch", t. 11/12: 1963/1964, s. 43. R. E . S e r v i c e , Spanish-Cuaraní relations in early colonial Paraguay, „Anthropological Papers. Museum of Anthropology. University of Michigan", Ann Arbor, t. 9: 1954, s. 14-15; T. M i l e w s k i , Zarys językoznawstwa ogólnego, cz. 2: Rozmieszczenie języków, z. 1, „Prace Etnologiczne", t. 1: 1948, s. 17-18. 15 1 6 1 7 1 8 7 — E t n o g r a f i a P o l s k a X V I z. 2 �98 ALEKSANDER POSERN-ZIELIŃSKI W latach penetracji europejskiej i pierwszych XVI-wiecznych wysił­ ków kolonizacyjnych na „Ziemi Świętego Krzyża" — jak podówczas zwano Brazylię — proces formowania się etnicznych terytoriów Indian Tupí nie został jeszcze zakończony, a szereg symptomów wskazywało na to, iż pojawienie się Europejczyków niewiele poprzedziło przybycie tej grupy Indian w rejon atlantyckiego wybrzeża Rio cle Janeiro, Bahia i Maranháo . W okresie kolonialnym zaobserwowano ponowny nawrót ruchów migracyjnych, których szczególne nasilenie nastąpiło w X V I i na pocz. X V I I w. w środowisku plemion określanych zbiorowym etnonimem Tupinambá . Niemal całkowita depopulacja brazylijskich Indian z w y ­ brzeży, będąca rezultatem planowej eksterminacji, wojen, niewolniczej pracy, metysyzacji i epidemii, zlikwidowała tzw. „problem indiański" w pasie nadatlantyckich terenów, kładąc kres t y m niezmiernie intere­ sującym z naukowego punktu widzenia przesiedleniom, zanim mogły się one stać przedmiotem specjalnych d o c i e k a ń . Następna fala masowych migracji nastąpiła dopiero w X I X w. i trwała z przerwami aż do 1 poł. naszego stulecia, obejmując swym oddziaływaniem plemiona grupy Gua­ raní zamieszkałe na pograniczu Paragwaju i Brazylii. Poszczególne ple­ miona, takie jak Tanyguá, Oguáiva, Apapocuva i Mbyá, przesuwały się w stronę oceanu, migrując wzdłuż rzek Paraná, Rio Tiete, Rio Ivahy i Paranápanema, a więc wędrując na terytorium trzech stanów: Paraná, Sao Paulo i Mato Grosso . 19 20 21 22 U podłoża tych nowożytnych migracji znajdowały się zasadniczo dwa czynniki: 1) ucieczka przed cywilizacją białego człowieka, i 2) dążenia do iluzorycznej „krainy nieśmiertelności i wiecznego odpoczynku'', zwa­ nej także „Ziemią bez Zła". Podstawowym czynnikiem motorycznym tych ruchów migracyjnych był jednak motyw nadziei na możliwość osiągnięcia wyzwolenia od kłopotów i zmartwień codziennej egzy1 9 A. M é t r a u x , The Tupinambá, [w:] Handbook of South American Indians, Bureau of American Ethnology Smithsonian Institution bull. 143, Washington 1948, s. 97-98. A. M é t r a u x , Migrations historiques des Tupí-Guaraní, Paris 1927, s. 6-16. Zob. M. K u l a , Początki czarnego niewolnictwa w Brazylii. Okres gospo­ darki cukrowej XVI-XVII w., Wrocław — Warszawa — K r a k ó w 1970, s. 92-103; L . J . S1 j o z к i n, Ziemlja swiatogo kriesta. Odkrytie i zawojewanije Brazílii, Mo­ skwa 1970, passim; L . A. F a j n b e r g , Indiejskoje nasielenie Brazílii, [w:] Brazilija. Ekonomika. Politika. Kultura, Moskwa 1963, s. 122-143. C. N i m u e n d a j ú - U n k e l , Die Sagen von der Erschaffung und Vernichtung der Welt ais Grundlagen der Religion der Apapocuva-Guaraní, „Zeitschrift für Ethnologie", t. 46: 1914, passim; P e r e i r a d e Q u e i r o z , Indianische Messiasbewegungen in Brasilien, s. 31-34; W. H . L i n d i g , Migrations des Tupí-Gua­ raní et eschatologie des Apapocuva-Guaraní, [w:] W. E . M ü h 1 m a n n, Messianismes révúlutionnaires du tiers monde, Paris 1968, s. 21-30. 2 0 2 1 2 2 �FUNKCJE MILLENARYSTYCZNEGO MITU TUPÍ-GUARANÍ 99 stenej i — roztaczającej wraz z postępem kolonizacji coraz bardziej pe­ symistyczne perspektywy. Pogląd taki reprezentują wszyscy czołowi ba­ dacze tej problematyki, jak nieżyjący już dziś C. Nimuetndajú-Unkel i A. Métraux oraz współcześni antropologowie brazylijscy — M . I . Pe­ reira de Queiroz, E. Schaden i R. Ribeiro . Zgodnie z tą interpretacją rdzeniem tych wszystkich ruchów jest niemal „klasyczny" mit millena­ rystyczny sprzęgnięty z fatalistycznym przekonaniem i wiarą w nie­ uchronność kosmicznej katastrofy. Z jednej więc strony obawa przed unicestwieniem, z drugiej — nadzieja na możliwość unieśmiertelnienia się uaktywniły terytorialną mobilność Indian i nadały jej znamiona m i ­ styczne. Wspólnota języka, pochodzenia i kultury, wiążąca ze sobą rodzinę Tupí-Guaraní, zadecydowała także o wspólnocie cech ich orientacji umy­ słowej; określiła zasadnicze rysy wyobrażeń magiczno-mitologicznych. Stąd zadziwiające zbieżności, jakie odkrywa się w wierzeniach Guaraní z Paragwaju i Brazylii, historycznych Tupí z atlantyckiego wybrzeża oraz Chiriguanów z Boliwii. Na wszystkich tych terytoriach wybuchały w ubiegłych stuleciach ruchy społeczno-religijne o różnorodnym charak­ terze, lecz na podłożu podobnej tradycji mitologicznej. Jednakże tutaj poddajemy analizie tylko treści ideologiczne tych ruchów Tupí-Guaraní, które wyróżniały się migracyjną formą manifestacji i nie były b e z p o ­ ś r e d n i ą reakcją akulturowanych społeczności indiańskich na kolonial­ ny ucisk i dominację cywilizacji industrialnej. Pominięte więc zostały liczne przypadki rewolucyjnego mesjanizmu w paragwajskich redukcjach rządzonych przez j e z u i t ó w , jak i powstańcze zrywy Indian Chiriguano w X V I I I i X I X w . Główna uwaga zostanie bowiem zwrócona na mille­ narystyczne m i t y funkcjonujące we wczesnym okresie kolonialnym u Indian Typinambá oraz u tych Indian Guaraní z Paragwaju i Brazylii, którzy nie podlegali silniejszemu oddziaływaniu misji chrześcijańskich 23 24 2 5 2 3 Nimuendaju-Unkel, Die Sagen von der Erschaffung von Vernichtung der Welt..., passim; A. M é t r a u x , La religiio des Tupinambá et ses rap­ ports avec cells des autres tribus Tupí-Guaraní, „Bibliotheque de l'Ecole des Hautes Etudes", t. 45: 1928, Paris, s. 201-224; P e r e i r a d e Q u e i r o z , Reforme et revolution..., passim; E . S c h a d e n , Der Paradiesmythos im Leben der Guaraní-Indianer, „Staden-Jahrbuch. Beitrage zur Brasilkunde und Kulturaustausch", t. 3: 1955, s. 151-162; R. R i b e i r o , Brazilian Messianic Movements, [w:] T h r u p p , (ed.) Millenial dreams in action..., s. 55-69. Zob. M. Н a u b е г t, L a vie ąuotidienne au Paraguay, Paris b. r. w., s. 146181; A. M é t r a u x , Religions et magies indiennes ďAmérique du Sud, Paris 1967, s. 23-32. A. M é t r a u x , Les Hommes-Dieux chez les Chiriguano et dans VAmerique du Sud, „Revista del Instituto de Etnologia de la Universidad Nacional de T u c u mán", t. 2: 1931, s. 81-87. 2 4 2 5 �100 ALEKSANDER POSERN-ZIELlNSKI i z tej racji określani byli od X V I I I w. jako Cainguá, czyli „mieszkańcy lasów" . W literaturze komparatystycznej poświęconej problematyce ruchów społeczno-religijnych przypadek mistycznych migracji Tupí-Guaraní traktowany jest zwykle jako wyjątkowy, t j . nie mieszczący się w ramach przyjętych definicji i uniwersalnych charakterystyk tego typu zjawisk. Przede wszystkim zwraca się uwagę na trzy aspekty wyznaczające ich specyfikę, które pokrótce niżej scharakteryzuję. Po pierwsze — podkreśla się homogeniczny charakter ideologii i permanentność manifestacji objętych przez nią ruchów, które ze znacznymi interwałami zastoju ujawniały swą moc może od X V w., a na pewno już od X V I w. , trwając aż do 30- i 40-tych lat naszego stulecia . Siła mitu i jego trwałość w religijnej pamięci umożliwiła mu odradzanie się w różnych warunkach i odmiennych układach historyczno-kulturowych. Mimo to we wszystkich tych przypadkach skutki regulacji ludzkich dzia­ łań przez mit były podobne. Objawiały się one w postaci migracja do wyśnionej krainy marzeń, mimo że między poszczególnymi ruchami czy ich kompleksami nie odkryto ewidentnej historycznej ciągłości. Możemy zatem mówić o wspólnej tradycji mitologicznej, kreowanej do rangi doktryny ciągu ruchów podobnych, lecz w istocie niezależnych . Po drugie — akcentuje się fakt, iż ruchy te nie zostały sprowokowa­ ne w sposób bezpośredni zespołem czynników akulturacyjnych, związa­ nych z nierównoprawną sytuacją kolonialną i dominacją cywilizacji i n ­ dustrialnej nad kulturami technologicznie prostszymi. Byłby to zatem —• gdyby teza ta okazała się słuszna — jeden z nielicznych przykładów tego rodzaju zjawisk w Trzecim Świecie, który pod względem przyczynowym posiadałby charakter endogenny . Dowodem na to miałyby być m i 26 21 28 29 30 2 6 A. M é t r a u x , The Guaraní, [w:] Handbook of South American Indians..., s. 70-71. Informacje zawarte w kronikach, a dotyczące tych przemieszczeń, są nie­ zmiernie skąpe, tak iż na ich podstawie niewiele można powiedzieć o ich charak­ terze oraz przebiegu. Zob. np. G. S o a r e s de S o u s a, Tratado descritivo do Brasil en 1587, „Revista Trimensal do Instituto Histórico e Geográfico Brazileiro", t. 14: 1851, s. 305-308; F . C a r d i m , Tratados da terra e da gente do Brazil, Rio de Janeiro 1925. P e r e i r ę de Q u e i r o z , Reforme et revolution..., s. 201-Й02. Problem ten naświetla szerzej T a i m on, Millenarian Movements, s. 172, która w s k a z y w a ł a na takie zjawiska, jak: okresowe odradzanie i zamieranie ruchu, przybierające nawet niekiedy formą cykliczną, oraz ukryta kontynuacja różnych faz ruchu odradzającego się w przypadkach narastającej sytuacji kryzysowej. Z w r ó ­ ciła ona także u w a g ę na to, iż kontynuacja podobnych kryzysowych w a r u n k ó w w y ­ w o ł y w a ć może podobne, choć w istocie od siebie niezależne genetycznie, reakcje. W rzeczywistości cała dyskusja w o k ó ł tego twierdzenia nie ma w i ę k s z e j racji bytu, gdyż — jak w y k a z a ł a to Pereira de Queiroz — zarówno zewnętrzne, t j . wy2 7 2 8 2 9 3 0 �FUNKCJE MILLENARYSTYCZNEGO MITU 101 TUPÍ-GUARANÍ gracje millenarystyczne przedsiębrane w X V w., t j . przed odkryciem Brazylii, w rejonie Bahia, Pernambuco, Maranhao, głównie na obszarze między wybrzeżem atlantyckim a łukiem rzeki Sao Francisco . Nieste­ ty, wyróżnione przez A. Métraux pierwsze cztery wędrówki Tupinambá nie posiadają wystarczającej dokumentacji źródłowej, by móc uznać je za gatunek ruchów inspirowanych religijną ideologią. Wszystkie później­ sze migracje, których przebieg zanalizował również A. Métraux odbywa­ ły się już w odmiennych warunkach, w obecności czynnika zewnętrz­ nego — europejskiej kolonizacji, przy czym obszary tych mistycznych peregrynacji pokrywały się z grubsza z terytoriami potencjalnie zagro­ żonymi aneksją portugalską. W rzeczywistości więc czynniki endogen­ ne, wynikające ze zmian w strukturze społeczności indiańskich i fatalistyczno-millenarystycznej orientacji umysłowej Tupí-Guaraní, wchodziły w aktywne sprzężenie z kompleksem czynników egzogennych. Ruchy m i ­ gracyjne Tupí w X V I - X V I I w. na wybrzeżu i Guaraní w X I X i X X w. między Paragwajem a Santosem były więc wypadkową co najmniej kilku wektorów, wśród których oddziaływanie mitów zajmowało szcze­ gólne, ale nie izolowane miejsce. Źródła ruchów Tupí-Guaraní nie mogą zatem tkwić tylko w religijnych predyspozycjach kształtujących mitycz­ ną wyobraźnię, ale także, a może przede wszystkim, w przyczynach h i ­ storycznych, które umożliwiły społeczny upust tej wyobraźni. 31 Dialektyka splotu endogennych i egzogennych czynników, będąca przyrodzoną cechą wszystkich ruchów społeczno-religijnych, zachowała w przypadku Tupí-Guaraní swą niepowtarzalną specyfikę. Polega ona na zachowaniu autochtoniczności k u l t u r o w e g o oblicza tych ruchów. Nie dostrzegamy w nich bowiem głębszych śladów oddziaływania ideo­ logii chrześcijańskich, a pewne marginalne przejawy synkretyzmu reli­ gijnego (jak np. krzyż jako emblemat magiczny, pewna forma chrztu, metamorfoza bohatera kulturowego do rangi Istoty Najwyższej ) ogra32 nikające z kontaktu kulturowego, jak i w e w n ę t r z n e przyczyny, tj. p o w s t a ł e w łonie analizowanych społeczności autochtonicznych bez udziału jakichkolwiek innych bodźców, są zawsze w s p ó ł o b e c n e w tego typu ruchach. Zob. P e r e i r a d e Q u e ­ i r o z , (Rec.) V. Lanternari, Religions of the Oppressed, „Current Anthropology", t. 6: 1965, s. 453; także V . L a n t e r n a r i , The Religions of the Oppressed. A study of modern messianic cults, New York 1965, s. 245-248. O problemie niezależnego powstania ruchów społeczno-religijnych zob. również G . G u a r i g 1 i a, Prophetismus und Heilserwartungs-Bewegungen ais volkerkundliches und religionsgeschichtliches Problem, „Wiener Beitrage zur Kulturgeschichte und Linguistik", t. 13, Horn-Wien 1959, s. 258-259. M é t r a u x , Migrations historiques des Tupí-Guaraní, s. 2-6. R. К a r s t e n , Studies in the religions of South-American Indians east of the Andes, „Societas Scientarum Fennica. Commentationes Humanarum Litterarum" t. 29, Helsinki 1964, s. 173-174; N i m u e n d a j ú - U n k e l , Die Sagen von der Erschaffung und Vernichtung der Welt..., s. 308, 369, 379-380. 3 1 3 2 �102 ALEKSANDER POSERN-ZIELIÑSKI niczają się do powierzchownej manifestacji symbolicznej. Ruchy migra­ cyjne o motywach irracjonalnych obejmowały zatem głównie te społecz­ ności plemienne, których reakcją na kontakt kulturowy z cywilizacją europejską była próba natywistycznego m a n e w r u . Mechanizmy samo­ obronne własnej kultury wysuwając na plan pierwszy mit millenary­ styczny tłumiły skutecznie skutki nieuchronnej akulturacji, osłabiały wpływ konfrontacji z innymi wzorami kulturowymi i roztaczając na­ dzieję rychłego zbawienia, rozpatrywanego w kategoriach tubylczych, kanalizowały poczynania i aspiracje Indian. Migracja do „Ziemi bez Zła" była więc ucieczką od współczesności w sensie dosłownym, a nie meta­ fizycznym. Ta dosłowność eskapistycznego charakteru ruchu wyrażała się w zwycięstwie idei migracji jako drogi ucieczki do „innego, lepsze­ go świata" nad tradycyjną ideą soteryczną, traktującą taniec jako we­ hikuł umożliwiający swoiste wniebowstąpienie i dostanie się do trans­ cendentnej krainy przodków. Po trzecie — zwrócono szczególną uwagę na specyficzny typ techni­ ki soterycznej — rytualną migrację, przybierającą formy nieodwracal­ nych przemieszczeń etnicznych. Motyw millenarystycznego dążenia do ziemskiego raju — będącego krainą poza historią, czasem i rzeczywi­ stością — dał asumpt do przypuszczeń, iż czynnik ten mógł odgrywać również przemożną rolę w prekolumbijskich migracjach ludności Amery­ k i Południowej. W myśl tej interpretacji lokalizacja Tupí-Guaraní na etnicznej mapie ukazującej sytuację w okresie wczesnokolonialnym by­ łaby również konsekwencją mocy działania millenarystycznego mitu, któ­ ry skłonił protoplastów Tupinambá do opuszczenia swych kontynental­ nych siedzib i opanowania wybrzeży atlantyckich . Istotą wszystkich zaprezentowanych wyżej trzech aspektów ruchów społeczno-religijnych Tupí-Guaraní, określających differentia specifica tej kategorii zjawisk, jest uwypuklenie konstytutywnego znaczenia mitu millenarystycznego. Objawia się ono w jego dziejowej trwałości, w jego 33 M 3 3 Kwintesencją natywizmu jest bowiem zwrócenie się ku przeszłości i świado­ ma próba rewaloryzacji przemijających treści kulturowych, których ożywienie zapo­ biec ma postępowi procesu przemian w y w o ł a n y c h przez ekspansję europejskiej cywilizacji „kolonialnej". Tezę tego rodzaju — jako jeden z pierwszych — rozwinął N i m u e n d a j u - U n к e 1 w 1914 г., zob. Die Sagen von der Erschaffung und Vernichtung der Welt..., s. 363-364. W rozprawie tej próbuje w y j a ś n i ć n i e z w y k ł y „pociąg" Indian grupy Tupí-Guaraní do morskich wybrzeży, w kierunku których stale w ę d r o w a l i . Dostępny materiał empiryczny skłonił go do odrzucenia interpretacji zakładającej militarne motywy migracji. U w a ż a ł bowiem, że wojny m i ę d z y p l e m i e n n e i podboje posiadały tylko znaczenie drugorzędne umożliwiając realizację planów podyktowa­ nych czynnikiem religijnym. Teza ta do dzisiaj nie straciła nic na swej aktualności i rzec można, iż nowsze badania znacznie ją wzmocniły. 3 4 �FUNKCJE MILLENARYSTYCZNEGO MITU 103 TUPl-GUARANl awansie, a także i miejscu, jakie przyporządkowały sobie te koncepcje mitologiczne w systemie kulturowym. Znaczenie to uzewnętrzniło się jednak przede wszystkim w funkcji sakralnego regulatora procesów et­ nicznych, którą w analizowanym t u przypadku pełni mit. M i t millenarystyczny, podobnie jak wszystkie inne opowieści usytuo­ wane w planie mitologicznym, jest jednością spełnianych przez siebie funkcji e t i o l o g i c z n y c h , t j . wyjaśniających, poznawczych, oraz funkcji d y s p o z y t o r s k i c h , oddziałujących bezpośrednio na działal­ ność i motywacje ludzkie . Te dwa podstawowe aspekty odnajdujemy również w kompleksie mitologicznych treści Tupí-Guaraní, który t u określiliśmy mianem mitu millenarystycznego. Etiologiczna warstwa te­ go mitu poddaje interpretacji sens przedstawianych zjawisk i wydarzeń, które w świadomości mitycznej uznane zostały za obiektywne i realnie istniejące fakty. Struktura kosmosu i jego pierwotne dzieje traktowane są jako po­ wtarzające się elementy naturalnego procesu historycznego . A zatem wydarzenia z przeszłości mitycznej w świadomości społecznej Tupí-Gua­ raní funkcjonują jako swoiste „modele wzorcowe" tych sytuacji, których spełnienia można spodziewać się także w przyszłości. Tu właśnie tkwią korzenie fatalizmu tej grupy Indian i millenarystycznego rojenia o ziem­ skim raju. W ten sposób z warstwy etiologicznej mitu wyłaniają się no­ we wartości, które za M . Eliade nazwać można „wzorcową funkcją m i ­ t u " . Wzorce te o charakterze paradygmatycznym, skonkretyzowane są oczywiście w kategoriach fikcyjnych zdarzeń minionych. Jednakże pra­ widła myślenia mitycznego tworzą z tych iluzorycznych modeli taką strukturę, iż odnosi się ona w efekcie nie tylko do przeszłości i teraź35 36 31 3 5 Jedność obu tych funkcji jest ogólną cechą światopoglądu. Zob. na ten te­ mat P o n i a t o w s k i , Przyrodoznawstwo a światopogląd, s. 37. A zatem jest ona również obowiązująca dla światopoglądu religijnego, w jego zaś ramach dla „dok­ tryny", którą w naszym przypadku w społecznościach rodowo-plemiennych jest mit. „Cechą charakterystyczną świadomości mitologicznej jest zatem nie tylko jej fantastyczność, ale również to, że całą jej fantastyczną treść traktuje się jako coś obiektywnie realnego, istniejącego poza świadomością i niezależnie od niej. Fantastyczną historię pochodzenia świata, rzeczy i ludzi traktowano i u ś w i a d a ­ miano sobie jako ich historię naturalną": A. S p i r k i n , Pochodzenie świadomości, Warszawa 1966, s. 332-333. Wzorcowa funkcja mitu — to przekonanie, iż „każdy mit [...] nawiązuje do jakiegoś wydarzenia, które miało miejsce in illo tempore i stanowi wobec tego wzorzec dla wszystkich czynności i sytuacji", w których następnie owe wydarzenia się powtórzą. Mit stanowi zatem „historię wzorcową", a czynności „ w y k o n y w a n e przez człowieka są powtórzeniem tego mitycznego archetypu": M. E l i a d e , Traktat o historii religii, Warszawa 1966, s. 423. 3 6 3 7 �104 ALEKSANDER POSERN-ZIELINSKI 38 niej szóści, w której funkcjonuje, ale także i do przyszłości . Sprzyjają­ ce okoliczności dla tego typu procesu występują w każdym ruchu społeczno-religijnym. Materialna, egzystencjalna i psychiczna atrakcyjność tej wizji przy­ szłości zadecydowała o popularności i awansie mitu millenarystycznego do kategorii sakralnego regulatora społecznego. Wówczas ze zdwojoną siłą ujawniły się funkcje dyspozytorskie. M i t stając się ideologią „ruchu zbawienia" określał nie tylko perspektywy przyszłego stanu „doskona­ łości", ale zawierał również instrukcje wyznaczające skuteczne sposoby osiągnięcia wymarzonego celu. Podstawowe elementy struktury mitu millenarystycznego Tupinambá i Guaraní są mimo różnic wynikających z kulturowego i chronologiczne­ go dystansu dzielącego te grupy etniczne zgoła niewielkie i dlatego moż­ na je przy tak ogólnej charakterystyce ujmować łącznie. W toku analizy podstawowych treści tego mitu natrafiamy na szereg opozycji będących „zmysłową konkretyzacją oderwanych kategorii logicznych" . Eschato­ logiczna idea kosmicznej katastrofy równoważy i warunkuje kuszącą wizję zmaterializowanego zbawienia. Wyimaginowana kraina wysubli­ mowanego szczęścia stanowi zaprzeczenie aktualnej egzystencji, a idea czasu pożądanego i przyjemnego oraz doskonałej przestrzeni stanowi ne­ gację czasu obiektywnie przeżywanego i realnej postrzeganej wokół sie­ bie przestrzeni. Dychotomii tych można by wzorem strukturalistów od­ kryć znacznie więcej, ale oddaliłoby to nas niepotrzebnie od zasadniczego tematu. Suma wszystkich wartości skupionych na t y m jednym biegunie ciągu „mitologicznych" opozycji tworzy wizję millenarystycznej krainy przyszłości, niczym nie ograniczonej, ostatecznej i nieodwołalnej. Nieabstrakcyjność myślenia mitycznego polegająca na nierozdzielaniu kate­ gorii czasu i przestrzeni uzasadnia nam zjawisko polegające na tym, iż „Ziemia bez Zła", choć usytuowana w przyszłości, pojawia się również na planie aktualnym jako daleki ląd , do którego dotrzeć można drogą migracji i rytualnych zabiegów. Teraźniejszość nieosiągalna bezpośred­ nio zmysłami okazuje się zatem po prostu przyszłością zwiastowaną w mitach przez przeszłość. 3 9 40 1 3 8 L é v i - S t r a u s s, Antropologia strukturalna, s. 288. Wśród wielu synonimicznie u ż y w a n y c h t e r m i n ó w określających ruchy społeczno-religijne wśród ludności autochtonicznej Trzeciego Świata pojawia się i taka nazwa (salvation movements, mouvements de salut), która w nieco zmie­ nionej wersji — „Heilserwartungs-Bewegungen" — forsowana była przez G u ar i g 1 i ę. Badacz ten świadomie przeciwstawiał „mesjanizm" — rezerwowany dla „kultur w y ż s z y c h " i społeczeństw cywilizowanych (Messianismus der Hochkulturen) — religijnemu przekonaniu o konieczności oczekiwania na zbawienie u l u d ó w opóźnionych w rozwoju (Heilserwartungsglaube der primitiven Volker). Zob. G u ar i g 1 i a, Prophetismus und Heilserwartungs-Bewegungen..., s. 33. S p i г к i n, Pochodzenie świadomości, s. 333. 3 9 4 0 �FUNKCJE MILLENARYSTYCZNEGO MITU 105 TUPl-GUARANl Wizję epoki szczęśliwości poprzedza wizja ery potwornych katastrof, których nadejście oczekiwane jest niebawem. Stwórca i konstruktor kos­ mosu stanie się także jego niszczycielem. Nieuchronność tego kataklizmu t k w i w samej budowie ziemi, która podparta na kruchych słupach runie pewnego dnia w dół przynosząc zagładę wszelkiemu istnieniu. Kosmicz­ ny cykl kreacji i destrukcji musi zostać spełniony; ziemia więc i tak skazana jest na zagładę, gdyż zarówno ona, jak i ludzkość weszły w wiek starczy, przed którym nie ma perspektyw. Dopełnieniem tego pasma nieszczęść stanie się światowy potop i pożar, który ido reszty zniweczy szczątki ziemi. Z krainy przodków i sił nadnaturalnych zejdą na ziemię demoniczne potwory; ogromny nietoperz zakryje swymi skrzydłami słoń­ ce sprowadzając nieprzeniknione ciemności, a „błękitny jaguar" pożera­ jąc resztki ocalałych ludzi dokończy dzieła totalnego zniszczenia . Speł­ nienie się już podobnego rodzaju eschatologicznej wersji m i t u w prze­ szłości mitycznej jest w świadomości społecznej dowodem i gwarancją nieuchronności zagłady ziemi w niedalekiej perspektywie. W determinizmie katastroficznym Tupí-Guaraní napotykamy więc eliadowski „mit wiecznego powrotu" — jako warunku regeneracji ziemi i cykliczności kreacji kosmosu . 41 42 Alternatywą biernego oczekiwania na całkowitą zagładę jest aktyw­ ne dążenie do zbawienia, które łączy się z przekonaniem o możliwości dotarcia do „Ziemi bez Zła". Jej przestrzenna lokalizacja warunkowała zasadniczo kierunki nowożytnych migracji Tupí-Guaraní. Przeważał wśród nich pogląd, iż ziemia ta rozpościera się gdzieś daleko na wscho­ dzie, ukryta za taflą bezkresnego oceanu. W niektórych jednak ruchach dominowało przekonanie, iż tej cudownej krainy szukać należy w środ­ ku świata, w jego centralnym punkcie. Poszczególne grupy Indian Tupí z brazylijskich wybrzeży kierowały się zatem w X V I i X V I I w. śladem tej iluzji w stronę wnętrza kontynentu docierając nawet do Peru i gór­ nego dorzecza Amazonki . „Ziemia bez Zła" (w języku guaraní — „Yvy maraey") — to wyśnio­ na kraina indiańskiej społeczności stanu d o s k o n a ł e g o Ludzie, którzy 43 44 4 1 Niemal wszystkie te elementy zawiera mit Indian Apapocuva grupy Guaraní zanotowany w wersji oryginalnej przez N i m u e n d a j ú - U n k e l i opublikowany przez tegoż również w tłumaczeniu na język niemiecki pt. Guyraypotý. Zob. N i ­ muendajú-Unkel, Die Sagen von der Erschaffung und Vernichtung der Welt..., s. 401-403. E l i a d e , Traktat o historii religii, szczególnie rozdz. 11 pt. „Czas ś w i ę t y i mit wiecznego rozpoczynania na nowo", s. 381-429; t e n ż e , he Mythe de l'Eternel retour, Paris 1949; t e n ż e , Cargo-cults and cosmic regeneration, [w:] T h r u p p (ed.) Millenial Dreams in Action..., s. 139-143. M é t r a u x , Migrations historiques des Tupí-Guaraní, s. 21-22, 24. A. D o r s i n f a n g - S m e t s , La recherche du salut chez les Indiens d'Amérique, [w:] Religions de salut, „Annales du Centre d'Etude des Religions" t. 2, Bruxelles 1962, s. 115; P e r e i r a d e Q u e i r o z , Reforme et revolution..., s. 284. 4 2 4 3 4 4 �106 ALEKSANDER POSERN-ZIELIÑSKI w niej zamieszkają, osiągną te same przymioty ducha i ciała, jakie dotąd były atrybutem przebywających tam obecnie przodków, demonów i bo­ haterów kulturowych. Kraina „Wielkiego Przodka" — jak określali swój millenarystyczny fantom Tupinambá w 1 poł. X V I w. — stawała się ziemią zapewniającą ludziom nieśmiertelność i wieczną młodość. Niezniiszczalność dalszego istnienia stawała się trzonem soteriologicznych koncepcji; była wyrazem uniwersalnych ludzkich pragnień dążą­ cych do panowania nad upływem czasu. „Ziemia bez Zła" była także swoistą negacją rzeczywistości „Ziemi Zła", a więc konkretnie Brazylii i Paragwaju w latach ich kolonizacji i włączania w orbitę cywilizacji europejskiej. Pojęcie zła posiadało zatem charakter konkretny, a nie me­ tafizyczny. W perspektywie eschatologicznej było ono zwiastunem ko­ smicznej katastrofy i starzenia się ziemi, a w planie egzystencjalnym ujawniało się jako permanentna konieczność walki o byt z siłami natu­ ry. „Złem" były także warunki historyczne, w jakich przyszło Indianom żyć, staczając potyczki z wrogimi plemionami i doznając skutków inwazji białego człowieka. XVI-wieczni Tupinambá wyobrażali sobie tę krainę jako ziemię, na której nie trzeba będzie pracować, gdyż strzały polować będą same na zwierzynę, a motyki nie kierowane ludzką ręką spulchniać będą pola, z których zbiory w cudowny sposób napełnią spichrze . Apapocuva w X X w. przedstawiali sobie egzystencję w „Ziemi bez Zła" jako obfitość wszelkiego jadła, przede wszystkim zaś miodu, który stanowił jeden z pod­ stawowych składników ich pożywienia, oraz alkoholizowanych napojów kukurydzianych — kaguiai. Zaspokojeniu potrzeb kulinarnych towarzy­ szyć miało uwolnienie się od brzemienia chorób oraz uczucie beztroski wolne od smutku i obawy o dalszy los . Idea regeneracji życia po kosmicznej katastrofie w „Ziemi bez Zła" sprzęgnięta była z koncepcją doskonałego czasu i przestrzeni. Kategorie te odwołując się do archetypowych wyobrażeń spinały jakby klamrą m i ­ tyczną przeszłość z millenarystyczną przyszłością. Eliminowały one na­ tomiast ze świadomości czas i przestrzeń realną, historyczną, stwarzając człowiekowi świat iluzji, w którym szukał wyzwolenia z miazmatów swej epoki, próbując bezskutecznie wyjść poza jej zasięg, tzn. usytuować się na totalnie odmiennej płaszczyźnie egzystencji . Drogę tego wyzwo4 5 46 47 48 4 5 M e t r a ux, Le Messies de VAmérique de Sud, „Archives de Sociologie des Religions", t. 4: 1957, s. 109. Tamże. N i m u e n d a j ú - U n k e l , Die Sagen von der Erschaffung und Vernichtung der Welt..., s. 309. 48 Wysiłki czynione w tym kierunku w celu osiągnięcia „raju na ziemi" pojmo­ wanego materialnie, choć poza p r z e ż y w a n y m czasem historycznym i realną postrze­ ganą przestrzenią, są typowe dla wszystkich niemal ideologii millenarystycznych. Zob. T a 1 m o n, Millenarian Movements, s. 167. 46 4 7 �FUNKCJE MILLENARYSTYCZNEGO MITU TUPl-GUARANÍ 107 lenia wskazywał mit. Migracja po bezdrożach i puszczach w pogoni za ułudą jest więc rodzajem transmisji łączącej dokonujący się czas nie­ doskonały z czasem samoistnym i bezwzględnym, przestrzeń złą i na­ piętnowaną znamieniem zagłady z przestrzenią sakralną, idealną. Migra­ cja w ruchach Tupí-Guaraní była więc ucieczką przed zagrażającą i pobudzącą pesymizm codziennością oraz równocześnie optymistyczną pere­ grynacją k u szczęściu „absolutnemu" pojmowanemu w kategoriach kon­ kretnych wzorów tamtego kręgu kulturowego. M i t millenarystyczny był więc także pewnego rodzaju scenariuszem rytualnej marszruty, a migracje wykorzystując wskazania zawarte w m i ­ tach stawały się obrzędową inscenizacją — rozciągniętą w czasie — zda­ rzeń mitycznych, powtarzających wędrówki bohaterów kulturowych i deifikowanych przez tradycję szamanów. Była ona zatem także swoi­ stym rytuałem inicjacji , który wprowadzać miał całą wędrującą grupę w krąg święty, uosobiony w wyobrażeniu „Ziemi bez Zła". Podłożem, na którym wyrosła ta konstrukcja mitologiczna, była tra­ dycja. Brak wyraźnych śladów i skutków prozelitycznej działalności m i ­ sjonarzy upoważnia do stwierdzenia nikłej roli procesów synkretyzacyjnych w warstwie wierzeniowej . Okolicznością sprzyjającą narodzinom skrystalizowanego mitu millenarystycznego była zawartość tradycyjnych wyobrażeń religijnych, wśród których znaleźć można było pewne prawzory idei migracji do „Ziemi bez Zła". Sytuacja taka zwiększyła praw­ dopodobieństwo pojawienia się skonkretyzowanej idei millenarystycznej. Warunkiem tego procesu zmiany pewnych warstw świadomości nie były jednak irrmanentne siły rządzące ewolucją wyobrażeń mitycznych. 0 transformacji tradycyjnego kompleksu mitycznego zadecydowały bo­ wiem przeobrażenia dokonujące się w realnym świecie sił społecznych 1 kulturowych, a te z kolei związane były głównie z nastaniem ery koloni49 50 4 9 Proces ten, który określić można by jako próbę przeniesienia się ze świata świeckiego w świat święty, byłby w i ę c rozszerzoną i ukonkretnioną k o l e k t y w n ą wersją „obrzędu przejścia". Różnica między millenarystyczną migracją całej spo­ łeczności a tradycyjnym zindywidualizowanym obrzędem inicjacji tkwi wydaje się т . in. w tym, iż •— jak zauważył to już E . Durkheim — po cyklu odpowied­ nich ceremonii sam człowiek rodzi się na nowo pod n o w ą postacią. Zob. E . D u r k ­ h e i m , Les formes élémentaires de la vie religieuse, Paris 1912, pod. za J . S z a c ­ ie i, Durkheim, Warszawa 1964, s. 209. Metamorfoza zachodzi w i ę c niejako w nim samym — podczas gdy świat w stosunku do niego zewnętrzny pozostaje nie zmie­ niony. Tymczasem w pierwszym przypadku cała społeczność w sposób zorganizo­ wany dąży do tego, aby metamorfozie uległ w ł a ś n i e otaczający ich świat. Mniej natomiast zwraca się u w a g ę na sprawy indywidualnych doświadczeń religijnych, które winny również służyć bezpośrednio całej grupie. L i n d i g, Migrations des Tupí-Guaraní..., s. 34; L a n t e r n a r i , The Re­ ligions of the Oppressed..., s. 147. Ten ostatni wskazuje jednak na możliwość w p ł y ­ wu jezuitów na wyobrażenia mitologiczne Indian Guaraní — szczególnie grup N á n deva i Apapocuva. 5 0 �108 ALEKSANDER POSERN-ZIELIÑSKI zaeji i europejskiego osadnictwa. Dopiero wówczas system odpowiednich sprzężeń, scalających ze sobą wszystkie poziomy kultury, uruchamiał mechanizmy mitotwórcze, doprowadzał do autonomizacji m i t u millena­ rystycznego, do jego wyodrębnienia z całości wątków, w których zaplą­ tany — nie ujawniał dotychczas swej właściwej natury . Tą warstwą macierzystą był tradycyjny kompleks kosmologicznych mitów, zawiera­ jących silnie zaakcentowane elementy eschatologii kosmologicznej i an­ tropologicznej. Transformacja tych treści polegała przede wszystkim na ponownym uhierarchizowaniu poszczególnych obrazów mitycznych. Tą drogą powstał taki system, k t ó r y odpowiadał stanowi niepewności i za­ grożenia stworzonemu przez kontekst sytuacyjny, uderzający ponadto w czułe strony rodzimego fatalizmu Tupí-Guaraní. Koncepcja millena­ rystycznego zbawienia zdobywa prymat nad koncepcją zbawienia sy­ tuowanego w przestrzeni transcendentnej. Motyw ucieczki przodków przed kosmicznym kataklizmem, zajmujący podrzędne miejsce w micie kosmologicznym, urasta do rangi głównej idei soterycznej. Jeśli jednak w tradycyjnych wierzeniach migracja ta przybierała w końcu charakter cudownej podróży do niebiańskiego królestwa przodków, to nowy mit, sprowadzając raj z zaświatów na ziemię, zmieniał również kierunki m i ­ gracji — z pionowej (ku niebu — krainie przodków) na poziomą (ku „Ziemi bez Zła"). Musiały zatem nastąpić także przegrupowania w ro­ dzaju stosowanych technik soterycznych. Długotrwałe posty i wyczerpu­ jące wielogodzinne tańce, mające zapewnić możliwość „wniebowstąpie­ nia", zostały zepchnięte na dalszy plan (choć nie zaniechane) przez rytualną migrację do krainy nieśmiertelności. W nowym układzie wymie­ nione t u praktyki pełniły jedynie rolę służebną, mając za zadanie u kre­ su wędrówki umożliwić wiernym przelot nad taflą oceanu, odgradzają­ cego Indian od „Ziemi bez Z ł a ' ' . Integracyjny charakter mitu millena­ rystycznego uzewnętrznił się w koncepcji kolektywnej wędrówki na­ przeciw zbawieniu, dopełniającej tradycyjną ideę indywidualnej, po­ śmiertnej podróży duszy do rajskiej przestrzeni przodków. 51 52 5 1 Niezwykle trafnie sprawę t ę poruszył E . Cassirer, który pisał, iż „W każdym krytycznym momencie życia społecznego siły racjonalne, które oparły się rozwo­ jowi dawnych koncepcji mitycznych, nie są już przed nimi bezpieczne. W takiej chwili mit odzyskuje swe prawa. Naprawdę bowiem nigdy nie został całkowicie pokonany i okiełznany. T r w a nieustannie przyczajony w cieniu, w oczekiwaniu na s w ą chwilę, na okazję. Godzina jego nadchodzi, gdy inne więzi społeczne tracą z jakiegokolwiek powodu s w ą siłę i nie m o g ą już zwalczać demonicznych sił mitu". E . C a s s i r e r , The Myth of the State, New York 1945, s. 351, cyt. za H . B u ­ c z y ń s k a , Cassirer, Warszawa 1963, s. 163. 5 2 Nimuendajú-Unkel, tung der Welt..., passim. Die Sagen von der Erschaffung und Vernich- �FUNKCJE MILLENARYSTYCZNEGO MITU TUPl-GUARANI 109 Ewolucja tych treści mitycznych następowała na drodze akceptowa­ nych społecznie indywidualnych objawień wizjonerskich, inspirowanych przez szamanów. W podobny sposób kształtowały się nowe zespoły po­ dań historycznych. Odtwarzały one w zmitologizowanej postaci dzieje poprzednich, nieudanych migracji w poszukiwaniu „Ziemi bez Zła". Sta­ wały się więc w efekcie swego rodzaju historiografią plemienną, zawie­ rającą zachętę do kontynuowania podobnych przedsięwzięć oraz logicz­ n ą interpretację dawnych n i e p o w o d z e ń . Reinterpretaci a tradycyjnych treści zrodziła millenarystyczny mit Tupí-Guaraní. Posiadając moc re­ gulatora społecznego awansował on do kategorii doktryny soteriologicznej. W miejscu luźnej tradycji pojawił się zatem system o charakterze quasi-normatywnym . Koncentrował się on nie na siłach nadprzyro­ dzonych, ale na człowieku. Nie określał zatem aktów kultowych, lecz precyzował techniki soteryczne. Zarysowując wizję rychłego zbawienia inicjował niejako przepowiadaną przyszłość, która w świadomości wier­ nych stawała się przez to faktem r e a l n y m . Skłaniał równocześnie do odpowiedniego systemu zachowań i wyznaczał nadrzędne cele, którym te zachowania miały służyć. S3 54 55 Sprzężenie sfery mitologiczno-magicznej z całą skalą historycznych czynników środowiskowych — z konieczności poświęcam im t u margine­ sową uwagę — zadecydowało o ostatecznym awansie mitu, który stając się realną siłą uzewnętrzniał ją z zadziwiającą żywotnością przez kilka stuleci. Korelatywny charakter zweryfikowanych ruchów społeczno-religijnych Tupí-Guaraní w stosunku do sytuacji ekonomiczno-politycznej, wytworzonej w procesie kolonizacji Ameryki Południowej, jest dziś bez­ sporny. Znalezienie się Indian w nowym układzie odniesienia musiało spowodować w ich świadomości głębokie zmiany. Były one efektem obawy przed u t r a t ą lub już rezultatem utraty stabilności tradycyjnego systemu kulturowego. Hiszpańsko-portugalska polityka tubylcza stwa­ rzając w okresie kolonialnym i postkolonialnym sytuacje bezpośrednie­ go fizycznego i kulturowego zagrożenia, pogłębiała rodzimy pesymizm indiański i atrakcyjność „Ziemi bez Zła". W tych warunkach kształtowa­ ło się tupi-guarańskie środowisko charyzmatyczne, sprzyjające mistycz­ nym zrywom i skłaniające masy Indian do ślepej akceptacji proroctw szamanów. Migracyjna forma ruchu odpowiadała gwałtownej potrzebie ucieczki od jarzma kolonialnego bezprawia , a ta z kolei wpływała na 56 53 Tamże, s. 329, 358-360. J . W a c h , Socjologia religii, Warszawa 1961, s. 51. Badacz polskiego mesjanizmu A. Sikora, pisze пр., że „prorok odsłaniając przyszłość czyni ją tym samym teraźniejszością [...] przyszłość przez samą już tę przepowiednię została zainicjowana [....] stała się istniejącym faktem". A. S i k o r a , Posłannicy słowa. Hoene-Wroński, Towiański, Mickiewicz, Warszawa 1967, s. 152. G u a r i g l i a , Prophetismus und Heilserwartungs-Bewegungen..., s. 182-183. 5 4 5 5 5 6 �110 ALEKSANDER POSERN-ZIELIÑSKI 57 częstotliwość tych zjawisk . W tej sytuacji mit millenarystyczny nie tylko stał się doktryną ruchu, ale w świadomości społecznej zaczął funkcjonować jako pozytywna alternatywa kolonialnej rzeczywistości, zdolna przy pomocy metafizycznych środków przywrócić stan utraconej równowagi. Środowisko charyzmatyczne Tupinambá kształtowała w XVI i X V I I w. polityka eksterminacji, zmierzająca do wyparcia Indian z te­ renów nadbrzeżnych i obrócenia pozostałych przy życiu tubylców w nie­ wolniczą siłę roboczą. Okrucieństwo kolonistów w brazylijskich kapitaniach względem ludności autochtonicznej, ukrywające się pod pozorem „wojny sprawiedliwej" , prowadzonej przeciwko plemionom hołdują­ cym kanibalizmowi i przeciwstawiającym się chrystianizacji, potwierdza­ ją liczne źródła XVI-wieczne, a także i późniejsze. Powstanie plantacyj­ nej gospodarki cukrowej na wydartych Indianom terenach wzmogło po­ pyt na siłę roboczą. Zanim więc sięgnięto w X V I I w. do rezerwuaru Czarnej Afryki, zmuszano siłą Indian do niewolniczej pracy w latyfundiach, w portach i przy wyrębie lasów. Dla tych grup Indian, które za­ chowały resztki suwerenności i prowadziły tradycyjny tryb życia, sy­ tuacja ta stworzyła stan potencjalnego zagrożenia. Ucieczka w głąb lądu lub wzdłuż wybrzeży, inspirowana często przez tradycyjne wzory m i ­ tyczne, oddalała niebezpieczeństwo zagłady i stwarzała nadzieję na do­ tarcie do „Ziemi bez Zła". Do tego zespołu czynników, warunkujących funkcje millenarystycznego mitu, dodać należy niepełną adaptację Tu­ pinambá do lokalnych warunków środowiskowych. Tereny wybrzeży atlantyckich zajęli oni przecież na krótko przed falą kolonizacji euro­ pejskiej. Tłumaczyłoby to wyjątkowo wczesne uzewnętrznienie się na tym obszarze millenarystycznych ruchów, które pojawiają się zwykle dopiero wśród społeczności znacznie bardziej poddanych akulturacji ani­ żeli Indianie wybrzeży brazylijskich. Element ten mógł mieć znaczny wpływ na zwiększenie się podatności tych grup Indian na ideologię m i l ­ lenarystyczną. Historyczne podłoże millenaryzmu Guaraní było oczywiście odmien­ ne, choć umożliwiło ono wykształcenie się podobnych form ruchów co u Tupinambá. Irracjonalna migracja nie była tu bezpośrednią repliką na warunki stworzone przez kolonializm, ale stanowiła efekt 300-letniego pasma smutnych doświadczeń cywilizacyjnych, w wyniku których ple­ mienna społeczność ulegała depopulacji i dezintegracji, a jej tradycyj­ ne podstawy kulturowe zostały poważnie zachwiane . 58 59 5 7 P e r e i r a d e Q u e i r o z , Reforme et revolution..., s. 282. M. Ż y w c z y ń s k i , Las Casas, jego życie i działalność, [w:] C a s a s , Krótka relacja o wyniszczeniu Indian, Warszawa 1956, s. 69. L a n t e r n a r i , The Religions of the Oppressed..., s. 150. 5 8 5 9 B. de Las �FUNKCJE MILLENARYSTYCZNEGO MITU TUPl-GUARANI 111 Indianie Guaraní poddawani b y l i naciskowi ze wszystkich stron. Z te­ renów paragwajskich kolonii hiszpańskich gnębiły ich w X V I i X V I I w. wypady tamtejszych osadników. Od wschodu — z Brazylii — pojawiały się „bandeiry" paulistów organizujących obławy na niewolników (od 1630 г.). W X V I I i X V I I I w. część Indian tej grupy poddawana była w tzw. redukcjach eksperymentalnej indoktrynacji jezuitów, dostosowu­ jących indiański model kultury do własnej wizji idealnego państwa. Wy­ gnanie jezuitów i upadek „chrześcijańskiej republiki Guaraní" w 1767/ 1768 r. spowodowały ponowne perturbacje. Katastrofalne fale epidemii spowodowały gwałtowny spadek liczby Guaraní. Część Indian powróciła wówczas do tradycyjnego stylu ż y c i a . Przybrało ono jednak formę uporczywej i bezskutecznej na dłuższą metę ucieczki i stałej obrony przed przeważającymi siłami niszczycielskimi. Od poł. X V I I w. rozpoczęły się bowiem napady wrogich plemion Mbaja (Guikurú i Chañé) oraz Kaingygn (Koroadów). Indian niepokoiły także awanturnicze grupy poszukiwaczy maté, a pasmo walk wyzwoleńczych i narodowych oraz zbrojnych domo­ wych potyczek o władzę w latach 1816-1828, które objęło swym teatrem działań obszar Paragwaju, przyczyniło się również do ogromnej depopulacji ludności autochtonicznej, głównie skutkiem zniszczenia pojezuickich osad indiańskich, masowych przymusowych przesiedleń, branki do wojska i zmiany statusu prawnego Indianina . Początek X I X w. — to pierwsze lata exodusu pozostałych przy życiu grup indiańskich na wschód. Oder­ wani od swych dawnych siedzib i zagubieni w obcym środowisku stali się jeszcze bardziej podatni na wpływy fatalistycznej obawy i millena­ rystycznych rojeń, które w rudymentarnych formach zachowały się do dzisiejszego dnia w folklorze Indian Mbyá i Urubú . 60 61 6 2 63 Same społeczno-kulturowe uwarunkowania zjawisk „migracji zbawie­ nia" nie udzielają jednak wystarczającej odpowiedzi co do genezy tych ruchów i wykształcenia się społecznej funkcji mitu millenarystycznego jako sakralnego regulatora działań zespołowych. Podobne lub tożsame w gruncie rzeczy warunki nacisku i dominacji obcej kultury powodowały bowiem w dość jednorodnym środowisku indiańskich społeczności od­ mienne reakcje. Obok ruchów eskapistycznych spotykamy się np. e 0 M é t r a u x , The Guaraní, s. 79; C. L u g o n, Chrześcijańska komunistyczna republika Guaranów. 1610-1768, Warszawa 1956, s. 310. M é t r a u x , The Guaraní, s. 79-80; L u g o n , Chrześcijańska komunistyczna republika Guaranów..., s. 317-Э28. L . C a d o g a n , Ayvu Rapyta. Textos míticos de los Mbyá—Guaraní del Guaira, „Universidade de Sao Paulo. Faculdade de Filosofía, Ciencias e Letras", t. 227, ser. Antropologia nr 5, Sao Paulo 1959, s. 143-148. D. R i b e i r o, Uirá vai ao encontró de Maira, „Anais I I Reuniao Bras. de Antropologia", Salvador 1957, s. 17-28, za R i b e i r o, Brazilian messianic move­ ments, s. 56-57. 61 6 2 6 3 �112 ALEKSANDER POSERN-ZIELlNSKI w X V I w. na wybrzeżu Brazylii ze zbrojnymi powstaniami, próbami zawiązywania konfederacji plemiennych do walki z portugalskim na­ jeźdźcą i wreszcie w regionach ściślejszego kontaktu kulturowego — z odmiennym, w pełni synkretycznym już typem ruchów społeczno-re­ ligijnych, tzw. „Santidades", o reformistycznym programie odnowy t u ­ bylczej cywilizacji *. A zatem jedynie analiza konkretnego kontekstu sytuacyjnego, w jakim narodziły się poszczególne ruchy Tupí-Guaraní, może nam rzucić światło na proces formowania się m i t u millenarystycz­ nego, który wyprowadzony z tradycji mitologicznej, poddanej uprzednio reinterpretacji, stał się w końcu zbiorem dyrektyw, skłaniających do re­ alizacji zamierzeń, zaprogramowanych w treści tegoż mitu. Zjawisko to można określić mianem procesu u r e a l n i a n i a m i t u , który włączo­ ny zostaje do doktryny ruchu społeczno-religijnego z t y m przeświadcze­ niem, iż stanowić będzie pełną gwarancję powodzenia w inicjowanych przedsięwzięciach i zapewni w nich pomoc ze strony sił nadprzyrodzo­ nych. Ze względu na te właśnie funkcje m i t u millenarystycznego określa­ jące teraz stosunki w realnym świecie uznać go można za ,,m i t u r e ­ a l n i o n y " , t j . przeniesiony na płaszczyznę rzeczywistości. Przydatność tej kategorii pojęciowej do analizy ruchów społeczno-religijnych rozpa­ trywałem obszerniej przy innej okazji . Tutaj zaznaczę tylko, iż z opo­ wieści wyjaśniającej strukturę kosmosu staje się teraz m i t czynnikiem konstytutywnym i siłą napędową, wyzwalającą ogromne potencjały ener­ gii społecznej, umożliwiającej pod hasłami mjstyczno-magicznymi reali­ zację poczynań zmieniających diametralnie dotychczasowe układy od­ niesienia, zarówno te realne, obiektywnie istniejące, jak i irracjonalne, organizujące świadomość mityczną. Zmianie przestrzennej lokalizacji grupy i trybu jej życia towarzyszy zatem zmiana położenia Indian wzglę­ dem stypizowanych kierunków mitycznych . Świadomość ich jakości staje się busolą przedsiębranych wędrówek. W tej interpretacji migracja 6 65 66 6 4 R i b e i r o , op. cit, s. 57; G u a r i g l i a , Prophetismus und HeilserwartungsBewegungen..., s. 183-184. P r o b l e m a t y k ę t ę poruszyłem szkicowo w referacie p o ś w i ę c o n y m podstawo­ wym problemom badawczym społeczno-religijnych ruchów Indian Ameryki Po­ łudniowej zaprezentowanym na seminarium doktorskim w 1970 r. w Zakładzie Etnografii Powszechnej Katedry Etnografii Uniwersytetu im. A. Mickiewicza w Po­ znaniu oraz na zebraniu naukowym Pracowni D z i e j ó w Ameryki Łacińskiej i Afry­ ki Instytutu Historii P A N w Warszawie. A. P o s e r n - Z i e l i ń s k i , Z założeń programowych i teoretycznych (maszynopis), s. 10-18. Mityczna typizacja geograficzna polega na zdolności łączenia każdego kie­ runku i miejsca z określonymi jakościami — np. cechami zła lub dobra, wartościa­ mi świeckimi i świętymi. W ten sposób poszczególne kierunki kojarzą się zwykle z różnorodnymi sferami świata nadzmysłowego, np. z rajem, piekłem, krainą demo­ n ó w itp. Zob. P o it к o w s к i, Mity, s. 135. 6 5 6 6 �FUNKCJE MILLENARYSTYCZNEGO MITU TUPl-GUARANl 113 Tupí-Guaraní jest więc niejako dążeniem do zastąpienia swego dotych­ czasowego usytuowania „egzosoterycznego", t j . z dala od krainy zbawie­ nia, na usytuowanie „endosoteryczne", t j . znalezienie się w samej „Zie­ mi bez Zła", będącej synonimem zbawienia. Zbliżając się do końca naszych rozważań wypada dokonać .podsumo­ wującej charakterystyki funkcji millenarystycznego mitu Tupí-Guaraní. W pierwszym rzędzie należy podkreślić różnorodność spełnianych przez ten mit ról, które opierają się próbom sztywnej systematyzacji. Podsta­ wową jednak funkcją kompleksu wierzeń w substancjalne istnienie „Zie­ mi bez Zła" jest zdolność regulacji ludzkich działań i aktywizacji sił społecznych. Poprzez zatarcie różnic między realnym i nierealnym, świeckim i sakralnym, duchowym i materialnym umożliwia m i t społecz­ ną akceptację kroków, które z góry skazane są na niepowodzenie z po­ wodu absolutyzacji środków i metod irracjonalnych. W oparciu o taki właśnie zespół wyobrażeń wykształca się ruch społeczno-religijny, który staje się ujściem dla skrajnych niepokojów wywołanych tradycyjnym fa­ talizmem indiańskim i sytuacją zewnętrznego zagrożenia. Aktywna for­ ma tego ruchu , objawiająca się w postaci wieloletnich docelowych m i ­ gracji, uchodzić więc może za przejaw tragicznej iluzji czy „paranoidalnej fantazji" , przyspieszającej tylko faktyczną depopulację plemienia i upadek jego kultury. Jednakże dostrzeżenie tylko tych negatywnych reperkusji oddziaływań m i t u millenarystycznego Tupí-Guaraní nie może nam przysłonić obrazów innych stron tegoż zjawiska. W tej nadrzędnej d y s p o z y t o r s k i e j funkcji mitu znajdują bo­ wiem swoje dopełnienie funkcje innej natury, a mianowicie: 1) a k s j ol o g i c z n e j — t j . wiążące się z afirmacją własnej kultury w nowym układzie ideałów; 2) a f i l i a t y w n e j — t j . odnoszące się do nowego typu solidarności grupowej; 3) p s y c h o l o g i c z n e j — zapewniające obronę osobowości przed stanami frustracji. Lista ta nie wyczerpuje wszystkich funkcji mitu traktowanego jako przejaw światopoglądu, ale dla analizy omawianych t u ruchów te trzy aspekty posiadają istotne zna­ czenie. 67 68 6 9 6 7 W myśli klasyfikacji W o r s l e y a ruchy millenarystyczne dzielić można na bierne, pasywne, tj. takie, które przewidują nastąpienie ery „millenium" w dalekiej nie określonej przyszłości — nie mogą one zatem czynić w i ę k s z y c h prób zmierzają­ cych do przyspieszenia tego oczekiwanego dnia. Drugą kategorią r u c h ó w są ruchy aktywne — zakładające bliską zmianę sytuacji i przygotowujące się do tego okresu. Zob. W o r s l e y , Kogda wostrubit truba..., s. 17. Charakterystykę tych poglądów, które dostrzegają w millenaryzmie wy­ łącznie lub przede wszystkim jego negatywne funkcje, przeprowadziła T a 1 m o n, Millenarian Movements, s. 192. Przyjęte tu określenia zostały adaptowane z omówienia problematyki funkcji światopoglądu P o n i a t o w s k i e g o , Przyrodoznawstwo i światopogląd, s. 36. 6 8 6 9 8 — E t n o g r a f i a P o l s k a X V I z. 2 �114 ALEKSANDER POSEHN-ZIELIÑSKI Millenarystyczny mit i wynikające z niego dyrektywy postępowania są próbą ratowania na irracjonalnej płaszczyźnie zagrożonej egzystencji fizycznej i kulturowej. Realizacja tego zamierzenia wymaga jednak za­ chowania tradycyjnego stylu ż y c i a oraz stworzenia wokół siebie barier czy to przestrzennych, jak u Tupinambá, wybierających formę ucieczki z rejonów kolonizacji, czy też kulturowych — jak u Guaraní, hamujących procesy akulturacji. Ten ostatni czynnik objawia się czasami w szczegól­ nej formie, tzw. natywistycznej interpretacji niepowodzeń w osią­ gnięciu „Ziemi bez Zła". Indiański komentator sugeruje wówczas zwykle, iż europejskie formy ubioru i sposoby odżywiania stanowią kontrmagiczną przyczynę unicestwiającą spodziewane skutki celebrowanych obrzę­ dów . Jedynie całkowite i powszechne odrzucenie wszelkich innowacji może zapewnić powodzenie w staraniach. Równocześnie m i t poprzez świa­ domość grupy posiada zdolność reorganizacji tradycyjnych wzorów i sy­ stemów wartości. Następuje absolutne podporządkowanie się nadrzędne­ mu celowi, którym jest jak najszybsze osiągnięcie granic ziemskiego raju. Sfera poczynań rytualnych, wypełniona tańcami, przepowiedniami, śpie­ wami magicznymi i migracją, uzyskuje taką przewagę nad działalnością produkcyjną, iż ta — w okresie wędrówek Indian — zostaje ograniczo­ na do niezbędnego minimum zapewniającego zaspokojenie podstawowych potrzeb fizjologicznych . 70 71 72 Walor afiliacyjny mitu, przy rozczłonkowaniu plemion na luźne hor­ dy, pozbawione swoich stałych terenów bytowania, jak np. u Guaraní, przejawił się w wewnętrznej integracji tych małych społeczności i ich transformacji w grupy celowe, które można by za J. Wachem określić jako „specyficznie religijne" . Wspólny mit wyznaczający wspólne cele oraz wspólne dążenia do realizacji tych wskazań tworzą nową formę ko­ lektywnej identyfikacji, przewyższającą swą wartością więzi wynikające ze stosunków pokrewieństwa. M i t staje się wówczas instrumentem. pod­ budowy autorytetu szamana (page), który jako organizator ruchu i osoba ześrodkowująca wokół siebie członków nowej grupy działa w naturalnych granicach jednego żywiołu etnicznego. Nie spotykamy się tu bowiem ze zjawiskiem tzw. pantrybalizmu, pojawiającego się w doktrynie i praktyce takich ruchów społeczno-religijnych, które powstają na podłożu społecz­ ności znacznie bardziej poddanych akulturacji, niźli dało się to zauważyć u plemion Tupí-Guaraní . 73 74 7 0 M a l i n o w s k i , Mit w psychologii ludów pierwotnych, s. 520-521; P ede Q u e i r o z , Reforme et revolution..., s. 276. Nimuendajú-Unkel, Die Sagen von der Erschaffung und Vernichtung der Welt..., passim; M é t r a u x , Les Messies de VAmérique de Sud, s. 109. N i m u e n d a j ú - U n k e l , Die Sagen von der Erschaffung und Vernichtung der Welt..., s. 358-360. " W a c h , Socjologia religii, s. 84. P e r e i r a de Q u e i r o z , Reforme et revolution, s. 276. reira 7 1 7 2 7 4 �FUNKCJE MILLENARYSTYCZNEGO MITU TUPl-GUARANl 115 W aspekcie psychologicznym można powiedzieć, iż m i t millenarystycz­ ny spełnia u Tupí-Guaraní funkcję psychicznego stabilizatora. Likwiduje lub łagodzi skutki frustracji, wynikającej z pesymistycznych przekonań 0 nieuchronności przeznaczenia, pogłębionych całokształtem sytuacji społeczno-kulturowej, w jakiej Indianie ci znaleźli się po zajęciu Brazylii 1 Paragwaju przez europejskich kolonistów. W zamian dostarcza im złu­ dzeń i umacnia wiarę w lepszą przyszłość, daje równocześnie poczucie nadziei, zabezpieczenia i podpory w najtrudniejszych momentach życio­ wych. Wielość i różnorodność funkcji millenarystycznego mitu Tupí-Gua­ raní, rozpatrywanego t u jako rdzeń „doktryny'' indiańskich ruchów spo­ łeczno-religijnych o formie migracjonistycznej, są również świadectwem uzasadniającym krytykę tzw. jedno przyczynowościowej wykładni genezy tych zjawisk religijnych. Zresztą takie monokauzalistyczne wyjaśnianie źródeł wysoce zróżnicowanych zespołów faktów jest na gruncie nauk spo­ łecznych całkowicie nieuzasadnione. Ukazanie zatem całego systemu wzajemnych sprzężeń i uwarunkowań było t u więc bezwzględnym obowiązkiem interpretatora. Wprawdzie rola mitu millenarystycznego została w artykule szczególnie wyeksponowa­ na, posiadał on bowiem w indiańskich społecznościach Tupí-Guaraní rze­ czywiście ogromne znaczenie — jednakże autor jest świadom tego, iż fenomenologiczna wiwisekcja, dostarczając niekiedy nader interesujących skojarzeń — nie może zastąpić takiej analizy, w której m i t traktowany byłby jako w y t w ó r świadomości w pełnym kontekście historycznie zmien­ nych determinant kulturowo-społecznych. Aleksander Posern-Zieliński THE FUNCTIONS O F T H E M I L L E N A R I A N MYTH IN SOCIAL-RELIGIOUS MOVEMENTS O F T U P l - G U A R A N l INDIANS A Summary Sometimes a myth can become a real cultural force, assuming the role of a sac­ ral regulator of social activities. This is particularly clear in the case of the so-called millenarian myths, with their central idea of salvation conceived as earthly, collective and material. I n American Indian mythologies we encounter this type of myth e.g. in Tupí-Guaraní societies. Under an immediate influence of such a myth, reinforced by their traditional fatalism and by the developments of European colo­ nization, they abandoned their native territories and wandered towards the dreamed "Land Without Evil", the happy abode of the ancestors in which happiness and welfare prevailed. Those wandering occured generally in the 16th and 17th cen­ turies, engaging, then Tupinambá tribes on the Atlantic coast of Brazil. I n the mi­ grations of the 19th and 20th centuries participated Guaraní groups living on the border of Paraguay and Brazil. �116 ALEKSANDER POSERN-ZIELIÑSKI During those periods the millenarian myth revealed its praxiological value, becoming as set of working directions and an instrument of social regulation. This feature of the myth is most remarkable in the moments of crisis, conflicts and historical turning points which are natural environments in which social-religious movements develop. The myth analysed here turned out to be a unity of its etiological (explanatory) and regulatory functions. It supplied an interpretation of phenomena and events belonging to the mythical past, giving them the status of peculiar models of si­ tuations that might be expected in future. On the other hand the myth, by becom­ ing an ideology of the „salvation movement", not only defined the perspectives of the future state of "perfection" in "the land of bliss", but it also contained concrete instructions defining efficient means of attaining the desired end. Among various functions of the millenarian myth its role as a regulator of human actions and a stimulator of social forces came to the fore. B y obliterating the diffe­ rences between the real and the unreal, the profane and the sacral, the spiritual and the material, the myth enabled a social acceptance for the endeavours which were doomed to failure because of the objectivisation of irrational means and methods. It was such a set of ideas which was underlying the emergence of so­ cial-religious movements of Tupí-Guaraní Indians; those movements assumed the form of migrations and became an outlet for the extreme anxieties caused by the traditional catastrophism and the situation of actual threat from outside. The primary regulatory function of the myth is a unifying focus and a comple­ mentation of its other functions: 1) •axiologieal, i.e., connected with an affirmation of the own culture in the new pattern of values and with attempts to retain the traditional way of life; 2) affiliative, i.e., related with the new type of group solida­ rity and the new form of collective identification based on a unity of a situation, ends and means aiming to the realization of the myth; 3) psychological, i.e., pro­ tecting the personality from frustration. The millenarian myth performs here the function of a psychological stabilizer by supplying illusions and reinforcing the faith in a better future. These are not all the functions of the millenarian myth; indeed, they defy attempts of a rigid classification. However, the aspects listed above are significant for an analysis of the migratory movements of Tupí-Guaraní. They allow us to state that the millenarian myth, besides being the doctrine of the social-religious movements of Tupí-Guaraní, functioned in their social consciousness as a positive alternative opposed to the colonial reality, strong enough to restore the lost state of harmony and equilibrium by metaphysical means. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/cd634d5d359504ce40a5104095cdc5ab.pdf 60ff9fa09c59b5d42e946f87e0c762ae Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:286 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1966 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:255 Title A name given to the resource Recenzje i sprawozdania cz.2 / LUD 1964-65 t.50 Description An account of the resource LUD 1964-65 t.50, s.629-700 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 628 nie zawsze w sposób dostatecznie przemyślany. Przykładem może być ogólna charakterystyka wsi badanej, która koncentruje uwagę na ludności i podstawach gospodarczych. W danych o ludności poza zasygnalizowaniem liczby i przynależności etnicznej obywateli główny nacisk położony jest na zarejestrowanie ewentualnych migracji sezonowych i stałych, co ma zapewne rzucić światło na strefę kontaktów mieszkańców wsi. Na zakończenie krótka czysto formalna charakterystyka składu zawodowego z uwzględnieniem miejscowej specyfiki i zmian zaszłych w ustroju socjalistycznym. Zagadnienia te w porównaniu z częścią szczegółową kwestionariusza potraktowane są niezwykle zwięźle, co z uwagi na tego nie': wprawnego badacza, który się ma nim posługiwać, budzi obawę, że obraz wsi będzie bardzo ogólnikowy. Koniecznie należałoby rozbudować punkt dotyczący migracji i kontaktów. Jest to zagadnienie pierwszorzędnej wagi, które często nie znajduje żadnego odbicia w oficjalnych statystykach. Ponadto w ogólnej charakterystyce wsi dla właściwej oceny uzyskanych informacji niezbędnym jest chociaż wyliczenie instytucji kulturalno-oświatowych działających na terenie badanej wsi wraz z adnotacją, kiedy zaczęły swą pracę oraz podanie jakie są możliwości przenikania do wsi przejawów kultury masowej ogólnonarodowej (prasa, radio, kino, telewizja). Tu należy stwierdzić, że niewystarcza sama ogólna charakterystyka wsi, ale wieś badana powinna być widoczna w wielu innych miejscach kwestionariusza. W opracowywaniu kwestionariusza, podobnie jak i w badaniach własnych autora zamierzenie badań tzw. "kompleksowych" nie jest i w takim ujęciu nie mogło być w pełni zrealizowane. Pomimo drobnych niedociągnięć omówione powyżej prace przynoszą ciekawy i dotąd mało znany materiał etnograficzny niewątpliwie bardzo przydatny w dalszych badaniach karpackich. II. R E CE N ZJ E I S P R A W O Z D A N I A Richard we~ss, Hauser und Landschaften der Schweiz, S. 368, ryc. 233. Erlenbach-Zurich und Stuttgart 1959. Niedawno zmarły świetny etnograf szwajcarski wydał pod koniec życia doskonałą pracę o budownictwie. Wartość jej podnoszą wnikliwe i pomysłowe, utrzymane w jednym stylu ilustracje Hansa Egli. Obfity materiał ilus:racyjny je~t niewątpliwie pod względem koncepcji dziełem R. Weissa, gdyz uderza mezwykła przejrzystość ujęć typologicznych i kartograficznych z podkreśleniem współzależności formy budynków i materiałów budowlanych ze środowiskiem geograficznym oraz typem gospodarki. Proste a nawet prymitywizujące rysunki Egliego oddają celnie styl budownictwa szwajcarskiego (np. rys. 12, 14, 27, 69, 96 i inne). Prostot? środków i celność ujęć materiału ilustracyjnego posiada dużą siłę sugestywną spod której uroku trudno się czytelnikowi wyzwolić. Rysunki przedstawiają konkretne wybrane .fakty indywidualne; w większości wypadków nie są to wię~ abstrakcYJne schematy typologiczne, ale uproszczone i wypreparowane z śro~owiska. f~kty kulturowe. Nie jestem przekonany, czy słuszną była deCYZJa wyehmmowania z pracy fotografii. Dzieło straciłoby ale autentycznoś~ faktów indywidualnych, jako dokumentów podstawO~yCh zyskałaby ":'lele. ~Yb~r .konkretnego faktu jako podstawy rysunku, jego uproszczeme, styllzacJa l przyjęcie pewnej konwencji rysunkowej, są to wszystko czynności związane z systematyką faktów kulturowych. Zastrzeżenie io osłabia nieco ogromny kredyt naukowy, jakim uczeni obdarzają prace R. Weissa, nie mniej jednak zasada ukazywania czytelnikowi możliwie najbar~ziej autentycznych, j e d n o s t k o w y c h f a k t ó w k u l t u r o w y c h, k t o r e p r o wad z ą k u u o g ó l n i o n y m t y P o m, j e s t c h Y b a słuszna.. D~ieło Weissa jest niewątpliwie ostatnią, ale nie ostateczną syntezą etnog:aflczną na temat budownictwa szwajcarskiego, (na rubieży świata śródzlemnomorskiego i północnego świata romańskiego i germańskiego oraz na rubieży nizin i najwyższych gór europejskich). Autnr zdobył się w tym dziele na indywidualny sąd, na własną koncepcję na temat genezy i przyc~y~ zróżnicowania ludowego budownictwa szwajcarskiego, co zaznaczyło Slę l w tytule pracy, podkreślającym związek między "Hauser" i "Landschaften". Stworzenie nowej syntezy nie było rzeczą łatwą po pracach R. Henninga (1876/82), A. Meitzena (1882), E. G. Gladbacha (1885), J. Hunzikera (19CO1914), H. Shwaba (1914), C. Jeklina (1914), J. Bielandera (1931), B. Schiera �631 630 (1932), H. Brockmanna (1933), J. Roberta (1939), G. Ranka (1951), P. Scheuermeiera (1956), A. Baeschlina (1957). Wymienieni autorzy, to twórcy wielotomowych dzieł; niektórzy z nich rozpatrywali budownictwo szwajcarskie na tle budownictwa ogólnoniemieckiego, jak M e i t z e n, czy H e n n i n g, inni dotykali zagadnień budownictwa tego na tle północno-eurazjatyckim (Ranka). czy jak S c h i e l' środkowo-wschodniej Europy. Podobieństwa i różnice między budownictwem szwajcarskim a włoskim i francuskim zostały mimochodem podkreślone w pracach J. R o b e l' t a i P. S c h e ue l' m e i era. Każdy z wymienionych autorów reprezentował, względnie reprezentuje, określone metodologicznie stanowisko naukowe: a więc koncepcję uwarunkowań etnicznych, środowiskowych-geograficznych, konstrukcyjnych, przyrodniczo-ewolucyjnych lub funkcjonalnych. R. We i s s ustosunkowuje się do wszystkichlych kierunków we wstępie, przeprowadza ich krytykę, i sam nie odrzucając a limine zdrowych ziaren wydobytych przez poprzedników, usiłuje zająć stanowisko konkretno-historyczne, zbliżając się do swoiście pojmowanego funkcjonalizmu. W całej pracy uwidocznia się tendencja przeciwstawienia się szkole etnicznej, a więc koncepcjom Meitzena, Henninga a zwłaszcza H u n z i k e- ra (Das Schweizerhaus nach seinen landwirtschaftlichen Formen und sei- Autor mocno uderza w tezę. jakoby dzisiejsze zróżnicowanie szwajcarskiego budownictwa ludowego było wynikiem pierwotnych różnic, sięgających okresów plemiennych czy szczepowych, i odpowiadało zróżnicowaniu językowemu. Zresztą, jak wykazały np. studia Fringsa, i układ gwar w Niemczech nie odpowiada pierwotnemu układowi plemiennemu i pierwotnym dialektom plemiennym. Tę prawdę widzi Weiss w stosunkach etniczno-językowych w Szwajcarii. Podważa więc tezy Hunzikera, a zwłaszcza uogólnienie, jakoby budownictwo kamienne i osadnictwo skupione wiązało się ze światem romańskim, a więc było dziedzictwem rzymskim, a budownictwo drewniane i osadnictwo rozproszone - z światem germańskim. R Wei s s słusznie zauważa, że materiał budownictwa, a więc jego "kamienność" względnie "drewnianość" wiąże się ze środowiskiem naturalnym, na co wskazuje mapa materiałów budowlanych P. Vidal'a de la Blache (str. 37), natomiast forma budownictwa i osadnictwa z typem gospodarki. W myśl tej zasady wyróżnia on: dom nizinny, rolniczy z wyżką i wysokim słomianym dachem, oraz dom górski, hodowlany z kamiennym, płaskim dachem. Widoczne to szczególnie w tabelarycznych zestawieniach na str. 42-43, 66-67, 276, 324. To trafne ogólne ujęcie podważyło koncepcję typologiczną Hunzikera, który widział w Szwajcarii następujące typy budynków: burgundzki, alemański, szwabski oraz dom retoromański (GraubUnden), celtoromański (Jura i Szwajcaria francu~ka) i tzw. Walserhaus - a więc typy genetycznie powiązane z określonymi jednostkami etnicznymi. Nie wydaje się jednak, aby krańcowe stanowisko Weissa dało się utrzymać bez reszty, gdyż nawet w jego ujęciu poszczególner geschichttichen Entwicklung). ne typy regionalne, jako zespoły różnych cech, dadzą się sprowadzić w pewnych rysach do takich form, które odpowiadają czterem elementom etnicznym: Celto-romanie, Reto-romanie, Halowie i Niemcy. Widoczne to na mapach (str. 66, 90, 106, 123, 158, 178). Jest rzeczą jasną, że pierwotne formy, które wyrosły w określonych środowiskach i w określonych warunkach gospodarczych uległy przeobrażeniom pod wpływem czynników gospodarczych, mieszania się ludności posiadającej rozmaity inwentarz kulturowy. Nie mniej stare elementy są czytelne i w konkretnych faktach, jak też w zasięgach. Są to już wprawdzie przeżytki i relikty, ale trudno etnografowi z nich zrezygnować, na rzecz ujęcia funkcjonalnego. Nie chodzi tu zresztą o obronę idealistycznych fikcji, a mianowicie o istnienie jakichś "Volkergedanken" w zakresie budownictwa, gdyż u dna takich twierdzeń leżą aprioryczne założenia o istnieniu korelacji między faktami kulturowymi a psychiką społecznych grup etnicznych. Chodzi jednak o wysiłek wyanalizowania na drodze retrogresji' naj starszych elementów budownictwa, w tym wypadku historycznego. Chodzi o położenie większego nacisku na genezę a nie tylko na uchwytną historycznie dynamikę rozwojową· Unikanie przez Weissa tej problematyki widoczne jest w zakończeniu pracy, w VI rozdziale i jego podrozdziałach: Biiuerliche und nichtbiiuerliche Siedlung; Landschaften, Der Mensch in der Landschaft. R. We i s s skierował ostrze swej krytyki również przeciwko teoriom, czy też kierunkom konstruktywistycznym, reprezentowanym w Szwajcarii przez E. G. Gladbacha, H. Schwaba (Das Schweizerhaus, sein Ursprung und seine konstruktive Entwicklung,1918). Zwolennicy tegoż - wywiedli budownictwo szwajcarskie z dwu praform: 1) z domu zrębowego z siodłowatym dachem, i 2) z szałasów bezściennych (Dachhiltten) zbudowanych z kozłów, czy krokwi. Wedle zwolenników tego kierunku, rozwój toczył się zgodnie z prawidłowościami jakie narzucał materiał i narzędzia. Na marginesie warto zauważyć, że w Polsce kierunek ten zaznacza się w pracach dawniejszych: W. Matlakowskiego i póżniejszych K. Sosnowskiego, G. Ciołka, F. Tłoczka i F. Piaścika. Zwolennicy konstruktywizmu nie widzą potrzeb gospodarczych społeczeństwa, ani funkcji budynków mieszkalnych i gospodarczych. Obiekty budowlane rozwijają się z konkretnej, pierwotnej formy, którą traktują ..."als Produkt de~ Volksgeistes". Tak więc u dna koncepcji tuła się heglowski pogląd. Zwolennicy tego kierunku nie widzą związku między procesem historycz~ym a rozwojem budownictwa wiejskiego, nie widzą też funkcji bytowej I gospodarczej badanych obiektów. Budownictwo rozwija się z fikcyjnych pratyPÓw, automatycznie, a proces rozwoju determinuje materiał i narzędzia . .weis~ zrywa z tymi tradycjami spóźnionego romantyzmu, którym przewodZIł mIstyczny duch narodu. W gruncie rzeczy i konstruktywiści są również zwolennikami "etnizmu" w idealistycznym słowa tego rozumieniu. �632 Ten swego rodzaju ewolucjonizm konstruktywistyczny spotykamy nierzadko i w pracach polskich o budownictwie. R. Weiss celnie rozprawił się z tymi fikcjami, jakkolwiek w pełni docenia rolę materiału i technologii jego obróbki. Swoistą postać na gruncie nauki szwajcarskiej posiada ewolucjonizm przyrodniczy H. Brockmann-Jeroscha, dla niego - podkreśla krytycznie Weiss, budownictwo szwajcarskie to jeden, konkretny ciąg ewolucyjny od palafitów do budownictwa współczesnego. Dlatego też Weiss staje w opozycji do wszelkich form etnizmu ..."dass die Hausthypen nicht volkisch sein kennen". Natomiast - według niego - motorem rozwoju jest ziemia, konkretne środowisko geograficzne, traktowane poniekąd jako genius loci. Przyjąwszy takie założenia, autor wyodrębnił z mniej więcej współczesnego materiału typy budownictwa, a następnie usiłował nawiązać je metodą retrogresywną do materiału archeologicznego. Za Schwabem i Brockmannem przyjął jako praformy "Dachhtitte" i "Wandhlitte" a sam włączył jeszcze jedną formę wyjściową, a mianowicie ziemiankę. Różnił się jednak od Schwaba tym, że formy te traktuje jako wynik oddziaływania środowiska geograficznego. Mimo dużej dozy krytycyzmu wobec nieraz dziwacznych analogii Brockmanna, Weiss w pracy swojej ulega jednak jego wpływom, co przejawia się w przecenianiu geografizmu; przyjął też brockmannowski podział systematyczny i wyodrębnił 5 typów budynków: 1) Dreisćissenhaus (rolniczy), 2) Landenhaus (hodowlany), 3) GoUhardhaus (hodowla i rolnictwo) 4) Tessinerhaus i 5) Jurahaus. Łączy go również z Brockmannem, a pośrednio i z Meringe;rem i Schierem,swoisty stosunek do metody kartograficznej; obaj unikają kartografowania opisywanych typów budynków, natomiast kartografują różne elementy budownictwa. Zasięgi tych elementów wiążą, zwłaszcza Brockmann, z klimatem i zasięgiem roślin. Weiss czyni to z pełną świadomością wobec trudności zdefiniowania opisywanych typów regionalnych*). Ponieważ taki fakt kulturowy jak dom jest bardzo złożony, więc i liczebność cech branych przy typologii pod uwagę jest bardzo duża. Wyraźnie rysuje się istnienie kilku a nawet kilkunastu podstaw podziału (np. materiał, forma zewnętrzna, rozplanowanie, funkcja, położenie ogniska itp.), każdy zaś fakt indywidualny stanowi skrzyżowanie bardzo różnych cech. Sprowadzenie ich do wspólnego mianownika wymaga wyboru ich, ten zaś ma charakter subiektywny, brak *) Mapy: Rozprzestrzenienie materiałów i technik budowlanych. Ryc. 4: Budownictwo kamienne i drewniane a zasięg uprawy kasztanów. Ryc. 6; Zasięgi różnych materiałów pokrywających dachy a typ gospodarki i rozmieszczenie odpowiednich surowców. Ryc. 15; Rozmieszczenie różnych konstrukcji dachów. Ryc. 19; Różne formy dachów. Ryc. 25; Różne formy palenisk. Ryc. 32; Rozpowszechnienie komina burgundzkiego. Ryc. 35b; Rozpowszechnienie gminnych pieców piekarskich (poza domem mieszkalnym). Ryc. 41; Rozmieszczenie typów domów O rozplanowa~ niu" sumującym" i "dzielącym". Ryc. 57; Rozmieszczenie zabudowy jednodworczej (wszystko pod wspólnym dachem) w dwu odmianach; 1) Mittertennhaus i 2) Dreislissenhaus. Ryc. 60a; Rozmieszczenie różnego typu tendencji kształtowania się zagrody w Alpach. Ryc. 61a; Rozmieszczenie różnych form osad. Ryc. 35. Mapa przeglądowa rozmieszczenia lokalnych form budownictwa. Mapa 100. 633 bowiem obiektywnych kryteriów doboru. Być może, że zastosowanie analizy statystycznej przyniosłoby pewne rezultaty. R. Weiss nie czyni jednak w tym kierunku żadnych usiłowań; wobec tych teoretycznych trudności zrzekł się on opracowania typów "całkowitych", czy też ogólnych - rzecby można "kompletnych", ostrożnie wyodrębnia 20 typów lokalnych, na wzór ujęć Ch. B i e r m a n n a w pracy "La maison paysanne vaudoise" (1946), a obawy swe wyraża w opinii o skartowaniach dawniejszych: "Darum muten um die Hausthypenkarten Hunzikers oder Jecklins wie Phantomkarten an" ... Stanowisko zaś swoje sprecyzował w słowach: "Die Karte der lokaltypischen Hausformen ist jedoch keine Typenkarte im alten Sinne .. Sie zeigt led iglic h einige aIs lokaltypisch empfundene Beispiele in ungefahrer Ortsbindung, urn eine allgemeine Anschauung von Vielialt landschaft1icher Formen zu geben". Nie sądzę jednak, aby koncepcje Schiera i Meringera dotyczące studiów nad mo.rfologią kultury i traktujące Europę jako swojego rodzaju jedność kulturową, niezależną od geografii językowej, wystarczały do uzasadnienia braku studiów nad: a) współzależnością poszczególnych elementów budownictwa, a więc nad tendencją wspułwyst.ępowania; b) oraz nad dawnością elementów wyrażnie korelujących lub wzajemnie się wykluczających. Wyrażna bezsilność badacza wobec zjawisk zmienności, różnorodności form i ich rozproszenia na terenie Szwajcarii spowodowała, że Weiss wolał dać zróżnicowaniu budownictwa tylko interpretację funkcjonalną, i niesłychanie wnikliwie rozpatrzył je jako zbiór faktów uwarunkowanych przez przyrodę i potrzeby człowieka jako hodowcy, ogrodnika i rolnika. Natomiast mniej wyraźnie w pracy rysuje się dziedzictwo kulturowe, jego dawność i jakość, którą każde pokolenie zastaje. Nie ulega wątpliwości, że ten rzetelny wkład Weissa jest jeszcze jednym przyczynkiem demaskującym pseudonaukowe metody porównawcze, oraz nadużywanie analogii. (Chodzi tu o takie stosowanie metody porównawczej w którym badacz w sposób nieobowiązujący zestawia fakty od siebie odległe w przestrzeni i w czasie, i na podstawie dalszego lub bliższego ich podobieństwa wysnuwa wnioski o ich genetycznym pokrewieństwie). Wyniki pracy Weissa kierują uwagę na potrzeby i wysiłek człowieka, przeciwstawiającego się uwarunkowaniom środowiska przyrodniczego i temu, co narzuca dziedzictwo kulturowe. Rozeznanie tych procesów nie powinno jednak tamować poszukiwań genetycznych, a zat:ewne i etnogenetycznych. Brak równowagi między historycznym i funkcjonalnym spojrzeniem na budownictwo wyraził się naj dobitniej w zakończeniu pracy, w którym autor w podrozdziale "Die Wirtschatsform aIs kennzeichnendes Merkmal von Landschaftstypen" (str. 323), i załączonych dwu tabelarycznych zestawieniach dał syntezę, wykazując zależność między klimatem a gospodarką· To niewątpliwie duże osiągnięcie prowadzi autora do dalszych uogólnieil, charakterystycznych dla niektórych kierunków socjologii. Są to rozważania �634 635 na temat grup społecznych pasterzy, rolników a także na temat kryzysu kultury alpejskiej. Omawiając dzieło Weissa położyłem szczególny akcent na zagadnienia metodologiczne i metodyczne, chcąc zwrócić uwagę na walory tej trudno osiągalnej w Polsce książki. Być może iż skąpo zostały naświetlone doskonałe opisy syntetyczne dotyczące powiązania budownictwa szwajcarskiego z życiem i jego potrzebami. Pod tym względem dzieło Weissa jest wysokim, wzorcowym osiągnięciem i - co należy szczególnie podkreślić osiągnięciem oszczędnym w słowa. Józef Gajek Etnografowie i regionaliści w badaniach kultury Muzeum w Lublinie. Studia i Materiały Lubelskie. Etnografia 1. str. 7-75. Lublin 1962. We wstępie autor określa zadania jakie sobie postawił i na tym tle snuje rozumowanie na temat celowości bibliografii regionalnych. Autor ma w zasadzie rację, twierdząc, że bibliografie takie są odbiciem dziejów kultury regionu, dziejów życia umysłowego. Bibliografia regionalna jest często wstępnym bojem o monografię historyczno-etnograficzną regionu. Nie godziłbym się jednak z twierdzeniem, że celem takiej monografii jest "konieczność wydobywania ludzi zapomnianych", zapomnienia te są przeważnie wynikiem naturalnej selekcji wartości. Przegląd osobistości w układzie alfabetycznym uwzględnia spośród lubelskich etnografów i folkorystów, tudzież zbieraczy materiałów do zagadnień kultury ludowej następujące osoby: Jan Brandt (bez bliższych danych biograficznych), Aleksander Bryk (niejasno rozgraniczono twórczość literacką autora od autentycznych tekstów ludowych), Maria Bylczyńska - Żywirska, Jan Czekanowski, Stanisław Dąbrowski, Henryk Dobro'Nolski, Adam Fischer, Ewa Fryś-Pietraszkowa, Józef Gajek, Franciszek Gawełek, Józef Gluziński, Maria Hempel (współpracowała z O. Kolbergiem), Teresa Karwicka, Konstanty KietliczRayski (artysta malarz), Bolesław Bukowski, Hieronim Kłosowski, Jerzy Kolasiński, Oskar Kolberg, Zofia Kowerska, Joachim Lelewel, Hieronim Lopaciński, Michał Maciąg, Erazm Majewski, Zofia Malewska, Bronisław Malewski, Helena Morozewicz, Kazimierz Moszyński, Józef Nakoneczny, Władysław Olechnowicz, Aleksal).der Oleszczuk, Janusz Optołowicz, Janina Petera, Michał PękaIski, Adolf Pleszczyński, Ksawery Piwocki, Maria Przeżdziecka, Tadeusz Preizner, Roman Reinfuss, Karol Staruch, K. Skryńska, Karolina Smoleńcówna, Jan Stelmaszczyk, Wanda Sliwińska, Janusz Swieży, Zygmunt Wasilewski, Henryk Wiercieński, Erazm Wierzbowski, Kazimierz Wł. Wójcicki, Wikto!, Żurkowski, Henryk Zwolakiewicz. Kolejne wyliczenie nazwisk najlepiej ilustruje zakres tego zarysu badań nad regionem lubelskim; nie jest on może najbardziej konsekwentnie przeprowadzony, ale daje pewien obraz rzeczywistości i jest napewne poważnym przyczynkiem do historii etnografii polskiej. Przykro uderza brak nazwisk: T. Delimata, J. Jastrzębskiego, F. Olesiejuka i innych. Przy osobistościach, które w dziejach etnografii polskiej stanowią ważną pozycję, niepotrzebnie wymieniono prace, które nie dotyczą Lubelskiego. Szkoda, że autor nie podał wykazu czasopism lubelskich. Należałoby też oczekiwać od autora rozpraw na temat historii etnograficznych zbiorów muzealnych w Lublinie, a także iydowskiej kultury małomiasteczkowej. Na omówienie takie czeka region lubelski i "Kamena". J. Gajek Henryk Zwolakiewicz, ludowej Lubelszczyzny. Piotr Swierć, Pieśni Józefa Lompy ze zbioru Juliusza Rogera, Opole 1963, In'stytut Śląski w Opolu, nakład własny 500 egz., 40, s. 19, 1 nlb. Z okazji 100-ej rocznicy śmierci J. Lompy ukazała się praca P. Swiercia zawierająca wybór pieśni ludowych zawartych w dziele Juliusza Rogera, Pieśni ludu polskiego w Górnym Slqsku (Wrocław 1863). Wybór ich poprzedza krótka przedmowa, w której autor omawia dzieje rękopisów J. Lompy. Część z nich znajduje się obecnie w archiwach Krakowa, Cieszyna, Dębicy, część zaginęła jeszcze za życia Lompy. Pod wpływem lektury tego małego zbiorku nasunęły się pewne spostrzeżenia i uwagi. J. Lompa w liście do J. I. Kraszewskiego z dnia 6 lipca 1863 1'. pisze: "Krąży jeszcze i teraz pomiędzy ludem górnośląskim pieśń zaczynająca się od słów: "Za Ujazdem czarna rola« opowiadająca o dziewczynie z Opola, która swego brata otruwszy, w Ujeździe stracona była. Pieśń tę mieścić będzie zbiór pieśni ludowych w Górnym Sląsku, które ma wydać radca sanitarny, książęcy przyboczny doktór w Rudach"!. Jak podaje P. Świerć, pieśni zebrane przez J. Lompę, ogłoszone są u Rogera pod nume~ami: 69, 79, 97, 104, 141, 318, 388, 456 i 499. Z melodiami jest ich pięć, pozostałe zawierają sam tekst. Pieśni te posiadaj,! następujące incipita Nr Nr: 69 - Siedzi zajączek pod miedzą, 79 - Służyłem u pana na pierwsze lato, 97 - W ciemnym lesie ptaszek śpiewa, 104 - Na krakowskiej ulicy, 135 - Tam łowiło dwóch rybaków na rzece, 141 - Z tej tam stro,ny jezioreczka, 318 - Czyś nie był doma, 388 - Ach, biada, biada, 391 - A Jakeś mi namawiał, 395 - Matko, matko, matusio moja, 456 - Swieci miesiąc na niebie, 472 - Co to za wesele, 499 - Miałam ci ja pierwszego. Jest ich w rzeczywistości 13 - ale wśród nich nie ma pieśni "O siostrzetrucicielce". W zbiorze Rogera ogłoszona jest ona pod nr 118 i 119, lecz nie pochodzi z rękopisów J. Lompy. Prawdopodobnie rękopis z jej zapisem 1 Odsyłacz P. Swiercia. op. cit. s. 5; K. do J. I. Kraszewskiego, Katowice 1931. D O b r O w O l S k i, Listy Józefa Lompy �637 636 albo nie został przez Rogera wykorzystany i do dziś kryje go któreś z archiwów, albo zaginął. Wybór i zestawienie pieśni ludowych zebranych przez J. Lompę, jakiego dokonał autor, jest pożyteczny dla badacza folkloru polskiego, gdyż posiadają one dosyć dokładną metrykę zapisu, co w XIX w. bywało rzadkością u zbieraczy utworów ludowych. Henryka Romańska Linda Degh, M iirchen, Erziihler und Erziihlergemeinschaft. Dargestellt an der ungarischen Volksilberlieferung, Akademie-Verlag, Berlin 1962, s. 435. Praca ta jest dysertacją doktorską przedstawioną Węgierskiej Akademii Nauk w 1956 r. i przetłumaczoną na język niemiecki przez Johannę Till. Instytut Badań nad Kulturą Ludową od 1947 r. zainteresował się specjalnie grupą Szeklerów, starego szczepu węgierskiego, osiadłego dziś głównie w komitacie ToIna. Autorka operuje bogatym materiałem, zebranym w latach 1948-56 w Kakasd, wsi która najpełniej zachowała dawne tradycje i obyczaje. Stawiając sobie zadanie poznania bajki ludowej, autorka dąży przede wszystkim do wydobycia kolektywnej funkcji opowiadania, nie ogranicza się do samego ich tekstu, który jej zdaniem, jest tylko "torsem bajki". Przedmiotem badań staje się więc społeczna funkcja opowiadania, stąd rodzi się potrzeba poznania okoliczności, w jakich jeszcze dziś można znależć wdzięcznych słucha'czy. Takim właśnie, związanym z archaicznym sposobem myślenia terenem, jest wieś Kakasd - pole badai1 nad bajką Lindy Degh. Autorka zebrała przeszło 200 bajek a oprócz tego inne epiczne utwory mówiące o stosunkach historycznych, ekonomicznych i społecznych wśród Szeklerów. Praca dzieli się na 3 części: I. Szeklerzy w Kakasd, II. Bajka w spcłeczeństwie opowiadających i przysłuchujących się, III. Opowiadacze. W L części poznajemy historię grupy Szeklerów, których pochodzenie nie jest dotąd wyjaśnione, wg jednych są to potomkowie bułgarsko-tureckiego szczepu, wg innych jest to '.vęgierski szczep niejednolity, zawdzięczający swą zwartość historycznemu zadaniu strzeżenia grcmicy. Sami Szeklerzy twierdzą, że pochodzą od Hunnów i już za Attyli, jeszcze przed Węgrami, znaleźli się nad Dunajem. Byli koczującymi pasterzami, a ponieważ dostarczali dzielnych żołnierzy, otrzymali nadania gruntów i pewne prawa. W XVI w. nałożono na nich prócz wojskowych - ciężary finansowe, wielu nawet popadło w poddaństwo. W XVIII w. rządy wiedeńskie rozwiązały wojskowe organizacje Szeklerów, zniknęły więc dawne przywileje, choć pozostała pamięć o nich. Za Marii Teresy Szeklerzy przenieśli się z Siedmio- grodu na Bukowinę (1740-80), a znaczna część uciekła do Mołdawii (1764), będącej wówczas pod panowaniem tureckim, Po tym przeglądzie historycznym autorka ograhicza opis do losów Szeklerów ze wsi Andrasfalva na Bukowinie. Położenie ich pogorszyło się w XX w., trudno było o pracę, a dołączyło się do tego polityczne napięcie, bo żyjące dotąd w zgodzie narodowości były przeciw sobie podjudzane (w 1930 r. żyło tam 3680 Szeklerów, 200 Niemców, 180 Polaków, 80 Rumunów i 16 Rusinów). Toteż przesiedlenie na Węgry w 1941 r. nie napotkało na sprzeciw. W Kakasd żyje dziś ok. % dawnych mieszkańców Andrasfalva, co stanowi 800/0. Zachowali oni odrębność i tradycje, pielęgnują własny dialekt, najbardziej archaiczny wśród gwar węgierskich. W II. części autorka daje przebląd wyników dotychczasowych badań nad bajką, wśród których wyróżnia dwa nurty: filologiczną analizę porównującą internacjonalne teksty bajek (Folklor-Fellows) i traktowanie bajck jako przyczynku do badań socjologicznych (Francja, Anglia, ZSRR). Dzieło nie powstaje niezależnie od grupy społecznej. Nie można lekceważyć roli słuchaczy, którzy swą reakcją oddziaływują na opowiadającego. Mają tu zastosowanie zasady socjologicznej szkoły francuskiej i antropologicznej szkoły angielskiej, a więc teoretyczne wywody Lucien Levy-Bruhl'a i metodyczne Bronisława Malinowskiego, który uważa, że tekstu nie można badać w oderwaniu od rytuału, od warunków społecznych i od kultury materialnej. Tą drogą poszli badacze angielscy, amerykańscy, niemieccy, szwajcarscy i inni. (Na Węgrzech już w 1914/15 r. Lajos Kalman ogłosił zbiór bajek jednego parobka). Autorka stoi też na stanowisku, że w literaturze ludowej społeczne podłoże jest głębsze niż indywidualne różnice stylowe. Przed badaczem leżą więc zadania zbierania autentycznego, ściśle oznaczonego materiału, poznania opowiadającego oraz społeczeństwa, w którym opowiada, wreszcie obserwacji samego przebiegu opowiadania. Badania powinno się powtarzać w pewnych odstępach czasu dla prześledzenia nie uniknionych zmian zaznaczających się w tekście. Bajkę zrodziła potrzeba oderwania się od codzienności. Trudno ustalić, które z jej elementów są starsze, tak samo, jak w ogóle określić, jak stara jest sama bajka. Motywy i wątki wędrują od Irlandii po Indie, ale znamy je na ogół dopiero z XIX w. Europejski materiał czerpie z dwóch źródeł: z dzieł literackich (często średniowiecznych) i z tradycji ustnej. Dziś pozostała bajka jako wspomnienie, żyje jeszcze tylko w naj biedniejszych warstwach ludu. Okoliczności sprzyjające opowiadaniom - to wspólne prace takie, jak: wygładzanie i nawlekanie liści tytoniu albo wieczory spędzane razem w czasie robót sezonowych. Bajka rzeklerska ogranicza się coraz bardziej de, ogniska domowego. Tradycja bajek jest organicznym składnikiem literatury ludowej; istnieją dwa sposoby opowiadania albo kilka osób opowiada kolejno albo jedna przez cały wieczór, wtedy są to długie baśnie czarodziejskie, łąc:zące wiele wątków. �638 Z chwilą przesiedlenia Szeklerów z Andrasfalva do Kakasd zmieniły się warunki życia, ale źródłem tradycji bajek pozostały prace sezonowe. Najsławniejszym opowiadaczem był Józef Zaicz (t1938 r. w wieku 97 1.), ojciec Zuzanny Palkó. Obecnie zaczynają też opowiadać kobiety. Był też zwyczaj 48-godzinnego czuwania przy zmarłym, w czasie którego śpiewano pieśni i modlitwy a opowiadano bajki. Dziś wobec przesiedlenia Szeklerów "wyschło" pierwotne źródło bajek. W bajce z Kakasd odbija się wpływ kościoła, pobożność łączy się z przesądami i magią stosowaną zwłaszcza w leczeniu, z wiarą w czarownice i strachy, Materiał baśni jest archaiczny, metody kompozycji nie zepsuły książki "dla ludu" z przełomu XIX/XX w. Teksty zaczerpnięte z literatury są nieliczne, życie wsi odbija się w szeregu opowieści, a świat codzienny i z fantazji łączą się w baśniach. Facecje budzą śmiech i wytykają wady, przy czym jest charakterystyczne, że antyklerykalne tak częste na ogół w literaturze ludowej - tu grają rolę podrzędną. III. Autorka charakteryzuje czterech głównych opowiadaczy z Kakasd, którzy znani są jeszcze z Andrasfalva, są to Zuzanna Palkó (ur. UmO), Gyorgy Andrasfalvi (ur. 1904), Anna Sebestyen (ur. 1879) i Marton Laszló (t w l-ej poło XX w.), podaje krótką informację o 100 ich bajkach (s. 267307) oraz niezmiernie ciekawy ich wybór (s. 310""7415). Z. Palkó, G. Andn'tsfalvi i A. Sebestyen pochodzą wszyscy z rodziny Zaicz, podany zaś materiał daje jakby przegląd opowiadań paru pokoleń. Dowiadujemy się, jak bogaty jest repertuar baśni, facecji i opowiadań każdego z czworga bajarzy, jak przedstawiają życie wsi i jakim poglądom moralnym i społecznym dają wyraz. Z. Palk6 otrzymała w 1954 r. tytuł "mistrza sztuki ludowej", wtedy to po raz pierwszy była w Budapeszcie. Repertuar jej składa się z 43 baśni czarodziejskich, 17 facecji i 10 opowiadań. Główne źródło bajek Z. Palkó - to bajki słyszane w dzieciństwie od ojca (Józef Zaicz) a później od brata (Janos Zaicz), niektóre od Martona Laszló. Zuzanna Palkó nie umie czytać. Obraz świata w jej baśniach odpowiada typowo chłopskiemu, konserwatywnemu, powiązaniu z wierzeniami. Religijność polega nie tylko na powoływaniu się na Boga, ale zaznacza się w po_ glądzie na karę za zło. Facecje są w znacznej części satyrami społecznymi. Bajki Z. Palkó są na ogół długie (12-15 s.} facecje krótsze. Styl jest giętki, dopasowuje się do treści. Gyorgy Andrasfalvi skłonność do opowiadania odziedziczył po dziadku (Józef Zaicz), po ojcu zamiłowanie do książek i głód wiedzy. Po przesiedleniu do Kakasd zyskał uznanie i szacunek w społeczeństwie, tu też zaczął opowiadać, w Andnłslalva był na to jeszcze za młody. W sposobie myślenia jest bardziej racjonalistyczny od Z. Palkó, znajomość literatury i świadomość historyczna wyznaczają pewne granice jego baśniom czerpanym z tradycji, a nie mającym na ogół charakteru moralizatorskiego, raczej awanturniczy i romantyczny. G. Andrasfalvi często biErze udział w czuwaniach przy zmarłym i jest bardzo ceniony, choć repertuar jego nie jest 639 bogaty, opowiada zawsze te same bajki, (s. 227) głównie 4. Bajki te są długie (ok. 30 S. maszynop.) i dobrze skomponowane, uderza stapianie i przekształcanie wielu elementów. Andrasfalvi opowiada w bardzo urozmaicony sposób, posługuje się opisem, uwzględnia psychologię, akcentuje to, co chce uwydatnić. Język jego jest mniej archaiczny niż Z. Palkó, skutkiem lektury są wyrażenia niezwykłe albo nowoczesne. Gdy opowiada wstaje, rusza się, chętnie pali i pije wino. Jest niezwykle uzdolniony, jakkolwiek nie dorównywa Z. Palkó. Anna SebestYEm chętnie opowiada w każdym zgromadzeniu: przy pracy, w rodzinie, w czasie czuwania przy zmarłym, ale tylko wtedy, gdy nie ma lepszego opowiadacza. Wśród jej repertuaru, obejmującego 26 tekstów, są historie wierzeniowe, baśnie i facecje, pobudzają do śmiechu, są żyv.'e, ujęte w dialogi, nieraz dramatyczne. Autorka naśladuje głosy, wżywa się w nędzę i okazuje współczucie. Anna Sebestyen jest przykładem lubianej przeciętnej opowiadaczki, chce i umie zabawić, wnosi wesołość do izby, gdzie przędą, rozp~dza smutek w czasie czuwania przy zmarłym. Czwarty z uwzględnionych przez Lindę Degh bajarzy to nieżyjący Marton Laszló, właściwie ludowy poeta, który pozostawił w rękopisach szereg ,,'l'otenblicher" tj. zbiorów pieśni, opowieści budujących, moralizatorskich i biblijnych, jakie opowiadał, kierując czuwaniem przy zmarłych. Niekiedy teksty te są pisane rymowaną prozą. Można wśród nich wyodrębnić 8 bajek, a jeśli doliczyć do nich te, których mieszkańcy Kakasd od Laszló się nauczyli - jest ich razem 18, wśród nich tylko 5 bez zabarwienia religijnego. Ponieważ nie znamy źródeł tekstów, nie można powiedzieć, o ile Laszl6 je przetwarzał; sądząc po stylu zdradzającym obok patosu bezpośredność, nie są przejęte niewolniczo. Opowiadania Laszló są żywe i nieskostniale, a przez rozpowszechnienie "Totenblicher" miały wpływ na magicznoreligijny pogląd na świat mieszkańców Kakasd. Praca Lindy Degh jest cennym wkładem do badań nad bajką ludową, a zarazem nad kulturą Szeklerów. Maria LATYSZSKIJE NARODNYJE PREDANIJA. Izd. Akademii Nauk Latwijskoj SSR, Riga 1962. Tekstu str. 165, ilustr. 12. Wyboru tekstów dokonała A. Ancelane, przekładu - M. Krupnikowa, rysował art. pIast. P. Szenhof, red. E. Sokoł. Wybór podań ludu łotewskiego w języku rosyjskim. składający się z 317 pozycji, jest oparty na oryginalnych tekstach łotewskich, które zostały wydane w postaci zbiorku (752 poz.) w roku 1961. Tytuł tego zbiorku 1:rzmi: "Lat7;ieśn ta1tfas tejkas. Is!ase. Sastadijusi A. Ance\ane. Riga, 1961". Oba zaś te wydawnictwa opierają się głównie na materiałach zebranych cd polcwy W. XIX przez F. J. Bdvzemnickat, największego zbieracza po1 • Fryczowa F. J. B r i v z e m n i e 1<s, Sborni!-c materia/ow po etnografii, v:yd. II, Moskwa 1887• �641 640 dań i bajek łotewskich A. Lerhis-Puskaitisa2 a także na wydawnictwach znanego systematyka łotewskiego podań i bajek oraz redaktora XV-tomowej całości - A. Smita3• W skład ostatniego zbiorku, poza materiałami dawnymi, wchodzą także materiały zebrane w terenie w okresie międzywojennym (137 poz.) i po II wojnie światowej (41 poz.). Podania są usystematyzowane pod względem tematycznym następująco: zjawiska kosmiczne i metereologiczne (19 poz.), ziemia i jej ukształtowanie (86 poz.), przyroda żywa (102 poz.> olbrzymy, siłacze i śmiałkowie (20 poz.), miejsca, osoby i wydarzenia historyc:zne (90 poz.). Obszerny popularnie napisany wstęp objaśnia genezę różnych form folklorystyki łotewskiej, historię jej kształtowania się, sens i znaczenie poznawcze oraz daje podstawową analizę materiału podaniowego, zawartego w zbiorku. Na szczególną uwagę zasługuje fakt, że połowa materiału pochodzi z wieku XIX, kiedy ustna tradycja była szczególnie żywa. W podaniach, które kształtowały się przez wieki, odbija się byt ludu łotewsk~ego, jego praca, obyczaje oraz moralne i estetyczne nawyki. Prześledzić się w nich dają także dążenia ludzkie do wyjaśniania różnych zjawisk przyrody i kosmosu. U podstaw wielu podań leżą wydarzenia i osoby historyczne. Pod względem treści podania dają olbrzymi materiał do poznania rozwoju łotewskiej kultury ludowej i historii tego narodu. Jeżeli chodzi o formę artystycznoliteracką podań, to zarówno ich styl, język, jak i kompozycja całości zależna jest głównie od okresu historycznego czy regionu, z którego pochodzą a także od uzdolnień narratora. Forma podań łotewskich świadczy dodatnio o uzdolnieniach artystycznych ludu. Podania łotewskie są szeroko wykorzystane przez pisarzy i poetów łotewskich. Literatura ustna Łotyszów miała i ma olbrzymią wagę ze względu na to, że do połowy w. XIX t y l k o ona reprezentowała literaturę narodową. Stan ogólny zbiorów w archiwum folklorystyki łotewskiej na dzień l stycznia 1962 r. zamykał się 54300 pozycjami. Wydany wybór podań po rosyjsku ma za zadanie zapoznanie z ludową literaturą łotewską innych narod"ów. Dla naukowca ma on jednak znaczenie ograniczone. O ile bowiem wybór daje pewną ilustrację podań łotewskich pod względem treściowym o tyle tłumaczenie nie jest w stanie oddać specyfiki języka łotewskiego, jego klimatu i charakterystycznej formy literackiej. Bez porównania z oryginalnymi źródłami łotewskimi trudno sądzić recenzentowi czy wybór został dokonany w sposób trafny i reprezentatywny. Kazimierz Pietkiewicz • A. L e r h i s - P U l k a i t i s, Latvieh, tautas teikas un pasakas. Sakartojis A. Lerhis-Pulkaitis, T. I-V, Jelgava 1891-1894; T. VI, Riga, 1896; T. VII, J, Cesis 1903. 3 P. S m i t s, LatvieJu pasakas un teikas. Sakopojis un redigejis P. Smits, I-XV, Riga, 1925-J937. I Giuseppe Cocchiara, lstorija folkloristiki w Jewropie. Pieriewod s italianskogo Izdatielstwo inostrannoj litieratury. Moskwa 1960. Istoria deI folkore in Europa Giuseppe C o c c h i a r y ukazała się jeszcze w roku 1952. Napisana w języku włoskim przeszła u nas niezauważona. Rosyjski jej przekład czyni ją bardziej dostępną czytelnikowi polskiemu. Książka Cocchiary jest pierwszą próbą nakreślenia dziejów badań nad folklorem tej części świata. Predestynowało do tego autora znakomite znawstwo folkloru nie tylko włoskiego, ale i europejskiego oraz jego historii. Spod pióra włoskiego folklorysty obok licznych opracowań wyszły między innymi Historia badań tradycji ludowych we Wfoszech (1939), Mit o dobl'ym dzikusie (1948) oraz Lud i literatura we Włoszech (1959). Podręcznik Cocchiary obejmuje formowanie się i rozwój folklorystyki, nauki, która dziś zaczyna dopracowywać się swojego odrębnego przedmiotu i metody badań, od czasów pierwszego zainteresowania folklorem w dziejach, to jest od wieku XVI, do drugiej wojny światowej. Autor rozpatruje jej rozwój od prehistorii do dziś na szerokim tle filozoficznych, etnologicznych, filologicznych i estetycznych teorii. Hołdując metodzie materializmu historycznego zasadę historyzmu czyni głównym kryterium swoich rozważań i wywodów. Książka Cocchiary przedmiotem swych badań - wbrew zbliżaniu się dzisiaj folklorystyki do historii literatury - ciąży ku etnologii. Jak zaznaczył autor rosyjskiej przedmowy do niej, E. M i e l e t i n s kij, pojęcie folklorystyki, jakim w swych rozważaniach posługuje się Cocchiara, jest bardzo szerokie. Implikuje w sobie nie tylko folklor "stricto sensu" w dzisiejszym rozumieniu, to jest nie ogranicza się tylko do dziejów badań ustnej twórczości ludowej, ale obejmuje także i wciąga w jej historię nauki folklorystyce pokrewne, fak etnologię, naukę o kulturze ludów pierwotnych, w której skład wchodzą między innymi wierzenia religijne i przesądy. Zasadniczym kryterium, określającym przedmiot i zakres tak pojętego przedmiotu folklorystyki, odróżniającym ją od innych pokrewnych jej nauk, implikujących niejednokrotnie naukę o folklorze, jest l u d o w ość, rowmiana szeroko jako atrybut tego, co dotyczy ludu i spraw "ludu", nie wyłączając nawet pojęcia ludu jako klasy społecznej i jej poglądów ideowych. W skład "ludowości" wchodzi także prymitywizm kultury ludów pierwotnych z ich wierzeniami, przesądami (zabobonami i mitologią). Foll~lorystyka nie będąc od początku samodzielną dyscypliną naukową, wchodząc w skład, czy uczestnicząc w naukach bliskich jej czy pokrewnych, takich jak: etnologia, socjologia, filozofia, psychologia, filologia, czy estetyka, i nie maji1c skonkretyzowanego zakresu i metody badań, zależnych od przejawiających się w danym okresie tendencji czy kierunków, zbliżała się do jednej z nich i zapożyczała niejednokrotnie metodę postępowania nauko\\·ego. W ciągu swego rozwoju, zanim usamodzielniła się i wykształciła jako samodzielna dyscyplina naukowC', wchodziła w zakres już to etnologii, antropologii, filo41 �642 logE, estetyki itd. Jej odrębna w przyszłości metodologia kształtowała i formowała się w łonie wymienionych nauk. Cały dotychczasowy rozwój folklorystyki dzieli C a c c h i a r a na 3ześć cyklów rozwojowych, uwarunkowanych i uzależnionych od panującego w danym okresie prądu kulturowego czy filozoficznego: 1. okres humanizmu połączony z odkryciem dzikusa; 2. między oświeceniem a preromantyzmem; 3. romantyzm; 4. pozytywizm; 5. folklorystyka angielskiej szkoły antropologicznej; 6. Folklorystyka ostatnich lat pięćdziesięciu. Jak widać, wyznacznik podziału folklorystyki na etapy historyczne nie jest jednolity. Mimo respektowania przez autora zbieżności rozwoju folklorystyki z podziałem historii literatury, ciążenie i zależność rozwoju tej nauki do etnologii czy antropologii zadecydowały, że Cocchiara wyróżnił prehistorię folklorystyki związaną z mitem o dobrym dzikusie i naukę o cywilizacji ludów pierwotnych oraz w okresie późnego pozytywizmu - kierunek tak zwanej szkoły antropologicznej czy uzależnione od szeregu różnych prądów i nauk tendencje folklorystyki ostatniego pięćdziesięciolecia. Narodziny folklorystyki i jej prehistorię rozpoczyna Cocchiara od wieku XVI, okresu licznych odkryć geograficznych, które skoncentrowały uwagę podróżników i uczonych na kulturze i cywilizacji ludów pierwotnych. Główną uwagę zwrócił wówczas na siebie stworzony przez pierwszych odkrywców nowych lądów, upostaciowany później w Robinsonie, dobry dzikus. On też stał się przedmiotem rozważań Montaigne'a i Lafontaine'a. W odkryciu dobrego dzikusa, który przez dwa wieki zaciążył na opinii uczonych o ludach pierwotnych i który stał się kryterium sądzenia współczesnej cywilizacji, w etnograficznych rozważaniach nad świeżo odkrytymi ludami pierwotnymi widzi Cocchiara zalążek historii folklorystyki. Twórczość ich dała tej nauce impuls rozwoju. Ważnym bodźcem dla rozwoju nauki nad folklorem było odkrycie Wschodu, jego kultury, religii, zwłaszcza literatury ludowej (Arabia, Egipt, Indie). Zetknięcie się z bogatą literaturą ludową Arabów i Hindusów wzmogło wielce zainteresowanie światem bajek arabskich, wśród których prym wiodły baśnie "Z tysiąca i jednej nocy", tak popularne w Europie zachodniej. W orbicie oddziaływania współczesnego orientalizmu noszącego w sobie cechy folklorystycznych zainteresowań mieści się działalność bajkopisarska Ch. P err a u l t a i J. L a f o n t a i n e'a. Porównywanie wątków wschodnich baś~i dały podstawy stworzeniu późniejszej metody porównawczej w folklorystyce. Do okresu humanistycznej folklorystyki włącza Cocchiara także wpływ reformacji, która dla celów porównawczych i interpretacyjnych zwracała się do źródeł mitologii chrześcijańskiej i legend biblijnych. Reformacji zawdzięczał swój początek rozwój demonologii z jej epokowym dziełem, jakim było Maleus maleficarum. Zasługom J. S P r e n g e l' a, Th. B r o w n e'a, B. B e k ker a, J. T o 11 a n d a zawdzięczamy systematyczną inwentaryzację podań, przesądów itd. Kontynuacją zasług tych ostatnich 643 w dziedzinie folklorystyki było oświecenie. Odrzuciwszy mit dobrego dzikusa, któremu z ludzi oświecenia hołdował tylko Jan Jakub Rousseau, uczeni tego okresu w swej walce z ciemnotą i zacofaniem zajęli krytyczne 3tanowisko wobec przesądów i wierzeń pierwotnych. Szersze zajęcie się ninti spowodowało konieczność opracowania tej dziedziny kultury ludowej. Drugi okres rozwoju folklorystyki nazwany "Poszukiwanie źródeł. Między oświeceniem a romantyzmem", obejmuje omówienie działalności J. F. Lafitau, który pierwszy dokonał paraleli świata antycznego z świa_ tem dobrego dzikusa, wiążąc w ten sposób etnologię z folklorem, oraz G. B. Vico, który folklor i pierwotnego człowieka włączył w orbitę historii, jak i Rousseau'owską apologię kultury pierwotnej i zwrot do poezji ludowej w Europie w okresie preromantyzmu. Mistyfikacja pieśni Osjana wywarła zbawienny wpływ na zbieranie i zbadanie pieśni ludowych w poszczególnych krajach europejskich (Haller, Bodmer, Muller). Jej ukoronowaniem była płodna w swych skutkach teoria Herdera, poezję ludową utożsamiającego z poezją narodową. Epoka preromantyzmu uczyniła folklor źródłem poezji i literatury narodowej, uludowiła Homera, a nawet Dantego i Szekspira, uznała biblię za hebrajski odpowiednik eposu greckiego poety. Wszechwładny dotąd od narodzin folklorystyki mit dobrego dzikusa zastąpiła mitem dobrego ludu. W następnym, trzecim z kolei okresie folklorystyki europejskiej, omawia C o c c h i a r a rozwój związanej i opartej na folklorze literatury romantycznej w Niemczech, Anglii, Francji, Włoszech, Rosji, w niektórych krajach słowiańskich, skandynawskich i in. Wiele miejsca poświęca tu teoriom literackim i działalności folklorystycznej braci Schleglów, Novalisa, TiecJm, artystycznej obróbce literackiej poezji ludowej przez Arnima, Brenntana, powstaniu pierwszych teorii poezji ludowej braci Grimmów. Dalej znab.zło się omówienie opartej na motywach ludowych twórczości romantyków angielskich. (W. Wordswirth, 1. T. Colridge, Walter Scott), francuskich i włoskich. Dużo stosunkowo miejsca poświęcił autor wyrosłej z podloża folklorystycznego rosyjskiej literaturze romantycznej (Daniłow, Puszkin, Glinka). Ludowość czeskiego romantyzmu reprezentuje w książce Cocchiary J. KolI a r, polskiego - Lenartowicz, Kolberg i Chopin. W okresie romantyzmu włączone zostały płodne dla dalszego rozwoju folklorystyki odkrycie ludowej poezji serbskiej przez V. K a l' a d z i ć'a, "Kalewali" przez L a n n r a t a oraz folklorystyka krajów skandynawskich. Zasługą epoki romantyzmu dla dziejów folklorystyki było przygotowanie licznych zbiorów poezji ludowej, pierwsze prace nad istotą poezji ludowej, ukazanie jej związków z literaturą, włączenie jej do skarbnicy literatur narodowych. W przeciwieństwie .do romantycznego okresu rozwoju folklorystyki epoka POzytywizmu zbliżyła ją do etnologii. Prym w tym okresie dzierżyli tu Maks Muller, Th. Benfey oraz kontynuatorzy stworzonej przez nich szkoły w osobach E. Kohlera, M. Landaua, R. Cosquina itd. Okres pozytywizmu �644 zapoczątkował rozwój folklorystyki "stricto sensu", wypracował metody badań folkloru, utrzymujące się do dnia dzisiejszego. Maks MUller wprowadzoną przez braci Grimmów do lingwistyki komparatystykę rozciągnął między innymi także na folklor. Teoria jego polegała na sprowadzeniu wątków i wariantów folkloru do wspólnego źródła pierwotnego, krótko mówiąc do mitu leżącego u podstawy starożytnych legend. Koncepcje szkoły Mlillerowskiej mimo wielu zastrzeżeń ówczesnych uczonych wywołały wielki wpływ na dalszy rozwój folklorystyki. Kontynuatorem stworzonej przez Maksa Mi.illera metody był Theodor B e n f e y, twórca szkoły historycznoorientalistycznej w folklorystyce. Wbrew teorii swego mistrza o wspólnym źródle wątków folklorystycznych, wiele wkładu w ich rozwój przyznawał Benfey ich twórcom i nosicielom ludowym w ich wędrówkach przestrzennohistorycznych. I dla niego, jak dla Mi.illera, Indie były kolebką folkloru. W stworzonej przez siebie teorii migracji wątków folklorystycznych Benfey wiązał ustną twórczość ludową z literaturą, z której przejmowane i przetworzone później wątki ludowe powracały z powrotem do folkloru. W obręb tej szkoły zaszeregował Cocchiara rosyjskich przedstawicieli folklorystyki: Millera, W i e s i e ł o w s k i e g o, którzy w twórczości ludowej widzieli właściwe źródło literatury i za M. Mi.illerem - negowali hipotezę o kolektywnym powstawaniu utworów folklorystycznych, przyznając zasługę twórcom indywidualnym. Teoria migraCJi znalazła punkt szczytowy w fińskiej metodzie historyczno-geograficznej, stworzonej przez Juliusza Kro h n a, udoskonalonej przez A. A a r n e, do dziś dnia panującej w folklorystyce zachodnio-europejskiej i amerykańskiej. Jej twórcy usiłowali drogą zbierania i porównywania wariantów danego wątku dojść do jego "archetypu", z których każdy miał swego twórcę. Wiele miejsca poświęcił w swej książce Cocchiara przedstawicielom tej szkoły w innych krajach, zwłaszcza we Włoszech (E. Nigra, E. Rubieri, A. D'Ancona, D. Comparetti) i Francji (P. Rajna, J. Bedier) oraz ich związkom i pokrewieństwom z metodą fińską. W piątym rozdziale swej książki rozważa Cocchiara folklorystykę angielskiej szkoły antropologicznej a szczególnie wpływ koncepcji E. B. T y lor a, który włączywszy folklor do systemu przesądów i przeżytków drogą zestawienia kultury dzikusów z kulturą człowieka cywilizowanego doszedł do hipotezy ewolucyjnego ciągu kultury, na początku którego stoi między innymi folklor. Rozważania nad folklorem włączył E. B. Tylor w swoją teorię animizmu. Nie mniejszą rolę od wpływu Tylora wywarła na badanie folklorystyczne teoria drugiego przedstawiciela angielskiej szkoły antropologicznej - L. B. F r a z e r a, u którego miejsce Tylorowskiego animizmu zajęła w jego teorii magia. Kontynuatorem swych mistrzów byli omawiani przez Cocchiarę A. Lang, E. Hartland, L. B. Gomme, S. Reinach, R. Marett. Folklorystykę ostatniego pięćdziesięciolecia reprezentują u Cocchiary przedstawiciele różnych szkół: Fr. Ratzel i Fr. Graebner - jako twórcy 645 szkoły kulturalno-historycznej, oraz W. Schmidt, którzy zbliżyli folklorystykę do literatury. W obrębie tego rozdziału omówił także Cocchiara kartograficzną metodę badań A. Van-Gennepa, jak również E. Laintyves'a, który w swych badaniach obok zbieźności wątków folklorystycznych kładł akcent na ich różnice. Estetyczny punkt widzenia badań folklorystycznych reprezentuje tu Benedetto C r o c e swą teorią poezji artystycznej i ludowej, M. Barbi, oraz P. Menendez jako przedstawiciele krajów romańskich. Osobno omówił Cocchiara teorię recepcji poezji ludowej P. M e i e r a, która stanowi zmodyfikowaną kontynuację założeń metodologicznych Benfeya, poruszył postulaty M. G o r k i e g o w zakresie badań folkloru oraz zasługi braci S o koł o w ów. Włoskie pochodzenie autora "Historii folklorystyki w Europie" - zadecydowało do pewnego stopnia na wyeksponowaniu folklorystyki włoskiej i niedocenianiu wkładu innych krajów europejskich w kszt2.łtowanie nauki o folklorze. Najwięcej miejsca zajęły w książce Cocchiary teorie i kon_ cepcje krajów zachodnio-europejskich (Francja, Niemcy, Anglia, Włochy, nawet Hiszpania). Na tę proporcję wpłynął niewątpliwie łatwiejszy dostęp do źródeł tej nauki. Zbyt mało miejsca poświęcił Cocchiara folklorystyce krajów skandynawskich, nikło także poza folklorystyką rosyjską reprezentowana jest ;folklorystyka innych narodów słowiańskich. Niczego prawie nie dowiadujemy się z podręcznika Cocchiary o rozwoju folklorystyki polskiej. Poza wykraczającą z granic folklorystyki dygresją na temat spraw Polski przy omawianiu dzieła Jana Jakuba Rousseau ,,0 duchu praw" w Polsce, w książce Cocchiary padają tylko nazwiska Kolberga, Lenartowicza i Chopina, jako tych, którzy w swej twórczości czerpali z folkloru. Przyczyna tak słabej znajomości polskich badań folklorystycznych na zachodzie leży nie tyle w słabym dotychczas rozwoju tej nauki w Polsce, ile w niedostatecznej propagandzie naszej folklorystyki za granicą. Jak słusznie zauważył autor rosyjskiej przedmowy do książki Cocchiary, obok pominiętych przedstawicieli psychoanalitycznego podejścia do folkloru (Freud, Jung, itd.) brak również Bronisława Malinowskiego, polskiego twórcy szkoły funkcjonalnej, jak również omówienia badań takich baśniologów jak Leyen, Luthi A. N. Wiesiełowski, czy Azadowski. Mimo nowoczesnego, historycznego i marksistowskiego podejścia do historii folklorystyki w Europie za główny niedostatek książki Cocchiary uznał rosyjski przedmówca brak dostatecznej krytyki fińskiej szkoły historyczno-geograficznej, tak modnej jeszcze dziś w Europie, traktującej folklor w oderwaniu od podłoża społecznego i rozwoju historycznego. To samo da się po\viedzieć o łączeniu folklorystyki z etnologią i etnografią zamiast rozpatrzeć ją na tle historii literatury. Rozpatrując jednak rozwój folklorystyki, wyks~tałcaj8,cej się i formującej w łonie różnych i pokrewnych jej nauk, ukazuje Cocchiara zależność jej metod od nurtujących ją prądów kulturalnych i filo- �646 647 zoficznych, czyni ją jednym ze składników uczestniczących w rozwoju ogóL noludzkiego naukowego dorobku ludzkości. Rosyjski przekład "Historii folklorystyki w Europie" zaopatrzono w cenne "dodatki" i komentarze. Owe uzupełnienia, jakie wydawcy dodali do kc:żdego rozdziału książki, zawierają dosyć obszerną bibliografię, która studiującemu rozwój tej nauki w poszczególnych krajach może ułatwić szczegółowe zaznajomienie się z omawianym w książce zagadnieniem. Cenniejsza jest tym bardziej, że podobnie jak tytuły dzieł w tekście przy przekładach rosyjskich i nazwiska autorów w indeksie podano w oryginalnym brzmieniu, nie w transkrypcji rosyjskiej, co czyni przekład książki Cocchiary dostępnym dla każdego Europejczyka znającego język rosyjski. Przeważają w bibliografii opracowania niemieckie, francuskie, angielskie, głównie zaś włoskie, próżno natomiast szukalibyśmy tu pozycji w językach słowiańskich. Dzięki tym zaletom metodologicznym i zawartemu w niej ogromowi materiału książka Cocchiary powinna się znaleźć w bibliotece nie tylko folklorysty, etnologa, ale historyka literatury. Aleksander bądź co bądź - skomplikowanym problemem oddziaływania twórczość literacką, a także literatury na folklor. folkloru na . W pe~nym. s~nsie k~ntynuacją myśli P. S. Wychodcewa są dalsze prace PI.er~szeJ CZęSCIomawIanegO wydawnictwa. Są to prace poświęcone omów.lemu wpły,:,u folklor.u na twórczość poszczególnych pisarzy i poetów. CIekawe studIum opubllkowala J. A. T u d o r o w s k a j a na temat kształtowania się ballady w twórczości A. S. Puszkina. Autorka wykazuje na wielu przykładach, że bylina puszkinowska zrodziła się i rozwinęła na tradycjach ballady ludowej. Po raz pierwszy w folklorystyce radzieckiej E. S. L i t w i n omawia wpływ folkloru na twórczość poety rosyjskiego Walerego Briusowa. Pierwszą część tomu kończą dwa polemiczne opracowania F. L Ławrowa i L. L Jemieljanowa, w których znajdujemy odgłosy głośnej w latach 50-ych w folklorystyce radzieckiej dyskusji na temat nihilistycznego stosunku do współczesnego folkloru radzieckiego. ":' ~rugiej cz~ści tomu - z h i s t o l' i i f o l k lor Y s t y k i l' o S Y j_ s k l e J czytelmk znajdzie szereg ciekawych prac, przede wszystkim N. P. K o l' p a k o w e j, Piesiennaja komisja russkowo gieograficzeskowo (jb~zczest~~. Autorka mówi o początkach zorganizowanej na terenie Rosji dZlałalnOSCI ekspedycyjnej nad zbieraniem folkloru, zapoczątkowanej przez Rosyjskie Towarzystwo Geograficzne w 1884 roku, w szczególności przez jego komisję pieśni. Praca ta była tym ciekawsza, że teksty pieśni zaczęto zapisywać razem z nutami. Autorka przytacza bibliografię wydanych przez Komisję zbiorów pieśni ludowych. W. P. A n i k i n omawia działalność folklorystyczną M. N. Sperańskiego. Autor analizuje jego poglądy estetyczne na twórczość ludową. Sperański _ wybitny historyk literatury - prawie nie był znany jako folklorysta. W całości tom zawiera szereg bardzo ciekawych i nowatorskich prac o Wp~ywie folkloru na t,,;,órczość poszczególnych pisarzy, jak również szere~ c~ekawych przyczynkow do badań nad historią folklorystyki rosyjskiej, ~)Oswlęconych mało znanym dotychczas problemom, albo zupełnie pomiJanym. Żyga RUSSKIJ FOLKŁOR. Materiały i issledowanija, t. VII. Izdatielstwo Akademii Nauk SSSR, Moskwa-Leningrad 1962. VII tom wydawnictwa Russkij fOlklor poświęcony został w zasadzie dwu problemom: wzajemnym wpływom literatury i folkloru, oraz historii folklorystyki rosyjskiej. Pierwszą część - literatura a folklor - otwiera bardzo ciekawy artykuł P. S. W y c h o d c e w a, Sowietskaja litieratura i ustnoje narodnopoeticzeskoje tworczestwo. Autor traktuje swój artykuł jako wskazówkę metodologiczną dla badaczy wzajemnych wpływów literatury i folkloru. Krytykuje on folklorystów i literatów radzieckich za spłycanie tego zagat!nienia. Wpływ folkloru na twórczość literacką sprowadzano przeważnie do cech zewnętrznych, formalnych. Literaci i folkloryści radzieccy zrobili dużo, aby pokazać rolę i znaczenie folkloru w twórczości poszczególnych pisarzy. Jednak większość prac ograniczała się tylko w zasadzie do analizy niektórych elementów folklorystycznych (przysłowia, motywy, obrazy itp.). Natomiast pozostawały na uboczu takie problemy, jak specyfika przedstawiania rzeczywistości w folklorze i literaturze, specyfika wplywu folkloru na literaturę w różnych okresach historycznych, czy wreszcie oryginalne podejście każdego pisarza do tradycji folklorystycznych. P. S. Wychodcew daje krótką analizę stosunku literatury do folkloru w literaturze rosyjskiej na przestrzeni poszczególnych etapów jej rozwoju. Zwraca uwagę na oryginalne podejście do problemu różnych indywidualności poetyckich. Należy przypuszczać, że praca ta zapoczątkuje szeroki roz\vój bada!'l nad - Zamyka go opracowana przez lVI. J. Mielca bibliografia prac, wydanych w latach 1956-1960 w języku rosyjskim, a poświęconym problemowi: f o lk lor a l' o s Y j s k a l i t e l' a t u l' a l' a d z i e c k a. Kazimie rz Strzała DEUTSCHES JAHRBUCH FUR VOLKSKUNDE, Bd. VIII, Teil 1-11, Jhrg 1962, Akademie- Verlag-Berlin 1962, ss. 498. WYda~vany przez Institut fUr deutsche Volkskunde an del' Deutschen Akademie der Wissenschaften \\' Berlinie pod redakcją Wilhelma Fraengera ?t �648 i sporego zespołu współpracowników, ten wschodnioniemiecki rocznik etnograficzny z każdym rokiem staje się coraz więcej czasopismem międzynarodowym. W omawianym tomie drukują swoje prace, prócz etnografów z NRD, przedstawiciele większości krajów europejskich. Bardzo bogaty w treść rocznik 1962 otwiera artykuł Reinharda P e es c h a z Berlina pt. KuLturstromungen in den Kii.stenzonen der sii.dlichen Ostsee. Autor podejmuje badane z dawna zagadnienie wpływów i wędrówek kulturowych z tym, że ogranicza się tylko do samego wybrzeża Bałtyku i uwzględnia - nie jak dotąd - wpływy zachód-wschód, ale głównie kontakty i prądy kulturowe północ-południe i odwrotnie. Podstawą są badania narzędzi i urządzeń do połowu śledzi, w pierwszym rzędzie sieć ciągniona i zastawna. Na podstawie różnic w sposobie umocowania pływaków (Flotten) i ciężarków (Senkern) wyróżnia dwa typy tych sieci. Pierwszy, wcześniejszy (Simm-Flottreep) i drugi, nowszy (Hanken-Flottreep) powstały wtedy, gdy rybacy zaczęli poławiać śledzie na pełnym morzu. Zasięg i chronologia występowania obu tych typów, począwszy od średniowiecza, wskazują, że istniała wyraźna wymiana kulturowa między południową Skandynawią, Danią a wyspami i południowym wybrzeżem Bałtyku. Co więcej, wpływy szły także ze wschodu, od Słowian. Wskazują na to niektóre zjawiska językowe, jak "mansen", "mans", Inne terminy (np. krabbe) przyszły z północy, inne (kous, kas, kaasen) z zachodu. Wnioski: stare rybołówstwo przybrzeżne wykazuje w wielu elementach jednolity obraz jako efekt intensywnej wymiany kułturowej idącej we wszystkich kierunkach. ''''Wolfgang R u d o l p h publikuje ciekawy artykuł (Eine Ubergangsform vom Einbaum zum Plankenboot an der deutschen Ostseekii.ste) będący jednym z efektów bardzo szczegółowej inwentaryzacji łodzi i statków na całym wybrzeżu NRD. W pierwszej części autor zajmuje się zasięgiem przestrzennym trzech zasadniczych typów łodzi: kilowej (Kielboat), wąskodennej (SohLenboot) i płaskodennej (PLattbodenboot). Ich zasięgi, po części pokrywające się, ilustrowane są mapą. Druga część artykułu omawia szczegóły techniczne łodzi o szczególnej formie, jaką znaleziono w Rostocku. Jest to łódź o półokrągłym, dłubanym w dębowym pniu dnie. Autor stawia i uzasadnia hipotezę, że typ ten ma bezpośredni swój rodowód z czółna dłubanego z jednego pnia; takie czółna były w użyciu jeszcze w końcu XIX w. i służyły przeważnie do transportu wodnego. Na podstawie znalezisk archeologicznych i innych źródeł autor daje próbę rozwoju tego typu łodzi od czółna z jednego pnia poprzez łódź rostocką aż do nowoczesnego typu łodzi wąskodennej. Rozwój ten mógł odbywać się na trzech różnych drogach. Na tej podstawie daje autor metodyczne uwagi co do konieczności uwzględniania pojedynczych szczegółów w przyszłych tego rodzaju badaniach. Jadwiga K u c h a r s k a z Łodzi relacjonuje w artykuie: Die kaschubischen 1I1aschoperien in der FeLclforscllung znane z publil~Rcji polskich in- 649' tensywne badania ośrodka łódzkiego nad maszoperiami kaszubskimi. Artykuł zaopatrzony jest w teskst odnośnego kwestionariusza. Die finnische VoLkslyrik im "Kanteletar" und ihr gesellschaftlicher Hintergrund to temat artykułu Viiino K a u k o n e n a z Helsinek. Choci~i tu o analizę społecznej treści dzieła Eliasza Lonnrota z 1840 r. pt. "Kanteletar", autora znanego z eposu "Kalevala". Zbiór 652 pieśni składających się na 3-tomowe "Kanteletar" zawiera bardzo ciekawą treść społeczną. Są to liryczne pieśni śpiewane głównie przez kobiety wiejskie, odzwierciadlające: miłość, rozczarow'anie w miłości i małżeństwie, losy sierot, położenie służących i czeladzi. Obok pieśni zawierających jako główny motyw pracę, są inne: pasterskie, żołnierskie, rodzinne i inne będące m. in. krytyką istniejącego ustroju społecznego i gospodarczego. Na tle tych pieśni autor charakteryzuje charakter narodu fińskiego w tym okresie. Następny artykuł Arno S c h m i d t a z Greifswaldu, Studien zum "Strassburger RatseLbuch", zajmuje się pochodzeniem i filologiczną analizą zagadkowej dotąd książki z początku XVI w., zachowanej w kilkunastu zaledwie egzemplarzach różnych wydań. Porównanie z sobą tych egzemplarzy oraz filologiczna analiza porównawcza ich treści z treścią innych analogicznych książek i rękopisów doprowadza autora do następujących wniosków: autorem dzieła był mnich lub duchowny pochodzenia bawarskiego, a w treści książki da się odkryć elementy łacińskie pochodzące z Gesta Romanorum, z łacińskich klasztorów z okresu Karolingów, przekłady z francuskiego oraz treści lokalne, przede wszystkim pochodzenia studenckiego. Pierwszym drukarzem książki był Johann Pruss ze Strassburga, a kompilatorem i autorem prawdopodobnie Thomas Murner. Przedmiotem artykułu Clausa Kreuzberga z Berlina, Die "Imker" Pieter BruegeLs des Alteren, jest szczegółowa analiza rysunku piórkowego tegoż artysty z 1565 r. przedstawiającego pszczelarzy. Analizowaną treść tego rysunku porównuje autor z jedenastoma współczesnymi ilustracjami przedstawiającymi analogiczną treść oraz zestawia z odnośnymi fragmentami merytorycznymi ówczesnej i nowszej literatury. Siegfried K u b e z Drezna w artykule Zum Entstehen der Bergmansbarte zajmuje się genezą, rodzajami i historią charakterystycznej odznaki górników XVI i XVII wieku na terenie Gór Kruszcowych, jaką był topór, Odznaka ta była już od XVI w. wyrazem dumy zawodowej i świadomo.sd grupowej górników. Zarazem spełniała ona funkcję broni. Artykuł ilustrowany szeregiem rycin, zawierających także analizowane elementy stroju górników na tle strojów innych warstw zawodowych i klas społecznych. Drugą część tomu otwiera przeglądowy i przyczynkowy artykuł Wolfganga Jacobeita z Berlina, Zur Erforschung der biiuerliehen Arbeit und Wirtsehaft in der deutschen Volkskunc!e. Autor referuje o efektach szeroko zakrojonej i systematycznie przeprowadzonej przez Instytut Etnografic3l1Y l\iemieckiej Akademii Nauk inwentaryzacji wszystkich tradycyjnych na- �650 651 rzędzi chłopskiej pracy uwidocznionych w zgromadzeniu ca 13 000 fotografii tych narzędzi wraz z ich dokładną inwentaryzacją. Inwentaryzacja ta, rozpoczęta w 1956 r., traktowana jest dzisiaj jako zasadnicza podstawa do opracowania historii kultury niemieckiego chłopa i jako taka podjęta jest po raz pierwszy. Etnografia niemiecka okresu międzywojennego, choć przystąpiła do wielkiego zadania - opracowania niemieckiego atlasu etnograficznego - problematyki tej nie uwzględniła. Wprawdzie postępowi etnografowie jak W. Fraenger czy A. Spamer, zwracali uwagę na te braki, jednak w ówczesnej etnografii dominował kierunek badania "duszy narodu" choć tego pojęcia nikt dokładnie nie sformułował. Pojęcie to stało się straszydłem w obrębie etnografii i przyniosło jej wielkie szkody. Do naj ciekawszych w całym tomie należy niewątpliwie artykuł Helmera T e g e n g r e n a z Abo (Finlandia), Der Handel mit Walrosszahnen une! die 7'ussischen Fangstationen auf Spitzbergen im 17. und 18. Jahrhundert. Chodzi tu o relację z zespołowych badań o charakterze archeologicznym w latach 1955-1960 na wyspie Spitzbergen, na tych miejscach, gdzie mieściły się w 17 i 18 w. rosyjskie stacje połowów koni morskich celem głównie zdobycia poszukiwanych w handlu zębów tych zwierząt. Handel zębami koni morskich rozwinął się wówczas, gdy zaistniały trudności w handlu kością słoniową. Są dane o istnieniu tego handlu już od X wieku. Szedł on m.in. wzdłuż wielkich rzek syberyjskich. W połowach konia morskiego główną rolę od XV w. grała wyspa Spitzbergen. Właśnie tam funkcjonowało w cis,gu XVII i XVIII wieku kilka rosyjskich stacji połowów. W wiecznej zmarzlinie tego terenu zachowały się po nich b. liczne i doskonale zachowane ślady: konstrukcje domów i budynków gospodarczych, cerkiewki, łodzie, urządzenia wnętrz, wszelkie narzędzia, przyrządy i urządzenia techniczne do połowu koni morskich, niedźwiedzi, lisów i zajęcy polarnych itp. Na ich podstawie autor odtwarza szczegółowo całą ówczesną kulturę materialną łącznie z uprawianymi tam przez łowców rzemiosłami, jak szewstwem i nawet garncarstwem. Badania te rzuciły więc bardzo instruktywne światło na stan kultury rosyjskiej przed dwoma i trzema wiekami. Charles P a r a i n z Paryża w artykule Vorine!ustrieUe Pressen Une! Kel- zajmuje się po raz pierwszy w literaturze ogólną systematyką rodzajów pras do wyciskania: oleju, wina, moszczu, miodu itd. Wyróżnia cztery zasadnicze rodzaje pras: Tortionpressen - działające na zasadzie skręcania, Keilpressen - przy zastosowaniu podbijanych klinów, Baumkeltern działająca na zasadzie obciążonej dźwigni, oraz Spindelkeltern - prasy śrubowe. Każdy rodzaj wykazuje kilka odmian stosownie do różnic w cechach drugorzędnych. Opisowi technicznemu towarzyszy krótka historia danego typu prasy od jej starożytnych początków oraz ukazanie ich znanego zasięgu w czasach nowożytnych czy jeszcze wspólcześniej. Lekturę ulatwia 18 szkiców rysunkowych. tern une! ihre Verbreitung in Westeuropa Zagadnień kształtowania się krajobrazu kulturowego Europy środkowej i północnej oraz stosowania metody kartograficznej w etnografii dotyczy przyczynkarski artykuł Leopolda S c h m i d t a z Wiednia, pt. Der Heubogen im siie!!ichen B1Jrgenlane!. Chodzi tu głównie o skartografowanie występującego na obszarze wschodniej Austrii charakterystycznego przyrządu do znoszenia siana, znanego z naszych północno-wschodnich terenów pod nazwę r e z g i n i. Autora zaciekawia wyspowe występowanie tego elementu kulturowego zarówno w Austrii, jak w krajach pólnocnych, szczególnie w różnych okolicach średniej i północnej Skandynawii. Przy próbie wyjaśnienia tego zjawiska nawiązuje do dawnych niesłusznych teorii (Rhamma, Kosinny i in.) wiążących zjawiska typów kulturowych zetnosem i zastanav.'ia się czy sama forma tego przyrządu (półksiężyc) nie odegrała jakiejś roli, czy zatem nie wiąże się to z wierzeniami i z mitami związanymi z pracą (Arbeitsmythos). Widzi też możliwość wpływów warunków środowiska przyrodniczego i geograficznego oraz czynników gospodarczych. Bardzo interesujący artykuł publikuje Paul Henri S t a h l z Bukaresztu, mianowicie o pochodzeniu i rozwoju obronnych domów chlopskich na Wołoszczyżnie (Die befestigten Baue?"nhiiuser in der Walachei. Ursprung und Entwicklung). Chodzi tu o typ budowli zwany "cula", który składa się z dwóch poziomów: parteru zaopatrzonego w jedną mocną bramę, używanego jako komory do przechowywania zapasów czy też trzymania bydla, oraz zaopatrzonego w kolumnowe podcienie (prizba) piętra używanego jako dom mieszkalny. Genezy tego typu budynków nie wiąże - jak inni z warunkami geograficznymi (budowa domów na pochyłości) lecz z historycznymi. "Cula" wywodzi się z wież obronnych spotykanych szeroko na Bałkanach, w Małej Azji czy na Kaukazie. Dalszy rozwój szedł w kierunku zmniejszenia wysokości tej budowli, przez co przybrała ona wygląd domu. Typ obronnych domostw został wpierw zastosowany przez bojarów, kt~rzy poza tym otaczali je dodatkowo palisadą. W ciągu XIX wieku wzor ten zaczął być naśladowany przez ludność miejską i chlopów. U tych ostatnich miał on takż€ gospodarcze uzasadnienie: chłopi na Wołoszczyźnie zajmowali się głównie uprawą winorośli, potrzebowali więc większych, chlodnych pomieszczeń - a do tego cula nadawała się znakomicie. Część artykułową tomu zamyka obszerna i wytrawna rozprawa Bela G u n d y o j:odziale przestrzeni węgierskiej izby chłopskiej (Die Rczumauftei!1Jng de?" ltnga?"ischen Bauernstube, ihre gesellschaftlichc FunJ(tion l!nd kultische Bedeutung). Autor nawiązuje tu do dawniejszych własnych i innych studiów na ten temat i daje usystematyzowany i ciekawy pogląd na to zagadnienie w porównaniu z analogicznymi zjawiskami w innych kulturach ludowych Europy. W podziale wnętrza izby chłopskiej na Węgrzech wyróżnia cztery części: 1) przestrzell przy drzwiach wejściov'iych. Jest to miejsce nie zaliczane do wnętrza izby a przeznaczone do zatrzymywania się żebraków czy takich przychodniów, których nie chce się przyjąć. - �652 653 2) Druga przestrzeń przeznaczona jest dla kobiet do pracy i do spania. Jest ona ograniczona z jednej strony piecem stojącym w kącie przy ścianie wejściowej oraz z drugiej podciągiem przy suficie. Tej przestrzeni określonej podciągiem nie wolno kobietom w określonych okolicznościach przekraczać. 3) Przeciwległy piecowi kąt izby jest miejscem kultowym. Stoi tu przy obu ścianach ławka, przed nią stół z krzesłami, na ścianach wisz'l obrazy oraz półki zapełnione naczyniami odświętnymi. Z tym właśnie kątem wiąże się najwięcej tradycji, obrzędowości oraz praktyk kultowych i innych. Miejsce to traktowane jest często jako "ołtarz", gdzie kładzie się chore dzieci, a w czasie burzy chowa się pod stołem w przekonaniu że tutaj piorun nie uderzy. Przy tym stole nie wolno jest siadać takiej dziewczynie, która utraciła cnotę. Na innych znów terenach mogą przy tym stole zasiadać tylko mężczyźni, tutaj sadza się młodą parę w czasie wesela. Kąt ten ma w kulturach ludowych Europy zazwyczaj swoje specyficzne nazwy (locul mare, grosser Platz, Brautwinkel, kucik, vrch stole poćestnyj ugol, itp.). 4) Ostatnią wydzieloną przestrzenią izby jest piec i miejsce przy nim. To jest miejsce głównie dla kobiet oraz miejsce do spania dla innych członków rodziny. Taki podział przestrzeni izby chłopskiej ma długie tradycje. Wiąże się on m. in. z podporządkowaną rolą społeczną kobiety w stosunku do mężczyzny, a zwłaszcza głowy rodziny. Uwidocznia się to także w źródłach archeologicznych. Stwierdzono mianowicie, że na cmentarzach istniały odrębne miejsca dla pochówku mężczyzn i odrębne dla kobiet. Odpowiadało to wierze, że życie pośmiertne odbywa się według tych samych co poprzednio zasad. Obie części rocznika 1962 - podobnie jak wszystkie roczniki poprzednie zawierają bogaty zestaw drobniejszych prac przyczynkarskich i sprawozdawczych z konferencji, zjazdów czy sprawozdania innych ważnych wydarzeń w zakresie etnografii europejskiej. Spory jest również zestaw celowo dobieranych recenzji. Redakcja realizuje poza tym konsekwentnie zasadę, aby w każdym roczniku dać bibliografię ważniejszych powojennych publikacji etnograficznych poszczególnych krajów europejskich. W tym wypadku spotykamy bibliografię belgijską. Deutsches Jahrbuch fur Volkskunde należy bez wątpienia do najlepiej redagowanych czasopism etnograficznych. Józef Burszta PRACE I MATERIAŁY MUZEUM ARCHEOLOGICZNEGO I ETNOGRAFICZNEGO W ŁODZI. Seria Etnograficzna, nr 1-6, Łódż 1957-1962. Interesująca seria, redagowana przez prof. K. Z a w i s t o w i c z A d a m s k ą, przynosi nie tylko wiadomości o pracy muzealnej, ale także wyniki badaó terenowych prowadzonych przez pracowników Muzeum - Etnograficznego i cały łódzki ośrodek naukowy. Poszczególne zeszyty posiadają dość różnorodny charakter. Cztery z nich zawierają wyniki badall terenowych prowadzonych w trzech wsiach województwa łódzkiego: Jasieniu, Klonowej i Załęczu Wielkim, poza tym omówienie zagadnień szczegółowych jak np. garncarstwa w Rawie Mazowieckiej i Tuszynie, rybolówstwa i spławu drzewa na Pilicy, wreszcie zaś opisy bardziej interesujących narzędzi przechowywanych w Muzeum Etnograficznym. Poza tym zesz. 4-y został poświęcony specjalnie pracom muzealnym, podczas gdy zesz. 6-y zawiera monografię M. M i s i ń s k i e j o tradycyjnym spławie drewna w Polsce. Najpoważniejszą część omawianej serii zawierają wyniki badań etnograficznych prowadzonych w trzech wsiach. Dokonano przytem wyboru wsi o różnym charakterze i historii: Jasień, położony w pow. rawskim, na terytorium dawnego Łęczyckiego jest wsią o charakterze dość tradycyjnym z przewagą gospodarstw małorolnych, Załęcze Wielkie w pow. wieluńskim jest także wsią konserwatywną, podczas gdy Klonowa w pow. sieradzkim nabrała już cech małego miasteczka, nastąpił w niej wyraźny rozkład tradycyjnej kultury ludowej pod wpływem gospodarki towarowo-pieniężnej i emigracji. Wszystkie trzy wsie otrzymały małe monografie, które są zbiorową pracą wielu autorów. Należy podkreślić, że w odniesieniu do każdej z badanych społeczności wiejskich przeprowadzano wstępnie badania archiwalne. Tak więc J. K a z i m i e r s k i przedstawił dzieje Klonowej w XVXVIII w., J. G o l d b e r g scharakteryzował gospodarczo-społeczny rozwój ziemi wieluńskiej w XVI-XVIII w., a J. P. D e k o w s k i dał ogólną charakterystykę wszystkich badanych wsi ze szczególnym uwzględnieniem ich dziejów w ubiegłym stuleciu. Na podstawie dalszych artykułów dostrzec można pewną specjalizację dość nieliczne go zespołu autorów w zakresie poszczególnych temató',v z zakresu tak materialnej jak i duchowej czy społecznej kultury. Specjalizacja ta pozwoli w przyszłości na napisanie szczegółowych monografii poszczególnych zjawisk kulturowych, gałęzi rzemiosła czy konsumpcji dla całego regionu, czy nawet całego kraju. Tak więc J. P. Dekowski daje ogólne charakterystyki badanych wsi, poza tym zaś opracowywał obrzędy weselne, zagadnienia gospodarki leśnej i wnętrz mieszkalnych, W. Nowosz zajął się rolnictwem i hodowlą. Różnymi typami rzemiósł zainteresowało się kilku autorów: W. Lech, J. Dutkiewicz, D. Mikołajczykowa, W. Drozdowska opracowała różne tematy z zakresu kultury duchowej i społecznej, podczas gdy Z. Neymanowa przedstawiła wnętrza mieszkalne w dwóch zbadanych wsiach. Trudno w krótkiej recenzji wymienić całą tematykę omawianych monografii. Należy jednak zwrócić uwagę na interesujące stwierdzenia co do zanikania tradycyjnej kultury ludowej w Klonowej pod wpływem sezonowej po części emigracji. W opracowaniu każdej z wymienionych wsi wybrano szereg problemów szczególnie ją charakteryzujących. �655 654 Wybór ten został dokonany ze względu na odpowiednią ilość interesują..; cego materiału. Pod tym względem najbardziej wszechstronne wydaje się opracowanie Klonowej, najmniej zaś Jasienia. Jest rzeczą jasną, że publikowanie całego materiału terenowego nie było możliwe, posłuży on natomiast w przyszłości przy zestawianiu wyników badań nad całym regionem. Wyniki badań stacjonarnych w innych wsiach zostały opublikowane w "Łódzkich Studiach Etnograficznych" i innych periodykach. Inny charakter posiadają zeszyty 4 i 6. Ten ostatni zawiera tylko zwięzłą monografię M. M i s i ń s k i ej; Tradycyjny spław drewna w PoLsce (druga połowa XIX i wiek XX). Ta sama autorka w innym zeszycie ukazała spław drzewa na Pilicy. Monograficzne opracowanie przedstawia rzeki spławne w Polsce, technikę i organizację spławu, życie i zwyczaje flisaków, oraz rolę spławu w życiu wsi flisackiej. Bogato ilustrowana praca ukazuje tę zanikającą technikę transportu towarów. Na osobne omówienie zasługuje zesz. 4, w którym ukazano historię Muzeum i zbiorów, prace archiwum i biblioteki, wystawy stałe, działalność popularyzacyjną. Szczególne znaczenie ma artykuł redaktora serii omawiający prace badawcze, a więc badania penetracyjne o charakterze inwentaryzacyjnym, stacjonarne i dociekania związane z zakupami, oraz wydawnictwa etnograficzne regionu łódzkiego. Zeszyt ten został wyjątkowo bogato ilustrowany a wszystkie artykuły zostały przedrukowane w języku francuskim (w innych tomach każdy artykuł posiada streszczenie obcojęzyczne). Wydaje się, że prezentuje on dobrze prace Muzeum czytelnikowi zagranicznemu. Każdy z pozostałych zeszytów omawia fragmenty zbiorów w dziale "Z inwentarzy muzealnych", podczas gdy "Kronika" zawiera wstępne sprawozdania z badań terenowych i drobne informacje. Irena Turnau PRZEGLĄD HISTORYCZNY, t. LIII, z. 4, Warszawa 1962. Omawiany tom "Przeglądu Historycznego" zawiera rozprawy i materiały uczniów prof. Mariana M a ł o w i s t a poświęcone trzydziestoleciu Jego pracy naukowej. Wpłynęło to na zawężenie chronologiczne artykułów do okresu od XII do XVII w., podczas gdy ich tematyka dotyczy przede wszystkim historii gospodarczej, charakteryzując kierunek badań naukowych warszawskiej grupy historyków. Największa ilość rozpraw orr:awia rozwój gospodarczy miast pomorskich. Tak więc H. Samsonowicz zajmuje się strukturą handlu gdańskiego w I połowie XV w. i nie znajduje jeszcze w tym okresie początków nowożytnej wymiany opartej na szerokim rynku zbożowym i podziale pracy między bardziej uprzemysłowionym Zachodem i Wschodem dostarczającym surowców i półproduktów. Wymiana ta rozwija się dopiero w końcu XV w. Zbliżoną tematykę porusza M. Bogucka ukazując import zboża rosyjskiego na rynek amsterdamski w I połowie XVII w. Zboże to przywożono z Archangielska, co stało się dla Holendrów opłacalne dzięki (wojnom na Bałtyku), jego niskiej cenie przy równoczesnym kurczeniu się dostaw polskiego zboża do Gdańska. B. Zientara rozważa początki patrycjatu szczecińskiego podkreślając rolę feudalnej własności ziemskiej w kształtowaniu się podstaw gospodarczych kierowniczych warstw społeczeństwa miejskiego. W XII do I połowy XIV w. pomorscy panowie feudalni nie gardzili jeszcze kupieckimi dochodami, ten sam ród rozpadał się nieraz na dwie gałęzie - mieszczańską i szlachecką. Kilka rozpraw dotyczy różnych zagadnień z zakresu rozwoju gospodarczego miast i wsi. S. Trawkowski analizuje taberny płockie na przełomie XI i XII wieku. Taberna służyła wymianie handlowej, przyśpieszała obrót towarowo-pieniężny i stawała się w tym okresie jedną z dżwigni rozwoju miasta. W późniejszym okresie \'1 warunkach gospodarki towarowo-pieniężnej ważną rolę zaczyna grać kredyt. Interesujący przyczynek w tym zakresie stanowi artykuł A. Żaboklickiej przedstawiający zadłużenie hipoteczne domów w Nowym Sączu w końcu XVI wieku. Wreszcie A. Mąc2:ak daje próbę analizy statystycznej struktury majątkowej szlachty pomorskiej w XVI-XVII w., ukazując perspektywy zbadania zmian w strukturze własności ziemskiej w całym kraju dzięki interpretacji statystycznej rejestrów poborowych, wizytacji kościelnych a także badań nad pojedyńczymi majątkami poprzez materiały z ksiąg sądowych. Należy podkreślić szczególne znaczenie tej inicjatywy badawczej: zestawienie wyników masowego badania pokrewnych typów źródeł nowożytnych wydaje się konieczne w wielu dziedzinach tak historii gospodarczej jak historii kultury materialnej. Dwie rozprawy dotykają zagadnień z pogranicza tych dwóch nauk: D. Molenda opracowała zagadnienie nakładu w małopolskim górnictwie kruszcowym w XV i XVI w. podczas gdy A. Wyrobisz porusza zagadnienia organizacji rzemieślników budowlanych w średniowieczu w różnych krajach europejskich. B. Gieremek omawia jedno z ważnych zagadnieil ogólnej historii kultury: umysłowość i psychologię zbiorową w bistorii referując najnowsze pozycje historiografii francuskiej. J. Tazbir ukazuje stanowisko polskich polemistów wyznaniowych wobec prześladowania antytrynitaryzmu w XVI wieku. Materiały i recenzje zawarte w omawianym tomie dotyczą różnych dziedzin historii gospodarczej tak polskiej, jak i powszechnej. Całość interesującego tomu świadczy dobrze o rozleglości zainteresowań badawczych warszawskiej grupy historyków. Irena Turnau NARODOPIS V HISTORICKE EXPOSICII VLASTIVEDNEHO MUSEA. Pre:1nasky z druhe celostani konference etnografu-musejnich pracowniku na Bystficce ve dnech 24.-28. kvetna 19fi8. Usp0J-adal Ludvik Kunz. Brno 1959. �B56 657 Male tisky, Cislo 7 Narodopisneho ss. 160 + 6 nIb, ilustr. Oddeleni Moravskeho musea v Brne. 8° Nr 7 serii etnograficznych wydawnictw Muzeum Morawskiego w Brnie zawiera referaty oraz rezolucję uchwaloną na ogólnokrajowej konferencji etnografów, poświęconej omówieniu zadań stojących przed działami etnograficznymi w muzeach krajoznawczych. Miroslav Horacek: Uplatneni etnogratickeho materialu v historicke expo- (s. 15-16) zwraca uwagę na konieczność uwzględniania na wystawach regionalnych także i eksponatów związanych z życiem i kulturą klasy robotniczej. Referat Ludvika K u n z a pt. Okoly vlastivednych musei plynouci ze socialisace venkova (s. 17-29) omawia aktualne zadania muzeów regionalnych w zakresie gromadzenia eksponatów i materiałów naukowych odzwierciedlających stosunki produkcyjne i społeczne w dziedzinie rolnictwa w XIX i XX wieku. Muzea powinny gromadzić także i typy narzędzi i pierwszych maszyn rolniczych używanych w tym okresie. Kunz wytyka błędy najczęściej popełniane przez organizatorów wystaw i podaje wskazówki odnośnie opracowywania objaśnień tekstowych, ułatwiających zrozumienie wystawy. Helena J o h n o v a: Zamestnani, ~emesla a lidowe umimi vytvarne v historicke exposiei vlastivedneho musea (s. 31-39). Za ludowe uważa referentka nie tylko przedmioty wytwarzane na wsi, lecz także wykonywane przez rzemieślników miejskich a nawet w fabrykach, na potrzeby wsi, w oparciu o wzory wiejskie. Autorka jest skłonna zaliczać dawne prace artystów ludowych raczej do działu rzemiosła ludowego i zdobnictwa niż do działu sztuki ludowej. Dopiero dzieła dzisiejszych artystów ludowych są wykonywane świadomie jako dzieła sztuki. siei vlastivedneho musea Alena P l e s s i n g e r o v a: Pozncimky kroje a lido(s. 41-49). Autorka zwraca uwagę na konieczność przedstawienia historycznego rozwoju strojów ludowych na danym terenie, z uwzględnieniem nie tylko tła ekonomiczno-społecznego ale także i zróżnicowania ubioru w zależności od przynależności do klas wieku itp. Wystawy etnograficzne powinny tępić przejawy złego smaku. Plessingerowa udziela również wskazówek dotyczących stosowania pomocniczych materiałów, filmów i nagrań magnetofonowych. Referując problemy nasuwające się w trakcie przygotowywania ekspozycji obrzędów ludowych, autorka podkreśla również konieczność oceny ich pozytywnego lub negatywnego wpływu na życie wsi. Josef B e n e ś: Specicilni narodopisnci exposice ve vlastivednyc:h mus eis ch (s. 51-57). W oparciu o swe dotychczasowe doświadczenie autor udziela wskazówek odnośnie urządzania działów i wystaw etnograficznych. Zgodnie z tendencjami panującymi w muzealnictwie czechosłowackim wystawy te powinny obrazować historyczny rozwój poszczególnych działów kultury vych obyćeju v historicke exposici k instalacji vlastivedneha lidoveho musea ludowej, uwarunkowany przez środowisko geograficzne. Zróżnicowania regionalnego nie należy stawiać na pierwszym miejscu. An~rej p o lon e c, Studijne a wychovne wyuiitie zakladnych zbierak vo vlastlVe~nych museach (s. 59-68) omawia znaczenie zbiorów i wystaw etnograficznych dla akcji oświatowej oraz dla rozwoju nauki. Niezależnie ~.d. ilustracj zawartych w tekstach, do omawianej publikacji dołączono częsc IlustraCYJną, przedstawiającą m. in. fragmenty niektórych wystaw oraz m~gazyny zbiorów etnograficznych. Wyżej omówione referaty streszczono w Językach niemieckim, francuskim i rosyjskim. ! Halina Bittner-Szewczykowa SBORNIK SLOVENSKEHO NARODNEHO MOZEA. Rocnik XLVI-LIV 1952-1960. Bratislava-Martin 1960, 8° ss. 235 + 10 nIb, ilustr. . Na ł~mach tego wydawnictwa publikowane są przede wszystkim prace 1 matenały z dziedziny etnografii słowackiej oraz z zakresu muzealnictwa, przygotowane przez pracowników i współpracowników muzeum w Martinie. K~żdY rocznik obejmuje następujące działy: I. Studia, II. Materiały, III. DZiał muzealny, IV. Recenzje, V. Kronika. Vladimir wstępnym pt. NOVe perspektivy (s. 7-16) strukturę organizacyjną muzeum w Mart~ni~ oraz powojenną działalność i plany tej placówki, którą w 1956 r. podrueslOno do rangi instytutu naukowo-badawczego. Oprócz prac muzealnych Muzeum w Martinie prowadzi badania terenowe oraz poszukiwania archiwalne, zmierzające do odtworzenia dziejów kultury lud~we~ słowackiej. Matula omawia również plany związane z organizacją wielkiego muzeum budownictwa ludowego. a ulohy M a t u l a omawia Slovenskeho narodnćho w artykule muzea Ema K a h o u n o v ił: Vcipennictwo na Dobrej Vade (s. 19-28). Niniejsze opracowanie typu monograficznego przedstawia wyniki badań prowadzonych przez autorkę nad techniką wypalania wapna, w której wyspecjalizowały się zawodowo biedniejsze rodziny we wsi Dobra Voda w Niżnych Tatrach. Autorka opisuje również warunki życia ludzi trudniących się wypałem i rozwożeniem wapna. Metody pracy stosowane przez tych wapniarzy nie odbiegały wiele od metod stosowanych na Węgrzech. Vasil M a r i n o v: Prispevok k studiu radiel v Bulharsku (s 30-34). Bułgarski etnograf Marinowomawia używane w Bułgarii (prócz radeł z długimi grządzielami) jednorękojeściowe radła grządzielowe typu rylcowego. Grządziele tych radeł są albo proste (wykonane z osobnego kawałka drzew~), albo krzywe (stanowiące jedną całość z rylcem). Jedno ze zdjęć zamIeszczonych przez autora przedstawia część pnia z wyrastającym z niego 42 �659 658 konarem - stanowiący surowiec do wykonania w/w radła krzywogrządzielowego. Marinowomawia również sposoby zaprzęgania koni ~.~ tych radeł. Stefan A p t h y: Klobucnictvo a kapciarstwo v Hornom SaTts~ (s. 35-1?2). Jest to naj obszerniejsze z opracowań, zamieszczonych w tym rocz~lku. Wstęp historyczny przedstawia szczegółowo rozwój ~ upadek rzemIOsła kapeluszniczego w Bardyjowie i innych miastach reglOnu Szarysz~. Rzemiosło to rozwinęło się już w średniowieczu, ale początkowo znaJdowalo się w rękach Niemców, którzy nie dopuszczali Słowakó,:, d~ cechu. Autor wylicza rodzaje kapeluszy wykonywanych na modłę memle~ką .lub v:ęgierską. Osobny rozdział poświęcił opisowi dawn;~h wars~t~tow. I dom?w kapeluszników bardyjowskich. W obszernej CZęSCl omawlaJą?eJ techmk~ rzemiosła kapeluszniczego znajdujemy zarówno dokładne OPlSY. narzędzl i przyborów używanych przez kapeluszników do wykonywama s,,:y~h różnorakich czynności zawodOWych jak również i szczE,gółowe omówlen~e poszczególnych faz obróbki wełny, wykonywania kaplinów i formowan~a kapeluszy (od prania i gremplowania wełny, .poprzez ~rzetrzepywame i formowanie warstw, filcowanie ich, nadawame kształt~w. kapeluszom, farbowanie, usztywnianie, suszenie, prasowanie i przyst~aJame ka~eluszy (s. 76-96). Kapelusznicy bardyjowscy docierali ze sw~ml. wyrobamI ?rze~ znaczonymi na potrzeby wsi na teren Węgier, a takze: do połudmow€J Polski. Jedna z wykonywanych przez nich fasonów nOSIł nazwę "klobuk ·" W XX wieku kapelusznicy zaprzestali wyrobu nowych kapeluszy, po l sk l . .' l t t' trudnili się już tylko czyszczeniem l farbowamem starych. a ego :z wiadomości dotyczące całego procesu pracy mógł Apathy zebrac w;łąc~me drogą wywiadów i wobec tego nie był już w stanie .sfot~grafowac opIsywanych technik. Gros materiału ilustracyjnego omawlanej p~acy stano"":lą więc z konieczności rysunki. Autor referuje też mniej skomphk~waną tec~nikę wyrobu filcowych kapców (walonek). Do pracy załączony ?e~t słowmk . , ch l' zwrotów używanych przez kapeluszmkow. Praca wyrazen gwarowy . . .' . i Apathy'ego stanowi naj obszerniejsze i naJ bard ZleJ szczegołowe opracow ~n.e omawiające technikę wyrobu kapeluszy. W naszej literaturze bra~ podoome dokładnego opracowania, a wartoby i u nas przebadać d~kła~n:e tę t~c~nikę, tym bardziej że np. w Nowym Targu istnieją po dZls dZlen rzemlesl- a I? nicze warsztaty tego typu. · l A H u ska' Korene a vyvin krest'anskych obradov (s. 113M lros av.· . . b d' 135). Autor wyjaśnia w sposób bardzo popularny genezę WIerzen, orzę. ow religijnych i świąt katołickich, wskazując zwłaszcza na elementy. przeJ~te od prastarych ludów rolniczych - związane głównie. z kul:em słon~a, sennym zrównaniem dnia z nocą oraz zimo:vym l let~lm przes.lle~~em~ Autor stara się podbudować swą pracę danymi zebran~ml \V trakCIe \, łas nych badań terenowych w różnych okolicach SłowaCJI. . • o v a'· A'exander Salzmann posledny maliar obrazkov g I rena M u r a s .' .. na skle na Slovensku (s. 136-150). Charakteryzując twórczosc A. Sa1zmana ':10- ·l (1870-1959), autorka wyróżnia w niej kilka okresów. W pierwszym Sałzman namalował najlepsze swe obrazy, o tematyce religijnej, w drugim malował obrazy o tematyce Janosikowej (ale były one już inspirowane przez znawców i miłośników malarstwa na szkle), w trzecim okresie pracował wyłącznie dla celów zarobkowych wykonując m. in. wywieszki sklepowe. Pod koniec życia wrócił do malarstwa na szkle, ale ostatnie jego prace nosiły już wszelkie cechy dekadencji. Murgasova pokazała również i niektóre tajniki warsztatu malarskiego Salzmana (np. jego szkice robocze). Autorka pokreśla fakt, że materialną bazę dla rozwoju tej gałęzi słowackiej sztuki ludowej w XVIII i XIX wieku stanowiły liczne wytwórnie szkła istniejące w Słowacji. W dziale II znajdujemy następujące prace: Pavol H o r vat h: Invent(j:re poddanskych hospodarstiev z 18. a za zaciatku 19. storoCia (s. 151-160). Autor prezentuje materiały archiwalne w postaci lO-u inwentarzy gospodarstw chłopskich pańszczyżnianych, sporządzonych po śmierci bezdzietnych gospodarzy, kiedy całe ich mienie przechodziło na rzecz pana. Ten sam, badacz publikuje w przyczynku pt. K dejincirn l'udoveho rybcirstva na Orave (s. 161-162) treść kontraktów zawierających m. in. opisy różnych rybackich przyborów oraz sposobów łowienia ryb. Pavol Kuk a: Crpdky vo vlastivednom rnuzeu vo Zvolenie (s. 163-170), omawia kolekcję czerpaków i charakteryzuje ich zdobnictwo o motywach geometrycznych, zoo- i antropomorficznych. Eugen Kle m e n t i s: L'udovci satira z okolia Banskej Stiavnice (s. 1712), podaje in extenso treść i zapis melodyczny żartobliwej pieśni ludowej, w której znajdujemy wiadomości z zakresu magii miłosnej. W dziale muzealnictwa opublikowano następujące rozprawy: Andrzej P o lon e c: Andrej Krnet zakladatel' sLovenskeho rnuze]nt(s. 173-182). Jest to wspomnienie opublikowane z okazji 50-tej rocznicy śmierci A. Kmeta, przypadającej w 1958 r. Podobnie jak wielu ludzi jego epoki Kmet łączył zainteresowania przyrodnicze z humanistycznymi. Działacz ten nie tylko propagował piE;kno folkloru i sztuki okolic ludowej Ba11skiej Bystrzycy, ale również starał się o poprawienie warunków bytu tkaczy ludowych, szukając odbiorców dla ich pięknych wyrobów. Sztukę ludową propagował organizując wiele wystaw w kraju i zagranicą. Eksponaty zgromadzone np. na wystawę w Martinie w 1887 roku oraz prywatne zbiory Kmefa, stały się zalążkiem Muzeum w Martinie. ctwa Stefan A p a t h y: a vyuziti2 norodopisnych zbiero~" v muautor definiuje etnografię jako gałąż nauk historycznych, gromadzącą wiadomości o życiu ludu pracującego, zwłaszcza wiejskiego, od czasów naj dawniejszych aż do dzisiejszych. Zbiory etnograficzne zebrane w muzeach stanowią materialne dokumenty życia ludu pracującego. Autor charakteryzuje ważniejsze zbiory etnograficzne znajdujące się w muzeach słowackich, omawia ich pochodzenie i znaczenie naukowe. Spracu:l;anie zeach (s. 183-195). W tej rozprawie �661 660 Rozprawa zawiera szereg wskazówek dotyczących sposobów gromadzenia, ewidencjonowania, przechowywania i zabezpieczania muzealiów etnograficznych. Autor zwraca uwagę także na konieczność rozpoczęcia planowej akcji pozyskiwania materiałów i eksponatów, obrazujących zmiany kulturowe i społeczne, zachodzące współcześnie. Ivan B o h u s: Ncirodopisne Oddelenie Muzea Tatranskeho narodneho parku. (s. 195-198). Dyrektor Muzeum przy Tatrzańskim (Słowackim) Parku Narodowym przedstawia perspektywy rozwoju działu etnograficznego, zorganizowanego w 1959 r. w Tatrzańskiej Łomnicy na bazie zbiorów gromadzonych już od końca XIX wieku w okolicach Popradu i Velkej. Ta nowa placówka etnograficzna zorganizowała już wystawę pt. "Lud pod Tatrami"; w ramach akcji oświatowej organizuje wieczorki dla turystów i miłośników kultury ludowej, połączone z popisami regionalnych zespołów i kapel ludowych. Ponadto dział etnograficZJny w Łomnicy gromadzi materiały dotyczące terenu Podtatrza. Stefan Apathy i Jan Hycko omawiają na str. 199-204 wystawę pt. Slovenskci dedina kedysi a dnes zorganizowaną w 1960 r. w Martinie. W omawianym roczniku znajduje się również dział recenzji. M. in. Adam Pranda omawia serię broszurek i filmów na temat sztuki ludowej i rzemiosła, wydawanych przez Ustredie ludov~j umeleckej vyroby instytucję zbliżoną do naszej CPUA. Na uwagę zasługuje również zestawiona przez O. Kovacikovą: Kniznci a casopiseckci bibliografia narodopisnej a m'uzeologickej literatury za r. 1959 (s. 216--227), przy czym KovaCikova nie poprzestała na podaniu samych tylko tytułów ale dodała i krótkie recenzje ważniejszych prac. Rocznik zamyka kronika notująca ważniejsze z działalności placówek muzealnych itp. Sbornik Slovenskeho ilustr. Na wstępie Narodnl2ho znajdujemy Muzea. dwa obszerne wystawy, sprawozdania R. LV: 1961, 8° ss. 162 opracowania z dziedziny + 10 nIb, kultury materialnej: Ji'm P o d o l ak: Letne salasnictwo oviec v oblasti Horneho Hrona (s. 5-76). W tej bardzo ciekawej i obszernej pracy przedstawia autor wyniki skrupulatnych badań terenowych, jakie przeprowadził w rejonie górnego biegu rzeki Hron (w Srodkowej Słowacji). Omawia więc szczegółowo organizację spółek pasterskich, następnie opisuje szałasy pasterskie znane na interesującym go obszarze, przedstawia wszystkie czynności i umiejętności pasterzy oraz warunki ich bytowania na halach. Podolak wylicza dokładnie korzyści płynące z hodowli owiec. W omawianej pracy znajdujemy również wiadomości o zwyczajach i wierzeniach pasterskich. Studium jest bogato ilustrowane zdjęciami wykonanymi przez autora podczas badań terenowych. Magdaleny S t e h l i k o v e j pt. Stare tex(s. 77-92). Autorka kiasyfikuje na wstępie stare techniki tekstylne: plecionkarskie i tkackie, do których zalicza: l) wyrób siatek na krosienkach, 2) robienie frędzli, 3) roboty na drutach, 4) wiązanie sieci, 5) ro1::ioty szydełkowe (polegające na wykonywaniu wyrobów z jednej ciągłej nici) a dalej: 6) tkanie wąskich krajek na deseczkach tkackich, 7) tkanie na formach, 8) plecionkarstwo przy zastosowaniu słomy lub łyka, 9) tkanie przy pomocy krosienek tabliczkowych i 10) koronki klockowe, wymagające osnowy i wątku. Nie wszystkie w/w techniki opisała autorka jednakowo dokładnie. Na naszą uwagę zasługuje zwłaszcza opis techniki wyrobu wąskich pasków i czepców siatkowych, wykonywania rękawic i pantofli na drewnianych formach oraz wyrobu pasków przy zastosowaniu krosienek tabliczkowych. Autorka starała się również podać wiadomości dotyczące genezy tych technik oraz zasięgu ich występowania na terenie Słowacji. Rysunki i fotografie ułatwiają zrozumienie opisów technicznych. Dział Studiów zamyka praca: Eugen K l e m e n t i s: Stiavnicky rezbcir Jozef Cerven (s. 93-98). Ten rzeźbiarz - górnik, zmarły w 1932 roku wykonywał oprócz rzeźb we flaszkach, kałamarze, miniaturowe ruchome modele kopalń a także szopki i figurki szopkowe. Klementis omawia tab:e technIkę pracy rzeźbiarza. Dosyć obszerna tilne technik y na jest i praca Slovensku W dziale II znajdujemy obszerne sprawozdanie z kolektywnych badań nad ludową kulturą materialną okolic Sniny prowadzonych przez zespół badawczy Muzeum Narod. - Materialy z etnografickeho prieskumu okolia Sniny z roku 1960 (s. 99-118), a także z badań nad budownictwem ludowym w okręgu turczańskim, związane z etnograficznymi pracami przygotowawczymi i założeniem Słowackiego Muzeum Budownictwa ludowego (Jozd T u r z o: Z vyskumu l'udovej architektury w Turci - s. 119-123). W pracy pt. Goticke l'udove tabul'ove mal'by v ZóbreZi (s. 124-128) Peter Mendel omawia malatury pochodzące z XVI-wiecznego drewnianego kościółka, wykonane przypuszczalnie przy współpracy rzeźbiarzy ludowych i cechowych. W dziale muzealnictwo wysunięto na pierwszy plan rozprawę Igora Hrubeca pt. Problemy narodopisnej exposicie starsieho obdobia (s. 129-138). Porusza ona problemy nasuwające się przy reorganizacji ekspozycji etnograficznej w Muzeum Martińskim. Zdaniem autora, przy wprowadzaniu zmian w wystawie mającej zobrazować historyczny rozwój poszczególnych dziedzin kultury ludowej w Słowacji, powinny posłużyć w pierwszym rZE;dzie cenne wskazania radzieckiego etnografa SP. Tołstowa. precyzuj·lee zakres współpracy etnografii z innymi naukami historycznymi oraz zadania etnografii w zakresie wykrywania specyfiki etnicznej drogą dziejów danej grupy od czasów najdawniejszych do dzisiejszych. Zdaniem autora wystawa przedstawiająca całokształt dziejów kultury ludowej nie może �662 663 bazować jedynie na eksponatach etnograficznych. Konieczne jest posłużenie się odpowiednio dobranymi eksponatami archeologicznymi, materiałami historycznymi, literackimi oraz ikonograficznymi. Muzeum w Martinie zamierza położyć specjalny nacisk na przedstawienie kultury wsi słowackiej w dobie feudalnego ucisku. Stosunkowo naj skromniejszy ma być dział budownictwa, a to dlatego, że planuje się zorganizowanie odrębnej placówki typu skansenowskiego, w której zostaną zgromadzone obiekty z całej Słowacji. Andrej P o lon e c: Ema Goldbergerova, prva kustódka Slovenskeho na(s. 139-144). Autor omawia zasługi E. Goldbergerowej położone dla muzeum martińskiego. Pod koniec XIX wieku istniała żywa współpraca między organizującym się muzeum a stowarzyszeniami patriotycznymi kobiet słowackich. rodneho muzea W dziale recenzji znajdujemy m. in. recenzję XLV tomu "Ludu" napisaną przez Stefana Apathy'ego. W kronice zaś zamieszczono m. in. sprawozdanie z ogólnokrajowej konferencji poświęconej omówieniu roli etnografii w dokumentowaniu zachodzących obecnie przemian kulturowych; relację o obradach międzynarodowej konferencji muzeów regionalnych w Jugosławii w 1960 r., oraz sprawozdanie z trzydniowych obrad czechosłowacko-polskiej Komisji Karpackiej w Starym Smokowcu. Sbornik ss. 201 + Slovenskeho Narodneho Muzea. Etnografia 3. R. LVI: 1962. 80 12 nIb, ilustr. Pod koniec 1961 roku nastąpiło połączenie Słowackiego Muzeum Narodowego w Martinie i Słowackiego Muzeum w Bratysławie w jedną instytucję pod nazwą Slovenske narodne muzeum z trzema działami: przyrodniczym i historycznym w Bratysławie, a etnograficznym w Martinie. Odtąd i Sbornik wychodzi w trzech odrębnych seriach. Dotychczasowy układ l"zeczowy serii etnograficznej Sbornika nie uległ zmianom. W dziale "Studia" zamieszczono następujące prace: Igor K l' i s t e k: Zeleninarstwo na Zdhori (s. 7-32). Jest to praca o charakterze monograficznym, dotycząca warzywnictwa. Autor omawia w niej zarówno dawne jak i obecnie stosowane sposoby mechanicznej uprawy ziemi, opisuje i klasyfikuje narzędzia pracy ogrodniczej, omawia także sposoby nawożenia gleby, uprawy i zbioru płodów, wylicza gatunki uprawianych jarzyn oraz sposoby ich magazynowania i przewożenia na sprzedaż. Ema K a h o u n o v a: Ludove kamenarstvo na Dobrej Vade (s. 33-43). Autorka omawia rzemiosło kamieniarskie, stanowiące dodatkowe źródło dochodu dla biedniejszych mieszkańców wsi Dobra Woda w Karpatach Niskich. Autorka zarejestrowała wszelkie zmiany jakie zaszły w technice produkcji oraz w asortymencie wykonywanych przedmiotów (nagnbki, ocembrowania do studzien, kob. szlifierskie i młyńskie - ostatnio już tylko wyroby cementowe). Richard Jer a b e k: Voraistvi na Popradu a Dunajci. PJispevek ke studiu slovensko-polskych styki! na pielomu 18. a 19. stoleti. (s. 44-60) Ta obszerna praca bazuje przede wszystkim na materiałach historycznych, ponieważ flisactwo po stronie słowackiej należy już do przeszłości. Autor podaje na wstępie przegląd literatury z XVIII, }GIX i XX wieku, traktującej o tych zagadnieniach. W traktacie swych poszukIwań dotarł Jerabek m. in. do tabel które wykorzystał Wincenty Pol. Praca zawiera omówienie warunków hydrograficznych, geograficznych, politycznych oraz społecznoekonomicznych, które zadecydowały o roli Popradu i Dunajca jako szlaków komunikacyjnych (do przewozu drzewa, win, wód mineralnych, miodu pitnego, a także rud żelaznych itp.), zanim wybudowano linię kolejową łączącą Polskę z Węgrami. Autor opisuje też rodzaje tratew używanych na tych rzekach. Stefan M l' u s k o v i ć: K niektorym preiitkom v sposobe l'udoveho byvania za kapitalizmu na Zcihori (s. 61-84). Autor przedstawia warunki mieszkaniowe we wsiach w rejonie Zahorza, panujące w okresie kapitalizmu. Mruskovića interesowały przede wszystkim rozplanowanie i funkcjonalność wnętrza chat w zależności od liczebności rodzin chłopskich; dużo miejsca poświęcił opisowi legowisk i sprzętów przeznaczonych do spania; opisał także zwyczaj spania w lecie poza izbą na strychach i w budynkach gospodarczych. Wyniki własnych badań terenowych, przedstawił na szerszym tle porównawczym słowiańskim, zwracając uwagę na rolę czynników geograficznych, historycznych i społeczno-ekonomicznych i in. Dusan H o l y: Jinonarodni n.udebni varianty lidovyeh tanei! ze Slovenska (s. 85-98). Jest to opracowanie z zakresu muzykologii, omawiające obce warianty muzyczne (rumuńskie, ukraińskie i bułgarskie) stanowiące odpowiedniki dla niektórych słowackich tańców ludowych. Badania nad tego rodzaju zagadnieniami są bardzo skomplikowane i nie zawsze przynoszą pozytywne rezultaty. W dziale "Materiały" zamieszczono następujące publikacje (głównie z dziedziny kultury materialnej i społecznej): Ema M a l' k o v a: Vranovske tkaniny. Prispevok k technológii (s. 99117). Autorka omawia technikę wyrobu tkanin ozdobnych (ręczników, obrusów, bielizny pościelowej itp.) wyrabianych przez dawne i dzisiejsze tkaczki we Vranovie. Zdobienie tkanin polegało na zastosowaniu odpowiednich splotów tkackich (w tkaninach jednobarwnych), bądź też na wprowadzeniu barwnych ornamentów tkackich. Markova załącza szereg rysunków technicznych i fotografii. Zdena C a p l i ć o v a: Za zazrivskeha salasnictva (s. 118-129). Autorka omawia nie tylko tradycyjne sposoby wypasu owiec oraz warunki życia pasterzy na Orawie (czerpiąc informacje m. in. także i z ludowych pieśni �665 664 tego regionu) - ale również przedstawia w zakońcżeniu pracy najważniejsze zmiany, jakie zachodzą w wyniku wprowadzenia gospodarki socjalistycznej. Herman L a n d s f e l d: Dva nezname nastroje na zdobenie hrnCiorskeho riadu (s. 130-131). Ta praca może zainteresować nie tylko etnografów ale także i archeologów. Autor poszukiwał w trakcie swych badań terenowych narzędzi służących do zdobienia ceramiki. W niniejszej pracy omówił dwa takie przyrządy: 1) skórzane grzebienie, przy pomocy których wykonywano ornamenty faliste na miskach i dzbankach (używane od XVI-XIX w.) oraz 2) radełka (kółeczka) metalowe używane do wykonywania rytmicznie powtarzających się pasowych zdobin, używane jeszcze do niedawna w Słowacji przyozdabianiu ceramiki "siwej". Autor omawia również sposób posługiwania się tymi przyrządami. Jan B o d a: Materialy k dejinam turcianskych obci v 18. stor. (s. 138156). Boda publikuje protokoły z lustracji w 8 gminach okręgu turczańskiego, przeprowadzonych w 1770 roku w ramach przygotowań do terezjańskiej reformy rolnej. W dziale poświęconym sprawom muzealnictwa na specjalną uwagę zasługuje ro:z;prawa programowa pióra Josefa B e n e s a pt. Lidove bydleni v muzejni exposici. Piispevek k narodopisne muzeologii (s. 157-175). Autor referuje znaczenie wystaw poświęconych przedstawieniu wiejskich wnętrz domostw. Następnie daje zarys historyczny omawiający najważniejsze sposoby ujmowania tego zagadnienia począwszy od XIX vd.eku. W XIX wieku zgodnie ze zbyt realistyczną manierą umieszczano w wystawianych wnętrzach także manekiny w strojach ludowych; w I poło XX w. obywano się już bez zbytecznych dekoracji obecnie zdaje się zwyciężać koncepcja postulująca przedstawianie poszczególnych elementów wnętrza. Autor daje przykłady wystaw wnętrz ludowych zorganizowanych zarówno w kraju jak i zagranicą, podaje także literatur p, traktującą o ekspozycjach tego typu. W drugiej części Benes omawia znaczenie metody historycznej jako głównej wytycznej przy organizowaniu takich wystaw oraz zaleca stosowanie pomocniczych materiałów ekspozycyjnych w postaci fotografii, wykresów, tabel itp. Irena Murgasova: Formy na obradave peCivo z Dacovho Lomu (s. 176180). Autorka opisuje drewniane formy (używane niegdyś do wypieku kołaczy weselnych w miejscowości Dacov Lom), znajdujące się obecnie w zbiorach muzeum w Bratislavie. W dziale recenzji znajdujemy m. in. recenzję pracy M. ZnamierowskiejPrufferowej: "Rybackie narzędzia kolne w Polsce i w krajach sąsiednich ", napisaną przez A. Poloneca (s. 187-188). Wszystkie roczniki Sbornika są bogato ilustrowane i zaopatrzone w streszczenia w języku rosyjskim i w jednym z języków zachodnio-europejskich, najczęściej niemieckim. Graficzna szata omawianego wydawnictwa jest bar- .,1 dzo staranna i estetyczna. Przegląd omówionych wyżej roczników Sbornika pozwala na zo'rientowanie się w zainteresowaniach i tendencjach badawczych słowackich etnografów związanych z Muzeum w Martinie. Trzeba specjalnie podkreślić, że niektóre z zamieszczonych rozpraw jak np. praca Apathyego, Kahonouvej czy Kristka poruszają zagadnienia dotychczas prawie wcale nie badane przez etnografów. Zarówno w pracy naukowo-badawczej, jak i w pracy muzealnej w Słowacji widać próby stosowania metody historycznej, tendencje do wykorzystywania dostępnych materiałów archiwalnych oraz możliwie wszechstronnego ujmowania badanych zagadnień w dynamice ich rozwoju - zgodnie z wymogami marksizmu. Sbornik ilustruje chlubnie ożywioną i owocną działalność muzeum w Martinie. Halina Bittner-Szewczykowa ETHNOGRAPHICA. I: 1959,Moravske Museum v Brne. 80 ss. 308 + 3 nlb., ilus. R,ed. L. Kunz. W dziale I tego rocznika znajdujemy prace następujące: JI. II. IIoTarroB (JIeHIl.Hrpa}:\): O HaYQHO-rrpOcBeTIl.TeJIbHOii pa60Te MY3elłAHTpOrrOJIOrHIl. Il.3THorpa<PHil.A. H. CCCP (JIeHIl.Hrpa,n:)(s. 13-17). Potapow omawia przede wszystkim aktualne wystawy zorganizowane przez Muzeum Antropologii i Etnografii Akad. Nauk. ZSRR w Leningradzie, przedstawia także formy działalności oświatowej prowadzonej przez tę największą w Związku Radzieckim etnograficzną placówkę muzealną. Valeriu B u t u r a (Muzeul Etnografic al Transilvaniei - Cluj); publikuje studium pt. "Die Siebenbiirgischen Turbinen-Miihlen" (s. 19-26), w którym omawia zasady poruszania młynów turbinowych, znanych niegdyś na obszarze ciągnącym się od zachodu i północy Europy aż do Baszkirii w Azji. Marius S t a d l e r (Textilni museum- Dvur Kralove nad Łabą): Napoleons-Leipziger und Tiirkentiicher. Ein Beitrag zur miihrischen Trachte!1- (s. 27-39). Autor wyjaśnia szczegółowo pochodzenie ręcznie drukowanych bawełnianych chustek na głowę (białych lub czerwonych) bardzo popularnych od pierwszej połowy XIX wieku w strojach ludowych nie tylko na Morawach, ale także i w innych krajach zwłaszcza byłej monarchii austro-węgierskiej. Autorowi udało się ustalić nieznane dotychczas fakty, dotyczące wpływu farbiarstwa alzackiego na produkcję słynnych w Czechach chustek kosmanowskich, (drukowanych w Sudetach) a także zebrać dane dotyczące importu chustek ręcznie drukowanych, wykonywanych w małych drukarniach na pograniczu austriacko-szwajcarskim (podaje nazwy ważniejszych firm oraz łi.urtowników sprowadzających te artykuły. jeszcze przed II wojną światową). W pracy Stadlera znajdujemy również wiadomości o małych wytwórniach we Frydku, które naśladowały w/w kunde, �666 667 wyroby. W dalszym ciągu pracy autor omawia wazmeJsze ornamenty drukowane na tego rodzaju chustkach, załączając szereg fotografii. Praca Stadlera moż: zainteresować także i naszych kostiumologów, ponieważ podobne chustkI były swego czasu popularne również i u nas np. na Śląsku czy w Krakowskiem. Sporo ich zachowało się w Muzeum Etnograficznym w Krakowie. Georg J a c o b (Museum fill' Volkskunde, Berlin): Der PosamentierHochkammwebstuhl im Museum fUr Volkskunde in Berlin. Mit einer Einjuhrung von Helene Ebner-Eschenbach (s. 53--64). Część wstępna omawia pokrótce rodzaje warsztatów tkackich znajdujących się w muzeum berlińskim oraz przedstawia historię produkcji wstążek. W dalszym ciągu pracy znajdujemy szczegółowy opis konstrukcji skomplikowanego warsztatu tkackiego służącego do produkcji wzorzystych wstęg, pochodzącego z Tyrolu. Bardzo V y d l' Y (Moravske Museum - Brno) pt. blanche (s. 65-81). Autor wprowadza bardzo słuszne rozróżnienie zdobnictwa powstałego przez zastosowanie prostszych ściegów hafciarskich służących do obrębiania lub łączenia płatów tkanin oraz ornamentów ozdobnych wykonywanych wzdłuż nitek prostych (znanych już w epoce renesansu) od właściwego haftu białego, którego zas~dniczą cechę stanowią mniej lub bardziej rozwinięte desenie, pokrywaJące całe płaszczyzny tkanin (rozkwit tego typu haftu przypada dopiero na okres empiru). J. Vydra omawia dotychczasowe wyniki badań nad hafciarstwem ludowym w Czechosłowacji i podkreśla konieczność dalszego kontynuowania tej akcji badawczej. Przedstawia następnie historyczny rozwój haftu białego, wpływy różnych prądów mody na hafciarstwo ludowe m. in. zwraca uwagę na wpływy orientalne i niemieckie, ale docenia również i rolę utalentowanych hafciarek ludowych propagujących nowe wzory ludowe. Osobny rozdział poświęca Vydra na przedstawienie wszystkich 1'0rodzajów ściegów i technik hafciarstwa białego (s. 73-75) z uwzględnieniem ich zastosowania w hafciarstwie ludowym. Omawia również ważniejsze motywy zdobnicze oraz ich symbolikę. W ostatnim rozdziale analizuje funkcję haftów białych w stroju ludowym oraz wylicza przyczyny stopniowego upadku hafciarstwa ludowego. Apres cenna la couture jest praca blanche - J. la broderie Josef Dostal (współpracownik Muzeum w Brnie) daje przyczynek omawiający zdobienie kapeluszy męskich piórami "Der "kosiiek" genannte Kranichjederschmuck an mdhren)" (s. 91-97). Ruzena a Huten der Mdnnertracht von Podluz'i. (Sud- (współpracownik Muzeum w Brnie): Olmutzer und (s. 101-106), charakteryzuje wyroby fajansowe ośrodków ceramicznych w Ołomuńcu i Sternberku, pochodzące z końca XVIII i pocz. XIX wieku, należące do najpięknie.iszych okazów ceramiki morawskiej. Po przestudiowaniu materiałów archiwalnych, autorka zdołała ust9.Sternberger H l' b k o v den Fayencen lić nazwiska garncarzy sygnujących swe wyroby inicjałami N lub M. Autorka podaje szereg wskazówek ułatwiających identyfikację okazów ceramiki z w/w miejscowości, na podstawie kształtów, glazury, charakterystycznych motywów zdobniczych itp. Podobny charakter ma praca: Marianne Mund (Stadtmuseum Zittau): Zitt.auer Fayancen (s. 113-117), mająca ułatwić identyfikację okazów fajansów żytawskich bardzo popularnych w Saksonii w XVII i XVIII wieku, których genezę poznano lepiej dopiero ostatnio. Autorka nie wyklucza możliwości zapożyczenia technik garncarskich z Czech, aczkolwiek napisy oraz elementy zdobnicze tych fajansów są typowo niemieckie. Dział I zamyka praca Stanisława .B ł a s z c z y k a (z Poznania) pt. Les sculptures populaires du Musee de Poznań (s. 119-123), podającą charakterystykę wielkopolskich rzeżb ludowych z uwzględnieniem ich walorów formalnych i plastycznych. W części II zgrupowane zostały prace o charakterze informacyjnym referujące ważniejsze osiągnięcia i program prac muzealnictwa etnograficznego krajów socjalistycznych: Ludvik Kunz daje sprawozdanie z obrad II ogólnokrajowej konferencji etnografów czechosłowackich obradującej nad zadaniami stojącymi przed muzealnictwem w dobie budowy socjalizmu: "Die II Gesamtstaatliche (s. 129-130). Josef Konferenz der Museumsethnographen in der CSR" Eine Arbeitstagung uber die Errichtungvon Benes: Freilichtmuseen in der CSR (s. 131-134). Znajdujemy tutaj również i artykuły nadesłane z Polski przez Longina Malickiego (Projekt eines Freilichtmuseums in Gdańsk-Oliva - s. 135-137), Wandę Jostową (Organisationsarbeiten uber die Grundung von regionalen Freilichtmuseen auf dem Gebiete von Podhale und Orava s. 139-143), Roderyka Lange (Les recherches et la documentation de la danse populai,re dans le Musee Ethnographique d Toruń - s. 144-146). W dziale III znajdujemy następujące prace: ethnographischen Helene Ebner-Eschenbach Sowjet-Union ubergegebene (Museum fill' Volkskunst Sammlungsgegenstćinde - Berlin): der Von Volkskunde der und (s. 149-151). Siegfried Wolf (Museum fill' Volkskunde publikuje przyczynek dotyczący sposobów walki z molami: "Bemerkung zur Schćidlingsjrage ethnographischer Museen" (s. 152-155). Vilem Hank (Moravske museum - Brno): "Zur Eingliederung volkskundlichen der Volkskunst Dresden) Materialen in Kulturgeschichtrfche Schausammlungen und Austellungen" (s. 156-172). Studium Hanka referuje znaczenie zbiorów etnograficznych jako materiału pomocniczego dla wystaw historycznych, podaje przykłady takich wystaw organizowanych w Czechosłowacji. Hans fill' V6lkerkunde Leipzig): "Vitrinenneinim Museum jur Volkerkunde Leipzig" (s. 173-187). Autor zaznajamia czytelników z rodzajami sprzętów ekspozycyjnych, stosowanych dla pokazania zbiorów egzotycznych muzeum w Lipbauten Dam m und (Museum ćihnliche Hiljsmittel �668 669 sku; omawia natów. Tadeusz także zagadnienie oświetlenia gablot i ekspo- Dział VII stanowią także i polskich. w pracy pt. "Les problllmes de l'expo(s. 189-192), próby przeprowadzone przez Muzeum Etnograficzne w Krakowie, zmierzające do wypracowania nowoczesnych metod organizowania wystaw obrzędów ludowych. Za najwłaściwszy sposób uważa T. Seweryn przedstawienie najważniejszego, kulmin'lcyjnego momentu danego obrzędu. Tę metodę zastosowało muzeum krakowskie przy urządzaniu wystawy obrzędów dorocznych. sition S e we r y n odpowiedniego des coutumes referuje recenzje niektórych wydawnictw etnograficznych, Ethnographica. II: 1960. Moravske museum v Brne 1960 8° ss. 377 + 3 nlb. ilustr. Pierwsza część tego tomu zawiera referaty wygłoszone na ogólnokrajowej konferencji muzeologów czechosłowackich w 1960 roku, poświęconej omówieniu aktualnych zadań muzealnictwa etnograficznego (publikowane w języku rosyjskim). Ludvik Kunz omawia aktualny stan badań oraz dalsze potrzeby w zakresie badania przemian zachodzących współcześnie na wsi (zwłaszcza w kulturze materialnej) (s. 17-40); Olga Skalnikova przedstawia potrzeby w zakresie gromadzenia ekspontów obrazujących życie górników i hutników zatrudnionych w przemyśle (s. 41-46), Karel Fojtik daje sprawozdanie z badań przeprowadzonych nad warunkami życia klasy robotniczej w XIX i na pocz. XX wieku i wymienia ważniejsze prace i źródła dotyczące tego zagadnienia (s. 47-54); Vilem Hank referuje konieczność przeprowadzenia badań etnograficznych nad tworzeniem się nowej społeczności na terenie Sudetów. Hank akcentuje fakt, że w Niemczech Zachodnich powstała już tendencyjna gałąź etnografii tzw. Volkskunde der Heimatvertriebenen; Vladimir Karbusicki referuje zadania w zakresie gromadzenia i udostępniania zbiorów folklorystycznych, zwłaszcza dot. poezji i pieśni robotników, przy zastosowaniu nowoczesnych metod zapisu na taśmach magnetofonowych (s. 58-64). Druga część omawianego rocznika zawiera studia z dziejów osadnictwa i budownictwa oraz rzemiosła ludowego: Paul Henri S t a h l (Institul de Istoria Artei, Bukareszt): Les habitations humaines sur la Vallee de la Bistrita en Roumanie (s. 67-81) - referuje wnioski z badań nad usytuowaniem zagród. Studium to zawiera tabele statystyczne ilustrujące występowanie poszczególnych typów zagród, ich rozplanowanie, usytuowanie w stosunku do dróg wiejskich, stron świata itp. Tancred B a n a t e a n u (Museul de Arta Populara al R.P,R. Bukareszt): populaires" Dział czwarty, to katalog muzeów etnograficznych. Jest to kontynuacja specjalnego wydawnictwa Muzeum Morawskiego w Brnie, opublikowanego w 1958 r. pod tytułem "Die ethnogra.phischen Museen der Mittelund osteuropaischen Staaten" (Seria: Male Tisky nr 5). W I tomie "Ethnographica znajdujemy wiadomości o muzeach etnograficznych w NRD (Museum fi.ir Bergmannische Volkskunst und Heimatgeschichte Schneeberg; Heimatund Spielzeugmuseum Eisfeld, Thiiringen; Otto Ludwig-Heimatmuseum Eisfeld; Altmarkisches Bauernhaus Diesdorf, Altmark: Museum fiir Thiiringer Volkskunde - Erfurt, Heimatmuseum "Thiiringer Bauernhauser" - Rudolstadt) - w Polsce: (M. Zn'amierowska-Priifferowa pisze o muzeum w Toruniu; Longin Malicki o placówkach Muzeum Pomorskiego w Gdańsku, Wdzydzach a także Kartuzach i Kwidzyniu; Jerzy Golakowski o Parku Etnograficznym w Olsztynku) - ZSSR: (J. Linnus pisze o Muzeum w Tartu (Estońska SRR); N. Tipainis o Muzeum w Rydze; D. Figo i M. Łomowa o muzeach etnograficznych we Lwowie). Dołączone do tego działu fotografie pokazują fragmenty ekspozycji oraz magazyny niektórych muzeów. Dział V obejmuje recenzje i sprawozdania z niektórych wystaw etnograficznych: Ludvik Kunz omawia wystawy w Muzeum w Vsetinie i Gottwaldowie (s. 251-253), Josef Benes wystawy w Ołumuńcu, Czeskich Budziejowicach, Bańskiej Bystrzycy i Pardubicach (s. 253-4). Tutaj zamieszczono również artykuł Tadeusza Delimata ..Le musee Flottant" (s. 255-256) omarównież artykuł Tadeusza D e l i m a t a "Le musee Flottant" (s. 255-256) omawiający objazdową wystawę egzotyczną zorganizowaną przez Muzeum warszawskie na pływającej barce. Stanisław Błaszczyk pisze o objazdowej wystawie wielkopolskiej sztuki ludowej. Tamas Hofer omawia działalność wystawienniczą węgierską w sprawozdaniu pt. Neuere Ausstellungen ungaj'ischer Volkskultur im Ethnographischen Museum Budapest (1950-1958) (s. 261-263); Otto Domonkos recenzuje wystawę kowalstwa zorganizowaną w Sopronie. W dziale VI znajdujemy artykuł omawiający działalność Bernarda Strucka oraz nekrologi Dr Juliusa Bieltza, kustosza muzeum Brukenthal \v Rumunii i Dr Frantiska PospiSila (dawnego dyrektora działu etnograficznego w Muzeum w Brnie), Types d'dtres dans les villages roumains d'une des regi.ons marecageuses du (s. 82-104). Autor opisuje trzy typy naj prymitywniejszych pieców kurnych i ich warianty regionalne, spotykane na obszarach naddunajskich; podaje ich zasięgi. Zebrane przez siebie materiały przedstawia na szerszym tle porównawczym. Opisuje również i pomocnicze przybory, ułatwiające gotowanie i pieczenie potraw na otwartych paleniskach. Na samym końcu podaje wysnute przez siebie wnioski dotyczące pochodzenia omawianych typów pieców kurnych z kapami. Sona S v e c o v a (Uniwersytet w Pradze): Die Entwicklung der FeU2rstiitten in Siidmiihren und den anliegenden Gebieten der Westslowakei (s. 105-130). Również i ta obszerna praca dotyczy ewolucji palenisk. BaDanube - ~ �671 670 dania terenowe na w/w terenach dostarczyły materiałów na podstawie których autorka stara się odtworzyć ewolucyjny łańcuch form prymitywnych p~eców kur~ych. Za najstarsze uważa Svecova piece (w których wnętrzu me tylko pIeczono chleb, ale także gotowano potrawy) z otworami paleniskowymi znajdującymi się w izbach (Vorderladerprinzip), a za póżniejsze piece znajdujące się w izbach, ale posiadające szczegóły dotyczące przyrządzania posiłków wewnątrz pieców, a nie na nalepach; podała również dane o kształtach naczyń i pomocniczych przyborach do gotowania wewnątrz pieca. Następnie omawia przekształcanie się takich pieców w piece z nalepami, a następnie w piece zaopatrzone w blachy. Vilem H a n k: Altertiimliche Schornsteinhauben von miihrisch'm Bauernhausern (s. 131-142). Autor przedstawia wyniki swych badań terenowych nad kształtami wierzchołków kominów murowanych; podaje tabele zestawiające różne typy oraz mapki ich zasięgów. Adolf M a i s (Osterreichisches Museum fur Volkskunde - Wiedeń): DClS Beharrungsmoment in der Keramik (s. 171-180). Autor przeprowadza na wstępie porównanie kształtów i zdobin kilku okazów dzbanków fajansowych, pochodzących z pogranicza morawsko-śląskiego, wykonanych w latach 1784-1841 przez przedstawicieli różnych pokoleń garncarzy. Analiza ta służy mu za podstawę do rozważań na temat przyczyn utrzymywania się tradycyjnych kształtów i zdobin w ceramice. Główną przyczyną tradycjonalizmu - jest zdaniem Maisa - sposób wdrażania uczniów w tajniki rzemiosła garncarskiego. Majstrowie trzymają się starych form i technik świadomie lub bezwiednie; dlatego dopiero w elementach drugorzędnych znajdujemy pewne indywidualne odrębności formy czy zdobnictwa ceramiki danego regionu. Ruzena H I' b k o v a (współpracownik Muzeum w Brnie): Fayencen mit der Marke L. (s. 181-186). Artykuł stanowi próbę wyświetlania, spornej dotąd kwestii pochodzenia licznych naczyń fajansowych, zachowanych w muzeach, sygnowanych lterą L. Wg. jednych znawców miały to być wyroby z Lindenburga (niem. nazwa Breclava) z południowych Moraw, wg. innych (np. Haberlandta) wyroby wiejskich dzbankarzy z Dolnej Austrii. Autorka daje szczegółową charakterystykę interesujących ją wyrobów i dochodzi do wniosku, że nie są to wyroby ludowe, lecz raczej manufakturowe, produkowane we wsi Laukov w okolicy Ołomuńca na Morawach w XIX wieku. Frantisek K a l e s n y (Bratislava): Ein Beitrag zur Frage der Herkunft der KlOppelspitze in der Slowakei (s. 195-221). Dotychczas nie zdołano ieszcze ustalić, który kraj był kolebką koronek klockowych oraz od kied; zaczęto je wyrabiać. Autor pragnie udowodnić, że koronki klockowe słowackie są pochodzenia rodzimego, a nie niemieckiego. Dla poparcia swych tez o rodzimości techniki koronkarstwa klockowego w Słowacji autor powołuje się na prace niektórych znawców słowackiej sztuki ludowej oraz na mate- riały archiwalne z XVII w. dotyczące kontaktów handlowych Słowacji z południem Europy. Ta część pracy jest dyskusyjna. Następnie autor analizuje słowackie nazwy służące do określenia poszczególnych przyrządów i technik koronkarskich. Wymienia również stare techniki plecionkarskie i tkackie, które jego zdaniem mogły stanowić punkt wyjściowy dla rozwoju koronkarstwa klockowego (wyrób frędzli, plecenie sznurów, tkanie na deseczkach tkackich, na ramach, przy użyciu krosienek tabliczkowych itp.). Praca zawiera również wykaz motywów stosowanych w koronkarstwie klockowym (z podaniem ich nazw słowackich) oraz listę ważniejszych ośrodków wyrobu ludowych koronek w Słowacji. W dziale III poświęconym ochronie zabytków zgrupowano prace dotyczące zwłaszcza problemów ochrony budownictwa ludowego: Laszló Vargha (Budapest): Die Baudenkmaler des ungarischen Volkes (s. 245-256). Jest to streszczenie głównych tez studium przygotowywanego przez tegoż autora. Vargha podaje m. in. definicję budownictwa ludowego oraz wymienia kryteria pozwalające zaliczyć dany obiekt do kategorii budownictwa ludowego. Tenże sam autor publikuje tutaj drugi artykuł pt. Prinzipielle und praktische Fragen der Errichtung eines ungarischen Freilichtmuseums (s. 262269). Otakar Macel (Brno): omawia w pracy pt. Denkmalpflege und museologische Betreuung der volkstiimlichen Baudenkmaler im Zeitabschnitt der Sozialisierung des Dorfes in der CSRR (s. 257-261) zasady gromadzenia i ochrony zabytków architektury ludowej bądź to na miejscu, bądź to przez przeniesienie do muzeów lub parków etnograficznych. Dział IV zawiera omówienia wystaw etnograficznych zorganizowanych w 1960 r.: w Pradze, Martinie, Bratislawie, Budapeszcie, Bazylei (wystawa polskich wycinanek ludowych zorganizowana przez R. Wildhabera), oraz notatkę o wystawach etnograficznych w Muzeum Pomorskim w Gdańsku. Dział V stanowi kontynuację katalogu etnograficznych placówek zealnych: NRD - Blazij Nawka-Nauke z Budziszyna pisze o rozwoju zealnictwa etnograficznego na Łużycach w pracy pt. Zum sorbischen seumswesen und den sorbischen ethnographischen Bestanden in mumuMu- LCLUsitzer (s. 313-324); J. Weiser omawia działalność działu historii kultury przy muzeum w Schwerinie. Z Polski nadesłali artykuły informacyjne o swych placówka muzealnych etnograficznych: L. Itman z Wrocławia, M. Iskrzycka z Lublina, H. Świątkowski z Łowicza oraz L. Malicki o zbiorach muzealnych etnograficznych z woj. Koszalina. H. Hoffmann pisze o Brukenthalmuseum w Sibiu a Dihor loan o muzeum regionalnym banackim w Temeszwarze. W dziale VI Dietrich Drost omawia zasługi Hansa Damma (s. 361-362) a Ludwik Kunz zamieszcza nekrolog poświęcony pamięci wybitnego znawcy sztuki ludowej Prof. dr J. Wydry (363-364). Oba dotychczas wydane roczniki "Ethnographica" są bogato ilustrowane Museen �672 673 fotografiami i rysunkami, szkoda tylko że objaśnienia do poszczególnych fotografii czy rysunków zgrupowano na osobnych stronach, a nie umieszczano bezpośrednio pod planszami, utrudnia to lekturę i orientację. Wydawnictwo "Ethnographica" bardzo starannie redagowane i wydawane spełnia dobrze ważną rolę trybuny muzeologów krajów socjalistycznych i informuje o działalności muzealnictwa w naszych krajach. Halina darczych, jakie zachodzą od czasów rewolucji październikowej do chwili obecnej, siła tradycji jest bardzo duża. Wyraża się to w współczesnym sposobie życia i gospodarowania (przykłady gospodarki Ewjenków, Encjew i Nganasan), w twórczości rzemieślniczej (np. stosowaniu prymitywnych technik garncarskich) i artystycznej (np. w archangielskim rycie w drewnie - technika i ornament, czy zdobnictwie Samojedów - Encjew i Nganasan), wierzeniach etc. Doskonałym przykładem procesu adaptacji starych tradycji do nowych warunków życia, które stworzyło wprowadzenie lepszych narzędzi pracy (w myślistwie i rybołówstwie) i rozszerzenie terenów łowieckich, zaobserwować można w kulturze Ewjenków (jedna z grup etnicznych okręgu Krasnojarskiego). Wspomniane sprawozdania rejestrują współczesny stan określonego wycinka kultury określonej grupy etnicznej i stanowi cenny wkład naukowy radzieckich badaczy. Bittner-Szewczykowa KRATKIJE SOOBSZCZENIJA, XXXVII, Institut Etnografii imjeni N. N. Mikłucho-Makłaja, Izdatjelstwo Akadjemii Nauk SSSR, Moskwa 1962. Kolejny zeszyt "Krótkich informacji" Instytutu Etnografii im. MikłuchoMakłaja obejmuje na 85 stronach kilka artykułów-sprawozdań. Są to: L. M. Saburowa, Rosyjskie grupy etniczne Przyangarja; G. S. Masłowa, Garncarstwo ludności rosyjskiej wschodniej Syberii; N. W. Taranowskaja, Sztuka ludowa okręgu archangielskiego; K. L. Zadychina, Niektóre zagadnienia z badań nad etnicznym stanem zaludnienia basenu Kaszka-Darskiego i Surchan-Darskiego okręgu uzbeckiej SSR; Ju. B. Strakacz, W sprawie przodujących tradycji Ewenków; S. W. Iwanow, Kulturalno-historyczne związki Encjew i Nganasan w oparciu o ich ornamenty; W. I. Wasilew, System hodowli reniferów leśnych Encjew i jego pochodzenie; S. A. Arutjuriow, O językach Ksa w północnym Wietnamie; A. N. Pulanos, Właściwości antropologicznego typu Greków Małej Azji - kolonistów w Grecji i Gruzji. Wspomniane artykuły podsumowują wyniki badań, jakie prowadziły ostatnio, głównie nad kulturą ludów wschodniej i północnej części ZSRR, różne ekipy, np. pracowników muzeów niektórych okręgów oraz zespoły: angarski, zabajkalski, środkowoazjatycki, ewjenkijski, tajmirski Instytutu Etnografii Akademii Nauk ZSRR. Wskazują one na dwie drogi zainteresowań: demograficzno-antropologiczne i językowe oraz historyczno-kulturalne i etniczne określonych grup. Badania nad stanem ludności prowadzono przede wszystkim w oparciu o kulturę tradycyjną, tzn. poznając sposoby gospodarowania i zajęcia, zwyczaje, sztukę, wierzenia, praktyki etc. Analiza etnogra~ic:na wYk~z:rje pr~y tym, że obecna kultura danego rejonu, np. Przyangana Jest własme :vymkiem stopienia się kultury osiadłych tu północnych i środkowych WIelkorusów, dostosowanej do miejscowych warunków przyrodniczych i geograficznych. Dołączyły się do tego jeszcze elementy kultury południoworosyjskiej i ukraińskiej. Podobnie rzecz ma się i w rejonie basenu Kaszka-Darskiego, gdzie obecnie zamieszkUJą Uzbekowie, Tadżykowie, Ara~owi~ i liczne inne, a niewielkie grupy etniczne, które przedostały się tutaJ ze srod~owej Azji, nadto w rejonie północnosyberyjskim, zamieszkałym przez. EncJew i Nganasan. Okazuje sę, że mimo zmian w stosunkach społecznych l gospo- Barbara Petrov Petar, Kragovidni pametnici 4, 1962, kn. 2, s. 17-24, 11 obr. v Zapadna Balgarija, Bazielich Archeologija, W pracy tej autor wyjaśnia pewne zagadnienia dotyczące nagrobnych pomników o kształtach kolistych na terenie zach. Bułgarii. Analizuje ich kształt, kompozycję i przeznaczenie oraz podaje ich zasięg geograficzny, z którego wynika, że najgęściej występują one w powiecie Godecz, położonym w okręgu sofijskim. Pomniki nagrobne o wymienionym kształcie dzielą się na trzy grupy: mogilne, cmentarne i wotywne (dziękczynne). Pierwsze bywają własnością rodzin, drugie - gmin, pomniki dziękczynne stawiano poza obrębem osiedla. Z porównania ich wynika, że pod względem kompozycji nie wiele różnią się od siebie a w zdobnictwie ich na pierwszy plan wysuwa się znak koła i krzyża, ze znaczeniem któi'ych wiązały się dawne wyobrażenia i pojęcia ludu. W rejonie m. Godecz pomniki nagrobne wskazują na wzorce obcego pochodzenia. Wyrabiane i sprzedawane masowo były cenione wśród ludu tylko ze względu na wyryty na nich znak krzyża - symbol chrześcijaństwa i śmierci. Henryka Romańska I Atanas Primovski, Trudovo-pomynac/li pesni. (Pieśni o pracy). Balgarsko narodno tvorcestvo. V dwanadesat toma. Tom VIII, Red. kol. M. Arnaudov, Iv. Burin, Chr. Vakarelski i in., Sofia 1962, Balgarski pisatel, 612 s. 43 l �675 674 Ukazał się ósmy tom zbioru bułgarskiej twórczości ludowej. Weszło do niego 329 pieśni obyczajowych dotyczących pracy, zebranych z różnych stron kraju. Weszły weń też pieśni, które pośrednio odzwierciedlają szeroką i różnorodną działalność twórczą ludu bułgarskiego w tej dziedzinie. Pieśni o pracy dzielą się na trzy główne grupy: 1. rolnicze, 2. pasterskie, 3. rzemieślnicze. Z kolei podzielone zostały one na odpowiednie podgrupy odbijające momentY życia rolnika, pastucha czy rzemieślnika. Autor podkreślił też ten rodzaj pieśni, w których element pracy przeplata się z innymi motywami pieśniowymi, praca bowiem jest organicznie związana z bytem materialnym i społecznym ludu. Pokazany został ścisły związek tych pieśni z innymi ich rodzajami, omówiona ich strona poetycka, pełna świeżego optymizmu. W tomie tym podano również przegląd dotychczas wydanych zbiorów pieśni bułgarskich i stan badań nad nimi. Na końcu zamieszczono objaśnienia, wykaz bibliograficzny wariantów pieśni o pracy oraz słownik wyrazów nieznanych lub mało używanych. Henryka Romańska Dinekov Petar, Brat'ja Miladinovi v istorijata na balgarskata folkloristika. (Bracia Miładinowie w historii bułgarskiej folklorystyki). W pracy tej autor przeprowadził przegląd dorobku folklorystyki bułgarskiej przed ukazaniem się zbioru pieśni ludowych braci Miładinowych. Podkreślił cenny trud autorów, którzy przy publikacji pieśni różnych rodzajów podali ich szeroki zasiąg geograficzny oraz dokładność zapisu. P. Dinekov dał charakterystykę dzieła, w której omówił bogactwo treści, wysoce artystyczną jego wartość a także podkreślił świadomość narodową obu wydawców tp. J. i M. Miladinowów. W toku swej pracy omówił zainteresowania literackie obu braci i sam' moment pojawienia się dzieła na rynKu księgarskim w XIX w. Zostało ono wtedy niezwykle serdecznie przyjęte w Bułgarii i innych krajach słowiańskich, gdyż w owych czasach (a także i dziś) posiadało duże znaczenie w historii bułgarskiej folklorystyki i odegrało niepoślednią rolę w rozwoju bułgarskiej literatury pięknej. M. in. autor zwrócił uwagę na okres pobytu braci Miładinowych w Rosji, spotkania i korespondencję z uczonym rosyjskim W. Grigorowiczem oraz kontakty z bułgarską emigracją owych czasów. Szczególnie życzliwie odniósł się wtedy do dzieła obu braci J. Sztrosmajer, okazał im bowiem pomoc i dał poparcie w kręgach literackich. Henryka Romańska IZWESTJJA NA ETNOGRAFSKIJA INSTITUT I MUZEJ, Nr 5, XXV, Sofija 1962; B'lgarska Akademija na Naukite. Etnografia bułgarska stawiała swe pierwsze kroki w 1889 r., kiedy wykładowcą w nowootwartej Wyższej Szkole w Sofii był prof. Iwan D. S z is z m a n o w, założyciel i redaktor czasopisma "Sbornik za narodni umotworenija, nauka i kniżnina" (do t. XVIII). W t. I "Sbornika" Sziszmanow opublikował artykuł pod tytułem Znaczenie i zadania etnografii bułgarskiej (s. 1-64), zakładając w ten sposób podstawy tej nauki w Bułgarii. Przed I wojną światową i w okresie międzywojennym co prawda ukazało się wiele ciekawych prac etnograficznych, większość z nich jednak dotyczyła folkloru; dopiero po II wojnie światowej zaczęły częściej ukazywać się prace związane z kulturą maerialną. Ta właśnie tematyka przeważa w V tomie "Izwestij". W pierwszym artykule E. M a n o w e j Rodzaj ubiorów średniowiecznych według fresków XIII-XV w. (s. 5-73) autorka zajmuje się ubiorami carów, arystokracji feudalnej, kleru i ludu bułgarskiego, oparłszy się o źródła o charakterze etnograficznym, jakimi są freski z tego okresu w cerkwi Bajany, Zemenu, Berende, Kalotyny, Boboszewa, Dragalewci i Kremikowci oraz ilustracje znajdujące się w rękopisach. Autorka rozpatruje zagadnienie stroju na tle porównawczym i stwierdza, że ubiory były podobne do ubiorów takich samych warstw społecznych w Serbii, Rosji i w Bizancjum. Zdaniem jej ówcześni malarze bułgarscy malowali wprost z życia. I tak widoczne są tu tkaniny i stroje rodzin carów i feudałów. Materiały na ubiory pochodziły z Bizancjum i Włoch, pozostałych warstw społecznych produkowane były w kraju. Materiał porównawczy, dotyczący pozostałych ludów słowiańskich oparła autorka na różnych pracach. Brak natomiast powiązania z ubiorami greckimi, występującymi na freskach. Nie wspomina jednak dawnego ludowego ubioru bułgarskiego, którego elementy zachowały się na obszarze dzisiejszej Bułgarii. R. P e s z e w a - P o p o w a w pracy Starodawne nauszniki i kolczyki (s. 75-133) pisze o biżuterii kobiet bułgarskich. W pracy tej omawia okres od XIII w. do naszych czasów, biżuterię zaś dzieli na 17 grup, zaliczając naj starsze do X w. Chronologię innych form ustalała na podstawie fresków cerkwi bułgarskich. Rozpatrując starodawne i nowsze nauszniki i kolczyki dochodzi do wniosku, że klipsy współczesne mają wiele cech wspólnych, co świadczy o bogatych i nieprzerwanych tradycjach Bułgarów w wykonaniu tych wyrobów. Wpływ bizantyjski i turecki był przyczyną powstania nowych form artystycznych; jest to zjawisko charakterystyczne dla kultury Słowian Południowych. I tak nauszniki z wielolistnymi rozetami, rozpowszechnione w zachodniej Bułgarii, Serbii i Dalmacji zostały odziedziczone po starożytności. Nauszniki zachowały się w Bułgarii do XIX w., co świadczy o starodawnej tradycji słowiańskiej w kulturze bułgarskiej. Tradycyjne formy z biegiem czasu zbogacały nowe elementy o realistycz- �677 676 nych kształtach tak charakterystycznych dla form bałkańskich. Po wyzwoleniu Bułgarii spod jarzma tureckiego, starodawne zauszniki i nauszniki zamieniono na nowe klipsy i kolczyki na wzór zachodnioeuropejskich. Lilija P e n e w a - S'b e w a w rozprawie Urzqdzenie domu mieszkalnego w powiecie Panagjuriszte* (s. 135-171) pisze o budownictwie i rozplanowaniu wnętrza domu mieszkalnego w tym powiecie. Autorka rozpatruje podstawowe etapy rozwoj u domu mieszkalnego, które uzależnione hyły od potrzeb i materialnej sytuacji chłopów we wsiach Poibrene, Oboriszte, Banja, V'ta, oraz Popinci. Tu dominuje dom asymetryczny. W czasie niewoli tureckiej domy były parterowe. Piętrowe domy zaczęto budować po 1878 r. Początkowo dom wiejski składał się z dwóch pomieszczeń, później w miarę rozwoju odrzucano prymitywny sposób życia, a urządzenie wnętrza domu odbiegało coraz bardziej od dawnych tradycji. Autorka niepotrzebnie poświęca wiele miejsca współczesnemu budownictwu i urządzeniu domu mieszkalnego, który radykalnie różni się od przedwojennego. B. G e o l' g i e w a w bogato ilustrowanym artykule Sufity Koprywsztycy (s. 173-225) omawia - budownictwo sufitów w tym mieście, które zajmuje jedno z czołowych miejsc w tej dziedzinie w Bułgarii. Poza szafami ściennymi, drzwiami, paleniskami i zewnętrznymi okiennicami, sufity były przedmiotem artystycznego wykonania. Najbardziej bogato ozdabiane były sufity w izbach mieszkalnych, zwłaszcza bogatych mieszczan. Podstawowym materiałem dla wykonania ozdób było drzewo sosnowe. Dekoracyjne części sufitu wykonywane były osobno, poczym przymocowywano je do sufitu gwoździami. Sufity Koprywsztycy z punktu widzenia kompozycyjnego dzielą się na dwie grupy; z kompozycją geometryczną i z uwypuklonym centrum. Podstawowym elementem dekoracyjnym są -kwadraty, oraz rytmicznie powtarzające się prostokąty i romby. Sufity bogatych ludzi mają "sl'nce", które jest centralnym motywem kompozycyjnym. .. W. M a r i n o w w artykule Obserwacje życia Cyganów w Bulgarn (s. 227-275) rozpatruje życie Cyganów bułgarskich. Autor w I rozdziale omawia zawody i warunki bytu Cyganów bułgarskich przed wojną. Cyganie zorganizowani byli w katunach, składających się z 10-·20 rodzin pokrewnych, na czele których stał czelibdszija, pochodzący z najbogatszych sfer. Zycie Cyganów było bardzo prymitywne, byli analfabetami. Mieszkali w ziemiankach na peryferiach miast i wsi. Zyjąc grupowo zachowali swoje obyczaje, tradycje i język. Autor dzieli ich na trzy grupy: a) grupa Cyganów bułgarskich, którzy przyjęli język bułgarski, b) Cyganów tureckich, którzy przyjęli język turecki i religię mahometańską i c) grupa Cy~anów rumuńskich, którzy przyjęli język rumuński. Główne zawody Cyganow w Bułgarii to kowalstwo i koszykarstwo. Wyrabiają też drewniane. łyżki, sita, wrzeciona itp. Autor opisuje ich narzędzia, podając nazwy w Języku cygańskim. Omawia też domy mieszkalne, urządzenia mieszkalne i ubiory, oraz biżuterię kobiet. Na końcu poświęca sporo miejsca dzisiejszej sytuacji • Palrz: Chr. Wa kar e l s k l, Etnografia. Bulgarii. P.T.L. Wrocław 1965. Cyganów. Tryb ich życia zmienił się radykalnie. Dzieci cygańskie uczą się obecnie w cygańskich szkołach. W 1960 r. na Uniwersytecie Sofijskim studiowało 38 Cyganów. Marinow, niestety nie wspomina o Cyganach, zamieszkałych w Jugosławii i Grecji, którzy są tego samego pochodzenia i składają się z tych samych prawosławnych lub mahometańskich grup. Ci ostatni, pozostali w Grecji w północno-zachodniej części. W ostatnim artykule P. P e t l' o w pisze o obyczaju "pomana", zachowanym w północno-zachodniej części Bułgarii. Jest to rodzaj stypy, praktykowanej na wsiach wśród ludności rumuńskiej w okręgu Widina i w innych wsiach wzdłuż rzeki Os'm. Autor opisuje "pomanę", którą obserwował we wsi Bregowo. Obrzęd ten odbywa się trzy razy po śmierci jednego z małżonków, po 6 tygodniach, pół roku i w rok po śmierci. "Pomana" obchodzona jest też i dla żywego małżonka lub małżonki. W obrzędzie tym główną rolę odgrywa dziewczyna nie krewna, która symbolicznie poświęca siebie dla służby nieboszczykowi w życiu poza grobowym, albo przekazuje resztę swego życia żywej osobie, obchodzącej "pomanę". Obrzęd ten, jak pisze autor, związany jest z niemoralnymi wymysłami i z punktu widzenia społecznego jest obyczajem szkodliwym. Trzykrotne urządzenie "pomany", jak oblicza Petrow, pochłania około 24000-36000 zł. Obrzęd ten związany jest z epoką pogańską (puszczanie wody, bankiet związany z rozdawaniem mebli, pościeli i in. rzeczy nieboszczyka), choć ma też charakter chrześcijański, gdyż odbywa się z udziałem popa na cmentarzu. Autor uważa, że jest to obyczaj dakomezyjski albo tracki. Podobny obyczaj istnieje i wśród lud.ności rumuńskiej zamieszkałej w Jugosławii. Mimo malowniczych cech "pomany", autor wzywa do zlikwidowania tego obrzędu, ponieważ wpływa ujemnie na wychOwanie młodych generacji, a jednocześnie rujnuje gospodarczo. K. Simiczijew POWOJENNE MACEDOŃSKIE WYDANIA FOLKLORYSTYCZNE Miladinovci, Zbornik 1861-1961, Skopje 1962, str. LXV + 511; Stefan Verković, Makedoński narodni pesni, Skopje 1961, str. XLVI + 356; Marko K. Cepenkov, Makedoński narodni prikazni, t. I-III, Skopje 1958-1959, str. 987; Stanko Kostik', Maleśevski Narodni pesni, Skopje 1959, str. 254; Paskal Paskalevski, Narodni pesni od Egejska Makedonija, Skopje 1959, str. 144; Filip Kavaev, Narodni poslovici i gatanki od Struga i struśko, Skopje 1961, str. 192. Zaden z ludów słowiańskich nie miał tak ciężkiego losu jak Macedończycy. Przez cały prawie okres swego istnienia, z wyjątkiem krótkich przerw �678 podczas panowania cara Samuila 993-1014 i królewicza Marka 1371-1394 znajdowali się oni w niewoli. Od VII w. Macedończycy byli stale eksploatowani, dziesiątkowani przez swych sąsiadów oraz Turków. Przez cały ten okres nie ustawała walka o wolność i niepodległość. Choć pod różnym panowaniem zachowali oni swoją kulturę, język oraz dawne tradycje. Do panteonu bohaterów weszły postacie historyczne, a ich dzieje stanowią jądro macedońskich ludowych pieśni bohaterskich. W folklorze macedońskim zachowała się pamięć niektórych wydarzeń, często wspominani są Łacyny, to jest krzyżacy, którzy jak wiadomo okupowali Macedonię w XIII w. Czyny dawniejszych bohaterów zostały powiązane z historią bohaterów póżniejszych - Momczyla, Relji, królewicza Marka i in., którzy działali w XIV w., gdy na Bałkanach pojawili się Turcy. Wtedy słowiańscy Macedończycy włączyli do swego eposu Momczyla, Relję, Nowaka, Dojczyna, królewicza Marka i in. postacie historyczne tego okresu, które stały się ulubionym tematem macedońskiej literatury ludowej. Sława ich objęła i sąsiednie ziemie słowiańskie. W ten sposób stali się oni bohaterami eposów wszystkich Słowian Południowych. Macedońskie pieśni opiewające tych bohaterów powstały pod koniec XIV i XV w., kiedy Turcy zajęli kraje południowosłowiańskie. Nie ma serbskiej, ani bułgarskiej pieśni historycznej, w której nie byłyby wspomniane góry, miasta, albo rzeki macedońskie, jak: Prilep, Sołuń, Kostur, Ochrid, Wardar, Szarplanina itp. Poczet tych średniowiecznych bohaterów działających w Macedonii jest wspólny dla Macedończyków, Serbów, Bułgarów i Czarno gorców. Podczas wielowiekowej niewoli tureckiej czyny bohaterskie królewicza Marka, Momczyla, Nowaka podtrzymywały ducha walczącego ludu macedońskiego. Wielu uczonych XIX i XX w. przyznaje, iż Mac'e,donia jest ojczyzną bohaterskich pieśni ludowych Słowian Południowych o Momczylu, królewiczu Marku, Dojczynie, Relji, Nowaku1• Prawdziwą ojczyzną kręgu epickiego 1 M. Varsava C h al a n s kij, Juznoslavjanskie skazani,ja o kralevice Marke, 1895, s. 739; M. M u r k o, Tragom srpsko-hrvatske narodne epik e, putovanja u godinama 1930-1932, Zagreb 1951, t. I, str. 514; G. G e s em a n n, Jugosłowiańska poezja ludowa, Warszawa 1938, Instytut Wydawniczy "Biblioteka Polska", s. 12-13, 57, 58; M. V u k c e nić, Jezik u Kereckom, "Rad. Jung. Akademije Zn. i Um.", kn. 1945, Zagreb 1901, s. 113, Pet'r D i n e k o v, B'lgarski tolklor, cast' p'rva, Sofij a 1959, s. 429, 431, 435; Evgenij K. T e o d o r o v, Proizchod na pesenta za dete Dukalinće, Izvestija na Etnografskija Institut s Muzej, kn II Sofija 1955, s. 387; J. T r i f o n o v, Belezki v'rchu rozvitieto na pesnite za Novaka u b'lgarite i s'rbite, Spisanie na B'lgarskata Akademija na Naukite, kn. XXIX, Sofija 1923, 103, 104, 126, 128; Penco S t a v ej k o v, B'lgarska literatura kn. II, 1923 str. 16; K. P. 679 królewicza Marka - pisze Iwan Sziszmanow - jest Macedonia. Stąd rozpowszechnił się on w Serbii, Bośni, Dalmacji i ChorwacjP. Pieśni te przechowały się wśród Macedończyków do XIX w., kiedy weszły do zbiorów braci Miladinowców, Kuzmana Szapkarewa i in. Lud mac~dOński chętn,ie. śpiewał, podczas całego okresu niewoli tureckiej, pieśni hIstoryczne POswIęcone tym bohaterom, jak i nowe pieśni hajduckie pows.tając,e we. ws~ystkich niem~l zakątkach kraju, gdzie działały drużyny haJdukow. PIeśm ludowe o haJdukach są odmienne, niż pieśni w których opiewani są bohaterowie średniowiecza. Ich fabuła jest bardziej realistycz.na; hajducy są zn~ni ludowi, działają wraz z nim. Lud ich widzi i pomaga Im. Dlatego są om tylko lokalnymi bohaterami. Później macedońska pieśń epicka święci swoje wspaniałe zmartwychwstanie i wśród drużyn powstania Ilindeńskiego (1903 r.). Folklor macedoński przepojony jest patosem patriotycznym i demokratycznym. W serbskiej epice ludowej królewicz Marko posiada określone cechy feudalnego władcy i wasala tureckiego. W macedońskim eposie ludowym natomiast jest on tylko obrońcą ujarzmionego ludu i wrogiem Turków; posiada cechy bardziej ludowe, antyfeudalne i demokratyczne. W bajkach, przysłowiach i w wielu pieśniach macedońskich odbija się również ruch bogomił6w. Bogomilstwo, jako herezja pojawiło się najpierw w M,!lcedonii w X w. nabierając z biegiem czasu treści społecznej a nawet politycznej. Bogomilstwo miało zwolennik6w w Macedonii do XIV w., wielu z nich zapłaciło życiem za te poglądy. Dziś jeszcze istnieje wieś Bogomiła w Mace;donii. Wielowiekowa niewola Macedończyk6w odbiła się wyraźnie i w folklorze. Życie społeczne Macedończyków w ciągu trzynastu wieków istnienia na Bałkanach znajduje swój wyraz w pieśniach ludowych, w bajkach, przysłowiach i klechdach. Folklor macedoński jest głęboko narodowy. W tym małym kraju słowiańskim, według G. Gesemanna, żyje dotąd cenna resztka dawnego ducha wspólnoty i właśnie duch ten utrzymuje pieśń wspólnoty, a czasem jeszcze ją tworzy3. W macedońskiej M i s irk kasina epice ludowej o v, Juznoslovjanskie v svjazi s voprosom zamknięty epiceskie o pricinach jest skazanija cały ten okres, pełen o zenitbe korolja Vol- korolja Marka sredi populjarnosti Odessa 1909; Iv. D. S i s m a n o v, Znaćenieta i zadacite Sbornik za narodni umotvorenija. nauka i kniźnina, kn. I, Sonja 1889, str. 37, 38, 39; M. Ar n a u d o v, Folklor ot Elensko, Sbornik za narodni umotvorenija i narodopis, kn. XXVII, Sofija 1913, str. 108. juznych slavjan, na nasa ta etnogratija, 2 Sbornik 3 G. G e s e m a n n, Jugosłowiańska s. 39. za narodni umotvorenija, nauka poezja i kniznina, ludowa, kn. I, Sofija 1889, 'Warszawa 1938, s. 9. �680 681 walk i dążeń prostego ludu. Okupacja turecka była okrutną. Zrujnowano całe wioski. Mężczyżni uciekali w góry, a w XIX w. emigrowali do Ameryki, pozostawiając swoją rodzinę w kraju. O tym ciężkim życiu samotnych kobiet, sierot, wdów i matek mówi macedońska pieśń liryczna. Na tle tego właśnie życia powstały pieśni ludowe pełne tęsknoty i smutku. Folklor macedoński stał się macedońską sztuką ludową, ponieważ tu nie było szkół, nie wydawano książek w języku ojczystym. Istniały tu natomiast szkoły pieśniarzy i gęślarzy dla niewidomych. O takiej szkole we wsi NEidob'rsko wspominał w 1851 r. At. C z o ł a k o Wł. Pisał o niej i W. K'n c z o w5 oraz S. A. B o j a n o w, który zanotował dwie pieśni bohaterskie, które włączył do zbioru wydanego w 1884 r. O niej pisze i folklorysta A. S t o i ł o w6• Marin Drinow podaje, iż takie szkoły istniały nie tylko w powiecie Razloga, ale i w Bitola oraz w południowo-zachodniej Macedonii'. Profesor Piotr B e z s a n a W, nazywa Bitolę "klasycznym krajem pieśniarzy" (Bito L' jest'klassiceskaja starana pievcov)8. Znany folkbrysta M. M u r k o, wspomina, że taka szkoła istniała i w Prilepie, skąd pochodził królewicz Marko. Uważa on, że właśnie szkoła tych pieśniarzy, którą nazywa slepacka akademij a rozpowszechniła po Macedonii pieśni z cyklu królewicza Marka9• Oprócz kalekich i niewidom'ych pieśniarzy w Macedonii istniało dużo utalentowanych pieśniarzy takich· jak: Depa K a waj e w a ze Strugi, która była główną wykonawczynią pieśni ludowych dla braci Miladinowców, Gjurgja K o t e waz Prilepu, Dafina z Seresa od której Stefan Verkovic zanotował 270 pieśni ludowych, Arsa S t r e z o w a - babka macedońskiego zbieracza folkloru Kuzmana Szapkarewa i in. W okresie odrodzenia macedońskiego, folklor odegrał główną rolę. Pierwsi zbieracze, którzy wydali macedońskie pieśni ludowe nie byli Macedończykami lecz przedstawicielami innych narodów jugosłowiańskich. Vuk Kar ad ż i ć w swoim "Dodatku" wydał 28 macedońskich pieśni ludowych z Razłogu w 1822 r. W 1847 r. entuzjasta iliryzmu, słoweński poeta Stanko V r a z w IV i V zeszytach czasopisma "Kolo", wychodzącym w Zagrzebiu, wydał 22 macedońskie pieśni ludowe, większość których pochodzi ze wsi Galicznik; 4 A. Ś l e c e r, Vvedenie v vseobsta Chiljandarec, Carigrad, 1851, s. 188. s P'tuvane po dolinite na Struma, istorija, Mesta prevel ot ruski i Bregalnica, At. Colakov SBNU, XII, 1895, są to pieśni historyczne ID. Stanko V r a z jest pierwszym, który podaje informacje o ludzie macedońskim i jego epice ludowej. Pieśni te dostarczył mu rosyjski slawista Wiktor G r i g o r o w i c z, profesor Uniwersytetu kazańskiego, który przebywał w Macedonii w 1844 r. szukając po klasztorach tekstów starosłowiańskich. Kontakty z przedstawicielami innych narodów słowiańskich, którzy odwiedzali Macedonię w I połowie XIX w. przyczyniły się do rozpowszechnienia ich. Także inteligencja macedońska zaczęła zbierać folklor swego ludu, jak bracia M i l a d i n o wow i e, Kurman S z a p kar e w, Marko C ep e n k o w, Rajko Z i n z i f o w, Efrem Kar a n o w i in. Folklor macedoński wzbudził wielkie zainteresowanie i wśród naukowców XIX w. W Rosji W. Grigorowicz, P. Bezsonow i Kaczan o w s k i wydali macedońskie pieśni ludowe. Profesor Uniwersyt.etu Warszawskiego M. C h a l a ń s k i w swej obszernej pracy Jużnoslavjanskie epiceskie skazanija a kralievice Marke, Warszawa 1894-95, korzystał ze zbiorów macedońskich pieśni historycznych. W Czechosłowacji Jan G eb a u e r ze zbioru Miladinowców przetłumaczył 60 pieśni11, a Josef Holecel{ aż dwa tomy w Poesie svetovcil2• Do drugiej wojny światowej, ze względu na sytuację polityczną jaka panowała w Macedonii, macedońska inteligencja nie mogła zająć się zagadnieniami własnego folkloru, ponieważ w języku ojczystym nie ukazywały się żadne czasopisma ani książki. Dopiero po wojnie folklor macedoński znalazł się na warsztatach etnografów i slawistów. Zbiór braci M i l a d i n o w c Ó w wydany w Zagrzebiu vi 1861 r. stanowił bibliograficzną rzadkość. Zawarty w nim folklor reprezentuje wszystkie okresy istnienia ludu macedońskiego. Dawniejsze czasy przeplatane mitologią odbite są w naj starszych pieśniach historycznych, w których opiewane przez lud postacie historyczne działały na terenach Macedonii. Zbiór ten ma wielką wartość naukową, gdyż jest już obecnie źródłem historycznym. Nie ma jednak dotąd pracy etnograficznej lub slawistycznej, dotyczącej genezy i charakterystyki epickiej twórczości Słowian Południowych. Ciekawe i oryginalne są również pieśni liryczne, które zbiór ten zawiera. Są one odbiciem całe~o życia Macedończyków. Książka ta: została wydana z okazji setnej rocznicy tragicznej śmierci Dimitra i Konstantina Miladinowców, którzy walcząc przeciwko Turkom i fanariotom greckim polegli po ciężkich cierpieniach w więzieniu Konstantynopola w styczniu 1861 r. s. 275. Otecestvo, sedmicno spisanie, III godina, Sofija, 18. VI. 1916. , M. D r i n o v, Archiv Sl. Phi!., VII, s. 112. 8 P. B e z s o n o v, Kaleki perechozie, Moskva 1861, wypusk III, s. 581. II M. M u r k o, Tragom srpsko-hrvatske narodne epike, putovanja u godinama 1930-1932, Zagreb 1951, t. I, s. 214. 6 10 Kolo, kn. IV, Zagreb 1847, s. 4-56; Kolo, kn. V, Zagreb 1847, s. 24-54; K. S i m i c z i j e w, Stanko Vraz-Izdatel na makedonski narodni pesni, Demokrat, Nr 25/1962, s. 9; "Demokrat" Nr 26/1962, s. 11. 11 Lumir XIII, Praha 1863. 12 Sbirka bcisnickych spisuv jinojazycnych, Praha 1874, tom I; 1875 tom II. �683 682 D. M i 1 a d i n o w jako nauczyciel macedoński zaczął zbierać pieśni ludowe po zapoznaniu się z kazaiiskim profesorem Wiktorem Grigorowiczem. Przebywał on w Strudze w 1845 r. i tu matka Miladinowców zaśpiewała mu jedną z macedońskich pieśni ludowych. W liście z dnia 25 lutego 1846 r. do Grigorowicza, D. Miladinow pisze, że postara się "zebrać jak najwięcej pieśni ludowych i wysłać mu je"13. Zbiór Miladinowców jest naj poważniejszym pomnikiem folkloru macedońskiego; zawiera 660 pieśni ludowych, reprezentujących wszystkie gatunki, a także opisy zwyczajów weselnych i inne materiały etnograficzne ze Strugi i Kukusza. Zawiera również legendy i podania o niektórych postaciach historycznych lub miastach macedońskich, podaje imiona, zabawy dziecięce, 104 zagadki i 50 przysłów. Jubileuszowe wydanie tej pozycji było konieczne, jako potrzeba młodej folklorystyki macedońskiej. Drugiego wydania zbioru dokonano w Sofii w 1891 r. Wydała go żona D. Miladinowa, M i tra. Trzecie wydanie ukazało się w 1942 r. pod redakcją M. A r n a u d o w a w Sofii, kiedy ówczesna Bułgaria okupowała dzisiejszą Socjalistyczną Republikę Macedońską. Wydanie to zaopatrzone jest w'stępem pióra M. Arnaudowa (s. XIII-LXXXIII), w którym omawia on działalność Miladinowców i znaczenie ich dla folklorystyki bułgarskiej. Autor, niestety, pomija prawdziwe oblicze obu braci ze Strugi i ich znaczenie dla folklorystyki, a także dla odrodzenia Macedonii. Czwarte wydanie ukazało się w 1961 r. w Sofii pod redakcją profesora Uniwersytetu Sofijskiego Petra D i n e k o waz jego wstępem (s. 5-32) pod tytułem "Dzieło braci Miladinowców". Wszystkie wydania sofijskie mają dedykację: Josipowi Strossmayerowi oraz wstęp Konstantina Miladinowa. Dinekow również nie akcentuje aspektów historycznych odrodzenia macedońskiego zapoczątkowanego przez MiladinowcÓw. Wydanie macedońskie pod redakcją Dimitra M i t r e w a, Kirila P en u s z l i s k i e g o i Aleksandra S p a s o w a poprzedza wstęp D. Mitrewa. Zawarto w nim obszerną analizę zbioru Mi1adinowców i bogate dane bibliograficzne. Wstęp nosi tytuł "SIadami czynu bohaterskiego Mi1adinowców" (s. V-LXVI). Omawiane są w nim nie tylko momenty z życia i działalności tych przedstawicieli odrodzenia macedońskiego, lecz rozpatrywane są wydarzenia związane z macedońską historią oraz znaczenie Miladinowców dla rozwoju literatury i języka macedońskiego. Obaj bracia macedońscy uznani są za wybitnych działaczy w dziedzinie kultury macedońskiej. Zbiór ten był lekturą macedońskiej inteligencji w II połowie XIX w. i początku naszego stulecia. Prawie cały materiał folklorystyczny zebrany był przez starszego Dimitra, nauczyciela w wielu miastach Macedonii. Zapisywał go 13 N. T raj k o v, Novootkriti cenni pisma na Dim. Miladinov, cesko delo, Nr 343, Sofij a 9. XII. 1962, s. 2. Rabotnj- alfabetem greckim, to też, kiedy dzięki pomocy Strossmayera K. M i l a d in o w przybył z Moskwy do Zagrzebia aby redagować zbiór, musiał ~ałY materiał przepisać cyrylicą. Pierwsze i drugie wydanie nie jest pozbawlOne błędów. Wydanie w Skopje nie zmienia języka lecz tylko pisownię. Użyty jest współczesny alfabet macedoński oddający wiernie dźwięki języka macedońskiego. Jak pisze w przedmowie K. Miladinow, prawie wszystkie napisane pieśni wyśpiewały kobiety. Główna ich część pochodzi ze s~r~g~, Prilepu i Kukusza. W Strudze zapisał D. Miladinow 150 cudownych plesm, śpiewanych przez 1 kobietę, większość których stanowią pieśni b~haterskie.14: "Przepisując tyle pieśni - pisze K. Miladinow w przedm?wI~ - x:nysl~ człowiek, że wyczerpało się całe ich bogactwo; ale gdy pójdZIe SIę do Innej dzielnicy znajdzie się tam dużo innych pieśni, jakby z nowego źródła"15, Pieśni ludowe - podkreśla on - są wskaźnikiem stopnia rozwoju umysło" . . . lk' . "16 wego ludu i zwierciadłem jego życia". Lud bOWIem Jest wIe. lm Plev.:cą. . Ta wypowiedź K. Miladinowa pokrywa się całkiem ze zdan:em A. Mlc~lewicza który na wykładach paryskich mówił ... "kiedy w mnych krajach litera~i śpiewają dla ludu, na Południu Dunaju lud śpiewa dla literató:v':17: Zbiór Stefana V e r k o v i ć a Makedoński narodni Pesni zawiera plesl1l liryczne z części Macedonii, która obecnie należy do Grecji. W pieśniach tych odbita jest ewolucja życia prostego ludu macedońskiego. Tematyka ich jak w zbiorze Miladinowców, związana jest bezpośrednio z lud:m i z prawdą. Lud opiewa w nich życie codzienne uwarunkowane przez. m~wolę oraz stosunki między warstwami społecznymi. Pieśni zbior~ ~lladlnowców pochodzą z miast. Natomiast Verkovica ze wsi. Wydarzema I uczucia bohaterów są częścią żywego ludzkiego potoku. Pieśni te są odbitką rzeczywistości. Wszystko zachowało tu swój charakter aut~nty:z.n~; b?ha: terowie, ich przeżycia i uczucia, miejsce wydarzeń i narodzIn plesm. Pleśm te zebrane i wydane przez Verkovica w Belgradzie w 1860 r. pochodzą głównie z południowo-wschodniej części Macedonii18• Był to okres, kiedy na odrodzenie Macedonii zwracała uwagę coraz bardziej inteligencja innych narodów słowiańskich. Stefan Verkovic był entuzjastą teorii ilirskiego pochodzenia i dla niego wyzwolenie i zjednoczenie wszystkich Południowych Słowian było celem i programem działalności politycznej. Ponieważ w ówczesnej Macedonii nie było warunków do wydania zbiorów folklorystycznych, uczynili to najpierw obcy, wśród których znalazł się i St. V e r k 0- 14M i l a d i n o v c i, Zbornik 1861-1961, Skopje 1962, s. 7. 15Tamże, s. 7. 16 Tamże, s. 10. 17 Literatura Słowiańska wykładana w Kolegium francuzkiem przez A. Mickiewicza, wyd. III, rok pierwszy 1840-1841, Poznań 1865, s. 30. 18SL V e r k o v i ć, Narodne pesme makedonski bugara, Beograd 1860. - �685 684 I C. Jak pisze w przedmowie ••Veda Slovena" pieśni ludowe i bajki macedońskie zaczął zbierać na początku marca 1856 r. i w ciągu czterech lat zebrał około 1000 tekstów. Zapisywał macedońskie utwory ludowe do 7 lutego 1877 r. Wtedy, jak wiadomo, trwała wojna między Turcją i Rosją. Bojąc się, żeby go nie spotkał los Miladinowców pojechał do Rosji, gdzie pozostawał do 1891 r. Verkovic wydał zbiór "Veda Slovena" (t. I, Beograd 1874) oraz tom II w Petrogradzie w 1881 r. (Veda Slovena II). Ostatnie te dwa zbiory, jak wiadomo, uznano za mistyfikację. W 1920 r. w Petrogradzie został wydany Sbornik Verkovica, I Narodnyje pieśni makedońskich boZgar, a w 1932 r. w Pradze Lidove povidky jihomakedonske pod redakcją J. P o l i v k i. Po wojnie, profesor Uniwersytetu Skopja R u s i c znalazł w archiwum Serbskiej Akademii Nauk w rękopisach niewydane pieśni macedońskie zebrane przez Verkovica. W zbiorze Makedoński narodni pesni jest bardzo dużo nieznanych pieśni lirycznych z innych powiatów Macedonii. Są to oryginalne pieśni powstałe tylko w Seresie. Tylko kilka z nich są ogólnomacedońskimi wariantami, np. pieśń Nr 75 o Elkenie i winiarzach Wardara. Jest to motyw popularnej pieśni ludowej z Ochridu Biljana platno belesze o której pisał Ludvik K ub a19. Poza tym zawiera ten zbiór krótkie epickie pieśni, pochodzące z Macedońskiego eposu bohaterskiego. O tym zjawisku w macedońskiej epice ludowej pisał 1. S. J a s t I' e b o w20. Oryginalność tego zbioru polega i na tym, że z 335 pieśni, 235 pochodzi ze wsi Prosenek, powiatu Seresa; zapisał je Verković od jednej tylko osoby - Macedonki Dafiny, którą nazywa Homerem "kobietą rzadkiej mądrości i niespotykanej zdolności zapamiętywania"21. Zapytał ją jakim cudem zapamiętała 270 pieśni (tyle bowiem zapisał), Dafina odpowiedziała mu, że "tekst pieśni znajduje w melodii". "Myślałem - pisze Verković - że pieśni te, które w ten sposób pamięta są nie tak ładne i oryginalne jak pozostałe, jednak żdziwiłem się, kiedy spostrzegłem, że między nimi są i takie, które należą do najlepszych"22. W pieśniach tych zawarta jest cala historia wsi Prosenka. W nich, jak i w pozostałych stu innych piewcy doprowadzają do oryginalnej oszczędności słów. Te macedońskie pieśni ludowe są krótkie, acz pełne wdzięku i artyzmu. Jest to cechą charakterystyczną macedońskich pieśni lirycznych. Christo Va k a I' e l s k i i Bożan A n g e ł o w porównują np. pieśń ze wsi Kosel, powiatu ochridskiego Nr 729 ze zbioru K. S z a p- V 19Ludwik K u b a, Cesty za sZovanskou pisni, 20 1. S. J a s t r e b o v, Obycai i pesni tureckich Praha s. 690. S. Peterburg 1953. Serbov, s.48. 21 Si. V e r k i v i c, 22 Tamże, s. 9. Makedonski narodni pesni, Skopje 1961, s. 8. 1889, kar e w a23 z wierszem Goethego "Uber allen Grifeln tej macedońskiej pieśni ludowej: Las, Całą Gdy Sam Caly Caly ist Ruh"24. Oto tekst ani prządł ani też tkał; zimę chory leżał. przyszedł dzień Jerzegc, się las ubrał, w zielonym płaszczu w zielonym pluszu. M. A r n a u d o w, porównując pieśni liryczne zawarte w zbiorach Miladinowców i Verkovića z pieśniami bułgarskimi zbiorów L. Kar a we ł owa i J a n k o w a, widzi dużo różnic w treści i formie. Przyczyna tkwi w tym, że zbiory z Macedonii i Wschodniej Bułgarii wyrażają różny poetycki naturalizm dwóch oddalonych od siebie krajów25• Makedoński narodni pesni Ve r k o v i ć a redagował i wstępem zaopatrzył Kiril P e n u s z l i s k i (s. V-XLVI). Ponieważ Verković jako Bośni~k nie znał języka macedońskiego, popełnił dużo błędów, które. w drugIm wydaniu Penuszliski poprawił. Verković podzielił pieśni nieco sztucznie na "wielkanocne", "taneczne", "robotnicze", "łazarskie" (poświęcone świętemu Łazarowi), "śpiew~ne przy stole" i "weselne". Jednak, prócz nielicznych obrzędowych, zWIązanych z weselem, wszystkie pozostałe są pieśniami lirycznymi oraz epickim~. Opowiadają w wielobarwnych fabułach o nienawiści do Turków i o życIu prostego ludu (miłość, awantury miłosne itd.). Tematyka ich jest różno.ro~na, ogarnia całe życie wiejskie z jego kłopotami i :narzeniam!. ~biór ~e~ ~wladczy, że nie ma szablonowego sposobu układama macedonsklch plesm ludo~ wych. Lud z Seresa, jak również z centralnej Macedon~i, ~kąd p~chodZ1 pozostałych 100 pieśni, dał kompozycje w duchu tradYCYjnej epo?el narodowej. Świadczy to, iż wsie macedońskie są źródłem i ojczyzną mewyczerpanych pieśni; nadal zachowały się tu dawne tradycje, a życie współczesne nie zdążyło jeszcze obalić kultu twórczości ludowej. . Marko C e p e n k o w, samouk, urodzony w PriJepie, skąd pochod.Zlł również królewicz Marko, należy do tej generacji, która odegrała decYduJą.~ cą rolę dla odrodzenia Macedonii. Urodził się w 182.9 r., zma~ł w Sofll w 1920 r. Przez całe życie był wielkim entuzjastą lIteratury I folkl~ru. Przez pół wieku zbierał bajki, pieśni i inne materiały etnograficzne. WIele 23 Sbornik ot b'lgarski narodni umotvorenija, otdel IV, kn. V i VI, s'bral i izdava K. A. Sapkarev, Sofij a 1891, s. 209. 24 Ch. Va kar e l s k i i B. A n g e l o v, Kniga na narodnata lirika, So- fija 1946, s. 17. 25 M. A r n a u d o v, Folklor ot Elensko, Sbornik i narodopis, kn. XXVII, Sofija 1913, s. 114. za narodni umotvorenija �686 687 drukował w czasopiśmie sofijskim Stornik za narodni umotvorenija z lat 1889-1900. C e p e n k o w uważany jest za jednego z największych zbieraczy folkloru macedońskiego. Sam był też autorem bajek. Zapisywane bajki układał według swego planu poprawiając je stylistycznie, postępował zresztą tak, jak i Vuk Karadżić z serbskimi pieśniami ludowymi. Jednak dialogi i styl bajek pozostawiał bez zmian. Bardzo ciekawa jest jego autobiografia, napisana w 1896 r. w Sofii, dokąd przesiedlił się z rodzinnego miasta w 1889 r. i pozostał do końca swego życia, by zrealizować wydanie wszystkich zebranych przez siebie macedońskich utworów ludowych. Autobiografia ta, zaopatrzona krótkim wstępem Kirila Penuszliskiego została wydrukowana dopiero w 1958 r.26 Jak wynika z niej, wiele bajek i pieśni ludowych zapisał Cepenkow na podstawie relacji jego ojca Konstantina, stanowiło to jednak nieznaczny procent tego, co on umiał. D. Miladinow, będąc nauczycielem w Prilepie (1856-57) odwiedzał dom Cepenkowa i opowiadał, że zbiera utwory ludowe. Od tego czasu 27-letni Marko Cepenkow zaczął również zapisywać bajki i pieśni ludowe. Zakochany w folklorze, siedział nad książkami, aby nauczyć się poprawnie czytać i pisać "kieszenie moje były pełne książek i zeszytów" - pisze w autobiografii. "Często jadłem obiad trzymając pod talerzem książki, które chciałem przeczytać"27. Do zbierania folkloru namawiał go i inny zbieracz Kuzman S z a p kar e w - też nauczyciel w Prilepie, który w swym pierwszym zbiorze zamieszczał bajki dostarczone mu przez Cepenkowa. Do Cepenkowa przychodzili i inni znajomi i opowiadali mu bajki, które chętnie zapisywał. Był tak zajęty zapisywaniem, że rodzina czyniła mu wyrzuty28, mimo to Cepenkow nie zaniechał swoich zamiłowań29, choć często rozpaczał, iż nie miał możliwości wydać wszystkiego co zapisał. Oprócz pieśni i bajek, miał zamiar wydać książkę z opisem zwyczajów narodzinowych, wesel i śmierci. Dlatego chętnie przyjął propozycję swych przyjaciół i pojechał do Sofii. W Sofii spotkał się z ministrem Oświaty Sziszmanowem, któremu przekazał zebrane zbiory. Według wskazówek Sziszmanowa, Cepenkow udał się do Prilepu, aby zabrać materiał etnograficzny, dotyczący obyczajów i narzędzi rzemieślników, a także podania. Materiał ten, jak również i wiele baśni, przysłów i pieśni ludowych (przeszło 2500 stron), znajduje się w Archiwum Bułgarskiej Akademii Nauk dotąd niewydany. Znany folklorysta bułgarski Ch. Va kar e l s k i też wspomina o tym niewydanym materiale30. 28 Makedonski 27Tamże, 28 Tamże, 29 Tamże, 30 Rodna jazik, s. 127. s. 135. s. 133. ree, rocznik rocznik IX, zeszyt 1-2, Skopje XII, 1939, zeszyt 3, s. 124-127. Marko Cepenkow zmarł w biedzie. Jak pisał A. P. Stoiłow; na grobie Cepenkowa nie złożono ani jednego wieńca. Nauczyciel w Prilepie Mikołaj Eniczerow, w swych wspomnieniach podkreśla wielką rolę Cepenkowa. "Jego rodacy - pisze on - powinni wiecznie wspominać go"31. Dopiero po II wojnie światowej oceniono zasługi tego macedońskiego Karadżića. W 1954 r. został wydany w Skopje tom jego bajek, redagowany przez Elaże K o n e s k i e g o ze wstępem (str. 7-22) zawierającym 80 bajek. Oprócz tego, począwszy od 1945 r. nie ma macedońskiego podręcznika szkolnego, gdzie nie znalazłyby się bajki Cepenkowa. Trzytomowe wydanie zawiera nie wydane dotąd bajki. Przepisywał je w archiwum BAN folklorysta macedoński Kiril P e n u s z l i s k i zaopatrując wstępem i posłowiem. Chociaż w okresie, kiedy Cepenkow zapisywał bajki i pieśni nie było jeszcze macedońskiego języka literackiego, widać, że znał doskonale gwarę Prilepu. Poza tym miał rzadki talent, jeśli chodzi o opowiadania. Język Cepenkowa jest gładki, soczysty; autor przeważnie podaje od kogo bajkę zapisał, brak tylko daty, kiedy została zapisana. Bajki w wymienionym wydawnictwie ułożone są według klasyfikacji Antti Aarnego32. Każdy tom jest na końcu zaopatrzony w słownik nieznanych wyrażeń. W I tomie, zawierającym 49 bajek, większość to bajki o zwierzętach i istotach mitologicznych, o królach, smokach, Zydach i Cyganach. Są tu bajki o złych macochach oraz kilka religijno-moralistycznych. Bajka Nr 37 ma znany motyw polskiej bajki o królewnie Śnieżce. W tomie II znajduje się 89 bajek o królach i filozofach, o stosunkach z Turkami i o biednych. Trzeci tom zawiera 148 bajek o najróżnorodniejszej treści, w których jest mowa o stosunkach ludu macedońskiego do innych ludów bałkańskich - do Turków, Greków, Zydów, Cyganów i Albańczyków. Wszystkie bajki Cepenkowa pochodzą ze środowiska biednych rzemieślników. Poza tym w bajkach tych odbita jest mądrość i uczciwość prostego ludu macedońskiego, ich patriotyzm i duch wolnościowy. M. Cepenkow, chociaż był zwykłym krawcem z zawodu, ma wielkie zasługi dla folklorystyki macedońskiej. Brak jeszcze dotąd pracy monograficznej o jego działalności. Dlatego Cepenkow tostaje nadal w cieniu i jest nieznany poza granicami swego kraju. Pieśni zebrane przez Stanko K o s t i ć a Malesewski narodni pesni wydał "Institut za makedonski jazik" Wydziału Filologicznego Uniwersytetu w Skopje pod redakcją Todora Dimitrowskiego w 1959 r. Zbiór ten zawiera 177 macedońskich pieśni ludowych z powiatu Maleszewo. Na końcu książki 1958, str. 112-145. 31 Sbornik za narodni umotvorenija, XX, 1904, s. 27-28. 32 Antti A a r n e, Verzeichnis der Miirchentypen, Helsinki munications 3. 1910, F. F. Co- �689 688 jest indeks imion, postaci historycznych opiewanych w pieśniach epickich, indeks miast, krajów i narodów oraz słownik mało znanych słów. Pieśni podzielone są na liryczne I-VI (129 pieśni) oraz na epickie I-III (48 pieśni). Zbiór Kostića zaopatrzony jest wstępem T. D i m i t 1: o W s k i e g 033. Pieśni te Stanko Kostić zapisał we wsi Ratewo, gdzie był nauczycielem, potem w mieście Berowo, pow. Maleszewa. Zapis Kostića jest staranny, zachowuje rytm i rymowanie oraz cechy gwary lokalnej. Kostić był Macedończykiem. Pieśni te, a także obyczaje, klechdy, przysłowia, zagadki, bajki zebrał w latach 1899-1900 i wysłał do Serbskiej Akademii Nauk. Prócz zawartych w tym zbiorze pieśni, cały pozostały materiał zaginął. Wśród pieśni tego zbioru jest wiele nowych (np. Nr 12, 99 i in.), ale są i znane wątki, co świadczy o wędrówkach pieśni ludowych z jednego powiatu do drugiego. Jest dużo oryginalnych pieśni, takich jak Nr 146, 147, 149 i in.54 We wszystkich pieśniach historycznych występują osoby i opiewane są wydarzenia zgodnie z historią (np. Adrijasz brat królewicza Marka, jego matka Efrosina, która jak wiadomo była siostrą Momczyla i in.). Oprócz pieśni o Królewiczu Marku, Dojczynie, Nowaku, Sekule są i takie, które opiewają czyny bohaterów miejscowych, a więc hajduków, walczących przeciwko Turkom. Wśród lirycznych pieśni w rozdziałach I-IV znajdują się miłosne, a w rozdziałach V-V:I różne. Pieśń Nr 108 Jaśa Prodanović wraz z innymi włączył do swego zbioru. Maleszewo jest dziś terenem badań folklorystów jugosłowiańskich. Ten terem Macedonii badał prof. Duśan Nedelković i Jovanka Lazarević. D. Nedelković we wsi Maczewo zapisał od Angeliny Bałdazarowskiej przeszło 100 pieśni epickich. Maleszewo nie stanowi wyjątku. Na festiwalu w BitoH i Sztypie w 1948 r. zapisano sporo ciekawych pieśni. Miasta i wsie macedońskie, które są prawdziwymi kopalniam~ utworów ludowych, dopiero od 18 lat staly się terenem badań slawistów i etnografów macedońskich. Jak pisze KirH P e n u s z l i s k ps, który przebywał w Maleszewie w 1956 r. kilka takich pieśni zaśpiewała mu 65-letnia Wasiłka Pirońska z Berowa. "Pieśni historyczne żyją i nadal w tym kraju - pisze on ponieważ Maleszewo jest terenem oddalonym od głównych arterii komuni, kacyjnych. Specyfiką epickich pieśni tego kraju jest to, że są one taneczne"36. Tak samo pisał w 1900 r. Kostić. Chyba tylko cecha ta trzyma je przy życiu jeszcze dziś. W piśmie "Nova Makedonija" Nr 3804 z 1957 r. Penuszliski drukuje jedną z zebranych pieśni "Gruica i niewierna Angelina". 33 Malesevski narodni pesni, Zbirka na Stanko Kostić, Skopje 1959, Niestety, zbiór Kostića poza suchym wstępem T. Dimitrowskiego nie doczekał się obszerniejszej próby syntetycznego ujęcia i porównawczego badania ze strony folklorystów macedońskich37• Zbiór Paskala P a s k a 1 e w s k i e g oNarodni pesni od Egejska Makeclonija wydał też "Institut za makedonski jazik" pod redakcją Błagoja KOfUbina w 1959 r. Paskalewski dzieli pieśni te na 8 grup. Jednak jest tu kilka tylko obrzędowych, a reszta to pieśni liryczne i historyczne. Zbiór Paskalewskiego zawiera pieśni może mniej wartościowe jeśli chodzi o stronę artystyczną, aniżeli omówione zbiory Miladinowców, Verkovića i Kostića. Są to szczególnie krótkie pieśni ludowe. Nie mniej jednak, jeśli z punktu widzenia artystycznego pieśni te stoją niżej niż pieśni innych zbiorów macedońskich, to ich znaczenie dla etnografii macedońskiej jest nie male. Pieśni te pochodzą z powiatów Kostura i Lerina, najbardziej na południe wysuniętych terenów słowiańszczyzny. Paskalewski jest poetą macedońskim, a w latach 1947-1949 był partyzantem podczas wojny domowej w Grecji. Paskalewski pierwszy raz zajął się zbieraniem pieśni ludowych. Gdyby miał przygotowanie filologiczne i etnograficzne, napewno mógłby nawet i w takich warunkach w jakich zapisywał te pieśni, zebrać bardzo ciekawe i nowe teksty, ponieważ tu jeszcze dotąd żyją legendy z X, ~I i XV wieków. Legenda o "Świętej Janie", którą' zapisał, pochodzi z XV wieku, kiedy Turcy opanowali wszystkie kraje bałkańskie. Zbiór Szapkarewa, wydany pod koniec XIX w. zawiera bardzo oryginalne pieśni historyczne z tej właśnie części Macedonii. W zbiorze Paskalewskiego pieśni Nr 21, 25, 40, 46, 53, 60, 61, 67, 78, 90, 91, 100, 104, 106, 112, 113, 119, 120, 121, 134, 135 i 149 są wariantami podobnych pieśni ludowych, które lud macedoński śpiewa i w innych powiatach. Partyzanckie pieśni Nr 153-188 śpiewano podczas ostatniej wojny z niektórymi zmianami wszędzie po Macedonii. Pozostałe natomiast są oryginalne i poraz pierwszy opublikowane. Inną pozycją wydaną w 1961 r. przez "Institut za makedonski jazik" to "Zbiór przysłów i zagadek ze Strugi i jego powiatu", zebrane i re~agowane przez Filipa K a waj e w a. Jest to pierwsze tego rodzaju wydame w Macedonii. Zbierał zaś ten materiał przez 30 lat. Zbiór jego zawiera 4302 przysłowia, 567 zagadek oraz teksty błogosławieństw, przekleństw, modlitw i zabaw. Czytając przysłowia widać wpływ kultury greckiej, łacińskiej i turec·· kiej. (Nie puszczaj języka przed rozumem. Poszedł po wełnę, wrócił ostrzyżony, Oczy, których się nie widzi szybko się zapomina). Jest też wiele przysłów macedollskich, w których znajdu;e odbicie stosunek ludu do wyższych warstw społeczeństwa (Broda królewska, głowa młynarza. Jeśli praca była dobra, pracowałby i metropolita. Jeśli jest cesarzem s. 5-13. 34 Makedonski 35 Nova 35 Tamże, s. 3. pesni, Skopje 1948, s. 66-67. Nr 3804, l, 2, 3, stycznia 1957, s. 3. narodni Makedonija 37 Makedonski s. 237-238. jazik, rocznik Xl-XII, zeszyt 1-2, Skopje 1960-61, �690 691 nie ma dwóch głów. Związany pop - spokojna wieś. Pop ma dwie ręce, jedną dla błogosławieństwa, inną zaś dla brania). Wszystkie wspomniane pozycje są bogatym źródłem dla prac porówna"vczych nad twórczością ludową Słowian Zadunajskich. Zbiory folkloru macedońskiego, zgromadzone przed wojną przez Macedończyków, wydawane były za granicą, gdyź w kraju nie było wydawnictw w języku macedońskim i traktowano go jako gwarę. Nie tylko Turcy, którzy panowali tutaj do 1912 r., lecz i kler grecki w XIX w. - a potem po rozbiorze kraju i administracja grecka, serbska i bułgarska starały się stłumić kaźdą próbę podjętą przez inteligencję dla popularyzowania utworów ludowych, zwłaszcza pieśni historycznych. Folklor uwaźano za czynnik budzący uczucia narodowe i patriotyczne. Dla pierwszych poetów macedońskich w XIX w., a nawet i w obecnym stuleciu folklor był ich jedyną szkołą. Ich bohaterowie działają w taki sam sposób, jak i opiewani przez lud. Dlatego też z takim kultem odnoszą się Macedończycy do swego folkloru. W Polsce folklor macedoński jest prawie nieznany. Mało kto wie - że y...r II połowie XIX w. Seweryna D u c h i ń s k a przełoźyła kilka macedońskich pieśni ludowych38• Po wojnie Anna K a m i e ń s k a i Jan S p i e w a k w antologii ludowej poezji bułgarskiej39 włączyli 8 macedońskich pieśni ludowych. Brak przekładów i prac poświęconych folklorowi macedońskiemu utrudnia prace porównawcze, na podstawie których można było wydobyć jego cechy charakterystyczne, jak równie i wspólnie cechy folkloru Słowian Południowych. Oprócz krótkich wzmianek o folklorze macedońskim40 brak w Polsce o nim informacji naukowych. KOle Simiczijew ROMANOSLAVICA, Organ Asociata Slavistilor din Republica Populara Romina. Bukareszt 1963. Tomy: VII Dialectologie; VIII, IX - Referate si Comunicari, prezentate la cel d-al V-lea Congres International al Slavistor (Sofia, 17-23. IX. 1963). Red. E. Petrovici. 38 Biblioteka Warszawska t. I, 1875, s. 198-233; Tygodnik Powszechny Nr 37 1881, s. 580-582; Tygodnik mód i powieści, Nr 44/1885, s. 345; Kronika rodzinna, 1886 s. 4, 36, 65; Kole S i m i c z i j e w, M akedonskatn narodna epika vo Polska, Razgledi IV/1963, s. 679-704. 39 Anna K a m i e ń s k a i Jan S p i e w a k, Oj lesie, lesie zielony, wybór bułgarskiej pieśni ludowej, Warszawa 1956, 8°, s. 288. 40 Jugosłowiańska epika ludowa, Wrocław 1948, Ossolineum; Tadeusz Stanisław G r a b o w s k i, Z życia naukowego Macedonii, Pamiętnik słowiański, t. XII, 1962, s. 236-238 :,1 "Romanoslarica", to dobrze już znana seria wydawnicza w której w 1963 r. ukazały się 3 tomy, w tym najbogatszy tom IX, zawierający referaty na V-ty Kongres Slawistów w Sofii.* Seria ta publikuje pra.ce najlepszych rumuńskich językoznawców, znawców literatury, folklo:ysto~ i historyków interesujących się slawistyką. Do naj częstszych autorow tej serii wydawniczej należą: E. Petrovici, I. Patrut, A. Vraciu, L. Todorov, E. Fodor, T. Chitimia, T. Gh. Bulat, C. N. Velichi, E. Vrabe, E. DeboveanuMali:iescu, Gr. Benedek, M. Pop i wielu innych uczonych rumuńskich i zagranicznych. Oczywiście wymieniam głównie tych autorów, których pr~ce wiąźą się z problematyką etniczną, etnograficzną i folklorystyczną, wazną dla etnografii Słowian, w tym również i dla Polski. Romanoslavica" poświęcona jest zagadnieniom styków etnicznych, zapoży~zeń kulturowych, substratów etnicznych kultur i języków słowiańskich, jak też językowi i kulturze rumuJlskiej. Rozw~żane są też pro~lemy dotyczące procesów migracji, przesiedleń i osadlllctwa dawn~go l nowsze~o. W serii dociekliwych artykułów ogólne te zjawiska są ośwletlane przez Językoznawców, historyków i folklorystów, jednakże dominu~e problematyka etniczna. Etnograficzny punkt widzenia reprezentują badallla folklorystyczno-językoznawcze; inne działy kultury ludowej nie są tu omawian.~, ~lode zaś pokolenie etnografów wypowiada się w wydawn.ictwach ,,~tUdll Sl cercetiiri de Istoria Artei" brak więc ich głosu na odcmku slawlstycznym. Anonsując jedynie to ciekawe wydawnictwo - należy po~k~:śli~, że nie: maI każdy artykuł, czy też większe prace w "Romanoslavlca z~n:tere~u ją etnografa, zwłaszcza studia leksykalne i dialektologiczne,. a :",srod n~ch toponomastyka wskazująca strefy wpływów Słowian wschodmch 1. po.łudn,lOwy ch a także i zachodnich. Do takich należą prace E. P e t r o v l C l, ktory wnikliwie ujął w świetJe izoglos, wpływ języków słowiańskich, topo~onimikę i słownik rumuński (t. VII str. 11-22, 6 map) jak np. występowame toponimów słowiańskich na terytorium Rumunii (t. IX str. 5, mapa). Autor dochodzi do wniosku, że zjawiska te nie występują w sposób regularny i nie obrazują stanu sprzed okresu romanizacji Słowian na tym obszarze, lecz przeniknęły w czasach późniejszych z sąsiednich terenów słowiańskich, czasem za pośrednictwem Węgrów. Taki sam charakter mają studia G. M i h a i Iii oparte na ligwistycznym atlasie rumuńskim. (t. VII str. 23). Na 29-u mapach podaje on szereg zasięgów wyrazów pochodzenia słowiańskiego, takich jak: pług, ugor, snop, gradina - w znaczeniu sad, stilp - stolb, grebla, "vreme", "nevasta", "boroana" w znaczeniu brona, i wiele innych. W świetle tych izoglos rysuje sie strefa wpływów języka ukraińskiego, serbskiego i bułgarskiego. Prace te~o typu pomyślane są jako wstęp do lingwistycznego atlasu Słowiańszczyzny, którego realizację uchwalono jeszcze na IV Kongresie Slawistów w 1958 r. w Moskwie. Etnograf jednak może tylko odcyfrować treść, formę i funkcję tych desygnatów, których nazwy podają wymienione prace, prze• Patrz "Lud" t. 48 str. 817-821. �-w 692 clez właśnie w faktach kulturowych kryją się przyczyny zapożyczeń leksykalnych, a na pewne ułatwiają one datowanie tych wpływów. Problematyka ta jest zresztą dobrze rozumiana choć nie praktykowana przez uczonych rumuńskich jak można wnosić z prac E. P e t r o V i c i a i E. V r ab e g o (\liII str. 55 in., 187 in.). Autorzy rozważają cele rumuńskiego atlasu językoznawczego i cel badań. nad ,.slawizmami" w języku rumuńskim. Oprócz prac zawierających treść etniczną i slawistyczną, na szczególną uwagę zasługują prace E. Vrabego dotyczące słowiańskich grup językowych na obszarze Rumunii (t. VII str. 75-85; t. IX str. 195-218). Autor szacuje liczebność skupisk mówiących "po słowiańsku" wg spisu w 1956 r.l Jeśli idzie o Polaków, w rejonie suczawskim istnieją skupiska: Solonet-Majdan, Pojana Mikuli, Plęsa (por. Codrui Cosminolui VI. 1929-1930), Partes-de -Sus, Moara, Bulai, Bosanci, Teodoresti, Mihoveni Buninti, region Radauti, Putna, region Cimpuluny: Moldovita, region Siret Vicsani (VII str. 84). Ludność ta osiadła tu bądź w XV-XVI stuleciu, bądź w okresie rozbiorów Polski, zwłaszcza po klęsce pod Maciejowicami (l0.X.1794). Nie brak tu też osadników z drugiej połowy XIX wieku, szczególnie z okresu po 1863 r., na co zwrócił uwagę już dawniej T. Lukasik2, E. 'Vrabe w drugiej rozprawie ("La place des patois slaves parIes sur Ie territoire dela R.P.R. dans Ie system e des langues slaves et leur importance pour la dialectologie slave" t. IX str. 195) pogłębia temat. Omawia on poszczególne języki i stwierdza, że jęz. słowiańskie występują w dwu typach, w okręgu marmaroskim, suczawskim i banackim przeważają dialekty południowo-zachodnie, gwary huculskie, zakarpackie i pokuckie, natomiast w Dobrudży - południowo-wschodnie. Język rosyjski reprezentują tu staroobrzędowcy i raskolnicy, mówiący dialektami południowo-wielkoruskimi. Słowacy mówią dialektami wschodnimi bądź centralnym. Autor omawia też grupy czeskie, serbo-chorwackie i bułgarskie, a nawet grupę polską, najmniej zresztą zbadaną; sądzi, że skupiska te reprezentują dialekty małopolskie, powołuje się przy tym na badania I. C. Chitimia i E. Deboveanu. Najgruntowniejszego opracowania doczekała się ludność polska w pracy I. C h i t i m i a i E. Deboveanu-M e l a e s c u "La parler et Ie folklore polonais de Bulai (distr. de Suczava)". Autorzy w oparciu o materiały zebrane wedle specjalnego kwestionariusza opracowali charakterystykę 1 Ukraińcy 68 252, Rosjanie 45029, Serbokroaci 43057, Słowacy 18935, Bułgarzy 13182, Czesi 6 196, Polacy 5435. , Warto przy tej okazji zwrócić uwagę na prace dotyczące osadnictwa polskiego w Rumunii. T. B a l a n, Emigranti poLani in Bucovina si MoLdowa in sec aL XIX-Lea, Czerniowce; P. P. P a n a i t e s e n, Emlgratia palona si revo[utia romina de La 1848, Studia si documente. Bukareszt 1929; T. L u k a s i k, Po[ogne et Raumanie. Paryż ln8. Porównaj też "Lud" t. XLVII str. 565-671; "Ziemia" 1939, ze~z. z lutego oraz R. 1948, L XXVII nr I(}-ll Biblioteka Warszawska t. IV; "Prace i Materiały Etnograficzne" t, VII 1948, M. G O t k i e w i c z. ,;Wierchy" t. 25/1956 str. 80-100. "Lud" XLIV s. 281-98. 693 językoznawczą tej gwary ludowej, określając ją jako małopolską. Szczególnie ciekawie przedstawiają się materiały leksykalne, które skrzętnie zestawiono z dorobkiem polskiej dialektologii, z wynikami prac K. Nitscha, jak również z polskimi gwarami na Podolu, przyczym za żródła posłużyły tu prace B. D. Hrinczenki i J. Gajka, S. Hrabca i P. Zwolińskiego. Szczególną wartość mają zestawienia słownikowe działami kulturowymi. W zasadzie ludność utrzymała swój słownik zmieniły się tylko nieliczne nazwy jak: guzan z rum. guzgan = szczur, plugarz być morze pod wpływem rum. plugar = oracz, perlog z rum. pir/oaga = odłóg, tarabonka z rum. taTClboanta = taczki, bańki nazywają się z rum. ventuzy, a kominiarz za rumuńską nazwą cosar brzmi koszarz. Interesująco przedstawia się zebrany przez autorów folklor; cytowane przysłowia i fragmenty pieśni reprezentują prawie powszechnie znany materiał. Można jedynie wątpić czy piosenka "Kukułeczka kuka" wywodzi się z "Trzech godów" Kniaźnina, jak chcą tego autorzy3. Trzy baśni - jedna o trzech synach kowala, druga - o szczęściu biednego brata, trzecia o skarbach w podziemiach i 42 zbójcach (motyw lampy Aladyna) znane są dobrze w literaturze folklorystycznej całej Europy i orientu. Ciekawy jest również fragment ballady "Jasio konie poił, Kasia wodę brała", Jest to zresztą daleka odmiana tej ballady, względnie zbitka z wątkiem o uwiedzionej. Wśród opracowań o tematyce etnicznej opartej o źródła historyczne zasługuje na uwagę praca M. Comsa na temat rozsiedlenia Słowian w Rumunii w okresie między VI a IX w. (t. IX str. 505). Autorka dała na podstawie literatury historycznej i archeologicznej dość przejrzysty obraz nawarstwień etnicznych i przesuwających się migracji na obszarze Rumunii. Wyniki tych rozważań ilustrują 3 mapki, dwie pierwsze ukazują sieć wykopalisk archeologicżnych, wśród których wyróżnia stanowiska słowiańskie i słowiańsko~warskie (VI i VII wiek oraz VII-IX w.).. Na tle tych stanowisk w oparciu o dane historyczne konstruuje wnioski uwidocznione w 3-j mapie, a ujmujące wyraźnie 3 strefy kulturowe: 1) na nizinie wołoskiej region wschodnio-romański, 2) w Siedmiogrodzie region gepidzko-romański 3) w północnej Mołdawii - region Karpato-dacki. Charakterystyczne, że podobnie przedstawia się Rumunia w świetle Rumuńskiego Atlasu Lingwistycznego. Przez tę podstawową strukturę etniczną przesun~ły się wedle autorki fale "Sklawinów" w VI-VII wieku, Antów w VI-VII w., Słowian wschodnich (Siewierzan) z końcem VII wieku, tureckich Bułgarów - koniec VII w., Awarów - w połowie VII w. a po nich ruchy awaro-słowiańskie oraz od zachodu Słowianie zachodni (kurhany i mogilniki) na koniecSłowacy w Vln wieku. Józef , Patrz: J. G a j e k, Troiste weseLe F. D. Kniaźnina s. 227 Księga ku czci Prof. Juliusza Kleinera. w świetle foLkLoru, Gajek Łódź 1949, �694 695 PRZEGLĄD Wydawnictwo Wśród etnografa HU;vrANISTYCZNY. Rok VII, 1963, nr Naukowe - Warszawa, s. 176. bogatej treści i tym jedynie tego zeszytu niektóre prace poświęcimy tu słów kilka. 2 (35) mogą Pal1stwowe zainteresować Henryk B a r y c z "Pamiętnikarz, powlesclOpisarz, historyk" Ref rat wygłoszony na Sesji naukowej poświęconej J ę d r z e j o w i K i t o w ic z o w i którą zorganizowało Towarzystwo Przyjaciół Nauk w Poznaniu w 1962 r. Autor podkreśla, iż ocena twórczości Kitowicza od czasu pierwszych wydań w latach 1823-45, aż do dzisiaj nie jest zgodna, zarówno co do wartości literackiej jak i historycznej dzieło rozmaicie było interpretowane. Brak pełnego wydania całej spuścizny Kitowicza oraz należytej znajomości jego biografii utrudnia sklasyfikowanie dzieła, bądź jako historii współczesności, bądż jako pamiętnika. Kitowicz nie ma zdaniem Barycza, zmysłu politycznego, opisuje wypadki w których brał udział, lub o których słyszał i na tej podstawie wartościuje je. Ma jednak nowoczesne zrozumienie dla konkretów życia, a przez to zmierza do dania dokumentacji swoich czasów od strony życia codziennego. Ki towicz prowadził raptularz od 1743 do 1771 r. Po przerwie podj ął tę pracę dalej po osiedleniu się w Rzeczycy (1770 r.), całości dał tytuł Memorial życia. Dzieło to przeredagował, włączył w nie starsze części diariusza, opuścił niektóre lata, w tej formie całość powstała między 1788 a 1803 r. Sam nazywa to dzieło "kroniką". Opis obyczajów za panowania Augusta III nie jest pracą ukończoną, mimo tego jednak Barycz uważa, że to "pierwszy samoistny utwór treści historyczno-kulturalnej", uwzględniający w szerokim zakresie obyczaje związane z życiem umysłowym, z kulturą materialną, ze stosunkami społecznymi. Wyłączył opis grup społecznych: niemieckiej, białoruskiej i ukraińskiej, opuścił opis znacznego obszaru Litwy, bo, jak wyznał był go "nieświadomy", gdyż tam nie jeździł. Ta więc bezpośredniość w ujęciu pracy stanowi jej wielką zaletę. Źródła Kitowicza to: 1) własna obserwacja i wspomnienia, 2) informacje, 3) aktualna literatura, zabytki sztuki plastycznej, monety, pieczęcie (najmniej dla niego ważne). "Opis ..." Kitowicza obok innych zalet literackich posiada tę jeszcze dodatkową, że jest ścisły i wiarygodny; spełnia wiele postulatów współczesnej etnografii i etnologii. a wartości literackiej dzieła świadczy doskonała kompozycja, świetna narracja, realizm, plastyczność i wizualność obrazowania. Należy się też miejsce Kitowiczowi w dziejopisarstwie, bo nikt mu nie dorównał w przedstawieniu obyczajów i ta strona jego dzieła interesuje specjalnie etnografa. Niejednokrotnie można, w dzisiejszych zwyczajach ludowych spotkać relikty obyczajów XVIII-wiecznych, a szerokie uwzględ- nienie przez stwem. Kitowicza kultury materialnej jest prawdziwym prekursor- Poza artykułem Barycza w "Recenzjach i przeglądach" mamy mlęazy innymi wzmianki o dwóch dziełach, sięgających jeszcze głębiej w przeszłość, a treścią swą wiążących siĘ z kulturą obyczajową dawnych czasów; Leszek Kuk u l s k i opracował "Podróż do Ziemi Sw., Syrii i Egiptu 1582-1584 M. K. Radziwiłła-Sierotki" (Czytelnik, Warszawa 1962, s. 65'!), a Henryk Z i n s pisze a Richard'zie Henry Tawney jako o badaczu historii społeczno-gospodarczej XVI i XVII wieku. Maria Kirjanov bdgarska" izsledvanija Fryczowa Angel, Narodnostni elemznty v ezika na "Istorija (Elementy ludowe w języku "Historii słowiańskiej"), po slucaj 200-godisninata ot Istorija slavjano- ot V sb. D. Kosev, Sbornik slavjano-bdlgarska. Paisij C h i l e n d a r s k i i negovata epocha (1762-1962), Red. Al. Burmow, Chr. Christov i in. Sofia 1962, BAN, s. 379-399. Jest to praca z zakresu językoznawstwa. Autor przeprowadził w niej wnikliwą analizę języka Paisija Chilendarskiego, użytego w dziele "Historia słowiano-bułgarska". Wyjaśnił w swej publikacji zasady ówczesnej ortografii i fonetyczne właściwości poszczególnych liter alfabetu, przy czym podkreślił, że podstawą pisowni Chilendarskiefj::> była ortografia starocerkiewno-słowiańska. A. Kirjanov poświęcił wiele miejsca morfologicznym właściwościom gwarowym. Ciekawym zjawiskiem w "Historii" jest wpływ zmian gramatycznych przejawiających się szczególnie w odmianie rzeczownika. Podał też przykłady używania czasowników, w których tradycyjną pisownię wypiera żywy język potoczny (Są to zmiany w koniugacjach i ich czasach, przeniknięcie form gwarowych do imiesłowów a także zmiany zaszłe w używaniu i stopniowaniu przymiotnika, przede wszystkim w tworzeniu stopnia najwyższego). Autor zanalizował też przenikające do "Historii" gwarowe formy zaimków, których użycie jest do dziś żywe i charakterystyczne dla gwar zachodnio-bułgarskich. Z części nie odmiennych mowy rozpatrywał zagadnienie użycia przysłówków. W wyniku tej pracy doszedł do wniosku, że P. Chilendarski skłaniał się raczej w swym dziele do używania języka codziennego niż cerkiewnoliterackiego. Autor wskazał na ciekawe zjawiska syntaktyczne, wyliczył najbardziej charakterystyczne ludowe zwroty językowe, a w syntezie określił, że język Paisija jest bliski gwarom do dziś używanym w okręgu stankedimitrowskim. W związku z tym powstaje otwarty problem - z jakich stron kraju pochodził ojciec bułgarskiego Renesansu? H.R. �697 696 RUSSKIJ FOLKLOR, t. VIII. Moskwa-Leningrad 1963. Karel Horalek, Wzaimosvjazi v oblasti slavjanskoj narodnoj ballady (Wzajemne związki w dziedzinie słowiańskiej ballady ludowej). s. 98-101. Narodnaja Poezija Słavjan, We wstępie, w kilku zdaniach, autor podaje charakterystykę stanu badań, naukow.YC,h ~ad folklorem zwłaszcza balladową i baśniową twórczością ludow słowlansklch. Zebrano już tyle przekonywających materiałów że na ich podstawie można przystąpić do charakterystyki głównych kierunków filiacji i zapo~yczeń w folklorze tych ludów. Mimo, że Słowianie tworzyli wspólnotę etmczną, w pewnych okresach historycznych rozwój twórczosci ludowej nie postępował jednakowo, Pod tym względem bardzo wyraźne różnice dostrzec można w dziedzinie b~śni i pie.śni. W twórczości prozaicznej (baśnie) zaznacza się wpływ :v~tkow wędruJ~cych ze wschodu na zachód, w twórczości poetyckiej (piesm) - odwrotme, Jeśli chodzi o balladę ludową, według autora - na Białorusi i Ukrainie można odnaleźć wiele cech wiążących ten rodzaj pieśni z pieśniami Słowian zachodnich. Do wpływów zachodnio-słowiańskich zaliczyć .należy rozpowszechnienie się w ludowych pieśniach ukraińskich wiersza sylabicznego, oraz stosowanie rymu i podziału na strofy. Różne kierunki wzajemnego przenikania wykazał autor na wybranych przez siebie przykładach. Jednym z nich jest ballada polskiego pochodzenia Pani pana zabila. Pieśń ta przeniknęła do Czech i Słowacji i została tam przyjęta prawie bez większych zmian dzięki pokrewnym cechom, jakie łączą poezję ludową obu tych zachodnio-słowiańskich grup. Blisko spok~ewnione z tą balladą są pieśni ukraińskie pochodzące z Galicji. Ballady wlelkoruskie odbiegają daleko od wspomnianego wzorca. Wpływy idące z zachodu w kierunku północno-wschodnim można wyśledzić w wielkoruskiej balladzie ukraińskiego pochodzenia O wojewod::ie Stefanie. Wspólne związki łączące pieśni ludowe Słowian północno-wschodnich i południowych wykształciły się pod wpływem wzajemnych kontaktów kulturowych trwających przez całe stulecia. Przykładem wędrówki takiego wątku z południa na północ może być pieśń o brance, która została poturczona. Przykładem wędrówki wątku z północy na południe i wschód jest pieśń O córce zamienionej w ptaszka. Tezę tę opiera K. H o r a l e k na pracy F. Koł ł e s y, który w badaniach swoich wykazał, iż pieśń ta powstała na Morawach. (Przeciwko tej tezie występuje Zemcowskij I. I, "Ballada o docke-ptaske", Russkij folklor, t. VIII, 1963, s. 144-159- przyp. rec.). Wzajemne wpływy i związki w twórczości ludowej Słowian wschodnich i południowych tworzyły się specyficznie przebiegając przez Rumunię i Węgry, stąd u tych ostatnich (Rumuni i Węgrzy) występuje wiele cech wspólnych ze słowiańskimi. Ciekawym zjawiskiem jest fakt, że pewne bałkarlskie "n' wątki balladowe przeszły na Ukrainę za pośrednictwem Rumunów i Węgrów i tu się zatrzymały. Autor podaje jako przykład pieśń o mistrzu Manole, który żywcem zamurował swoją żonę· Pieśń ta znana jest w strefie Karpat wschodnich. Natomiast północno-zachodnia część terytorium Jugosławii (Słowenia i sąsiadujące z nią części Chorwacji) nie należy do strefy wzajemnych wpływów słowiańskich na Bałkanach. Autor podkreśla, że stwierdzieć to można w niektórych wariantach pieśni o królewiczu Marku. Podobne zjawisko występuje też w twórczości baśniowej. W serbskich, macedońskich i bułgarskich baśniach odczuwa się silnie wpływ pierwiastka orientalnego. Twórczość poetycka (pieśni) i prozaiczna (baśnie) w grupie zachodniosłowiańskiej posiada wielką ilość cech wspólnych. Jedynie twórczość ludowa Serbo-łużyczan nosi cechy wpływów germańskich w dziedzinie baśni w poezji ludowej natomiast spotyka się wiele archaizmów i utworów ~ierymowanych, co świadczy o wczesnym oderwaniu się Serbo-łużyczan od wspólnoty słowiańskiej. Autor zaznacza, że najtrudniej jest przeprowadzić badania nad wzajemnymi wpływami w twórczości ludowej na terytoriach etnicznie ~ieszany~, czego przykładem może być Śląsk, gdzie ścierały się wpływy P?lskle, c~:sk~e i niemieckie, lub Białoruś, gdzie przenikały wpływy polskle, ukramskle i wielkoruskie. B. N. Putilov, Russkaja istorićeskaja ballada i jejo slavjanskije otnośe(Rosyjska ballada histor. i jej słowiańskie odpowiedniki), s. 102~:31. Pieśni historyczne o napadach Tatarów i Turków zajmują pokaźne mleJsce wśród słowiańskich ludowych pieśni balladowych. powstały one pod wpływem wypadków historycznych jakimi były najazdy na ziemie Słowian wschodnich i południo'wych. Folkloryści wskazują na to, że najwi~c:j u~v.:0~ rów tego rodzaju pojawiło się w okresie XVI-XVII w. Na Ukra.m~e ple:m tego typu _ według badań prowadzonych nad nimi - po~stały J.uz w Wleku XIII-XIV, kiedy to rozbita Ruś Kijowska dostała Slę w mewolę ta- nija tarską. . , Tematyką tych pieśni są walki z najeźdźcą i niedola ludzl, kt.orz~ dostali się w jassyr. Pieśń tego typu oryginalna u Słowian wschodmch l południowych na gruncie zachodniosłowiańskim jest zapożyczeniem, np. w polskiej literaturze D. M. Balasov, ludowej. Banada o gibiHi oklevetannoj zeny (Ballada o straceniu zniesławionej żony), s. 132-143. . Autor podkreśla, że w badaniach nad folklorem mało miejsca ~Ośwlęcono dotychczas balladom ludowym, a prawie wcale nie zajm~wa~o .s~ę u~worami balladowymi Słowian wschodnich. Jeśli nawet uczem mowlh. ,o ~ywotności takich pieśni, to w interpretacji swojej starali się .u~asadmc.' ze ballada sensu stricto jest gatunkiem powstałym w zachodme] Europle. Autor �699 698 przyznaje, że istnieją wspólne wątki europejskie, ale wskazuje też na fakt istnienia takich, które nie są zapożyczeniem lecz są charakterystyczne dla specyficznych zespołów etnicznych. Wt;drowne wątki przenikają przeważnie z zachodu na wschód lub południe Europy, ale i odwrotnie. Balasow, przeprowadzając badania nad balladą "o zniesławionej żonie", wykazał, że pieśń ta była szeroko znana w całej Wielkorusi, Białorusi i Ukrainie, a nawet w Polsce, szczególnie na obszarach etnicznie mieszanych. Notowano ją w XIX w. we wschodniej Galicji (Kolberg). Pieśń ta, według autora, wywodzi sit; z obszaru wschodnio-słowiańskiego, na co wskazuje analiza treści i formy tej ballady. Stanowisko kobiety ruskiej w XIV-XVI w. było określone całym kodeksem norm i zakazów prawodawstwa zawartego w "Domostroju". Kobieta zamężna uzależniona była od męża i teściowej, a dzieci i służba zależne były od pani domu tylko podczas nieobecności pana. Do kobiety należało wtedy zarządzenie domem i włościami. We wspomnianej już balladzie teściowa o~karża synową przed synem powracającym z wojny. Mąż w przypływie gniewu zabija żonę. Potem jednak okazuje się, że wszystko to było zrt;cznie zmyślonym kłamstwem. Na zachodzie Europy w XVI w. kobieta zdobyła sobie pewne prawa do samodzielności a jej stanowisko w domu jako żony i matki posiadało cechy dużej swobody. Pieśń "o zniesławionej żonie" jest odbiciem średniowiecznych stosunków feudalnych panujących na Rusi Moskiewskiej, podczas gdy zachodnia i środkowa Europa w XVI w. przeżywała szczytowy okres Odrodzenia. I. I. Zemcovskij, Ballada o docke-ptaske (k voprosu o vzaimosvjazjach v slavjanskoj narodnoj poezji) - Ballada o córce-ptaszku (przyczynek do zagadnienia o wzajemnych związkach w słowiańskich pieśniach ludowych), s. 144-159. Dużą popularnością w twórczości ludowej Słowian cieszy się ballada "o córce zamienionej w ptaszka". Tematem tej pieśni jest tragedia dziewczyny wydanej za mąż w dalekie strony. Matka nie pozwala jej wrócić do domu prędzej niż po siedmiu latach. Lecz dziewczyna nie wytrzymuje próby, po roku wraca przemieniona w kukułkę i opowiada o swej niedoli w domu męża. Pierwszy F. Koł ł e s a poświęcił tej pieśni pracę pt. "Ballada o córceptaszku w słowiańskiej poezji ludowej" (Lud słowiański, t. III, zesz. 2, Kraków 1934, s. B147-B185). Problem ten podjął następnie J. H o l' a k pisząc obszerny komentarz. Podkreślił on m. in., że pieśń ta dawniej musiała należeć do rodzaju pieśni obrzędowych, ściślej weselnych. Obaj autorzy są zgodni co do tego, że ws.zystkie warianty pieśni pochodzą z jednego źródła, szczególnie pieśni zachodnio-słowiańskie są sobie bardzo bliskie. Z e m c o v s kij podkreśla, że pieśń ta znana jest i u Słowian wschodnich, lecz tu spotyka się już większe zrozmcowania tekstu i melodii. Ponadto dodaje autor, że pieśń wykonywana była w różnorodnych sytuacjach życiowych ludu (np. Wielki Post, żniwa, dzień św. Trójcy). Analiza tekstu i melodii wykazała, że pieśń ta nie należy już do pieśni weselnych, choć zawiera w sobie wiele elementów cnarakterystycznych dla lirycznych pieśni obrzędowych. Z e m c o v s kij zgadza się z poglądem F. Kołłesy, że pieśń ta powstała jako pieśń obrzędowa. Należała ona od niepamiętnych czasów do części weselnego widowiska, a pewne treści wskazują na to, że są reminiscencjami z okresu pogal1skiego, ze środowiska, w którym były znane małżeństwa egzogamiczne. Autor odrzuca tezę F. Kołłesy według której jedynym miejsce powstania tej pieśni są Morawy. Twierdzi bowiem, że na podstawie materiału zebranego z jednego tylko regionu (Morawy) nie można wyciągać daleko idących uogólnień. Henryka Roma1Lska � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/ae23c287bbbd3d0241a7a0fe2e6cb77e.pdf 54c74452c2103270f5ffa181797938dd Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:769 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1972 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:706 Title A name given to the resource Indiański shakeryzm / ETNOGRAFIA POLSKA 1972 t.16 z.2 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1972 t.16 z.2. s.133-150 Creator An entity primarily responsible for making the resource Nowicka, Ewa Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. X V I z. 2 EWA NOWICKA INDIAŃSKI SHAKERYZM 1 2 Indiański shakeryzm jest jednym z trwałych ruchów religijnych Indian Ameryki Północnej. Podobnie jak pejotyzm shakeryzm zrodził się w końcu wieku X I X i do dziś jest kultem żywym wśród plemion Północnego Zachodu. Rozpowszechniony jest w takich plemionach, jak Yakima, Puyallup, Nisqually, Squaxin, Umatilla, Wasco-Wishram oraz w wielu małych grupach znad rzeki Kolumbii. Shakeryzm obejmuje więc swym zasięgiem stany Washington oraz część Oregonu i Kalifornii w Stanach Zjednoczonych, a także część prowincji Kolumbia Brytyjska w Kanadzie. Jest to obszar kulturowo bardzo zróżnicowany, posiadają­ cy jednak pewną specyfikę w stosunku do reszty terenu Ameryki Pół­ nocnej. Pierwotna gospodarka tych drobnych plemion opierała się na rybołówstwie słodkowodnym (uprawianym na rzece Kolumbii i jej do­ pływach) oraz morskim (na wybrzeżu Pacyfiku oraz w cieśninie Pugeta). Ważną rolę odgrywało również zbieractwo. Natomiast stosunkowo mniej istotne było myślistwo, co odróżniało Indian tych terenów od r o l 1 N a z w ę „shakeryzm" nosi poza indiańską niezależną religią, której poświęcony jest niniejszy artykuł, także sekta wśród ludności białej. Shakeryzm ten p o w s t a ł w 1747 roku założony przez Ann bee w Wielkiej Brytanii. Z powodu prześladowań wyznawcy tej sekty wyemigrowali do Ameryki i osiedlili się w stanie Kentucky, a następnie część z nich również zamieszkała w stanie Indiana. Prawdopodobne są genetyczne powiązania między tą sektą a indiańskim shakeryzmem; te sprawy nie zostaną tu rozwinięte. Należy jedynie zaznaczyć, że nazwa indiańskiej religii "Shaker Church" została jej nadana przez dr. Jamesa Wickershama, białego praw­ nika z miasta Olimpii, który znał również sektę białych shakerystów. Pewne podo­ bieństwa w obrzędowości tych dwóch religijnych ugrupowań skłoniły Wickersha­ ma do zastosowania używanej już nazwy „shakeryzm" do nowej religii Indian Północnego Zachodu. Por. E . D. A n d r e w s , The people called shakers, a search for the perfect society, New York 1963. Pojęć takich, jak „religia", „ruch religijny" czy „kult", u ż y w a m w tym arty­ kule zamiennie, choć z pewnością nie są one równoznaczne. Wydaje się jednak, że dla celów poniższych rozważań rozróżnienia te nie mają w i ę k s z e g o znaczenia. 2 �134 EWA NOWICKA niczydh lub myśliwskich tubylców pozostałych części Ameryki Północ­ nej . Obszar działalności shakeryzmu charakteryzuje więc pewna jednoli­ tość kulturowa, gospodarcza, historyczna i geograficzna. Penetracja bia­ łego człowieka dotarła t u stosunkowo późno, bo dopiero w połowie wie­ ku X I X . Indianie terenów Północnego Zachodu mniej ucierpieli z po­ wodu nasilenia się kontaktów z Białymi w ciągu drugiej połowy wieku X I X niż plemiona na przykład Wielkich Równin, toteż w słabszych for­ mach zaznaczał się ich protest wobec nacisku obcej cywilizacji. Pojawie­ nie się shakeryzmu i podobnych mu mniej trwałych ruchów religijnych zaznacza etap wejścia w ściślejsze styczności z Białymi i kryzysu k u l ­ tury pierwotnej. Nie wszystkie plemiona Północnego Zachodu w r ó w n y m stopniu za­ interesowały się nowym ruchem religijnym; trudno jednak na tym eta­ pie badań znaleźć czynniki, którym przypisać by można szerokie roz­ powszechnienie shakeryzmu w jednych i słabe w innych grupach ple­ miennych. Trudno też wyjaśnić fakt, że plemiona takie jak Kwakiutle czy Nootka shakeryzmu w ogóle nie przyjęły, choć nie można wątpić, iż wieści o nowym kulcie docierały do nich już od dawna. Wydaje się, że czynników zjawiska te wyjaśniających należy szukać z jednej strony w sytuacji społeczno-gospodarczych kontaktów z cywilizacją białego człowieka, a z drugiej w charakterze kultury poszczególnych plemion i grup lokalnych. Na obszar Północnego Zachodu (z wyjątkiem północnych części K a l i ­ fornii) nie dotarł Taniec Duchów — ruch religijny z 1870 i 1890 roku — ani pejotyzm, który w północnych stanach USA rozpowszechnił się już po ukształtowaniu się shakeryzmu. 3 4 3 G. G i b b s , Tribes of Western Washington and Northwestern Oregon, [w:] Tribes of the extreme Northwest, red. Dali W., Washington 1877, s. 163-241. W końcu wieku X V I I I tylko przypadkowo statki białych ludzi docierały do wybrzeży północno-zachodnich. Wyprawa Vancouvera z lat 1790-tyeh, a następnie Lewisa i Clarke'a z lat 1805-1807 dostarczyły pierwszego zetknięcia się Białych z plemionami tego obszaru. Pierwsze trzy dziesięciolecia wieku X I X zaznaczają się stosunkami handlowymi z białymi handlarzami futer. W latach 30-tych przyby­ wają pierwsi misjonarze, a w latach 40-tych pierwsi osadnicy, których liczba stop­ niowo rośnie. Wówczas już są zajmowane bezprawnie ziemie indiańskie. W 1855 ro­ ku wielu plemionom narzucono przeniesienie się do rezerwatów. Wówczas Yakima zareagowali protestem zbrojnym. Inne słabsze plemiona, jak Wasco-Wishram, nie stawiały oporu. Traktatem z 1865 roku zabroniono uprawiania rybołówstwa ograni­ czając możliwości poruszania się Indian zamieszkałych w rezerwatach. W ten spo­ sób władze administracyjne sądziły, że Indian zmusi się do przejścia na rolnictwo. D. F r e n c h , Wasco-Wishram, [w:] Perspectives in American Indian culture chan­ ge, Chicago, Illinois 1961, s. 352-354, 372, 375. 4 �INDIAŃSKI 135 SHAKERYZM Shakeryzm jest religią synkretyczną — łączy elementy pochodzące zarówno z chrześcijaństwa, jak i z tradycji sakralnej Indian. Zjawisko synkretyzmu nie będzie jednak zasadniczym przedmiotem niniejszych rozważań. Shakeryzm zostanie t u przedstawiony przede wszystkim jako reakcja podbitego społeczeństwa indiańskiego na dominację obcego ludu i kontakt z technicznie wyższą kulturą — reakcja twórcza i konstruk­ tywna, zmierzająca do naprawy zniszczeń, które ze sobą niósł podbój i kontakt społeczno-kulturowy. Poszczególne elementy doktryny, obrzę­ dowości i wewnętrznej organizacji shakeryzmu są wyrazem tego aktyw­ nego i konstruktywnego stosunku omawianej religii do zniszczonej lub poważnie zakłóconej społecznej więzi i kultury społeczeństwa pierwot­ nego. Jedynie taka interpretacja pozwala na całkowite zrozumienie tego społeczno-religijnego zjawiska, jakim jest shakeryzm i niektóre inne współczesne religijne ruchy indiańskie. Zauważyć należy, że shakeryzm wykazuje wiele podobieństw do takich indiańskich religii, jak pejotyzm czy irokeska religia proroka Handsome Lake'a. Słusznie więc wiązał je Fred Voget w jedną kategorię i rozpatrywał w terminach „reformacji" i „akomodacji". Wszystkie te ruchy religijne można interpretować w po­ dobny sposób, powstały one bowiem na pewnym określonym etapie roz­ woju kontaktów między kulturami pierwotnymi a cywilizacją białego człowieka i reprezentują podobne ideologiczne postawy swych uczest­ ników. NARODZINY S H A K E R Y Z M U Za datę narodzin shakeryzmu uznać można rok 1881, kiedy to mło­ dy Indianin John Slocum otrzymał wizję wraz z nadprzyrodzonym obja­ wieniem i pouczeniem. John Slocum, urodzony około 1850 roku, pocho­ dził z małego plemienia Squaxin, żyjącego na wybrzeżu Cieśniny Pugeta. W młodym wieku ożenił się z Indianką, Mary Thompson, i pracował jako drwal przy wyrębie lasu. Z jego piętnaściorga dzieci tylko dwie córki dożyły wieku dorosłego, reszta umarła w dzieciństwie. Wraz z żoną Slo­ cum uczęszczał na nauki do misji protestanckiej, a potem do katolickiej, lecz został ochrzczony prawdopodobnie dopiero w roku 1878. Wykazywał w t y m okresie życia skłonności do picia alkoholu i uprawiania gier ha­ zardowych, podobnie zresztą jak wielu jego współplemieńców. Ci, którzy znali Slocuma, określali go jako skromnego, nieśmiałego i łagodnego, w y ­ kazującego pewne skłonności mistyczne i kataleptyczne . 5 5 J . M o o n e y, The Ghost Dance religion and the Sioux outbreak of 1890. XlVth Annual Report of the Bureau of Ethnology 1892-93, pt. 2, 1896, s. 653-1102; H. G. B a r n e t t , The shakers, a messianic cult of the Pacific Northwest, Carbon- �136 EWA NOWICKA Pod koniec roku 1881 John Slocum ciężko zachorował i wydawał się bliski śmierci. Gdy krewni i sąsiedzi uznali, że umarł, zaczęto przygoto­ wywać pogrzeb. Gdy przyniesiono trumnę, nagle odzyskał przytomność i zaczął zebranym opowiadać o swej „śmierci" i „ z m a r t w y c h w s t a n i u ' ' . Dusza jego opuściła ciało i udała się na miejsce Bożego Sądu. Anioł w y ­ gnał ją jednak z „Ziemi Obiecanej" i objawił m u wszystkie grzechy jego złego życia. Slocum ujrzał własne ciało w stanie straszliwego rozkładu . Następnie otrzymał nakaz powrotu na ziemię i nakłaniania grzesznych współplemieńców do życia chrześcijańskiego . Nauki Johna Slocuma spotkały się wśród Indian z żywym przyję­ ciem. W znacznym stopniu sprzyjała temu ogólna atmosfera religijnego podniecenia, które w latach 70-tyeh i 80-tych ogarnęło Indian Północne­ go Zachodu. W t y m okresie pojawiało się wielu indiańskich proroków, którzy zapowiadali koniec świata i nakazywali moralną poprawę oraz przygotowywanie się do Sądu Ostatecznego. John Slocum był jednym z tych proroków; uzyskał on jednak szczególnie dużą popularność, a jego wizja, w przeciwieństwie do objawień innych wizjonerów, stała się pod­ stawą trwałego ruchu religijnego. Bezpośrednim poprzednikiem Johna Slocuma był na obszarze Cieśni­ ny Pugeta Big Bill,, wizjoner beznadziejnie chory na gruźlicę. Chciał on popełnić samobójstwo przez powieszenie się na drzewie. Miał jednak wizję, w której jego zmarły brat nakazał mu żyć i założyć na ziemi nową religię. Zapowiadał też przyjście mesjasza — zbawcy Indian. Bill na­ uczał, że Indianie powinni naprawić swe obyczaje i porzucić praktyki szamańskie. Objawienie i zmartwychwstanie Johna Slocuma nastąpiło zaledwie w parę miesięcy po śmierci Big Billa, więc Slocum mógł być przez Indian przyjęty jako zapowiedziany przez Billa mesjasz. Zbieżność treści głoszonych przez Billa i Slocuma świadczy o wpływie wcześniej­ szego objawienia Billa na Johna Slocuma . Wyznawcy Slocuma zbudowali kościół, w którym prorok zaczął na­ uczać. Z dalekich stron przybywali Indianie, aby słuchać jego nauk. 6 7 8 9 dale 1957, s. 6-7. Praca Barnetta jest najpełniejszą i najbardziej gruntowną w s p ó ł ­ czesną monografią shakeryzmu. W wielu punktach autor nie zgadza się z Mooneyem, którego opisy koryguje. Obecnie wśród shakerystów krąży wiele opowieści mniej i bardziej prawdo­ podobnych o okolicznościach uzyskania przez Slocuma wizji i o sposobie, w jaki prorok zakomunikował zebranym jej treści. Istnieje wersja głosząca, że było nawet dwóch braci Slocumów. B a i n e t t , op. cit. V. L a n t e r n a r i , Les mouvements religieux des peuples opprimés, Paris 1962. Przejawy zjawiska autonekroskopii tłumaczy się jako skrajny wyraz poczu­ cia winy. Wyjaśnienie to w przypadku Johna Slocuma wydaje się zupełnie trafne. B a r n e t t , op. cit., s. 6-31, 345-347. Ibidem, s. 344-346. 6 7 8 9 �INDIAŃSKI 137 SHAKERYZM DOKTRYNA Zasadnicze treści głoszone przez Johna Slocuma dotyczyły pewnych reguł etycznych. Zakazał on picia alkoholu, palenia tytoniu, zakładania się na wyścigach i uprawiania gier hazardowych. Potępił również trady­ cyjny indiański szamanizm i związane z n i m praktyki lecznicze. Źródła upadku indiańskich społeczności prorok upatrywał w moralnym zepsu­ ciu. Głosił on: „Jeśli się zmienimy, Bóg nam pomoże". Wśród tych pierwszych nauk Slocuma pojawiło się też mesjanistyczne proroctwo 0 bliskim końcu świata i Drugim Przyjściu Jezusa, który ma sądzić l u ­ dzi. Nie można jednak shakeryzmu nazywać kultem mesjanistycznym, gdyż już w ostatnich latach X I X wieku oczekiwania mesjanistyczne znikły, a współczesny shakeryzm głosi jedynie zbawienie po ś m i e r c i . Treści głoszone przez proroka uformowały się w toku dziesięcioleci rozwoju założonej przez niego religii w dość spójną doktrynę. W począt­ kach naszego stulecia rozwinęła się dogmatyczna, etyczna i obrzędowa strona nowego kultu. Większego znaczenia nabrał też antyszamanizm shakeryzmu. Tę część indiańskiej tradycji shakeryści uważają za prze­ jaw degeneracji, z którą należy walczyć. Na miejsce dawnych leczniczych praktyk szamańskich, shakeryzm ukształtował własne metody rytualne­ go leczenia korzystając zresztą w sposób niezamierzony z wzorów sza­ manizmu. Potępienie szamanizmu przez Johna Slocuma może być częściowo wyjaśnione jego osobistym, negatywnym doświadczeniem życiowym, związanym z magią. Został on wplątany w rodzinną intrygę i jako po­ dejrzany o czary mógł się spodziewać ataków wrogości w postaci prak­ t y k magicznych ze strony wrogo usposobionych krewnych swej żony. Antyszamanizm Slocuma miał jednak znaczenie ogólnospołeczne. Atmo­ sfera podejrzliwości wydawała się wielu Indianom nie do zniesienia 1 powszechnie występowano przeciwko szamanizmowi i szamanom, któ­ rych często posądzano o uśmiercanie pacjentów. Zdarzały się nawet przy­ padki krwawej zemsty na podejrzanym szamanie . W czasie intensyfikacji kontaktów Indian z Białymi wzrosła liczba szamanów oraz szamańskich praktyk, przede wszystkim czarnej magii, sprowadzającej choroby i śmierć. Fakt ten można tłumaczyć przy po­ mocy psychologicznego mechanizmu, zgodnie z którym następstwem psychologicznych napięć i frustracji jest agresja. W t y m wypadku f r u 10 11 1 0 Niesłusznie czyni w i ę c Barnett określając w tytule swej książki shakeryzm mianem „kultu mesjanistycznego" (messianic cult). M. W. S m i t h, Shamanism of shaker religion of Northwest America, „Man", vol. 54: 1954 nr .8, art. 181, oraz t e n ż e , Puyallup of Washington, [w:] Accultura­ tion of seven American Indian tribes, red. Ralf Linton, New York 1940 ss. 18-20. 1 1 �138 EWA NOWICKA stracja mogła ibyć spowodowana presją społeczeństwa ludzi białych, a sposób wyrażenia agresji przybrał formę czarnej, złoczynnej magii. Zgodnie z przyjętymi wierzeniami, każdy mógł być ukrytym złym sza­ manem, każdy więc mógł być posądzony o wykonywanie czarnej magii i szkodzenie ludziom. Niweczyło to wzajemne zaufanie między współplemieńcami i niszczyło podstawy więzi społecznej. Zakaz i potępienie szamanizmu służyły więc przywróceniu zaufania i odbudowie więzi spo­ łecznej zniszczonej przez nacisk społeczeństwa ludzi białych. Jednocześ­ nie działalność misjonarzy przyczyniła się do dewaluacji prestiżu, jakim się szamani cieszyli w tradycyjnym społeczeństwie Indian Północnego Zachodu. Wysiłki shakeryzmu zmierzały do przywrócenia poczucia bez­ pieczeństwa w ramach grupy plemiennej. Shakeryzm zapewniał też swym zwolennikom odporność na złoczynną działalność szamanów, co dla Indian psychologicznie miało wielkie znaczenie. Ponieważ Indianie nie mogli ufać białym osadnikom, misjo­ narzom i urzędnikom agencji, przywrócenie zaufania w ramach własnej grupy miało wielkie znaczenie dla zachowania równowagi psychicznej i społecznej Indian. Na miejsce praktyk szamańskich, które mogły przy­ nosić zarówno dobre, jak i złe skutki, shakeryzm oferował Indianom do­ broczynną religię. Przywróceniu zaufania oraz manifestowaniu psychicz­ nej bliskości wszystkich shakerystów miał też służyć zalecany sposób zwracania się do siebie członków kościoła shakerystycznego: „moja dro­ ga siostro" i „mój drogi bracie" . Podobny sens kulturowy miały też inne etyczne reguły. Rozpo­ wszechnione w tym czasie wśród Indian picie alkoholu i gry hazardowe przyczyniały się do rozbicia rodziny, a co za tym idzie, więzi społecz­ nych o znaczeniu podstawowym dla integracji społeczeństwa. Zakazy te miały też przywrócić jednostce poczucie własnej wartości i osobistej godności. Shakeryzm dawał Indianom moralne i religijne cele duchowe. Mogły się one stać podstawą reorganizacji życia tych jednostek, które poddały się nałogom, a także tych Indian, którzy na skutek procesu akulturacji utracili dawną kulturę i nie przyjmując nowych wzorów nie mogli znaleźć dla siebie miejsca we współczesnym świecie. Shakeryzm formułował bowiem nowe zasady i normy postępowania wypełniając „pustkę kulturową", co miało wielkie znaczenie w sytuacji dewaluacji wartości i norm postępowania stanowiących podstawę życia plemienne­ go — sytuacji będącej następstwem nacisku cywilizacji białego czło­ wieka. 12 Shakeryzm narodził się wśród częściowo już schrystianizowanyeh Indian i z chrześcijaństwa zaczerpnął podstawowe wyobrażenia religij1 2 В a r n e 11, op. cit. �INDIAŃSKI 139 SHAKERYZM ne: wiarę w Boga-Stwórcę Świata, jego syna Jezusa, Ducha Świętego, Marię, anioły i diabły. Z chrześcijaństwa przyjął też niektóre sakra­ menty, jak chrzest i spowiedź, ideę nagrody pośmiertnej za życie na ziemi i koncepcję odrodzenia się Boga . Obecnie część shakerystów traktuje Biblię jako księgę świętą; jednak około /i wszystkich wyznaw­ ców odrzuca ją głosząc, że nie jest ona i m potrzebna, podobnie jak nie była potrzebna pierwszym chrześcijańskim apostołom . W 1932 roku na ogólnym spotkaniu shakerystów skrajni wrogowie Biblii nazwali Pismo Święte diabelską księgą zawierającą zbiór kłamstw. Wszystkie z chrze­ ścijaństwa przejęte idee są w shakeryzmie niejasne i różnie przez po­ szczególnych wyznawców interpretowane. W związku z t y m i różnicami shakeryści dzielą się na grupy lokalne i odłamy mniej lub bardziej tra­ dycjonalne czy chrześcijańskie. Shakeryści rozwinęli koncepcję duszy, choroby i uzdrowienia. Dusza może opuszczać ciało, gdy człowiek jest chory, gdy doznaje niepowodze­ nia lub gdy jego marzenia się nie realizują. Koncepcja choroby jako w y ­ niku usunięcia przez szamana duszy z ciała lub wprowadzenia do ciała szkodliwego przedmiotu pochodzi z tradycyjnych indiańskich wyobra­ żeń. Shakeryści uważają, że Indianie Chorują na inne choroby; wyma­ gają więc innego niż Biali leczenia . Wprawdzie wierzą, że shakeryzm Indianom Bóg dał tak samo, jak dał Białym religię katolicką czy prezbiteriańską, lecz odczuwają zarazem, że inna jest sytuacja Indian niż Bia­ łych, więc ich religie również powinny się różnić. Indianie, jak mówią shakeryści, są najbiedniejszymi ludźmi na świecie, Bóg dał i m więc no­ wą religię, aby przynosiła i m moc, uzdrawiała ich i poprawiała ich obyczaje. Shakeryści zdają więc sobie sprawę ze specyficzności sytuacji Indian i wierzą, że ich religia odbuduje na nowej sakralnej zasadzie społeczeństwo indiańskie. Wobec Białych shakeryści obecnie nie są nastawieni wrogo. Konflikty z Białymi charakteryzowały jedynie pierwsze 10 lat rozwoju indiańskie­ go kultu. Shakeryści nie potępiają także przyjmowania elementów k u l ­ tury białego człowieka. Nie byłoby więc słuszne określanie shakeryzmu mianem ruchu natywistycznego, gdyż pojęcie „natywizm" mieści w so­ bie obronę rodzimości . Wobec natywistycznego kultu Pom-pom dążą­ cego do odnowienia tradycyjnych tańców shakeryści są nawet nasta­ wieni wrogo. Marian W. Smith shakeryzm nazywała ruchem witalistycznym, pod mianem witalizmu rozumiejąc „każde świadome, zorganizowa13 3 14 15 16 3 1 Ibidem, s. 28. Ibidem, s. 190. S m i t h , Shamanism...; В a r n e t t , op. cit., s. 174. R. L i n t o n , Nativistic movements, "American Anthropologist", 1943. 14 15 1 6 vol. 45: �140 EWA NOWICKA ne dążenie ze strony członków społeczeństwa do wcielenia do swej kul­ tury wybranych aspektów innej kultury będącej z nią w kontakcie" . Zaznaczyć należy, że taki ruch witalistyczny, jakim jest shakeryzm, mógł się pojawić dopiero na etapie zaawansowanych kontaktów z obcym spo­ łeczeństwem i kulturą, gdy ocalenie nienaruszonej postaci kultury społe­ czeństwa pierwotnego stało się już niemożliwe. Shakeryzm jest przeja­ wem procesu akulturacji; David French sądzi, że mamy t u do czynienia z przypadkiem określonego typu akulturacji, wyrażającego się w swo­ bodnym łączeniu elementów stykających się kultur i tworzeniu z nich nowego, synkretycznego tworu, którym jest w t y m wypadku nowa reli­ gia . Shakeryzm jest jednak nie tylko przejawem procesów przemian kulturowych, lecz również aktywnym czynnikiem tych przemian po­ przez swą postawę akceptacji wobec elementów obcej kultury. W ten sposób nowa religia sprzyja przejmowaniu bez oporów dowolnych części obcej kultury. 17 18 OBRZĘDOWOŚĆ Shakeryzm rozwinął bogatą obrzędowość. Wśród jego obrzędów w y ­ różnić można prywatne domowe modły i nabożeństwa kościelne odby­ wane z udziałem całej lokalnej grupy wyznawców. W domu każdy shakerysta ma modlitewny stół, nakryty białą serwetą, na którym leżą dzwonki, krzyż i świece umieszczane często na ramionach krzyża. Przed tym ołtarzykiem shakerysta ma obowiązek modlić się codziennie, a na spotkania powinien zabierać dzwonki i świece. Niektóre lecznicze obrzę­ dy mogą się również odbywać w domu chorego. Najważniejszym obrzę­ dem jest jednak cotygodniowe spotkanie w świątyni zbudowanej na wzór kościołów chrześcijańskich. Również wewnętrzne urządzenie ko­ ścioła ma charakter chrześcijański. Naprzeciwko drzwi stoi ołtarz na­ k r y t y białym obrusem, na którym spoczywają dzwonki, świece, a z tyłu duży krzyż. Na ścianach wiszą czasem obrazy wzorowane na katolickich. Dużą część wnętrza zajmują trzy rzędy drewnianych ław. Wokół sali biegnie pod ścianami ława, na której zasiadają obserwatorzy nie uczest­ niczący bezpośrednio w obrzędzie. Między rzędami ław i ołtarzem po­ zostawiona jest wolna przestrzeń, gdzie stoją krzesła dla chorych pod­ czas obrzędu uzdrowieniowego. Kobiety, a rzadziej mężczyźni, ubierają się na obrzędy w specjalne białe stroje ozdobione niebieskimi pacior­ kami . 19 1 7 1 8 1 9 Smith, Shamanism... F r e n c h , op. cit, s. 420-422. B a r n e t t , op. cit, s. 133-134. �INDIAŃSKI SHAKERYZM 141 Podczas wielogodzinnego nocnego spotkania shakeryści zbiorowo się modlą, śpiewają pieśni i wykonują swoje religijne praktyki. Podstawową częścią obrzędu jest rytualne trzęsienie się. (Stąd pochodzi nazwa shake­ ryzmu, gdyż w języku angielskim „to shake" znaczy trząść się lub drżeć.) Wówczas to wszyscy uczestnicy obrzędu wprowadzają się w gwałtowne drgawki śpiewając specjalne pieśni i dzwoniąc dzwonkami. Trzęsienie się rozpoczyna kapłan lub inna osoba kierująca nabożeń­ stwem zaczynając od przytupywania w r y t m wybijany przez dzwonki. Następnie przystępują do trzęsienia się kobiety, a potem mężczyźni. Wszyscy wychodzą z ławek, gdzie zajmowali przeznaczone i m miejsca, na wolną przestrzeń przed ołtarzem. Podniecenie emocjonalne wzrasta stopniowo. Trzęsienie rozpoczyna się od wyprostowanej postawy z w y ­ ciągniętymi przed siebie rękami; mięśnie twarzy są rozluźnione, co na­ daje jej wyraz odpoczynku. Następnie część bardziej podnieconych osób przechodzi do pozycji pochylonej. Wówczas szczęki są silnie zwarte, usta zaciśnięte, brwi zmarszczone i na twarzy pojawia się grymas emocjo­ nalnego napięcia i bólu. Ruchy stają się coraz bardziej spazmatyczne. Wszyscy przytupują, wyrzucają gwałtownie nogi lub podskakują przy sztywnych kolanach. Niektórzy wznoszą ręce do góry albo trzymają je przed sobą ugięte lub wyprostowane. Inni podczas największego napięcia emocjonalnego klepią się dłońmi po udach, drapią własne ciało, a gdy zabrzmią dzwonki, klaszczą w ich r y t m . Drżenie zaczyna się od dłoni, przesuwa się na ramiona i szyję. Potem podskakiwać zaczyna głowa, po­ chylając się na boki oraz w górę i na dół. H . G. Barnett wyśledził w chaotycznych z pozoru ruchach określone wzory, co skłania go do przypuszczenia, że nie są to ruchy całkowicie spontaniczne, gdyż ich koordynacja wymaga długiego t r e n i n g u . 20 Shakeryści śpiewają podczas obrzędu dwa rodzaje pieśni. Jedne są "wzorowane na katolickich i protestanckich pieśniach religijnych, których zbiory w tłumaczeniu na języki indiańskie misjonarze rozdawali wśród ludności katechizowanej. Drugi typ stanowią indiańskie pieśni glossolaliczne, które towarzyszą trzęsieniu się i wzmagają napięcie emocjonal­ ne. Najczęściej powtarzane sylaby w tych pieśniach to: ai, hai, hi, hoi, hu, i . Melodia zaczyna się od bardzo wysokich tonów i gwałtownie prze­ chodzi do bardzo niskich, a tempo stopniowo wzrasta. Między poszcze­ gólnymi sylabami śpiewający głęboko nabierają powietrza, które następ­ nie gwałtownie wydmuchują, co sprawia wrażenie zawodzenia lub łka­ nia . Trzęsienie się jest uważane za dar boży, który ma moc leczniczą. Jed­ nak również w sprawie interpretacji tej podstawowej części obrzędo21 20 Ibidem, s. 248-256. " Ibidem, s. 236-237. �142 EWA NOWICKA wości i doktryny nie ma wśród shakerystów jednomyślności. Spotkać można nawet przeciwników trzęsienia się wśród wyznawców kultu stworzonego przez Slocuma. Ci spośród shakerystów, którzy uznają B i ­ blię, trzęsienie się odrzucają, natomiast zwolennicy trzęsienia się potę­ piają Biblię i tych jest znaczna większość. Koncepcja rytualnego świętego trzęsienia się pochodzi od Mary Slo­ cum, żony Johna Slocuma. Gdy jej mąż leżał martwy, Mary w głębo­ kiej rozpaczy przeżyła szok, który objawił się w spazmatycznych drgaw­ kach. Drżąc konwulsyjnie zbliżyła się do łoża zmarłego i wówczas — jak się dziś opowiada — odzyskał on przytomność. Zmartwychwstanie Slocuma tłumaczone jest jako następstwo świętej mocy, którą Bóg ze­ słał na Mary w postaci drgawek. John Slocum początkowo niechętnie się odnosił do trzęsienia się, lecz wkrótce otrzymał wizję, w której Bóg mu objawił, że trzęsienie się ma wielką wartość. Następnie trzęsienie przyczyniło się do rozprzestrzenienia się shakeryzmu, gdyż wieść o cu­ downym leku, dającym wielką moc, pobudzała wyobraźnię Indian i spra­ wiała, że przybywali do kościoła Slocuma nowi zwolennicy z wielu są­ siednich i odległych plemion. Do nowego kultu Indian przekonywały przypadki cudownego wyleczenia z beznadziejnej choroby poprzez świę­ te drżenie. Trzęsienie się, które polega na wprowadzeniu się w stan ekstazy i częściowo niekontrolowanych zachowań motorycznych, ma ogromne znaczenie psychologiczne, a pośrednio i społeczne. Ekstaza daje w y ­ znawcom poczucie kontaktu z nadprzyrodzonym światem, a co za t y m idzie, przeżycie uczestniczenia w wielkiej sprawie, w ten sposób two­ rząc u Indian poczucie własnej wartości i osobistego znaczenia. Było to także czynnikiem działającym na rzecz wytworzenia się nowej solidar­ ności wśród Indian, gdyż wspólne zbiorowe przeżywanie emocjonalnej ekstazy wzmagało więzi wśród wyznawców shakeryzmu. Ekstatyczny rytuał shakerystów odrywa ich świadomość od codziennego życia i jego trudności przenosząc człowieka w świat wyższych celów i wartości. Obrzędowa strona shakeryzmu spełnia więc funkcję kompensacyjną w życiu wyznawców. Poza t y m gwałtowne ruchy i przeżycia podczas trzęsienia się dawały upust energii nagromadzonej w psychice pod wpły­ wem frustracji, którą Indianie odczuwali na skutek podporządkowania Białym. To zastępcze rozładowanie agresji może przeciwdziałać konflik­ tom, które powstają jako w y n i k agresywnych zachowań stanowiących mechanizm obronny w sytuacjach rodzących frustrację. Podkreślić należy, że znaczna część obrzędów shakerystycznych po­ święcona jest uzdrawianiu chorych. Tak silne zainteresowanie shake­ ryzmu uzdrawianiem może być wyjaśnione w kontekście zdrowotnych problemów, z którymi borykali się Indianie w ciągu swego kontaktu ze �INDIAŃSKI SHAKERYZM 143 społeczeństwem Białych. Liczne epidemie ospy, odry, kokluszu, a także szerzenie się gruźlicy dziesiątkowały plemiona Północnego Zachodu. Tra­ dycyjne szamańskie metody uzdrawiania, operujące elementami pierwot­ nej medycyny, były wobec tych chorób bezradne. Shakeryzm dawał na­ tomiast rytualne środki ich zwalczania. Moc leczniczą przypisuje się wie­ lu gestom,, które uczestnicy obrzędu wykonują podczas uzdrowieniowego spotkania. Wszystkie one mają swe źródło w szamańskich praktykach leczniczych. Można je poklasyfikować w następujący sposób: 1) nakła­ danie rąk, które służy umiejscowieniu choroby lub przeniesieniu boskiej mocy z uzdrawiającego na chorego; 2) drapanie, k t ó r e służy wydobyciu grzechu z ciała chorego; 3) dłubanie w ciele chorego w celu wydobycia przedmiotu magicznego będącego przyczyną choroby; 4) klepanie, które ma wprowadzić do ciała chorego moc; 5) wachlowanie przed twarzą cho­ rego, które ma powodować „wywianie grzechów"; 6) przysuwanie świe­ cy, której płomień ma chronić przed chorobą i magią. Shakeryści stosują te metody uzdrawiając nie tylko własnych w y ­ znawców, lecz również innych Indian. Często zresztą uzdrowienie jest przyczyną nawrócenia na shakeryzm. Mimo zewnętrznych zbieżności, sposób uzdrawiania przyjęty w shakeryzmie odbiega od wzorów tradycyjnego leczenia szamańskiego . Dawniej sam szaman starał się o uzdrowienie swego pacjenta, shake­ ryzm natomiast zakłada, że uzdrowienie może nastąpić przez zbiorowe działanie całej grupy podczas ekstatycznego rytuału. To zbiorowe dzia­ łanie na rzecz zdrowia jednostki rodzi przyjazne uczucia w obrębie gru­ py wyznawców, a także wśród wszystkich Indian wzmagając poczucie więzi lub nawet identyfikacji jednostki z grupą. Ważną częścią shakerystycznego obrzędu są procesje ze ściskaniem sobie rąk. Zgodnie z kierunkiem przeciwnym do ruchu wskazówek ze­ gara uczestnicy obrzędu obchodzą w dwóch rzędach kościół ściskając so­ bie wzajemnie ręce . Pierwotnie ściskanie sobie rąk było w shakeryzmie zupełnie świeckim rytuałem powitalnym; wchodząc do kościoła przed nabożeństwem wszyscy się w i t a l i ze sobą przez podawanie sobie rąk, co było zalecane przez misjonarzy, a także przez Johna Slocuma. Dopiero Louis, który po Johnie Slocumie był najważniejszym przywódcą shakeryzmu, uczynił ze ściskania sobie rąk rytuał religijny, stanowią­ cy część nabożeństwa. Niektórzy przywódcy lokalnych grup shakerystycznych zwracają u w a g ę na to, aby ręce ściskać sobie dokładnie i sta­ rannie, tak „aby diabeł nie mógł się między nie wśliznąć". Procesjom tym można przypisać funkcję tworzenia więzi w ramach grupy wyznaw22 2S 2 2 2 3 F r e n c h , op. cii., s. 394-395. В a r n e 11, op. cit., s. 228-231. �144 EWA NOWICKA ców. Wszyscy ściskają sobie dłonie dając tym wyraz wzajemnej życzli­ wości i zaufania. Poza t y m fizyczna bliskość, której doznają ludzie ściskający sobie ręce, tworzyć może poczucie bliskości psychicznej. Dla wzmocnienia więzi ważny jest też wspólny posiłek, który spo­ żywany jest w domu zbudowanym zwykle jako przybudówka kościoła lub w jednym z domów prywatnych po odbytym nabożeństwie. Jest to przyjęcie fundowane z dobrowolnych składek. Na tę ucztę zapraszani są przede wszystkim wszyscy goście, którzy licznie przybywają z dalekich nawet okolic . Wizyty wzajemne i wspólne ucztowanie likwidują nie­ ufność między poszczególnymi plemionami i grupami lokalnymi przy­ czyniając się do stworzenia więzi międzyplemiennej. Swą religię shake­ ryści uważają za religię Indian, wszystkich Indian, i w zasadzie tylko dla Indian przeznaczoną, dostosowaną do potrzeb i warunków, w któ­ rych Indianie się znaleźli. Shakeryści zauważają bowiem wspólnotę sy­ tuacji Indian bez względu na pochodzenie plemienne, i mówią, że obja­ wienie Johna Slocuma było darem Boga dla biednych ludzi. W ten spo­ sób shakeryzm przyczynia się do powstania i utrwalenia się świado­ mości przynależności do ponadplemiennej indiańskiej w s p ó l n o t y . Za­ tem więź, którą tworzy shakeryzm, jest więzią panindiańską, ponadplemienną, wykraczającą poza tradycyjne ramy więzi klanowej i rodzin­ nej. Jest to typ więzi, który ma szczególne znaczenie w dzisiejszej sy­ tuacji społeczności indiańskich, gdy zburzone zostały podstawy trady­ cyjnej klanowej i wielkorodzinnej oraz plemiennej więzi charaktery­ stycznej dla indiańskich społeczności pierwotnych. Gdy na mocy tak zwanego A k t u Nadania (Allotment Act) ziemię indiańską rozdzielono na małe działki, które przydzielono poszczególnym indiańskim rodzi­ nom, poderwana ostatecznie została tradycyjna indiańska zasada wspól­ nej plemiennej własności ziemi będąca podstawą plemiennej więzi. Od­ tąd Indianie gospodarowali na małych działkach własnej ziemi jako od­ rębne gospodarcze jednostki. Część Indian podjęła pracę zarobkową przy wyrębie lasu, połowach łososi lub ostryg. Podrywało to gospodarczą jed­ ność wielkiej — wielopokoleniowej i rozgałęzionej — rodziny podwa­ żając jej solidarność. W tej sytuacji więź ponadplemienna stała się dla Indian najistotniejszą podstawą odbudowy 'zdezintegrowanego społe­ czeństwa indiańskiego. 24 25 P R Z E Ś L A D O W A N I A I W A L K A O LEGALIZACJĘ Zarówno doktryna i obrzędowość, jak i wewnętrzna organizacja sha­ keryzmu ulegały w toku swego rozwoju wielu przemianom. Wierzenia 2 4 2 5 Ibidem, s. 315. F r e n c h , op. cit., s. 419. �INDIAŃSKI 145 SHAKERYZM i rytuały -wzbogacały się, a struktura organizacyjna uzyskiwała swój ostateczny kształt. Należy zaznaczyć, że shakeryzm formował się w wa­ runkach szczególnie niekorzystnych. Spotykał się mianowicie z, prześla­ dowaniami ze strony indiańskich szamanów, a także misjonarzy i admi­ nistracji. W naukach Johna Slocuma misjonarze chrześcijańscy widzieli po­ ważną konkurencję dla swej działalności prozelitycznej. Indiańskich sza­ manów natomiast shakeryzm otwarcie zwalczał, nie może więc dziwić, że byli oni do nowego kultu nastawieni wrogo. Część szamanów zresztą przyłączyła się do shakeryzmu znajdując w n i m dla siebie miejsce, część pozostała w opozycji. Misjonarze żądali, żeby shakeryści uznali zwierzch­ nictwo którejś z misji chrześcijańskich albo zaprzestali swych praktyk. Shakeryści nie, rezygnując jednak ze swej niezależności zaczęli się spo­ tykać potajemnie. "Władze administracyjne potępiały shakerystyczne praktyki jako szkodliwe dla zdrowia. Kierując się t y m i zarzutami admi­ nistracja w porozumieniu z misjonarzami wydała w Quileute dokument oficjalny „Regulations for Shakers Meetings". Sformułowano w nim na­ stępujące ograniczenia dla shakerystycznych obrzędów: 1. Spotkania nie mogą się odbywać w niedzielę po południu ani po zmierzchu. 2. Wolno odbywać spotkanie po południu w środę, lecz nie może ono trwać dłużej niż trzy godziny. 3. Dzieciom uczęszczającym do szkoły nie wolno uczestniczyć w spot­ kaniach. 4. Nie wolno używać dzwonków i innych instrumentów wywołują­ cych hałas poza jednym dzwonem wzywającym na nabożeństwo. 5. Pomieszczenia, w których odbywają się spotkania, powinny być dobrze przewietrzane przez otwieranie drzwi lub co najmniej dwóch okien. Dokument ten podpisał superintendent, Edwin M i n o r . Pierwsze dwa ograniczenia mają wyraźnie na celu zminimalizowanie wpływu spotkań shakerystycznych na udział Indian w nabożeństwach misyjnych. Pozostałe ograniczenia zmierzają do upodobnienia obrzędo­ wości shakerystycznej do nabożeństw chrześcijańskich. U plemion, które były żywo zainteresowane nowym kultem, prze­ śladowania nie zniszczyły shakeryzmu, a nawet wzmocniły go przez w y ­ tworzenie u jego wyznawców solidarności obronnej. Tam jednak, gdzie shakeryzm nie zapuścił jeszcze głębszych korzeni, szykany ze strony władz lokalnych i misjonarzy decydowały o dalszym rozwoju ruchu. Tak na przykład shakeryzm został stłumiony w plemieniu Nez Perce. 26 В a r n e 11, op. cit., s. 97. 10 — E t n o g r a f i a P o l s k a X V I z. 2 �146 EWA NOWICKA Przywódcy shakeryzmu w dążeniu do uzyskania oficjalnego uznania indiańskiej religii przez misje wprowadzili niektóre chrześcijańskie sa­ kramenty, jak chrzest, spowiedź, oraz pewne kościelne obyczaje. Aby dodać shakeryzmowi powagi, urządzali wielkie spotkania wzorowane na zebraniach sekt i odłamów chrześcijańskich. W zdobyciu legalnego sta­ tusu przez shakeryzm oraz w ukształtowaniu się jego wewnętrznej orga­ nizacji ważną rolę odegrał wspomniany już dr James Wickersham. Jako prawnik Wickersham mógł Indianom pomóc w formalnej procedurze lega­ lizacji. Ostatecznie shakeryzm uzyskał oficjalne uznanie ze strony władz w roku 1892. O R G A N I Z A C J A WEWNĘTRZNA W pierwszych latach istnienia shakeryzmu kierowniczą rolę odgry­ wał w n i m prorok John Slocum, uważany również za indiańskiego me­ sjasza. Wkrótce jednak rzeczywiste kierownictwo osiągnął jego uczeń, Louis Yowaluch, zwany też Louisem z Mud Bay. John Slocum nato­ miast pod koniec swego życia, o którym mamy bardzo niewiele infor­ macji, przestał się interesować losami założonego przez siebie kultu. Jego następca, Louis, wszedł wkrótce w poważny konflikt z Mary Slocum, która z n i m rywalizowała w zajęciu najwyższej pozycji przywódcy. Kon­ flikt dotyczył przede wszystkim sprawy pozornie błahej, a mianowicie kierunku poruszania się podczas kościelnych procesji — zgodnego lub przeciwnego do ruchu wskazówek zegara. W konflikcie zwyciężył Louis, lecz shakeryzmowi groził wówczas całkowity rozpad. Ostateczny zarys wewnętrznej struktury został shakeryzmowi nada­ ny w roku 1892, gdy uzyskał on legalizację. Wówczas to na trwającym w Mud Bay ogólnym spotkaniu z udziałem dr. Jamesa Wickershama zo­ stała ustalona w e w n ę t r z n a organizacja shakeryzmu, która uprzednio miała charakter zupełnie nieformalny. Louisa wybrano na najwyższe stanowisko biskupa. Na drodze wyboru wyłoniono kilku „starszych" włącznie ze Slocumem i Louisem. „Starsi" wyznaczyli 5 osób (w t y m Louisa i Johna Slocuma) na pastorów. Ustanowiono też wtedy urząd m i ­ sjonarza, nikogo jednak jeszcze nie wybierając na to stanowisko '. Za­ uważyć należy, że misjonarz w shakeryzmie spełnia inną funkcję niż w kościołach chrześcijańskich; jego zadaniem jest bowiem wzmacnia­ nie wiary u wyznawców, a nie nawracanie niewiernych. Ta zasadnicza luźna struktura shakeryzmu przetrwała do dziś, choć indiański kościół, który od tej chwili nosił oficjalną nazwę Shaker Church, przeżywał okresy prawie całkowitego rozpadu. W zasadzie na 27 27 Ibidem, s. 107. �INDIAŃSKI SHAKERYZM 147 jego czele stoi wyświęcony biskup, a kapłanami są również wyświęcani pastorzy. Zdarza się jednak, że funkcję biskupa i pastorów pełnią ludzie, którzy oficjalnie nie zostali wyznaczeni. Od roku 1905 do 1907, po śmierci Louisa, kościół shakerystów pozostawał bez biskupa i groziła m u całko­ wita dezorganizacja. Natomiast w latach 30-tych działało jednocześnie dwóch biskupów i dwa zespoły „starszych". Obecnie shakeryści organi­ zują coroczne ogólne spotkania latem lub jesienią, po zakończeniu zbio­ rów. Właśnie na takich zebraniach są wyświęcani biskupi i pastorzy. Z powodu różnic w interpretacji poszczególnych zasad doktrynalnych i obrzędowych powstawały w shakeryzmie odłamy, które szukały własnej drogi rozwoju. Jednak mimo luźnego i słabo sformalizowanego charakte­ r u organizacji kościoła shakeryzm zachował swą organizacyjną integral­ ność, a także — co może jest ważniejsze — wewnętrzną solidarność i po­ czucie więzi. Zwartość shakeryzmu wynika jednak raczej z więzi psy­ chicznej niż z formalnej struktury organizacyjnej. Shakeryzm, mimo swej luźnej struktury, może być dla Indian oparciem organizacyjnym w ich zdezintegrowanym społeczno-kulturowym świecie. Organizacyjnej stronie shakeryzmu można przypisać funkcję tworze­ nia nowej więzi w społeczeństwie indiańskim. Elementy organizacji sha­ keryzmu isą zrozumiałe przez odniesienie do sytuacji zakłócenia więzi społecznej wśród Indian obszaru Północnego Zachodu. Osadnictwo białych Amerykanów oraz zamykanie Indian w rezerwatach uniemożliwiło pro­ wadzenie tradycyjnego sposobu gospodarki zbieracko-łowieckiej, która opierać się musi o wielkie obszary naturalne. Zakłóciło to zarazem struk­ t u r ę społeczną i kulturę pierwotną. W powstałej organizacyjnej próżni shakeryzm stanowi nową formę zbiorowego działania. Shakeryści tworzą zwartą zbiorowość o wspólnych religijnych celach, o przestrzeganych normach postępowania, o poczuciu solidarności, o uznawanych wspólnie autorytetach i przywódcach. Dawny autorytet szamanów został podwa­ żony przez nauki misjonarzy, a władza świeckich przywódców plemien­ nych straciła na znaczeniu. W tych warunkach shakeryzm stał się bazą organizacyjną dla rozwoju w nowym kierunku społeczności indiańskich, stanowiąc zarazem oparcie psychiczne dla wykolejonych społecznie I n ­ dian. Funkcjonalne wyjaśnienie shakeryzmu, które zostało t u przedstawio­ ne, traktuje ruch ten jako wyraz mniej lub bardziej świadomie podejmo­ wanych dążeń w kierunku osiągnięcia społe-czno-kulturowej integracji oraz biologicznego przetrwania Indian jako ludu. Tworzy nowy typ wię­ zi religijnej i ponadplemiennej — jedynej więzi, która w istniejących warunkach może połączyć Indian. Próbuje zaradzić dezintegracji społe­ czeństwa indiańskiego poprzez likwidację niszczących skutków zderzenia społeczno-kulturowego. Shakeryzm jest więc zarazem organizacyjnym �148 E W A .NOWICKA tworem wypełniającym miejsce zburzonej więzi plemiennej, a także r u ­ chem społecznym o sformułowanym programie przemian kulturowych. W takich samych kategoriach warto rozpatrywać pejotyzm i religię proroka Handsome Lake'a, gdyż wszystkie te ruchy religijne wykazują wiele podobieństw zarówno w doktrynie, jak i w roli, którą spełniają w stosunku do współczesnego społeczeństwa Indian — roli przebudowy społeczno-kulturowej, odnowy więzi społecznej i organizacji życia i oso­ bowości Indian w zmienionych warunkach. Znaczenie shakeryzmu i jego miejsce w procesach społeczno-kulturo­ wych inne było oczywiście w końcu wieku X I X i inne jest dziś. W pierw­ szych dziesięcioleciach swego istnienia shakeryzm skupiał Indian pod­ danych najsilniej procesowi wykorzenienia z kultury plemiennej i akulturacji do wzorów społeczeństwa białego człowieka. Dziś jest inaczej; ruch ten skupia mniej zeuropeizowaną część społeczności indiańskich, która w mniejszym stopniu włącza się psychicznie do świata białego człowieka. Część młodych Indian, którzy zdobywają średnie lub wyższe wykształcenie, w ostatnich latach organizuje nowe formy protestu prze­ ciwko dominacji białego człowieka. Są to manifestacje, protestacyjne mar­ sze, a także tak zwane „Fish-Ins" — protestacyjne połowy na łowiskach, które wbrew prawom ustalonym w dawnych traktatach przekazane zo­ stały do eksploatacji przedsiębiorstwom rybackim należących do Białych. Dla wielu — a być może dla większości dzisiejszych Indian — forma reakcji na dominację białego człowieka, jaką stanowi shakeryzm, jest adekwatna do ich potrzeb. Narzuca się więc pytanie, dlaczego program kulturowej przemiany przybiera wśród Indian formę religijną. W znacznym stopniu wynika to z charakteru pierwotnego społeczeństwa indiańskiego, w którym powsta­ wanie nowych ruchów religijnych było zjawiskiem znanym, a innowa­ cje kulturowe często właśnie w formie religijnej się wyrażały. Zarazem jednak religijna forma ruchów adaptacyjnych ma głęboki sens psycholo­ giczny. Odwołanie się do pomocy sił nadprzyrodzonych w sytuacji włas­ nej bezsilności i bezradności wobec rozgrywających się wydarzeń daje Indianom psychologicznie pewne oparcie. Sitting Bull, prorok w Tańcu Duchów, innym indiańskim ruchu religijnym, oświadczył w 1890 roku na międzyplemiennym spotkaniu, że jeśli teraz siły nadprzyrodzone India­ nom nie pomogą, to są oni zgubieni. Wypowiedź ta dobrze ilustruje po­ stawy wielu Indian, również wyznawców shakeryzmu. Zaufanie, które pokładają w mocy boskiej, powoduje redukcję lęków i tworzy podstawę integracji osobowości. Religijną reakcję na dominację obcego społeczeństwa, jaką jest shake­ ryzm, możemy uznać za formę działania dostosowaną do sytuacji spo­ łeczno-gospodarczej, w której Indianie się znajdują. Nielicznej indiań- �INDIAŃSKI SHAKERYZM 149 skiej mniejszości niewiele pozostawiono dróg samoobrony w wielomilio­ nowym, przemysłowym i masowym społeczeństwie białych Amerykanów. Indiańska półmilionowa zbiorowość stanowi dziś margines życia społecz­ nego, politycznego i gospodarczego w Ameryce Północnej. E w a Nowicka THE INDIAN SHAKERISM A Summary Shakerism is one of the syncretic Indian religions in North America. Along with peyotism and the Iroquois religion of the prophet Handsome Lake, it is an important religious movement of the North American aborigines. I t was establish­ ed in 1881 by a young religious leader John Slocum, a member of the tribe Squaxin living in the region of iPuget Sound. On his deathbed Slocum had a mystical transe during which God revealed to him his order to propagate the new religion and to encourage the Indians to live in innocence. The religion became widespread among many tribes along the river Columbia and in Puget Sound area, and now it also flourishes in other Indian reservations. It is assumed that Shakerism was a reaction of Indian communities towards the white conquest and the foreign civilization of the white man. Shakerism was a creative and farsighted response of Indians of the North Western United States to social desorganization and disintegration brought by the contact with the pre­ dominating white impact. The constituent elements of shakerism, its doctrine, its ethics, its rituals and inner organization, can be considered in terms of such a creative response. Shakerism forbids alcohol, tobacco and gambling. These addictions used to be disastrous for health and family life and they degraded many Indians to the lowest social levels. Shakerism also forbids the traditional shamanism, as it destroyed mutual confidence among Indians. The rich ritual side of Shakerism also serves to support the weakened or destroyed social link. Common prayers and, above all, collective sacral shaking, brings about psychical states enhancing the feelings of solidarity and unity within the group of confessors. The new social link among the followers of John Slocum is also reinforced by the organizational framework of their church, adopted by shakerism during its development. The new link surpasses and replaces the tribal ties, once essential for the Indians and destroyed by contacts with the foreign white society. Tribes are no longer signi­ ficant social, cultural or economic units. A general Indian society is emerging and Shakerism contributes to the process. Shakerism is a syncretic religion, uniting several elements of old Indian cults and of Christianity. It is a result of social and cultural changes of Indian commu­ nities. Among them there are changes in attitudes towards the native and foreign cultures. Shakerism approves the borrowing of some cultural patterns of white man and it is not generally hostile towards white people. Thus it can be said that Shakerism is an adequate social and cultural response to the situation of con­ quest and alien influences. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/d46de1b3c6dd24d36f393195610813d3.pdf 4a91020ed0612f933bf5223056b9b2bc Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5923 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2004 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne wesele - zwyczaje Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5516 Title A name given to the resource Nazwy czynności kojarzenia małżeństw przy pomocy osoby trzeciej, II/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.8:Zwyczaje i obrzedy weselne cz.I: Od zalotów do ślubu cywilnego, red nauk. Agnieszka Pieńczak s.32 ( mapa nr 3 ) Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.8: Customs and wedding rituals, part 1: From courtship to civil Creator An entity primarily responsible for making the resource Pieńczak,Agnieszka Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Uniwersytet Śląski Filia w Cieszynie Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 3. Nazwy czynności kojarzenia małżeństw przy p o m o c y osoby trzeciej, II Oprac. Agnieszka Pieńczak Kwestionariusz PAE nr 9, Zwyczaje i obrzędy weselne, oprac. Józef Gajek przy współudziale Feliksa Olesiejuka: 15. Czy współcześnie zdarza się, że za zgodą rodziców kawalera osoba trzecia „idzie w swaty"? celem przedwstępnego omówienia sprawy zawarcia małżeństwa [...] Kiedy we wsi ten zwyczaj zanikł? Jak było dawniej? Jak nazywają ten zwyczaj i tę czynność? Objaśnienia znaków: 1 — „zmówiny"; 2 — „umówiny"; 3 — „namówiny", „nomówiny", „namowy"; 4 — „drużby"; 5 — „starosty" (14.30.11), „chodzenie w starosty"; 6 — „dziewosłęby" i pod.; 7 — „cho­ dzenie w komplementa", „kumplementa"; 8 — „zaloty", „zalyty" i pod.; 9 — nazwy rzadsze, wystę­ pujące sporadycznie [(1 — „iść w konkury"; 2 — „osłębiny"; 3 — „prześliny"; 4 — „zrękowiny", „rękowiny", „zaręczyny"; 5 — „orędziny"; 6 — „przesywiny", 7 — „zwiady"; 8 — „dowiedziny"; 9 — „wysyłanie posła", „pójść w posły" (34.31.V)" 10 — „smymby"; 11 — „iść na pewne"; 12 „przedręcznik"; 13 — „wreje"; 14 — „pośredniczenie"; 15 — „nasprosyny")] 10 — inne odpowiedzi (zob. mapę 2); 11 — brak tradycji; 12 - brak odpowiedzi. Uwagi: 1) mapa dotyczy stanu zjawiska w czasie prowadzenia badań terenowych (lata 70. X X wieku), 2) punkty z pionową kreską oznaczają informacje pochodzące od ludności napływowej (przesiedleń­ cy z Kresów Wschodnich i osadnicy z różnych stron Polski). � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/87cf4c4a7316d63a257ff552dc762e74.pdf 8edfeb95fe1888a4c65247c0be19071c Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5924 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2004 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne wesele - zwyczaje swaty Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5517 Title A name given to the resource Zwyczajowe terminy udawania się w swaty, I/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.8:Zwyczaje i obrzedy weselne cz.I: Od zalotów do ślubu cywilnego, red nauk. Agnieszka Pieńczak s.34 ( mapa nr 4) Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.8: Customs and wedding rituals, part 1: From courtship to civil Creator An entity primarily responsible for making the resource Pieńczak, Agnieszka Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Uniwersytet Śląski Filia w Cieszynie Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 4. Zwyczajowe terminy udawania się w swaty, I Oprac. Agnieszka Pieńczak Kwestionariusz PAE nr 9, Zwyczaje i obrzędy weselne, oprac. Józef Gajek przy współudziale Feliksa Olesiejuka: 23. Czy istnieją lub istniały nakazy i zakazy udawania się w swaty w określonych porach (pomyślnych i niepomyślnych): a) dni tygodnia, b) miesiące? c) pory dnia? d) w okresie kwadry księżyca? Objaśnienia znaków: W swaty udawano się: 1—w czwartek; 2 — w sobotę; 3 — w inne dni (zob. mapa 5); 4 — brak tradycji; 5 — brak odpowiedzi [wypełnienie znaku kropką zob. uwagi]. Uwagi: 1) wypełnienie znaku kropką oznacza, że zjawisko występowało w przeszłości. Mapa dotyczy stanu zjawiska w czasie prowadzenia badań terenowych (lata 70. XX wieku), 2) punkty z pionową kreską oznaczają informacje pochodzące od ludności napływowej (przesiedleń­ cy z Kresów Wschodnich i osadnicy z różnych stron Polski). � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/5bb707327f4b654f12854cfd0a4aacd7.pdf 6c3c1bc94d042f139eb1760c66e6e0e0 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5921 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2004 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne wesele - zwyczaje małżeństwo Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5514 Title A name given to the resource Zwyczaj kojarzenia małżeństw przy pomocy osoby trzeciej/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.8: Zwyczaje i obrzędy weselne cz.I: Od zalotów do ślubu cywilnego, s.26 ( mapa nr 1 ) Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.8: Customs and wedding rituals, part 1: From courtship to civil marriage Creator An entity primarily responsible for making the resource Pieńczak, Agnieszka Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Uniwersytet Śląski Filia w Cieszynie Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 1. Zwyczaj kojarzenia małżeństw przy p o m o c y osoby trzeciej Oprac. Agnieszka Pieńczak Kwestionariusz PAE nr 9, Zwyczaje i obrzędy weselne, oprac. Józef Gajek przy współudziale Feliksa Olesiejuka: 15. Czy współcześnie zdarza się, że za zgodą rodziców kawalera osoba trzecia „idzie w swaty"? celem przedwstępnego omówienia sprawy zawarcia małżeństwa [...] Kiedy we wsi ten zwyczaj zaniki? Jak było dawniej? Objaśnienia znaków: 1— zjawisko istnieje; 2 — brak tradycji; 3 — brak odpowiedzi [wypełnienie zna­ ku kropką, zob. uwagi]. Uwagi: 1) wypełnienie znaku kropką oznacza, że zjawisko występowało w przeszłości. Mapa dotyczy stanu zjawiska w czasie prowadzenia badań terenowych (lata 70. XX wieku), 2) punkty z pionową kreską oznaczają informacje pochodzące od ludności napływowej (przesiedleńcy z Kresów Wschodnich i osadnicy z różnych stron Polski). � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/267293b3586c34b08ea34f1de8cddb2d.pdf 079787b3d3280d80834d8c095a1466be Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5922 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2004 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne wesele - zwyczaje Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5515 Title A name given to the resource Nazwy czynności kojarzenia małżeństw przy pomocy osoby trzeciej, I/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.8: Zwyczaje i obrzedy weselne cz.I: Od zalotów do ślubu cywilnego, red nauk. Agnieszka Pieńczak s.30 ( mapa nr 2 ) Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.8: Customs and wedding rituals, part 1: From courtship to civil Creator An entity primarily responsible for making the resource Pieńczak, Agnieszka Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Uniwersytet Śląski Filia w Cieszynie Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 2. Nazwy czynności kojarzenia małżeństw przy p o m o c y osoby trzeciej, I Oprac. Agnieszka Pieńczak Kwestionariusz PAE nr 9, Zwyczaje i obrzędy weselne, oprac. Józef Gajek przy współudziale Feliksa Olesiejuka: 15. Czy współcześnie zdarza się, że za zgodą rodziców kawalera osoba trzecia "idzie w swaty"? celem przedwstępnego omówienia sprawy zawarcia małżeństwa [...] Kiedy we wsi ten zwyczaj zanikł? Jak było dawniej? Jak nazywają ten zwyczaj i tę czynność? Objaśnienia znaków: 1—„swaty", „swatanie"; 2 — „swachy"; 3—„rajenie", „narajenie"; 4 — „chodze­ nie w rajki"; 5 — „rajby", „rajbowanie", „rojdy" (13.20.XIII); 6 — „faktorowanie", „fakturowanie"; 7 — inne odpowiedzi (zob. mapa 3); 8 — brak tradycji; 9 — brak odpowiedzi. Uwagi: 1) mapa dotyczy stanu zjawiska w czasie prowadzenia badań terenowych (lata 70. XX wieku), 2) punkty z pionową kreską oznaczają informacje pochodzące od ludności napływowej (przesiedleń­ cy z Kresów Wschodnich i osadnicy z różnych stron Polski). � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/4b91ad59426a61a2661bdfe61f3e0df9.pdf 084f7fca7534357a940b0c03be203360 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5919 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2007 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne wesele - zwyczaje kultura społeczna Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5512 Title A name given to the resource Najdalsze granice występowania poszczególnych ról pełnonych przez swata podczas kojarzenia małżeństw/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.8 cz.2: Rola i znaczenie swata w kojarzeniu małżeństw pod red.nauk.Zygmunta Kłodnickego (mapa nr 29). Creator An entity primarily responsible for making the resource Pieńczak, Agnieszka Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Uniwersytet Wrocławski Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 29. Najdalsze granice występowania poszczególnych ról pełnionych przez swata podczas kojarzenia małżeństw Opracowała Agnieszka Pieńczak Objaśnienia znaków Najdalsze granice i zasięgi w y s t ę p o w a n i a p o s z c z e g ó l n y c h ról p e ł n i o n y c h przez swata: 1 - najdalsza zachodnia i p ó ł n o c n a granica w y s t ę p o w a n i a roli swata w informowaniu r o d z i c ó w panny o planach m a ł ż e ń s k i c h kandydata, 2 - najdalsza zachodnia i p ó ł n o c n a granica w y s t ę p o w a n i a roli swata w symbolicznym rozpoczynaniu spotkania (np. wypowiadaniu oracji), 3 - najdalsza zachodnia i p ó ł n o c n a granica w y s t ę p o w a n i a roli swata w przedstawianiu najlepszych cech kandydata, 4 - najdalsza zachodnia i p ó ł n o c n a granica w y s t ę p o w a n i a roli swata w uzyskiwaniu w s t ę p n e j zgody r o d z i c ó w panny m a ł ż e ń s t w o , 5 - granica w y s t ę p o w a n i a roli swata w uczestniczeniu w pertraktacjach m a j ą t k o w y c h , 6 - rozproszone zasięgi w y s t ę p o w a n i a roli swata w zawieraniu prawomocnej umowy p o m i ę d z y stronami, 7 - najdalsza zachodnia i p ó ł n o c n a granica w y s t ę p o w a n i a roli swata w przewodniczeniu z a r ę c z y n o m , 8 - rozproszone zasięgi w y s t ę p o w a n i a roli swata w w y g ł a s z a n i u oracji do m ł o d y c h podczas zaręczyn, 9 - rozproszone zasięgi w y s t ę p o w a n i a roli swata w nakazywaniu m ł o d y m p o ł o ż e n i a związanych rąk na chlebie podczas zaręczyn, 10 - rozproszone zasięgi w y s t ę p o w a n i a roli swata we w r ę c z a n i u m ł o d y m p i e r ś c i o n k a , 11 - granica w y s t ę p o w a n i a roli swata polegającej na p e ł n i e n i u roli ś w i a d k a i ł a g o d z e n i u s p o r ó w w y n i k ł y c h z zerwania umowy m a j ą t k o w e j . Uwagi: 1 M a p ę opracowano na podstawie b a d a ń terenowych przeprowadzonych w latach 70. XX wieku przez P r a c o w n i ę Polskiego Atlasu Etnograficznego. 2. Mapa dotyczy stanu zjawiska od p o ł o w y XIX wieku do 70. XX wieku. 3. Przy opracowaniu z a s i ę g ó w p o m i n i ę t o dane p o c h o d z ą c e ze wsi zamieszkanych przez l u d n o ś ć n a p ł y w o w ą . � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/99b9d114a1096464689046ae9cce8f31.pdf 73c7f0feefc7ca8a60efc1cf389f2676 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5920 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2007 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne wesele - zwyczaje kultura społeczna swat - kojarzenie małżeństw Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5513 Title A name given to the resource Rozproszone zasięgi występowania poszczególnych ról swata podczas kojarzenia małżeństw (lata 70. XX wieku) / Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.8 cz.2: Rola i znaczenie swata w kojarzeniu małżeństw pod red.nauk.Zygmunta Kłodnickego (mapa nr 30). Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.8. Agnieszka Pieńczak: Wedding customs and rituals, part 2: The matchmaker's role and importance in arranging marriages Creator An entity primarily responsible for making the resource Pieńczak, Agnieszka Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Uniwersytet Wrocławski Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 30. Rozproszone zasięgi występowania poszczególnych ról swata podczas kojarzenia małżeństw (lata 70. XX wieku) Opracowała Agnieszka Pieńczak Objaśnienia znaków: 1 2 3 4 5 6 7 - zasięg rozproszony w y s t ę p o w a n i a - zasięg rozproszony w y s t ę p o w a n i a - zasięg rozproszony w y s t ę p o w a n i a - zasięg rozproszony w y s t ę p o w a n i a - zasięg rozproszony w y s t ę p o w a n i a - zasięg rozproszony w y s t ę p o w a n i a - zasięg rozproszony w y s t ę p o w a n i a 8 - roli swata polegającej roli swata polegającej roli swata polegającej roli swata polegającej roli swata polegającej roli swata polegającej roli swata polegającej na informowaniu r o d z i c ó w panny o planach m a ł ż e ń s k i c h , na symbolicznym rozpoczynaniu spotkania (np. wypowiadanie oracjl), na przedstawianiu zalet kandydata, na uzyskiwaniu w s t ę p n e j zgody r o d z i c ó w panny na m a ł ż e ń s t w o , na uczestniczeniu w pertraktacjach m a j ą t k o w y c h , na zawieraniu prawomocnej umowy p o m i ę d z y stronami, na przewodniczeniu z a r ę c z y n o m , zasięg rozproszony w y s t ę p o w a n i a roli swata polegającej na pełnieniu roli ś w i a d k a i ł a g o d z e n i u s p o r ó w w y n i k ł y c h z zerwania umowy m a j ą t k o w e j . Uwagi: 1 M a p ę opracowano na podstawie b a d a ń terenowych przeprowadzonych w latach 70. XX wieku przez P r a c o w n i ę Polskiego Atlasu Etnograficznego. 2. Mapa dotyczy stanu zjawiska od p o ł o w y XIX wieku do 70. XX wieku. 3. Przy opracowaniu z a s i ę g ó w p o m i n i ę t o dane pochodzące ze wsi zamieszkanych przez l u d n o ś ć n a p ł y w o w ą . � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/b0a047619a1a5e8e76a42b37b9160d5b.pdf f465615f9f89ba38de4b252a97f00e9c Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5917 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2007 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne wesele - zwyczaje kultura społeczna zaręczyny - zwyczaje swat - kojarzenie małżeństw Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5510 Title A name given to the resource Ilość ról pełnionych przez swata podczas kojarzenia młżeństw, I/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy)i Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.8 cz.2: Rola i znaczenie swata w kojarzeniu małżeństw pod red.nauk.Zygmunta Kłodnickego (mapa nr 27). Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.8. Agnieszka Pieńczak: Wedding customs and rituals, part 2: The matchmaker's role and importance in arranging marriages Creator An entity primarily responsible for making the resource Pieńczak, Agnieszka Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Uniwersytet Wrocławski Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 27. Ilość ról pełnionych przez swata podczas kojarzenia małżeństw, I Opracowała Agnieszka Pieńczak Objaśnienia znaków: Swat brat udział w swatacb i zaręczynach wypełniając w nich: 1 - jedną role, 2 - dwie role, 3 - trzy role, 4 - cztery role, 5 - pięć r ó l , 6 - sześć r ó l , 7 - siedem r ó l , 8 - osiem r ó l , 9 - brak tradycji, 10 - brak odpowiedzi. Uwagi: 1. M a p ę opracowano na podstawie b a d a ń terenowych przeprowadzonych w latach 70. XX wieku przez P r a c o w n i ę Polskiego Atlasu Etnograficznego. 2. Mapa dotyczy stanu zjawiska w latach 70. XX wieku. 3. Mapa obrazuje częstość w y s t ę p o w a n i a swata w w y o d r ę b n i o n y c h 11 rolach, d o t y c z ą c y c h s w a t ó w i zaręczyn (zob. aneks III). M a p ę opracowano na podstawie odpowiedzi na pytania zawarte w kwestionariuszu PAl nr 9. Zwyczaje i obrzędy weselne, oprać. Józef Gajek przy w s p ó ł u d z i a l e Feliksa Olesiejuka: 15. Czy współcześnie zdarza się, że za zgodą rodziców kawalera osoba trzecia „idzie w swaty"? celem przedwstępnego omówienia sprawy zawarcia małżeństwa /.../ Kiedy we wsi ten zwyczajzanikł?Jak było dawniej? Jak nazywają ten zwyczaj i tę czynność? 16. Zbadać czy we wsi żyją jeszcze osoby (mężczyzna?, kobieta?-wiek? zajmujące się swataniem?Jak ich nazywają?[...] 19. Dokładnie zbadać czy swat tylko informował rodziców młodej i rodziców chłopca o ich stanowiskach w sprawię małżeństwa czy też zawierał prawomocną umowę, w której określana sprawy majątkowe, a więc „posagu" czyli wiana. Co w odczuciu miejscowej ludności oznaczają wyrazy: „posag", „wiano"?, której zerwanie groziło „nawiązką"?[...] � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/95a1d67cbdd0c087d8e7393e0abdb2f3.pdf 104e816d099430368da5709dad1d3261 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5918 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2007 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne wesele - zwyczaje kultura społeczna swat - kojarzenie małżeństw Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5511 Title A name given to the resource Ilość ról pełnionych przez swata podczas kojarzenia małżeństw, II/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.8 cz.2: Rola i znaczenie swata w kojarzeniu małżeństw pod red.nauk.Zygmunta Kłodnickego (mapa nr 28). Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.8. Agnieszka Pieńczak: Wedding customs and rituals, part 2: The matchmaker's role and importance in arranging marriages Creator An entity primarily responsible for making the resource Pieńczak, Agnieszka Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Uniwersytet Wrocławski Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 28. Ilość ról pełnionych przez swata podczas Kojarzenia małżeństw, II Opracowała Agnieszka Pieńczak Objaśnienia znaków: Swat podczas s w a t ó w i zaręczyn w y k o n y w a ł : 1 - od trzech do jednej roli, 2 - z a s i ę g wykonywania przez swata od o ś m i u do czterech r ó l , 3 - granica w y s t ę p o w a n i a zjawiska wykonywania przez swata od o ś m i u do czterech r ó l . Uwagi: 1. M a p ę opracowano na podstawie b a d a ń terenowych przeprowadzonych w latach 70. XX wieku przez P r a c o w n i ę Polskiego Atlasu Etnograficznego. 2. Mapa dotyczy stanu zjawiska w latach 70. XX wieku. 3. Mapa p o w s t a ł a na podstawie danych zawartych w tabelce dotyczące] g ł ó w n y c h r ó l p e ł n i o n y c h przez swata (zob. aneks III). Obrazuje ona częstość w y s t ę p o w a n i a osoby swata w w y o d r ę b ­ nionych 11 rolach, d o t y c z ą c y c h s w a t ó w I zaręczyn. 4. Przy wyznaczaniu z a s i ę g ó w p o m i n i ę t o informacje pochodzące od l u d n o ś c i n a p ł y w o w e j ( p r z e s i e d l e ń c y z K r e s ó w Wschodnich i osadnicy z r ó ż n y c h stron Polski), skupiając się na terenach zamieszkanych przez a u t o c h t o n ó w . � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/9dc7f61f7ad5543b4d78762b6e3df0bd.pdf 4dc3089b4c17559e703b7f7ac813cdc0 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5925 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2004 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne wesele - zwyczaje swaty Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5518 Title A name given to the resource Zwyczajowe terminy udawania się w swaty, II/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.8:Zwyczaje i obrzedy weselne cz.I: Od zalotów do ślubu cywilnego, red nauk. Agnieszka Pieńczak s.37 ( mapa nr 5) Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.8: Customs and wedding rituals, part 1: From courtship to civil Creator An entity primarily responsible for making the resource Pieńczak, Agnieszka Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Uniwersytet Śląski Filia w Cieszynie Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 5. Zwyczajowe terminy udawania się w swaty, II Oprac. Agnieszka Pieńczak Kwestionariusz PAE nr 9, Zwyczaje i obrzędy weselne, oprac. Józef Gajek przy współudziale Feliksa Olesiejuka: 23. Czy istnieją lub istniały nakazy i zakazy udawania się w swaty w określonych porach (pomyślnych i niepomyślnych): a) dni tygodnia, b) miesiące? c) pory dnia? d) w okresie kwadry księżyca? Objaśnienia znaków: W swaty udawano się: 1 — w poniedziałek; 2 — we wtorek; 3 — w środę; 4 — w piątek; 5 — w niedzielę; 6 — inne odpowiedzi (zob. mapa 4); 7—brak tradycji; 8 — brak odpo­ wiedzi. Uwagi: 1) mapa dotyczy stanu zjawiska w latach 70. XX wieku. Znaki 12357 oznaczają, że zjawisko występowało w przeszłości, 2) punkty z pionową kreską oznaczają informacje pochodzące od ludności napływowej (przesiedleń­ cy z Kresów Wschodnich i osadnicy z różnych stron Polski). � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/c82fd530866c47a47e18a9524a622a77.pdf 4462813a7b812af9b8187fd7873b8fa3 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5926 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2004 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne wesele - zwyczaje Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5519 Title A name given to the resource Nazwy osób zajmujących się kojarzeniem małżeństw, I/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.8:Zwyczaje i obrzedy weselne cz.I: Od zalotów do ślubu cywilnego, red nauk. Agnieszka Pieńczak s.44 ( mapa nr 6) Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.8: Customs and wedding rituals, part 1: From courtship to civil Creator An entity primarily responsible for making the resource Pieńczak, Agnieszka Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Uniwersytet Śląski Filia w Cieszynie Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 6. Nazwy osób zajmujących się kojarzeniem małżeństw, I Oprac. Agnieszka Pieńczak Kwestionariusz PAE nr 9, Zwyczaje i obrzędy weselne, oprac. Józef Gajek przy współudziale Feliksa Olesiejuka: 75. Czy współcześnie zdarza się, że za zgodą rodziców kawalera osoba trzecia "idzie w swaty"? celem przedwstępnego omówienia sprawy zawarcia małżeństwa [...] Kiedy we wsi ten zwyczaj zanikł? Jak było dawniej? Jak nazywają ten zwyczaj i tę czynność? — Zbadać czy we wsi żyją jeszcze osoby (mężczyzna?, kobieta? — wiek? zajmujące się swataniem? Jak ich nazywają? [...] Objaśnienia znaków: 1 — „swat", „swatka", „swatowa" i pod.; 2 — „swach", „swacha" i pod.; 3 — „raj"; 4 — „rajek"; 5 — „rajca"; 6 — „rajko"; 7 — „rajbieda"; 8—„rajbasz"; 9 — „faktor", „faktur" i pod.; 10 — inne odpowiedzi (zob. mapa 7); 11 — brak tradycji; 12 — brak odpowiedzi. Uwagi: 1) mapa dotyczy stanu zjawiska w czasie prowadzenia badań terenowych (lata 70. XX wieku, 2) punkty z pionową kreską oznaczają informacje pochodzące od ludności napływowej (przesiedleń­ cy z Kresów Wschodnich i osadnicy z różnych stron Polski). � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/22fd6112f7d55e0cf48b8ca2c5c72956.pdf ff7c090d5167e2d15b6ae9ed93921210 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3427 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1981 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3212 Title A name given to the resource Nauki humanistyczne a etnologia (tezy) / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1981 t.35 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1981 t.35 z.2, s.71-72 Creator An entity primarily responsible for making the resource Stomma, Ludwik Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text widziałbym j a k o również i s t o t n y i c h a r a k t e r y s t y c z n y r y s etno­ w i z j i świata, której r o z u m i e n i e p o z w a l a g r a f i i . T ę oryginalność s p o j r z e n i a zawdzięcza o n a właśnie stałemu n i e j s z ą i n t e r p r e t a c j ę a k c e n t ó w , z n a c z e ń i s e n s u z a w a r t e g o w sce­ zamiłowaniu n a c h M i c k i e w i c z o w s k i c h Dziadów. do marginesu. Taka jest jej przeszłość. S z k o l n a d e f i n i c j a m ó w i n a m , że e t n o g r a f i a t o n a u k a o k u l t u ­ rze l u d o w e j , k u l t u r z e n i e znającej p i s m a , o p a r t e j n a przekazie o poezji n a głębszą i precyzyj­ D r u g a będąca z b i o r e m f r a n c u s k i e j końca X I X i początków X X esejów w i e k u , gdzie również pośród w i e l u w ą t k ó w i n t e r p r e t a c j i , a u t o r śledzi ó w nurt u s t n y m , n a t r a d y c j i . U n a s w i ą z a ł o się t o ze s t u d i a m i k u l t u r y n i z i n n y , współczesnej d o r o z w o j u tej p o e z j i , l i t e r a t u r y ludowej, rodzącej t z w . w a r s t w n i ż s z y c h , ze s t u d i a m i n a d k u l t u r ą c h ł o p s k ą , w s k a l i literatury jarmarcznej, „poezji ś w i a t o w e j — n a d kulturą społeczeństw p i e r w o t n y c h , p l e m i e n n y c h . się Zaczęto poświęcać uwagę z j a w i s k o m , które dotychczas n i e mieści­ w ł y się w g r a n i c a c h zainteresowań h i s t o r y k ó w k u l t u r y . Romantycy środków kulturalnej swoistej sięgnęli d o w a r s t w kryjących się p o d p o w i e r z c h n i ą kultury nowego t y m znaczeniu przedmieść i szyldów", stulecia — masowości technicznych kultury masowej, jeszcze j a k i e jej n a d a późniejszy przekazu i studia socjologów, b y ł o b y z d a n i e m a u t o r a n i e p e ł n e , j a k r o z u m i e n i e Fausta diowaniem zwłaszcza jego d r u g i e j części, intrygującej całych obszarów, których z pojęciem kultury nie ale intensywności. N u r t bez którego r o z u m i e n i e t e j l a w y . I c h e t n o g r a f i c z n i następcy zajęli się r e j e s t r o w a n i e m i s t u ­ swym nie rozwój jej poezji Goethego, „przedziwnym w i ą z a n o d o t e j p o r y w n a j m n i e j s z y m s t o p n i u . E u r o p a za pośred­ s y n k r e t y z m e m w y o b r a ź n i " bez u p r z y t o m n i e n i a sobio „ j a k dalece n i c t w e m etnografów i etnologów zaczęła o d k r y w a ć i n n e k u l t u r y . p o m y s ł y G o e t h e g o b y ł y związane z nizinną kulturą miasteczkową, Z b i e g i e m czasu p e r s p e k t y w a n a r z u c o n a przez etnografów i a n ­ w której m i e s z a ł y się l e g e n d y , c u d o w n e w y n a l a z k i , z d e g r a d o w a n e tropologów mity, „kultura ujawniła ludowa" — „kultura wyższa", Kultury j a k nieprecyzyjne „kultura jak w przeprowadzić i mylące są e l i t a r n a " , „kultura niższa" i wielkości. Weźmy dziełach Wielkiej o poezji F r a n c i s z k a R a b e l a i s , s t u d i u m o l u d o w e j k u l t u r z e śmiechu. granicę pomiędzy t y m , co P r a c a , która j e s t w i e l k i m e t n o l o g i c z n y m rozważaniem n a d feno­ t u d l a przykładu europejskiej jest B i b l i a , K o r a n i s l a m u , mitologię grecką, wyrosłą z n i c h wielką literaturę, poezję i sztukę. r e l a t y w i z a c j i " , ujawniając „pozytyw" krążenie, p r z e n i k a n i e , wymianę treści, n i e u s t a n n y d i a l o g t o c z ą c y się w dziełach i d z i e j a c h ry, etnografia wąskich, pozwoliła odkryć perspektywę nieznaną w socjologizujących t y w ę odsłaniającą kultu­ jedność interpretacjach kultury. zbyt Perspek­ wcale żadnym ahistoryzmem, o który mogła b y b y ć p o d e j r z a n a , wprowadziła b a d a n i a n a d kulturą w j e j uniwersalny wymiar. będąc zdaniem wersji. jej dokonuje sama dobrym w etnografom, przyszłości będzie to nie do sytuacja się etnografia. etnologiem utrzymania odwrotna. etnologicznej myśli. Już moim Nie w z b i e r a n i a materiału, r e j e s t r o w a n i a z j a w i s k kultury graf dobrym p o w i n i e n równie Kroeber dbać o to, by mówiąc, że s t a n o w i d l a n i e j wystarczające będzie sam być cel momencie dobry etno­ etnologiem. poznawczy etnografii uzasadnienie, upatrywał w t y m jej podobieństwo d o h i s t o r i i , t o t y m bardziej trafne w y d a j e mi się dostrzeżenie j e j podobieństwa p o d t y m w z g l ę d e m d o f i l o z o f i i . Jeśli r o z w a ż y ć różnorodność t r a d y c j i i k i e r u n k ó w i n t e r p r e t a c y j ­ rodne t e m p e r a m e n t y badawcze, t o można b y zaryzykować t w i e r ­ dzenie, funkcje, zafascynowała i b y ł a inspiracją d l a r o m a n t y k ó w — j e s t t o każda k u l t u r a , która żyje s w y m a u t e n t y c z n y m żyoiem bez świadomości b y c i a kulturą. S t a n o w i o n a c z a s a m i nieoficjalny, n u r t życia. Jest t o także k u l t u r a i n s t a t u nascendi. spontaniczny Przypomina o n a ów „ n a bieżąco powstający f o l k l o r , i s t n i e n i a którego o którym mówi Isaac В. Singer. nawet I jakże t r a f n y w y d a j e m i się w o b e c n i e j sąd t e g o p i s a r z a : „ B o g u d z i ę k i , kultura ludowa nie zamiera — dzisiaj nauk, nie podlega dynamicznym rozwojem r y c z n a l o k a l i z a c j a , ale sposób i s t n i e n i a . P o d o b n i e j a k t a , która wszystkich innych karnawałowej żal, że p o d c z a s g d y można być d o b r y m e t n o g r a f e m n i e będąc w k o n t a k c i e z n o w y m w s z y s t k o się zaczęło, t o n i e j e j społeczne p r z y p i s a n i e , c z y h i s t o ­ Dla jedynie n y c h , j a k i e się w n i e j mieszczą, pojemność n a n a j b a r d z i e j różno­ T o , co b o w i e m ważne w pojęciu „ k u l t u r y l u d o w e j " , o d której nie podejrzewamy", jego l u d o w e j , J a k k o l w i e k słusznym jest pogląd, że n i e można b y ć Gdy etnologicznym w wyrazić etnologizacja kultury. N i e tracąc a n i w y m i a r u h i s t o r y c z n e g o , a n i społecznego, n i e będąo święta Można nie Poprzez swe o t w a r c i e n a i n n e k u l t u r y , d o k o n a w s z y nej menem chociażby księgę ksiąg jaką d l a kręgu t r a d y c j i judeo-chrześcijańskiej i k u l ­ tury realności". I n n y m z n a k o m i t y m przykładem może t u być praca B a c h t i n a należy d o k u l t u r y o p a r t e j n a t r a d y c j i a t y m , co s t a n o w i o j e j oświeceniu f a n t a s t y k a n a szczeblu — zasadzie t r u d n o w i utrzymać kategorie tych z m i e n i a się t y l k o " . powodów proces etnologizowania obserwować że etnografia jakie współcześnie spełniała Wystarczy spełnia już się h i s t o r i i , sięganie d o doświad­ otworzyć jakąkolwiek współczesną księżkę z k t ó r y m i z a p o z n a j e się s t u d e n t e t n o g r a f i i w t r a k c i e przygoto­ z a s t a n o w i m y się n a d k i e r u n k a m i w j a k i c h r o z w i j a ć się p o w i n n a e t n o g r a f i a , b a d a n i a n a d kulturą i sztuką. Szczególną rolę pisywałbym t u dalszemu r o z w o j o w i kierunków zadanie rozumienia nagromadzonych kultury, stawiając odczytywania i podejmowanych sobie znaczeń bowiem i sensów w różnych w a r i a n t a c h i sy­ t u a c j a c h k u l t u r o w y c h , i c h ekspresję w dziełach k u l t u r y , łując problemy filozoficzne przy­ fenomenologicz­ do mogą filo­ w a n i a d o s w e g o z a w o d u . T e n f a k t w y d a j e m i się r ó w n i e w a ż n y g d y czeń a n t r o p o l o g i i k u l t u r y przez socjologię i k r y t y k ę literacką. Co tej ostatniej, n a naszym gruncie d o b r y m przykładem te zoficzną a ż e b y s p o t k a ć się z t y m i s a m y m i n a z w i s k a m i i p r a c a m i , nego, s t r u k t u r a l n e g o i semiotycznego; możemy niejednokrotnie filozofia. etnografia wywo­ m a tę przewagę, że n i e być t u p r a c e A d a m a W a ż y k a , j e d n a rekonstruująca r e l i g i j n o - m i - j e s t już więcej abstrakcyjną filozofią lecz b a r d z o konkretną drogą t o l o g i c z n y , właśnie w s w y m l u d o w y m , białoruskim n u r c i e kształt d o r o z u m i e n i a i p o z n a n i a człowieka w ogóle. dr hab. Ludwik Stomma IS PAN, etnograf 1. E t n o l o g i a n i e j e s t n a u k ą o k u l t u r a c h chłopskich. n i e jest nauką o k u l t u r a c h ludów. E t n o l o g i a n i e egzotycznych Etnologia jest też nauką o i n n y c h k u l t u r a c h n i e e l i t a r n y c h . E t n o l o g i a nauką o wewnętrznych Domeną mechanizmach wszelkich e t n o l o g i i są w i ę c z j a w i s k a zbiorowe jest kultur. mające initio". mechanizmów kultury" rozumieć p r z y t y m należy zarówno prawdziwościowe Pod pojęciem „wewnętrznych struktury t z w . pamięci k u l t u r o w e j wyznaczające ogólne r a m y k u l t u r y , j a k i i c h u c h w y t n e czasowo realizacje cha­ szczególnych opozycji i mediacji, transmisji (kombinacje po­ braudelowskie k o n i u n k t u r y ) r a k t e r nieuświadamiany, przejawiające się n a zewnątrz p o d p o ­ ujawniające się w zewnętrznej rzeczywistości k u l t u r o w e j barwną stacią, j a k wyliczał mozaiką k o n k r e t n y c h jednostek e m p i r y c z n y c h ( m i t e m y , Edward B . T y l o r : „ w i e d z y , wierzeń, s z t u k i , moralności, p r a w a , obyczajów e t c " , c z y l i działań, umiejętności zdarze­ n i a ) . Działanie e t n o l o g a n i e o g r a n i c z a się d o rozłożenia o w e j m o ­ i p r z e ś w i a d c z e ń , k t ó r y o h i n t e r p r e t a c j e — o i l e w o g ó l e są p o d e j ­ z a i k i n a c z y n n i k i pierwsze m o w a n e p r z e z członków d a n e j społeczności — przybierają z r e g u ­ obejmuje ły formę wtórnych r a c j o n a l i z a c j i l u b odwołań d o m i t y c z n y c h „ a b możliwości d o p u s z c z a n y c h p r z e z strukturę ( i o d p o w i e d n i o : i u j a w n i e n i a jej u t a j o n y c h znaczeń; również wyjaśnienie, dlaczego spośród szerokiej gamy przez 71 I �denotujące e l e m e n t y o p o z y c j i , k o n i u n k t u r y ) t e właśnie a n i e i n n e , zostały w danej k u l t u r z o w y k o r z y s t a n e . T a k więc prócz świado­ mości s y m b o l i c z n e j i przede i paradygmatycznej w s z y s t k i m , świadomość m u s i mieć etnolog też, współczesną historią (Nouvolle H i s t o i r e ) . J a k t o pięknie Levi-Strauss: osiągnąć poprzez „etnolog idzie t o , co u ś w i a d a m i a n e naprzód, sfor­ usiłując (zownętrzno), coraz wię­ c e j t e g o , c o n i e u ś w i a d a m i a n e , z w T a c a się b o w i e m k u t e m u ; h i s t o ­ ryk (wiązkami n a t o m i a s t stąpa, b y t a k rzec, tyłom, z o c z y m a utku'iony- l a się p o t o j e d y n i e , b y u j ą ć j e z b o g a t s z e j i pełniejszej tywy. prawdziwego tworzą razem 0 d w ó c h t w a r z a c h ; t y l k o o b i e t e d y s c y p l i n y łącznie perspek­ Janusa pozwalają jęcia o p t y k i p r z e d m i o t u badań, c z y l i o b s e r w o w a n y c h c i , o t y l e socjologia społecznoś­ u p r a w i a n a jest zawsze z p u n k t u widzenia o b s e r w a t o r a . C o w i ę c e j d l a e t n o l o g a ś%viadomego, i ż k u l t u r a m a np. pewne przynajmniej cechy przyjęcia jest nawiania ograniczenie korelacji między organizacji społecznych, układu s a m o s t e r o w n e g o perspektywy różnymi jak to poznawczej i usta­ typami m.in. Alfred R. wbrew zapewnieniom o swoim uniwersalnym charakterze — koncentruje się n a d a l e t n o l o g i a n i e m a l w y ł ą c z n i e n a b a d a n i u k u l t u r społoczności t z w . n i e e l i t a r n y c h i p l e m i e n n y c h ? kająca — f o r m a przejściowa z przyjmowanego Otóż jest t o p o p r o s t u w rozwoju dyscypliny, wyni­ niejednokrotnie i na gruncie innych n a u k z a ł o ż e n i a , iż a p a r a t p o j ę c i o w o - m e t o d o l o g i c z n y pracować podejmując chodziło przede analizy systemów prostszych o społeczności w z g l ę d n i e wszystkim należy d o ­ jednorodnym izolowane — (konkretnie i posługujące ustnym przekazem bar­ złożonych. I jeszcze czesnej e t n o l o g i i szczególnie Z drugiej innym zbliżać się możemy (vide odp. 1.) rządzących czasoprzestrzenna granic między stajemy i wydatniej t u wobec społecznym się d l a współ­ pasjonujące. s t r o n y pełniej przypadku niż w jakimkolwiek brzemiennego problemu a i n d y w i d u a l n y m , między kanonem a wrażliwością j e d n o s t k i , c z y l i m u t a t i s m u t a n d i s między a heurezą. średniej łość tej W żadnej bodaj innej między całej dziedzinie struk­ aktywności n i e m a m y wszakże możliwości t a k „ c z y s t e j " , bezpo­ konfrontacji pierwowzoru nimi wyznacza bez refleksji etnologicznej i repliki. Tymczasem mała zakres odleg­ prawomocności (ze s t r u k t u r a l i z m e m w ł ą c z n i e ) , która wyrosła n a spuściźnie D u r k h e i m a i M a u s s a . 3. D w a oczywiste czynniki wyznaczają i wyznaczać mutzą tendencje rozwojowe etnologii — ewolucja p r z e d m i o t u i p o d m i o t u badań. I t a k z jednej w strony dynamika przemian kulturowych plemienna, kultura zupełnie uwaga: specyfika etnologii (bliskiej s t o p n i u n a w y k o r z y s t y w a n i u źródeł t w o r z o n y c h tu znacz­ (wywoła­ nowe ramy tradycyjna (chyba, definicyjne); z logicznej przetworzył dyscypliny. trwale A n i jednego, zakres że włożymy drugiej heimowsko-fenomenologiczno-strukturalny w przełom a n i drugiego zmienić i wistycznego kształtu i nigdy też nie systemowego myślenia o k u l t u r z e — mówiąc: etnologia świadoma swojej zrezygnuje etno­ działań a n i cofnąć zaniocha je durk- metodologii zainteresowań nie d a . N i g d y więc n i e p o w r ó c i już e t n o l o g i a d o s w o j e g o się pozyty­ integralnego, wszelkiej kulturze. Inaczej t o ż s a m o ś c i ( v i d e o d p . 1) n i e z n i e j n a korzyść d u b l o w a n i a socjologii w s i , h i s t o r i i k u l t u r y materialnej etc. Tendencje t e n i e t y l k o n i e ulogną z m i a ­ n i e ale b ę d ą się n a d a l rozszerzać i pogłębiać. D l a t e g o też w n i e ­ długim jedna s o c j o l o g i i ) z a s a d z a się n a t y m r ó w n i e ż , iż o p i e r a się o n a w nym się treści k u l t u r o w y c h ) , b y o d n i c h s t o p n i o w o przechodzić, d o coraz dziej nieuświadamianego, pokrewień­ odsłaniać m o d o l i d i a c h r o n i c z n y c h , które t o zadanie w y d a j e kultura Pozostaje wszakże p o d c h w y t l i w e p y t a n i e : dlaczego — obecnie które d e z a k t u a l i z u j e coraz b a r d z i e j t a k i e pojęcia, j a k : k u l t u r a l u d o w a , Radcliffe-Brown. — norma, system poprzez się znakami nie do do klasami zjawisk proponował znaków), j a k wierzenie, stają samymi zmienność f o r m (style, o d m i a n y regionalne) s p r z y j a t u t w o r z e n i u społecznej O ile bowiem h i ­ do odtworzenia i przy­ artystyczne n i m i p r a w t y l e , żo s t o s u n k o w o ł a t w o u c h w y t n a etnologio j a k widać — wytwory komunikacji takimi do p o z n a n i a wewnętrznych mechanizmów k u l t u r y i turą do h i s t o r i i , oddala ją o d socjologii. strony systemie połacie z a c h o w a ć p r z e d o c z a m i całość d r o g i " . T o s a m o j e d n a k co z b l i ż a s t o r i a i e t n o l o g i a dążą — bowiem znakami-kluczami kolejne m i w k o n k r e t n y c h i szczegółowych czynnościach, o d których o d d a ­ H i s t o r i a i etnologia jednej społecznym stwa...; syntagmatyczną. T n a t y m w ł a ś n i e g r u n c i e n a s t ę p u j e s p o t k a n i e e t n o l o g i i ze mułował Claude Z w czasie adeptów nowoczesnej tak przewidywać dyscypliny do można zakresu akces szerokich problematyki i kręgów metodologii e t n o l o g i i . Cóż j e d n a k dalej 1 Dokąd zmierzać będzie zintegrowana i wzmocniona etnologia? n y c h ) , a w i ę c o b s e r w a c j i , w y w i a d z i e i t p . N a t y m p o l u posiłkuje etnologię jej „odpowiada nauka pomocnicza pierwszym 1 opisowi, pracy w — fazom terenie. etnografia, pracy której badawczej: Właściwym typem O t ó ż w y d a j e s i ę , iż z d i i ż y m p r a w d o p o d o b i e ń s t w e m w s k a z a ć zakres obserwacji badania etno- logicznego jest m o n o g r a f i a , dotycząca g r u p y dostatecznie ogra­ t u można t r z y perspektywy: 1. z b l i ż e n i e d o h i s t o r i i t 3 ' p u f r a n c u s k i e j N o u v e l l e 7. k t ó r ą r a z e m Histoire, utworzyłaby etnologia ową „antropologię histo­ n i c z o n e j , b y a u t o r mógł zgromadzić większość s w y c h i n f o r m a c j i ryczną", której powołanie p o s t u l u j e Jacques L e Goff. dzięki doświadczeniu o s o b i s t e m u . E t n o g r a f i a o b e j m u j o u d z i a ł e m e t n o l o g i i s t a ć b y się m o g ł o p o z n a n i e z a s a d p r z e k s z t a ł ­ również Wówczas m e t o d y i t e c h n i k i odnoszące się d o p r a c y w t e r e n i e , d o k l a s y f i k o ­ c a n i a się s t r u k t u r i i c h t r w a n i a . Jednocześnie b y ł a b y t o d y s c y p l i n a w a n i a (formalnego — p r z y p . L S ) i o p i s u poszczególnych silnie kulturowych rzędzia, niezależnie o d tego, czy c h o d z i o u z b r o j e n i e , n a ­ wierzenia, etnografii zjawisk należą czy więc instytucje" — (Claude padające Levi-Strauss). częstym i łatwym osadzona kultury — 2. przejęcie osiągnięć nicze, s t u d n i e wiejskie, wierzenia społecznego one monografie rzeczywiście o roślinach e t c . i zasięgi i c h poszczególnych pozbawione sensu, gdyby wsi itp. stanowiły k o n k r e c i o , akcentująca społeczny charakter zbiorowe". Do łupem prześmiewców — prace, w których k a t a l o g u j e się narzędzia r o l ­ występowania, w „wyobrażenia i asymilację h o u r y s t y k i . Dawało z jednostkowym współczesnych i przyszłych by to perspektywę — dostrzeżenia, (!) połączenia jak inwencja Byłyby i myślenio twórcze j e d n o s t k i mieszcząc się w s t r u k t u r a c h , równo­ (co legle wzbogacają się je i przekształcają. n i e s t e t y n i e k i e d y zdarza) cel s a m w sobie. W s z e l a k o i c h właściwą rolą j e s t z b i e r a n i e i p o r z ą d k o w a n i e źródeł d l a e t n o l o g i i . W też sensie bywają one pożyteczne i 3. r e a l n o ś ć w i z j i t r z e c i e j tym pów badań n a d cenne. fizjologią zależna j e s t o d przyszłych mózgu. Czyż n i e można sobie w y o b r a z i ć , iż k l u c z d o z r o z u m i e n i a r e l a c j i J a k w i d a ć rozróżnienie e t n o l o g i i i e t n o g r a f i i n i e jest kwestią terminologicznej niezbyt „Każdy żonglerki. u nas niestety etnolog musi Jego zaś znana dewiza być niezbędność Jean-Thierry także, choć p o części, etnografem; wszelako o d e t n o g r a f i i d o e t n o l o g i i d a l e k a jeszcze d r o g a " . 2. P r o b l e m a t y k a w i refleksji etnologicznej jednocześnie 72 badań miejsce n a d kulturą takie samo szczególnie artystyczną miejsce, j a k każda eksponowane, I jeszcze j e d n a u w a g a . Myśląc o e t n o g r a f i i n i e w o l n o n a m zapominać jak z o j e j służbie społecznej, której samego zakrosu d y s c y p l i n y e l i m i n o w a n i e i nicowanie wszelkiego zajmuje inna wyjątkowe. świadome—nieświa­ d o m e zostanie e t n o l o g i i d o s t a r c z o n y przez n p . encefalografię... ? wyznacza Maertensa: postę­ bowiem najważniejszym wynika — wymiarem, t y p u nacjonalizmów. — jest Może w przyszłości zechce e t n o l o g i a poświęcić więcej jeszcze ( v i d e J a n Stanisław Bystroń) zaangażowania, zastąpił n i e k o n t r o l o w a n e i n s t y n k t y b y łagodny natiorum. logos ethnosu � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/530751480e576e3b3cf8f68e5cac3b4c.pdf b1482d743c37b15381ff4e03d207f2ae Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5309 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2003 Subject The topic of the resource pamięć Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4931 Title A name given to the resource Kolekcja nieidealna (3) pamiętaj o mnie! / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2003 t.57 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2003 t.57 z.1-2; s.243-250 Creator An entity primarily responsible for making the resource Baranowska, Małgorzata Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Małgorzata Baranowska ♦ PAMIĘTAJ O MNIE �N a pierwszy rzut oka wydaje się, że nie ma nic prostszego, niż połączyć pocztówkę tematem pamięć. Pocztówka „ze swej natury” jest, często ulotnym, dowodem pamięci i pamiątką. A jednak roz­ poznanie tematu zajęłoby być może wieczność. Bez na­ mysłu zakłada się, że kolekcja jest rodzajem źródła hi­ storycznego, obyczajowego. To oczywiście prawda. Nie wyklucza to jednak faktu, że sprawa jest o wiele bardziej skomplikowana. Trudno już dzisiaj poprzestać na kryte­ riach naiwnego neopozytywizmu, co bez namysłu czyni większość opisywaczy kolekcji i wystaw pocztówek. Nawet jeśli tego sobie nie uświadamiamy, poprzez estetykę surrealizmu i ich zainteresowanie kiczem i sztuką peryferyjną, jakby mimochodem, pocztówki odegrały niebagatelną rolę w kształtowaniu się nowo­ czesnej antropologii i w dwudziestowiecznym pojmowa­ niu sztuki - w rozumieniu „nowości”, a także w rozu­ mieniu pojęcia kiczu jako czegoś, co nowości przeczy. Cokolwiek przedstawia pocztówka i w jakimkolwiek języku napisano na niej wiadomość, ducha karty pocz­ towej najlepiej oddaje zwrot PAMIĘTAJ O MNIE! Może powinno się napisać: MYŚL O TO BIE. PA­ MIĘTAJ O MNIE. Bo pocztówka jest przede wszystkim posłańcem uczuć, ambasadorem pamięci. A ponieważ ona nie znosi niedomówień i chciałaby mieć gotowy wzór na każdą okazję, więc często po prostu znajdujemy na niej napis: pamiętaj o mnie, nie zapomnij mnie, po­ myśl o mnie, na przykład ułożone ze splecionych kwia­ tów, wśród których obowiązkowo niezapominajka. Pocztówka chciałaby powiedzieć naraz wszystko i zmieścić na małej powierzchni jak najwięcej symboli. Oto nad napisem złotymi literami - pamiętaj o mnie bukiecik niezapominajek związany czerwoną wstążką, na której zawieszono serduszko, krzyżyk i małą kotwicę. 4. N ie zapomnij mnie 243 K O L E K C JA N IE ID E A L N A (3 ) MAŁGORZATA BARANOWSKA Pamiętaj o mnie! Czyli użyto symboli cnót najbardziej przez pocztówkę uwielbianych: Wiary, Nadziei i Miłości. Na odwrocie pisane o godzinie 10 wieczorem 29 marca 1918 roku: N ie z słów się sk ład a m iło ści rozm ow a, Starczy spojrzen ie za najczu lsze słowa, M ó w i cz ęsto k ro ć w ięcej, niźli chcem y, Je d e n jedyn y d ło n i u ścisk niem y. Podpis - „Ten S a m ” i n ie cz y te ln a parafka. Mówimy o uczuciach? Więc nie tylko miłość, cza­ sami nawet złość czy uraza skłania do wysłania pocz­ tówki z napisem: Nie zapomnij o mnie (oczywiście peł­ no tu niezapominajek). „List pisany dnia 5 marca 1920 rok. W pierwszych słowach mojego pisma donosze ci że ty jesteś zadumna i straśnie się stawisz. I straśnie naro­ biłaś Nam wstydu do ciorta i trochę. Jak nie masz ży­ czenia z namy Rozmawiać. To trudno i więcej żebyś tak Nierobiła nam Wstydu bo nie wiem Co by było z tobą” (zachowałam oryginalną pisownię - MB). �Niezmiernie często pojawia się na pocztówce mo­ tyw listu. Ten list, który wychylając się z obłoku zawie­ szonego nad rozmarzoną panienką trzyma w ręce ele­ gancki młodzieniec, albo ten, który trzyma piękna ko­ bieta w chmurce, zawsze znaczy: pamiętaj o mnie. N a­ wet bez chmurki będącej rodzajem komiksowego dym­ ka, oznaczającej myśli osoby, która się pod chmurką znajduje, rozumiemy, że list oznacza przesyłane myśli i uczucia, a także jest widomym znakiem pamięci. Główny podział w rozumieniu przez współczesnych nam kolekcjonerów ich własnych kolekcji ma począ­ tek w rozumieniu czasu. Jeżeli czas historyczny umie­ ścimy na osi pionowej, a współczesność na poziomej, to większość kolekcjonerów będzie swą kolekcję „umieszczać w pionie”. Zgodnie z przekonaniem, że niezależnie od wyboru tematu zbioru pocztówka jest rodzajem dokumentu epoki. Tego rodzaju postępowa­ nie wynika z ugruntowanej tradycji, która, w naszej kulturze, jak układ dziesiętny, nie podlega dyskusji. Pocztówka jest dokumentem szczególnym, przede wszystkim dokumentem uczuć. Ale i te nie są wolne od ulegania historii. Epoka odciska na nich swe piętno i nie­ 244 ustannie zmienia język uczuć. Najczęściej pocztówka se­ gregowana jest za pomocą potocznych kryteriów logiki historii pojmowanej zawsze jako przebiegającej w czasie linearnym. A jednak można sobie wyobrazić sytuację za­ burzenia owego porządku. Jakaś linia czasu, która miała się już kiedyś w swej linearnej rzeczywistości zakończyć, nagle zostaje pociągnięta dalej i można by powiedzieć „obok”, przez inny punkt na linii poziomej, niż przebiega­ łaby, gdyby szła swym naturalnym rozpędem. Tego rodzaju przykład wykorzystania kolekcji pocz­ tówek do stworzenia serii spirali czasu, czy może pętli czasu, stworzył w literaturze Romain Gary w książce L ę­ ki króla Salomona: „Szybko spostrzegłem, że mimo wszel­ kiego bogactwa pan Salomon jest sam na świecie. Naj­ częściej zastawałem go przy wielkim biurku filatelisty, z lupą w oku, bardzo zadowolony oglądał znaczki, jak prawdziwych przyjaciół, a także pocztówki, które docie­ rały do niego z przeszłości i z wszystkich stron świata. Nie były zaadresowane do niego osobiście, bo niektóre zostały wysłane w zeszłym wieku, kiedy pana Salomona prawie nie było na świecie, ale na koniec trafiły do jego domu. [...] Jedna przedstawiała młodą dziewczynę, �Małgorzata Baranowska ♦ PAMIĘTAJ O MNIE ubraną jak na początku naszych czasów, z czterema chłopczykami w marynarskich ubrankach i słomko­ wych kapeluszach, ona mówiła kochanie, kochanie myśli­ my o tobie dzień i noc. Wracaj szybko i pamiętaj ubieraj się ciepło i wkładaj twój flanelowy pas, twoja Maria. Najdziw­ niejsze jest to, że pan Salomon przeczytał tę pocztówkę, a potem poszedł kupić sobie flanelowy pas.[...] Ta kart­ ka była z 1914 roku. [...] Nie wiedziałem, że pan Salo­ mon nie może ścierpieć zapomnienia, zapomnianych ludzi, którzy żyli i kochali, i przeszli bez śladu, którzy by­ li kimś, a stali się niczym, pyłem, resztkami, tymi co są «sprzed», bo teraz wiem, że tak ich nazywał”.1 „Pan Salomon znalazł u braci Dupin w pasażu Saint Barthelemy pocztówkę z fotografią odaliski, mieli ta­ kie w Algerii, która była jeszcze francuska, a na od­ wrocie słowa miłości: nie mogę żyć bez Ciebie Ciebie mi najbardziej brak na świecie będę w piątek o siódmej pod zegarem na placu Blanche czekam na Ciebie z utęsknie­ niem twoja Fanny".2 Oczywiście pan Salomon szuka odpowiedniego zegara, a przede wszystkim odpowied­ niej godziny. Znajduje konsjerżkę, która naprowadza go na trop zegara, bo pamięta zegar i ulicę. Pan Salomon miał 10 000 pocztówek, wszystkie z tekstami silnie nacechowanymi uczuciowo, bo tylko takie zamawiał u handlarzy pocztówkami, i obcował z ni­ mi jak z bliskimi. Bohater Gary’ego wprowadza „fabułę” kolekcji do swojej teraźniejszości. Gary ma rację. Świet­ nie oddał on tu istotę ducha pocztówki, która przede PARIS (IX ’). — wszystkim jest wehikułem uczuć. A że wszystko toczy się w wyobraźni, także pasuje do świata pocztówki. Kolekcjonowanie i odgrywanie uczuć zapomnia­ nych, pozostawionych na małych, kolorowych kartoni­ kach, zostało przez Gary’ego opisane jako skrajny prze­ jaw samotności. Ta samotność także została przedsta­ wiona oryginalnie. Pan Salomon mówi do pana Tonga, tłumaczącego mu, że przecież nie znał tych ludzi z pocz­ tówek, którymi tak się przejmuje: „ - Pan nie potrafi zro­ zumieć. Pan stracił całą rodzinę w Kambodży. Pan ma o kim myśleć. Ale ja nigdy nikogo nie straciłem. Wśród tych sześciu milionów Żydów eksterminowanych za Niemca nie miałem nikogo, choćby byle kuzyna. Nawet moi rodzice nie zostali zabici. Zmarli przedwcześnie, w pokoju i godności, przed Hitlerem. Mam osiemdzie­ siąt cztery lata i nikogo do opłakiwania. To straszne być samotnym po stracie ukochanej istoty, ale jeszcze strasz­ niejsza jest samotność, jak się nigdy nikogo nie straciło. No więc kiedy przeglądam ten album...”.3 Opłakiwanie utraty możliwości bezpośredniego przeżycia tamtej straty pozwala Gary’emu opisać wcie­ lenie samotności po Zagładzie. Scenariusz żalu pisarz zmienił w historię zbierania pocztówek, jeśli można to nazwać zbieraniem pocztówek, a nie korespondencji, albo może lepiej zbieraniem uczuć. W każdym razie trudno tę kolekcje potraktować jak zwykłe, tradycyjne muzeum. Niewątpliwie ta kolekcja należy do współ­ czesności jej właściciela, a nie do przechowywanej Le Boulward Montmartre. — LL. 7 5. List w ręce postaci w chmurce nad główną postacią pocztówki oznacza „myślę o Tobie”, „pamiętam” 6. List w ręce może oznaczać zarówno nadejście poczty, jak i chęć wysłania owego listu 7. Kartka z Paryża z roku 1914 z charakterystycznym zegarem ulicznym. Pod podobny musiał się zapewne udać pan Salomon bohater po­ wieści Romain Gary’ego. 245 �Małgorzata Baranowska ♦ PAMIĘTAJ O MNIE 8. Nie wiadomo czy pan Salomon udał się i na spotkanie tych ludzi. Paryż w czasie powodzi (styczeń 1910). - Rue du B ac skrzętnie przeszłości. Ale przecież zbiera pocztówki dlatego, że nadawcy i odbiorcy należeli do przeszłości i ich uczucia miały zostać zapomniane. Strażnikiem i aktorem tych uczuć staje się stary, cał­ kowicie samotny Zyd. On staje się też wcieleniem pa­ mięci. Tylko jakiej? Tylko czyjej? Narratorowi opowieści kraje się serce, kiedy nagle pojmuje, że pan Salomon zo­ stał „adoptowany” - na chwilę, bo przecież co chwilę zmieniał obiekt swej kontemplacji - przez pewną rodzi­ nę bretońską z pocztówkowego zdjęcia z roku 1905. To jakaś efemeryda pamięci, która wyłania ulotne chwile, nie mogąc w żadnym razie objąć całości. W pewnym sensie mamy tu też analizę samej kolekcji, która zawsze będzie ułomna, jeśli nie jest kolekcją pa­ ru określonych, możliwych do zgromadzenia przedmio­ tów. Na pewno jednak nie może to dotyczyć ani zbioru pocztówek, ani zbioru życiorysów czy wydarzeń z życio­ rysów nadawców i odbiorców 10 000 pocztówek. Tutaj muszę wprowadzić rodzaj historycznego anek­ su do tematu „kolekcje pocztówek i pamięć”, jak rów­ nież do fabuły Lęków króla Salomona. W roku 1967 w „Stolicy” ukazał się tekst o znanym, świetnym zbiorze pocztówek inżyniera Stanisława Rzeźniackiego, stano­ wiącym dzisiaj trzon zbioru Biblioteki Uniwersyteckiej w Toruniu. Sam Rzeźniacki to postać bardzo ciekawa - podróżnik mimo woli, bo jako obywatel Księstwa Po­ znańskiego przebywający w zaborze rosyjskim został po wybuchu I wojny internowany i zesłany na Sybir. Jako wygnaniec, a potem jako wędrowiec, także po Tybecie, spędził w Azji osiemnaście lat. Wrócił do kraju w roku 1932. Już przed wojną miał wielką i cenną kolekcję, z której 25 000 spłonęło w powstaniu warszawskim. To, co dotarło do Torunia, to 60 000 pocztówek,4 chociaż uważano za jego życia, że doszedł do większej ilości. Zacytujmy bardzo charakterystyczny list tego na­ miętnego zbieracza, który uległ, jak to mawiano na po­ czątku dwudziestego wieku, „manji kartkowej”: „W pocztówkach mam wszystko - pisze Rzeźniacki - na­ wet poezję i muzykę na pocztówkach; mam albumy ge­ niuszów z całego świata, a jaki ciekawy Watykan z wszystkimi papieżami, wykopaliskami Pompei, Egiptu i grobowcami, mumiami, piramidami, sfinksami, azjatyc­ kie pagody, meczety, minarety - jednym słowem, cały świat na pocztówkach - istne muzeum w miniaturze”.5 W artykule Sto lat kartki pocztowej i 100 000 pocztó­ wek, w „Stolicy” z 1967, poświęconym właśnie kolekcji inżyniera Rzeźniackiego, Antoni Trapiński pisze o pierwszej w Warszawie wystawie pocztówek w roku 1900: „Wystąpiło 10 wydawców i około 30 kolekcjone­ rów modnego artykułu produkcji krajowej i zagranicz­ nej, który jako nowość bił wówczas rekord uznania i po­ wodzenia. Wystawiali pp. Kiesewetter i Semadeni z Lu­ blina, panna Rozalia Klopfert z Warszawy i p. Henry z Petersburga (podobno od tego czasu datuje się naj­ większe muzeum w Związku Radzieckim, powstałe z ko­ lekcji prywatnej i liczące obecnie około miliona sztuk). Próżno u nas szukać śladów po takich zbiorach i wy­ stawcach, jak pp. Ignacy R. Barabasz, Maksymilianowa Baruch, Eustachy Goldfeder, L. i S. Kapłan, Halina Hochenlinger, Izydor Katz, Helena i Stefan Lewentalowie, 246 �Małgorzata Baranowska ♦ PAMIĘTAJ O MNIE Jan Samuelson, Friede Rundo i Rzecznik z Warszawy. [... ] Wymienione nazwiska jednak świadczyć mogą, dla­ czego p. Rzeźniacki pozostał na placu boju jedynym w kraju stutysięcznikiem w swej dziedzinie”.6 W Europie Środkowej i Wschodniej nie trzeba na­ wet takiego akapitu komentować. Niech więc tylko stanowi mikroskopijną pamiątkę tamtych ludzi i tam­ tych kolekcji także w moim tekście. Niektórzy historycy żartem powiadają, że wszystko ginie, tylko papier jest niezniszczalny. To się nie może sprawdzić, zwłaszcza w mieście w osiemdziesięciu pro­ centach zburzonym i spalonym, jakim jest Warszawa. A jednak czasami ma się takie złudne wrażenie i nagle trafi się w antykwariacie na pocztówkę z okresu narzeczeństwa babci naszych bliskich znajomych, albo na pocztówkę z wojny, albo w Paryżu natknie się na świe­ żutkie - z roku 1919 - wiadomości z Warszawy. Na przykład jakiś podporucznik, Francuz, prosi rodziców, żeby przysłali mu kepi i żeby pamiętali, że ma dużą gło­ wę. Pisze też, że w Warszawie jest piękna pogoda i pój­ dzie z kolegami na spacer. A wszystko na pocztówce z kościołem Najświętszej Marii Panny. Na pocztówkach zapisuje się pamięć miasta, co w wy­ padku Warszawy ma znaczenie nadzwyczajne. Nieistnie­ jące ulice. Nieistniejące kamienice. Gmachy przerobione wiele razy. Gmachy odbudowane jako czysty kształt, jak Pałac Jabłonowskich (kiedyś Ratusz), i nienapełnione dawną treścią. Można powiedzieć, że większość Warsza­ wy podzieliła los globu ziemskiego umieszczonego na gmachu Poczty Głównej przy placu Wareckim, którą za­ częto budować na początku roku 1900. Tego globu nie znajdujemy już na pocztówce z lat trzydziestych, a po II wojnie nie znajdujemy nawet gmachu. Czasami natrafia się na coś, co zaskakuje nawet kogoś, kto nieźle zna historię Warszawy, jak fotografia minaretu warszawskiego z ogrodu księcia (stąd ulica Książęca) podkomorzego wielkiego koronnego Kazi­ mierza Poniatowskiego, brata króla. Pocztówka zosta­ ła wydana przez Franciszka Karpowicza w Warszawie w serii zdjęć ważnych miejsc miasta, na których zosta­ ło „podłożone” niebem koloru łososiowego lub różo­ wego zachodu słońca. Ukazuje się nam miasto odreal­ nione.7 W ten sposób budynki i drzewa utrzymane w mocnym ciemnym tonie zyskują na plastyczności i na tajemniczości jednocześnie. Mają coś wspólnego z tym nawiązującym do symbolistycznych wizerunków miast starożytnych, obrazem miasta wyludnionego, statycznego, groźnego i mitycznego, który czasem uzy­ skiwany jest na pocztówkach za pomocą kolażu lub fo­ tografii wyolbrzymiającej niektóre jego fragmenty. Wurazatru. Główna 1‘w-zta, 9. Gmach Poczty Głównej w Warszawie na placu Wareckim, przed rokiem 1914 10. Paryż nocą. Opera 11. Minaret w ogrodzie Na Książęcem, ok. 1905 247 �Małgorzata Baranowska ♦ PAMIĘTAJ O MNIE Z pocztówki z minaretem wyłania się cień modne­ go osiemnastowiecznego ogrodu Na Książęcem, gdzie minaret stanowił tylko jeden z elementów egzotyzmu. Były tam też sztuczne groty, stawy z wyspami z praw­ dziwymi małpami i sztuczne kaskady. Chociaż dla nas równie dziś egzotyczny wydaje się kształt przedwojen­ nej Katedry św. Jana z jej koronkowymi neogotyckimi wieżyczkami. Nie mówiąc o zaskakującej pasiece, tak, pasiece przy gimnazjum Batorego w Warszawie. Jasne, że pocztówek, zwłaszcza tych zapisanych i wy­ słanych, nie należy szukać w miejscu, skąd pochodzą, zwłaszcza w miejscu nawiedzanym przez wojny. Między innymi dlatego pocztówki w Warszawie są tak drogie. Ostatnio jednak, odkąd tak łatwo przekracza się granice, wiele do Warszawy wróciło. Zostały przywiezione z Nie­ miec, Rosji i nawet z Francji, gdzie się zachowały. Cieka­ we, że wśród mód na tematy pocztówkowe zmieniają się też mody na miejscowości. Wydaje mi się, że trzydzieści lat temu więcej było ludzi zbierających pocztówki z ta­ kich miast jak Wiedeń, Paryż, Moskwa, Odessa, a teraz muszą to być jakieś szczególne okazy. Ceny niesłychane natomiast osiągają pocztówki z małych miejscowości. Należy sądzić, że to jeden z wyznaczników naszych cza­ sów, czyli czasów poszukiwania korzeni. Czy stworzy się przez to mit małych miejscowości? Całkiem możliwe. W zeszłym roku (2002) prasa paryska podawała, że na aukcjach pocztówek największe ceny osiągają pocz­ tówki z najmniejszych miejscowości i ogłosiła triumf regionalizmu. Najbardziej dzisiaj poszukiwane są pocz­ tówki, na których uwieczniono codzienne czynności, widoki ulic, uprawa roli. I nagle okazało się, że tak kie­ dyś we francuskich kolekcjach dominujące karty pocz­ towe specjalnie przez ilustratorów projektowane jako pocztówki, i do tego jako karty fantastyczne, a raczej może należałoby przetłumaczyć „fantazyjne”, tak, jak to się nazywa w czasopiśmie „Listek”, ponieważ we Francji istnieje osobny dział - cartes de fantaisie muszą ustąpić pola kartom dla miłośników regionalizmu. Co nie znaczy, że inne nie mają swoich amatorów, ale re­ gionalizm zapanował podobno w 95%. Podobny pro­ ces zaszedł w kolekcjonerstwie polskim. Tyle, że regio­ nalizm wyparł tutaj przede wszystkim tzw. malarstwo i w pewnym stopniu także pocztówkę patriotyczną. Tylko nieliczni kolekcjonerzy wybiorą oś poziomą. Oczywiście przez to poszczególne egzemplarze nie prze­ staną być dokumentem epoki. Ale w niektórych kolek­ cjach nabiorą znaczenia współczesnego w stosunku do czasów zbieracza. Tak robił Paul Elurad stosując cha­ rakterystyczną dla surrealistów praktykę, która polega­ ła na anachronicznym przypisywaniu dawnym dziełom cech własnej poetyki. Oczywiście, jak i inni, powoły­ wali się surrealiści na artystycznych przodków, ale trak­ towali ich bardziej bezceremonialnie, chwilami bez ce­ regieli traktując ich jak własnych współczesnych. Jeśli chodzi o pocztówki, Eluard sam pisał o pocztówkach z ich złotego okresu, traktując je tradycyjnie jako ro­ dzaj dokumentu przeszłości. Ale w tym samym czasie, w swoich albumach układał je na własny poetycki spo­ sób, tak żeby tworzyły tajemniczy, jego własny szyfr i, za pomocą odpowiednich skojarzeń, rodzaj poematu. Niektórzy czciciele kiczu, oczywiście to także po­ tomkowie surrealistów, traktują wszystkie przedmioty kiczu jako po prostu własną współczesność. I w pew­ nym sensie czas historyczny jest dla nich ważniejszy z powodu ceny antykwarycznej danego przedmiotu, bo starszy bywa droższy, niż z powodu ich stosunku do ko­ lekcji. Czciciele kiczu są dziś najbardziej podobni do dawnych zbieraczy i twórców muzeów osobliwości. A kolekcje pocztówek, mimo że ich ceny są teraz rela­ tywnie wysokie, są najtańszymi zbiorami osobliwości. Specjalny egzotyzm pocztówkowy, niekoniecznie tożsamy z egzotyzmem w zbiorach Rzeźniackiego, często jest mocno podejrzany z punktu widzenia dobrego sma­ ku. Ale to właśnie niewątpliwie pociąga nowoczesnych zbieraczy pocztówkowego kiczu, czcicieli kampu, będą­ cego według opisu Susan Sontag „[8]... miłością do te­ go, co przesadne, co «się nie mieści» (off), do rzeczy-będących-tym-czym-nie-są). Najlepszym przykładem jest secesja, najbardziej typowy i najbardziej rozwinięty styl kampowy. Secesyjne przedmioty przemieniają coś w zu­ pełnie coś innego: instalacje oświetleniowe mają kształt kwitnących roślin, salon w rzeczywistości jest grotą”.8 „[23] W naiwnym, czyli czystym kampie zasadniczym elementem jest powaga; powaga, która zawodzi. Oczy­ wiście nie każdą chybioną powagę można odkupić mia­ nem kampu. Tylko taką, która jest właściwą mieszanka przesady, fantazji, zapału i naiwności”.9 „[54] Kamp twierdzi, że dobry smak nie jest po prostu dobrym sma­ kiem; że istnieje dobry smak złego smaku”.10 Oczywiście to tylko ułamek teorii kampu, ale za to najlepiej pasujący do rozumienia kiczu „opromieniają­ cego” zbiory pocztówek. Najciekawsze jest, że w ogóle powstała potrzeba utworzenia nowego w stosunku do „kiczu” pojęcia z tej samej przecież dziedziny. Dowodzi to, że mamy do czynienia z pojęciem zmieniającym się i w naszej współczesności żywotnym. Zdaję sobie sprawę, że tekst mój specjalnie napisa­ ny z myślą o pojęciu „pamięci” dotyka wielu nieroz­ wiązanych tu problemów. Ale wiele lat obcując z pocz­ tówkami i kolekcjami pocztówek, spotykam się z wiel­ ką liczbą kwestii nie tylko nigdy nie analizowanych, ale i trudnych do rozwiązania. Podam tu pewien podstępny przykład. Zarówno zbieracze „naiwni”, jak i doświadczeni zwracają oczywi­ ście uwagę na udział pocztówki w obiegu pocztowym, czyli oglądają stempel, daty listów, miejsca napisania i nadania kartki, jeżeli można je na kartce odczytać. Muszę tu opowiedzieć o pewnej instytucji, która była wspominana i potraktowana bardzo poetycko przez Louisa Aragona w Wieśniaku paryskim i o sposo­ bie zwodzenia prasy i wielbicieli przez Marlenę Die­ trich, co opisywałam w poprzednim odcinku. Teraz cytat z artykułu Z[uzanny] R[abskiej] Z dzie­ jów pocztówki: „«Międzynarodowe Towarzystwo kart 248 �Małgorzata Baranowska ♦ PAMIĘTAJ O MNIE W ARSZAW A, �Małgorzata Baranowska ♦ PAMIĘTAJ O MNIE pocztowych illustrowanych» rozsyłało na cztery strony świata swoich agentów, którzy wysyłali «widokówki» z wszystkich kątów ziemskiego globu do roznamiętnionych abonentów. Chodziło o to, aby kartka z widokiem np. Kairu miała stempel Kairu”.11 Tylko filateliści mo­ gli wpaść na taki pomysł. Ponieważ sądzili oni, że zbie­ ranie pocztówek to coś jak zbieranie odciętych ko­ niuszków cygar. A taki stempel mógł zbieraczowi pocz­ tówek nagrodzić to, że zbiera śmieci, i wprowadzić go w krąg ludzi zajmujących się sprawami poważnymi. Dzisiejsi zbieracze kiczu włączający kicz do własnej współczesności i bez żenady wielbiący stare pocztówki tym bardziej, im bardziej są kiczowate, nie mają już tamtych kłopotów z początku wieku. Ale i tak zbiera­ cze dalej hołdujący poczciwemu czasowi linearnemu historii aż nazbyt tradycyjnej mają nad grzejącymi się w promieniach kiczu miażdżącą przewagę. Przypisy 1 R. Gary (E. Ajar) Lęki króla Salomona, przeł. M. Braunstein, A. Daniłowicz-Grudzińska, Warszawa 1982, s. 20-21 2 3 4 op. cit., s. 21 op. cit., s. 24-25 Por. J. Kotłowski Zbiór pocztówek w Bibliotece Uniwersyteckiej w Toruniu, w: Aksjosemiotyka karty pocztowej, pod red. P. Bana­ sia, Wrocław 1992 5 6 A ntoni Trepiński Sto lat kartki pocztowej i 100 000 pocztówek, 7 Por. Grażyna Machel Idealny obraz miasta na karcie pocztowej, w: Cytuję za J. Kotłowski Zbiór pocztówek... „Stolica” 1967 nr 12-13 Aksjosemiotyka karty pocztowej 8 Susan Sontag Notatki o Kampie, przeł. Wanda Wertenstein, „Li­ teratura na Świecie” 1979, nr 9, s. 310 9 10 11 17. Symbole pamięci i szczęścia w nadmiarze 250 op. cit., s. 315 op. cit., s. 321 Z. R[abska] „Naokoło Świata” 1924, nr 7 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/527349ba23197e38c81a1b9e52376eae.pdf ca933148142663c58ae8f783cc20d7c0 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3432 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1981 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3217 Title A name given to the resource Nauki humanistyczne a etnologia (tezy) / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1981 t.35 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1981 t.35 z.2, s.77-78 Creator An entity primarily responsible for making the resource Sokolewicz, Zofia Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text prof, dr hab. Zofia Sokolewicz kierownik Katedry Etnografii U W N i e u k r y w a m , że p y t a n i a R e d a k c j i „ P o l s k i e j S z t u k i L u d o ­ wprowadzających je. w e j " wprowadziły m n i o w zakłopotanie. Dotyczą one s e r i i spraw, implikowało n a które każdy n a u c z y c i e l a k a d e m i c k i m u s i odpowiadać co r o k u metodologicznych. i definicja to wielokrotnie choć niekoniecznie n a piśmie, modyfikując więc Stosowanie w praktyce Niemniej etnografii jako radzieckiej badawczej jednak nauki o propozycji może właśnie historycznej r e z y g n a c j i z m ó w i e n i a o człowieku i k u l t u r z e w sensie d e f i n i c j i k l a s y c z n y c h z n a j d u j ą c y c h się w p o d r ę c z n i k a c h u n i w e r s y ­ a wszystkie t e c k i c h k a ż d y b a d a c z uściśla j ę z y k j a k i m społecznych b a d a ń — d e f i n i o w a n i e w n a u c e m a coś w s o b i e z p r o c e s u toku ciągłego a j ę z y k n a u k i j e s t j ę z y k i e m ż y w y m . A l e t r u d n o j e s t pisać o c z y m ś 0 czym się s t a l e Dlatego W sobie nieco przekształcić pytania w i o n o . Jeżeli b o w i e m j a sama n i e o d c z u w a m p o t r z e b y historycznie praktyce badawczej określonych, preferowano zostało wystarczająco odpowie­ nazwać. z zakresu Stosowanie pogłębione. terminów etnografia i e t n o l o g i a jest więc r e z u l ­ Sztuki jednego w Polsce wyrażało c h y b a pytań. myślność administracyjną w się badania które w e t n o g r a f i i choć zrobiło zawrotną karierę t o c h y b a n i e a właśnie dających więc s p e c y f i k i r ó ż n y c h k u l t u r a raczej społeczności, odnosząc r e z u l t a ­ t a t e m sporu metodologicznego. Ludowej" do ogólnym, t w i e r d z e n i a musiały dotyczyć g r u p e t n i c z n y c h czy d z i n a z a d a n y z b i ó r p y t a ń t o j a k t o się d z i e j e , ż e i n n i j ą p o s i a d a j ą , społecznie dlatego, t y d o badań n a d t a k z w a n y m piocesem h i s t o r y c z n y m , pojęciem, mówi! pozwoliłam R e d a k c j i i udzielić o d p o w i e d z i n a p y t a n i e , którego m i n i e posta­ zasłużona zasad prowadziła o d p o w i o d z i w zależności o d s t a n u badań. Niezależnie b o w i e m o d się p o s ł u g u j e w nie określonych i naukowo Redakcja 1980 r. p r z e d s t a w i a „Polskiej taki serwis Przyjęcie t e r m i n u etnografia j a k o w większym stopniu jedno­ niż metodologiczną. N i e m n i e j jednak, B y ł a b y t o i n n y m i słowy odpowiedź n a p y t a n i e k i e d y t o d o c h o d z i w miarę upływu czasu, słowa wrastają w glebę i z a p e w n e d o dziś w nauce do zasadniczogo przeglądu wszelkich d e f i n i c j i i dnia pojęć w i e l u etnografów podstawowych i czy m a m y w tej chwili do czynienia w etnografii dwoma polskiej może z taką właśnie sytuacją porządkowania języka. K a ż d y badacz w i e l o k r o t n i e d o k o n u j e s a m t a k i e g o porządko­ terminami — być nie widzi powodu t a k zdefiniowany, by umożliwiał b a d a n i a „ t e g o co łączy i co d z i e l i " — powiedzieć, że b a d a n i a jednego i drugiego w historii nauki. W wątpliwie podjęcia różnych p r o c e d u r 1953—56, dokonywałam przeglądu d e f i n i c j i e t n o g r a f i i w l a t a c h w c z a s i e g d y k r y s t a l i z o w a ł a się n o w a d y s c y p l i n a n a u k o w a z w a n a historią w kultury stosunku m a t o r i a l n e j . Należało do prehistorycznoj dyscyplin i wczesnodziejowej, grafii. Definicja wnioskującą więc macierzystych określająca n a podstawie ustalić to jej jest relacje archeologii śródziemnomorskiej etnografię jako i etno­ naukę o k u l t u r z e źródeł e t n o g r a f i c z n y c h nie n o w a n e g o przez W . D y n o w s k i e g o , że o d czasów T y l o r a i M o r g a n a etnografia d e f i n i o w a n a jest j a k o n a u k a o t y c h cechach kultury, które z j e d n e j s t r o n y łączą, a z d r u g i e j dzielą ród l u d z k i . D o m a ­ ogólnej, b a r d z i e j historycznej. Wiemy o s t a t e c z n i e , żo t a l i i ż ą d a n y t y p d e f i n i c j i został w r e s z c i e sformuło­ w a n y przez A. Kutrzebę-Pojnarową w I w y d . Wielkiej Encyklo­ p e d i i P o w s z o c h n e j ( t . I I I , 1964). I choć d o f i n i c j a t a d r u k o w a n a była dopiero w 19C4 r . t o j e d n a k z dyskusji polowy poszczególnych wywodzi się l a t 5 0 - t y c h . C h a r a k t e r y z u j e ją członów d e f i n i c j i , określenie grup niewątpliwie szczegółowość społecznych, których b a d a n i e m z a j m u j e się o t n o g r a f i a ; u s t o s u n k o w u j e się d o zagadnień m e t o d y i źródeł. I być może t a j e j żądana szczegółowość sprawiła, że była trudną d o przyjęcia przez nio wszystkich etno­ grafów. W s p o m n i a n a uprzednio definicja przytaczana przez W . D y ­ n o w s k i e g o , p r a w d ę m ó w i ą c , n i e b y ł a p o p r a w n ą definicją n a u k i — zdają decydują wistości d n i a , i t o właśnie o d czasów Morgana i Tylora. sprawy. O różnicy między definiojami a zasady epistemolorzeczy­ poznawania. przed Tylorem choć to chyba on taką definicję najmocniej wyeksponował. W p r o w a d z e n i e jej przez M a l i n o w s k i e g o i R a d c l i f f e B r o w n a b y ł o r e a k c j ą , c h ę c i ą o d c i ę c i a się o d h i s t o r y c z n i e i h u m a n i s ­ tycznie rozumianej etnologii i etnografii Europy kontynentalnej a przede w s z y s t k i m szkoły k u l t u r o w o - h i s t o r y c z n o j . S t a l i o n i n a gruncie durkheimowakiej zasady jedności nauki i rozumieli antropologię j a k o naukę (science). I c h p r o p o z y c j e miały c h a r a k t e r sensu s t r i e t o p o z y t y w i s t y c z n y , a l a n s o w a n a n o w a n a u k a o czło­ w i e k u miała mieć możność formułowania p r a w ogólnych. I jest rzeczą koronny p r z y p a d k u , że argument krytycy wysuwali tego podejścia pytania: jakie Rozróżnienie między m a , a rcczej miało, między etnografią filozoficznie antropologią charakter bardziej między badaczami, którzy Podkreślała t o , jodynie realny, empirycznie i etnologią podstawowy społeczną postrzegalny ogólne a antropologią charakter. Rozróż­ Ujmuje teoriom nie swój antropologia? a kulturową drugorzędny. ulegając jako to prawa w czasie w i e l o l e t n i c h badań zdołała sformułować d o dziś rzecz d l a e t n o g r a f i i , w m o i m m n i e m a n i u najważniejszą sprawą p o l o g i a była d e f i n i o w a n a j a k o ogólna n a u k a o człowieku jeszcze zdaniom zawierała terminów n i e jest n a w e t jeżeli stosujący t e t e r m i n y n i e i c h sformułowania, jej nie­ badawczych. T e właśnie z a s a d y należy brać p o d uwagę rozważając sprawę nienie jednak z tego sobie t y p u wymagają s t o s o w a n i a t e r m i n ó w a n t r o p o l o g i a społeczna i k u l t u r o w a . A n t r o ­ n i o określała dokładnie a n i p r z e d m i o t u a n i m e t o d y p r a c y w y r ó ż ­ z grona innych nauk. A sobie i sposobów niających etnografię więc poszczególnych bowiem się zasady trzeba giczne u k r y t e za n i m i , a dotyczące c h r . r a k t o r u b a d a n e j znalazła u z n a n i a u d y s k u t a n t ó w . N i e p r z y j ę t o też rozstrzygnięcia p r o p o ­ g a n o się d e f i n i c j i m n i e j Stosowanie epistemologiczną obojętną — realizację aczkolwiek w a n i a , c h o ć z a p e w n o n i o w s z y s t k i e t a k i e s y t u a c j e l i c z ą się p o t e m m o i m życiu p r o f e s j o n a l n y m po r a z pierwszy a b y posługiwać e t n o l o g i a i etnografia, jeżeli jeden z n i c h ma, moim ono różnice społeczeństwa b y t uważali za ludzkie ż e e t n o g r a f i a z a j m u j e się b i i d a n i e m z a r ó w n o c e c h u n i w e r s a l n y c h z a c h o w a n i a u k ł a d a j ą c e s i ę w sieć s t o s u n k ó w s p o ł e c z n y c h a t y m i , w ł a ś c i w y c h całoj k u l t u r z e g a t u n k u l u d z k i e g o j a k i c o c h k t ó r z y taką realność p r z y p i s y w a l i k u l t u r z e . Jednakże M a l i n o w s k i ficznych — ukazała n a m awers i rowors tej samej monety. wanie podwójnoj n o m e n k l a t u r y : e t n o g r a f i i i etnologii. m i m o różnicy d e f i n i c j i w porównaniu z Moszyńskim sprawę J . S t . B y s t r o ń i n a dobrą sprawę cała p l e j a d a 1 etnografów okresu Wprowadzenie etnografia miało Podobnie w grę może więc wchodzić t r a d y c j a danego środowiska czy k r a j u . widział etnologów międzywojennego. i metodologiczne swej t e o r i i a określał się j a k o e t n o l o g l u b a n t r o p o l o g społeczny. T u Pojęć w nauce n i e z m i e n i a się w sposób d o w o l n y — zjawiska w języku i one odbijają z t r u d e m dopasowując p o d wpływem r a d z i e c k i m jednego filozoficzne posługiwał się pojęciem k u l t u r y j a k o n a c z e l n y m w j ę z y k u stoso­ W r e a l i z a c j i K . Moszyńflkiogo t e n a w e r s i r e w e r s wyrażało — spocy- terminu: podłoże, może n i e zawsze jasno p r z e d s t a w i o n e czy n a w e t uświadamiane sobie przez gicznie Nieraz więc jakąś j a k inne rzeczywistość, nieraz s i ę a b y o d d a ć j ą a d e k w a t n i e , ściśle, l o ­ posługujemy się jakąś nazwą z powodu t r a d y c j i c z y w z g l ę d ó w s t r a t e g i c z n y c h , a n i e d l a t e g o , że d o k ł a d n i e o d b i j a o n a nasze intencje. 77 I �Pozytywistyczna metodologicznie antropologia społeczna była w Polsce lansowana przede w s z y s t k i m przez A . Waligórskiego i w sposób p a r a d o k s a l n y była p r z e c i w s t a w i a n a pozytywistycznej J e s t i c h n a w e t k i l k a , c h o ć n i e są o n e z o s t a t n i e j c h w i l i . wybija się podejście f e n o m e n o l o g i c z n e Zapewne nawiązujące do t r a d y c j i zapoczątkowanej przez Cezarie B a u d o u i n de Courtenay Ehren- chód h i s t o r y c z n e j e t n o g r a f i i . S p o r y w i ę c , chód o d b y w a ł y s i ę w p o - kreutz-Jędrzejewiczową dzięki drugiej zytywistycznej f a l i zainteresowań f e n o m e n o l o g i c z n y c h w Polsce, przede wszyst­ rodzinie, były z góry ich rozwiązania i t o z racji filozoficznych staw nauki definicji m . in. praw skazane na niemożność założeń leżących u p o d ­ i procedury wyjaśniania. A. kim szkołą choć utrechtską. odrodzone Drugą dopiero propozycję podejście s t r u k t u r a l n o s e m i o t y c z n e stanowi tak zwane ( c h o ć c h y b a są t o d w a r ó ż n e Waligórski poświęcił wiele u w a g i n a rozważania czy możliwe jest podejścia). Konfrontację połączenie jeszcze s z a w s k i e przeżyło szereg l a t t e m u , a „ s z o k u j ą c e " artykuły datują niepołączalne się z 1 9 7 3 i 1 9 7 4 r . ( „ E t n o g r a f i a P o l s k a " ) . D l a t e g o w y d a j e s i ę , ż e na płaszczyzny rok przed funkcjonalnej śmiercią przyznawał, z r a c j i właśnie założeń Zainteresowanie mające wyraźną z że historyczną jest to i epistemologicznych. antropologią tradycję już środowisko war­ czas k o n f r o n t a c j i już minął — d l a m n i e zresztą samej już w końcu społeczną w % t y m i propozycjami okresie czy kulturową, międzywojennym, l a t 6 0 - y c h . N a s t ą p i ł n a t o m i a s t czas określania w p r a k t y c e t e g o co można zrobić posługując się j ę z y k i e m wzrosło s i l n i e w Polsce n a początku l a t 6 0 - y c h w związku z re­ czy warsztatem semiotycznym czy sposobem cepcją t e o r i i M a l i n o w s k i e g o wym i zainteresowaniem kulturami tzw. fenomenologii. Wydaje m i się że te się w o b e c a n t r o p o l o g i i społecznej i k u l t u r o w e j . I d l a w i e l u e t n o ­ dowodom są grafów prac etnograficznych w problemie 11.1 (polska k u l t u r a narodowa, głównie różnicami kolejne prace p o z o r n y m i — t o co w Polsce robiło w i e l u etnografów odpowiadało jej tendencje rozwojowe przyjętym obrzędów i symboli w a n t r o p o l o g i i społecznej procedurom. Odczuwano więc odrębność n a z w j a k o odrębność h i s t o r y c z n e j d r o g i r o z w o j u na n a u k i w t y m c z y w i n n y m k r a j u , ale n i e odrębność w a r s z t a t u . artykuły Do Ludowej", jej m e t o d p r z y c h y l a l i się zarówno c i , którzy n a w r a c a l i do badań n a d u n i w e r s a l n y m i cechami człowieka j a k i c i , którzy w ludowej Komitetu „Etnografii „Literaturze Ludowej", Jeżeli i s t o t n y m m o m e n t e m drębnienie, w y p r e p a r o w a n i e Zarówno m e n t u a b y przyjrzeć c i , którzy dążyli do jako formułowania naukę praw ogólnych (science) j a k i c i , którzy formułowali prawidłowości historyczne i r o z w i j a l i b a d a n i a regio­ i wierzeń, zgłoszony w 1977 r . Słowianoznawstwa, każdego f a k t u w jego społecznym czy k u l t u r o w y m kontekście. t r a k t o w a l i etnografię Słowian, Polskiej" czego mongolistyki, rezultaty właśnie a także liczne „Polskiej „Tekstach" a Sztuce nawet „Lu­ dzie". p r o t e s t o w a l i przeciw e t n o g r a f i i Moszyńskiego i lansowali badanie i zakresu pracy, i p e r c e p c j a ) i p r o j e k t Słownika w kulturze konferencji z systematycznej działania się n a u k a m i były rezultacie jednak, odbywają tymi w strukturalnej wyjaśniania właści­ trzeciego świata. T y m s a m y m e t n o g r a f i a z n ó w w i n n a była określić różnice między już teorii z w pracy naukowej jest wyo­ jej frag­ rzeczywistości jakiegoś się m u b l i ż e j , a w n a u c e humanistycznej k a ż d e o w o p r e p a r o w a n i e o d b y w a się d z i ę k i t z w . p o j ę c i o m n y m , t o każda propozycja ogól­ t e o r e t y c z n a m u s i w i ą z a ć się z p r o p o ­ nalne, w zasadzie obce k l a s y c z n e m u f u n k c j o n a l i z m o w i . Powstał zycją języka t e j t e o r i i . Z m o i c h doświadczeń s t u d e n c k i c h pamię­ w t a m j a k ą t r u d n o ś ć s p r a w i a ł o m i p o s ł u g i w a n i e się r a z j ę z y k i e m tej dziedzinie swoisty synkretyzm. P r z e j ę c i e zaś p r z e z s o c j o l o g i ę n i e k t ó r y c h m e t o d h i s t o r y c z n y c h ale również zasad i metod antropologii kulturowej i z drugiej t e o r i i K . Dobrowolskiego, a i n n y m razem K . Moszyńskiego. B y ł y t o różne t e o r i e , różne j ę z y k i , różne cele b a d a w c z e . b a d a ń t e j n a u k i , s p o w o d o w a ł o konieczność określenia się w o b e c znaczył d l a każdego z n i c h co innego i i n n e były jego tej specjalizacji z pozostałymi pojęciami języków t y c h z różnymi określonego dla wszystkich, termin relacje teorii. M a m y obecnie w Polsce zupełnie niewątpliwie d o c z y n i e n i a O i l e j e d n a k różnice m i ę d z y etnologią i etnografią, a a n t r o ­ p o l o g i ą s p o ł e c z n ą i k u l t u r o w ą są s p r a w ą s t o s o w a n i a oczywisty historyczny zdawałoby socjologicznej. się Nawet, t a k s t r o n y ujęcie k u l t u r y w s i w d e f i n i c j i e t n o g r a f i i j a k o p r z e d m i o t u teoriami różnymi językami istotną w m e t o d o l o g i i sprawą odpowiedniości t y c h t e o r i i i t y m charakter. samym odpowiedniości ich języków. pracy etnologicznych łączą się p o w a ż n e d e c y z j e n a t u r y e p i e t e m o l o g i c z n e j t o określenie się, ż e n i e p o d j ę l i ś m y tych teorii. się e t n o g r a f i i w o b e c s o c j o l o g i i w s i m i a ł o n i e c o i n n y Obawiam i m o d e l u n a u k i , i z e ś w i a d o m y m p o s i ł k o w a n i e m się t y m i n a z w a m i n a d najbardziej (Podejmowane próby D y f u z j a m e t o d zbliżyła t e d w i e n a u k i , choć c h y b a n i o n a długo. w „Studiach Socjologicznych" Sprawa T o s a m o t w i e r d z e n i e , t o s a m o p o z o r n i e pojęcie oznacza co i n n e g o i zawierania sojuszy między naukami, zbliżania o d d a l a n i a się o d s i e b i o j e s t w h i s t o r i i n a u k i odrębną, ich ważną 1980, należy uznać za c h y b i o n e ) . w t e o r i i Moszyńskiego, a co innego w p r o p o z y c j i strukturalizmu, sprawą, którą p o z w a l a m sobie zasygnalizować. N a u k i te operując i n n e są d e f i n i c j e m a g i i i r e l i g i i , i i n n y m i b y ć m u s z ą . P r z y n a t y m s a m y m p o l u badań j a k i m b y ł a (choć d l a e t n o g r a f i i n i e w a ż n o ś ć k a ż d e j z d e f i n i c j i s p r a w d z a się n a g r u n c i e t y l k o d a n e j cała i n i e w y ł ą c z n i e ) w i e ś — teorii. Dlatego teorią, dlatego dokonały ciekawej wymiany do­ świadczeń. Definiowanie się n a u k i jest więc rezultatem konfrontacji. nie może nie uwzględniający może do jakiego być definicji religii powstać Słownik poza określoną języka teoretycznego należy d a n e pojęcie. T e n p l u r a l i z m j ę z y k o w y przeraża w i e l u k r y t y c z n e g o p u n k t u w o w y c h k o n f r o n t a c j a c h . T a k było w Polsce choć przecież bezpośrednio p o I w o j n i e światowej ( „ L u d " 1922) i n a początku J a k w każdej s p r a w i e i w t e j jest możliwe zachowanie lat umiaru historii kultury 1932). T a k b y ł o w momencie powstawania m a t e r i a l n e j i k o n f r o n t a c j i z nauką radziocką, wprowadzania metodologii materializmu dialektycznego i histo­ r y c z n e g o . T a k b y ł o w m o m e n c i e z e t k n i ę c i a się n a u k o w e j (science) antropologii i etnografii Oznaczało to jednak (art). Były t o m o m e n t y konfrontacji. również różnorodność proponowanych W mamy tradycji etnografii polskiej p l u r a l i z m metodologiczny. okresu Analiza międzywojennego twórczości którego­ k o l w i e k z w i e l k i c h etnografów tego o k r e s u m ó w i o t y m — proponował własny, indywidualny model r a l i z m b y ł siłą n i e w ą t p l i w ą . P r o w a d z e n i e każdy etnografii. Ten plu­ d o zgodności poglądów odnieść badaczy, n i e przerażał i c h p l u r a l i z m k u l t u r , które b a d a l i . (choć c z a s a m i zdrowego z d r o w s z e są p r z e g i ę c i a , a b y c o ś łatwiej z o b a c z y ć ) i z w r ó c e n i e się d o j ę z y k a n a t u r a l n e g o k t ó r y . . . t e ż j e s t językiem określonej kultury, a więc nie żadnym pan-języ- kiem. relatywizmu teoretycznego możemy mówić o sprawach uniwersalnych. Dzieje Ale jednak m i m o wspomnianego się t a k m . i n . dlatego, rozwiązań. nie etnograficzny N a s i l e n i e p y t a ń o d e f i n i c j ę s y g n a l i z u j e w i ę c z b l i ż e n i e się j a k i e g o ś 30-ych ( „ L u d " czym zbadane) że między relacje teoriami etnologicznymi odpowiedniości, istnieje istnieją (choć możliwość nie przyjęcia wspólnych założeń o c h a r a k t e r z e rzeczywistości naszego pozna­ n i a . M o ż e m y m . i n . p r z y j ą ć , żo i p o z n a n i e i k u l t u r a mają cha­ r a k t e r s y s t e m o w y , m o ż e m y przyjąć, że t o co najważniejsze jest u k r y t e , а więc prawidłowości s z u k a się n a p o z i o m i e n i e zawsze p r o w a d z i do e k o n o m i i wysiłku. D l a t e g o też n i e dręczę walnego. się s p r a w ą p o l a r y z a c j i p o g l ą d ó w w t a k m a ł y m , j a k p i s z e słusznie p o z y c j i f a k t u w b a d a n i u n a u k o w y m , neutralności f a k t u , n e u t r a l ­ Redakcja, środowisku 78 czy przedstawiono n a m jakąś nową zaczynają ności t e o r i i , r e l a c j i m i ę d z y etnografów. A l a wracając d o rzeczy — c z y obecnie p r z e ż y w a m y konfrontacji, Spory moment propozycję? się natomiast już przy nieobserwookreśleniu f a k t e m a teorią i wreszcie t e r i u m p r a w d y . A l e są t o s p o r y dzielące n i e t y l k o — kry­ etnografię, ale i całą naukę. T y m s a m y m d a j e n a m t o p o c z u o i e , że d z i e l i m y �l o s c a ł e j n a u k i i n a s z e k ł o p o t y ( i n a s z e o s i ą g n i ę c i a ) n i e są t y l k o t e o r i a m i n i e są d l a пае w d n i u d z i s i e j s z y m j e s z c z e z u p e ł n i e j a s n e . naszymi I kłopotami. Czy jednak wobec w s p o m n i a n y c h pluralizmów, relatywiz- t o s t a n o w i też k o l e j n y p r o b l e m b a d a w c z y , dla m ó w , różnic s t a n o w i s k f i l o z o f i c z n y c h etc. m o ż e m y przyjąć ogólną definicję e t n o g r a f i i ( l o g i i ) . N i e z a l e ż n i e o d d e f i n i c j i operacyjnych całej W nauki charakterystyczny współczesnej. t e j nieco obszernej wypowiedzi pominęłam wiele spraw, k t ó r e d l a p r o f i l u c z a s o p i s m a „ P o l s k a S z t u k a L u d o w a " są z n a c z n i e k a ż d y z n a s p o s i a d a taką ogólną definicję — j e s t o n a d r o g o w s k a ­ ważniejsze zem p y t a n i a , z g o d n i e z zasadą w s z e l k i c h przesłuchań, zostały umiesz­ naszych poczynań. D l a m n i e osobiście, poza wspomnianą od wspomnianych i może dlatego dotyczące ich d y r e k t y w ą b a d a n i a „ t e g o co d z i e l i i ł ą c z y " p r z y d a t n ą j e s t defi­ czone przez Redakcję n a końcu. Jest t o s p r a w a s z t u k i l u d o w e j , nicja, stosunku że etnografia (logia) jest t o n a u k a ogólna o kulturze, teorii kultury do t e o r i i s z t u k i , badań procesu twór­ która w s y s t e m i e n a u k pełni rolę analogiczną d o t e j j a k ą w n a u ­ czego, kach medycznych Sądzę j e d n a k , że musiałabym pełni i n t e r n a . W s w o i c h szczegółowych bada­ zmienności sztuki ludowej w świecie wypowiedzieć współczesnym. się n a t e n t e m a t n i a c h e t n o g r a f i a z a j m u j e się treściami k u l t u r o w y m i w y r a ż a n y m i odrębnie i o b s z e r n i e j . M o ż e d l a t e g o , że sądzę, że k ł o p o t y w t y m w przedmiocie różnych f o r m a c h przez różne u g r u p o w a n i a l u d z i w epokach. Analizując owe p r z y p a d k i etnografia się r ó ż n y m i t e o r i a m i , t y m s a m y m różnymi jednostkami instytucja, etc). ( l o g i a ) posługuje różnymi językami, i w t y m taksonomicznymi znaczenie różnych Relacje (wybór między kulturowy, wspomnianymi są p o w a ż n i e j s z e o d t y c h , o k t ó r y c h p i s a ł a m przed chwilą. P l u r a l i z m p o g l ą d ó w n a sztukę ludową w y d a w a ł m i się bowiem bardziej interesujący w okresie międzywojennym obecnie i n i e potrafię jeszcze odpowiedzieć n a p y t a n i e — niż dla­ czego ? prof, dr hab. Zbigniew Jasiewicz kierownik Katedry 1. O n a z w a c h kresie decyduje działalność Etnografii U A M dyscyplin naukowych, ich przedmiocie tradycja n a u k i i kraju, rzeczywista dyscypliny przejmowanie i rozwiązań działalność dyscyplin zaproponowanych gdzie i za­ współczesna Wydaje samych — g r u p y l u d z i zajmujących się tą dziedziną. pokrewnych, d l a uniknięcia d e z o r i e n t a c j i w p r o w a d z e n i e indziej p l i n y , obejmującej oraz dążenia do ukształtowania d y s c y p l i n y w k i e r u n k u u z n a n y m właściwy. i w p r z e d m i o c i e , w c z ę ś c i n a t o m i a s t są z w i ą z a n e z d z i a ł a n i a m i n a s m i się, że nasze p o l s k i e p e r y p e t i e z za nazwą wego, natrafia n a przeszkody i p r z e d m i o t e m u p r a w i a n e j p r z e z n a s n a u k i są d o b r y m p r z y k ł a d e m z atrakcyjności tak dającego różnorakich, w y m i e n i o n y c h Występuje kilka nazw i i n n y c h jeszcze, oddziaływań. nauki przy czym dwa terminy, od d a w n a u t r w a l o n e : e t n o g r a f i a i e t n o l o g i a , u ż y w a n e są w znaczeniach. R o z u m i e m y różnych je j a k o n a z w y „pełnej n a u k i " i wówczas j e d e n t e r m i n wyłącza d r u g i l u b też określamy n i m i e t a p y nia naukowego zacji), i w minów pozna­ (etap opisu i analizy; etap porównania i generali- tym w y p a d k u s t a j e m y p r z e d trudnością, k t ó r y z ter­ uznać jako obowiązujący dla dyscypliny. Pojawił się w archeologii popularność demonstrujemy lekceważenie założenia teoretyczne l u b też dla teorii. Przedmiotem naszych na jeden dane lansować w ramach jest najczęściej zjawisk grupa opis i kulturowych środowiskowa kalna, regionalna, charakterystyka w ramach czy grup głównie rzadziej tradycyjnych społecznych społeczno-zawodowa, etniczna), badań (rodzina, społeczność porównawcze lo­ badania jednej do np. mała strony niespecjaamato­ naukowych dyscyplin. Warto, zdecydowawszy jednali „etnologia", świadomość, są c z y n n o ś c i a m i M a ł o i s t o t n e są d l a m n i e o b a w y odkrywanie europej­ celem z i termin ten że wstępnymi działania i źródłami etnologii. małomiasteczkowych Realizowanym „archeografii" wynika posia­ Brak prac w y k o p a l i s k o w y c h przez i upowszechniać „etnograficzne" logii-—etnografii. i miejskich, nie tylko polskich i poziomu termin, chyba b a d a ń j e s t n i e t y l k o k u l t u r a społeczności w i e j s k i c h ale również skich, ale także pozaeuropejskich. kulturotwórcze. „socjografia" w ramach wyspecjalizowanych się auto­ źródło m . i n . opisu i kolekcjonerstwa, walory wyodrębnionego terminu z tradycyjnej działalności, biorąc rów) a z d r u g i e j z i n t e g r a c j i o b y d w u rodzajów p r a c i różne poważno listów (zakaz prowadzenia z n i m nowe perspektywy. Prowadzimy przyjmujemy wynikające dyscy­ poznania nauko­ z ograniczenia możliwości działania w t y c h zakresach spokojnie kierunkach, rodzajów etnograficznego zresztą zresztą również t e r m i n n o w y : a n t r o p o l o g i a k u l t u r o w a i związane b a d a n i a w bardzo różnych obydwa konieczne poziomy n o m i i ' t y c h dwóch Korzystne jednej nazwy dawnych Praktyka nowych i również tematów o zanik przedmiotu badawcza w powroty zainteresowania, obrębie z nowymi wydaje etno­ dyscypliny, pytaniami się p o t w i e r d z a ć m ó j o p t y m i z m . W t r a k c i e prac własnych, n a t e r e n a c h zachodniej P o l s k i a więc w z n a c z n y m s t o p n i u z m o d e r n i z o w a n y c h , n i g d y n i e m i a ł e m p o c z u c i a , że z a b r a k n i e t e m a t ó w d l a e t n o g r a f a . poszerzyć nieco i zmodyfikować pojęcie kultury Wystarczy tradycyjnej, międzykulturowe, jeszcze rzadziej próba u s t a l e n i a p r a w czy zasad wskazując n a trwałość s p o n t a n i c z n y c h zachowań n a w s z y s t k i c h rządzących poziomach ogólności wynikać kulturą. Są i w różny to także sposób z nagromadzonych założone, są w zresztą oparciu o prawa o różnym odkrywane; mają stopniu one materiałów e m p i r y c z n y c h material empiryczny albo nauk zakresu pokrewnych, dyscypliny, z którymi podlegamy łatwo współpracujemy. fascynacji daleko w t y l e za i n n y m i d y s c y p l i n a m i społecznymi w zatrudnionych Powstają obawy, zwartości oraz siły auto­ Pozostaliśmy liczby i też sprawdzane. Stosunkowo mało u w a g i przywiązujemy do wypracowania nomicznego albo zakresie instytucjonalnej. czy d y s c y p l i n a nasza p o t r a f i zachować swoją rozwoju pliny inne nauki. Wewnątrz koniec źródła w wujemy raczej współpraca z jakimi boryka samej dyecypliny, niedostatek do naukami uporządkowane. działań premiuje W d e l i m i t a c j i , obser­ interdyscyplinarnych, jednakże etnologii refleksji n a d własnymi p r o b l e m a m i : i zakresem dyscypliny polskiej badań, porządkowania występuje dyskusji nad pojęć (nie m a i w naszym z n a ć m a ł a l i c z e b n o ś ć k a d r y i słabość i n s t y t u c j o n a l n a e t n o l o g i i — zadawane ale również w w dyscy­ słowników), d o s k o n a l e n i a m e t o d , studiów n a d teorią. D a j e o sobie środowiska się e t n o g r a f i a , skłonność między wewnętrznie „Czy dla w i e l u prac, m . i n . słownikowych t r z e b n e są z e s p o ł y . W nie bierze charakterze Poważniej prowa­ otnografii" ? Trudności, swe styki badań otoczeniu powstają raz p o r a z nastroje katastroficzne, są n i e t y l k o p y t a n i a „ C z y k r y z y s e t n o g r a f i i " ? interesujące z w i ą z a n e z z a c i e r a n i e m się g r a n i c n a s z e j w tej c h w i l i w nauce t e n d e n c j i d o przesadnej przedmiotem przez na w s t o s u n k u d o d y s c y p l i n sąsiednich. Co p r a w d a n i e m a k s z t a ł c i się l u b n i e j e s t j u ż j e d y n i e dzonych i syjne, a b y uwierzyć w trwałość p r z e d m i o t u e t n o l o g i i . traktuję o b a w y tożsamość a n a w e t c z y ją k i e d y k o l w i e k posiadała, c z y n i e p r z e ­ „aspektem" cywilizacyjnego t r a d y c j i z innowacją oraz t e g o co s p o n t a n i c z n e z t y m co r e f l e k ­ części jej mają dziejach wiście czy bibliograficznych po­ formułowaniu celów i z a k r e s u dyscypliny się n a j c z ę ś c i e j p o d u w a g ę k i e r u n k ó w i g r a n i c r z e c z y ­ przeprowadzonych prac ( n i e m a zresztą analiz na ten t e m a t ) l e c z w y b i e r a się b a d a n i a s z c z e g ó ł o w e l u b c e l e i z a k r e s p o 79 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/d1fc0a70d32de1c10029f7b688a66552.pdf f169a34bb709d7840c216818097ac698 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5313 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2003 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4935 Title A name given to the resource Noty o autorach/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2003 t.57 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2003 t.57 z.1-2; s.287-290 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Hanna Baltyn - absolwentka Wydziału Wiedzy o Te­ atrze Akademii Teatralnej w Warszawie; historyk, kry­ tyk, tłumaczka, wydawca, redaktor, pisała doktorat pod kierunkiem prof. Zbigniewa Raszewskiego (Świat widowisk Warszawy XIX wieku). Były pracownik IS PAN („Polish A r t . Studies") i Ministerstwa Kultury i Sztuki. Przez ostatnie 10 lat była redaktorem wydaw­ nictwa Egmont. Współpracuje z Polskim Radiem, stale publikuje recenzje książkowe w „Nowych Książkach" i teatralne w „Teatrze" i „Teatrze Lalek". Okazjonalnie współpracuje z tzw. prasą kobiecą. Opublikowała wy­ wiad-rzekę z Antonim Marianowiczem (Zycie surowo wzbronione). Przełożyła m.in. oksfordzką Historię Teatru pod redakcją Johna Russela Browna (wyd. Bertel¬ smann). Przełożyła także pod pseudonimem Marek Karpiński setki książeczek dla dzieci; także wierszem. Maciej Bańkowski - absolwent Instytutu Anglistyki UW. Urodzony w Warszawie w wieku 5 lat wyjechał wraz z rodzicami do Anglii, gdzie wychowywał się do 15 roku życia. Po 15 letnim pobycie w Polsce (1966-81) wyemigrował ponownie do Austrii, gdzie przebywał do 1995r. Obecnie mieszka w Polsce, zajmuje się tłuma¬ czeniami (angielski, niemiecki) oraz redakcją tekstów anglojęzycznych ukazujących się w Polskich i zagra¬ nicznych czasopismach. Współpracuje m.in. z redak¬ cją „Kontekstów" oraz warszawskim biurem „Reader's Digest" (Przegląd). Małgorzata Baranowska - poetka, krytyk i historyk literatury. Autorka m.in. takich książek jak Pamiętnik mistyczny, Surrealna wyobraźnia i poezja, To jest wasze życie, Warszawa. Miesiące, lata wieki oraz wielu artyku­ łów z zakresu wyobraźni symbolicznej i kultury maso­ wej, dwóch tomów wierszy Miasto, Zamek w Pirene­ jach. Ogłasza w „Twórczości" Prywatną historię poezji. Zbigniew Benedyktowicz - antropolog kultury, re¬ daktor naczelny miesięcznika „Konteksty. Polska Sztu¬ ka Ludowa". Członek redakcji „Kwartalnika Filmowe­ go". Kierownik Pracowni Antropologii Kultury, Filmu i Sztuki Audiowizualnej Polskiej Akademii Nauk. Au¬ tor prac z zakresu wyobraźni symbolicznej i antropolo¬ gii współczesnej. Współautor książki Dom w tradycji lu­ dowej (1993). Autor pracy Portrety obcych (2000). Dorota van Bercken - tłumaczka literatury nider¬ landzkiej, tłumaczyła m.in. książkę dla dzieci pisarki Thei Beckman, mieszka w Warszawie. Anna Bolecka - polonistka, powieściopisarka, studia UW. Zadebiutowała w 1989 roku powieścią Leć do nie­ ba. W 1994 roku opublikowała powieść Biały kamień, za którą otrzymała nagrodę im. Stanisława Reymonta. Kolejna powieść Kochany Franz (1999) została wyróż¬ niona nagrodą Pen-Clubu. Obie te powieści są prze¬ tłumaczone na kilka języków, m.in.: niemiecki, nider287 Noty o autorach landzki, duński i portugalski. W roku 2002 ukazała się powieść dla dzieci pt. Latawce. Mieszka w Warszawie. Wojciech Bońkowski - absolwent italianistyki i mu­ zykologii UW, tłumacz. Z zamiłowania enolog - wraz z Markiem Bieńczykiem wydał ostatnio przewodnik Wina Europy. Dariusz Czaja - antropolog kultury, absolwent etno­ logii UJ. Adiunkt w Instytucie Antropologii Kultury i Etnologii UJ, członek redakcji „Kontekstów". Redak­ tor książek Mitologie popularne (1994) i Metamorfozy ciała (1999). Zajmuje się zjawiskami kultury współcze­ snej, publikuje artykuły z dziedziny antropologii filmu, teorii symbolu, myślenia mitycznego. W druku jest je¬ go książka Smak fragmentu. Narracje antropologiczne (Wydawnictwo Uniwersyteckie, 2003). Małgorzata Dziewulska - autorka książek Teatr zdra­ dzonego przymierza oraz Artyści i pielgrzymi. Zajmuje się obsługą literacką teatrów: Starego, Narodowego, obecnie Dramatycznego. Wykładowca Akademii Te¬ atralnej w Warszawie. Hanna Faryna-Paszkiewicz, dr historii sztuki, pra­ cownik Instytutu Sztuki Pan, kierownik Pracowni Bi¬ bliograficznej. Redaktor i współautor tomów w serii „Polska Bibliografia Sztuki", 1801-1944. Autorka licz¬ nych artykułów z zakresu historii architektury i plasty¬ ki XX wieku oraz o tematyce varsavianistycznej, dru¬ kowanych m.in. w „Architekturze", „Kronice Warsza¬ wy", „Biuletynie Historii Sztuki" w serii Biblioteka To­ warzystwa Opieki nad Zabytkami, a także dwóch mo­ nografii o historii i architekturze Saskiej Kępy (wyd. 1998 i 2001), monografii Władysław Podkowiński, Aleja Zasłużonych. Cmentarz Powązkowski, Cmentarze Żydow­ skie w Warszawie; współautorka Atlasu Zabytków Archi­ tektury w Polsce (2001) i Przewodnika po Wyspach Kana­ ryjskich (2003). Współpracuje z redakcjami encyklope¬ dii (Saur, WEP), a także z Polskim Radiem. Amelia Franas - studentka V roku etnologii UJ. Jan Gondowicz - krytyk, wydawca, współpracownik „Tygodnika Powszechnego"; wydał m.in. Marmur Josifa Brodskiego, Słownik komunałów Gustawa Flauberta, Zoologię fantastyczną uzupełnioną. Mieszka w Warszawie. �NOTY O AUTORACH Ruth Ellen Gruber - amerykańska pisarka, dzienni­ karka i fotograf, od wielu lat mieszka w Europie, obec­ nie w Umbrii i w Budapeszcie. Przez ponad dziesięć lat była korespondentką United Press International (m.in. w Rzymie, Brukseli, Londynie, Belgradzie, Wiedniu oraz w Warszawie, w której pracowała w okresie pierwszej Solidarności i stanu wojennego i skąd w 1983 roku została wydalona pod fałszywym zarzutem szpiegostwa). Jest autorytetem w sprawach dotyczących współczesnych Żydów europejskich. Wy¬ kłady z tej dziedziny wygłaszała na uniwersytetach amerykańskich (m.in. Harvard, Brandeis, Brown, Hunter College) i w placówkach europejskich (m.in. Moses Mendelssohn Zentrum w Poczdamie, Dom A n n y Frank w Amsterdamie). Jest autorką kilku ksią­ żek (m.in. Upon the Doorposts of Thy House: Jewish Li­ fe in East-Central Europe, Yesterday and Today (1994); Jewish Heritage Travel: A Guide to East-Central Europe (1992/94/99). Wkrótce, nakładem wydawnictwa Po¬ granicze ukaże się polski przekład jej ostatniej książki Virtually Jewish: Reinventing Jewish Culture in Europe (University of California Press, 2002). Jej artykuły i reportaże ukazują się od lat w prasie amerykańskiej (m.in. „New York Times", „International Herald Tri­ bune", „Business Week", „Media Studies Review") i izraelskiej („Ha'aretz"). Miała także kilka wystaw fo¬ tograficznych we Włoszech i na Węgrzech. Julia Hartwig - poetka, eseistka i tłumaczka, laure­ atka wielu nagród i wyróżnień. Opublikowała nastę­ pujące tomiki poetyckie Pożegnania, Wolne ręce, Dwoistość, Czuwanie, Obcowanie, Czułość, Nim opa­ trzy się zieleń, Zobaczone, Przemija postać świata oraz ostatnie zbiory poetyckie - Nie ma odpowiedzi (2001), za który była nominowana do Nagrody Nike, Wiersze amerykańskie (2002) oraz Błyski (2002); szki­ ce: Z niedalekich podróży, Dziennik amerykański; mo¬ nografie: Apolinaire, Gerard de Nerval; książki dla dzieci (pisane wraz z Arturem Międzyrzeckim): Jaś i Małgosia, Przygody poziomki, Tomcio Paluch, Wielki pościg. Maria Janion - historyk literatury i historyk idei, kry¬ tyk literacki. Profesor IBL PAN, wykładowca na UW. W latach 1956-89 zajęcia w WS Pedagogicznej w Gdańsku, a następnie na Uniwersytecie Gdańskim. Opublikowała m.in. Zygmunt Krasiński, debiut i dojrza­ łość (1962), Romantyzm. Studia o ideach i stylu (1969), Romantyzm. Rewolucja. Marksizm. Kolokwia gdańskie (1972), Humanistyka. Poznanie i terapia (1974), Go­ rączka romantyczna (1975), Literatura wobec wojny i okupacji (1976), Odnawianie znaczeń (1980), Seria Transgresje. Czas formy otwartej; Wobec zła (1989), Ży¬ cie pośmiertne Konrada Wallenroda (1990), Projekt kry¬ tyki fantazmatycznej (1991), Czy będziesz wiedział, co przeżyłeś, Kobiety i duch inności (1996), Płacz generała. Eseje o wojnie (1998). 288 Piotr Kłoczowski - eseista, edytor, wydawca m.in. Konstantego Jeleńskiego, Jana Kotta, Kawafisa (wspól­ nie z Zygmuntem Kubiakiem), Nicola Chiaromonte. W 1993 roku ogłosił swoje rozmowy z Józefem Czap­ skim. Wykłada w Akademii teatralnej w Warszawie. Bohdan Kos - doktor fizyki ( U W ) , tłumacz z hebraj­ skiego (Sefer Jecira), znawca kabały, poeta (Podróż złudna, Tikkun, Warszawa 1992), jego wiersze ukazały się także w antologiach: Mrok i gwiazda. Mroczna po­ ezja miłosna, Orfeusz. Rozmowa w słowie, Das land Ulro nach Schliessung dar Zimtländen wydawca (wraz z Iwo­ ną Arkuszewską prowadzi wydawnictwo Tikkun). Pu­ blikował w „Gnosis", „Znaku", „Odrze", „Manuskrip­ te" (czasopismo literackie - Austria), „Czasie Kultu¬ ry", „Kulturze Niezależnej". Obecnie bezrobotny. Antoni Kroh - historyk kultury, literat. Długoletni współpracownik kwartalnika „Konteksty - Polska Sztuka Ludowa". W latach siedemdziesiątych komi¬ sarz konkursów i wystaw sztuki ludowej Karpat Pol¬ skich. Współautor wystaw: „Łemkowie, Duchy epoki, czyli pierwsza wojna światowa trwa do dziś", „Spisz" i innych. Opublikował m.in: Współczesna rzeźba ludo­ wa Karpat Polskich (1979), Sklep potrzeb kulturalnych (tom szkiców o Podhalu, 2000), Tatry i Podhale (Seria Wydawnictwa Dolnośląskiego A to Polska właśnie, 2002), O Szwejku i o nas (emocje polsko-czeskie w XIX i XX w). W przygotowaniu m.in.: Prywatny lek­ sykon współczesnej polszczyzny (wspólnie z Barbarą Magierową; słownik nowych zjawisk w polszczyźnie po­ tocznej po 1945 r.). Danuta Kuźnicka - jest adiunktem w Instytucie Sztu¬ ki Polskiej Akademii Nauk, gdzie pełni funkcję kierow¬ niczki Zakładu Historii i Teorii Teatru. Wykłada w Akademii Teatralnej im. Aleksandra Zelwerowicza w Warszawie. Prowadzi badania nad teatrem współcze¬ snym i teorią teatru. Obecnie pracuje nad monografią poświęconą twórczości Jerzego Grzegorzewskiego. Lew Łosiew - profesor literatury rosyjskiej i dziekan rusycystyki w Dartmouth College, prozaik, eseista, po¬ eta. Opublikował m.in. On the Beneficence of Censor¬ ship: Aesopian Language in Modern Russian Literature, Poetika Brodskogo oraz ośmiu tomów poetyckich i pro¬ zatorskich. Jerzy Łoziński - filozof i tłumacz, pracuje jako starszy wykładowca w Zakładzie Filozofii Nowożytnej Wy­ działu Filozofii i Socjologii UW. Zbysław Marek Maciejewski (16 V I 1946 Pohulanka - 2 X 1999 Kraków) Odbył studia na Wydziale Malarstwa krakowskiej Akademii Sztuk Pięknych. Dyplom uzyskał w pracow¬ ni Wacława Taranczewskiego w 1969 roku. Był profe- � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/105eccd021ac3a3ef57b4575d3453240.pdf 42abcd0aeafbdaf4c90d4ec4fb575e31 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5317 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2003 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4938 Title A name given to the resource Zdjęcia odzyskane/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2003 t.57 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2003 t.57 z.3-4; s.5-11 Creator An entity primarily responsible for making the resource Bohdziewicz, Anna Beata Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text ANNA BEATA BOHDZIEWICZ C o pamiętam jeszcze z mojej podróży po Azji? C hoć było to tak dawno, wydawało mi się, że pamiętam wszystko. A tymczasem, kiedy czy­ tam moje notatki z podróży, okazuje się, że nie pamię­ Zdjęcia odzyskane tałam już prawie niczego. Dziennik prowadziłam przez całą podróż. W stukartkowym zeszycie oklejonym kawałkami brązowego zamszu. N a okładce naklejona rękawiczka. M a tylko cztery palce, ale przypomina bardzo rączkę Fatimy. N otatki drobnym maczkiem. Dzień po dniu. Dziś cza­ sami trudno mi je odrozczytać. Notowałam wszystko. Jak przebiegał każdy kolejny dzień, co na śniadanie, co zostałam przecież fotografem. I właśnie w tych ama­ torskich zdjęciach przechowywała się cała moja pa­ mięć o tej podróży. O wiele żywsza i intensywniejsza niż ta zawarta w notatkach! Dzisiaj cuda techniki X X I wieku - skaner i kompu­ ter - pozwoliły mi odzyskać utracone obrazy z podróży! Wróciły, kolory a wraz z nimi wróciły wspomnienia! Pa­ trzę na zdjęcia, przymykam oczy i powoli pod powieka­ mi przesuwają mi się inne widoki, przypominają mi się smaki i kolory, zapachy i dźwięki. W racają cudowne chwile, kiedy czas jakby zatrzymał się w miejscu, a prze­ strzeń odsłaniała coraz to nowe, ogromne krajobrazy. W nocy niebo otwierało się nade mną całkiem nowymi konstelacjami i było oczywiste, że jestem w innym świecie. Ze jest inny świat. Świat, gdzie ludzie „chodzą do góry nogami”, są inni i żyją zupełnie inaczej. na obiad, kolację; ceny, nazwy wszystkich „przejecha­ nych” miejscowości, hoteli, adresy spotkanych „przy­ jació ł”, żeby koniecznie wysłać im kartkę. Zachwyt wyrażany głównie słowem „cudowne!”. Trochę uwag ogólniejszej natury, młodzieńczych niepokojów, rozte­ rek niedoszłego etnografa, nieopierzonego filmowca, początkującego fotografa. Jednym słowem taki „dzien­ nik podróżny greenhorna”. Naiwny i strasznie przy­ ziemny, a jednocześnie pełen młodzieńczych zachwy­ tów. A le podziwiam siebie, że tak skrupulatnie wszyst­ ko notowałam. Zastanawiam się jednak, czy zapiski te wiernie opisują moje przeżycia. Czy tylko pomagają mi dziś przywołać je w pamięci. Czytam je z jakąś dziwną obojętnością. Oprócz dziennika mam z Afganistanu wystawiałam Chorasan / moja pierwsza w M am też setki kolorowych też zdjęcia. Czarno-białe już parokrotnie jako cykl życiu publiczna wystawa/. negatywów, które od lat nietknięte leżały w przysłowiowej szufladzie, tracąc barwy i kontrast. Robione były na tak marnym sprzę­ cie iw tak karkołomnej technologii, że dawno już stra­ ciłam nadzieję, iż kiedykolwiek będę mogła zrobić z nich jakikolwiek użytek. Mimo że nie miałam wtedy jeszcze właściwie pojęcia o tym, jak należy fotografo­ wać, udało mi się - sama dziś nie rozumiem jak - zro­ bić sporo niezłych zdjęć. W końcu, wiele lat później, 2. Nepal. O wschodzie słoń ca - m ój cień na przełęczy D am an, już tylko 8 0 km do Katm andu. Fot. A n n a B e a ta Bohdziewicz 5 �Anna Beata Bohdziewicz ♦ ZDJĘCIA ODZYSKANE ___ mim.___________ ■ __ I.w t~ -T- — "ÍT - - j r --------------- _ 1 u** - 6 3. A fganistan. Nigdy nie widziałam tak b łękitnej wody jak w jeziorach Bandiam iru 4. A fganistan, W o k o licach Czachciaranu. N a kom pletnym pustkowiu często spotykaliśmy sam otnych tubylców. Skąd i dokąd jechali? 5. A fganistan. Koło Jalalabadu. Przestrzenie o niespotykanej w Europie skali. Człowiek jest zupełnie m aleńki ale dobrze wpisuje się w krajobraz Wl 6. Indie. W idok z Fortu w Agrze. K oniec dnia. Czas stanął. Baw oły leniwie ciągną się drogą. Cisza. Powietrze łagodne i pełne słodkich zapachów 7. Indie. Między A grą a K ajuraho. Palm y są zupełnie „innym i” drzewami. L a ta ją między nim i kolorow e, średniej wielkości, papugi. R ob ią dożo hałasu 8. N epal. K atm andu. O świcie mgły podnoszą się dosyć n iech ętn ie, jakby nie ch ciały odsłonić nam obrzeży m iasta 7 Fot. A n n a B e ata Bohdziewicz 6 �Anna Beata Bohdziewicz ♦ ZDJĘCIA ODZYSKANE �Anna Beata Bohdziewicz ♦ ZDJĘCIA ODZYSKANE 8 �Anna Beata Bohdziewicz ♦ ZDJĘCIA ODZYSKANE 1 4 -1 5 . Indie. Przy drodze do Patny. Zycie toczy się tu na ulicy, czy to w dzień, czy w nocy 16. Indie. D elhi. Takie obrazki zauważam, ale m nie one nie szokują. Czy dlatego, że jestem m łoda i głupia? 17. N epal. Katm andu. Dużo dzieci tu pracuje. S ą zm ęczone i śpią na ulicy 18. Indie. D elhi. Jed en z Sikhów, których spotkałam zwiedzając R ed Fotr. T rochę dzikie spojrzenie! 19. Indie. K ajuraho. Ta dziewczynka wyszła do nas jakby prosto z „Księgi dżungli” 9 �Anna Beata Bohdziewicz ♦ ZDJĘCIA ODZYSKANE 10 �Anna Beata Bohdziewicz ♦ ZDJĘCIA ODZYSKANE 11 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/2536b767636ad4822dba1666f0113f99.pdf be2c6c922d9b8c4e13fdf4f979bd8a05 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4519 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1974 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4202 Title A name given to the resource Strony tytułowe / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1974 t.28 z.3 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1974 t.28 z.3; s.133-4 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text �TREŚĆ Romualda Hankowska Sto lat fajansu w ł o c ł a w s k i e g o 135 Bożena K u r a l P o d h a l a ń s k i e skrzynie malowane. Część I I . . Maria Majka Budownictwo drewniane w Norwegii Ewa K r a s i ń s k a „ D ź w i e r k a na n a l e p ę " 188 Maria P r z e ź d z i e c k a . O m a ł o p o l s k i m malarstwie ikonowym X I X w i e k u Studia nad epilogiem sztu­ k i cerkiewnej w diecezji przemyskiej i na tere­ nach sąsiednich 188 . . . . . . 159 173 RECENZJE Anna K u n c z y ń s k a - I r a c k a KRONIKA Na Na okładce: 189 Talerz głęboki, fajans w ł o c ł a w s k i . 1973 r. F o t : Piotr B a r ą c z Mai. Jadwiga Marciniak. s t r o n i e t y t u ł o w e j : Dzbanek, fajans w ł o c ł a w s k i , wys. 19,4 cm, 0 13 cm. Produkcja „ P r o g r e s T. A.", ok. 1930 r. Fot.: Jan Swiderski �P O L S K A A K A D E M I A N A U K . I N S T Y T U T S Z T U K I • 1 9 7 4 . N R 3 polska sztuka ludowa W R O C Ł A W ZAKŁAD NARODOWY - W A R S Z A W A IMIENIA OSSOLIŃSKICH, - K R A K Ó W - WYDAWNICTWO POLSKIEJ G D A Ń S K AKADEMII NAUK �REDAGUJE Z E S P Ó Ł : Aleksander Jackowski (red. naez.), Jadwiga Jarnuszkiewiczowa (z-ca red. nacz.), Anna K u n c z y ń s k a - I r a c k a , Jacek Olędzki, Ksawery Piwocki, Ro­ man Reinfuss (z-ca red. nacz.). Sekretariat redakcji — Ewa K o s t y r k a . Redaktor techniczny — Halina Ż e l e c h o w s k a . U k ł a d gra­ ficzny •— Jadwiga Jarnuszkiewiczowa. T ł u m a c z e n i a — Magdalena Mierowska (ang.) i Natalia S t a s i ń s k a (ros.). Redakcja: I n s t y t u t Sztuki Polskiej A k a d e m i i Nauk, W a r ­ szawa, u l . Długa 28, tel. 31 32 71, w e w n . 48. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/8de27708bfe164f5971c99ade7a7e80d.pdf 8df9cfe19c9ee129c5219d6b05bb95ea Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3285 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1985 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3079 Title A name given to the resource "Wszystko jest piękne, co mi się podoba". O wyrobach z grochu, maku, ryżu i słomy Marii Pieluszczak / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1985 t.39 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1985 t.39 z.1-2, s.65-66 Creator An entity primarily responsible for making the resource Jackowski, Aleksander Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Aleksander Jackowski „WSZYSTKO JEST PIĘKNE, CO Ml SIĘ PODOBA". O WYROBACH Z GROCHU, MAKU, RYŻU I SŁOMY MARII PIELUSZCZAK niedaleko w o j e w ó d z k i c h . Stara s i ę , a b y k a ż d y z w i e ń c ó w b y ł i n n y . „ M a m a L w o w a . Rodzice m i e l i gospodarstwo rolne. Siedem l a t c h o d z i ł a m o j a nie r o b i ł a t a k i c l i w i e ń c ó w j a k j a , c h o c i a ż wiele u m i a ł a do s z k o ł y . U k o ń c z y ł a j ą w 1936 r . L u b i ł a w ó w c z a s z r o b i ć , pisze o sobie w l i ś c i e . Urodziła s i ę 5 lutego 1923 r . w T u l i g ł o w a e h , rysować, a j e j o b r a z k i wieszano w szkole no. ś c i a n a c h . Masz t a l e n t ! m ó w i ł 2 Jest energiczna, p r a c o w i t a , p e ł n a i n i c j a t y w y . s i ę podoba, zamawiają T o , co r o b i , nauczyciel, p r o p o n o w a ł n a w e t o j c u , b y s i ę dalej u c z y ł a , a ł e nie powszechnie u niej i k u p u j ą b y ł o po t e m u w a r u n k ó w . Trzeba b y ł o p o m a g a ć w gospodarstwie, szopki, modele z a m k u , k o ś c i o ł a . W y k o n u j e je z ziarenek g r o c h u , herby, k r o w ę p a ś ć . . . N o i c a ł e ż y c i e pracuje, ale g d y t y l k o m a czas zaj­ m a k u , r y ż u i s ł o m y . N i e m a w ą t p l i w o ś c i , ż e s ą t o rzeczy p i ę k n e muje się s z t u k ą . ,,Jestem a r t y s t k a " m ó w i o sobie z s a t y s f a k c j ą . i ludowe. O d m a t k i n a u c z y ł a s i ę w y p l a t a ć w i e ń c o ze s ł o m y , h a f t o w a ć To herb b i s k u p a , o b j a ś n i a , k s i ą d z m n i e p r o s i ł n o i r o b i ę . i w y s z y w a ć k o r a l a m i gorsety, b l u z k i , s p ó d n i c e i zapaski, p i s a ć T ł o z m a k u , baranek z r y ż u . (...) W z ó r r y s o w a ł a m z m a l e ń k i e g o . p i s a n k i , r o b i ć ozdoby c h o i n k o w e , p a j ą k i . T o u m i e j ę t n o ś c i r o z w i ­ Osiem b a r a n k ó w n ę ł a jeszcze po w o j n i e . W 1945 r . w y j e c h a ł a , w r a m a c h r e p a t r i a c j i , Biskupa wyrysowałam ,,na Z a c h ó d " , a w t r z y l a t a p ó ź n i e j o s i a d ł a wraz z m ę ż e m w G o ś - r o b i ć wieniec na d o ż y n k i w o j e w ó d z k i e . Szkic sama c i m i u ( w o j . gorzowskie), gdzie mieszka po d z i ś d z i e ń . ,,Po p r z y ­ dałam j e ź d z i e — pisze c h c i a ł a m p o d t r z y m a ć n a s z ą t r a d y c j ę i zwyczaje Wieniec b ę d z i e t a k i : m e t r w y s o k i , o s i e m d z i e s i ą t l u d o w e , dlatego t e ż b r a ł a m u d z i a ł w r ó ż n y c h t e a t r z y k a c h oraz szeroki, w ś r o d k u o r z e ł , p o t e m h a s ł o i napis — S K R D r e z d e n k o . u r o c z y s t o ś c i a c h d o ż y n k o w y c h , eo z r e s z t ą do dzisiaj r o b i ę . B r a ł a m N a dole kosz z o w o c a m i . I s ł o n e c z n i k i t e ż b ę d ą . " też narysowałam. SKR-owi z a n i m jednego dopasowałam. N a d y k c i e . Teraz w Drezdenku. Muszę muszę druty jeszcze zrobiłam, zeszwejsować. centymetrów 3 u d z i a ł w l i c z n y c h k o n k u r s a c h na s z t u k ę l u d o w ą w (...), na d o w ó d M a ł e szopki r o b i „ d l a s w o i c h " oraz z n a j o m y c h , n a t o m i a s t czego m a m d y p l o m y i r ó ż n e odznaczenia j a k „ Z a s ł u ż o n y D z i a ł a ć ? d u ż o na w y s t a w y do m u z e u m w Zielonej G ó r z e , do M i ę d z y r z e c z a , K u l t u r y " , „ O r d e r Serca M a t k o m W s i " , „ Z a z a s ł u g i w r o z w o j u do D o m u m i a s t a D r e z d e n k a " . Poza t y m M u z e u m w Zielonej G ó r z e zaku­ k i l k a m o d e l i z a m k ó w i k o ś c i o ł ó w . „ K o ś c i ó ł " jest, j a k przypuszcza, p i ł o moje prace. W y k o n y w a ł a m r ó w n i e ż szopki B o ż o n a r o d z e ­ na P l e b a n i i w T r z e b i c z u , n a t o m i a s t zamek s p r z e d a ł a p r y w a t n e j niowe d l a M u z e u m w M i ę d z y r z e c z u . N a l e ż ę do z e s p o ł u ludowego osobie. przy Międzyorganizaeyjnym Kultury w Strzelcach Krajeńskich. Wykonała też w Drezdenku, W y m y ś l a nowo sposoby zdobienia, k t ó r o j e j „ p a s u j ą " do dla k t ó r e g o w y s z y w a ł a m 12 g o r s e t ó w . M o i m w n u c z k o m r ó w n i e ż t e m a t u . „ J e ś l i chodzi o w y r o b y z fasoli i t p . , t o z a c z ę ł a m je r o b i ć wyszyłam Ośrodku Kultury 1 gorsety" . Niestrudzenie kontynuuje sama z siebie o d r o k u 1945" — pisze w l i ś c i e . K i e d y p o s t a n o w i ł a 4 jeszcze z r o b i ć zamek z w i e ż y c z k a m i , p o s a d z i ł a b i a ł ą i c z e r w o n ą f a s o l ę , r. d o m u . Ś p i e w a stare i nowo p i o s e n k i , t o t e ż z a p r a s z a j ą j ą n a tradycjo wyniesione p o n i e w a ż c h c i a ł a , a b y zamek m i a ł b i a ł o ś c i a n y z c z e r w o n y m i i o ż y n k i wiejskie, w o j e w ó d z k i e , uczy tego, eo u m i e — m ł o d z i e ż , o b w ó d k a m i . „ W i e ż y c z k i ś c i b i a s t e . t a k i m i s i ę w oczach przede w s z y s t k i m jednak znana jest ze s w y c h w i e ń c ó w i k o m p o ­ W i e ż a w y ż s z a , w i e ż y c z k i , a n a dole szeroki. B o j a co p o m y ś l ę , troi. zycji, w y k o n a n y c h ze s ł o m y i g r o c h u . W i e ń c e j e j zawsze c i e s z ą eo z e c h c ę , t o so z r o b i ę ! (...) W i e ż ę B r a n i b o r s k ą m i a ł a m z grochu. się u z n a n i e m , z a r ó w n o n a d o ż y n k a c h k o ś c i e l n y c h , j a k i p a ń s t w o ­ P r z y j e c h a l i znad jeziora i s p r z e d a ł a m . D o Zielonej G ó r y na w y ­ wych. K i l k a r a z y z d o b y w a ł a za nie 1 miejsca na p r z e g l ą d a c h s t a w ę d a ł a m p a r ę l u b u s k ą , ale mysz z j a d ł a . T r o c h ę m i s i ę ż a l �z r o b i ł o , bo j a k i e to ś l i c z n e b y ł o ! Najgorzej z f r a k i e m u c h ł o p a 'i. tej p a r y . Mysz c a ł k i e m z j a d ł a . Z k ł o s i . ó w b y l . A l e ja i o jeszcze doloiuC, C h ę t n i e w y j e ż d ż a do Zielonej G ó r y , Drezdenka, gdzie t y l k o się da. M o ż e t r o c h ę z a z d r o ś c i m ę ż o w i , k t ó r y j a k o na kontrtorpedowcu „ B ł y s k a w i c a " objechał marynarz w czasie wojny k a w a ł ś w i a t a . D z i ę k i m ę ż o w i , k t ó r y jest w Z B O W i D z i e , b y ł a na wycieczce w Szczecinie. „ Z a m e k w i d z i a ł a m , opowiada, i ż a r n a i k o ł y s k ę w m u z e u m . B o j a ciekawa jestem, w s z ę d z i e c h c i a ł a b y m być. W Kołobrzegu p o ś p i e w a l i m y , w morze r z u c i l i kwiaty. A j a k i e p i o s e n k i u m i e m . W y m y ś l i ł a m na d o ż y n k i (...) N a d o ż y n k i t r a k t o r ze s ł o m y z r o b i ł a m . A j a k s i ę w s z y s t k i m p o d o b a ł ! Snopow i ą z a ł k ę t e ż z r o b i ł a m . Ze s ł o m y . T u na z d j ę c i u s t o j ę z „ k o g u t e m " . K o g u t pierzasty, z j ę c z m i e n i a , siedzi w s ł o m i a n y m koszyku. A j a w gorsecie. Sama w y s z y w a ł a m k o r a l i k a m i . T a k sama w y ­ m y ś l ę , a p o t e m k o l e ż a n k i z a w o ł a m . N i e c h p o p a t r z ą . (...) B o j a i gorsety w y s z y w a m i obrusy. K r z y ż y k a m i . P i s a n k i , t e ż p i s z ę . Najgorzej to u m i e ć wszystko. Z e b y j e d n o ! ale wszystko r o b i ę . 6 Artystycznie" . P y t a m , eo j e j się podoba. „ D l a m n i e wszystko jest p i ę k n e , co m i się podoba, p r a w d o p o d o b n i e m a m d o b r y gust (to nie t y l k o moje zdanie). W d o m u niejedno c h c i a ł o b y s i ę m i e ć , t y l k o nie zawsze s t a ć c z ł o w i e k a na t o . R e n t a za m a ł a , a w c z e ś n i e j m u s i a ł a m dzieciom d a ć wykształcenie. Ś c i a n y w pokojach m a m pokryte t a p e t ą , co z r e s z t ą sama w y k o n u j ę . Po p r o s t u p o t r a f i ę wszystko sama z r o b i ć ! " 7 K i m jest M a r i a Pieluszczak ? T w ó r c z y n i ą l u d o w ą ? U z d o l ­ n i o n ą a m a t o r k ą ? N i e w i d z ę p o t r z e b y rozwodzenia s i ę na t e n t e m a t . Zapewne j e j kategorie p i ę k n a nie b ę d ą s i ę p o k r y w a ł y z t y m i , k t ó r e p r z y j m u j ą etnografowie, a i w y r o b y m o g ą b u d z i ć z a s t r z e ż e n i a . A l e t a k a jest w ł a ś n i e p r a w d a , t a k ą jest w s p ó ł c z e s n a t w ó r c z y n i l u d o w a , t w ó r c z y n i nie „ c e p e l i o w s k a " , nie p r a c u j ą c a dla muzeów. �„ G d y wiele l u d z i gvornudzi s i ę n a ś p i e w y t a ń c e i ś w i ę t o w a n i e , zdarza się czasom coś dziwnego. L u d z i o p r z e s t a j ą j u ż t a ń c z y ć a jed­ n a k t o n i ó w t a ń c z y dalej, w c i ą ż t a ń c z y . N i e je, nie ś p i , nio odpoczywa. Owlada n i m sza­ leństwo tańca". (Tiieod",;' Kroeber. S z a l e ń s t w o tańca) Danuta K a l i n o w s k a - K ł o s i e w i c z OBRZĘD SOBÓTKOWY. TANIEC W ASPEKCIE SYMBOLIKI RUCHU OBROTOWEGO Wiek Wiek X V : „ T o igrzyska obchodzili rozpustnie ś p i e w a n i o m i rozwiązłymi XVII: „ W d z i e ń ś. Jana, g d y s i ę j u ż dobrze z m i e r z c h ł o , w y s z l i niespo­ m c h y , niekiedy k l a s k a n i e m , w y k r ę c a n i e m s i ę l u b i e ż n y m i i n n ą dzianie J e z u i c i , w k o ś c i e l n e stroje u b r a n i , p r z y odgłosie d z w o n ó w swawolą i ś w i e t l e pochodni i u d a l i s i ę za m i a s t o , gdzie rozniecone ognie w piośniach, Jan igraszkach D ł u g o s z . Dziejów i polskich sprośnych ksiąg rozrywkach". 12, przek). Meche- i płoche skoki mieszkańców nych s t a r k i i d z i e w k i nie o d d a j ą s i ę m o d l i t w i e , b y s t a ć s i ę g o d n y m i p r z y j ę c i a ducha Św., lecz — o b o l e ś c i — w o w y c h d n i a c h prze­ powszecłmie natychmiast Sobótki OO. J e z u i t ó w Boga, lecz d i a b ł a , m i a n o w i c i e : i s a j a - ł a d o , i l e l i - j a j a " . polski, polskiej, mieszkańców, i odtąd którzy nieprzystojnej w mieście Wałczu w XVII wieku, wg kroniki [ w : ] E . R a c z y ń s k i , Wspomnienia Wielko­ P o z n a ń 1842, t . 1, s. 89, c y t . za B . J . K . z Gniezna, „ L u d " , t . X T , s. 183 kaznodzieja J a n z Miechocina, r o k 1426, c y t . za J . K r z y ­ literatury wzruszył zaniechali z a b a w y " . do k o ś c i o ł a , nie b y s i ę m o d l i ć , lecz na t a ń c e , nie b y w s p o m i n a ć Historia kapłanów dawne p o g a ń s t w a o k a z a ł e j procesji i szanowa­ r o z b i e g l i s i ę do d o m ó w znaczonych na r o z m y ś l a n i a , z b i e r a j ą s i ę s t a r k i i d z i e w k i nie żanowski, przypominały o b r z ą d k i . Niespodziewany w i d o k r z y ń s k i e g o , 1867, I , s. 40 Warszawa 1064, „ J a n Ś w i ę t y Chrzciciel prz3'szeclł. W i ę c p a l ą S o b ó t k i . A w k o ł o n i e j . ś p i e w a j ą c , s k a c z ą wiejskie m ł ó d k i . s. 36 Wiek X V I : N i e znoście t y c h z w y c z a j ó w ! Co nas z w i e k ó w d o s z ł o I w l e k i e m sic u s t a ł o , trzeba, b y w w i e k p o s z ł o " , „ P r z e t o ono p o g a n k i ś w i e c i ł y jej I o ziele, i g d y jej d z i e ń św i ą c a n o , wieszali po domach, drugie sic n i ą opasowaly; a t o czyniły dwudziestego dnia i czwartego k s i ę ż y c a czerwca, u nas d z i e ń ś. J a n a ; t a m t e ż w nocy ognie p a l i ł y , t a ń c o w a ł y , diabłu Jan G a w i ń s k i , Dnorzanki..., Dziije obyczaju w dawnej 1664, c y t . za J . St. B y s t r o ń , Polsce, cześć i m o d ł y c z y n i ą c ; togo obyczaju p o g a ń s k i e g o do t y c h c z a s ó w w Polszczę nie c h c ą o p u s z c z a ć , ofiarowanie z !>\ licy ..Wszyscy na rozpust, j a k o w y u z d a n i I d ą b y l i c ą w p o ł y przepasani. c z y n i ą c , wieszając po domach i o p a s u j ą c się nią,, c z y n i ą sobót k i , Ś w i e r k o w e drzewa zapalone t r z e s z c z ą . paląc D u d y z b ą k a m i j a k co złego w r z e s z c z ą : aby ognio, krzesząc- je deskami, ś p i e w a j ą c pieśni, b y ł a p r a w a ś w i ę t o ś ć diabelska; t a m ż e ś p i e w a j ą t . I I , s. 64 śpiewały, tańcując', diabelskie p i e ś n i plugawe, t a ń c u j ą c , a d i a b e ł t e ż skacze, raduje sic, żc D z i e w k i muzyce po s z e l ą g u d a l i A ż e b y skoczniej w b ę b e n przybijali"... m u k r z e ś c i j a n i e c z y n i ą m o d ł ę a c h w a ł ę , a o m i ł e g o Boga nie d b a j ą , a l b o w i e m d z i e ń ś. J a n a w i e ś n i a k ó w p r z y chwale m i ł e g o fragment poetyckiego opisu s o b ó t k i z X V I I w . , c y t . za Boga ż a d n e g o nie b ę d z i e , a o k o ł o s o b ó t k i wszyscy będą. c z y n i ć B . J . K . z Gniezna, Materiały hist., L u d , t . X I , s. 183 rozmaite z ł o ś c i " . .Marciu z U r z ę d o w a , rok 1562. Herbarz 1595, Slotrnił: s. 31—32. Por. J . folkloru polskiego polski... Krzyżanowski, Kraków sobótka Wiek XVIII: [w:] Warszawa, 1(165, s. ,'180—383 „ P o zachodzie s ł o ń c a n a k ł a d a l i ognia na u l i c a c h ludzie t u t e j s i , a insi, j a k o t o n i e w i a s t y i d z i e w c z ę t a , p o domach swoich, przez „ D z i e ń ś. J a n a b y l i c ą s i ę o p a s a ć , a c a ł ą noc około ognia s k a k a ć . . . k t ó r e s k a k a ł y i ś p i e w a ł y . . . W s z ę d z i e w i d z ę po c a ł y m c h r z e ś c i ­ t o ć t e ż n i e m a ł e u c z y n k i m i ł o s i e r n o . A t a m najwiętszc. czary, jaństwie b ł ę d y na t e n czas s i ę d z i e j ą " . o m i e r z ł y c h s u p o r s t n y i . E x opposite zaraz gospody m o j e j , w ogro­ M . R e j , Postylle, dzie s ą s i e d z k i m , w z n i e c i ł y sobie k o b i e t y i d z i e w k i o g i e ń , przez W r o c ł a w 1965 w y d . K.. G ó r s k i i W . K u r a s z k i e w i e z , diałiel porozsiowal swoje nasienie takowych Bogu k t ó r y pierwej s k a k a ł y , a p o t e m t a ń c o w a ł y z ustawieznem ś p i e - 67 �I I . 1. W o j c i e c h Gerson, Sobótka, repr. za „ T y g o d n i k I l u s t r o w a n y " 1866 (1), 301 w a n i e m . . . i nie pierwej p r z e s t a ł y , aż wtenczas k i e d y m p o s i a ł Te w y s a d z a j ą c c z ł o w i e k a mego, ż e b y j u ż z a n i e c h a ł y tego ś p i e w a n i a , dla k t ó r e g o najczęściej nie m o g ł e m pójść s p a ć ' . t e ż w wysadzonych g ł o w n i a c h u p l a t a n y , u p a d ł w o g i e ń , za n i m o g i e ń do g ó r y i h u k dawały niespodziewany c z y n i ą c , p r z y c z y n ę , że s k a c z ą c y przelękniony, lub r o z p ę d z o n y d r u g i i trzeci, k t ó r z y n i m się p o d n i e ś l i , tymczasem Diariusz podróży Filipa. Orlika, z rękopisu tłum. F. b ę d ą c y na spodzie dobrze sobie p r z y p i e k l i pieczeni". R a w i t a - G a w r o ń s k i , „ L u d " t . V , 1893, z. 2, s. 170. F i l i p O r l i k (ur. 1672) — pisarz w o j s k o w y J a n a M a z e p y hetmana, J . K i t o w i c z , Орт* obyczajów Ukrainy. Augusta , , W w i g i l j ą ś w . J a n a Chrzciciela po nieszporach, a czasem t w a r ­ III, i zwyczajów za panowania K r a k ó w 1925, s. 363—364 Wiek X I X d y m z m r o k i e m , po miastach i wsiach r o z p a l a l i spory o g i e ń na u l i c a c h , k t ó r y zwał się s o b ó t k ą , przez k t ó r y m ł o d z i e ż obojej „Tuż płci, najwięcej gorszy w ą w o z e m ł ą c z y ł się ze w sią; z w y k l e o tej porze c i c h y i c i e m n y , daleko o d d y n g u s u , w ś r e d n i c h l a t a c h A u g u s t a I I I j u ż b y l k o ­ bo w y s o k i e m i ś c i a n a m i n i e d o p u s z c z a ł n a w e t do ś r o d k a swego n a j ą c y m , p r z y k o ń c u z a ś l a t jego wcale u s t a ł , dozorem s u r o w y m b l a d y c h p r o m i e n i k s i ę ż y c a , d z i ś nagle ożył t ł u m i o n ą marszałka atoli męskiej, skakała. Ten zwyczaj, za w s i ą r o z p o c z y n a ł się d w o r s k i u g ó r , k t ó r y a za postępujących p r z y k ł a d e m w a r s z a w s k i m , s k ą d się i zło i dobre zwyczaje wielkiego koronnego w W a r s z a w i e n a j p r z ó d , głębokim ! dzkrwczyn... I rozmową r zbiw szy się w k u p k ę , t u p a n i e m po t y l k o n ó g p r z e r y w a j ą c milczenie wucczoru, w y b i e g ł y z w ą w o z u k r a j u r o z l e w a ł y , w s z ę d z i e w y t ę p i o n y , j a k o złe s k u t k i s p r a w u j ą c y , i z w r a c a j ą c się w bok od d r o g i , p r z y s t a n ę ł y dla z a ł o ż e n i a ogniska. j u ż t o w p o ż a r a c h b u d y n k ó w z s o b ó t k i zapalonych, j u ż w oso­ Tam b a c h s k a c z ą c y c h s o b ó t k ę , k t ó r e nieraz, ile p r z y g ę s t y m d y m i e , a n a o k o ł o u k ł a d a ł y stos c h r u s t u i drzewa (1). s k a c z ą c naprzeciw siebie i u p a d a j ą c w o g i e ń , r a z i ł y sobie p ł o ­ o k r ę c i w s z y s ł o m ą w y s o k i t y k , wdtopywaly go w z i e m i ę , ... d z i e w k i k l ę c z ą c f o r m o w a ł y k o ł o i d o t y k a j ą c się prawie m i e n i e m oczy, twarze, r ę c e i n o g i , m i a n o w i c i e bose, albo u k o b i e t głową jedna drugiej, w s p ó ł n e m dmuchaniem... m i a ł y u spodu nieopatrzone; osobliwie k i e d y c h ł o p c y , k t ó r y c h k a d u k z t l e j ą c y c h iskier... u p r a g n i o n y p ł o m i e ń . wydobyć miesza do k a ż d e j swawolnej k o m p a n j i , klucze prochem pona- ... b i o r ą r ó w n i e ż d w a k a w a ł k i drzewa — t w a r d s z y i m i ę i . s z y , bijane l u b t e ż ł a d u n k i z prochem nieznacznie w ogień r z u c a l i . i za p o m o c ą t a r c i a w y w o ł u j ą ś w i ę t y o g i e ń , k t ó r y n a l e ż y c a ł y r o k 68 �p r z e c h o w y w a ć ; z jego p o m o c ą , z a p a l a j ą stos... (2). ł ą c z o n o i p r z e c i ą g a ł j ą przez o g i e ń (7). ... W s z y s t k i e u j ą w s z y s i ę za r ę c e o k o l i ł y o g i e ń . . . i g d y p ł o m i e ń Nareszcie k o ń c z y się w s z y s t k o ; p a r y r o z c h o d z ą s i ę b y razem bucha, z t r z a s k i e m w y r z u c a j ą c w g ó r ę d o g o r y w a j ą c e liście i p o p i ó ł w ż y c i e s p ę d z i ć noc a ż do wschodu s ł o ń c a (8). z p a l ą c e j s i ę b y l i c y , one jedna za d r u g ą , p r z e s u w a j ą się j a k b i a ł e m a r y nocne k o ł o ognia. O. K o l b e r g , D W O K , Sandomierskie, t . 2, s. 109, oraz: K o ł o Sanoka d z i e w c z ę t a w bia,łe suknie ubrane i przystrojone (1). I k s , Kopernacka w w i e ń e o , ś p i e w a j ą p i e ś n i i t a ń c z ą kolo ognia... (3). „Wisła" ... G d y d z i e w c z ę t a ś p i e w a j ą , ciekawsi ze w s i , i starzy i m ł o d z i , w okolicach Sieradza, zwabieni ogniom i daloko r o z c h o d z ą c y m się ś p i e w e m , z a c z ę l i . . . B . Gustawicz, O ludzie podduklańskim s c h o d z i ć s i ę na miejsco u r o c z y s t o ś c i . D o s t r z e g ł e ś t a m niczanach w szczególności, n i e m i i k i l k u gospodarzy starszych, ja,k j e d n ą r ę k ą o p a r c i na Sobótka w k i j a c h , a d r u g ą w ł o ż o n ą m a j ą c za k a m i z e l ę , p r o w a d z i l i u r y w a n ą , w r. 1897 staraniem T o w . L u d . , о р г . d r F . K r c e k , p o w a ż n ą m i ę d z y s o b ą r o z m o w ę . Z drugiej s t r o n y ognia,, bliżej 1898, t . I V , s. 316; (5). T a m ż e , s. 316; ( 6 ) . T a m ż e , s . 316; j e d n a k dziewczyn, s p o c z y w a ł o k i l k u n a s t u m a ł y c h między chłopaków, „Wisła" Galicji. siedleckim, Sobótki 1892, t . V I s. 684; (3). w ogólności, a Iwo- „ L u d " 1900, t . V I , s. 78; (4). Zestawienie materiału zebranego „Lud" (7). I k s , op. c i t . , s . 4 3 ; (8). A . B o h d a n o w i c z , Przeżytki p r z y t u l o n y c h w b r u z d a c h do ziemi, k t ó r z y p o d n o s z ą c n a d zagon żytnego rozczochrane g ł ó w k i , słali w z r o k ciekawy prosto do ogniska... 1895, t . 2, s. 12 C o k o l w i e k dalej, za gospodarzami r o z m a w i a j ą c y m i we wsi Zeliszew w pow. 1891, t . V , s. 4 1 ; (2). I . P i ą t k o w s k a , poglądu staro­ u R u s i n ó w , Grodno 1896, C y t . za „ L u d " w wąwozie s t a ł o k i l k u r z e ś k i c h p a r o b c z a k ó w , z a k r y t y c h do p o ł o w y cieniom „ W całej E u r o p i e znane jest palenie o g n i ś w i ę t o j a ń s k i c h i ska­ jogo i k r z a k a m i , k t ó r z y n i e d o s t r z o ż o n i , m o g l i wszystko w i d z i e ć kanie l u b przechodzenie przez p ł o m i e n i e . . . W g ó r z y s t y c h oko­ i słyszeć... licach S l a w o n j i i B o ś n i w i d z i a ł e m p a s t e r z ó w , s k a c z ą c y c h przez gdzie o g i e ń bez o d z i e ż y . D z i e w c z y n y p r z e s k a k i w a ł y t y l k o w koszulach, się p a l ą s o b ó t k i , i k a ż d y trzaska z bicza t a k d ł u g o , j a k d ł u g o k t ó r ą ponadto p o d n o s i ł y d o s y ć wysoko, wywołując niewybredne W powiecie g o r l i c k i m . . . c h ł o p c y w y c h o d z ą na w z g ó r z a , ż a r t y w i d z ó w . . . L u d w i e r z y , iż w noc ś w i ę t o j a ń s k ą niebo t r z y k r o ć się o g i e ń p a l i (4). ... D z i e w c z ę t a c i ą g l e t a ń c z y ł y . . . , a b u c h a j ą c y o g i e ń odznaczał otwiera się i z wielką szybkością się zamyka". na ugorze cienie o s ó b , k t ó r y c h c i e k a w o ś ć i zabawa na miejsce to zgromadziły. Nareszcie ukończywszy śpiewanie, rozerwały L.S.K., u t w o r z o n e k o ł o i s t a j ą c na uboczy w jednem gronie, b i a ł y m jednostajnym ubraniem fantastyczny p r z e d s t a w i a ł y widok Sobótka. Poszukiwania, „Wisła" 1896, t . X, s. 141—142 na c i e m n y m t ł o nocy. w każdej wsi ukraińskiej obchodzą t ę uroczystość... N a j - G d y ognisko p o z o s t a ł o p r ó ż n e , n a g ł e p o d n i o s ł y s i ę g ł ó w k i pospoliciej ś w i ę t o to p o g a ń s k i e o b c h o d z ą , z a t k n ą w s z y drzewo ci n a ł ą c e , d z i e w c z ę t a s i ę z b i e r a j ą w k o ł o , w z i ą w s z y s i ę za r ę c e , zerwawszy s i ę , w c a ł y m b i e g u jeden za d r u g i m . . . w w e s o ł y c h k r ę c ą s i ę , ś p i e w a j ą c p i e ś n i . . . K s i ę ż a ruscy w z b r a n i a j ą i m obchodu owych k i l k u n a s t u przyczajonych pokrzykach... i śmiechach w bruździe chłopaków; z a c z ę l i t a m i nazad przeskakiwać przez o g i e ń . . . , a, d z i e w c z ę t a . . . d o r z u c a j ą c liście b y l i c y na o g i e ń tego ś w i ę t a , ale p o m i m o te zakazy, corocznie w k a ż d e j w s i ono się o d p r a w i a . " i u j ą w s z y się z n ó w za r ę c e , z a w i o d ł y k o ł o i n o w y ś p i e w z a b r z m i a ł : M . J e z i e r s k i , Poezje, W i l n o 1837, s. 111, c y t . za „ W i s ł a " 1899, t . X I I I , s. 362 O J a n i e , Janie — Janio z i e l o n y ! P a d a j ą liście na wsyćkie strony; a t y , Janku, parobecku sukaj so zony. * * * K a j t a jej bede u k a t a s u k a ć ? a p ó j d ę j a do S c e p a n ó w w okienko p u k a ć . A r t y k u ł t e n s t a n o w i p r ó b ę analizy o b r z ę d u s o b ó t k o w e g o P u k , p u k , w okionecko W y d ź ze M a r y ś , kochaneeko niec. D l a j e j c e l ó w w y k o r z y s t a n e z o s t a ł y g ł ó w n i e polskie m a t e r i a ł y Sama j e d n a . ź r ó d ł o w e poszerzone, d l a p o r ó w n a ń , o dane z t e r e n ó w S ł o w i a ń ­ Śpiew ten służył samym dziewczętom i dla każdej z o d m i a n ą t y l k o i m i o n po szczególe b y ł p o w t a r z a n y . N i e d ł u g o śpiewem szczyzn}' Wschodniej i P o ł u d n i o w e j oraz z niemieckiego obszaru 1 językowego . Analiza semantyki wierzeń i r y t u a ł ó w sobótkowych t y m o b e s z ł y one wszystkie d o m o s t w a , w k t ó r y c h się z n a j d o w a ł y dorosło lub ze s z c z e g ó l n y m u w z g l ę d n i e n i e m tej jego fazy, w k t ó r e j w y s t ę p u j e t a ­ dorastające dziewoje... T y m p r z e c h o d z i ł wszystkie d z i e w c z ę t a , a... porządkiem parobczaków śpiew spokojnie mieszczono p r z y dziewuchach, j a k poprzednio w naradzie swej będzie p r z e b i e g a ł a w d w ó c h p ł a s z c z y z n a c h : w p l a n i e z n a c z ą c y c h zacho­ wań obrzędowych, konkretnych działań rytualno-symbolicz- n y c h , b ę d ą c y c h r e a l i z a c j ą pewnego systemu z n a k ó w , oraz w p l a ­ nie p o j ę c i o w y m , k t ó r y p o s ł u ż y do o d c z y t a n i a z n a c z e ń systemu ułożyły... 2 Jeszcze j a k i ś czas ś p i e w a ł y ł ą c z ą c w p a r y m ł o d z i e ż w i e ś n i a c z ą . . . Pomału i nieznacznie dotychczasowe przybliżyli się i parobcy, opuszczając w c i e n i u schronienie, a ł y k n ą w s z y w ó d k i h u l a ć poczęli. W a ł e k wziął Baśkę, Antek Marynę, Wojtek Małgosię, i w y w i j a l i s z c z ę ś l i w i e po ugorze, p r z y ś w i e t l e g w i a z d i dopala­ salnych k u l t u r o w o , zestawianych w pary opozycji pojęciach, k t ó r y c h znaczenia z o s t a ł y j u ż zrekonstruowane. W e r y f i k o w a n a p o n i ż e j hipoteza badawcza brzmi następu­ j ą c o : obrzęd s o b ó t k o w y ma charakter o b r z ę d u przejścia, j ą c e g o s i ę ogniska, s o b ó t k i . . . . . . z b y t k i p o l e g a j ą p r z e w a ż n i e na t r ą c a n i u pierwszego . T e r m i n „ p l a n p o j ę c i o w y " o d n o s z ę do ś w i a t o p o g l ą d u w ł a ś c i w e g o r o z u m o w a n i u t r a d y c y j n e m u , w y r a ż o n e m u w uniwer­ w ogień dziewcząt i z m u s z a n i u i c h do s k a k a n i a przez ognisko (5). W e wsiach r u s k i c h . . . parobek c h w y t a za r ę k ę d z i o w c z y n ę i roz­ jest on z b i o r o w ą i n i c j a c j ą m ł o d y c h d z i e w c z ą t w m a ł ż e ń s t w o . Spośród wielu obrzędów przejścia wydarzeniem inicjacja przesłaniającym seksualno-matry- moniałna jest znaczenia wszelkie inno, r ó w n i e ż d o n i o s ł e , m o m e n t y w c y k l u pod względem p ę d z a j ą c s i ę spoinie o g i e ń p r z e s k a k u j ą (6). życia, D o p o k ą d ś p i e w a ł y d z i e w c z ę t a i ż e r d ź wysoko się, p a l i ł a , c h ł o p c y , poddawana xikryci w z b o ż u , nie d a w a l i z n a k u życia,; lecz g d y o g i e ń o p a d ł społeczny i p i o ś n i m u i ł y się k u k o ń c o w i , w t e d y w y b i e g a l i oni z u k r y c i a b r n ą ć s k o m p l i k o w a n y proces wtajemniczania,, z d o b y ć o k r e ś l o n e i k t o m ó g ł c h w y t a ł d z i e w c z y n ę , n a j c z ę ś c i e j t ę , z k t ó r ą go w p i e ś n i umiejętności — W I E D Z Ę ludzkiego. Zgodnie obrzędowi z r y t u a l n y m schematem jednostka, aby uzyskać inicjacji nowy (prawo zawarcia m a ł ż e ń s t w a ) m u s i p o m y ś l n i e status prze­ — i o w ą w i e d z ą w y k a z a ć s i ę , co 69 �dopiero u p r a w n i a do p e ł n i e n i a n o w y c h f u n k c j i społecznych. cjacyjną 3 z zastosowaniem k r y t o r i ó w w ł a ś c i w y c h dla. i d e n t y f i k a c j i przynosi mistyczne 9 Z a c z n i j m y a n a l i z ę p o s z c z e g ó l n y c h faz o b r z ę d u o d charakte­ obrzę­ r y s t y k i czasu i miejsca jego s p e ł n i a n i a . d u inicjacyjnego. Obrzęd wędrówkę, w g ł ą b sacrum, k t ó r a poznanie, uzdrowienie, o d n o w i e n i e ' . S p r a w d ź m y zatem., czy o b r z ę d s o b ó t k o w y .,podda s i ę " analizio jako taki ma określoną strukturę dramatyczną, jost więc r o z k ł a d a ł n y na prostsze elementy w a ż n e dla t o k u ak­ c j i . P o n i e w a ż s t r u k t u r z e obrzędów- przejścia odpowiada Przestrzeń o b i z ę d o w a sche­ 4 m a t b a j k i m a g i c z n e j p r z y w y r ó ż n i a n i u p o s z c z e g ó l n y c h faz o b r z ę ­ d u zastosujemy s f o r m u ł o w a n e przez W . P r o p p a zasady p o s t ę p o ­ 5 w a n i a w ł a ś c i w e przy analizie b a j k i m a g i c z n e j . M o d e l o w y sche­ mat przebiegu obrzędu, zrekonstruowany k u d z i e s i ę c i u jego o p i s ó w , jest 1 po zachodzie na p o d s t a w i e k i l ­ następujący: w p o b l i ż u lasu, na wzniesieniu, w w ą w o z i e , jarze, p r z y drodze, na s k r z y ż o w a n i u d r ó g , w p o b l i ż u rzek, z b i o r n i k ó w w o d n y c h wszystkio dorosło dziewczęta — panny, młodzi chłopcy, przedstawiciele „ d o r o s ł y c h " — starszych — m ł o d e m ę ż a t k i , para,, k t ó r a o s t a t n i a z a w a r ł a z w i ą z e k 2 dziewczęta w stroju małżeński; go wokół żerdzi p o d p a l a j ą w o k ó ł stosu i ś p i e w a j ą, (zawodzą) w o k ó ł ognia, t r z y m a j ą c sio za r ę c e w tempie coraz szybszym, „ w rozpasaniu i s z a l e ń ­ stwie", gdy ogień zapłonio n a j w y ż s z y m płomieniem; 5 d o p ó k i stos p ł o n i o , p a l i się ż e r d ź , a d z i e w c z ę t a t a ń c z ą , c h ł o p c y t r z y m a j ą się n a uboczu, k r y j ą się w zaroślach, k r z a k a c h , za d r z e w a m i ; 6 g d y o g i e ń dogasa,, c h ł o p c y z nich „porywa", czynę i przeciąga te informacje na j ę z y k opozycji semantycznych, wieś — pustkowie dom — z ł o w r o g i las ziemia u p r a w n a — ziemia „ c z y s t a " rola — ziemia j a ł o w a , u g ó r ten świat — tamten świat stos c h r u s t u , к r ą żу ć w y b i e g a j ą O g i e ń s o b ó t k o w y n a j c z ę ś c i e j rozpalany jest na wzniesieniach l u b g ó r a c h . G ó r ę — j a k o n a j b l i ż s z ą n i e b u — c z ę s t o u w a ż a się za p u n k t s t y k u nieba, z z i e m i ą , a więc za, „ ś r o d e k " przez k t ó r y przechodzi oś ś w i a t a , miejsce w k t ó r y m m o ż n a d o k o n a ć przej­ ścia z jednego p o z i o m u kosmicznego na d r u g i , p r z e ł a m a ć ś w i e c k ą przestrzeli i „ z i e m s k i " s p o s ó b b y c i a , i człowiekowi jedynie w najważniejszych sferę j ą przez d o g a s a j ą c y wkroczyć w z ukrycia, każdy Czas spełniania obrzędu ogień: p а г a, m i rozchod.zą się po o k o l i c y , spędzają, ze s o b ą n o c ; O b r z ę d zaczyna się po zachodzie s ł o ń c a , o zmierzchu i trwa aż do ś w i t u , a więc w czasie, g d y c z ł o w i e k „ z a w i e s z a " swoje 8 o ś w i c i e dziewczęta, w r a c a j ą biegiem do d o m ó w . n o r m a l n o d z i a ł a n i e — nie pracuje, nie b a w i się. P o r ą dla a k t y w n o ś c i l u d z k i e j jest d z i e ń . N o c ą n a t o m i a s t Wracają/' do na,szego /.alożenia: dostępną m o m e n t a c h jego ż y c i a sacrum. c h w y t a w y b r a n ą przez siobie dziew­ 7 następnio dziewczęta i chłopcy demony ". J a k w i a d o m o opozycjo te s ą p o c h o d n y m i o p o z y c j i podsta­ pieśni obrzędowe; 4 następnie zaczynają 1 d u c h y , siły nieczyste, o t r z y m a m y n a s t ę p u j ą c } ' zestaw p a r : go „ ż y w y m o g n i e m " ; 3 dziewczęta s i a d a j ą złe moce, wowej w z i e m i ę, u k ł a d a j ą tam Przekładając o b r z ę d o w y m okręcają słomą długą żerdź, „ t y k " , wkopują w j a r a c h , w ą w o z a c h , poza d o m e n ą ż y c i o w ą c z ł o w i e k a , w m i e j ­ przebywają, słońca się nego, z ł o w r o g i e g o lasu, p r z y drodze l u b na s k r z y ż o w a n i u d r ó g , scach, o k t ó r y c h m ó w i s i ę , że s ą d l a l u d z i niebezpieczne, p o n i e w a ż na t z w . c z y s t y m p o l u , czystej ziemi —. na ugorze, w y g o n i e , zbierają O b r z ę d zazwyczaj odbywa, się poza g r a n i c a m i w s i , na tere­ nach n i e u p r a w n y e h , na wzniesieniach, g ó r a c h , w p o b l i ż u ciem­ obrzęd sobói kow у jesl właściwą uaktywniają się siły nieczyste — złe w i e d ź m y , demony, d u c h y , n o c ą funkcjo­ z b i o r o w ą inicjacja, d z i e w c z ą t w m a ł ż e ń s t w o. W czesie o b r z ę d u n u j ą z m a r l i ' . Noc jest dla c z ł o w i e k a czasem „ m a r t w y m " o s i ą g a j ą one w łaś, i w y s t o p i e ń wtajemniczenia, ow ą W T E D Z Ę , złowrogim k t ó r e j j e d n y m z prze ja ^, ów m o ż e h y c z d o l n o ś ć do pt">krcncji. a t y m sajiiym zdolność do p e ł n i e n i a funkcji 1 i niebezpiecznym. W planie p o j ę c i o w y m — opisaną 6 kobicty-n-atki, wyżej syluację możemy w y r a z i ć poprzez następujący zestaw par o p o z y c j i : k o b i e t y - r o d z i c i e l k i . L c - / . inicjacja nie m o ż e ogr,.nic7.\e się je­ dynie do zamanifestowania, uzasadnionego fizjologia^ faktu dzień — noc świa,tlo — ciemność przez o d w o ł a n i e się do w y d a r z e ń m i t o l o g i c z n y c h . W o b r z ę d z i e czas p o p r a w n y — czas o d w r ó c o n y i n i c j a c j i zatem p o w i n i e n p o j a w i ć się w ą t e k p o w r o t u do c z a s ó w czas a k t y w n o ś c i — cza,s „ m a r t w y " spolocznego, m u s i n a t o m i a s t d o s t a r c z y ć uzasadnienia, w ł a ś c i w e g o 7 m i t y c z n y c h , b o w i e m i n i l l o tempore „ m i a ł o miejsce stworzenie i uporządkowanie kosmosu oraz objawienie przez b o g ó w l u b przez p r z o d k ó w czy h e r o s ó w k u l t u r o w y c h p r a w z o r u wszystkich 8 d z i e d z i n " . Epoka, m i t y c z n a s ł u ż y za m o d e l w s z y s t k i c h cza­ Z w r ó ć m y u w a g ę , że i t y m razem, w y c h o d z ą c od w y r a ż o n e g o w p o j ę c i a c h s z c z e g ó ł o w y c h k o n k r e t u , d o c h o d z i m y do opozycji podstawowych : sów. Powrót : do „ p o c z ą t k ó w ", do pierwszego p u n k t u w czasie i w przestrzeni oznacza zdobycie w i e d z у t a j o m n e j, po­ życie — śmierć t e n ś w i a t — taniton. ś w i a t konanie g r a n i c y miedzy z n a n y m i n i e z n a n y m , o s i ą g n i ę c i e p e ł n i poznania. M i s t y c z n e wtajemniczenie dokonuje k o n t a k t u z „ p r z e d s t a w i c i e l a m i " rzeczywistości wyniku Czy wobec tego w y b ó r miejsca, i czasu s p e ł n i a n i a o b r z ę d u jest transcendentnej, się w p r z y p a d k o w y , czy t e ż m o ż e m y p r z y p u s z c z a ć , że sconeria, r y t u a ł u i s t o t a m i ze sfery sacrum, p r z y c z y m sacrum oznacza rzeczywistość i nruriiezną mocy. j a k i najniżs/.y przebywają zarówno z panieoneni zarówno wszcdi];, a ę ż n y c l i |>o/,iom kosmosu incprzychylue ludzini —- / , a ś u i a , i \ , bóstwa bóstw 70 należy podjąć Akcesoria obrzędowe „ziem­ s k i m " p o z i o m o m kosmosu, a kosmicznym . . d o l e i n " i n i e b i a ń ­ w- i с d z o przypuszczeń. i demony, zatom przekroczenie granicy m i ę d z y s k i m absolutem. A b y z d o b y ć S z u k a j m y zatem dalszych p o t w i e r d z e ń naszych gdzie j a k i s p r z y j a j ą c o i m na ogół d u c h y p r z o d k ó w . Proces w t a j e m ­ niczania z a k ł a d a sugerujo, iż chodzi o n a w i ą z a n i e konta.ktu z „ t a m t y m ś w i a , t e m " ? „ini­ W miejscu, gdzie ma z a p ł o n ą ć s o b ó t k o w y stos, d z i e w c z ę t a wkopują w ziemię w y s o k ą żordź, „ t y k " . Symbolika żerdzi wyda- �je s i ę n i e z b y t s k o m p l i k o w a n a — jest ona t r a n s f o r m a c j ą osi kosmicznej, się drzewa. P r z y j m u j ę , ż e g ł ó w n y cel o b r z ę d u z o s t a ł j u ż do tego w c e n t r u m w s z e c h ś w i a t a i jest p o m o s t e m m i ę d z y t r z e m a pozio­ m o m e n t u o s i ą g n i ę t y , n a t o m i a s t wszelkie c z y n n o ś c i - n a s t ę p u j ą c e m a m i kosmosu. po t a ń c u s ł u ż ą t e m u , a b y z a i s t n i a ł ą s y t u a c j ę w y r a z i ć k u l t u r o w o , czy t e ż drzewa kosmicznego, k t ó r e znajduje W k o p u j ą c ż e r d ź w z i e m i ę , d z i e w c z ę t a w z m a c n i a j ą niejako w y r ó ż n i e n i e , wydzielenie przestrzeni, w- k t ó r e j spełniany nych śpiewach i szaleńczym t a ń c u dziewcząt wokół sobótkowego w języku symbolicznym, jest W t y m k o n t e k ś c i e w i a n k i na s o b ó t k o w y m drzewie b y ł y b y o b r z ę d . D o k o n u j ą one symbolicznej w a l o r y z a c j i miejsca, same j e d y n i e ś w i a d e c t w e m tego, że d z i e w c z ę t o m u d a ł o się p r z e k r o c z y ć u s t a n a w i a j ą ś r o d e k w s z e c h ś w i a t a — miejsce k o n t a k t u z rzeczy­ granice ziemskiego, a t y m s a m y m d o ś w i a d c z y ć wistością poznania, że z g ł ę b i ł y t a j n i k i transcendentną. Łączność z kosmosem o d b y w a się w p ł a s z c z y z.nacb: mistycznego która ma b y ć dla n i c h „ p r z e p u s t k ą " w d o r o s ł e ż y c i c . M o ż n a w y s u n ą ć i t a k i e przypuszczenie, dól owej W I E D Z Y , — góra góra ziemia — niebo że w po sacrum wtajemniczenia b y ł n i e j e d n a k o w y , w n i e k t ó r y c h ziemia. — z a ś w i a t y wręcz niewystarczający, Bardziej w y r a ź n e n a w i ą z a n i e do i d e i drzewa kosmicznego m o ż e m y dostrzec w t y c h ź r ó d ł a c h , k t ó r e p o d a j ą opisy „ z a b a w y " s o b ó t k o ­ wej nie p r z y p ł o n ą c y m stosie, lecz w o k ó ł d r z e w a . s w y c h peregrynacjach nie wszystkie d z i e w c z ę t a o s i ą g n ę ł y p e ł n i ę poznania, że s t o p i e ń i c h — dół pełnienia funkcji zróżnicowania kobiety-matki. stopnia przypadkach aby u z n a ć d z i e w c z y n ę za z d o l n ą posiadanej Widomym znakiem WIEDZY być może do owego były w ł a ś n i e w i a n k i w i s z ą c e na r ó ż n y c h g a ł ę z i a c h drzewa. — jedne 12 Zabawa polega na t y m , że d z i e w c z ę t a , po r y t u a l n y c h śpie­ w y ż e j , inne n i ż e j . Z a u w a ż m y , że dziewczyna, k t ó r a nic z a r z u c i ł a wach i t a ń c a c h , z d e j m u j ą z g ł o w y w i a n k i i k a ż d a z n i c h , s t o j ą c swojego w i a n k a na, drzewo m u s i a ł a , t y ł e m do drzewa, stara się t a k r z u c i ć s w ó j wianek, a b y z a w i s ł s o b ó t c e . N i e m o ż e m y w y k l u c z y ć , że nakaz t e n dla d z i e w c z y n y , p o j a w i ć się na n a s t ę p n e j on na jednej z g a ł ę z i . P o m y ś l n e umieszczenie w i a n k a na drzewie podobnie j a k dla p a r y — c h ł o p a k a i p a n n y — skojarzenie i c h w r ó ż y rychle z a r n ą ż p ó j ś o i e , n a t o m i a s t p r ó b a nieudana oznacza irnieri w s o b ó t k o w y c h jeszcze co n a j m n i e j r o k oczekiwania na męża.. pieśniach było niegdyś obowiązujące. W r ó ć m y j e d n a k do m o m e n t u , g d y m a z a p ł o n ą ć ognisko. W t y m miejscu n a l e ż y z w r ó c i ć u w a g ę na f a k t , że w w i e l u W o k ó ł ż e r d z i dziewczęta, u k ł a d a ł y stos z c h r u s t u , g a ł ę z i , s ł o m y kosmologiach archaicznych o p r ó c z zasadniczego, w e r t y k a l n e g o i podpalały p o d z i a ł u w s z e c h ś w i a t a na t r z y c z ę ś c i , w y r ó ż n i a się t a k ż e szereg bardzo a r c h a i c z n ą — przez pocieranie d w ó c h k a w a ł k ó w d r e w n a , w a r s t w , z a r ó w n o w poziomie „ n i e b i a ń s k i m " , j a k i w ś w i e c i e a jego s z c z e g ó l n e w ł a ś c i w o ś c i p o l e g a ł y m . i n . na t y m , żo „ w i e d ź m y dolnym. Wyobrażeniom t y m odpowiadają m . in. rysunki 1 3 r y t u a l n y c h p r z e d m i o t a c h czy strojach o b r z ę d o w y c h , stawiające n p . drzewo z k o r o n ą ne o d g a l ę z i o n i a oznaczają licznych gałęzi. na go t z w . ż y w y m o g n i o m . R o z n i e c a ł y go techniką 14 nie m i a ł y do niego takiego p r z y s t ę p u " " . W ź r ó d ł a c h często przed­ s p o t y k a m y informacje, że ognisko rozpalano po p r o s t u o d p ł o ­ Poszczegól­ n ą c e j g ł o w n i , lecz w ó w c z a s t a k i o g i e ń n a l e ż a ł o p r z e ż e g n a ć , a b y kolejne w a r s t w y ś w i a t a pozaziem­ skiego . z y s k a ł on o w ą szczególną, moc o d p ę d z a n i a „złego". Z d e j m u j ą c z tego rodzaju i n f o r m a c j i „ w a r s t w ę c h r z e ś c i j a ń ­ W y d a j e s i ę zatem, że zarzucanie w i a n k ó w na g a ł ę z i e drzewa m o ż e m y t r a k t o w a ć j a k o p r ó b ę k o n t a k t u ze ś w i a t e m transcen­ d e n t n y m poprzez dotarcie do k t ó r e j ś z jego w a r s t w . M o ż l i w e s k ą " d o c h o d z i m y do p o j ę c i a ognia j a k o „ c z y s t e j " siły kosmicz­ nej antagonistycznej wobec innego ż y w i o ł u — w o d y . J.R. Tomiccy analizując słowiańskie m i t y kosmogoniczne jest t e ż jednak p r z y j ę c i e innego w y j a ś n i e n i a . Zabawa z w i a n k a m i doszli do stwierdzenia, iż „ w s z y s t k i e , n a w e t n a j u b o ż s z e zaczyna się j u ż po zasadniczej części ceremonii, t z n . po r y t u a l ­ mitu, kończące 11. 2. Sobótka г Bilczy się w momencie u t w o r z e n i a l ą d u , wersje przekazują repr. za D w o k , Sandomierskie, t . 2 71 �11. 3. A u g u s t Weckesser, Reigentariz, nach Gottfried dwóch antagonistycznych bóstw, z których W ł a ś c i w o ś c i ą i s t o t niebieskich jest i o h o g n i s t o ś ć ( b ł y s k a w i c e , słoneczna). Woda. n a t o m i a s t — 1893, K u n s t h a u s obrzędowej potwierdzałby nagości przyjęto Zurich dziewcząt wcześniej w pewnym założenio, iż w stopniu obrzędzie i n i c j a c j i p o w i n i e n p o j a w i ć się w ą t e k p o w r o t u do c z a s ó w m i ­ 1 5 jedno skojarzone jest z niebem, a, drugie z m o r z e m " . g w i a z d y , tarcza Hadlaub, Fa,kt j e d n a k n a j i s t o t n i e j s z ą i n f o r m a c j ę : ziemia p o w s t a ł a w rezultacie współdziałania Kellers żywioł sfer tycznych; zgodnie b o w i e m ze stwierdzeniem natury ogólnej „ n a g o ś ć o b r z ę d o w a jest r ó w n o z n a c z n a z i n t e g r a l n o ś c i ą i p e ł n i ą . p o d z i e m n y c h — funkcjonuje j a k o ź r ó d ł o wszelkich m o c y i za,- R a j i m p l i k u j e b r a k u b r a n i a , t o znaczy b r a k z u ż y c i a . . . Wszelka r o d k ó w , „macierz uniwersalna", k t ó r a „pioprzedza k a ż d ą nagość obrzędowa implikuje for­ m ę i jest u p o d ł o ż a k a ż d o g o stworzenia... zawiera ż y c i e , krzep16 Ów „brak wzorzoc aczasowy, obraz 1 9 raju" . zużycia" należy, jak sądzę, odnieść także dziewiczej c z y s t o ś c i d z i e w c z ą t w o p o z y c j i do do k o ś ć i n i e ś m i e r t e l n o ś ć " ' . N i e k a ż d y j e d n a k i nie w k a ż d y m stanu kobiecej momencie m o ż e do niej d o t r z e ć , b o w i e m jej s t r a ż n i k a m i s ą d o j r z a ł o ś c i . Zaznaczmy t u , żc do u d z i a ł u w S o b ó t c e nie b y ł y straszliwe p o t w o r y , n i e p r z y c h y l n e l u d z i o m demony i b ó s t w a . dopuszczane d z i e w c z ę t a „ z h a ń b i o n e " , „ s p l a m i o n e n a o p i n i i " . T y m z ł y m m o c o m o charakterze a k w a t y c z n y m m o g ą n a t o m i a s t Z r ó b m y toż w t y m miejscu u w a g ę , żo d z i e w i c t w o uznawano za p r z e c i w s t a w i ć s i ę s i ł y ogniste. T e m a t ten p o s t a r a m y się szerzej s t a n s z c z e g ó l n i e s p r z y j a j ą c y n a w i ą z y w a n i u k o n t a k t u z sacrum. 2 0 r o z w i n ą ć w i n n y m miejscu niniejszego opracowania. E l e m e n t e m n i e z b ę d n y m w s t r o j u d z i e w c z ą t jest b у 1 i с a. W z m i a n k o w a ł o niej w r. 1562 M a r c i n z U r z ę d o w a , nazwa jej pojawia się, pośród materiałach Strój obrzędowy i n n y c h ziół leczniczych, we w s z y s t k i c h XIX-wiecznych. Nawiązując po raz k o l e j n y do znanych u s t a l e ń M . E l i a d e g o , p o t r a k t u j e m y b y l i c ę j a k k a ż d e Z d u ż y m , jak sądzę, p r a w d o p o d o b i e ń s t w e m m o ż e m y przy­ cudowno ziele, k t ó r o s w ą w a r t o ś ć m a g i c z n ą , czy l e c z n i c z ą za­ 2 1 j ą ć , że p i e r w o t n i e r y t u a l n y taniec s o b ó t k o w y d z i o w c z ę t a w y ­ w d z i ę c z a t y l k o t e m u , że m a s w ó j p r o t o t y p w drzewie ż y c i a . k o n y w a ł y nago. I n f o r m a c j e na t e m a t s t r o j u o b r z ę d o w e g o za­ Z d o b y c i e , czy posiadanie ziela, k t ó r e m a w a r t o ś ć drzewa kosmicz­ dotyczą nego, t z n . jest n i e w y c z e r p a n y m , w c i ą ż o d r a d z a j ą c y m się ż y c i e m , warte w w y k o r z y s t a n y c h przeze mnie materiałach przede w s z y s t k i m w i e k u X I X ; m i m o t o w o d n o t o w a n y c h w y p o ­ b y ł o b y r ó w n o z n a c z n e z p r z e j ę c i e m jego w ł a ś c i w o ś c i , jego m o c y . wiedziach p o j a w i a ł y się w z m i a n k i o t y m , że „ d z i e w c z ę t a wiejskie Z a t e m w s y t u a c j i , g d y poddawane o b r z ę d o w i i n i c j a c j i dziew­ s c h o d z i ł y s i ę do jednej c h a t y i t a m r o z b i e r a ł y s i ę do n a g a " . c z y n y p r z e k r a c z a j ą c granico ś w i e c k i e j przestrzeni n a r a ż o n e b ę d ą P r z y p o m n i j m y w t y m miejscu, że o d pierwszych w i e k ó w c h r z e ś c i ­ n a k o n t a k t z niebezpiecznymi d l a c z ł o w i e k a m o c a m i kosmicz­ j a ń s t w a ze z w y c z a j a m i s o b ó t k o w y m i w a l c z y ł k o ś c i ó ł , t r a k t u j ą c n y m i , b y l i c a j a k o n a m i a s t k a drzewa ż y c i a stanie się dla n i c h je j a k o p r z e j a w y p o g a ń s t w a . Z t e r e n ó w P o l s k i n a j s t a r s z ą w z m i a n ­ „ p r z e p u s t k ą " na szczęśliwy p o w r ó t do ziemskiej r z e c z y w i s t o ś ­ k ę o sobótce spotykamy w w a r m i ń s k i c h statutach synodalnych ci. 1 7 b i s k u p a H e n r y k a I I I (1375—1401), k t ó r e z a k a z y w a ł y o b c h o d ó w świętojańskich. Źródła z rozpustnych hulanek, zachowań i tańców. 1 8 historyczne p o d a j ą , „plugawych" iż noc t a pieśni, słynęła orgiastycznych Taniec w aspekcie symboliki ruchu obrotowego N i e d z i w i nas zatem f a k t , iż surowe zakazy k o ś c i o ł a s p r a w i ł y , że o b r z ę d o w a n a g o ś ć i n i c j o w a n y c h d z i e w c z ą t W wierzeniach s p o ł e c z n o ś c i r ó ż n y c h k r ę g ó w kulturowych została okryta białą, płócienną koszulą. W źródłach XIX-wiecz­ ruch „zo słońcem" n y c h p r z e w a ż a b o w i e m t a wersja w opisa.ch s o b ó t k o w e g o s t r o j u , „ p o d s ł o ń c e " — u z n a w a n y jest za n e g a t y w n y . M i m o to w pew- 72 nacechowany jest p o z y t y w n i e , n a t o m i a s t �nych szczególnych r u c h u na opak. sytuacjach obowiązuje stosowanie właśnie 2 2 W dalszej części swoich r o z w a ż a ń p o s ł u ż ę s i ę j e d y n i e w y ­ branymi ustaleniami, w myśleniu p o t o c z y ł o b y się nasze rozumowanie, g d y b y m a t e r i a ł y ikonogra­ ficzne u z n a ć za w y s t a r c z a j ą c o miarodajne. M o ż e m y t e ż po p r o s t u dotyczącymi tradycyjnym. 2 3 struktury Przytoczę dla m o i c h dalszych d o c i e k a ń czasoprzestrzeni jedynie p o r u s z a ć się w sferze h i p o t e z , s z u k a j ą c dla n i c h u w i a r y g o d n i e n i a w t o k u dalszych najważniejsze stwierdzenia. charakter B u c h w k i e r u n k u „ p o d s ł o ń c e " — w lewo — k o j a r z o n y jest rozważań. J e ś l i zgodnie z p r z y j ę t y m w c z e ś n i e j z a ł o ż e n i e m w obrzędu obrzędzie polega musi istnieć kosmicznymi. na inicjacyjny w y p r a w i e do sfery moment poziomami sens o t w a r c i a g r a n i c y d w ó c h w przestrzeni. J . S. W a s i l e w s k i a n a l i z u j ą c sens r u c h u obrotowego więc w m o m e n t a c h p r z e j ś c i a (w weselu i przekoczowaniu), dochodzi K r ą ż ą c w t e m p i e coraz szybszym i szybszym d z i e w c z ę t a d o p r o w a ­ światów, ma to między acjach o b r z ę d o w y c h r u c h w czasie zostaje p r z e ł o ż o n y na r u c h najważniejszym obrotowy granicy z ruchem w t y ł , w dół, w z a ś w i a t y , w przeszłość. Zatem w sytu­ owym Ruch przejścia sacrum, strukturalny taniec d z i e w c z ą t momentem w całym jest obrzędzie. do stwierdzenia n a t u r y o g ó l n e j , iż „ r u c h o b r o t o w y w o b r z ę d a c h dzają p r z e j ś c i a m a s t r u k t u r a l n y sens otwarcia, granicy m i ę d z y s t a n a m i , nie k o n t r o l u j ą c w ł a s n e g o zachowania. B y ć m o ż e dlatego w ź r ó d ­ sytuacjami." 2 4 Zakłada j e d n o c z e ś n i e , że w i n i c j a c j a c h dorastania oraz w i n n y c h ceremoniach jących fakt wejścia o b o w i ą z u j e j e d n o s t k i na ruch okresu o b r z ę d o w o potwierdza­ n o w y etap drogi „ze s ł o ń c o m " życiowej w znaczeniu r u c h u Na transie, ł a c h h i s t o r y c z n y c h pojawiają, się t a k i e o k r e ś l e n i a , j a k : s z a l e ń ­ stwo, w y u z d a n i e , rozpasanie. Zgodnie z wierzeniami" stan eksta­ tycznego uniesienia p o j a w i a s i ę w ł a ś n i e na p r o g u d w ó c h ś w i a ­ tów. w p r z y s z ł o ś ć . Czy r z e c z y w i ś c i e jest to jedyne m o ż l i w o do p r z y ­ j ę c i a w y j a ś n i e n i e °>. się do g r a n i c y u t r a t y ś w i a d o m o ś c i . T a ń c z ą w Schemat i n i c j a c j i z a k ł a d a cofnięcie się do czasu m i t y c z n e g o . Z a u w a ż m y , że j e d y n i e r u c h „ p o d s ł o ń c e " u m o ż l i w i a r e a l i z a c j ę gruncie k u l t u r y polskiej taneczne k r ą ż e n i e dziewcząt w ą t k u p o w r o t u do p o c z ą t k ó w , do p a r y p r a r o d z i c ó w . Dziewczęta, w o k ó ł s o b ó t k o w e g o stosu czy drzewa, b y ł o b y o d p o w i e d n i m , j a k zaskują w ten sposób wiedzę z czasów sądzę, materiałem wszystko ustanawiane b y ł o przez b o g ó w . do p o d j ę c i a p r ó b w y j a ś n i e n i a sensu r u c h u o k r ę ż n e g o w tej s y t u a c j i o b r z ę d o w e j . Ruch P r z y p o m n i j m y , że po roznieceniu ognia d z i e w c z ę t a s i a d a j ą w o k ó ł stosu i z a c z y n a j ą „ z a w o d z i ć " p i e ś n i o b r z ę d o w e t o k s t ó w i m e l o d i i z a j m i e m y s i ę p r z y innej okazji). (analizą Następnie c h w y t a j ą s i ę za r ę c e i r o z p o c z y n a j ą swój taniec. K r ą ż ą wokół „pod „ n a początku", kiedy s ł o ń c e " o t w i e r a zarazem d o l n y p o z i o m kos­ mosu — z a ś w i a t y . D z i e w c z ę t a m u s z ą b o w i e m d o t r z e ć do w o d y ż y c i a , owego z b i o r n i k a p ł o d n o ś c i i z a r o d k ó w wszelkich f o r m i s t n i e n i a . W ę d r ó w k a po z a ś w i a t a c h , t z w . okres marginesowy to najniebezpieczniejszy etap i n i c j a c j i . D z i e w c z ę t a n a r a ż o n e są na ognia, n a j p i e r w p o w o l i ; stopniowo t e m p o t a ń c a r o ś n i e , dziew­ działania do w o d y życia c z y n y t a ń c z ą coraz szybciej „ w rozpasaniu i s z a l e ń s t w i e " , w za­ b r o n i ą straszliwe b ó s t w a i p o t w o r y . M a j ą one charakter chto- p a m i ę t a n i u ; o g i e ń strzela w y s o k i m p ł o m i e n i e m w c i e m n o ś ć nocy. Niestety, w tym miejscu dalsze r o z w a ż a n i a mocno się wszelkich sił n i s z c z ą c y c h . niczno-akwatyczny, zatem Dostępu siłą i m p r z e c i w s t a w n ą jest ogień. J u ż w t y m miejscu m o ż e m y p o k u s i ć się o w y j a ś n i e n i e k o ń c o w y c h k o m p l i k u j ą . W naszych poszukiwaniach b o w i e m nie u d a ł o n a m faz o b r z ę d u : c h ł o p c y p r z e c i ą g a j ą d z i e w c z ę t a przez się d o t r z e ć dla dalszego w n i o s k o w a n i a ognisko, n i e k i e d y p r z e s k a k u j ą przez nie sami. O g i e ń j a k o prze­ i n f o r m a c j i —• opisy o b c h o d ó w nocy ś w i ę t o j a ń s k i e j nie z a w i e r a j ą c i w i e ń s t w o sił c h t o n i o z n o - a k w a i y c z n y c h z z a ś w i a t ó w m a n a j ­ ż a d n y c h d a n y c h na t e m t k i e r u n k u t a ń c a w o k ó ł ogniska. pierw Istnieją do tej j a k ż e w a ż n e j co p r a w d a źródła ikonograficzne, na podstawie Wędrówka k t ó r y c h m o ż n a b y p r z y j ą ć , iż k r ą ż e n i e d z i e w c z ą t w o k ó ł s o b ó t k o ­ wego stosu o d b y w a ł o s i ę w k i e r u n k u „ p o d s ł o ń c e " ; zdajemy zabezpieczyć dziewczęta przed p o t e m z a ś owe złe moce ewentualnie dogasające destrukcyjnymi siłami, zniszczyć. d z i e w c z ą t po z a ś w i a t a c h nasuwa n a m jeszcze jodno skojarzenie. K i l k a o p i s ó w o b c h o d ó w nocy świętojańskiej sobie j e d n a k s p r a w ę , że w plastycznej w i z j i tego j a k ż e t a j e m n i ­ zawiera informacje o o b e c n o ś c i p r z y s o b ó t k o w y m stosie k o t a czego o b r z ę d u z b y t wiele z a l e ż a ł o od w y o b r a ź n i a r t y s t y , lub aby psa. 25 Czarnego k o t a przynoszono w worku do ogniska, ź r ó d ł a to m o ż n a b y ł o u z n a ć za dostatecznie w i a r y g o d n e . W tej po c z y m z o k r z y k i e m „ d u s a leci, dusa l e c i " p r z e p ę d z a n o s y t u a c j i pozostaje n a m j e d y n i e p r z e d s t a w i ć c z y t e l n i k o w i , w ciemność. г jak go �I ] . 5. H . Pillat-i, Sobótko, repr. za. „ T y g o d n i k I l u s t r o w a n y " , 1861 (1), 232 W strofach „ P i e ś n i ś w i ę t o j a ń s k i e j o S o b ó t c e " K o c h a n o w ­ po z a ś w i a t a c h i p o w r ó t do ziemskiej r z e c z y w i s t o ś c i . skiego z w i e r z ę to j a w i n a m s i ę j a k o z ł o w r ó ż b n e i p r z e j m u j ą c o Z b l i ż a m y się p o w o l i cło k o ń c o w y c h faz o b r z ę d u . Dopóki l u d z i strachem. W p i e ś n i p a n n y trzeciej p o j a w i a się przestroga ognisko p ł o n i e , a dziewczęta, t a ń c z ą , c h ł o p c y t r z y m a j ą się na dla c h ł o p a k a , k t ó r y „ c i ą g n ą ł k o t a " : uboczu w krzakach, trans m i j a , zaroślach, a o g i e ń przygasa, za drzewami. Gdy chłopcy wybiegają taneczny z ukrycia, Nie znasz l u d z i , co p r z e d k o t e m k a ż d y z nich chwyta wybraną Pierzchają, n a j w i ę t s z y m biotem ? w p i e ś n i a c h ) i p r z e c i ą g a j ą przez p ł o m i e n i e d o g a s a j ą c e g o ogniska. A na jego glos s t r a s z l i w y N a s t ę p n i e m ł o d z i p a r a m i r o z c h o d z ą s i ę po o k o l i c y , Ledwie drugi będzie ż y w y . 2 6 clziowczymę (skojarzenie ze s o b ą noc. C h ł o p c y w y s t ę p u j ą t u w charakterze imion spędzają akceptujących dziew-częta w i c h nowej r o l i s p o ł e c z n e j . W s p ó l n i e s p ę d z o n a noc; Czarny k o t jeszcze i d z i ś k o j a r z o n y jest, g ł ó w n i e w m y ś l i ma być świadectwem tego, że w t r u d n y m i niebezpieczivym l u d o w e j , lecz nie t y l k o , z n i e s z c z ę ś c i e m . J e ś l i przebiegnie n a m procesie wtajemniczania o s i ą g n ę ł y one w y m a g a n ą w i e d z ę u p r a w ­ d r o g ę , s t a r a m y s i ę w y b r a ć i n n ą , g d y zjeży się i p r y c h n i e — niającą niepow odzonie pewne. Podobne odczucia powoduje n p . pojawienie d z i a ł a ń p r o k r e a c y j n y c h m a b y ć tego m a n i f e s t a c j ą . Stan dziewi­ się we wsi w i l k a l u b obcego psa. N i e r z a d k o z w i e r z ę t a te u t o ż s a ­ czej c z y s t o ś c i u s t ę p u j e miejsca kobiecej miane s ą z p r z y b y s z a m i z „ t a m t e g o ś w i a t a " . W w i e l u m i t o l o ­ giach f u n k c j o n u j ą ono j a k o s t r a ż n i c y ś w i a t a podziemnego l u b w r o l i p r z e w o d n i k ó w , czy raczej „ ś r o d k a t r a n s p o r t u " do pod­ ziemnej k r a i n y . mitologii roli kobiety-matki; podjęcie wspólnych dojrzałości. Z f a k t u , że u d z i a ł c h ł o p c ó w w o b r z ę d z i e polega, niejako na potwierdzeniu nowego statusu społecznego dziewcząt należy w n o s i ć , że o n i sam m o m e n t inicjacji m a j ą j u ż za s o b ą . W z w i ą z k u z t y m r o d z i się o c z y w i ś c i e wiele p y t a ń d o t y c z ą c y c h m o ż l i w o ś c i N a j p r o ś c i e j b ę d z i e o d w o ł a ć się t u do powszechnie znanych wątków do p e ł n i e n i a greckiej czy egipskiej. G r e k o m „Echidne zidentyfikowania jakiegoś rytuału jako inicjacji chłopców, p r z y z a ł o ż e n i u , że poprzedza on w k a l e n d a r z u o b r z ę d o w y m noc psa s o b ó t k o w ą . Jest to jednak t e m a t na o b s z e r n ą p r a c ę , na razie pilnującego w r ó t p i e k ł a " . W Egipcie b ó g Anubis, k t ó r y prowa­ m u s i m y więc z a d o w o l i ć się j e d y n i e nie p o t w i e r d z o n y m w zasadzie; d z i ł dusze do ś w i a t a podziemnego stwierdzeniem, żo c h ł o p c y b i o r ą c y u d z i a ł w S o b ó t c e s ą przedsta­ u r o d z i ł a . . . p o t w o r n e p o t o m s t w o : Cerbera — trójgłowego 2 7 ś m i e r c i H c k a t e przedstawiano m i a ł g ł o w ę psa, a b o g i n i ę j a k o s u k ę . W m i t o l o g i i meksy­ wicielami grupy dorosłych. kańskiej w roli „ p r z e u o ś n i k ó w " w zaświuty występowały kojot i jaguar. Łączenie imion chłopaka i dziewczyny w sobótkowych p i c n i a c h (informacje p o w t a r z a j ą się w w y p o w i e d z i a c h , d o t y c z ą ­ W y d a j e s i ę , że od lego rouzaju z w i e r z ą t droga wcale nio t a k a cych I p o l . X I X w.) b y ł o n i e g d y ś o b o w i ą z u j ą c e i p o c z ą t k o w a ł o z n ó w k r ę t a do naszego rodzimego (europejskiego) k o t a . Wielce okres n a r z e c z e ń s t w a p a r y . M o ż e m y p r z y p u s z c z a ć , że n i e g d y ś zatem sam prawdopodobno, że kot w S o b ó t c e , pozornie r e k w i z y t rytuał sobótkowy był ceremonią zawierania małżeństw. bez cc i ę k s z e g o znaczenia, p e ł n i ł n i e g d y ś cv o b r z ę d z i e r o l ę bardzo W okresie p ó ź n i e j s z y m to w i ą ż ą c o kojarzenie p a r p r z y s o b ó t k o ­ ważną w y m o g n i s k u p o t w i o r d z a n o o b r z ę d e m weselnym. Z r e s z t ą h i p o - 74 — i s t n i a ł realnie, a u m o ż l i w i a ł i n i c j o w a n y m w ę d r ó w k ę �toza, żo wosele w y p a r ł o i z a s t ą p i ł o inicjację w y p o w i a d a n a jest wypadały (Zielone Ś w i ą t k i , 23/24 d o s y ć c z ę s t o . J e ś l i t o k prowadzouogo |,u r o z u m o w a n i a u z n a m y czerwca), z a d o w a l a j ą c się na razie w y j a ś n i e n i a m i i n n y c h auto­ za, p o p r a w n y , wówcza,s b y ł b y t o argument na jej potwierdzenie. rów. Z d a j e m y sobie s p r a w ę , że przedstawione r o z w a ż a n i a t k n ę ł y j o d y n i e t e n j a k ż e , . n o ś n y " t e m a t . W i e l u spraw nie poruszono w ogóle (magia miłosna,, w r ó ż b y ) , inne przeanalizowano za.lodw ie pobieżnie. Nie ustosunkowano się też do terminu, w jakim obchody nocy s o b ó t k o w e j 2 8 Schemat przebiegu o b r z ę d u jest n i e w ą t p l i w i e uproszczony i b y ć m o ż e n i e p e ł n y . Pozostaje n a m jednak nadzieja, że w y n i k i a n a l i z y semiotycznej p o z w o l ą n a m go w p r z y s z ł o ś c i u z u p e ł ­ nić. l' R Z Y P I S Y 1 W i ę k s z o ś ć m a t e r i a ł ó w ź r ó d ł o w y c h w y k o r z y s t a n y c h do opracowania a r t y k u ł u pochodzi z eza,sopism e t i m ^ n i l i c z i i y c l i Z W A K , M A A E ' , „ W i s ł y " , „ L u d u " , oraz Ludu O. K o l b e r g a . M a t e r i a ł y /. niemieckiego obszaru językowego czerpaliśmy z n a s t ę p u j ą c y c h p u b l i k a c j i : R. U e i t l . Deutsche Yolkskunde, B e r l i n 1968, s. 282 п . ; E . Fehrlo, Vest utul Yołksbrauche im Juhreslauf europiiischcr Yólker, Kassel, J . Pb. H i n o n t h a l , 1955, s. 219; J . B . Fischer, Bcschrcibung der rorziiglichslcn Yolksfestc, Unterliultuttgeu, Spicie utul Tanze der mcisten Nationen in Europu. B d . 1.2., W i o n 1799, s. 134; T l . Oetke. Der deutschc Yołkstanz, B e r l i n 1982. s. 403 473 S. Ż ó ł k i e w s k i , Przedmowa | w : ] Semiotyku kultury, W a r ­ szawa 1977, s. 26 n . Schemat o b r z ę d u inicjacji obejmuje r ó w n i e ż s y m b o l i c z n ą ś m i e r ć wtajemniczonego, jego k o n t a k t z d u c h a m i , s i ł a m i de­ m o n i c z n y m i oraz ponowne narodziny w nowej r o l i s p o ł e c z n e j . Por. E . M i c l e t y i i s k i . Poetyka mitu, Warszawo, 1981, s. 281 J . S. W a s i l e w s k i , Podróże do piekieł, Warszawa 1979. s. 217—218 W . P r o p p , Morfologia bajki, Warszawa 1976, s. 56, 164 J . Tokarska, , 1 . Wasilewski, A . Znrysłowska,, Śmierć jako organizator kultury, E t n o g r a f i a Polska, t . X X V I 1982, z. 1. s. 104—105 T a m ż e , s. 92 M . Kliade, Traktat o historii religii, Warszawa 1966, s. 388 J . Tokarska, , 1 . W a s i l e w s k i , A . Zmyslowska, op. c i t . , s. 94 uczepi się na gałęzi, to ta za m ą ż p ó j d z i e - k t ó r e j zaś spadnie na z i e m i ę , ta w t y m r o k u nio dostanie m ę ż a " . Por. ,1. S. Wasilewski, op. cit., s. 106—110: oto pyszny kobiecy s t r ó j weselny... w y k o n a n y z c h i ń s k i e g o j e d w a b i u , p o k r y t y jest m i s t e r n y m , w i e l o b a r w n y m h a f t o m , przedstawia­ j ą c y m drzewo z koroną, w i j ą c y c h się gałęzi. S i e d z ą w ś r ó d n i c h p t a k i , za,ś po obu stronach p n i a s t o j ą dw a, ronifery. ... To w ł a ś n i e dusze p r z y s z ł y c h dzieci uwidoczniono s ą j a k o p t a k i w ś r ó d gałęzi drzow-a — rodowej siodziby dusz. Dorastając, z l a t u j ą na coraz to niższe g a ł ę z i e , by wreszcie wcielić się na, z i e m i . . . " . 1 3 r »* L . Lissowski, So!>ólka, „Wisła" 1892, t. V I , z. 4, 924 2 3 4 5 6 7 8 9 1 0 Por. D W O K , Wlk. Ks. Poznańskie, t. 9, cz. I s. 143; w wiliją ś. J a n a Chrzciciela po zachodzie s ł o ń c a u d a j ą się k o b i e t y na b e z d r o ż a , ł ą k i i p a g ó г к i . . . " Sz. J a s t r z ę ­ bowski, Sobótka we wsi Mikułowice, „ W i s ł a " 1891, t . V , s. 33; W M i k u ł ó w i c a c l i pod ogień s o b ó t k o w y s ł u ż y od dawien d a w n a jedno i to samo miejsce. L e ż y ono p r z y drodze, wycho­ dzącej z głębokiego wąwozu, a jak tu n a z y w a j ą wąkopu... T u na ugorze l u b wygonie... wieczorem zbiera się prawie cala, m ł o ­ dzież" 11 Por. J . S. Wasilewski, Podróże do piekieł, Warszawa 1979, s. 128 u . , oraz Z nad Bugu. Szkic etnograficzny przez Z. St. „ b u d " 1897, t . 3, s. 2 1 ; „ C z a r o w n i c e lubują, się przede w s z y s t k i m w porze nocnej, b e z k s i ę ż y c o w e j , wietrznej i zimnej... N a granicach wsi, na r o z d r o ż a c h z b i e g a j ą się o p ó ł n o c y w k i l k a i ze z ł y m n a r a d z a j ą się...". 1 2 Por. D W O K , Kaliskie, t . 23, s. 100: „ W wigilię ś. J a n a Chrzciciela d z i e w c z ę t a w ten s p o s ó b o d p r a w i a j ą s o b ó t k ę , że r z u c a j ą w i a n k i z k w i a t ó w i ziół na drzewo, i k t ó r e j z n i c h wianek 1 5 J . R . Toiniecv, Drzewo życia, Warszawa 1975, s. 2K M . Eliado, op." c i t . , s. 193 ' A . Bohdanowicz, Przeżytki starożytnego świfttopogłątlit u Białorusinów, Grodno 1896, cyt. za, J . W i t o r t , „ L u d " , J893. t. 2, s. 214—215 J . D ł u g o s z , Dziejów polskich ksiąg 12, p r z e k ł . Mooher z y ń s k i o g o , 1867, I , s. 40; M . R e j , Postylla, w y d . K . Górski i W . K u r a s z k i c w i c z , W r o c ł a w 1965; M a r c i n z F / r z ę d o w a . Herbarz polski... K r a k ó w 1595 M . E i i a d e , Sacrum, mit, historia., Warszawa 1974, s. 138 Por. Sz. J a s t r z ę b o w s k i , op. cit., s. 33, „ . . . D z i e w c z ę t a u p a d ł e , splamione na o p i n i i nic b y w a j ą dopuszczane do ogólnej zabawy, jeżeli zaś k t ó r a z p o d o b n y c h posiada o d w a g ę u k a z a ć się na s o b ó t c e , to n a r a ż a się na złośliwiść i szykany c h ł o p a k ó w , na o b o j ę t n o ś ć , l e k c e w a ż e n i e i u s z c z y p l i w o ś ć towarzyszek...". M . Eliade, Traktat o historii religii, Warszawa 1966, s. 290 i następno J . S. Wasilewski, Symbolika ruchu obrotowego i rytual­ nej inwersji, Wa.rszawa 1978, E t n o g r a f i a Polska, t. X X I I , z. 1. s. 83 J . S. Wasilewski, t a m ż o s. 8-1—86. oraz P o d r ó ż e do pie­ kieł, s. 146—147 J . S. Wasilewski, t a m ż o s. 98 A d n a w , Zabobony, pieMii i obrzędy ludu mieszkającego u źródeł Sanu i Dniestru, W ę d r o w i e c 188:.', t . 1, nr 1.1, c y t . za. S. J a s t r z ę b o w s k i , W i s ł a , 1. V I I I , z. 2, s. 365, „ K u p a ł o u pastu­ c h ó w w g ó r a c h . Ś p i e w a j ą : C h o d ź m y , c h o d ź m y na, S o b i t k u , upie­ czemy c z o r m i k i t k u ; c h o d ź m y , c h o d ź m y na n i ą , upieczemy czorn u l a n i u " . , Por. też J . R . Tomiccy, op. cit., s. 197 1 6 1 7 1 8 1 9 2 0 2 1 2 2 2 3 2 4 2 5 2 6 J . K o c h a n o w s k i , Dzieła 2 7 R . Graves, Mity (/reckie. Warszawa 1982, s. J . R . Tomiccy, op. cit., s. 195—201 Polskie, Kraków 1952, s. 295— -311 2 8 123 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/6a2782b4665c5863edeb93c1683d0d4e.pdf af0da45b26861556b87edd304d6ae98b Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3284 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1985 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3078 Title A name given to the resource Ryszarda Hlebowicza "Panorama obrony Wizny" / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1985 t.39 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1985 t.39 z.1-2, s.49-58 Creator An entity primarily responsible for making the resource Jackowski, Aleksander Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text П . 1. R y a z a n ! Hlebowicz, 1984 г. Aleksander Jackowski RYSZARDA HLEBOWICZA „PANORAMA OBRONY WlZNY" U w y l o t u m o s t u w i o d ą c e g o z W i z n y do Sulina d u ż a t a b l i c a informuje przyjeżdżających o muzeum. Ł a t w o je zauważyć, t r z y d n i b r o n i l i się dzielnie. O d w r o t u nie m a — m ó w i ł Raginis. B r y k a ł s k i z g i n ą ł w schronie na g ó r z e , a g d y nasi w y s a d z i l i m o s t , w r z a d k i m sosnowym l a s k u w i d n i e j ą b i a ł o - c z e r w o n e f l a g i . M u z e u m Niemcy m i e ś c i się na i z a c z ę l i się p r z e p r a w i a ć . W o d a b y ł a m a ł a , a r o k ogrodzonej s i a t k ą , półhektarowej działce H l e b o w i c z a . O n w y m y ś l i ł to m u z e u m , s t w o r z y ł , nie pana szczędząc (było i c h 40 t y s i ę c y ) zrobili nowy most pontonowy wyjątkowo suchy, szli w i ę c i przez bagna ł a w ą . P o l a c y w a l c z y l i dzielnie, sił i ś r o d k ó w (samego cementu z u ż y ł p o n a d 5 t o n ) , on jest t u t r z y d n i . P o d b i l i 1 czołg k o ł o kustoszem każdą k a m i nie p o d d a w a ł s i ę , w i ę c N i e m c y s p r o w a d z i l i o d d z i a ł for- Termo- teczny, z d o b y l i go. Z g i n ę l i w n i m wszyscy. N i e m c y o t o c z y l i t e ż P r z y w e j ś c i u na teren m u z e u m , zwanego przez p . H l e b o w i c z a się p o d d a ł . A l e o n p o p r o s i ł o p ó ł g o d z i n y . Dlaczego ? M i a ł o k o ł o i oprowadzającym, gotowym skomentować r z e ź b ę , o p o w i e d z i e ć o bohaterskich dziejach „ P o l s k i c h p i l i nad Grądów... Bunkier pod K u r p i - c z o ł g a m i b u n k i e r k a p i t a n a Raginisa. D a l i m u u l t i m a t u m , ż e b y Wizna". r. s y m b o l i c z n a r z e ź b a 20 ż o ł n i e r z y , w i e l u z n i c h r a n n y c h . W y s ł a ł g o ń c a do Osowca p r z e d s t a w i a j ą c a g o ł ę b i a p o k o j u i p r z e k r e ś l o n ą b o m b ę — j a k na po pomoc. U w a ż a ł , ż e b u n k i e r się p r z y d a , w i ę c c z e k a ł na odpo­ a n t y w o j e n n y c h p l a k a t a c h ( i l . 2). Obok f i g u r a ż o ł n i e r z a W r z e ś n i a w i e d ź . G d y j u ż w i e d z i a ł , że pomoc nie nadejdzie b u n k i e r p o d d a ł . wskazuje d ł o n i ą k i e r u n e k zwiedzania. Za c a m p i n g o w y m i d o m ­ Żołnierze kami, w k t ó r y c h mieszka gospodarz i jego rodzina, widnieje w y s z e d ł ostatni... Ale z o s t a ł w i e r n y p r z y s i ę d z e , z g i n ą ł a •entralna seena p a n o r a m y : n a t a r c i e ż o ł n i e r z y n i e m i e c k i c h d o s t a ł się do n i e w o l i " . O ś m i e r c i tej n a p i s a ł p . H l e b o w i c z w j e d ­ , , P a n o r a m ą . . . " s t c i wzniesiona w 1984 na j u n k i e r , z k t ó r e g o w y c h o d z i b o h a t e r s k i jego o b r o ń c a — k a p i t a n nym z wychodzili g ę s i e g o , r ę c e m i e l i na głowie. Kapitan nie wierszj-: ftaginis. Jego ż o ł n i e r z e l e ż ą w p o f a ł d o w a n y m terenie, s t r z e l a j ą lo czołgu z w i d o c z n ą s w a s t y k ą ( i l . 6). O d w i e d z a j ą c y p r z e w a ż n i e „ O s t a t n i m granatem viedza niewiele l u b K a p i t a n R a g i n i s ż y c i e sobie odbiera nic o przedstawianych t u wydarzeniach vięc p . H l e b o w i c z w y j a ś n i a : „ K a p i t a n R a g i n i s o b j ą ł odcinek Ginie j a k ż o ł n i e r z na >brony N a r w i — 9 k i l o m e t r ó w . D o d y s p o z y c j i m i a ł 720 l u d z i . Nie niewolnik Przysłano t e ż mu do p o m o c y por. Brykalskiego z ' ł o ż y l i sobie p r z y s i ę g ę , że ż y w i nie u s t ą p i ą le, s i ł y nierówne. Wojsko dowiedziało artylerii. W a l k i b y ł y straszsię o tej froncie, Hitlera". przysiędze, Następny hełmy — obiekt panoramy, to s z c z ą t k i broni, amunicji, j u ż z a r d z e w i a ł e , zniszczone. K o t w i c a s a p e r ó w Gu- 49 �na z a m ó w i e n i e , a więc profesjonalnie, i że g i l y b y z a m ó w i o n o u niego inne d z i e ł o , ł o w n i e sprawnie b y j e w y k o n a ł . O c z y w i ś c i e za o d p o w i e d n i ą z a p ł a t ę . A t u nic z tego. A u t o r nie d o ś ć , żo n i ­ czego nie o t r z y m a ł , jeszcze sam m u s i a ł p o n i e ś ć d u ż o koszta i w ł o ż y ć wszystkie swe u m i e j ę t n o ś c i w' d z i e ł o . N i e u d o l n o ś ć w p a r a d o k s a l n y s p o s ó b p o ś w i a d c z a w a g ę sprawy, w z m a c n i a o k s p r e s j ę o d b i o r u . A l e g d y b y t w ó r c a „ P a n o r a m y " m i a ł bardziej w y o s t r z o n ą ś w i a d o m o ś ć , nie z d e c y d o w a ł b y się zapewne na r e a l i ­ zację takiego zamierzenia. T y l k o a m a t o r l u b l u d o w y a r t y s t a m o ż e b y ć do tego zdolny, p o n i e w a ż m i e r z y s i ł y na z a m i a r y , p o n i e w a ż m y ś l i przede w s z y s t k i m o t y m , co go a n g a ż u j e i co c h c i a ł b y u t r w a l i ć dla i n n y c h , dla p o t o m n o ś c i . Ryszard H l e b o w i c z nie jest j e d y n y m , k t ó r y z d e c y d o w a ł się sam p o d j ą ć podobno zadanie. W l a t a c h p i ę ć d z i e s i ą t y c h , przez wiolo l a t m a l o w a ł we F r a n c j i s w o j ą p a n o r a m ę „ Z a c h l e b e m " J ó z e f W i ą c e k , g ó r n i k - c m i g r a n t . M a l o w a ł nio dlatego, żo b y ł m a l a r z e m (bo nic b y ł ) , ale po t o , aby p o k a z a ć gorycz ż y c i a e m i g r a n t a , aby przestrzec m ł o d y c h , p o k a z a ć los jego p o k o l e n i a . U z n a ł , że najlepiej t o w y r a z i m a l u j ą c p a n o r a m ę , z ł o ż o n ą z k i l k u ­ n a s t u o b r a z ó w , z a c z ą ł w i ę c malowa,ć, nio p r z e j m u j ą c się t y m , że w ł a ś c i w i e nic o m a l o w a n i u nie w i e d z i a ł . N a w ł a s n y koszt p r z y w i ó z ł swe dzieło do k r a j u , p o k o n u j ą c niezliczone t r u d n o ś c i z w i ą z a n e z jego w y s t a w i e n i e m . 1 Z n a m w i e l u l u d z i okaleczonych w o j n ą , w i ę ź n i ó w o b o z ó w k o n c e n t r a c y j n y c h , u c z e s t n i k ó w P o w s t a n i a , k t ó r z y po z a k o ń c z e ­ n i u w o j n y z d e c y d o w a l i się p o ś w i ę c i ć c a ł y w o l n y czas u t r w a l a n i u togo, co p r z e ż y l i , co w i d z i e l i . W i e l u — t y s i ą c e , d z i e s i ą t k i t y s i ę c y —• p i s a ł o i pisze p a m i ę t n i k i , i n n i , o p r e d y l e k c j a c h raczej plastycz­ n y c h , w y p o w i a d a j ą się w seriach o b r a z ó w , r y s u n k ó w , r z e ź b , g r a f i k . Jeszcze niedawno p r z y c h o d z i ł do m n i e , do I n s t y t u t u S z t u k i , uczestnik warszawskiego P o w s t a n i a , k t ó r y o d t w a r z a ł w l i n o r y t a c h z a p a m i ę t a n e sceny z w y d a r z e ń , k t ó r y c h nie, u m i a ł 2 I I . 2. G o ł ą b e k pokoju deriana (od m o s t u ) . D o k u m e n t y p r z e s z ł o ś c i , wszystkie z tego t e r e n u zebrano. l)a,lej inne sceny, o b r a z u j ą c e o b r o n ę , ż o ł n i e r z e p r z y c i ę ż k i c h k a r a b i n a c h m a s z y n o w y c h (ił. 7-9) — j a k w s z ę d z i e f i g u r y z ce­ m e n t u , zbrojonego d r u t e m , p r ę t a m i , części uzbrojenia z ż e l a z a . S y m b o l i c z n y orzeł, o k o l o n y h e ł m a m i (ił. 17), p ł y t a z w y r y t ą m a p ą o b r o n y W i z n y . N i e o p o d a l pod d r z e w a m i p a t r o l k a w a l e r i i (ił. 12). P a n H l e b o w i c z k o m e n t u j e : . . Z w i a d k a w a l e r i i , czte,ech icli b y ł o , d o t a r ł p o d Jedwabne, t a m s p o t k a l i n a d c h o d z ą c e wojsko Guderiana. Jeden z o s t a ł z a b i t y , trzech d o j e c h a ł o do s a p e r ó w , k t ó r z y czekali p r z y m o ś c i e , aby go w y s a d z i ć . Przez m o s t w a l i ł y t ł u m y l u d n o ś c i , z t o b o ł a m i , d o m o w y m i z w i e r z ę t a m i . Oto — pokazuje H l e b o w i c z — w y r z e ź b i ł e m t y c h l u d z i , j a k p ł a c z ą z rozpaczy (ił. 13). K i e d y szli saperzy czekali, a gdy N i e m c y w j e c h a l i t a n k i e t k a m i na m o s t — w y s a d z i l i go w p o w i e t r z e " . Fotografie nie m o g ą o d d a ć tego wrażenia,, k t ó r e się odbiera o g l ą d a j ą c „ P a n o r a m ę " , s ł u c h a j ą c i o b s e r w u j ą c jej t w ó r c ę . W r a ­ ż e n i e je.-d. silno, c h o ć nonsensem b y ł o b y m i e i / л с je s k a l ą d o z n a ń a r t y s t y c z n y c h . W tej k a t e g o r i i można, m ó w i ć chyba t y l k o o gru­ pie u c i e k i n i e r ó w , ekspresyjnej i modelowanej z w i ę k s z ą spraw­ n o ś c i ą . N a t o m i a s t sekwencje batalistyczne o b n a ż a j ą n i e u d o l n o ś ć warsztatu rzeźbiarskiego, brak znajomości anatomii. M i m o to a n g a ż u j ą w y o b r a ź n i ę w i d z a . Z a d a w a ł e m sobie p y t a n i e , dlaczego ? M y ś l ę , że o d g r y w a t u r o l ę przede w s z y s t k i m s z c z e r o ś ć , a u t e n t y z m tego p r z e d s i ę w z i ę c i a . M u s i a ł a t o b y ć wielka sprawa, skoro k t o ś z d o b y ł się na t a k o g r o m n y w y s i ł e k — i to bezinteresownie, t y l k o po t o , aby u t r w a l i ć p a m i ę ć w y d a r z e n i a . W ł a ś n i e t e n w y s i ł e k a m a t o r a zdaje się w t y m p r z y p a d k u p r z e m a w i a ć na k o r z y ś ć sprawy, w n o s z ą c element osobistego p r z e ż y c i a , z a a n g a ż o ­ wania . O d zawodowego p l a s t y k a o c z e k i w a l i b y ś m y innego s t o p n i a s p r a w n o ś c i , i l u z j i b i t w y , j a k w P a n o r a m i e R a c ł a w i c k i e j — alo t e ż c z u l i b y ś m y , że jest to d z i e ł o przez o f i c j a l n ą i n s t y t u c j ę z a m ó ­ wione, d y s k u t o w a n e , oconiane —• d z i e ł o , k t ó r o a r t y s t a w y k o n a ł 50 11. 3. Żołnierz z b i a ł o - c z e r w o n ą fła.gą �г �I I . 6. Czołg niemiecki a t a k u j ą c y I I . 7—9. Sceny z w a l k i bunkier �53 �54 �11. 12. Z w i a d k a w a l e r y j s k i 11. 13—15. U c i e k a j ą c a ludność �z a p o m n i e ć . „ P a n i e , m ó w i ł , s z u k a m t y c h , k t ó r z y b y l i w t e d y ze w o j n y , wczuwa się w s y t u a c j ę , k t ó r e j sam nie p r z e ż y ł . O n i c h c ą m n ą . N i e p a m i ę t a m j u ż , czy t o n J ó z e k s t a ł t u , p o d ś c i a n ą , czy d a ć świadectwo prawdzie, on u p a m i ę t n i ć tam Odtwarzał h i s t o r i i . F a k t , z k t ó r y m , j a k m i się w y d a j e , u t o ż s a m i a się coraz a p o k a l i p s ę , przez k t ó r ą p r z e s z e d ł , nie m y ś l ą c o h a r m o n i i , p i ę k n i e b a r d z i e j , a i c a ł a s y t u a c j a u s t a w i a go w r o l i uczestnika w y d a r z e ń k r e s k i . B y ł j a k f o t o g r a f swojej, pod pod schodami, k i e d y t e n g r a n a t w y b u c h n ą ł " . a także zbiorowej pamięci. Wizna. K a ż d y , kto fakt z bliskiej o g l ą d a „ P a n o r a m ę " oczekuje, że mu jej J e d n a k m i ę d z y n i m i a H l e b o w i c z e m istnieje i s t o t n a r ó ż ­ t w ó r c a widział i p r z e ż y ł to, o czym opowiada. Trudno m ó w i ć — n i c a — o n i o p i s u j ą t o , co r z e c z y w i ś c i e p r z e ż y l i , on, z n a j ą c realia. „ t a k , to b y ł o r z e c z y w i ś c i e t u , na t y m terenie, ale j a to znam 56 �Białegostoku, otworzył warsztat b l a c h a r s k i . W s t ą p i ł do A K , p r a c o w a ł przez p e w i e n czas j a k o palacz w k o t ł o w n i , b r a ł u d z i a ł w akcja,ch s a b o t a ż o w y c h . Po z a k o ń c z e n i u w o j n y p r z e n i ó s ł się na W y b r z e ż e , potem w r ó c i ł do B i a ł e g o s t o k u , gdzie z a ł o ż y ł r o d z i n ę i do p r z e j ś c i a na rentę prowadził warsztat wulkanizatorski. Z a c z ą ł m a l o w a ć g d z i e ś około 1966—7 r o k u . B y ł rekonwa­ lescentem, po resekcji części ż o ł ą d k a . M a l o w a ł p e j z a ż e , w y s t a w i a ł na r ó ż n y c h wystf.wach p l a s t y k i a m a t o r ó w , 3 ale n u r t o w a ł a go m y ś l , że p o w i n i e n s t w o r z y ć c o ś , co b ę d z i e t r w a l e i pozostanie po n i m , a, zarazem b ę d z i e w a ż n e dla l u d z i . P a m i ę t a ł f i l m , k t ó r y w y w a r ł na n i m w m ł o d o ś c i ogromne w r a ż e n i e — „ N a S y b i r " , z Brodziszom i S m o s a r s k ą . „ C h c i a ł e m , m ó w i , z o s t a w i ć coś po sobie dla m ł o d e g o p o k o l e n i a " . Z a m i a r s k r y s t a l i z o w a ł się g d z i e ś ok. 1970 r. K u p i ł w ó w c z a s za 5.000 zł. p ó ł h e k t a r o w ą rekreacyjną w Sulinie i p o s t a n o w i ł w ł a ś n i e na, niej działkę wystawić swego r o d z a j u p o m n i k O b r o n y W i z n y . U t r w a l i ć p a m i ę ć w y d a ­ rzania, ale zarazem i z o s t a w i ć ś l a d po sobie. T r w a ł y ś l a d . Dlatego z d e c y d o w a ł , że to b ę d ą r z e ź b y . A l e nie z drewna, c h c i a ł , a b y to r z e ź b y p r z o t r w a l y pokolenia. P r ó b o w a ł w i ę c r z e ź b i ć w gipsie, ale gips ł a t w o się k r u s z y ł , nie b y l t r w a ł y . Z d e c y d o w a ł się w i ę c na cement, z b r o j o n y p r ę t a m i m e t a l u . O t y m , że n i g d y d o t ą d nie r z e ź b i ł , nie m y ś l a ł . M o ż e , g d y b y m i a ł ś w i a d o m o ś ć tego, c z y m jest r z e ź b a , sztuka etc. nio z d e c y d o w a ł b y się na p o d j ę c i e pracy... ale ś w i a d o m o ś c i tej nie m i a l . Pierwszo postaci s t a n ę ł y w 1976 r. Ż o n a , s y n , nie p r o t e s t o w a l i , że w y d a j e p i e n i ą d z e . N a w e t z a c h ę c a l i go. W m i a r ę , j a k p o w s t a w a ł zarys „ P a n o r a m y " n a b i e r a ł pew­ n o ś c i . L u d z i e i n t e r e s o w a l i s i ę t y m , co r o b i . W ł a d z o t a k ż e o k a z a ł y mu pomoc. Teraz wszystko jest gotowe. O d wczesnej w i o s n y do p ó ź n e j jesieni mieszka w s w y m m u z e u m . N a ś c i a n a c ł i c a m p i n g o w y c h domków ( p o s t a w i ł k i l k a ) w i s z ą obrazy. T a k i e , j a k i c h tj^siące m o ż n a o b e j r z e ć na w y s t a w a c h a m a t o r ó w . Z w i e d z a j ą c y m c h ę t n i e I I . 10. Żołnierz z k a r a b i n e m tylko z opowiadań i książek". Dwuznaczność sytuacji m o ż n a dostrzec n a w e t w p i e c z ą t c e , k t ó r ą t w ó r c a „ P a n o r a m y " opatruje fotografio ekspozycji czy k a t a l o g i s w y c h prac. C z y t a m y na n i e j : P a n o r a m a Obrony W i z n y Ryszard Hlebowicz Weteran Obrony Sulin l l . N a r w i ą C z y t a j ą c , m o ż n a s ą d z i ć , że H l e b o w i c z w i d z i a ł t o , co przed­ s t a w i a w „ P a n o r a m i e " . M o ż n a p r z y p u s z c z a ć , że b y ł t u , u b o k u k p t . Raginisa. Misterność i p r z e w r o t n o ś ć sformułowania polega na tyra, że b ę d ą c prawdziwe, sugeruje j e d n o c z e ś n i e i n n ą , oczeki­ waną Hlebowicz walczył bowiem r z e c z y w i ś c i o w t y c h o k o l i c a c h , na p o c z ą t k u w r z e ś n i a przez widza, interpretację. 1939 г., ale nie b r a ł u d z i a ł u w zdarzeniach, k t ó r e przedstawia w „ P a n o ­ r a m i e " . .Formalnie m a p r a w o u w a ż a ć się za wcierana o b r o n y . . . A , że k t o ś p o d k ł a d a p o d to l u ź n ą t r e ś ć , jego sprawa... U r o d z i ł się 6 sierpnia 1914 r. w miasteczku R o ś , w d a w n y m powiecie w o ł k o w y s k i m . Ojciec b y ł kelnerem w Grodnie, w Re­ sursie O b y w a t e l s k i e j . C h ł o p i e c s p ę d z i ł m ł o d e l a t a we w s i , pomaga­ j ą c w gospodarstwie. Po u k o ń c z e n i u s z k o ł y podstawowej w y ­ j e c h a ł do B i a ł e g o s t o k u , t a m p r a c o w a ł w fabryce pluszu, a p o t e m w y u c z y ł się zawodu wulkanizatora. Służbę wojskową odbywał w B r y g a d z i e C i ę ż k i c h K a r a b i n ó w Maszynowych (w S u w a ł k a c h ) . Kiedy w y b u c h ł a wojna, zameldował się w 9 p u ł k u Strzelców K o n n y c h . M i a ł j u ż w ó w c z a s s t o p i e ń k a p r a l a . P o n i e w a ż otrzy­ mano w Dowództwie spadochroniarzy meldunek wysiano go w rejonie W i z n y , o pojawieniu s i ę n i e m i e c k i c h wraz z JO ż o ł n i e r z a m i na bagna by zlokalizowali i s c h w y t a l i d y w e r s a n t ó w . P ó ź n i e j wycofa! się. wraz zc s w y m p u ł k i e m p o d B a r a n ó w , p r z e ż y ł k l ę s k ę , i n t e r n o w a n i e . Z obozu u c i e k ł , p r z e d z i e r a ł s i ę k u r o d z i n ­ n y m s t r o n o m . Schwytany w lesie, przy p r ó b i e p r z e j ś c i a granicy, s i e d z i a ł w O l e c k u , a p o t e m w B r z e ś c i u . Z w o l n i l i go, p o j e c h a ł do 11. 17. T a b l i c a p a m i ą t k o w a ustawiona obok bunkra. N a p i s : „Cześć Bohaterom O b r o ń c o m W i z n y 1939" 57 �pokazuje swoje wiersze i f r a s z k i . T e ż t a k i e , j a k i c h t y s i ą c e p i s z ą p r z e t r w a w s z y s t k o , deszcze, m r o z y , u p a ł y , w i a t r y . N a w e t r ę k o m d o m o r o ś l i poeci. Ale zdaje sobie s p r a w ę , że j e ś l i coś m u zapewni chuligana się oprze. I t o b ę d z i e ten ś l a d , k t ó r y p o z o s t a w i p o s ł a w ę , c h o ć b y l o k a l n ą , t o w ł a ś n i e „ P a n o r a m a " . Ona — w i e r z y — sobie. P R Z Y P I S Y 1 Por. M a r i a Ż y w i r s k a , Panorama Józefa Wiącka, „ P o l s k a Sztuka L u d o w a " , 1965, n r 4 Po wojnie p o w s t a ł o ponad 500 t y s i ę c y p a m i ę t n i k ó w W e w r z e ś n i u 1980 r. T o w a r z y s t w o P r z y j a c i ó ł Sztuk 2 3 P i ę k n y c h w B i a ł y m s t o k u z o r g a n i z o w a ł o w y s t a w ę prac i w y d a ł o k a t a l o g : Malarstwo Ryszarda Hlebowicza. W y m i e n i o n o w n i m 6 p l e n e r ó w , w k t ó r y c h b r a ł u d z i a ł oraz 23 w y s t a w y (11 i n d y w i d u alnych w : B i a ł y m s t o k u , Wiźnie, Tykocinie). I I . 18. P t a s z k i na ś c i a n i e d o m k u campingowego K o t . : Jan Świderski � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/8b6b0086f02f9285f37fbb31045252da.pdf cd825548f63ca1f7c72532e585ef9571 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3283 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1985 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3077 Title A name given to the resource O lucimskim eksperymencie (dyskusja) / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1985 t.39 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1985 t.39 z.1-2, s.44-48 Creator An entity primarily responsible for making the resource Jackowski, Aleksander; Koruslak, Ewa; Szewczyk, Hanna Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text L u d o w e g o stanie w miojscu. W Polsce b ę d z i e t a k , j a k b y ł o w y k o n y w a ł i nie o s z u k i w a ł nas, j a k jeszcze teraz s i ę dzieje. k i e d y ś , ( u c z e ń siódinoj klasy) W y t ę p i ć w s z y s t k i c h t y c h , k t ó r z y n i e f o r t u n n i e r z ą d z ą i mocno M y ś l ę , żo za r o k b ę d z i e lepiej w Polsco i Polska b ę d z i e bogatsza, a j a b ę d ę w s i ó d m e j klasie, ale n i e b ę d ę b i e g a ł a za c h ł o p a k a m i , (sześcioklasistka) D o m — ż y c z y ł a b y m sobie, a b y m ó j d o m b y ł d o m e m s z c z ę ś l i w y m t r z y m i ą s i ę s t o ł k ó w , a b y nie s p a ś ć z n i c h . ( m ł o d y r o l n i k ) i życzliwym d l a wszystkich. Ja — dużo zdrowia, w y t r w a ł o ś c i dla siebie i calcj r o d z i n k i . L u c i m — w i ę c e j z a a n g a ż o w a n i e miesz­ k a ń c ó w L u c i m i a w s p r a w y s p o ł e c z n e a m ł o d z i e ż y sprawniejsze Młodzież: Myślę, że w L u c i m i u nic się nie zmieni. Nadal będzio pędzenie ręco do r o b o t y . P o l s k a — j e ś l i b ę d z i e m y wszyscy uczciwie pra­ bimbru. c o w a ć t o i lżej b ę d z i e m o ż n a to d ł u g i s p ł a c i ć , a jest t a k i e p r z y ­ Działacze Lucimia nadal b ę d ą działać. D o m k u l t u r y nie powstanie — dlatego, ż e m i e s z k a ń c y L u c i m i a nie s ą zorga­ s ł o w i e : „ N a u k a i praca n a r o d y wzbogaca/', (gospodyni) n i z o w a n i . Polska n i e w y j d z i e z k r y z y s u , p o n i e w a ż b ę d z i e nisz­ P r z e w i d u j ę , ż e r o k 1983/84 p o w i n i e n b y ć r o k i e m lepszym n i ż r o k czona przoz p o l i t y k ę Regana i r o z g ł o ś n i ę W o l n a E u r o p a . I t o 1981/82. P o w i n n o s i ę d u ż o z m i e n i ć w ż y c i u wszystko, (nastolatek) otoczeniu. C h c i a ł a b y m , a b y w i e ś L u c i m b y ł a coraz ł a d n i e j s z a oraz w n a s z y m Z a r o k p ó j d ę do wojska. W ó d k a b ę d z i e za d a r m o . G d y p r z y j d ę i d u ż o s i ę w n i e j dzia,ło, a b y w k o ń c u m i e s z k a ń c y p o s t a n o w i l i z wojska b ę d z i e p o b u d o w a n y d o m k u l t u r y , (poborowy) z a b r a ć s i ę do r o b o t y i p o w s t a ł t e n u p r a g n i o n y przez w s z y s t k i c h P ó j d ę d o g e n e r a ł a Jaruzelskiego. D z i e w c z y n y b ę d ą p i ć w i ę c e j n i ż d o m k u l t u r y . C h c i a ł a b y m , a b y p o p r a w i ł y się w a r u n k i ż y c i o w e , chłopcy. W ó d k a będzie tańsza i będzie kosztowała 22 grosze. ż e b y wreszcie m o ż n a b y ł o k u p i ć t o , co k a ż d y potrzebuje i chce. P o l s k a b ę d z i e w gorszym k r y z y s i e . G d y w r ó c ę z wojska w p r o g u S t o p n i o w o b ę d ą znoszone k a r t k i . W k r a j u b ę d z i o ł a d i p o r z ą d e k , b ę d z i e s t a ł a p o ł ó w k a i k w i a t j a b ł o n i , (poborowy) ż y c i e nasze b ę d z i e spokojniejsze i weselsze, (gospodyni) Dorośli: lecz m ó j s z c z ę ś l i w y d o m b ę d z i e nio n a t e j z i e m i . W i e ś — b ę d ę D o m — m ó j d o m b ę d z i e s z c z ę ś l i w y . P o l u b i ł a m t ę wieś bardzo, Piszę,, że, b ę d z i e s t a ł d o m k u l t u r y , ż e A k c j a L u c i m b ę d z i e i s t n i a ł a zawsze ż y ł a a t m o s f e r ą t a k a , j a k a istnieje, t y l k o weselsza. J a z r o b i ę sobie w d o m u okna p o w r a c a ć . C h c i a ł a b y m bardzo, a b y m ł o d z i e ż l u c i m s k a wreszcie i do t e j p o r y w y c h o w i e dzieci. W Polsco b ę d z i e ż y c i e na k a r t k i . p o j ę ł a , żo t e n D o m , k t ó r y w y r o ś n i e w L u c i m i u , t o b ę d z i o i c h A b y P o ł s k a nie z g i n ę ł a . T a k n i c noweg;o n i e b ę d z i e , w ł a s n o ś c i ą . Polska — t r u d n o ś c i ze w s z y s t k i m i w s z ę d z i e , ( m ł o d a (młoda gospodyni) gospodyni) Dom L u c i m i a . Moje serce zawsze t u b ę d z i e — nio w i d z ę w i ę k s z y c h z m i a n , o p r ó c z p o w i ę k s z e n i a s i ę U w a ż a m , ż e sytuacja s i ę nie, polepszy, ale s p o k ó j b ę d z i e ! Ż y w ­ r o d z i n y . R o k 1983/84 a ż o b y p r z y n i ó s ł n a m z m i a n y nio t y l k o n o ś c i nie p o w i n n o z a b r a k n ą ć , a j a k nie zabraknie ż y w n o ś c i t o w k r a j u , ale i t o ż w Naszej w s i . Z a c z ą t k i m u r ó w d o m u k u l t u r y . b ę d z i e m y s i l n i i d ź w i g n i e m y D o m L u d o w y p o w y ż e j fundamen­ Zmodernizowanie d r ó g w s i . W i ę k s z o z a a n g a ż o w a n i o m i e s z k a ń c ó w t ó w dla d o b r a L u c i m i a i K r a j u . A b y w nas s i ę coś nie z a ł a m a ł o , w c z y n y s p o ł e c z n e . K r a j — wzięcie, s i ę za s o l i d n ą o d n o w ę k r a j u , to m u s i m y b y ć s i l n i na d u c h u , a siła duchowa t o j e d n o ś ć i zgoda, a nie o d n o w a p o s t a r e m u . R z ą d a ż e b y t o , co w y p o w i a d a ł , t o (gospodarz) Fot.: W . Chmielowski, i l . 6; A . Maziec, i ł . 5; S. W a s i l e w s k i , ił. 1—4 O LUCIMSKIM EKSPERYMENCIE Rozmawiają: Aleksander Jackowski, Ewa Korulska i Hanna Szewczyk Kilka razy mieliśmy możność wysłuchania setki p. kolorowych Witolda Chmielewskiego, oglądaliśmy dokumentujących działania G i u p y w L u c i m i u i Górce Klasz­ t o r n e j . Po odczytach p a d a ł y p y t a n i a , z g ł a s z a n o Dotyczyły przede w s z y s t k i m kulturalnego wsi, wniosków, szans t r w a ł e g o jakie wynikają przeźroczy, wątpliwości. ożywienia z w i e l k ą s z a n s ą . K o n c e p c j ą na ż y c i e i t w ó r c z o ś ć . W i ę c j a d ą na t ę wieś, k u p u j ą s t a r ą c h a ł u p ę , r e m o n t u j ą , zdecydowani m i e s z k a ć t u , p r z y j a ź n i ć s i ę z l u d ź m i , s ł u ż y ć i m swoją, w i e d z ą , t a l e n t e m , umiejętnościami. życia M a m y t u w w i e l k i m s k r ó c i e k a t a l o g w s z y s t k i c h postaw, lucimskiego k t ó r e znamy z h i s t o r i i porozbiorowej P o l s k i : o d g ł o s y r o m a n t y c z ­ eksperymentu. nego b u n t u i w i a r y w l u d , m ł o d o p o l s k i e g o b r a t a n i a s i ę , pozy­ O sprawach t y c h dyskutowaliśmy w r e d a k c j i . O t o zapis tywistycznej decyzji „pójścia w l u d " z kagankiem oświaty. r o z m o w y w k t ó r e j u d z i a ł w z i ę l i : Aleksander J a c k o w s k i , E w a A l e w ł a ś n i e w t y m p u n k c i e w i d z ę z a s a d n i c z ą r ó ż n i c ę w ich po­ Korulska. i H a n n a Szewczyk. stawie. T r a k t u j ą wieś p o d m i o t o w o , nie p r ó b u j ą o ś w i e c a ć , u c z y ć , A . J . Koncepcja d z i a ł a n i a ale przede w s z y s t k i m s t a r a j ą s i ę w y z w o l i ć i n i c j a t y w ę i siłę l u d z i , G r u p y rodziła, s i ę w m i a r ę p o z y s k i ­ w a n i a d o ś w i a d c z e ń . N a p o c z ą t k u i c h w y o b r a ż e n i a o t y m , czego do k t ó r y c h p r z y s z l i . G o t o w i s ą p r z y t y m z r e z y g n o w a ć z ekspery­ c h c ą , b y ł y nader m g l i s t e i r o m a n t y c z n o . M i e l i przede w s z y s t k i m m e n t u , z dotychczasowych a m b i c j i a r t y s t y c z n y c h i wejść w nowe świadomość ś r o d o w i s k o , d a j ą c m u t o , co — j a k s ą d z ą — m o g ą i p o w i n n i fałszu, w który uwikłana, jest, sztuka, sytuacja a r t y s t y . . . Z a c z ę ł o się od b u n t u przeciwko m e c h a n i z m o m funkcjo­ dać. nowania, s z t u k i w „ w y s o k i m " obiegu, pozorom istnienia, r y n k u figuracji, artystycznego, Chmielewski pokazuje przedstawiające paciorków, pustym cego m i l i c j a n t a , M ę c z y m i a s t o , zgiełk, b r z y d o t a nowych siadów. Inny przeciwko gestom, w e r n i s a ż o m . Witold grze szklanych obrazy, czytelne miejscowych l u d z i i sceny: w swej siedzą­ l u d z i o c z e k u j ą c y cli na btitoLus, p o r t r e t y s ą ­ z c z ł o n k ó w G r u p y pokazuje f o t o g r a m y ; starają dzielnic, c o d z i e n n o ś ć . R o d z i się w i ę c idea — nio n o w a w k o ń c u — się wejść do wsi z p o e z j ą , r o z w i e s z a j ą n a u l i c y o l b r z y m i e p ł a c h t y ucieczki. D o k ą d ? J a k t o , d o k ą d ? N a w i e ś ! Do l u d u , do c h ł o p a , p a p i e r u z w i e r s z a m i , a r a n ż u j ą para-tcatralne sytuacje. W i e r z ą , t a m , gdzie niebo czyste, serce szczoie. T o n i c , ż e l u d nieco ska­ żo t o zainteresuje m i e s z k a ń c ó w ż o n y , j a k i ziemia, k t ó r ą u p r a w i a czy w o d a , k t ó r ą pije — w c i ą ż E.K. w porównaniu M y ś l ę , ż e p ó ł - ż a r t e m , p ó ł - s e r i o . Sadzili s ł o n e c z n i k i w z d ł u ż p ł o t ó w , 44 z m i a s t e m wieś wydaje s i ę naszym artystom Lucimia. Zastanawiam się, j a k wieś ich początkowo traktowała. �ż e b y u p i ę k s z y ć w i e ś , ule r z u c a l i ziarna do z a m a r z n i ę t e j ziemi, — jest t o d z i a ł a n i e podobne do d z i a ł a n i a ś r o d k ó w bo u s t a l i l i d a t ę sadzenia, j a k d a t ę s p e k t a k l u , nie l i c z ą c się z po­ przekazu p r ó b u j ą c y c h g o d ą . O c z y w i ś c i e , nie w y r o s ł y . C h o ć p o t e m te s ł o n e c z n i k i w r a c a j ą , A.J., E.K. Nie! wprowadzić obrzędy masowego świeckie. np. w dekoracjach p ł o t ó w w czasie d o ż y n e k . H . S . T a k ! N a t a k i m p o z i o m i e , na j a k i m udaje się n p . w p r o w a ­ A . J . S z c z e g ó l n i e w a ż n e wydaje m i się t o , że nawet p r z y p r ó b a c h , d z i ć D z i e ń M a t k i . N i e chodzi o z a ł o ż e n i a , t y l k o o h o m o l o g i ę k t ó r e m o g ą w y d a ć się t r o c h ę n a i w n e , p o d k r e ś l a j ą szacunek dla s t r u k t u r . C h o d z i t a k ż e o sposoby c z ł o w i e k a , cl la k a ż d e g o . M ó w i l i ś c i e o p o b u d z e n i u a k t y w n o ś c i l u d z i , o t y m , co w s p o s ó b czy m e c h a n i z m y działania. E . K . K i e d y np. wbijają w ziemię k ą t o w n i k i , mające u p a m i ę t n i ć zasadniczy r ó ż n i W i t k a Chmielewskiego i jego G r u p ę od „ p ó j ś c i a miejsce spot kania k o g o ś z G r u p y z k o n k r e t n y m m i e s z k a ń c e m w l u d z k a g a n k i e m o ś w i a t y " czy b r a t a n i a s i ę z c h ł o p e m . Oczy­ wsi. K ą t o w n i k i m a j ą w i ś c i e , zgoda. A l e p r z e c i e ż z a ł o ż e n i a X I X - w i e c z n y c h „ w z i o s t " spotkanej osoby; k i e d y a u t o r działaczy i w y k o n a w c a p o m y s ł u p o m y l i ł się o k i l k a c e n t y m e t r ó w , uro­ „ o ś w i e c a j ą c y c h " l u d na r o z m a i t e sposoby, w y d a j ą c y c h c z y ś c i e , w o b e c n o ś c i sporej g r u p y m i e s z k a ń c ó w w s i , d o d a ł bra­ dla w s i czy k s i ą ż e c z k i z b a l l a d a m i M i c k i e w i c z a b y ł y t a k i e same: k u j ą c y k a w a ł e k — u nie b y ł a t o praca ł a t w a . . . a k t y w i z a c j a w s i czy wprowadzenie e l e m e n t ó w n a r o d o w y c h do A . J . T o jest dla m n i e p r z y k ł a d d z i a ł a n i a , k t ó r e samo w" sobie k u l t u r y ludowej ( t a k a jest wszak f u n k c j a kalendarzy l u c i m s k i c h , wydaje się b ł a h e i w y d u m a n e , c h o ć zabawne. A l e t o , ż e autor z w ł a s z c z a t y c h pierwszych). t y c h „ p r y w a t n y c h p o m n i k ó w " , stwierdziwszy p o m y ł k ę , uznał Istnieje jeszcze druga strona medalu. Zwróćcie pisma uwagę, swoją winę i w obecności grupy ludzi skwapliwie doszwejoował j a k d ł u g o i w j a k i s p o s ó b o d b y w a ł o s i ę wprowadzanie do naszej brakujące obyczajow'Owosei tzw. c e n t y m e t r y — jest d l a m n i e ważniejsze zabawy. Z n ó w m o ż n a p o w t ó r z y ć , że nie c z ę s t o się od całej zdarzają, „ d n i " — dnia m a t k i , ojca czy b a b c i . Propagowane to b y ł o szeroko we w s z y s t k i c h ś r o d k a c h masowego nawet t a k i e , „ s a m o k r y t y k i " . przekazu. E . K . A l e eo — w a s z y m zdaniem — jest n a j w a ż n i e j s z e w dzia­ obszerne łalności G r u p y ? Czy t o , żo p r z y n o s z ą swój dorobek, s w o j ą p r a c ę o t y m i p r z y p o m i n a ł o co n a j m n i e j t y d z i e ń w c z e ś n i e j . tia wieś i t a m s z u k a j ą o d b i o r c y ? Czy t o , że p r ó b u j ą wszystko w e d ł u g obszernego, wzbudzić Jeszcze audycje kilkanaśeio poświęcone lat tym temu telewizja „obchodom". nadawała Mówiło się Zawsze s z c z e g ó l o w e g o , tego samego sce­ i k t y w n o ś ć p l a s t y c z n ą wsi? Czy wreszcie t o , o czym nic m ó w i l i ś m y nariusza. Zawsze to b y ł a t y l k o m a l a g r u p k a l u d z i — p r ó b u j ą ­ l o t ą d , ale eo jest przez n i c h bardzo p o d k r e ś l a n e , c z y l i p r ó b a cych coś z a p r o p o n o w a ć i w p r o w a d z i ć do k u l t u r o w e g o obiegu, i ż y w i e n i a , nawet stworzenia, ż y c i a k u l t u r a l n e g o , p r z y w r ó c e n i a animatorów •ozluźnionych więzi między wizyjnych) ludźmi? (w t y m w y p a d k u dziennikarzy r a d i o w y c h i tele­ i przez d ł u g i e l a t a w i e l u o d b i o r c ó w , spełniających i . J . Bardzo w a ż n e , jeśli nie n a j w a ż n i e j s z e , w y d a j ą m i się dzia- w y ł ą c z n i e f u n k c j ę swego rodzaju w i d o w n i . N i e jest t o b o w i e m ania widownia, k t ó r a sprzyjające i n t e g r a c j i w s i . I n t e g r a c j i nie t y l k o t ą s p o ł e c z n o ś c i ą , ale i s a m y c h Grupy bije b r a w o , lecz t a k a , istotne s ą działania, m i u . Chmielewski i G r u p a D z i a ł a n i a ctóre w s k r z e s z a j ą stare o b r z ę d y , ś w i ę t a . W s k r z e s z a j ą poniekąd. w odosobnieniu, z u p e ł n i e sami ( w y j ą t e k rl.S. W moim p r z e k o n a n i u najbardziej która przygląda się u k r a d k i e m , niemal zza f i r a n k i . P r z e c i e ż podobnie b y ł o w L u c i ­ mieszkańców. przez k i l k a l a t - działali i też niezupełnie 45 I �kim współpracują c z ł o n k o w i e G r u p y , z d ą ż a się już zestarzeć. E . K . W y d a j e m i się, że cele stawiane przez G r u p ę są z u p e ł n i e inne, n i ż te, k t ó r e p r z y ś w i e c a j ą i n s p i r a t o r o m , , n o w y c h o b r z ę d ó w " . O n i nie s z u k a j ą „ ś w i e c k i c h ś w i ą t " (sama nazwa u j a w n i a absur­ d a l n o ś ć t?go p o m y s ł u ) —. przeciwnie, s z u k a j ą zagubionej ś w i ę ­ tości, m i r z ą o renesansie w i a r y , religii. H.S. Jednak p r ó b u j ą w p r o w a d z i ć treści świeckie. Myślę t u np. o rocznicach, p r o p o z y c j i ś w i ę t a , k t ó r e nie p r z y j ę ł o się. Jest to p r ó b a w t ł o c z e n i a L u c i m i a czy do tego m a lucimian w jakiś ciąg historii — p r o w a d z i ć w y p i s y w a n i e dat na ścianie, różaniec l u c i m s k i , rocznice. I n n y m i s ł o w y — w t ł o c z e n i e w r a m y h i s t o r i i obrzędowego chłopskiej, roku ś w i ę t e g o , charakterystycznego dla dostosowanie czasu kolistego do kultury czasu linearnego. Udaje i m się to w t e d y , g d y powraca k o l i s t e ś ć czasu — n p . k i e d y r ó ż a n i e c św ię. i się w momencie p r z e j ś c i a z jednego r o k u do d r u ­ giego. Z u p e ł n i e nie w y c h o d z i Rocznica. N i e m a p o t i z e b y nazy­ w a n i a c z e g o ś , co i t a k jest nazwano. N i e ma p o t r z e b y d o d a t k o ­ wego l i ' . z y w a n i a Lucimia — Lucimiem i malowania herbu. N i o mc p o t r z e b y obchodzenia rocznic, bo n i k o m u ten czas l i n e a r n y w aż t j . k i m w y m i a r z o (jak na p r z e c i ę t n ą p e r c e p c j ę i możliwość, odczuwania czasu jest to wszak w y m i a r kosmiczny) nie jest potrzebny. A . J . B r a k dostatecznych m o t y w a c j i ! Przyjrzyjmy się akcjom z w i ą z a n y m z r o c z n i c ą L u c i m i a . N i e a n g a ż u j ą , nie m a j ą zaplecza t r a d y c j i . Sam fakt nie p r z e m a w i a do w y o b r a ź n i . Może z n a c z y ł o b y w i ę c o j , g d y b y m ó w i o n o o t y m w ś r o d k a c h masowego przekazu, gdyby mieszkańcy innych wsi r o d o w o d u . Cudze oczy najlepiej zazdrościli lucimianom icli dowartościowują. Co a n g a ż u j e l u d z i ? U r o c z y s t o ś c i zakotwiczone w tradycji, z w ł a s z c z a w o b r z ę d z i e r e l i g i j n y m . B a d a n i a penetraeyjne war­ szawskiej K a t e d r y E t n o g r a f i i ś w i a d c z ą , że ani w okresie m i ę d z y ­ w o j e n n y m , a n i p o w o j e n n y m w i e ś nie obchodzi ś w i ą t p a ń s t w o ­ w y c h . Pracuje się w ó w c z a s . T y l k o d o ż y n k i s t a n o w i ą wyjątek. A ł e zawsze jest w n i c h s k ł a d a n i e w i e ń c ó w k o m u ś . T y E w o b y ł a ś F i g i n a Chrystus,! w L u c i m i u . udekorowani; na Ś w i ę t o P l o n ó w , 1983 r. w K r a s n o b r o d z i e , p i s a ł a ś o d o ż y n k a c h . A l e t a m s k ł a d a się w i e ń c e w k o ś c i e l e . To samo w i d z i a ł e m w P u ń s k u . A l u c i m i a e y je sobie sami s k ł a d a j ą . . . sami do siebie c h o d z ą . . . nie s ą d z ę , aby t a k a forma d a ł a się u t r z y m a ć . I n s p i r a c j e d a j ą efekt, gdy o d w o ł u j ą się do stosunkowo t r w a ł o zakorzenionych, u t r w a l o n y c h s c h e m a t ó w po­ — stanowiły wprowadzić dożynki). Zwłaszcza coś z u p e ł n i e w sytuacjach, nowego, n p . sadzenie gdy chcieli słoneczników czy r o c z n i c ę . O d b i o r c y ich d z i a ł a ń — miejscowi c h ł o p i — tak­ że bj-li t y l k o w i d z a m i , i to w i d z a m i „ u k r a d k o w y m i " , niejaw­ n y m i . I też zza firanek w ł a ś n i e p r z y g l ą d a l i się, j a k g r u p k a o k u ­ t a n y c h w szaliki f a c e t ó w rzuca ziarna w z a m a r z n i ę t ą Sam Chmielewski m ó w i ł , szkodliwych w a r i a t ó w ; nów redaktorów, by—pierwszej—lepszej ziaren jak tysiące rodziny nie­ telewidzów paru niby—przypadkowo j e d n a k dopiero p o c z ą t e k . canie że t r a k t o w a n o ich w t e d y , j a k tak, którzy ziemię. ś w i ę t u j ąeej trafiają Dzień ni­ Ojca. To Okazuje się b o w i e m , że n i g d y słonecznikowych nawet w pa­ do zamarzniętą rzu­ ziemię nie idzie na m a r n e . J a k w s p o m n i a ł a E w a , s ł o n e c z n i k i p o j a w i a j ą się p ó ź n i e j w dekoracjach d o m ó w podczas d o ż y n e k . N i c idzie na marne także w szerszym w y m i a r z e . Pozostaje ś w i ę t o bib p r z y n a j m n i e j j a k i e ś jego elementy. Rzecz jasna, jego s t r u k t u r a podporządkowana zostaje z n a n y m s t r u k t u r o m z n a n y c h n i e m o ż l i w e jest b o w i e m , by ś w i ę t o czy o b r z ę d , ex n a l e ż ą c e do sfery sacrum, o s t a ł o się j a k o „ ś w i e c k i e " p r z y n a l e ż n e sferze p r o f a n u m ! ) . T a k świąt, definitione (zatem s t a ł o się z t y m , co mass media n a z y w a j ą „świeckimi o b r z ę d a m i " , czyli tzw. „ d n i a m i " — s t ę p o w a n i a , odczuwania. E . K . A l e t e ż po r o k u czy d w ó c h z a c z ę l i z a p r a s z a ć k s i ę d z a z pa­ r a f i i . To chyba z m i e n i ł o sens całej uroczystości... H . S . R o d z i się p y t a n i e , na ile k t o ś z z e w n ą t r z , k t o ś obcy m o ż e wieś z a k t y w i z o w a ć . T o , że c z ł o n k o w i e G r u p y i d ą w pochodzie ze s w o i m i w y t w o r a m i , że s t a r a j ą się r o b i ć wszystko wspólnie ś w i a d c z y o t y m , że c h c ą l u c i m i a n o m p o m a g a ć . A ł e m i e s z k a ń c y wsi sami p o w i n n i p r z y g o t o w a ć scenariusz, sami w y m y ś l e ć i w y ­ konać rekwizyty. jako Jest to p r ó b a w ł ą c z e n i a się do społeczności „swój". E . K . A j a k to w y g l ą d a od s t r o n y l u c i m i a n ? H.S. Dla nich: przychodzi z z e w n ą t r z , z miasta, plastyk, k t ó r y ma w i ę k s z e kompetencje, o c z y m w i e d z ą , ho np. lepiej potrafi wyciąć zawsze schemat d o m u będzie o g l ą d a n e ze sklejki. Działanie L u d z i e przed n i m i b ę d ą o d g r y w a ć t a k , wykonawcy, którzy ubierają na magnetofon plastyka się w stroje, kiedy t y l k o ich g ł o s y . L u d z i e m a j ą jak nagrywamy świadomość, że p r a c u j ą dla p l a s t y k ó w , przed n i m i . T r u d n o od n i c h oczekiw a ć szczerości. A . J . P y t a n i e , k t ó r o p o s t a w i ł a H a n i a jest n i . i n . p y t a n i e m o po­ m a t k i , ojca, b a b c i . T a k sc.uio b y ł o p r z e c i e ż w L u c i m i u . F o r m a czucie dystansu s w ó j — o b c y . D z i s i a j na wsi jest bardzo w i e l u ś w i ę t a wiosny zaproponowana przez G r u p ę D z i d a r i a (jednym l u d z i obcych, k t ó r z y po p e w n y m czasie s t a j ą się s w o i m i . J e ś l i z jej e l e m e n t ó w b y ł o sadzenie s ł o n e c z n i k ó w ) , а t a k ż e Rocznica p r z y c h o d z i lekarz, nauczyciel, k s i ą d z , nawet k t o ś z a d m i n i s t r a c j i miały strukturę czy takich „świeckich obrzędów" — podkreślam milicjant —• s ą obcy, ale wchodzą w strukturę wiejską, raz jeszcze: nio chodzi t u o z a ł o ż e n i e G r u p y , lecz o z b i e ż n o ś ć są przez wieś nie t y l k o t o l e r o w a n i , ale i a k c e p t o w a n i . s t r u k t u r . N i e o s t a ł y s i ę , bo nie m o g ł y się o s t a ć , p o w r a c a j ą nato­ H . S . C z ł o n k o w i e G r u p y nie s ą j e d n a k c z ł o n k a m i s p o ł e c z n o ś c i . miast w dożynkowych dekoracjach czy różańcu lucimskim Do Lucimia dojeżdżają. Nie pracują tam. Nie są księdzem, i r ó ż a ń c u z G ó r k i K o ś c i e l n e j . N a j b a r d z i e j interesuje m n i e , j a k i e lekarzem, nauczycielem, k t ó r y c h o b c o ś ć jest elementem s t r u k t u r y ś l a d y t y c h teraz j u ż zaniechanych d z i a ł a ń , o d n a j d z i e m y w k u l ­ s p o ł e c z n e j (stanowi to n i e w ą t p l i w e o s i ą g n i ę c i o d z i a ł a c z y X I X - r turze L u c i m i a za l a t 20 czy 30,gdj dzieci, z k t ó r y m i przede wszyst­ 46 -wieeznych). O b c o ś ć Chmielewskiego i jego g r u p y jest inna. �G r u p a , jest c z y m ś , bez czego m o ż n a się o b e j ś ć . W s z e l k i e s t r u k t u r y , s t r u k t u r ę s p o ł e c z n ą w s i . D l a t e g o m o g ą w n i e ś ć albo w obcość, stare, i.lbo t o , co w y m y ś l ą dzieci, n p . w i a n k i z g ł o w ą k o n i a . k t ó r ą o k r e ś l i ć m o ż n a j a k o n i e z b ę d n ą , zatem b ę d ą c ą jej c z ę ś c i ą E . K . Chmielewski n a z y w a te zjawiska „ n o w ą s z t u k ą l u d o w ą " . . . t y m także struktura społeczna wsi toleruje t y l k o elementy n i e j a k o „ w b u d o w a n ą " w n i ą . K a ż d a w i e ś m u s i m i e ć swojego A . J . Przesada... nowa sztuka t o taka, k t ó r a r z e c z y w i ś c i e w y s t ę p u j e „ g ł u p i e g o " (to t a k ż e o b c y ) , k a ż d a t e ż m u s i m i e ć s w o j ą e l i t ę — i zaspokaja p o t r z e b y ś r o d o w i s k a . W t y m p r z y p a d k u m a m y do „obcych" inteligentów czynienia z p o w r o t e m do jeszcze n i e z b y t d a l e k i c h z w y c z a j ó w . mendanta p o s t e r u n k u ) , nie m u s i m i e ć ( k s i ę d z a , lekarza, nauczyciela czy k o ­ jednak swojego plas­ tyka. Bardzo ciekawa jest t a dekoracja u l i c , p ł o t ó w , t o sadzanie k u k i e ł przed d o m e m , robienie z g r a b i czegoś na Jakkolwiek jedni i d r u d z y ś w i a d c z ą sobie pewne usługi, podobieństwo f e r e t r o n ó w . . . T o jest cenne, że a k t y w i z u j e się p a m i ę ć , że ludzie to j e d n a k t a k i e , bez k t ó r y c h obie s t r o n y m o g ł y b y się o b e j ś ć . r y w a l i z u j ą w s t r o j e n i u swoich d o m ó w . N a co d z i e ń wcale siebie nawzajem nie p o t r z e b u j ą . E . K . T o , co ludzie r o b i ą , t o nie s ą d z i e ł a s z t u k i , t o s ą r e k w i z y t y , T a k samo nie jest p o t r z e b n y d o m l u d o w y z k u c h n i ą , z a p r o j e k t o w a n y w g bardziej teatralne, n i ż „najlepszych wzorów". Nie ma żadnej tradycji H . S . Te takiego d o m u . Charakterystyczne, że n i k t z G r u p y D z i a ł a n i a nie jest zapra­ rekwizyty jakiekolwiek. są symbolami, które zresztą nie zawsze są z r o z u m i a ł e d l a p l a s t y k ó w . N p . chleb i w ó d k a stawiane na szany na c h r z c i n y czy wesela — o d b y w a się p r z e c i e ż co n a j m n i e j s t o ł a c h d o ż y n k o w y c h . S t ó ł jest s t o ł e m b i e s i a d n y m , n i e z a l e ż n i e k i l k a w r o k u . T o m n i e u d e r z y ł o . T o ś w i a d c z y o ich — n i e z a l e ż n i e od o k r e ś l e ń p l a s t y k ó w (stół z i m o w y , jesienny i t d . ) . od tego, że w i e ś się n i m i c h w a l i — w y o b c o w a n i u . K s i ą d z n p . że w ó d k a jest postawiona „ p r z e k o r n i e " . T o jest tymczasem znak Twierdzą, jest f u n k c j ą s t a l ą . Zaprasza się go j a k o „ l e p s z e g o g o ś c i a " , w y ­ ś w i ę t o w a n i a , p o m y ś l n e g o z a k o ń c z e n i a j a k i e g o ś e t a p u . Poza t y m pada, ż e b y b y ł . A o n i 1 N i e w i a d o m o , k i m s ą . G d y b y n p . p o m a g a l i w ó d k a jest w k o ń c u swego redzajn p l e d e m rolnym. w E . K . Mówisz wskrzeszone pracach p o l o w y c h albo w budowaniu domów, rysowaniu o symbolach. Te symbole, przez p l a n ó w , u r z ą d z a n i u w n ę t r z a , b y ł o b y pewnie inaczej. N i c takiego l u d z i ze w s i , s ą n a w i ą z a n i e m do t n . d y c j i , do dawnego systemu jednak i n t e g r a c j i tego r o d z a j u . m y ś l e n i a . M o ż n a b y ł o b y chyba p o k u s i ć się o i n t e r p r e t a c j ę prze­ Biesiada jest bardzo w a ż n ą f o r m ą i n t e g r a c j i ( p o w t a r z a m rzeczy się nie dzieje. D l a t e g o b r a k p o w i e d n i w t y c h samych kategoriach. P a m i ę t a c i e opis pierwszego oczywiste, ale G r u p a zdaje się tego nie d o c e n i a ć ) . Teraz jeszcze — ś w i ę t a — 2-go lutego — przepowiednie u r o c z y ś c i e z a m k n i ę t e , n a w e t b a d a j ą c k n a j p i a n ą s u b k u l t u r ę — dostrzec m o ż n a bardzo o p i e c z ę t o w a n e — w t y m b y ł o coś z o b r z ę d u magicznego, z a k l i ­ archaiczną strukturę symbolikę łańcucha osób, tego ł a ń c u c h a . S t r u k t u r ę , opasującego stół nania u r o d z a j u , r o k u . określone A . J . W t y c h przepowiedniach wszystko się p l ą c z e ; co c h c ą — jest miejsce „ l e p s z y c h g o ś c i " , w ł a ś n i e o w y c h „ o b c y c h " — i n t e l i ­ co p r z e w i d u j ą — to s ą d w i e r ó ż n e , w ciąż z a k ł ó c a j ą c e się p o s t a w y . g e n t ó w . W i d a ć to jeszcze w y r a ź n i e j p r z y w i ę k s z y c h u r o c z y s t o ś ­ Te przepowiednie ś w i a d c z ą o b r a k u m y ś l e n i a p o l i t y c z n e g o — ciach — chrzcina.ch, pogrzebach, w k t ó r e j ściśle oTaz odpustach, że nie wspomnę n i e k t ó r z y n p . u w a ż a l i w r o k u 1981, że k r y z y s s k o ń c z y s i ę za j u ż o wieczerzy w i g i l i j n e j . I c h s i ę t a m nie zaprasza. B y ć m o ż e rok... m i ę d z y i n n y m i dlatego, że stawiane przez n i c h E . K . J a m y ś l ę , że t u t r u d n o m ó w i ć o m y ś l e n i u s t o ł y zawsze politycznym. są s t o ł a m i do o g l ą d a n i a , n i g d y z a ś s t o ł a m i , p r z y k t ó r y c h się T o jest raczej m y ś l e n i e ż y c z e n i o w e , a „ r o k " to p o j ę c i e na p o ł y zasiada. R ó w n i e ż dlatego, że o n i t a m , w L u c i m i u nie p r a c u j ą . magiczne. Czas w k u l t u r z e c h ł o p s k i e j , o c z y m m ó w i ł a H a n i a , A . J . I c h p r a c ą jest m a l o w a n i e , w b i j a n i e k ą t o w n i k ó w , a r a n ż a c j a w c i ą ż jest bardziej czasem k o l i s t y m , p o w r o t n y m , n i ż l i n e a r n y m . widowisk... „ R o k " znaczy: k i e d y ś , w p r z y s z ł o ś c i , daleko. H . S . co d l a s p o ł e c z n o ś c i w i e j s k i e j jest ż y c i e m na niby H . S . Jest t o f o r m a charakterystyczna A . J . jest p a ń s k i e . . . H.S. Pan miał dla starych formuł ży­ czeniowych, k i e d y m ó w i ą c , ż e c o ś jest, powoduje s i ę , ż e t o s i ę przynajmniej jakieś funkcje. Dlatego prosiło staje. się go o b ł o g o s ł a w i e ń s t w o , p r z y n o s i ł o m u d o ż y n k o w y wieniec. A . J . D r u g a rzecz, i n t e r e s u j ą c a w przepowiedniach, t o u r o c z y s t y A . J . Proponowane t o n , j a k i ludzie p r z y j m u j ą , p i s z ą c t a k i e rzeczy. P r z y t y m m y ś l e n i e przez nich formy współdziałania t r o c h ę sztuczne. T y m r ó ż n i ą s i ę o d a k t y w i z u j ą c e j np. są więc działalności Kościoła patriotyczne, myślenie o kraju, bardzo d l a m n i e w a ż n e . N i e u m i e m y dostrzec tego, co t a k w y r a ź n i e w y s t ę p u j e w przepowied­ E . K . . . . k t ó r y jest dla wsi i n s t y t u c j ą n a t u r a l n i e w ł ą c z o n ą w bieg n i a c h —- ludzie c h c ą ż y ć w s p o k o j u . życia. E.K. Wróćmy H . S . Zgoda. D o d a m jeszcze, że inaczej jest — j a k m ó w i c i e — na t o , że d z i a ł a l n o ś ć i n s p i r o w a n a przez l u d z i z z e w n ą t r z nie w s y t u a c j i , g d y d z i a ł a l n o ś ć a k t y w i z u j ą c ą p r o w a d z ą osoby nie­ p r o w a d z i do istotniejszych, t r w a ł y c h p r z e m i a n . . . j a k o ex d e f i n i t i o n e m a j ą c e a u t o r y t e t , n p . d u c h o w i e ń s t w o albo H . S . T o c h y b a n i e z u p e ł n i e t a k . T o się o k a ż e za 20 l a t . . . t e ż d z i a ł a j ą c e w ś r o d o w i s k u , j a k nauczyciel, u r z ę d n i k . W t e d y A . J . l i z e e i e ż m y to j u ż z n a m y ! R ó ż n e organizacje do p i o b ł e m u d z i a ł a l n o ś c i k u l t u r a l n e j . W y g l ą d a społeczne ludzie p a t r z ą t a k o t o : p r z y j e c h a ł , z a i n t e r e s o w a ł s i ę , m a p a s j ę ; m a t e ż o k r e ś l o n e z a j ę c i e — m u s i n p . u c z y ć d z i e c i , m a jeszcze inne — -znane w s i —• o b o w i ą z k i , a o p r ó c z tego — jest z n a m i , z n a m i c o ś organizuje. Tymczasem G r u p a d z i a ł a na innej zasadzie. Ja wcale s i ę nie d z i w i ę , że ludzie nic nie r o b i ą . K a ż d y pewnie m y ś l i : ja m u s z ę oporządzić inwentarz, skosić, zagrabić, s p r z ą t n ą ć , u p r a ć , a o n i nic nie m a j ą do r o b o t y . N i e p r a c u j ą . Jednoczcśrie w p e w n y c h sytuacjach r e p r e z e n t u j ą w i e ś . W i e ś c h w a l i się n i m i , z w ł a s z c z a przed i n n y m i wsiami, n p . podczas dożynek. E . K . C h y b a nie jest aż t a k ź l e . Ostatnio k i l k a l a t Komitet D o ż y n k o w y t w o r z y l i ludzie ze wsi. W t y m r o k u z a b r a k ł o s o ł t y s a , najbardziej czynnego organizatora. G r u p a — zdaje się — t a k ż e b y ł a z a j ę t a c z y m ś i n n y m . D o ż y n e k nie b y ł o . Chciałabym w związku z t y m postawić kolejne p y t a n i e : co w ł a ś c i w i e wieś wnosi nowego do ich p r o p o z y c j i . Mnie się w y d a j e , że t o nowe — nowe d l a G r u p y — to jest właśnie stare... np. dekoracje d o ż y n k o w e s ą analogiczne do d e k o r a c j i w d n i u B o ż e g o C i a ł a . W i e ś nie jest w stanie w n i e ś ć nic teraz stworzonego. H . S . J a k s i ę p a t r z y na l u d z i , z k t ó r y m i d z i a ł a j ą — albo s ą t o ludzie starzy, albo d z i e c i . T o w p e w n y m s t o p n i u odzwierciedla Wieniec r o d z i n n y w k s z t a ł c i e orla z k ł o s ó w i ziaren, zobrazk i e m M a t k i Boskiej C z ę s t o c h o w s k i e j , na piersi. 47 �aktywności w y k o n y w a n o prace, c z w a r t ą — zabawa — np. W remizie stra­ w s i . D a w a ł o t o r e z u l t a t y , gdy i n i c j a t o r o m b y ł c i e k a w y , p e ł e n i polityczno p r ó b o w a ł y ż a c k i e j . W e w s z y s t k i c h t y c h sytuacjach k a ż d y z n a j d o w a ł swoje inicjatywy człowiek, <lzi;.l;;<-z k u l t u r y . wprowadzać umiejący Takimi nowo f o r m y trafić do ludzi, autentyczny miejsce, c h o ć nie k a ż d y t a k i e samo. I s t n i a ł j e d n a k r y t u a ł , zwy­ w ł a ś n i e d z i a ł a c z a m i są Chmielewski czaj zakorzeniony w t r a d y c j i . i jego Grupa. P ó k i sami d z i a ł a j ą — i n t r y g u j ą l u d z i , p o c i ą g a j ą za sobą. Ale u s u n ą ć się — Chmielewski próbuje niech i n n i d z i a ł a j ą , zaszczepić ideę, a niech p o d c h w y c ą potem pomysł, A w L u c i m i u dzisiejszym rolę „ p r z o d o w n i k a " , organizatora, i n s p i r a t o r a w z i ą ł na siebie Chmie­ l e w s k i z p r z y j a c i ó ł m i — i to przede w s z y s t k i m w y w o ł a ł o ten fenomen, k t ó r y z w i e m y L u c i m i e m . u z n a j ą za s w ó j . A t y m c z a s e m zapal jest k r ó t k o t r w a ł y , miesz­ E . K . Chmielewski k a ń c y Lucimia najchętniej p r z y j m u j ą p o s t a w ę odbiorcy, widza. w s t r o n ę K o ś c i o ł a . Teraz w s p ó ł p r a c u j e z k s i ę ż m i z G ó r k i Klasz­ po eksperymencie lucimskim zwrócił się Ś w i a d c z ą o t y m nawet te „ w r ó ż b y " : ż y c z y m y sobie, aby G r u p a t o r n e j . W s p ó l n i e organizują, m . i n . d o ż y n k i parafialne, p r z e n o s z ą dzirdala n a d a l , oczekujemy na nowe propozycje i t d . niektóre pomysły działań „ w y p r ó b o w a n y c h " w Lucimiu (Święty E . K . Czy nio jest to po p r o s t u t y p o w a dla naszej t e r a ź n i e j s z e j W i e c z ó r , r ó ż a n i e c l u c i m s k i ) do G ó r k i . Charakterystyczne wydają, kultury m i się kolejne f o r m y , j a k i e p r z y b i e r a ł t e n r ó ż a n i e c , z a n i m s t a ł postawa c z ł o w i e k a nastawionego na w a n y c h przez mass media p o r c j i i n f o r m a c j i zastępuje wszelką aktywność odbieranie poda­ kulturalnej, któiv. własną? się 90-cio m e t r o w y m r ó ż a ń c e m , o d m a w i a n y m przez c a ł ą nowo­ r o c z n ą noc w kościele. Z a c z ę ł o się od w y p i s y w a n i a na ścianie A . J . Nasza k u l t u r a ma chttrakter recepcyjny, z w ł a s z c z a w po­ starej s t o d o ł y s z e r e g ó w dat — ten zapis m i a ł p o k a z a ć — d o s ł o w ­ r ó w n a n i u z a k t y w n o ś c i ą dawnej k u l t u r y c h ł o p s k i e j . A l e czy ta nie — czas, p o m ó c m i e s z k a ń c o m L u c i m i c w odczuciu ciągłości samowystarczalnego i d ł u g o ś c i h i s t o r i i . W n a s t ę p n y m r o k u d a t y z o s t a ł y wypisane dawna a k t y w n o ś ć nic b y ł a k o n s e k w e n c j ą m o d e l u nie t y l k o g o s p o d a r k i , j a k i k u l t u r y ? na m a ł y c h k o ł e c z k a c h p o ł ą c z o n y c h w ł a ń c u c h — forma t a .Są d w i e sprawy. Jedna, to a k t y w n o ś ć t w ó r c z a j e d n o s t k i (potrzeba pewne d a ł a p o c z ą t e k nazwie „ r ó ż a n i e c l u c i m s k i " , wreszcie kozostały tej a k t y w n o ś c i ) , druga zaś to model ż y c i a k u l t u r a l n e g o g r u p y , loczki z a k ł a d a j ą c y a k t y w n o ś ć jej c z ł o n k ó w . Co do drugiej wydaje się u r o c z y ś c i e p o ś w i ę c o n y , s t a j ą c się r ó ż a ń c e m z G ó r k i K l a s z t o r n e j . nie u l e g a ć w ą t p l i w o ś c i , że k i e r u n e k rozwoju w s p ó ł c z e s n e j k u l t u r y Widoczna na wiedzie do u t r w a l e n i a się m o d e l u recepcyjnego, do ten wyraźnego niezwykły zastąpione większymi fotografiach i wtedy łańcuch za­ powaga, z j a k ą ludzie r ó ż a n i e c , coroczna u r o c z y s t o ś ć „ojcem został odmawiają dodawania c h r z e s n y m " jest ko­ r o z d z i a ł u na p o s t a w ę nadawcy i o d b i o r c y . N i e z n a m y n a l o m i ist lejnego ogniwa, k t ó r e g o najmłodszy dostatecznie m e c h a n i z m ó w psychologicznych z w i ą z a n y c h z po­ p a r a f i a n i n — p o k a z u j ą , j a k wiele m o ż e z r o b i ć k s i ą d z , K o ś c i ó ł s t a w a m i t w ó r c z y m i . W i e m y , że w y s t ę p u j e potrzeba a k t y w n o ś c i , dla integracji l u d z i , stworzenia t r e ś c i w a ż n y c h dla całej w s p ó l n o t y . znajduje ujście w r ó ż n e g o rodzaju m a j s t e r k o w a n i u , zajmowania A . J . D l a m n i e b y ł o bardzo smutne obserwowanie w z l o t u i de- się h o d o w l ą r ó ż , zagospodarowaniem d z i a ł e k , a m a t o r s k i m upra­ g i c d a c j i Paszyna. K s i ą d z N i t k a p o d j ą ł d z i a ł a n i a , c h c ą c dowar­ w i a n i e m s z t u k i , m u z y k i , p i s a n i u p a m i ę t n i k ó w etc. N i e w i e m y t o ś c i o w a ć l u d z i — ale k i e d y r z e ź b i ł a j u ż p r a w i e c a ł a w i e ś , rzeź­ j e d n a k , na ile s ą t o p o t r z e b y ż y w e , k i e d y się r o z w i j a j ą , bienie p r z e s t a ł o b y ć t y m , c z y m m i a ł o b y ć i b y ł o . K s i ą d z N i t k a kiedy z a n i k a j ą ; na ile w i ą ż ą się z m o d ą , n a ś l a d o w n i c t w e m , s ł u ż ą t y l k o m a r z y ł o s t w o r z e n i u o ł t a r z a z r z e ź b P a s z y n i a k ó w ; w momencie, z a p e ł n i e n i u p u s t k i , r o b i e n i u b y ł e czego, b y p r z e ł a m a ć n u d ę •— kiedy rzeźbiło tak k i e d y z a ś w i ą ż ą się z p o t r z e b ą t w ó r c z e j a k t y w n o ś c i . z a p y t a l i k s i ę d z a — za ile? W i e ś d o w a r t o ś c i o w a ł a się — ale W k a ż d y m razie d a j ą się w y r a ź n i e dostrzec dwie tendencje: profesjonalizacja „ o b s ł u g i " p o t r z e b k u l t u r a l n y c h i r o z w ó j róż­ w i e l u , że b y ł o t o j u ż m o ż l i w e , parafianie to spowodowało zmianę mentalności... E . K . O n i m a j ą j e d n a k z ł u d z e n i a , że t o , co r o b i ą , jest bardzo n y c h f o r m amatorskiego u p r a w i a n i a s z t u k i owocne... E . K . T a k jest dzisiaj. I t o podobnie na wsi i w m i e ś c i e . A j a k A . J . M n i e się wydaje, że p i ę k n e rzeczy m o g ą r o b i ć t y l k o ludzie, w y g l ą d a ł a s y t u a c j a dawnej k u l t u r y k t ó r z y m a j ą z ł u d z e n i a . Nie w i d z ę t u recepty, k t ó r ą n a l e ż a ł o b y A . J . Potrzeby współuczestnictwa, chłopskiej? zbiorowego p r z e ż y w a n i a re­ a l i z o w a ł o niedzielne n a b o ż e ń s t w o i c a ł y z w i ą z a n y z n i m r y t u a ł — strojenia s i ę , j a z d y , zachowania i t d . D r u g ą t a k ą p o w i e l a ć . M a m y jeszcze raz do czynienia z s y t u a c j ą , że j e ś l i s ą ludzie, k t ó r y c h coś interesuje, to nawet i c h b ł ę d y m o g ą b y ć płaszczyzną b ł ę d a m i b ł o g o s ł a w i o n y m i . Oni d z i a ł a j ą , a ile razy W i t o l d Chmie­ s t y k u b> ly wesela, pogrzeb}', t r z e c i ą — dla m ę ż c z y z n k a r c z m a , l e w s k i eoś n a m r e f e r o w a ł — j a to s ł y s z a ł e m t r z y razy, w y dwa — dla kobiet — np. na Ś l ą s k u — darcie pierza, wszelkie w s p ó l n i e to nas Fot.: A . Maziee i jogo o g a r n i a ł o wzruszenie. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/25f4880ce54c7cb8904487e65e83d3f0.pdf 8a982e0a897c3ede7022a9d8a8507ae0 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3279 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1985 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3073 Title A name given to the resource Znaki istnienia / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1985 t.39 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1985 t.39 z.1-2, s.3-22 Creator An entity primarily responsible for making the resource Olędzki, Jacek Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text I Jacek Olędzki ZNAKI ISTNIENIA W życiu osób i zbiorowości ludzkich — ale pewnie t e ż wale, garncarze, z ł o t n i c y i srebrnicy, ludwisarze, tkacze). Dobrze bytowanie t e ż znane s ą znakowania w y k o r z y s t y w a n e przez r y b a k ó w k a ­ powszednie oraz m n i e j l u b bardziej wyraziste m o m e n t y istnie­ szubskich oraz g ó r a l i . N i e wyczerpuje się na t y m l i s t a t y c h zwierzęcych i roślinnych — wyróżniałbym stałe 4 strukturze emocji d a w n y c h o z n a k o w a ń , p o n a d t o ł ą c z y się zapewne z n a j n o w s z y m i s z c z e g ó l n y m stanem ducha. M o ż n a go c h a r a k t e r y z o w a ć takimi tego c h a r a k t e r u procederami, r o z w i j a j ą c y m i się w r o z m a i t y c h 1 nia . I s t n i e n i e jest w naszej w e w n ę t r z n e j o k r e ś l e n i a m i , j a k poczucie siły, p e w n o ś ć swego j a , świadomość bliskim związków poczucia wzmożona z i n n y m i . I s t n i e n i e m o ż e b y ć stanem świętości i wówczas szczególnie s t a j ą s i ę dla tej c h a r a k t e r y s t y k i p o j ę c i a przydatne emocjonalno-etyczno: grupach s p o ł e c z n y c h i o d m i e n n y c h c a ł k i e m s y t u a c j a c h . 5 Cechą w s p ó l n ą t y c h z n a k ó w jest t o , że d o t y c z ą w ł a s n o ś c i k o n k r e t n e j osoby i że o d w o ł u j ą się do p r z e d p i ś m i e n n y c h s p o s o b ó w k o m u n i ­ k o w a n i a s i ę . Ciosna, merki, gmerki, piętna, punce, barwy, t o zgoda, pojednanie, p r z y j a ź ń , m i ł o ś ć , odwaga i r a d o ś ć oraz — n a z w y o z n a k o w a ń , z j a k i c h k o r z y s t a ł y o k r e ś l o n e profesje. W o b r ę ­ o ś m i e l ę się u ż y ć tego s ł o w a — b ł o g o s t a n . I s t n i e n i e w kategoriach bie oznakowań występowały r e l i g i j n y c h b y w a c z ę s t o ś w i a d o m o ś c i ą ł a s k i . W k u l t u r a c h euro­ nazwy k o n k r e t n e , o d n o s z ą c e s i ę do „ r z e c z o w y c h wizerunków", pejskich, s z c z e g ó l n i e , j a k polska, k a t o l i c y z m u poreformacyjnego, podobnie j a k w heraldyce szlacheckiej. w a ż n y m czynnikiem różnicującym uproszczony, g e o m e t r y c z n y ) , pozornie asemantyezny osoby w doznaniach istnie­ poszczególnych rodzajów tych 6 Ideograficzny (często charakter n i a jest i c h w r a ż l i w o ś ć m i r a k u l a r n a , nieraz n i e z b y t p o g ł ę b i o n a t y c h o z n a k o w a ń , nie m i a ł ścisłej k o n o t a c j i stanowej, t a k j a k i nie zawsze k o n t o m p l a t y w n a , u l e g a j ą c a z b i o r o w y m fascynacjom podobne do n i c h h e r b y i g o d ł a . I w ł a ś n i e dlatego, że semantyka i oznakowań 2 nastrojom . Z n a k a m i istnienia w kulturze Polski m o g ą b y ć wydarzenia związane z wszelkiego rodzaju inicjacjami, losem nieheraldycznych miała węższy i nie t a k ścisły zakres w y r ó ż n i a n i a s p o ł e c z n e g o , b l i ż s z e one s ą c z ę ś c i e j , a n i ż e l i rodziny; herby, p r a g n i e n i u s a m o o k r e ś l e n i a j e d n o s t k i i j a k m i się wydaje — religijne p r a g n i e n i u ego. Z n a k i profesji, g r u p z a w o d o w y c h , nie m i a ł y , j a k fakty społeczne i związane z p r a c ą twórczą; przeżycia i a r t y s t y c z n e . W ł a ś n i e to ostatnie n a j d o b i t n i e j u k a z u j ą r ó ż n i c e h e r b y , t a k szalenie dostojnej, u t r w a l o n e j w d ł u g i m czasie d r o g i m i ę d z y t y m co jest w ż y c i u — z w y k ł y m , powszednim b y t o w a - rozwojowej. n i o m , a t y m co jest •— n i e z w y k l e , p i ę k n e . b y ł y ż y w s z y m i , u l o t n i e j s z y m i . A l e t e ż nie zawsze p r z e r a d z a ł y B y ć m o ż e nie p o d l e g a ł y m a r t w i e j ą c e j symbolice, aktach się w t w a r d e z n a k i t o ż s a m o ś c i r o d u , osoby. S i ę g a j ą c do s t r u k t u - t w ó r c z y c h s p o w i t y c h t r a g i z m e m a r t y s t y ; p o w s t a w a ć w cierpie­ ralistyeznej, n a d u ż y w a n e j t e r m i n o l o g i i , m o ż n a p o d a ć p r z y k ł a d y , n i u czy w rozpaczy, ale n a w e t w ó w c z a s , a nieraz t y l k o w ó w c z a s , j a k ciosno s i g n i f i ś s o s n ę z b a r c i ą — b ó r — w ł a s n o ś ć , z a ś s i g n i f i a n t W i a d o m o t e ż , że d z i e ł o s z t u k i r o d z i ć się m o ż e w w y w o ł u j e skromne, c h o c i a ż n i e p o r ó w n y w a l n e w swej sile m o m e n t y p r z y n a l e ż n o ś ć do w y b r a n e j reprezentacji c h ł o p s t w a p a ń s z c z y ź n i a ­ istnienia. Jest t e ż sztuka w m o i m odczuciu n a j d o n i o ś l e j s z y m zna­ nego, k o r z y s t a j ą c e g o z w o l n i z n i chronionego n i e z w y k l e s u r o w ą k i e m — n i e s k o ń c z o n y m zbiorem z n a k ó w — n i e z w y k ł o ś c i czło­ jurysdykcją wieka; społeczeństw w y m a r ł y c h i żywych. Rzeczywistość, j a k ą o k r e ś l a ł y k o n k r e t n e stado, n a t o m i a s t t e n sam znak, w y r ó ż n i a ­ p r a g n ę t u t a j z a r y s o w a ć , d o s t a r c z y ł a i m n i e samemu regale bartnego. Specjalnie znaczone uszy owcy zupełnie j ą c y stado, z n a c z y ł p o z y c j ę b a c y , jego d u m ę , g o d n o ś ć z a l e ż n i e nieoczekiwanie d o z n a ń s z c z e g ó l n y c h . M ó w i ć b ę d ę o rzeczywis­ od tego i l e uszu m o g ł o b y ć w y c i ę t y c h , ile w stadzie sztuk prze­ t o ś c i w y j a ł o w i o n e j a r t y s t y c z n i e , w n i c z y m nie r o k u j ą c e j o d k r y w - ż y ł o w y p a s , j a k i baca m i a ł charakter, ile o s ó b do w y ż y w i e n i a i t p . czogo p r z e ż y c i a w k o n t a k c i e z d z i e ł e m s z t u k i . Pod koniec lat siedemdziesiątych T a k w i ę c , ciosno m o g ł o p r z e r o d z i ć się ze z n a k u t y l k o w ł a s ­ z p r z y c z y n od siebie nościowego w znak t o ż s a m o ś c i , poczucia swych przywilejów z u p e ł n i e n i e z a l e ż n y c h zmuszony z o s t a ł e m w ł ą c z y ć się do b a d a ń i p r a w . I j e ś l i n a s t ą p i ł o naruszenie t y c h p r a w , w ł a ś n i e ciosno nadwiślańskich, służyło w sądzie w celach gorliwie wówczas w kraju organizowanych. za 7 świadectwo bartnym. W i ś l e d z i ę k i zbudowanej n a k ł a d e m o g r o m n y c h k o s z t ó w pospolicie p r a k t y c z n y c h , m o g ł o u z y s k i w a ć sens poczucia obo­ we Włocławku. Wielka inwestycja spowodowała nieraz z u p e ł n i e nieoczekiwane z m i a n y ś r o d o w i s k o w e . niezwykłe, Zniknęły oznakowywanie prowadzonego Z n a l a z ł e m się w rejonie Jeziora W ł o c ł a w s k i e g o , p o w s t a ł e g o na zapory Podobnie, dochodzenia uszu owiec w i ą z k ó w , c h o c i a ż b y o d p o w i e d z i a l n o ś c i za w ł a s n ą r o d z i n ę . Za­ pewne t o samo m o ż n a p o w i e d z i e ć o znakach cechowych, cho­ c a ł e wsie, u l e g ł y z a g r o ż e n i u osiedla, nawet z dala p o ł o ż o n e od c i a ż b y o puncach z ł o t n i k ó w , gmerkach m u r a r z y a t a k ż e b r z e g ó w jeziora. W y w ł a s z c z e n i gospodarze ze strefy b e z p o ś r e d ­ r y b a k ó w pomorskich. niego z a g r o ż e n i a p r z e n i e ś l i się na w y s o k o p o ł o ż o n e , bezpieczne Jak merkach 8 już wspomniałem, kolekcja zgromadzona w murzy - miejsca. Opuszczone zagrody przeznaczono do t o t a l n e j r o z b i ó r k i . nowskim W niosce M u r z y n o w o , k o r z y s t a j ą c z opieki U n i w e r s y t e t u W a r ­ n o ś c i o w o - t o ż s a m o ś c i o w y m i r ó w n i e ż przez l u d n o ś ć c h ł o p s k ą tego szawskiego, u d a ł o się ocalić 3 gospodarstwa, a w d w ó c h zgroma­ w a ż n e g o n i e g d y ś r e g i o n u k r a j u . O t y m , nie p o d l e g a j ą c y m obecnie d z i ć k i l k a s e t cennych o b i o k t ó w c h ł o p s k i e g o inwentarza ruclio- j a k i e j k o l w i e k d y s k u s j i stwierdzeniu, nie w s p o m i n a j ą opracowania mogo. Muzea w M u r z y n o w i e p o ł ą c z o n e z o s t a ł y ze s t a c j ą d ł u g o ­ k u l t u r y m i e s z k a ń c ó w z i e m i d o b r z y ń s k i e j . N i e trzeba p o d k r e ś l a ć trwałych badali t e r e u o w y c h , i n d y w i d u a l n y c h i Muzeum, ujawniła posługiwanie się z n a k a m i włas- 3 zespołowych . znaczenia tego f a k t u , s z c z e g ó l n i e p r z y p o d e j m o w a n y c h p r ó b a c h Zgromadzona k o l e k c j a o k a z a ł a się s z c z e g ó l n i e w a r t o ś c i o w ą tworzenia syntez, poszukiwania o d p o w i e d z i na w a ż n e p y t a n i a , pod j e d n y m w z g l ę d e m , n i e z n a n y m m i w c z e ś n i e j i o ile dobrze czy j a k a ś z b i o r o w o ś ć „ m i a ł a l u b m a poczucie w ł a s n e j się o r i e n t u j ę nie a n a l i z o w a n y m w l i t c r a t u r z o p r z e d m i o t u . Chodzi ności". Pytania odręb­ te stawiane s ą — j a k m i się w y d a j e — w c i ą ż o z n a k i w ł a s n o ś c i o w e . W i a d o m o jest, żo z t a k i c h z n a k ó w korzysta­ zbyt l i m u r a t o r o w i e ś r e d n i o w i e c z n y c h b u d o w l i , b a r t n i c y w czasach zasadach p r z e s t a r z a ł y c h m e t o d u p r z e d m i a t a w i a n i a przez badaczy o g ó l n i e , a poszukiwana o d p o w i e d ź dochodzona jest na od p r z y n a j m n i e j X V I po X I X w i e k , r z e m i e ś l n i c y cechowi (ko­ swoich r o z m ó w c ó w (tak z w a n y c h i n f o r m a t o r ó w ) , w czasie po- 3 �spiesznego, zbanalizowanego o g l ą d u r z e c z y w i s t o ś c i (tak zwanego sadownictwo, w y w i a d u ) , c z ę s t o , m i m o p r e t e n s j i do n a u k o w o ś c i , nic k o n k u r u ­ wieś m i a ł a o p i n i ę zdecydowanie wodniackiej, j ą c e g o z opisem l i t e r a c k i m związanej przejdę do meritum czy publicysta c z n y i n . D l a t e g o n i m naszych zainteresowali znakowaniem, częściowo z Wisłą. hodowla. Przede wszystkim jednak rybackiej, ściśle Przypuszczam, że w ł a ś n i e to m o g ł o mieć w a ż n y w p ł y w na k s z t a ł t o w a n i e się o s o b o w o ś c i jej m i e s z k a ń c ó w . p r a g n ą ł b y m p r z y b l i ż y ć nieco s p o ł e c z n o ś ć jednej zaledwie w s i , D z i ę k i rzece, zawodem w o d n i a c k i m , m o g l i c h ł o p i p a ń s z c z y ź n i a n i w k o n t e k ś c i e jej z w i ą z k ó w z s ą s i a d a m i , z b i o r o w o ś c i ą p a r a f i a l n ą k o r z y s t a ć t u z p e w n y c h n i e k o n t r o l o w a n y c h przez f o l w a r k s w o b ó d . oraz reprezentantami ustalonych graficznych j a k i m i s ą K u j a w y , historyczno-etno- W okresie od p o l o w y X V I I I w. po u w ł a s z c z o n i e , w czasach dla a przede w s z y s t k i m pobliskie obszarów k t ó r y c h d y s p o n u j e m y n a j o b f i t s z ą b a z ą ź r ó d ł o w ą , wioska w c i ą ż Mazowsze. zmienia swoich m i e s z k a ń c ó w , z a r ó w n o c h ł o p ó w , r z e m i e ś l n i k ó w , M u r z y n o w o jest p r a s t a r ą o s a d ą , zapewne w c z e s n o ś r e d n i o ­ wieczną, w y m i e n i a n ą już w dokumentach z X I I I wieku. W 1329 r o k u w i e ś t ę wraz z t r z e m a i n n y m i , L u b i n e m , W o l ą i D ą b r ó w k ą darowuje książę Władysław, za wierną służbę u swego j a k r ó w n i e ż w ł a ś c i c i e l i , p o s s e s o r ó w , na koniec z a r z ą d c ó w , rezy­ d u j ą c y c h w wiosce, k t ó r a w ł ą c z o n a z o s t a ł a do d ó b r s ą s i e d n i e g o , gospodarsko-rolniczego S i e c i e n i a . ojca W g ó r n e j części w s i , wc 11 dworze, zamieszkiwali osobniey k s i ę c i a Z i e m o w i t a , P a w ł o w i kasztelanowi ł ę c z y c k i e m u z t r z e m a nieraz o z n a n y c h , t o z n ó w o s z u m n y c h i wspaniale b r z m i ą c y c h braćmi. nazwiskach. K a ż d y p o s i a d a ł p r z y n a j m n i e j d w a i m i o n a , stosowany Najprawdopodobniej Murzynowo przypadło Piotrowi z w a n e m u Ogonem w t e d y (już zapewne k o r z y s t a j ą c e m u z g o d ł a herbowego przyszłych Ogończyków) 1 0 Murzynowo występuje wówczas w identycznej, jak dzisiaj, pisowni. W i e ś ta przechodziła r dziwno losy, do k o ń c a nie w y j a ś n i o n e . W t a m t y c h odległych t y t u ł i z r e g u ł y r o d o w ó d szlachecki. W części dolnej, zwanej o g r o d a m i , p r z y drodze w z d ł u ż r z e k i , ż y l i w czworakach, poza t r z e m a p r z y p a d k a m i (Fabiszewski, K a l w a s i Czach) ludzie bez nazwisk, m a j ą c y j e d n a k i m i o n a (po j e d n y m ) i zapewne p r z y ­ czasach z n a j d u j ą c się na s a m y m , p o ł u d n i o w o - w s c h o d n i m k r a ń c u domki z i e m i d o b r z y ń s k i e j , g r a n i c z ą c przez S k r w ę z Mazowszem, a przez przezwiska. N a p o c z ą t k u X I X w i e k u , w n e t po w e j ś c i u w ż y c i e (głównie odojcowskie, rzadziej odmatczyne), a także W i s ł ę z z i e m i ą g o s t y n i ń s k o - g ą b i ń s k ą , s t a n o w i ł a zapewne w a ż n y ustaw K o d e k s u Napoleona, p o t r a f i o n o w M u r z y n o w i e s k o r z y s t a ć ; p u n k t k o n t a k t o w y , w y m i a n y handlowej i zarazem strategiczny. z n i e k t ó r y c h ustaw, d e c y d u j ą c się (nie jest t o najlepsze o k r e ś l e ­ Z czasem znaczenie to c a ł k i e m z m a l a ł o . J e d n o c z e ś n i e M u r z y n o w o , nie) podobnie j a k k i l k a n a ś c i e wiosek o nazwie z p i e r w i a s t k i e m , „ m u ­ Masowo p r z y j m o w a n o z a r ó w n o i m i o n a , j a k i nazwiska o charak­ r z y " , w y s t ę p u j ą c y c h na ziemiach P o l s k i (a p r a w i e wszystkie s ą terze s z l a c h e c k i m . położone na czyzny do s ą s i e d n i e g o U n i e j o w a owczarz B a ł d y g a , w terenach przyrzecznych w obszerze rolniczo nie­ na swoistą falsyfikację 12 Przybyły swego c h ł o p s k i e g o pochodzenie.. prawdopodobnie z Kurpiowsz­ krótkim k o r z y s t n y m ) wielkiego znaczenia gospodarczego m i e ć nie m o g ł o . czasie staje się W ę d r y g ą , a n a s t ę p n i e W ę d e r e c k i m . Osoby, k t ó r e Wydaje się, że Murzynowy, m i a ł y t y l k o i m i o n a , p r z y j ę ł y nazwiska w rodzaju Smardzewski, Le­ nieprzystępne a M u r z y n n a , to s z c z e g ó l n e , ciemne, miejsca, o d p o w i e d n i k i C z a r n y c h czy C z e r n i e w ó w , przeciwieństwo terenów widnych, przestronnych, Białych, S r e b r n y c h i i n n y c h o p o d o b n y c h nazwach. W i n t e r e s u j ą c e j wsi m o g ł o rozwijać się. o g r o d n i c t w o , w p ó ź n i e j s z y c h I I , 1. K o t w i c a z 2 p o ł o w y X I X w., n a l e ż ą c a do r o d u K a r a siewiczów w M u r z y n o w i e . Jedna ze ś c i a n e k t r z o m i , oznako­ wana 9 p u n k t a m i w s y m e t r y c z n y m u k ł a d z i e K r z y ż a Ś w . Andrzeja i I nas czasach w a n d o w s k i , T o r n o w s k i , ale t e ż K o w a l s k i , P r z y b y l s k i , Nowicki czy M a ł k o w s k i . P r z y b y ł y spod T o r u n i a J a k u b o c h r z c i ł się M u r z y nowskim, ale musiały towarzyszyć temu protesty, albowiem w k s i ę g a c h nazwisko to z o s t a ł o p r z e k r e ś l o n e , a dopisane inne... 11. 2. K o t w i c a z k o ń c a X I X w. z oznakowaniem w jodełki formie �I T o r u n i a k . T y l k o n i e l i c z n i nie s k o r z y s t a l i z tej powszechnej aspi­ r a c j i do posiadania, nazwiska przyzwoitego. D z i ę k i t e m u m a m y do dzisiaj stare, p i ę k n e nazwiska c h ł o p s k i e , j a k K a l w a s , T o l k a , Bies. 13 W tych odległych, surowych, p a ń s z c z y ź n i a n y c h czasach, z r ó ż n i c o w a n i e s p o ł e c z n e i zawodowe w s i b y ł o zna,cznie w i ę k s z e n i ż po u w ł a s z c z e n i u , nie m ó w i ą c j u ż o czasacli drugiej Rzeczy­ pospolitej, a na koniec w P R L po u n i f i k u j ą c y m upełnorolnieniu. Ż y l i we wsi s z k u t n i c y , ż e g l a r z e (wodniacy), r y b a c y , p r z e w o ź n i e } - , garncarze, owczarze, k r a w c y , akuszerki, strycharze, karczmarze. Ponadto, niektórzy z nich b y l i gospodarzami, zagrodnikami, ogrodnikami lub tylko komornikami. Funkcjonował też tytuł kopcarza, k o r z y s t a ł z niego m ę ż c z y z n a , na ogół m ł o d y , w y z n a ­ czony przez d w ó r do k o n t r o l o w a n i a p o w i n n o ś c i nych. pańszczyźnia­ 1 4 Jeszcze przed uwłaszczeniem pojawiają się r o d y , trwale występujące do dzisiaj w M u r z y n o w i e : K o w a l s c y , M a ł k o w s c y , Brząkalscy, T o r b i c c y , Karasiewicze, I w a ń s c y . Z faktem tym m o ż n a ł ą c z y ć powstanie w p ó ź n i e j s z y c h czasach m i t u o pocho­ dzeniu w i o s k i , m i t u ochrzczonego w K a t e d r z e E t n o l o g i i i A n t r o ­ pologii Kulturowej U W „odyseją m u r z y n o w s k ą " . Otóż według s ł ó w w y p o w i a d a n y c h przez n i e k t ó r y c h w s p ó ł c z e s n y c h m i e s z k a ń ­ ców w i o s k i , z a ł o ż y l i j ą w ł a ś n i e p r o t o p l a ś c i t y c h r o d ó w , k t ó r z y p r z y b y l i t r a t w a m i z L i t w y . Za p a ń s z c z y z n ę w y p e ł n i a n ą , dosta­ w a m i r y b do d w o r u u z y s k a l i p r a w o osiedlenia się. W e d ł u g przypowieści tratwy wykorzystano do zbudowania tej domów. 1 dalej, po osiedleniu się wyznaczono granice w s i , o b o r y w u j ą c j ą pługiem zaprzężonym w parę białych w o ł ó w . Ten niezwykle i n t e r e s u j ą c y przekaz, zawiera w sobie j a w n e o c z y w i ś c i e idealizacje, niezgodne z r z e c z y w i s t ą h i s t o r i ą w i o s k i : 1 przybycie tratwami z L i t w y ; 2 pobudowanie d o m ó w z drewna s p ł a w i a n e g o ; 3 powinności rybackie, jako p r a w o do osiedlania s i ę ; 4 oboranie granic p a r ą b i a ł y c h w o ł ó w . O t ó ż w y d a j e s i ę , że elementy 1—3 tej o p o w i e ś c i , w p e ł n i odpo­ wiadają faktom historycznym, świadczącym o r y l i w to s t r o n y z p ó ł n o c n o - w s c h o d n i c h , o przypływaniu lesistych krańców dawnej P o l s k i . M a ł k o w s c y , T o r b i c c y , B r z ą k a l s c y m a j ą w p r a w d z i e w p a r a f i a l n y c h a k t a c h c y w i l n y c h k o ś c i o ł a w R o k i c i u zaznaczone pochodzenie z M i i s t e r w a l d u , ale m o g l i o n i b y ć zbiegami z Prus Wschodnich czy ziemi chełmińskiej, właśnie przez obszary lesiste g r a n i c z ą c e z L i t w ą . Nazwisko r o d u I w a ń s k i c h wskazuje na wschodni r o d o w ó d przybysza-protoplasty, a przebywanie tego r o d u , n i m osiedlił się we w s i , na pobliskiej K ę p i e skiej, m a Uniejow- 11. 3. P o s z c z e g ó l n e ^ ś c i a n k i ' t r z o n u k o t w i c y z 2 p o ł o w y X I X w . , będącej własnością rodu Karasiewiczów w Murzynowie. P i ę c i o p u n k t o w y zarys K r z y ż a , najprawdopodobniej znak pierwszego właściciela, wzbogacony o i n i c j a ł y J K , ostatniego, p r a w n u k a — Ignacego Karasiewicza zdecydowanie w o d n i a c k ą p r z e s z ł o ś ć . P r z y b y c i e t r a t ­ w a m i , a w i ę c z n i e z w y k l e c e n n y m w t y c h stronach surowcem b u d o w l a n y m , m o g ł o r z e c z y w i ś c i e u ł a t w i a ć nie t y l k o samo po­ budowanie d o m u , lecz r ó w n i e ż prowadzenie p e r t r a k t a c j i z przed­ stawicielami dworu, d o t y c z ą c y m i prawa przebywania w tym miejscu. To sarino m o ż n a p o w i e d z i e ć o t r z e c i m elemencie opo­ w i e ś c i . P r z y b y l i w o d n i a c y , d z i ę k i swemu o b y c i u z w o d ą , gwa­ r a n t o w a l i s p e ł n i a n i e p o w i n n o ś c i p a ń s z c z y ź n i a n y c h w dostawacli z r y b . N a t o m i a s t o s t a t n i element o p o w i e ś c i zmusza do takiej u w a g i : uroczyste, paradne (dwa b i a ł e woły) wy/.naczanie granic, k t ó r e m o g ł o n a s t ą p i ć z a r ó w n o w ó w c z a s , k i e d y osiedlili się p r z y ­ bysze, j a k t e ż znacznie p ó ź n i e j , po u w ł a s z c z e n i u , u s u n ę ł o w c i e ń r z e c z y w i s t ą p r z e s z ł o ś ć w s i , znanej od X I I I w i e k u . 1 5 Można w t y m d z i a ł a n i u m i t o t w ó r c z y m d o p a t r y w a ć się pragnienia posiadania odnowionej, własno j przeszłości. M i t , k t ó r y przez c h w i l ę nas G u r d z i ń s k i e g o Z d z i s ł a w Caban, są n i e l i c z n y m i , k t ó r z y p o t r a f i l i z a c h o w a ć posta,wę znacznej n i e z a l e ż n o ś c i w s t o s u n k u do wszech­ ogarniającego „postępu". Jednakże zarówno starszemu, głoś­ n e m u n a o k o l i c ę s z k u t n i k o w i i m ł o d s z e m u , j e d y n e m u d z i ś w oko­ l i c y c i e ś l i - s t o l a r z o w i , nie z b y w a na ż y c i o w e j m ą d r o ś c i i humorze. D l a t e g o nie m o ż n a w y k l u c z y ć , ż e m i t n a z w a n y m u r z y n o w s k ą o d y s e j ą , jest i n t e l i g e n t n ą m i s t y f i k a c j ą , o b l i c z o n ą na w p e ł n i z a d o w o l i ć oczekiwania d a r z o n y c h s y m p a t i ą aby d o d a j m y •—• m ł o d y c h badaczek. Powróćmy do przerwanego w ą t k u . M u r z y n o w o znajdując się p r z y r u c h l i w y m szlaku w o d n y m , w miejscu pfzepraw i w po­ b l i ż u z i m o w i s k a w o d n i a k ó w , j e d n o c z e ś n i e p o d l e g a j ą c folwarczno-pańszczyźnianemu prawu — podporządkowywania się zarzą­ ze dzeniom o osiedleniach i przesiedleniach, c z ę s t o w c h ł a n i a ł o no­ studentami analizowany był w Katedrze Etnologii i Antropologii w y c h o s a d n i k ó w i nierzadko ż e g n a ł o s w o j a k ó w . D o p i e r o u w ł a s z ­ Kulturowej U W , nie jest szerzej znany w M u r z y n o w i e , nawet czenie w p ł y n ę ł o s t a b i l i z u j ą c o na t ę s p o ł e c z n o ś ć . N i g d y j e d n a k , w ś r ó d najstarszych i to r e p r e z e n t a n t ó w w y m i e n i o n y c h s z e ś c i u d z i ę k i s ą s i a d o w a n i u z W i s ł ą , wieś nie b y ł a — j a k wiele i n n y c h rodów — m o ż n a by — z a m k n i ę t ą na p r z y j ę c i e p r z y b y s z ó w nawet z d a l e k i c h s t r o n sądzić — zajął, a przez wiele z a j ę ć to, badaczy, najbardziej zainteresowanych jego t r e ś c i ą . T ł u m a c z y ć t o m o ż n a t y m , że badania prowadzone P o l s k i . P r z y k ł a d e m m o ż e t u t a j b y ć ż y w y jeszcze na b y ł y w czasacli w n i c z y m nie s p r z y j a j ą c y c h stulecia obyczaj wychodzenia na brzeg d z i e w c z ą t i w i t a n i a „ s n u c i u opowieści o p r z e s z ł o ś c i " , zastanawianiu się n a d s p r a w a m i nie d o t y c z ą c y m i początku przywodzenia do wsi u p a t r z o n y c h k a w a l e r ó w , p ł y n ą c y c h — stat­ t r o s k codziennych. Z drugiej z n ó w s t r o n y , p r z e k a z u j ą c y o p o w i e ś ć k a m i . W t e n s p o s ó b do r o d u Majewskich w ż e n i ł się m e l i o r a n t , H e n r y k G u r d z i ń s k i , a w p e ł n i e j s z e j wersji, znacznie m ł o d s z y o d p ł y n ą c y a ż z Lubelszczyzny, z a w i ą z u j ą c n o w y r ó d , W u d a r c z y k ó w . 5 �I ] . 4—5. Oznakowanie liczbowe, p r z e t w a r z a j ą c o schemat liczb r z y m s k i c h . U c h w y t rondla miedzianego z k o ń c a X I X w M u r z y n o w i a c y w czasach dzisiejszych u z n a w a n i s ą przez s w y c h s ą s i a d ó w , przede w s z y s t k i m z n a j b l i ż s z y c h wiosek od m a ś l a k ó w . N i c koniec na t y m . S ą s i a d o m zza r z e k i p o ś w i ę c o n y jest w i e r s z y k : p ó ł n o c y , zachodu i wschodu (Siccienia, U n i e j o w a i Cierszcwa) za społeczność zdecydowanie wyróżniającą się. Najczęściej Z a w i ś l a k i dobre ludzie wy­ U d u s i l i sukie w budzie mieniane s ą t a k i e i c h cechy: Jeszcze jednej nie p o ż e r l i 1 7 A o d r u g ą j u ż się d e r l i . — czystość mowy — elegancja — godność Ta I d z i ś , jeśli c o ś zginie w wiosce, podejrzenie w pierwszej k o l e j ­ osobista. n o ś c i pada na s ą s i a d ó w po drugiej stronie... rozległego jeziora, o s t a t n i a cecha e g z e m p l i f i k o w a n a jest p a m i ę c i ą o t y m , że starsi n i g d y nie p r z e k u p y w a l i i nie schlebiali (,,nie przepijali a nie j a k n i e g d y ś r z e k i poprzecinanej k ę p a m i i p i a s z c z y s t y m i ł a c h a m i . B e z l i t o ś n i e o s ą d z a n i s ą s i e d z i p r ó b u j ą się b r o n i ć , nazy­ p r z e d z a ł a t w i e n i e m s p r a w y " ) , albo t y m , że nie zabiegali o t o , wając aby K i c ł b i k a m i ł u b U k l e j k a m i , o d r ó ż n i a j ą c w ten s p o s ó b m ę ż c z y z n znajdywać rozstrzygnięcia własnego losu poza rodzinną w s i ą ( „ ż e n i l i i ż e n i ą się m i ę d z y s o b ą " ) . Trzeba o d r a z u d o d a ć , sięgające swymi początkami wielu pokoleń, w jednym p r z y p a d k u (Fabiszewscy — B r z ą k a l s c y tylko — R u d z i ń s c y ) a ż po przesławnych rybaków łososi i w ę g o r z y — od k o b i e t . że i s t n i e j ą z a d z i w i a j ą c e p o w i ą z a n i a rodzinne m i ę d z y p o s z c z e g ó l ­ n y m i rodami, t y m i a k t u a l n y m i i przed l a t y niewielu w y g a s ł y m i , potomków Przedstawionej postawy Murzynowiaków do swego naj­ bliższego otoczenia — m i m o s u r o w o ś c i ocen — nie m o ż n a u z n a ć za k s e n o f o b i c z n ą . W postawie tej zawiera s i ę j a w n a ewidentnych przywar oraz rodzaj formułowanych krytyka werbalnie 1 6 X V I I I w i e k . W ś r ó d tych pochlebnych opinii — jakie udało w sytuacjach k o n f l i k t o w y c h z a b e z p i e c z e ń swej i n t e g r a l n o ś c i , czy się z g r o m a d z i ć — jedna jeszcze z a s ł u g u j e na u w a g ę : t e ż swego j a . N a c o d z i e ń z t y m k r y t y c z n i e ocenianym otoczeniem szlachta m u r z"у i i o w s к a. S p o t y k a ł e m się z n i ą p a r o k r o t n i e . N i e jest u t r z y m y w a ł o M u r z y n o w o najrozmaitsze w y k l u c z o n e , że w o p i n i i tej p r z e t r w a ł a p a m i ę ć o rodzie szla­ -gospodarczych po r e l i g i j n o - l u d y s t y c z n e . P y m p k ó w c h e c k i m M u r z y n o w s k i c h — ostatnich w ł a ś c i c i e l a c h tej w s i — do prac sezonowych, ale t o do n i c h , a nie o d w r o t n i e , p ł y n i ę t o we w s i tej z a m i e s z k a ł y m . A l e t e ż i n n y na odpust w tej z a s k a k u j ą c e j podźwiękuje ocenie, m i a n o w i c i e uznanie, że motyw chłopska więzi od pod żaglami w trzydzieści parę umajonych Murzynowiacy, korzystając pograniczu trzech z i e m , gdzie j a k p o w i a d a j ą oraz nie p o s p o l i t o w a ć s i ę z b y l e k i m . W i e ś z d o b y w a ł a sobie k o g u t ó w z trzech s t r o n ś w i a t a , z trzech p o w i a t ó w o p i n i e na pewno dzięki trwającej przez te wieki lodzi. ze s z c z e g ó l n e g o p o ł o ż e n i a w i o s k a m o ż e n o s i ć s i ę po p a ń s k u i m ó w i ć p o p r a w n i e po p o l s k u sympatyczne handlowonajmowano słychać na. pianie (płockiego, gostynińskiego i n i e g d y ś rodzimegolipnowskiego), mieli u ł a t w i o n ą u p a r t e j w o l i p r z e t r w a n i a , samoobrony i s a m o o k r e ś l e n i a . B l i s k o ś ć s y t u a c j ę o b s e r w a c y j n ą w s t o s u n k u do z b i o r o w o ś c i , zamieszku­ rzeki j ą c y c h nie t y l k o pojedyncze (przeprawa i przystań statków) umożliwiła kontakty z szerokim ś w i a t e m . W i e l u b y ł o w o d n i a k a m i p ł y w a j ą c y m i Krakowa po Gdańsk. Ułatwiało t o poznanie od i przyswojenie Cytowanym wyżej wsie ale c a ł o , rozlegle wierszykiem wyrażali swoje obszary. odczucia nie t y l k o do D u n i n o w i a k ó w , ale w ogóle do l u d n o ś c i z l a s ó w , po w z o r ó w c i o s z ą c y c h s i ę powszechnym uznaniem ( u b i ó r — m o w a — drugiej stronie W i s ł y . N i e m a najmniejszej w ą t p l i w o ś c i , że w sto­ godność). s u n k u do m i e s z k a ń c ó w z a w i ś l a ń s k i e j s t r o n y posiadali poczucie M u r z y n o w i a c y m i e l i i m a j ą nadal poczucie swojej w y r ó ż n i a ­ zdecydowanej w y ż s z o ś c i , rozumianej w kategoriach kultural­ z Siecienia m ó w i ą n y c h . K o m u z j a k i c h ś p r z y c z y n ( c h o c i a ż b y p o s z u k i w a n i a znajo­ w p r o s t : D w o r u s y , O r d y n u s y , O r c z y k i , Fornale. O u n i e j o w i a k a c h mego z wojska) u d a ł o s i ę z a p u ś c i ć do wiosek w lasach g o s t y n i ń - j ą c e j s i ę w otoczeniu p o z y c j i . O s ą s i a d a c h w y p o w i a d a j ą s i ę — j e ś l i zachodzi k o n i e c z n o ś ć — K i t u n y albo skich, p o w r a c a ł z przekonaniem, że b y l w świecie i n n y m n i ż w ł a s ­ Kluchy. n y . O p o w i a d a ł p o t e m nie t y l e Najostrzej jednak sądzą Zawiślaków z Duninowa, m i m o że d l a m i e s z k a ń c ó w tej w i o s k i s ą t e ż Z a w i ś l a k a m i . S ą ale w i ę c D u n i n o w i a c y dla M u r z y n o w i a k ó w Z a w i ś l a k a m i , albo kontaktów, po prostu P y m p k a m i , najgorszych 1 czyli rodzajem po grzybów, zaskakującej go o różnicach w poziomie życia, niezdolności prowadzenia swobodnego nawiązywania r o z m o w y , udzielania najprostszych i n f o r m a c j i . Bez p o r ó w n a n i a c z ę s t s z e jeszcze z w i ą z k i m i e l i M u r z y - �7 �^ ^ ^ ^ II. 7. W s p ó ł c z e s n o oznakowanie trzonka noża kuchennego I I . 8. Przypuszczalny r o z w ó j z n a k ó w (a—b), z n a j d u j ą c y c h się n a p o w i o r z c h n i d w ó c h w o z ó w o k , cegieł w ś c i a n i e frontowej (zachodniej), na lewo od wojścia g ł ó w n e g o do k o ś c i o ł a w R o ­ kicin 8 n o w i a c y z M a z u r a m i z i e m i p ł o c k i e j . O k a z j ą s t a w a ł y się w y j a z d y S r a ł S z a t k o w s k i p o d wozem do m i a s t a , g ł ó w n i e w celach h a n d l o w y c h na t a r g . J a k p o w i a d a W i ą z a ł g... powrozem Czesław Kacperowicz najbardziej Mazurów dziwiło (ale G... się u r w a ł o (eż p ł o c c z a n ) , że z w r a c a n i s i ę do ż o n y m a m u s i u , a ona do m n i e Do Marciniaka poleciało tatusiu. H i p o l i t Kowalski, k t ó r y jako sołtys wioski w okresie M a r c i n i a k z ł a p a ł deski międzywojennym drodze G... u K a z i m i e r s k i c h c z ę s t o b y w a ł w L i p n i e , p o z n a j ą c po d a w n ą ziemię d o b r z y ń s k ą , a k t ó r y również często musiał jeździć z o w o c a m i i n a b i a ł e m do P ł o c k a , o p i n i ę o M a z u r a c h — z r e s z t ą O p o w i e ś ć o w ę d r ó w c e rozpoczyna nieodosobnioną — wypowiadał w i o s k i , od pierwszego nieokrzesani, Czy w trzech s ł o w a c h : g b u r o w a o i , chamowaci. fakty te się od zachodniego na S k a r ż e n i u gospodarstwa. r y s t y k ę osoby w y r a ż a p r z e d m i o t s c h w y t a n y pozwalają mówić o poczuciu odrębności, z w i ą z k a c h z obszarem w a r t o ś c i o d m i e n n y c h , a n i ż e l i uznawane w obronie n i e s z c z ę ś c i e m , rodzaj o k r z y k u , czy j a k i e ś najbardziej przedstawione krańca Charakte­ przed skrótowo zachowanie. za mazowieckie czy k u j a w s k i e 1 O d p o w i e d ź na to p y t a n i e — bez przeprowadzenia być arbitralna. r z e t e l n y c h , s z c z e g ó ł o w y c h b a d a ń — nie m o ż e Kejna złapał 1 8 Lustrzanym kijaka G... u S w i d n i a k a odbiciem krytycznego stosunku zbiorowości Ś w i d n i a k z ł a p a ł worek n o w y do n a j b l i ż s z e g o otoczenia b y ł a ż y w o ś ć r e a k c j i na, z r ó ż n i c o w a n i e w ł a s n e . D o jakiego stopnia G... u Mietkowy m o ż e t a reakcja, b y ć r o z w i n i ę t a , ś w i a d c z ą , z jednej s t r o n y w y s t ę p u j ą c e w s t a ł y c h nazwach od­ „ K i j a k " i „ w o r e k n o w y " , t o d w a zasadniczo r ó ż n e p r z e d m i o t y , czucia s t e r e o t y p ó w o s o b o w o ś c i , a z d r u g i e j z d o l n o ś ć postrzegania a zarazem w k o n t e k ś c i e wiersza, d w a j r ó ż n i ą c y się gospodar­ drugiego; nością ludzie. umiejętność tworzenia syntetyzujących portretów, n i e p o w t a r z a l n y c h w swej istocie o s ó b . D o d a m , że n i e u k r y w a n a — j a k s ą d z ę — wiedza o b l i ź n i m , to jedna z f o r m spolegliwego Stasiek k o z i o ł k i f i k a w s p ó ł ż y c i a g r u p y . N i e b ę d ę p r z y t a c z a ł szerszej bazy ź r ó d ł o w e j , G...u K a z i k a ś w i a d c z ą c e j o d o s y ć powszechnej w grupie o m a w i a n y c h wiosek Kazik tańczy (szczególnie G... u T r o j a k a i jednak samego Murzynowa) zarazem ł a t w o ś c i f o r m u ł o w a n i a drugiego człowieka,. S k o r z y s t a m spostrzegawczości lapidarnych charakterystyk t y l k o ze s z c z e g ó l n e g o kozaka T r o j a k p r z e l ą k ł się g... zielonego źródła, G... u M a ł k o w s k i e g o j a k i m jest ballada, napisana, p r a w i e przed ć w i e r ć w i e c z e m , przez Małkowski wyleciał z żonu p a n i ą S z y m c z a k o w ą , s t a ł ą m i e s z k a n k ę naszej w i o s k i . Podobne do tej b a l l a d y , znane s ą z i n n y c h miejsc w k r a j u . W u t w o r a c h Tutaj t y c h g . . . symbolizuje jednoznacznie w a r t o ś c i w ą t p l i w e , w ż a d n y m o s ó b . Najzjadliwsza d o t y c z y g w a t ł o w n o ś c i i t c h ó r z l i w o ś c i osoby również przedstawiana jest delikatnie charakterystyka p r z y p a d k u nie kojarzone z s u b s t a n c j ą u ż y t e c z n ą w r o l n i c t w i e . ostatniej. G . . . z n a l a z ł o się w s a m y m M u r z y n o w i e , w jego ś r o d ­ W kowej c z ę ś c i . Towarzyszy t e m u n o w y rodzaj z a c h o w a ń j a k b y balladzie lnurzynowskiej, poszczególne charakterystyki m n i e j l u b bardziej ż y c z l i w e , to z n ó w zdecydowanie są szydercze: potęgujących „ W o j t e k s y n Roztropnego (przezwisko JO) uczy g... rosyjskiego". inny Cały u t w ó r ma blisko 4 strony. Nie sposób więc przeląkł). przedstawić dramaturgię „ t a ń c z y kozaka", sytuacji (jeden go t u w c a ł o ś c i . P o n i e w a ż u j a w n i a on w a ż n ą w naszych rozwa­ ż a n i a c h p o s t a w ę , c h c i a ł b y m p r z e d s t a w i ć c h o c i a ż n i e k t ó r e jego Karasiewiozowa w y l e c i a ł a z rzeszotem fragmenty: G . . . j u ż za Z a p ę d o w s k i c h 8 I „koziołki fika", a k t o ś się n a p r a w d ę p o raz p i e r w s z y płotem �Z a p ę d o w s k a zrobiła krzyk wielki G... jest u n a u c z y c i e l k i B r z ą k a l s k a ż e b y g... nie przyszyła. Do Kacpra wypędziła Kacper b y l pijany G... u c i e k ł o do Any A n a p a s ł a barana W części tej w z m a c n i a j ą się aiuzje (,,pasła barana"', ,,nie przy­ s z y ł a " , ta, ostatnia odnosi się do кгалл ieokich u z d o l n i e ń < soby) A l e po raz pierwszy p o j a w i a się jasno w y r a ż o n a wiadomość o u t r a p i e n i a c h k o b i e t . W dalszych c z ę ś c i a c h wiersza, sprawa ta b ę d z i e u j m o w a n a w s p o s ó b o g l ę d n i e j s z y . ,,loży c i ę ż k o c h o r y " , „ p i j e s i a d ł e m l e k o " , „śpiewa, c i e n k o " . P o s ł u c h a j m y jednak j a k w y g l ą d a j ą inne c h a r a k t e r y s t y k i : Gurdzina, wola g... g u ń t a . G... u Zygmunta. Z y g m u n t c h c i a ł w s a d z i ć do wychodka Ale g... u ż y ł o innego ś r o d k a U j ę ł o się pod I boki do Fabiszewskich d a ł o d w a skoki Stefan p o z n a ł , że g... w ę d r u j o M y ś l a ł , że no statek maszeruje N i e ż y j ą c y j u ż d z i ś i Z y g m u n t , i Stefan (sąsiedzi) n a l e ż e l i do jednj-cli z najbarwniejszych posi aci w Murzynowie. Słynęli I I . 9. W k o m p o n o w a n i o z n a k u t o ż s a m o ś c i w w y m i a r y i wozówki, w cegłach gotyckich kościoła w Rokiciu główki z d o w c i p ó w i z u p e ł n i e n i e p r a w d o p o d o b n y c h , pogodnych pomys­ ł ó w . Z d o l n i b y l i do n i c h , k i e d y m i e l i dobrze po s z e ś ć d z i e s i ą t c e . T o o n i c h k r ą ż ą we wsi do d z i ś o p o w i e ś c i , j a k p o t r a f i l i p r z e b r a n i za k s i ę d z a i k o ś c i e l n e g o z b i e r a ć po domach k o l ę d ę . . . I oto tym n a j w i ę k s z y m ż a r t o w n i s i o m dostaje się nic byle j a k ! w y eh ( z d o l n o ś c i m o t o r y c z n y c h j e d n o s t k i ) i m o ż l i w o ś c i k r e a c y j ­ nych w swym najbliższym otoczeniu (w o b e j ś c i u i na polu). U w i d o c z n i o n a przed c h w i l ą , w analizowanej balladzie, orientacja podstawowa (dobro-zło) u z u p e ł n i a n a b y ł a i n n y m i jeszcze. Oto n a j w a ż n i e j s z e j a k i e u d a ł o się dotychczas u s t a l i ć : U J a b ł k o w s k i e h m y ś l e l i , że t o b u ł k a N a p ę d z i l i do p o d w ó r k a , 1 d o b r o c z y n i e n i a — zloczynienia; Wszyscy d o s t a l i a p e t y t u 2 nieoszukiwania — o s z u k i w a n i a ; A l e nie m i e l i s p r y t u 3 mądrości — G... ś m i e r c i się b a ł o 4 ryzykowania — nieryzykowania; roztropności; Z ł a p a ć i m się nie d a ł o 5 nieschlebiania — schlebiania; G... mocno ś m i e r d z i a ł o 6 zdarnośei — Szło po drodze, s t ę k a ł o 7 dbałości — niodbałości. niezdarności; Opozycje te z n a j d u j ą s w ó j w y r a z w m n i e j l u b bardziej ś c i s ł y c h Po licznych przepędzania, p e r y p e t i a c h , na przemian, to s p o t y k a G... „ p i j ą c e g o przyjmowania, zsiadłe m l e k o " to Tadzia. t e r m i n a c h , w y s t ę p u j ą c y c h w m o w i e potocznej. N a l e ż ą do takie m i ę d z y i n n y m i nich jak: 1. D o b r y ( d o b r y c z ł o w i e k ) ; Stateczny (nie u l e g a j ą c y n a m i ę t ­ Tadzio się p y t a n o ś c i o m , u c z y n n y , w i e d z ą c y dobrze do czego d ą ż y ) ; N a o c z n y Gdzie się g... u r o d z i ł o (samodzielny, r o z w a ż n y ) ; G a r d y ( w y b r e d n y ) . G... się z a m y ś l i ł o t y c h p o j ę ć s ą : Skuza (niouczynny, d b a j ą c y w y ł ą c z n i e o w ł a s n e P o t e m sobie p r z y p o m n i a ł o sprawy, człowiek c h y t r y ) ; W y k p i s I towny, nad strugę powędrowało Stryjo złapał obręczy zdania, u l e g ł y N i e c h się w i ę c e j nie m ę c z y Krzykun wydrwigrosz; Schyba, Nukun (bez (gwał­ własnego Swiniowaty; Przeciwieństwem Oszust; Siuler; Szuler; W y w i j a s m u pogrzeb w y p r a w i l i (złośliwiec); W y r w i e oraz czjdi z a n u k a n y ) ; 2. U c z c i w y , Stateczny. Wszyscy b y l i bardzo m i l i I nieobliczalny); Przeciwieństwem ich są: Osiust; ( k r ę t a c z ) ; Chwest (od k w e s t y , Schybiak (schybiający, zbaczający); Szwondlarz; Gieldak (nazwa k r e t a ; osobnik z d r a d l i w y ) ; Z n a m y j u ż s y m b o l i k ę , j a k ą p r z e d s t a w i a j ą t u l u d z k i e ekskremen­ (kret t a k ł u j e ) ; M a m u n ; P u c o w n i k , B r o j t t y . Chodzi o zlo, w s w y m n a j o r d y n a r n i e j s z y m , się o d p o w i n n o ś c i ; P a d u c h ( z ł o d z i e j ) ; N i e k a r a w y r a z i e . A u t o r c e u d a ł o sin r o z p o z n a ć o s o b o w o ś c i kańców, stosując niezastąpiony wybieg, materialnym współmiesz­ skonfrontowania ich mądrzały; n n i a r z ; R z e e h o t n i k (ciągłe się ma szkoły, zespołu scenicznego, murzynowska (łotr); 1 9 3. Stateczny; M u n d r y , M ą d r y ; N a u c z a ł y i ich p r z e c i w i e ń ­ ze z ł e m . U t w ó r p o w s t a ł w czasach istnienia we wsi s z k o ł y , w k t ó r e j nic Taklun uchylać stwo M u n d r y — G u p i ; M ą d r y —• G ł u p i ; P r z y m u n d r ż a ł y ; Prze­ z a w i ą z a ł się zespól estradowy. B y ł y to dobre l a t a w h i s t o r i i w s i . Chociaż (brajtować, Szwendłarz; Roztropny; Wiwijas; 4. O d w a ż n y , R y z y k Szuler; Zabobo- śmiejący); (ryzyko oznacza w j ę z y k u lokalnym ballada, ż y j e , co i raz wzbogacana o nowe w i a , d o m o ś c i . N a p r z y ­ o d w a g ę ) ; N i e l ę k l i w y i i c h p r z e c i w i e ń s t w o L ę k u n ; D y g (strach); k ł a d : opiekun wioskowego m u z e u m przedstaw i a n y zostaje, j a k o Nukun; osobnik ..wielce z d z i w i o n y , po co g... p r z y s z ł o w to strony"', 5. Stateczny; G a r d y p r z e c i w i e ń s t w e m ich s ą : S ł o d k i ale r ó w n i e ż j a k Pa,n Jacok, co „ z a p r a s z a g... na ł a n e c z k ę , a ono szywy, m y ś l i o ucieczce". donosiciel); Szpycel; K u s e j d a ; B a ł a m u t ; Stereotypy <>i»lu>w<- były г о / . л ч ш т и przede w s z y s t k i m w kategoriach s p o ł o c z n o - e t y c z n y c h , a n a s t ę p n i e s p r a w n o ś c i o - schlebiający); Łazuch; Łazuk (pochlebca, (fał­ intrygant, Swiniowaty; (i. Z d a m y ; Z a r a d n y ; Naoczny i ich p r z e c i w i e ń s t w o N i e r a r a (niezdarny); Guła (powolny, niezdarny, bezmyślny); Gulorz 0 �I I . 10. Cudowne p r z e j ś c i e Pana Jezusa przez Jezioro Genezaret; kopia obrazu z X V I I I w . , w y k o n a n a w 1945 r o k u przez S t a n i s ł a w a M a ł k o w s k i e g o . Obraz b y l w y s t a w i o n y przez m u r z y n o w i a k ó w w o ł t a r z u ich w i o s k i na B o ż e Ciało 10 �11. Przypuszczalny r o z w ó j z n a k u t o ż s a m o ś c i — k r z y ż y k a do k s z t a ł t u k a p l i c z k i �I I . 12—13. K o ś c i ó ł w R o k i c i u , w i d o k od s t r o n y p o ł u d n i o w o - z a o h o d n i e j i p o ł u d n i o w o - w s c h o d n i e j (nowa, odmiana G u ł y ; o funkcjonariuszach); M a r g a t (niezdarny, d z i ł y do 3—4 przezwisk ( L o r w a s - B r a n c h o l c - R e k i n ) , albo szczęś­ chory); liwe, że o s ą d s ą s i e d z k i w y c z e r p a ł się p r z y j e d n y m szyderczym Kocała (kocałować nie spać, lamentować, wyrzekać, (Gramofon narzekający); 7. D o b r y ; A k u r a t n y ; D b a ł y ; Gospodarny i i c h p r z e c i w i e ń ­ b i n ) , czy lub Biskup), żartobliwym wzgardliwym (Dajmynato, (Trumba, Nur, Ra­ K o k o s z k a ) . Wreszcie by­ ł y osoby — w znacznej w i ę k s z o ś c i — m o g ą c e się w p e w n y m stwo P a p r o k , Popapraniec; W a ł k u ń ; N y g u s i i n . ani s t o p n i u s z c z y c i ć , że przezwisk nie m i a ł y w o g ó l e . O j e d n y c h moich powiadano z d o d a t k i e m p a n (bardzo r z a d k o ) , a o i n n y c h w p r o s t r o z m ó w c ó w — p o d ł e g o . M o ż e się chabelorzem o k a z a ć osobnik bez tego d o d a t k u . Trzeba w i ę c b y ł o starania w ż y c i u , aby p r z y d a r z o n y na,wot z n a c z n y m szacunkiem, z d a m y i na s w ó j s p o s ó b tym Jest jeszcze t e r m i n Cliabelorz, o z n a c z a j ą c y c z ł o w i e k a , dobrego, ani z ł e g o , lecz — m ó w i ą c s ł o w a m i jednego z dbały. samym statusie m a ł o r o l n e g o gospodarza., nie korzystać z przezwisk i u s w y c h z i o m k ó w u z y s k a ć n a j w y ż s z ą o c e n ę w ka­ 2 0 T e r m i n Stateczny posiada n a j w y ż s z ą k w a l i f i k a c j ę d o d a t n i ą . tegoriach e t y c z n y c h — c z ł o w i e k a statecznego. Oznacza on c z ł o w i e k a z r ó w n o w a ż o n e g o , w i e d z ą c e g o dobrze do czego d ą ż y . S t a t e c z n y m jest człowiek posiadający wszystkie był przydomek. P o s i a d a ł on przede w s z y s t k i m sens i n f o r m a c y j n y , Czym innym zupełnie, niż przezwiska, wskazujący siedem cccii d o d a t n i c h . N i e m o ż e n i m b y ć Skuza, R o z t r o p n y , 0 kogo, czy o co chodzi, bez k w a n t y t a t y w n y c h o d n i e s i e ń . W y ­ G u ł a , P a p r o k . Stateczny u c h o d z i zdecydowanie za człowieka powiadano w i ę c nazwiska, m o ż e nieraz p o w r a c a j ą c do p i e r w o t ­ dobrego, ż y c z l i w e g o i n n y m , nieraz kosztem w ł a s n y m . N i e n a l e ż y nego b r z m i e n i a ( K a c p e r — K a c p e r o w i c z , Gurda — G u r d z i ń s k i , bynajmniej do l ę k l i w y c h , t o osobnik przez c a ł e swoje życie stale r y z y k u j ą c y spokojnie w c i ą ż nowe p r z e d s i ę w z i ę c i a . U c h o d z i Nowak — Nowakowski); wypowiadano imiona zdrabniając czy t e ż osobliwie, zawsze w sensie k o r z y s t n y m , s k r a c a j ą c je, (Ce- t e ż za uosobienie z a r a d n o ś c i i d b a ł o ś c i . Statecznych m u s i cecho­ zariusz — Czarek, A r k a d i u s z — A r e k . Urszula — U l e ń k a , H i p o l i t w a ć pogoda ducha ( o p t y m i z m ) , c h o c i a ż nie w e s o ł k o w a t o ś ć . D o — H i p c i o ) . Słowa wujek takich t y t u ł a m i , w y r a ż a j ą c y m i szacunek. B y ć m o ż e , r ó w n i e ż i s t r y j , p i ę k n y c h postaci n a l e ż e l i niedawno z m a r l i , w 83 roku i ciocia były nieodzownymi nieraz ż y c i a , J a n M a ł k o w s k i , zwany D z i a d k i e m oraz w 92 r o k u ż y c i a , 1 stryjo H i p o l i t K o w a l s k i , zwany H i p e i e m . W m u r z y n o w s k i e j balladzie, O j e d n y m z m i e s z k a ń c ó w M u r z y n o w a , szanowanym i l u b i a n y m w ę d r u j ą c e po wsi g... statecznych o m i j a , albo lepiej powiedziaw­ człowieku, szy mc n a p o t y k a . walerem, m ó w i się S t r y j o l u b S t r y j . J e d n a k nie jest w y k l u c z o n e , Z a t r z y m a j m y się jeszcze p o k r ó t c e p r z y i n n y c h świa.domości grupy o funkcjonującym w niej wskaźnikach zróżnicowaniu u z y s k a ł o sens p r z y d o m k a , w a r t o ś c i u j ą c e g o zarazem b ę d ą c y m mimo podeszłego dodatnio. wieku żo s ą osoby, k t ó r e z w r a c a j ą się do niego inaczej, m ó w i ą c kawawujek. N a w e t najstarsi nio k o r z y s t a l i z przydomka,, o k r e ś l a j ą c e g o i c h o s o b o w y m . Zn. w s k a ź n i k i te p r z y j m u j ę t y t u ł y ( z w r o t y rodzinne), wiek. p r z y d o m k i i wreszcie, rzecz n a j w a ż n i e j s z a , przezwiska. Zacznij­ przydomkowe, takie właśnie miano. Mówiono — Dziadek. Do­ my Trojanowski d a j m y p r z y okazji, że b y ł o w zwyczaju zwracanie się m ę ż a do o p r z e z w i s k u T r o j a k , m ó g ł zgodnie ze s w y m poczuciem h u m o r u , ż o n y w formule m a m u s i a , jej za.ś do niego — t a t u ś . Do dzieci od t y c h ostatnich. Nic żyjący już dziś Jan Jan Małkowski zaskarbił sobie j e d n a k , p e ł n e uczucia, p r z e d s t a w i a ć się w u r z ę d a c h j a k o H o l d e s d o w i l d e s f i l d e s t a t k i e w i c z zwracano się po i m i e n i u . Raczej u n i k a n o z d r o b n i e ń i m i o n , j a k ale nio m ó g ł się niestety p o z b y ć w ż a d e n s p o s ó b przezwiska r ó w n i e ż z w r o t ó w s y n u ś . c ó r u ś . N i e m o ż n a jednak- tego zwyczaju Trojak... B o t e ż przezwiska f u n k c j o n o w a ł y na innych zupeł­ nie zasadach. Jedne z o s ó b m o g ł y b y ć d u m n e , ż e nagroma­ 12 u o g ó l n i a ć na k a ż d ą z o s ó b czy r o d z i n ę . D z i s i a j s y n u ś i c ó r u ś , jako zwyczaj ogólnopolski, zdobywają sobie powszechność. �Posiadanie syna było onegdaj dobrodziejstwem, córki z m a r t w i e n i e m (ale t e ż nie w k a ż d e j rodzinie). Powiadano nieraz na jednej z k o t w i e (ił. 2, 6). Z a ł ą c z o n e ilustracje u k a z u j ą w pew­ ,,uca- n y m p r z y b l i ż e n i u r o z m i a r y dawnej p r a k t y k i , k t ó r e m i m o tego, l i ł e m (ocaliłem) c ó r k i " . O z n a c z a ł o t o , że z o s t a ł y wydane za m ą ż że p o ś w i ę c o n o jej p a r ę o p r a c o w a ń o charakterze do n y m , nie jest — m o i m zdaniem — w y j a ś n i o n a do k o ń c a . Obok r o d z i n gospodarskich. Słowo ucalić pamięć o niezwykle ciężkich warunkach (ocalić) przechowuje ż y c i a na w s i , wielo- bowiem t o ż s a m o ś c i , na ścianach k o ś c i o ł a rokickiego w y s t ę p u j ą mniejsze l u b w i ę k s z o (od około 2,5 do około 5 c m ) , dzietności i śmiertelności. Z t y m s k r ó t o w o z k o n i e c z n o ś c i p r z e d s t a w i o n y m zasobem wiedzy o s p o ł e c z n o ś c i m u r z y n o w s k i e j , m o ż e m y p r z y s t ą p i ć zapowiedzianej analizy z n a k ó w do własnościowo-tożsamościowych, p ł y t s z e l u b g ł ę b s z e , p ó ł k o l i s t e w g ł ę b i e n i a ; rodzaj nowie. Z n a k i w ł a s n o ś c i o w e (ideogram}- geometryczne) oraz odkryte na d w ó c h u c h w y t a c h r o n d l i (ił. regularnych r j a m e k . O d n a j d u j e m y je na w ysokości d z i a ł a n i a w y k o n y w a n e g o r ę k a m i przez s t o j ą c e g o człowieka (w i n n y c ł i miejscowościach n i ż e j , na w y s o k o ś c i k l ę c z ą c e g o ) . N a j w i ę k s z a ilość j e d n y c h i d r u ­ j a k i e u j a w n i ł y n i e k t ó r e eksponaty w k o l e k c j i M u z e u m w M u r z y ­ z o s t a ł y n u .'> k o t w i c a c h znaków interpretacyj­ g i c h znajduje się na ś c i a n i e wschodniej k o ś c i o ł a , a n a s t ę p n i e na p o ł u d n i o w e j . P r z y w e j ś c i u od zachodu, m a m y nieliczne j a m k i 1 — 5). N i e w ą t p l i w i e bardzo skromne, jest to ś w i a d e c t w o w sto­ i sunku do zjawiska, k t ó r e m o g ł o w p r z e s z ł o ś c i r o z w i j a ć się w znacz­ szczególnie nie bardziej okazalej postaci. P o t w i e r d z e n i e m takiego przypusz­ k o ś c i o ł a p o k r y t a jest warstw^ą m c h u , k t ó r y nie pozwala stwier­ czenia s ą n i e k t ó r o stwierdzenia starszych m i e s z k a ń c ó w d z i ć , czy z n a j d u j ą się j a k i e ś znakowania r ó w n i e ż w tej części. Według tych s t w i e r d z e ń , jeszcze w okresie wioski. międzywojennym z d a r z a ł o s i ę . że w ł a s n e z n a k i w y c i n a n o w drewnie l u b w y b i j a n o - kilka Piszę o tym Stwierdzone Ł ą c z y się z t y m zwyczajem o s o b l i w y c h r o z m i a r ó w sierpów. (wysokości ponieważ najciekawszych, Strona północna dane te o k a ż ą się północno-zachodni T w od g r a b i , kosiska, r ą c z k i szczegółowo, z (ił. 8—9). Omawiane zjawisko m a g ł ó w n i e z a s i ę g t r z o n k i do siekier, szundy (nosidla do w o d y ) . Z w y c z a j t e n p o p u ­ narzędzia, rolnicze, t r z o n k i tak wykonany i ś r o d k o w o p o l s k i , ale nie jest w y k l u c z o n e , że rówmież o g ó l n o p o l s k i . larniejszy b y ł w s i e e i o ń s k i m dworze, gdzie znakowano nawet t o ż s a m o ś c i , w t y m jeden starannie dalej d o s y ć istotne. -naeinano v m e t a l u . Z n a k o w a n o s p r z ę t r y b a c k i , g ł ó w n i e w i o s ł a i s p ó ł k i do wylewania w o d y ; rozmaite n a r z ę d z i a r z e m i e ś l n i c z e , znaków czterech jest wśród zostało bodaj najwcześniej kościołach wiejskich kościołów gotyckich w przez Hockenbecka 2 1 Pospolitym Poznańskiem. Występuje w Bydgoskim. w z d ł u ż W i s ł y n a p ó ł n o c od W a r s z a w y , a t a k ż e n a z domu Jana Gurezyńskiego nach k o ś c i o ł ó w g o t y c k i c h w Sieradzkiem i K i e l e c k i e m . służyła, do zna.kowae.ia smolą żagli i w o r k ó w . Wszystkie ś w i a d e c t w a nie u k a z u j ą jeszcze w p e ł n i obrazu nas zagadnienia. Takiego dopiero tajemniczych z n a k ó w , znajdujących obrazu te interesującego dostarcza analiza się na m u r a c h gotyckiego k o ś c i o ł a z pierwszej p o l o w y X I I I w i e k u w p o b l i s k i m Rokiciu, świadectw, g d y b y nie w y m i a n a w w i e l u ilości j a m e k w ś c i a n a c ł i ś w i ą t y n i św. Jana w Toruniu tylko miejskimi Murzynowo. wgłębienia kościołach cegieł w z e w n ę t r z n y c h p a r t i a c h ś c i a n . W y s t ę p o w a n i e Rombielina, Myśliborzyc Więcławie), również też na 23 ścia­ Naj­ p r a w d o p o d o b n i e j m i e l i b y ś m y znacznie w i ę c e j z a j m u j ą c y c h naw p a r a f i i do k l ó r e j n a j e ż y , obok czterech i n n y c h wiosek (Uniejewa, i Zanotowano Pomorzu (Słupsk), z sąsiedniego Uniejowa. Pieczęć Koszalin. 2 2 18 cm) pice :ęć, eksponat w m u r z y n o w s k i m M u z e u m , p o c h o d z ą c a starych pokaźnej tej r a n g i , j a k ą jest b a z y l i k a wskazuje, że zwyczaj z w i ą z a n y b y ł nie z prowincjonalnymi ośrodkami w miejscach wiejskimi, j a k najbardziej ale również eksponowanych. Po­ W ś r ó d n i e z l i c z o n y c h (część jest prawie niewidoczna) z n a k ó w na g ł ę b i a to stwierdzenie p r z y k ł a d fary św. J a k u b a w G r u d z i ą d z u , ś c i a n a c h tego k o ś c i o ł a w y s t ę p u j e r ó w n i e ż t y p j o d e ł k i , o d k r y t e j j a k t e ż w s p a n i a ł y c h k o ś c i o ł ó w g o t y c k i c h ś w . Mateusza w N o w e m , 13 �s z c z e g ó l n i e z a ś Św. M i k o ł a j a w Gniewie. N a terenie dawnej ziemi d o b r z y ń s k i e j z n a m y j a m k i (bez z n a k ó w t o ż s a m o ś c i ) z t a k i c h m i e j s c o w o ś c i , j a k w i e ś C z a r n k ó w oraz miasta L i p n o i Golub D o b r z y ń . W tej ostatniej m i e j s c o w o ś c i na ś c i a n a c h k o ś c i o ł a farnego, o p r ó c z p ó ł k u l i s t y c b w g ł ę b i e ń p o j a w i a j ą się r ó w n i e ż p o d ł u ż n e , regularne ż ł o b i e n i a . P o w r a c a j ą c do Rokicin., u ś w i a d a m i a m y solne, że t e n s k r o m ­ n y , „ k o b y l i k o ś c i ó ł " zachowuje n a j c i e k a w s z ą , b o g a t ą i r o z m a i t ą , d o k u m e n t a c j ę . TJżyłoni s ł o w a dokumentacja, a l b o w i e m na ścianach kościoła oprócz jamek, z n a k ó w tożsamości i napisów (pojedynczych i m i o n w r o d z a j u J A C O B , M A T H E T J S , M A R T I N , a w X I X w . i m i o n i nazwisk) z a c h o w a ł y s i ę w y r y t e d a t y , n a j ­ w c z e ś n i e j s z a 1G27. S p r ó b u j m y obecnie z a s t a n o w i ć s i ę n a d t r e ś c i ą t y c h z r ó ż n i c o w a n y c h i n f o r m a c j i . Hoekenbeck, a n a l i z u j ą c 245 j a m e k na k o ś c i e l e w Ł e k n i e , 308 w R o g o ź n i e , 314 w K ł e c k u , 820 w W ą g r o w c u , p o n a d t o , odpowiednio na k a ż d y m z t y c h k o ś c i o ł ó w 5, 38, 07 i 21 ż ł o b i e ń oraz d a t y p r z y podpisach (zło­ ż o n y c h z i m i o n i nazwisk, od 2 p o l o w y X V I w . do 2 p o ł o w y X V I I w . , z n a j d u j ą c m a t e r i a ł p o r ó w n a w c z y w i n n y c h , dalej p o ł o ż o n y c h obiektach sakralnych, stwierdza a u t o r y t a t y w n i e , że wszystkie te d z i a ł a n i a łączyły s i ę z k u l t o w y m nieceniem ognia na w i o s n ę . U ż y w a n o do tego celu p r y m i t y w n e g o ś w i d r a ognio­ wego (fcucrbołirer), r e l i k t u z c z a s ó w p o g a ń s k i c h . Hoekenbeck swoje twierdzenie umacnia w y n i k a m i b a d a ń L i v i n g s ! o n a w ... Zambezi. 24 Ustalenia Hockenbecka z a i n s p i r o w a ł y w latach p i ę ć d z i e s i ą s i ą t y c l i Tadeusza W r ó b l e w s k i e g o i w o s i e m n a ś c i e l a t p ó ź n i e j Jana Tyszkiewicza. O b y d w a j a u t o r z y , szczególnie jednak ostatni, p r z y j m u j ą t y l k o j e d n ą interpretację. Scharakteryzujmy j ą p o k r ó t c e . P r z e t r w a ł y do naszych c z a s ó w p r a k t y k i z w i ą z a n e z k u l t e m ognia. Ś w i a d e c t w e m tego s ą w k u l t u r z e ludowej t a k i e m i ę d z y i n n y m i p r z y p a d k i : „ W okolicach Solca d.pow. Ś r o d a i w W y s o c k u W i e l k i m d . p o w . O s t r ó w W i e l k o p o l s k i , zacho­ w a ł a się d o t ą d t r a d y c j a rozpalania „ ś w i ę t e g o o g n i a " w W i e l k ą S o b o t ę za p o m o c ą ś w i d r a o g n i o w e g o " Charakterystyczne w g ł ę b i e n i a z n a j d u j ą się — j a k t w i e r d z i J a n Tyszkiewicz — na liajsuchszych, p o ł u d n i o w y c h ścianach kościołów, ponieważ o t a k ą ś c i a n ę n a j ł a t w i e j b y ł o ś w i d r e m r o z n i e c i ć o g i e ń . N i e chciał­ b y m z a j m o w a ć się s z c z e g ó ł o w s z ą k r y t y k ą tego stwierdzenia. Z w r ó c ę j e d n a k ż e u w a g ę na pewno f a k t y , k t ó r e nic p o z w a l a j ą i n t e r p r e t a c j i Hockeubecka t r a k t o w a ć j a k o j e d y n ą . 1. P ó ł k o l i s t e w g ł ę b i e n i a z d a r z a j ą się nie t y l k o na ś c i a n a c h p o ł u d n i o w y c h (w R o k i c i u n a j w i ę c e j jest i c h na ś c i a n i e wschodniej); 2. Z n a j ą c d z i a ł a n i e ś w i d r a ogniowego (z ż a l e m n a l e ż y s t w i e r d z i ć , że Tysz­ kiewicz nic na t e m a t t e c h n i k i niecenia ognia t y m n a r z ę d z i e m nio m ó w i ) nie ma znaczenia p r z y k t ó r e j ś c i a n i e , suchszej czy wilgotniejszej, u s t a w i się c z ł o w i e k , k t ó r y b ę d z i e ł u k i e m o b r a c a ł p r ę c i k z twardego drewna. Ó w w p r a w i a n y w w i r o w a n i e p r ę c i k nie m o ż e — m o i m zdaniem — t a k samo ł a t w o w cegle, j a k w drewnie s p o w o d o w a ć wzniecenia ognia. Dlatego s ą d z ę , że jeśli już j a m k i p o w s t a w a ł y od ś w i d r a ogniowego, to spowodowane b y ł y t a r c i e m drugiego k o ń c a p r ę c i k a o d e s z c z u l k ę , a ś c i a n a kościoła, s ł u ż y ł a j e d y n i e j a k o oparcio. Z e t k n i ę c i e m i ę k k i e g o k a w a ł k a drewna z w i r u j ą c y m , w ł a ś c i w y m k o ń c e m p r ę c i k a w ś w i d r z e , m o g ł o r z e c z y w i ś c i e wzniecić o g i e ń ; 3. I l o ś c i w g ł ę b i e ń , m i e s z c z ą c y c h się na powierzchni w o z ó w k i ( b y w a , że jest ich k i l k a , ale zdarza s i ę , że nawet 9—11), z r ó ż n i c o w a n i e i c h w i e l ­ k o ś c i , wreszcie osobliwego k o d u , asymetrycznego, symetrycznego czy „ r ó ż a ń c o w e g o " ich u k ł a d u , nio m o ż n a t ł u m a c z y ć u ż y t k o w a ­ niem ś w i d r a ogniowego, jeśli obok z n a j d u j ą s i ę cegły zupełnie nietknięte. 25 26 16 I I . 16—17. Z n a k u k o ś n e g o k r z y ż y k a i jego przypuszczalny r o z w ó j , n a d a j ą c y pierwotnej formie nowe znaczenie K o ś c i ó ł w Rokiciu 1 Badania, terenowe, j a k i e p r o w a d z i ł e m , nie w y k a z a ł y , aby ł ą c z o n o opisywane t u j a m k i ze ś w i d r e m o g n i o w y m . M u s z ę jed­ n a k ż e d o d a ć , że badania to nic o b e j m o w a ł y bydgoskiego, czy p o z n a ń s k i e g o . I dlatego, nie w y k l u c z a m m o ż l i w o ś c i z w i ą z k u i n t e r e s u j ą c y c h nas o z n a k o w a ń z p r a k t y k a m i niecenia ognia, k u l t u ognia w W i e l k ą S o b o t ę . S ą d z ę j e d n a k , że jeśli nawet t a k i zwyczaj w okresie X V I — X V I I I w . w y s t ę p o w a ł , w p e w n y c h częściach k r a j u , i o nio m u s i a ł on s t a n o w i ć r e l i k t u , czy j a k i e g o ś 14 �rodzaju reminiscencji p r a k t y k p r z e d c h r z e ś c i j a ń s k i c h , lecz m ó g ł r ó w n i e dobrze p o j a w i ć się z i n s p i r a c j i samego K o ś c i o ł a , zgodnie w s p o m n i a n y m Czarnkowie, gdzie z a c h o w a ł a się ż y w a pamięć 0 ekspiacyjnej t r a d y c j i k o ś c i o ł a . K o ś c i ó ł w Czarnkowie posiada z s a m ą l i t u r g i ą o g n i a — ś w i a t ł a , p r o p a g o w a n ą nie t y l k o w W i e l k ą t e ż swoje p i ę t n a p o k u t n e w i e r n y c h , n a j g ę ś e i e j rozsiane na ś c i a n i e S o b o t ę , ale r ó w n i e ż na p o c z ą t k u r o k u w d n i u M a t k i Boskiej p o ł u d n i o w e j . T a m gdzie nie domagano się wiercenia c e g ł y palcem, Gromnicznej. P a m i ę t a j m y ale oficjalnie t e ż o znaczeniu o g n i a — ś w i a t ł a we p r z y z w a l a n o na p o s ł u g i w a n i e się m o n e t ą , jamki wszelkich o b r z ę d a c h c h r z e ś c i j a ń s k i c h . Istotniejsze m o ż e jednak b y ł y g ł ę b o k i e , a i c h c h o c i a ż b y podobne rozlokowanie na m u r a c h będzie w y n i k a ł o nie z u n i k a n i a obserwacji, ale b y ć m o ż e z jej p r o w o k o ­ wskazanie, że badania jakie prowadziłem, wykazały znaczne z r ó ż n i c o w a n i e ś w i a d o m o ś c i d z i e d z i c t w a , w p o s z c z e g ó l ­ wania. nych ośrodkach kultowych. c i o ł ó w (wioska Papowo k o ł o T o r u n i a , albo kościół oo. Francisz­ tej Podaję p i ę ć zasadniczych m o d e l i 2 9 N i s k i e p o ł o ż e n i e j a m e k na ścianach niektórych koś­ świadomości: kanów że b y ł y to I . M i e j s c o w o ś c i , w k t ó r y c h nie t y l k o w i e r n i , lecz r ó w n i e ż w ł a ś n i e miejsca ekspiacyjne, a s a m ą p o k u t ę w y k o n y w a n o na k s i ę ż a i k o ś c i e l n y nie w i e d z ą , że na ś c i a n a c h i c h k o ś c i o ł a znaj­ d u j ą się ś w i a d e c t w a d a w n y c h p r a k t y k r e l i g i j n y c h m o ż e b y ć k o ś c i ó ł oo. F r a n c i s z k a n ó w w I I . Miejscowości, w k t ó r y c h na ogół w i ę k s z o ś ć tym, Z zasadniczo i n n y m zachowaniem -— j a k b y ł o j u ż m ó w i o n e — s p o t y k a m y się w R o k i c i u . wiernych tłumaczyć klęczkach. (przykładem Wyszogrodzie). w Wyszogrodzie) m o ż n a w y k o n y w a n o na Wgłębienia w cegłach stojąco. I jak można na pewno d o m y ś l a ć się — jeśli w i e , że na ś c i a n a c h k o ś c i o ł a z n a j d u j ą się j a k i e ś z n a k i , ale lekce­ r z e c z y w i ś c i e znaczono j a m k a m i z m a r ł y c h — sam w a ż ą je, p o d a j ą c wiele r ó ż n y c h p r z y c z y n i c h p o w s t a n i a ( ś l a d y po k o n a n i a oznaczenia m ó g ł b y ć d o w o l n y , nawet z u ż y c i o m ś w i d r a , kulach lecz nie ogniowego, a stolarskiego. Ś w i d e r t a k i otwiera e k s p o z y c j ę szwedzkich, wygładzanie końców rączek od sierpów i in.). sposób wy­ w M u z e u m m u r z y n o w s k i m . U d a ł o się t e ż u s t a l i ć o g ó l n e z a ł o ­ I I I . M i e j s c o w o ś c i , w k t ó r y c h u t r z y m u j e się ż y w a ś w i a d o ­ ż e n i a topograficzne cmentarza p r z y k o ś c i e l n e g o w R o k i c i n . W i a ­ m o ś ć ekspiacyjnego znaczenia j a m e k . P r z y k ł a d e m niech b ę d z i e d o m o jest na p r z y k ł a d , że w części wschodniej, a w i ę c o d s t r o n y , Czarnków gdzie n a ś c i a n a c h k o ś c i o ł a w ziemi dobrzyńskiej. Oto słowa przypadkowego r o z m ó w c y : „ k i e d y ś m e l l i , m e ł l i te w g ł ę b i e n i a p o k u t n i c y , b y ł a było to p o k u t a " . jakieś I V . M i e j s c o w o ś c i t a k i e j a k R o k i c i e , w k t ó r y c h część s p o ł e c z ­ miejsce pochówku środowiskowe znakowania w y s t ę p u j ą osób starszych, uznanie. D z i e c i najobficiej, zapewne chowano na mających prawo od w e j ś c i a , a w i ę c w p o ł u d n i o w o - z a c h o d n i e j części. K s i ę g i z m a r ł y c h n o ś c i parafialnej m n i e m a ł a t a k , j a k z o s t a ł o t o j u ż powiedziane archiwum w p u n k c i e I I , a część ( m i ę d z y i n n y m i p o d w p ł y w e m mego paro­ p r z e s t r z e ń p ó ł n o c n a (od s t r o n y p l e b a n i i ) . Z p e w n o ś c i ą j e d n a k letniego interesowania się h i s t o r i ą k o ś c i o ł a ) w y w o ł a ł a o ż y w i e n i e 1 w tej części z n a j d o w a ł y się g r o b y , m o ż e p a m i ę c i u starszych, k t ó r z y p r z y p o m n i e l i sobie z w i ą z e k j a m e k p a ń s k i e z d w o r ó w z samego R o k i c i a , R e m b i e l i n a i M u r z y n o w a . z nieistniejącym j u ż cmentarzem p r z y k o ś c i e l n y m . N a cegłach £ Po rokickiego 1790 roku nie podają jak była cmentarz p r z y k o ś c i e l n y wykorzystywana najzaszczytniejsze, w Rokiciu został m i a n o z a z n a c z a ć p o c h o w a n y c h na c m e n t a r z u z m a r ł y c h . W i ę k ­ z l i k w i d o w a n y . P o w s t a ł n o w y na p o b l i s k i m w z g ó r z u i t a m znaj­ szymi jamkami odnotowywano śmierć osób w dojrzałym wieku, duje się do dzisiaj. M o ż n a p r z y p u s z c z a ć , ż e z a ł o ż e n i e nowego jamkami najmniejszymi śmierć dziecka. Znaki tożsamości V . Miejscowości, w których cmentarza s p o w o d o w a ł o ostateczny z a n i k , jeśli się t o nie s t a ł o wcześniej, 27 o r i e n t o w a ł y o ilości z m a r ł y c h w r o d z i n i e . twierdzono, że wgłębienia w ś c i a n a c h ł ą c z ą się z p r a k t y k ą z d o b y w a n i a ceglanego proszku zmarłych oznakowywania na ścianach i pozostawienia p r z y t y c h kościoła chowanych znakach z n a m i o n rodo­ wych. 2 8 do s p o r z ą d z a n i a l e k a r s t w . Murzynowiacy Ten o s t a t n i rodzaj z a c h o w a ń p o w i ą z a ć m o ż n a z przedstawio­ w swej rokickiej społeczności parafialnej w y r ó ż n i a j ą s i ę . K i e d y b y l i w o d n i a k a m i — w y r ó ż n i a l i się jeszcze w y r a z i ś c i e j . J a k o w o d n i a c y m i e l i w i ę k s z e obycie, ale również o g n i a " , n a d a j ą c i m w s p ó l n e m i a n o ś w i a d o m o ś c i w i t a l n e j . Zgodnie poczucie g o d n o ś c i stopniu z takim kryterium w y r ó ż n i a j ą c y m modele ś w i a d o m o ś c i , m o g l i ­ j a k i c h w s p ó ł p a r a f i a n i e , przede w s z y s t k i m uniejewiacy, ale t e ż b y ś m y w y o d r ę b n i ć do j a k i e g o ś stopnia p r z e c i w s t a w n y w i t a l n e j , w i ę c l a w i a c y , m y ś l i b o r z a c y czy n i e f o r m a l n i parafianie z poblis­ nym na początku zwyczajem niecenia na wiosnę „świętego ich b l i s k i z w i ą z e k z p r ą d a m i zabobonom", w t y m jedno­ kiego R o k i c i a , Gorzechowa (wieś n a l e ż ą c a do p a r a f i i Siocień). religijnymi, D o w o d ó w na potwierdzenie tej r ó ż n i c y jest wiele. Jeden szcze­ m o d e l ś w i a d o m o ś c i k o m e m o r a t y w n e j oraz ekspiacyjnej, cześnie p r z y j m u j ą c „nieulegania XVII—XVIII g ó l n i e z a s ł u g u j e na u w a g ę . O t ó ż p a t r o n a m i k o ś c i o ł a w R o k i c i u w i e k u . W y d a j e m i s i ę , że p r z y j ę c i e t y c h trzech m o d e l i ś w i a d o ­ obok Św. M a ł g o r z a t y s ą ś w . Św. P i o t r i P a w e ł . Ci ś w i ę c i aposto­ mości, jako głównych struktur duchowych zbiorowości, mających łowie b y l i — jak wiadomo — r y b a k a m i . Rybacka wieś Murzy­ formami kultu, rozwijającymi się w Polsce w murach nowo m o g ł a w i ę c t r a k t o w a ć t y c h ś w i ę t y c h j a k o p a t r o n ó w w ł a s ­ k o ś c i o ł ó w , odpowiada naszej w s p ó ł c z e s n e j wiedzy o mechaniz­ n y c h , gdy inne wsie t a k i c h p a t r o n ó w , czy i m p o d o b n y c h m i e ć mach k s z t a ł t o w a n i a się postaw, w z o r ó w k u l t u r o w y c h , swój udział w k r e o w a n i u stochastycznego d z i e ł a na jednym nie m o g ł y i nie m a j ą do dzisiaj. K i e d y o d b y w a ł się w i e l k i odpust s ł o w e m , obrazu nie t y l k o k u l t u r y w o g ó l e , lecz r ó w n i e ż k u l t u r y w R o k i c i u na ś w i ę t y c h P i o t r a i P a w ł a , m u r z y n o w i a c y •— r y b a c y staropolskiej. występowali Dawno p r a k t y k i pokutnicze, k t ó r y m towarzyszyło dłubanie w g l o r i i . Jeszcze w i ę k s z ą ku temu okazję mieli w czasie B o ż e g o C i a ł a . B y ł o w z w y c z a j u , że na t ę u r o c z y s t o ś ć j a m e k , o b r o s ł y w z r u s z a j ą c ą l e g e n d ą . Powiada się w n i e k t ó r y c h k a ż d a z wiosek, n a l e ż ą c y c h do p a r a f i i p r z y g o t o w y w a ł a ośrodkach dokonać... o ł t a r z na trasie p a r o k i l o m e t r o w o j procesji. M y ś l i b o r z a c y i w i ę c ­ k c i u k i e m . B y ć m o ż e , z r o g o w a c i a ł y z g r u b y m p a z n o k c i e m palec l a w i a c y p r z y s t r a j a l i j e d n ą z p r z y d r o ż n y c h kapliczek. R o k i c i a c y kultu, że wywiercenia otworu należało własny w i e ś n i a k a u ł a t w i a ł t a k i e zadanie. D o p u ś ć m y j e d n a k , że pomagano czynili sobie w t y m b y ł o j e d y n i e na przystrojenie s t o j ą c e g o w lesie k r z y ż a . N a t o m i a s t osobliwym działaniu może kamykiem, monetą, podobnie. U n i e j e w i a k ó w — n a j z a m o ż n i e j s z y e h — to święto specjalny ołtarz. stać ostrzem. I m o ż e w ł a ś n i e dlatego, pewne ś c i a n y w k o ś c i o ł a c h s ą m u r z y n o w i a c y m o n t o w a l i na g ę ś c i e j p o k r y t e j a m k a m i , a inne ś c i a n y nie m a j ą i c h p r a w i c dzisiaj z d u m i e w a on d o s t o j e ń s t w e m o r y g i n a l n y c h t r e ś c i . W oł­ Do wcale. N a l e ż y p r z e c i e ż d o p u s z c z a ć , że w p e w n y c h m i e j s c o w o ś ­ t a r z u z n a j d o w a ł się obraz d u ż e g o f o r m a t u ( П О X 210 c m ) , u k a z u ­ ciach ś c i a n a k o ś c i o ł a od s t r o n y p l e b a n i i , czy d r o g i , nie c i e s z y ł a j ą c y cudowno p r z e j ś c i e Pana Jezusa przez Jezioro Genezaret się t y m s a m y m u z n a n i e m , co ś c i a n a p r z y k t ó r e j m o ż n a do a p o s t o ł ó w — r y b a k ó w , w ś r ó d n i c h ś w . P i o t r a i ś w . P a w i a było 30 p o k u t ę o d p r a w i a ć w p e w n y m u s t r o n i u , a m o ż l i w e , że r ó w n i e ż (il. 10). w s k u p i e n i u , nie b ę d ą c na oczach p r z e c h o d n i ó w , a t y m bardziej widokiem — na o k u p l e b a n a . C z ę s t o t e ż p r z y t y c h najstarszych k o ś c i o ł a c h , d w o m a ż a g l a m i , sieciami, p ł y w a k a m i . D o sieci zamocowywano orientowanych deseczki kuchenne, k t ó r e w t y c h stronach s ą c z ę s t o w k s z t a ł c i e wschód—zachód, plebanie są sytuowane od O ł t a r z u s t a w i o n o nieopodal k o ś c i o ł a przed o t w a r t y m na T W isłę. Przybierano go akcesoriami rybackimi, p ó ł n o c y , albo od p ó ł n o c n e g o - z a c h o d u . T a k i t e ż u k ł a d przestrzen­ t ł u s t e g o k a r p i a . Dzisiaj w y g l ą d a to bardzo podobnie, s ą r ó w n i e ż n y (plebania od s t r o n y p ó ł n o c n e j ) w y s t ę p u j e w R o k i c i u oraz we w b i t e w z i e m i ę g a ł ą z k i leszczyny, sieci, p ł y w a k i , deseczki. P r z y - 15 �I 1 U . 18—19. Z n a k pługa, p r z y p i e c z ę t o w a n y j a m k ą oraz przy­ puszczalny r o z w ó j z n a k u t o ż s a m o ś c i . K o ś c i ó ł w R o k i c i u U . 20. J a n c h ą d z y n s k y 24 sepfc A D 1647. Jedna z najstarszych i n s k r y p c j i na wschodniej ś c i a n i e k o ś c i o ł a w R o k i c i u 11. 2 1 . J A C O B U S i w y ż e j 1877, prawdopodobnie inskrypcje z wczesnej i P ó ź n e j fazy znakowania ś c i a n k o ś c i o ł a w R o ­ kiciu U . 22. Z n a k k r z y ż a obramienionego (z daszkami) i przypusz­ czalny jego r o z w ó j . Ś c i a n a wschodnia kościoła w R o k i c i u 16 �b y ł y j e d n a k nowe akcesoria — p r z y ż a g l a c h , c h o i ą g w i e b i a ł o - do o k r e ś l o n e g o gospodarza. -czerwone. Obraz u k a z u j ą c y cudowne p r z e j ś c i e — w i e l o k r o t n i e lańskich t e r e n ó w Schmid, wymieniany t o ż s a m o ś c i z a n o t o w a ł r ó w n i e ż w o b r ę b i e samej ś w i ą t y n i . O t ó ż na nowy — stanowił wyznanie murzynowskiej zbiorowości o potępieniu malowiernych i małodusznych... Po­ dobnie — j a k m i się wydaje — rzecz przedstawia się obecnie. R o k i c i e w czasach u t r z y m y w a n i a się t r a n s p o r t u na W i ś l e , z n a k a m i t y m i rezerwowano nych. 3 3 32 Niemiecki zwyczaj Obydwa przykłady badacz t y c h posługiwania solne miejsca nadwiś­ się znakami w ławkach kościel­ o d n o s z ą się do o s a d n i k ó w holen­ derskich {być m o ż e r ó w n i e ż n i e m i e c k i c h ) . N i e jest zatem w y k l u ­ związanych z t y m niewyobrażalnych dziś sytuacji międzyludz­ czone, że zwyczaj p o s ł u g i w a n i a się z n a k a m i t o ż s a m o ś c i r o z w i n ą ł k i c h , a w i ę c jeszcze do okresu m i ę d z y w o j e n n e g o , b y ł o szczegól­ się w R o k i c i u p o d j a k i m ś w p ł y w e m o b e c n o ś c i w okolicach t y c h T nego r o d z a j u o ś r o d k i e m k u l t u r o w y m . W odniacy, g ł ó w n i e oryle w ł a ś n i e o s a d n i k ó w . W i e m y na pewno, że tacy w ł a ś n i e osadnicy (flisacy) u z n a w a l i k o ś c i ó ł w R o k i c i u za w ł a s n y . A l e t e ż , od W a r ­ z Kępy szawy do T o r u n i a , nie znajdzie się r ó w n i e s p r z y j a j ą c e g o reprezentacji n i e k a t o l i c k i e j (aeatolieorum), w okresie od k o ń c a miejsca Rokickiej i U n i e j e w s k i e j , m i m o żo zaliczani b y l i do na p o s t ó j i zarazem ś w i ą t y n i p o ł o ż o n e j t a k blisko brzegu rzeki. X V I I I do 2 p o l o w y X I X w i e k u k o r z y s t a l i w R o k i c i u z r ó ż n y c h Z dala w i d o c z n e j , dostatecznie i m p o n u j ą c e j , a p r z y t y m — co posług jest najważniejsze — nie ukrytej wśród 34 duszpasterskich . miasta, W e wsiach p a r a f i i r o k i e k i e j , gdzie p r o w a d z i ł e m s z c z e g ó ł ó w - c h o ć b y p o d u p a d ł e g o , albo w s i . O r y ł e p ł y n ą c y t r a t w a m i , j u ż na sze badania, nazwa ogólna o m a w i a n y c h t u z n a k ó w n i e jest znana. wysokości P a m i ę t a n e s ą jednak n a z w y s z c z e g ó ł o w e . W rodzie G u r d z i ń s k i c h , Murzynowa, wypytywali o zabudowy ich ,,kobyli kościół". Dobrze z n a l i m i t o rodowodzie r o k i c k i e g o k o ś c i o ł a . znali też analogiczną przypowieść o innym, k o ś c i e l e na Koniuszej G ó r z e kolo P r o s z o w i c . 31 Niektórzy Upowszechniali legendę nawet b y ł a wękelnicit ( w ę g i c l n i c a ) , d ł u ż s z a kreska połą­ czona z k r ó t s z ą p o d k ą t e m p r o s t y m ; w rodzic K a r a s i e w i c z ó w , Flisacy kolporto­ o k r e ś l o n a liczba 5, 9, I I , u t w o r z o n a z p u n k t ó w w s t a ł y m u k ł a ­ w a l i t ę o p o w i e ś ć , p r z e d ł u ż a l i jej ż y w o t , r a t o w a l i p r z e d zapom­ nieniem. taką nazwą nadwiślańskim wśród miejscowych, dzie, n a j c z ę ś c i e j s y m e t r y c z n y m (ił. 1, 3). Spora ilość z n a k ó w ze ś c i a n k o ś c i o ł a w R o k i c i u w y w o d z i się k t ó r z y t y m bardziej p o w i n n i z n a ć h i s t o r i ę swego k o ś c i o ł a . Co­ z form}- prostego roczna — kiedy t y l k o r u s z y ł y l o d y — o b e c n o ś ć w ł a ś n i e , j a k i m się podpisywano w ezasach powszechnego na, wsi społeczności lub ukośnego krzyżyka, b y ć może, takiego flisackiej w R o k i c i u , s p o ł e c z n o ś c i w s p o m a g a j ą c e j aspiracje n i u - analfabetyzmu r z y n o w i a k ó w , nie m o g ł a p o z o s t a w a ć bez w p ł y w u na charakter u z u p e ł n i e n i a , znak k r z y ż y k a p r z e t w a r z a n y b y ł w n o w ą c a ł k i e m o d p r a w i a n y c h p r z y t y m k o ś c i e l e p r a k t y k . W y d a j e m i s i ę , że o r y g i n a l n ą f o r m ę , p r z y p o m i n a j ą c ą na p r z y k ł a d f i g u r ę z w i e r z ę c i a , ( i l . 11, 16—17, 24—27). Poprzez odpowiednie b y l i flisacy k r y t y c z n y m i k o m e n t a t o r a m i obscrwowanyeh zacho­ p o s t a ć l u d z k ą czy k a p l i c z k ę ( i l . 11, 26—27). N o w y znak, c z ę s t o w a ń . O b e c n o ś ć f l i s a k ó w nie s p r z y j a ł a zachowaniom n i j a k i m , ale n i e z w y k l e sugestywny, m a j ą c y m o c n y w y r a z p l a s t y c z n y ( i l . 16) t e ż nader g o r l i w y m . I m o ż e w ł a ś n i e uczestnictwo b r a c i wodniac­ m ó g ł k o j a r z y ć s i ę z o k r e ś l o n y m d y s y g n a t e m i w y w o ł y w a ć poja­ kiej w u r o c z y s t o ś c i a c h i o b r z ą d k a c h k o ś c i o ł a r o k i c k i e g o p r z y ­ wienie się k o l e j n y c h s z c z e g ó ł o w y c h c z y n i ł o s i ę do tego, że jest o n w y j ą t k o w y . Mogło w ł a ś n i e t u t a j kapliczka, n a s t ą p i ć wzbogacenie z n a k ó w r o z p a t r y w a ć m o ż n a j a k o proces synchroniczny l u b t e ż treści, znaków a także z w y c z a j u , nadanie m u innej zasadniczo postaci demonstracyjnej przez wprowadzenie tożsamości. rokickim, koziołek. występowanie obfitości chłopskich na nim wyjątkowej wprost z n a k ó w tożsamościowych, b y ł rezultatem splotu przyczyn, wśród Bolesław ( r ó ż n i c o w a n i a się z n a k ó w r o d o w y c h m i ę d z y i c h w t y m samym pokoleniu, a więc między Na­ synchronicznym posiadaczami braćmi). Ten sam badacz dostarcza j e d n a k ż e d o w o d ó w z m i e n n o ś c i t y c h o z n a k o w a ń m i ę d z y r ó ż n y m i p o k o l e n i a m i , c h o c i a ż ściśle ze s o b ą spokrewnio­ n y m i , c z y l i w przebiegu d i a c ł i r o n i c z n y m . T a k i t e ż r o z w ó j znaku niający ukazują decyzjom w y b o r u , s t r o n y osoby z zagadnienia r y b a k ó w w rozwoju właśnie poszczególnych najważniejszych poziom za j e d n ą w rodzaju kształtu p r z y j ą ć n a l e ż a ł o b y etos s p o ł e c z n o ś c i m u r z y n o w s k i e j , jej w y r ó ż ­ się których nazw Rozwój diachroniczny. Z n a k o m i t y znawca m y s ł o w s k i ukazujo merki Przypuszczam, że k o m e m o r a t y w n y charakter z n a k o w a ń na kościele człowiek, intelektualno-omocjonalny, sprzyjający a nie ulegania o c z e k i w a n i o m c h o c i a ż b y ze kapłana. czynienia N i e z a l e ż n i e j e d n a k o d r ó ż n i c , m o t y w ó w i d e o w y c h trzech modelowych opracowania ciasna okoliczności, towarzyszących znakowaniu ścian bartnego. W y d a j e m i się t e ż , że z d i a c ł i r o n i c z n y m charakterem p r z e m i a n o z n a k o w a ń m a m y do wśród w parafialnej zbioiowości Rokicia, szczególnie d a w n y c h m u r z y n ó w i a k ó w . Przcdsh.w iona na kotwica z rodu Karasiewiczów na. czterech stronach g o t y c k i c h k o ś c i o ł ó w w Polsce, k a ż d a z t y c h o k o l i c z n o ś c i przed­ t r z o n u posiada oznakowania liczbowe z p u n k t ó w swogo (nieznacznych stawia się j a k o n i e z w y k ł a , j a k o pragnienie i s t n i e n i a . Wzniecanie wgłębień wiosennego „ ś w i ę t e g o o g n i a " w p r z e d d z i e ń Z m a r t w y c h w s t a n i a , czona m i ę d z y b r a ć m i , ale z pokolenia na pokolenie; z dziadka rozbudzało na jego syna, a ż na prawmuka Ignacego, k t ó r y p o w r ó c i ł do pra- nadzieję nowego ż y c i a , w o d n o w i o n y m po zimie c y k l u r o c z n y m . Ekspiacje p o d m u r a m i k o ś c i o ł a o s ó b rozgrze­ na p o w i e r z c h n i m e t a l u ) . K o t w i c a zaś początku dziadkowego znaku 5, u z u p e ł n i a j ą c go nie b y ł a własnymi dziedzi­ inicjałami. szonych, w z m a c n i a ł y d u c h o w o . W y d ł u b a n a j a m k a p i e c z ę t o w a ł a P r a w n u k , w p r z e c i w i e ń s t w i e do swych p o p r z e d n i k ó w — w ł a ś c i ­ w o l ę posiadania cieli k o t w i c y , b y ł j u ż p i ś m i e n n y . t a k i e j siły. W i e l k a n o c n y o b c h ó d cmentarza, d o k o n y w a n e na n i m p o r z ą d k i — p r a k t y k a , k t ó r a do d z i ś c z ę s t o dystansuje listopadowe zachowania Genezy z n a k ó w t o ż s a m o ś c i o w y c l i m o ż n a p o s z u k i w a ć w opo­ w s p o m i n k o w e — zapewne ce, w k t ó r e j osoby p i ś m i e n n e n a l e ż a ł y do w y j ą t k o w y c h , a w spo­ w ł a ś n i e w ó w c z a s d o k o n y w a n y rozrachunek ze ż n i w e m ś m i e r c i — ł e c z n o ś c i a c h c h ł o p s k i c h w ogóle się nie z d a r z a ł y . C h ł o p s k i znak s p o r z ą d z a n i e swego, p r y m i t y w n e g o e p i t a f i u m na k t ó r e j ś , pa­ t o ż s a m o ś c i , z a r ó w n o w swej formalnej postaci (pod w z g l ę d e m m i ę t a n e j cegle m u r ó w k o ś c i o ł a , b y ł o p o s ł u g ą w y w o ł u j ą c ą naj­ wizualnym), j a k t e ż w sensie i d e o w y m , n a w i ą z y w a ł do h e r b u , g ł ę b s z y rodzaj r e f l e k s y j n o ś c i , więzi z t y m i co ż y l i i N a j w y ż s z y m , g o d ł a szlacheckiego. U z u p e ł n i a j ą c t y l k o i m i ę , n i e k i e d y r ó w n i e ż do k t ó r e g o odeszli. i m i ę i nazwisko, slużjd za rodzaj z a b e z p i e c z a j ą c y c h obramow-ań Z n a k i t o ż s a m o ś c i , w y s t ę p u j ą c e na ś c i a n a c h k o ś c i o ł a rokic­ o s o b o w o ś c i . Przypuszczam, że nie k a ż d y t a k ą p o t r z e b ę zabezpie­ kiego, m a j ą swojo n a j b l i ż s z o analogie nio t y l e we w s p o m n i a n y c h c z a j ą c ą p o s i a d a ł i nie k a ż d y d ą ż y ł do- posiadania swego z n a k u . na w s t ę p i e merkach Skatalogowana bowdem liczba ponad, stu z n a k ó w i zredukowana r y b a k ó w l u b w ciositach b a r t n i k ó w , lecz w o z n a k o w y w a n i u , j a k i m p o s ł u g i w a l i się — t a k j a k w M u r z y n o w i e do nieco w i ę c e j — gospodarze z w rodzie, wydaje się b y ć znacznie mniejsza, a n i ż e l i liczba, r o d z i n , i n n y c h miejsc Z u g d a i n r n u posiadamy nad dolną n i e z w y k l e ciekawe Wisłą. świadectwo, k a t a s t r a l n ą z 1667 r o k u . N a mapie t e j , p o s z c z e g ó l n e ziemi, znajdujące Z wioski niż dwudziestu oznakow<.ii, funkcjonujących mapę ż y j ą c y c h w czasach od p o ł o w y X V I I do k o ń c a X V I I I wdeku, nadziały w p i ę c i u wioskach p a r a f i i r o k i e k i e j . M o ż n a p r z y p u s z c z a ć , że r o d y s i ę w r ó ż n y c h c z ę ś c i a c h w i o s k i , oraz samo posiadające o b e j ś c i a oznaczone z o s t a ł y i m i e n i e m i n a z w i s k i e m w ł a ś c i c i e l a , w których swoje z n a k i t o ż s a m o ś c i , t o przede w s z y s t k i m te, a t a k ż e jego z n a k i e m t o ż s a m o ś c i . A l e t e ż w n i e k t ó r y c h p a r t i a c h wzorca osobowego, c i e s z ą c e g o się n a j w y ż s z y m , tej m a p y , pole oznaczone jest j e d y n i e s a m y m z n a k i e m , n a l e ż ą c y m uznaniem. r o d z i l i się i w y c h o w y w a l i stateczni, reprezentanci środowiskowym 17 ��1 �11. 28. Osoba Stateczna, H i p o l i t K o w a l s k i ( U i p e i o ) , ur. 1892 г., м и , 1984 г L' 11 Z Y l> i S Y 1 Próbuję przedstawić tu własną terminologię, wynikającą z r z e c z y w i s t o ś c i badanej. Nie korzysta/m t y m s a m y m z t e r m i n o ­ l o g i i z b y t o g ó l n e j , ontycznej k a u t y z m u , czy n e o k a n t y z m u , z n a j d u j ą c y c h w s p ó l n ą p ł a s z c z y z n ę analizy filozoficznej bytu i istnienia w kategoriach fenomenu, n o u m e n u --- rzeczy samej w sobie. W r a ż l i w o ś c i ą m i r a k u l a r n ą albo inaczej m ó w i ą c ś w i a d o ­ m o ś c i ą m i r a k u l a m ą o k r e ś l a m często stany w ogólnej ś w i a d o ­ m o ś c i religijnej w k r a j u — uezc: <t:iiozonic w cudzie, d o z n a w a n y m indywidualnie lub w przeżyciu zbiorowym. W M u z e u m - - stacji bedawezoj, p r z y j ę t a została, dewiza: b a d a j ą c i n n y c h b a d a m y siebie. B a d a j ą c i n n y c h p r z y z w a l a m y na n i e s k r ę p o w a n ą i n g e r e n c j ę r ó w n i e ż w nasze zachowanie, z a j ę c i a i zainteresowania. N i e jest to z a l e ż e n i e oryginalne, c a ł k o ­ wicie w ł a s n e . D a w n o temu s f o r m u ł o w a ł je Jean Jacques R o u ­ sseau: „ T a r e g u ł a metodologiczna ustanowiona przez R o u ssea dla etnologii — r e g u ł a w y z n a c z a j ą c a jej n a d e j ś e i o — pozwala r ó w n i e ż p r z e z w y c i ę ż y ć c o ś , co na pierwszy r z u t oka w y d a w a ł o b y się p o d w ó j n y m paradoksem: ż e Rousseau m ó g ł z a l e c a ć badanie 2 r 3 20 najbardziej oddalonych ł u d z i , ale j e d n o c z e ś n i e o d d a l się przede w s z y s t k i m b a d a n i u tego s z c z e g ó l n e g o c z ł o w i e k a , k t ó r y wydaje się n a j b l i ż s z y , to znaczy b a d a n i u siobie samego ( p o d k r e ś l e n i o moje, J O ) : i że w c a ł y m jego dziele metodyczne pragnienie u t o ż s a m i a n i a się z i n n y m idzie w parze z u p o r c z y w ą o d m o w ą i d e n t y f i k a c j i z s o b ą . A l b o w i e m k a ż d y etnolog m u s i to dwie pozorne s p r z e c z n o ś c i , z n o s z ą c e się wzajemnie w jednej obustronnej i m p l i k a c j i , p r z e z w y c i ę ż y ć w t y m lub i n n y m mo­ mencie swej k a r i e r y " . (Claude Levi-Strauss, Jan Jakub Bousse.au, twórca nauk humanistycznych, przekła.d Loszek K o l a n k i o w i c z , „ T w ó r c z o ś ć " , R . X L , n r 0 (463), 1984, s. 83—84). Por. R o m a n W ł o d z i m i e r z H a r a s y m c z u k i W i l h e l m Tabor, Etnografia połonin huculskich, „ L u d " , 1937, t . X X X V , s. 138— 145 (§ 13. Prawo ludowe); B o l e s ł a w N a m y s ł o w s k i , Merki rybaków pomorskich, Przyczynek do heraldyki i folkloru, „Rocznik Heral­ d y c z n y " , 1925, t . V I I s. 1—30; R o m u a l d Ż u k o w s k i , Bartnictwo w Zagajnicy Łomżyńskiej w okresie od XVI do połowy XIX w. B i a ł y s t o k 1965, s. 30—32; J . J . K a r p i ń s k i , Śłady dawnego bart­ nictwa puszczańskiego, K r a k ó w 1948, s. 12 4 �5 P r z y k ł a d e m niechaj b ę d z i e ochlapywanie f a r b a m i olej­ n y m i k u r , n a l e ż ą c y c h do i n d y w i d u a l n y c h właścicieli w P G R , albo znakowanie przez gospodarzy baniek na mleko i n i c j a ł a m i własnymi, względnie określonym kolorem (określonego koloru plamą). B . N a m y s ł o w s k i , op. c i t . , s. 5 Por. Stanisław Skrodzki, P o r z ą d e k p r a w a bartnego, 1616, &T.J. 32: „ t e d y w i d z e n n i c y m a j ą ono z n a m i ę dobrze w y c i ą ć , wiór do siebie w z i ą ć i p o t e m go do s ą d u p r z y n i e ś ć . A s ą d z i n s z y m i b a r t n i k a m i starszymi m a j ą z onego w i ó r u u z n a w a ć , po s ł o j a c h l a t a licząc, k t ó r e z n a m i ę starsze i k t ó r e m u b o r o w i n a l e ż y ' ' . P o d a j ę za R . Ż u k o w s k i m , op. c i t . , s. 30 Por. B o l e s ł a w N a m y s ł o w s k i , Znamiona bartne mazowieckie i inne znaki ludowe. Przyczynek do heraldyki i folkloru, Poznań 1927; L . Lepszy, Przemysł złotniczy w Polsce, K r a k ó w 1933 Por. Teresa K a r w i c k a , Kultura ludowa ziemi dobrzyńskiej, P W N Warszawa 1979, s. 9 i 213 Por. Kodeks dyplomatyczny polski, 11, 2, opr. L . R ż y s z czewskiego i A . Muczkowskiego, 1852, s. 658—660 N a podstawie analizy Archiwum Akt. Osobowych p r z y kościcle w R o k i c i u , poz. 1—18 Zabiegom z w i ą z a n y m z w y b o r e m nazwiska t o w a r z y s z y ł y falsyfikacje w i e k u i b y ł to proceder r o z w i j a j ą c y się w c z e ś n i e j . R z e c z y w i s t y wiek osoby u j a w n i a n y b y l dopiero p r z y ś m i e r c i . N i e k t ó r y m u d a w a ł o się u k r y ć nawet 20—30, p r z e ż y t y c h j u ż lat. M o ż n a w t y m d o p a t r y w a ć się koniecznych, w y n i k a j ą c y c h ze s t o s u n k ó w p a ń s z c z y ź n i a n y c h , d ą ż e ń do uchronienia się przed k o m o r n i c t w e m , a w i ę c n a j g o r s z ą z m o ż l i w y c h sytuacji, b y t o ­ wania ż e b r a c z e g o . B y ł b y to też jeden z w ą t k ó w k s z t a ł t u j ą c y c h postawę e t y c z n ą — często s p o t y k a n ą w środowiskach podobnych — oszukiwania nie k ł a m i ą c ? Por. Archiwum Akt Osobowych p r z y pa,rafii w R o k i c i u , poz. 1—18 Ż a d n e j e d n a k z t y c h nazwisk nie jest reprezentowane dzisiaj w M u r z y n o w i e . T o l k ó w odnajdujemy w Sieeioniu, B i e s ó w w P ł o c k u , a K a l w a s ó w w Rokiciu-Czajkaeh. W s z y s t k i e te 3 naz­ wisko, u t r w a l a j ą — j a k s ą d z ę — p a m i ę ć profesji p r o t o p l a s t ó w : k r a w c a , karczmarza i m u r a r z a . Por. Aleksander B r i i c k n o r , Słownik etymologiczny języka polskiego, Warszawa 1970, s. 214 (z n i e m . Kalkfass, faska do wapna). D o rejestru tego n a l e ż a ł o b y jeszcze d o d a ć profesję słu­ ż ą c y c h (najprawdopodobniej, z a t r u d n i a n y c h przy dworze) oraz p a r o b k ó w , k t ó r z y z n a j d y w a l i p r a c ę m i ę d z y d w o r e m , a gospo­ d a r z a m i , z a m i e s z k u j ą c y m i w wiosce część z w a n ą ogrodami. P o d a j ę n a z w y profesji na podstawie p o s z c z e g ó l n y c h k s i ą g Archi­ wum Akt Osobowych p r z y p a r a f i i w R o k i c i u , o d n o s z ą c y c h się do okresu 1758—1868 (pozycje od 1 do 23). W y d a j e się, że oborywanie w o ł a m i granic w i o s k i b y ł o p r a k t y k ą z n a n ą w Polsce. Z a n a l o g i c z n ą do m u r z y n ó w skiej o p o w i o ś c i ą s p o t k a ł e m się przed l a t y w Oborczyskach na terenie K u r p i o w s k i e j Puszczy Zielonej. N a podstawie r o z m ó w s k o n f r o n t o w a n y c h z d a n y m i archiwalnymi z parafii w Rokiciu. B a r d z o p o d o b n ą w i e r s z o w a n ą d r w i n ę z s ą s i a d ó w , słysza­ ł e m na Podlasiu w wiosce K a m i a n k i L a c k i e o m i e s z k a ń c a c h wioski Niecki: Te niockusy za g ó r a m i Zjedli wilka z pazurami Ani łyżki, ani miski P o p a r z y l i sobie p y s k i Taką. a u t o r y t a t y w n ą o d p o w i e d ź przedstawia Teresa, K a r w i c k a , op. oit., s. 213 Por. p r z y p i s 12. Oszukiwanie nie k ł a m i ą c — w ą t p l i w a n i e w ą t p l i w i e zasada etyczna — b y ł a adresowana, przede wszyst­ k i m , do ś w i a t a z e w n ę t r z n o g o , do o s ó b i i n s t y t u c j i obcych. W wew­ n ę t r z n y c h stosunkach ( c h o c i a ż b y r o d z i n n y c h , czy wioskowych), k o r z y s t a j ą c y z toj n o r m y , z y s k i w a ł mniej l u b bardziej surowo w y p o w i a d a n e m i a n o osiusta, oszusta. N a t o m i a s t p o j ę c i e k ł a ­ m a n i a , k ł a m s t w a , b y ł o j a k b y niedostrzegane, niepoddawane w a r t o ś c i o w a n i u . A jeśli, t o ł a g o d n i e j , niż oszukiw anie. PewTiie dlatego, że f u n k c j o n o w a ł o skuteczniej i d o t y c z y ł o ż y w o t n i e j szyeh z a g a d n i e ń . Wiele z przedstawionych o k r e ś l e ń s p o t y k a m y w nie­ z w y k l e cennej p r a c y : Aleksander P o t r ó w , Lud Ziemi Dobrzyń­ skiej, jego charakter, mowa, zwyczaje, obrzędy, pieśni, przysłowia, zagadki, , . Z b i ó r W i a d o m o ś c i do A n t r o p o l o g i i K r a j o w e j " , 1878, t . 2; s. 3—182 Por. D r H o c k e n b e c k i n W o n g r o w i t z , Die Napfchensteine an den Pfarrkirchen zu Kiecko, Łekno, Rogasen wid Wongrowitz, 6 7 8 9 1 0 1 1 1 2 1 3 1 4 1 5 1 6 1 7 1 8 „ Z e i t f c h r i f t der Historischen Gesellschaft fur die P r o v i n z Posen", 1885, s. 118—133 N a podstawie w ł a s n y c h b a d a ń t e r e n o w y c h w l a t a c h 1981— 83 oraz w i a d o m o ś c i , k t ó r o z a w d z i ę c z a m p a n o m A l e k s a n d r o w i B ł a c h o w s k i e m u i Jerzemu K ł o s k o w s k i e m u , k i e r o w n i k o w i M u ­ zeum Z i e m i Z ł a t o w s k i e j Por. J a n Tyszkiewicz, „Nowy ogień" na. wiosnę, (w:) Cultus et Cognito, studia, z dziejów średniowiecznej kultury, W a r ­ szawa 1976, s. 592—597; A n d r z e j R u s z k o w s k i , Tajemnice średnio­ wiecznych murów, „ G o ś c i n i e c " , lipiec 1977, s. 12 Por. Hockenbeck, op. c i t . , s. 128 Por. J a n Tyszkiewicz, op. c i t . , Tadeusz W r ó b l e w s k i , Zagadkowe ślady na, ścianach kościołów w Wielkopolsce, „Studia i M a t e r i a ł y do D z i o j ó w W i e l k o p o l s k i i P o m o r z a " , 1958, t . I V ; n r 2, s. 195—205 Por. J . Tyszkiewicz, op. c i t . , s. 594 T a k ą toż i n t e r p r e t a c j ę z a p r o p o n o w a ł a H a l i n a H o r o d y s k a -Gadkowska, Kobyli kościół, „ N o t a t k i P ł o c k i e " , 1968, n r 5 (49), s. 18—19 Por. A . R u s z k o w s k i , op. c i t . , s. 12 ( w i a d o m o ś ć d o t y c z y kościoła w S t r o ń s k u ) . Zwrócił m i na to u w a g ę Aleksander B ł a c h o w s k i , p o d a j ą c p r z y k ł a d kościoła farnego w S ł u p s k u , gdzie d ł u b a n o j a m k i monetą,, o d m a w i a j ą c p r z y t y m m o d l i t w y . R e p r o d u k o w a n y w tokścio obraz — zapewne k o p i a starszego — w y k o n a ł w 1945 r o k u „ s z y p e r s z y p r ó w " , S t a n i s ł a w M a ł k o w s k i . Obraz ten z a s t ą p i o n y z o s t a ł w 1979 r o k u przez nowe p ł ó t n o (mniejszych r o z m i a r ó w ) p ę d z l a Alojzego Piekar­ skiego, a r t y s t y nieprofesjonalnego, na s t a ł e zamieszkałego w Jeleniej G ó r z e . Obraz M a ł k o w s k i e g o p r z e c h o w y w a n y jest w Muzeum w Murzynowie. 2 2 2 3 2 4 2 5 2 6 2 7 2 8 2 9 3 0 3 1 K o ś c i ó ł w - R o k i c i u n a z y w a n y jest k o b y l i m , albowiem w e d ł u g legendy, zbudow any z o s t a ł za p i e n i ą d z e uzyskane ze s p r z e d a ż y k o n i , k t ó r o g r o m a d z i ł y się t a b u n a m i na m i e j s c o w y m w z g ó r z u . P o d o b n ą p r z y p o w i e ś ć podaje Jan D ł u g o s z , Roczniki czyli kroniki sławnego Królestwa, Polskiego, przekład Julia Mruk ó w n a , Warszawa 1962, k s i ę g a I i I I , s. 158—159: „ K o n i u s z a , co po ł a c i n i e zwie się E q u i r e a , g ó r a p o d c h o d z ą c a pod miasteczko Proszowice, m a na sobie wzniesiony kościół p a r a f i a l n y i w y w o d z i nazw-ę od rzadkiego i cudownego wydarzenia. A l b o w i e m gdy pewien rycorz polski, r o d o w y • szlachcic z d o m u i r o d z i n y Ś r e n i a w i t ó w , imieniem P r z 3 b y s ł a w , pewnego r a z u z b u d o w a ł na niej domostwo i w n i m z a m i e s z k a ł z ż o n ą i d z i e ć m i , pewnej nocy k o ń rzadkiej wielkości, k t ó r e g o ów w o j o w n i k j u ż t r z y l a t a t o m u s p r z e d a ł b y ł j e d n e m u d o s t o j n i k o w i w ę g i e r s k i e m u do rozplaclniania klaczy, p r z y b i e g ł p r o w a d z ą c za s o b ą znaczny t a b u n klaczy, u p r o w a d z o n y c h z W ę g i e r ; (o t a b u n i e t y m ) zaznaczają, że m i a ł nocami t y l k o biec, aby św iatło dzienne nie p o c h w y ­ ciło go z ł o d z i e j s k o u c i e k a j ą c e g o z W ę g i e r . S t u k i e m k o p y t a w b r a m ę dawnego swego pana i dobrze z n a n y m r ż e n i e m za­ chęca,}, aby m u o t w a r t o . Ó w rycerz polski, obudzony t y m i c z ę s t y m i uderzeniami w b r a m ę zerwawszy się ze snu najpierw w praw dzie j a k i e ś nieprzyjacielskie p o d e j r z e w a ł zasadzki, p o t e m przecie, gdy bacznie rozejrzawszy się s t w i e r d z i ł , że w s z ę d z i e panuje s p o k ó j , o t w o r z y ł b r a m ę n o w e m u gościowi i wraz z n i m p r z y j ą ł wielki t a b u n k l a c z y i ź r e b c ó w , z d a t n y c h pod z a p r z ę g , w w y n i k u czego nagle d o s z e d ł do wielkiego bogactwa. O k a z u j ą c zaś w d z i ę c z n o ś ć za o t r z y m a n y przez niego dar, sprawc3 tego — B o g u — wzniósł na górze ceglany kościół i n a d a ł m u uposa­ żenie". r r r r r r 3 5 1 9 T 2 0 2 1 Por. Heinrich Kloopell, Das Waischel-Nogat, Danzig 1934 3 3 Por. B e r n h a r d S c h m i d , Bau und Kunst der Provinz West Preusscn, Kreis Marienbwrg, D a n z i g 1906, s. 131 ( z a ł ą c z o n a tablica d o t y c z ą c a z n a k o w a ń , p o c h o d z ą c y c h z k o ś c i o ł a w T r a g hoim). Dano te z a w d z i ę c z a m nieocenionemu badaczowi osad­ n i c t w a holenderskiego w Polsce, Wojciechowi Marchlewskie­ mu. 7 3 4 P r z y k ł a d e m m o g ą b y ć osoby: ewangelik M a r c i n S t r u n g i jego ż o n a A n n a Jobs, zamieszkali na K ę p i e Uniojewskiej. Strungowio stali się z czasem S t r ą k a m i i j e d n o c z e ś n i e k a t o l i k a m i , por. Archiwum Akt Osobowych p r z y p a r a f i i w R o k i c i u (Księga Urodzeń, 1826—1845, s. 40), poz. 3, d o t y c z y r o k u 1933; ewangelik Woyeioch Rada (wcześniej w y s t ę p u j ą c y p o d nazwiskiem Rhode) i jogo ż o n a E w a Jobs, zamieszkali na K ę p i e R o k i c k i e j , por. Archiwum Alit Osobowych, (Księga Urodzeń 1826—1845, s. 22), poz. 3, d o t y c z y r o k u 1930 21 �П . 29. P i ę ć j a m e k w y d ł u b a n y c h w c e g ł a c h k o ś c i o ł a rokickiego oraz nieczytelny podpis nazwiskiem, z k o ń c ó w k ą -ski. Rys. i fot.: J. Olędzki � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/c3de6aa5eb38a1050a58250a53e00887.pdf 93504410d48b96eb9fccbc5dd8c70c36 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3278 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1985 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3072 Title A name given to the resource Spis treści / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1985 t.39 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1985 t.39 z.1-2, s.1-2 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text P O L S K A S Z T U K A L U D O W A Rok X X X V I I I — 1984 Blachowski Aleksander, W s p o m n i e n i e o K a z i m i e r z u Hot.kiowie/.u. ь. 252 C h ę t i i i k A d a m , Z naszego t k a c t w a na K u r p i a c h , . . nr 4 s. 203 nr 4 Chrzanowski Tadeusz, „ C z a r n a M a d o n n a " i sztuka, s. 131 nr 3 F r y ś - P i e t r a s z k o w a E w a , K u k i e ł k i z szopek k o l ę d n i c z y c h , s. 107 nr 3 Giza W o j c i e c h , S y m b o l w s y m b o l u , s. Giza Wojciech, Ż y c i o r y s w ł a s n y , s. 9 11 G r ą b c z e w s k i Jacek, P o s t a ć M a t k i Boskiej w l u d o w y c h nr 1/2 nr 1/2 przekazach j ę z y k o w y c h , s. 157 nr3 G r ó d e c k a Zofia, Helena Bernasowska mistrzyni haftu nasnuw anogo i jego a n i m a t o r k a Helena M o s z c z e ń s k a , s. 223 nr 4 Jaclier-Tyszkowa Aleksandra, Z p r o b l e m a t y k i w y s t a w y , , M a t k a Boska Często­ chowska w polskiej sztuce ludowej i p o p u l a r n e j " , s. 149 Jackowska Aleksandra, M i s t r z d z i w n y c h nr 3 i n s t r u m e n t ó w , s. 105 J a c k o w s k i Aleksander, B r a m y snu. O malarstwie D o r o t y Lampart. nr Hi nr 1/2 nr 1/2 nr 1/2 Bronisławy Piprek i M a r i i Muszal, s. 89 J a c k o w s k i Aleksander, Glosy i wizje .Ryszardowi W ó j c i c k i e m u z nieba z e s ł a n e . s. 111 J a c k o w s k i Aleksander. T e o f i l Ociepka, s. 37 J a c k o w s k i Aleksander, W i d z i e ć c z ł o w i e k a . Lekcja. W ł a d y s ł a w a Malinowskiego. nauczyciela, malarza, poety i muzyka., s. 235 J a c k o w s k i Aleksander, Wizje L u d w i k a nr 4 Holesza, s. 13 nr Jackowski Aleksander, W p i s y do ,.Księgi w y s t a w y ' ' , s. 155 Kitowska Małgorzata, ..Album Palaliickie" Henryka Kodakowskiego, s. 183 K o r u l s k a K w a , ..Nikifor., Ociepka i j a ' . O S t a n i s ł a w i e Zagajewskim, s. 10 . Krotoski Tadeusz, L u d o w a r z e ź b a k a m i e n n a okolic K y b n i k a , 1/2 nr 3 . nr 3 . Wodzisławia nr 1/2 SI. i Ż o r , s. 195 nr 4 K u n c z y ń s k a - I r a c k a A n n a , M a t k a Boska, C z ę s t o c h o w s k a w sztuce ludu polskiego u w a g i o wystawie, s. 139 nr 3 L i s t y K ó ż o k r z y ż o w c ó w ( w y b ó r ) , s. 73 nr 1/2 Michera Wojciech, Dlaczego k r o w a jest czerwona 'l O kategoriach widzenia barw nego, s. 247 M i t a r s k i Jan. Inspiracji nr 4 fantastyczne Wojciecha Gizy, s. 7 P r o k o p i u k Jerzy, Metoda Aktyw'nej Ituaginacji C G . Junga- s. 3 . . . . nr 1/2 nr 1/2 Rozanow Zofiu,. Szopka z Koniecpola, s. 177 nr 3 S u ł o w s k a Urszula, Portret Ojca. O W ł a d y s ł a w i e S u l o w s k i m , s. 29 Szewczyk H a n n a , Klasyfikacja t e k s t ó w p i e ś n i ludowych . . nr 1/2 problem seiniotyczny, s. 115 nr Ś w i ą t k o w s k a A n n a , Ł o w i c k i e t k a c t w o o d z i e ż o w e , s. 207 1/2 nr 4 Wislocki Seweryn Л., E r w i n S ó w k a , duchow-y spadkobierca na.uk Teofila. Ociepki. s. 77 W i s l o c k i Seweryn A . . Teofil Ociepka, postać'' m i t y c z n a , s. 64 W i s l o c k i Soweryii A . , D y s y d e n t Bolesław Sulik, czyli filozoficzne nr l 2 nr 1/2 nr 1/2 ( podstawy ja­ nowskiego k r ę g u plastycznego, s. 68 Wislocki Seweryn A . , W k r ę g u o k u l t y s t ó w Janowa. T e o f i l Ociepka, i jogo ucznio­ m 1/2 x x x . Sokta H r u s z k i , s. 103 wie, s. 57 nr 1/2 x x x . Sny, s. 101 ni- 1/2 KÓŻNK nr 1/2 S u m m a r y of articles L e s i e ń - P l a e l i o e k a K r y s t y n a , B i u l e t y n Z a p i s ó w Folkloru JS P A N , s. 122 . . nr 1/2, 3/4 Резюме nr f/2, 3/4 ��POLSKA AKADEMIA NAUK • INSTYTUT SZTUKI • ROK XXXIX • 1985 • Nr 1-2 polska sztuka ludowa W R O ZAKŁAD C Ł A W — N A R O D O W Y W A R IMIENIA S Z A W A — OSSOLIŃSKICH, K R A K Ó W — G D A Ń W Y D A W N I C T W O POLSKIEJ S K — Ł Ó D Ź AKADEMII NAUK �CONTENTS Jacek O l ę d z k i Signs o f existence W i t o l d Chmielewski Plastic i n s p i r a t i o n a n d ; • i is i n i n L u c i m 3 W i t o l d Chmielewski The L u c i m prophecies Aleksander J a c k o w s k i R y s z a r d H l e b o w i c z ' s , , Р а п о г а п ш of the Defence of W a c ł a w Chmielarski Folk art in Bobrowniki Będzińskie . . . 37 Wizna" Aleksander J a c k o w s k i 49 . . . . . . . . circular movement 67 Włodzimierz Naumiuk Krystyna Lesień-Płachecka The B u l l e t i n of the Barbara Gołąb L a t e Baroque p i c t u r e m o r a l i t e t i n the o l d Bernar­ 77 F o l k l o r e Recordings of the Institut of A r t n° 2 86 dino detention room Some antropogeographic 87 problems o f the Polish Orawa Maria A n a c k a - Ł y j a k 65 T h e St J o h n ' s N i g h t r i t e . Dance i n the i.spect of Jacek W o ł o w s k i S t a n i s ł a w Leszczycki 59 , , B e a u t i f u l is a l l I l i k e " . M a r i a PieluszczLik's works o f peas, poppy-seed, rice, a n d s t r a w Danuta Kłosiewicz 23 99 F r o m Cologne to Opoczno. A N o t e o n the h i s t o r y of „ s p r e a d o f m o t i f s " 119 Aleksander J a c k o w s k i W a c ł a w S u l k o w s k i (1927—1985) 121 M a r i a Wieruszewska Prof, Antoni Kroh W o j c i e c h Oleksy (1903—1985) OBITUARY NOTICE dr hab. Kazimiera Zawistowicz-Adi.mska (1897—1984) 122 . . . . . . 123 SUMMARY OF ARTICLES 125 РЕЗЮМЕ 127 R E D A G U J E Z E S P Ó Ł : Zbigniew Benedyktowicz, Ewa Fryś-Pietraszkowa, Aleksan­ d e r J a c k o w s k i ( r e d . nacz.), E w a K o r u l s k a (sekr. r e d . ) , A n n a K u n c z y ń s k a - I r a c k a , J a n K r z y s z t o f M a k u l s k i , J e r z y Ł o z i ń s k i , R o m a n R e i n f u s s (z-ca r e d . nacz.). S t a l e w s p ó ł p r a c u j ą : Zofia Bisiak, Jadwiga Jarnuszkiewiczowa, Hanna Szewczyk, Jan S w i d e r s k i . R e d a k t o r t e c h n i c z n y — G r a ż y n a M i ę t u s . T ł u m a c z e n i a — P i o t r Paszk i w i c z , M a g d a l e n a I w i ń s k a (ang.), N a t a l i a S t a s i ń s k a (ros.). A d r e s R e d a k c j i : I n s t y t u t S z t u k i P A N , u l . D ł u g a 28, 00-950 W a r s z a w a , s k r . p o c z t . 994 T e l . 31-32-71/4, w e w n . 227, 229. R ę k o p i s ó w n i e z a m ó w i o n y c h redakcja nie zwraca. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/00505075a24c9e17ce986198507570e6.pdf 4396dcb621685ac9e5d89fa2b115fd0c Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3276 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1986 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3071 Title A name given to the resource Summary of articles / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1986 t.40 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1986 t.40 z.3-4, s.255-260 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text S U M M A R I E S * P E Э Ю М Е SUMMARY OF ARTICLES A. K r o h TISTS — CRACOW F R A T E R N I T Y OF G R A V E A R ­ I n 1914—-18 i n Cracow there functioned an A r m y Office for P r o t e c t i o n o f M i l i t a r y Graves ( K r i o g s g r a b e r a b t c i l u n g K r a k a u ) . I t served as a war refuge for a n u m b e r o f i l l u s t r i o u s a r t i s t s : J a n Szczepkowski, H e n r y k U z i e m b ł o , Alfons K a r p i ń s k i , Sta­ n i s ł a w K l i m k o w s k i (Polish), A d o l f K a s p a r (Czech), D u ś a n Jur­ k o v i c (Slovak), Hans M a y e r , J o h a n Jager (Viennese), and others. T h e y were authors o f some o u t s t a n d i n g works w h i c h are still to be f o u n d i n the B e s k i d N i s k i m o u n t a i n s a n d i t s surroundings. I n 1916 there was organized a n e x h i b i t i o n w h i c h presented t h e achievements o f the F r a t e r n i t y a n d the display was accompa­ nied w i t h a m e t i c u l o u s l y e d i t e d catalogue. S t r i k i n g are h i g h q u a l i t y o f the projects, as w e l l as t h e i r a r t i s t i c value. I n p a r t i ­ cular the a r t i s t i c w a y the graveyards are composed i n t o t h e landscape, a n d harmonious c o m b i n a t i o n o f a r c h i t e c t u r a l a n d na­ t u r a l elements are a d m i r a b l e . T h e w o r k s are documented i n the perfectly edited book b y R . B r o e h a n d H . H a u p t m a n n ,,Die westgalizische Heldengraber 1914—1915" (1918) w h i c h , i n fact, p r o v i d e d a l l t h e presented here i l l u s t r a t i o n s . L u d w i k Stomma — FRENCH KINGS' Z d z i s ł a w M a c h — E D M U N D R O N A L D L E A C H ; E.R. L e a c h — L E V E L S OF C O M M U N I C A T I O N A N D P R O B L E M S OF T A B O O I N A N A P P R E C I A T I O N O F P R I M I T I V E A R T ; A TRIOBRAND MEDUSA? Scholarly research o f E . R . Leach, one o f m o s t i l l u s t r i o u s anthropologists o f our times ( b o r n i n E n g l a n d i n 1910) deals w i t h problems o f a r t to a great e x t e n t . A n d i t is the problems of a r t t h a t the presented t e x t s discuss. I n the one e n t i t l e d „ L e vols o f C o m m u n i c a t i o n a n d Problems o f Taboo i n A p p r e c i a t i o n o f P r i m i t i v e A r t " (1973) Leach trios t o determine whether there exist u n i v o r s a l aesthotical values causing t h a t objects endowed w i t h t h e m , no m a t t e r w h a t c u l t u r e t h e y originate f r o m , are h i g h l y estimated as objects o f a r t i n other cultures. A c c o r d i n g t o Leach, such s i t u a t i o n does occur w h e n the object reflects elements o f universal, a n i m a l n a t u r e o f m a n , w h i c h c o n s t i t u t e a taboo. , , A T r i o b r a n d Medusa?", i n t u r n , discusses a controversial p r o b l e m : is p r i m i t v e a r t non-representative, m e r e l y decorative, or does i t represent i n more or less abstract w a y c e r t a i n r e a l i t y , either empiric or m e n t a l ? T h e article i n i t i a t e d l o n g polemics i n the magazine „ M a n " i n 1958. GALAXY Boris A l e k s a n d r o w i c z R y b a k ó w — MACROU N I V E R S E I N T H E M I C R O U N I V E R S E OF F O L K A R T T h e w o r k o f L . S t o m m a is a p a r t o f a series e n t i t l e d „ F r e n c h K i n g s ' G a l a x y " , w h i c h w i l l appear i n consecutive issues o f o u r periodical. W h a t the a u t h o r presents us w i t h i n the series is a n a t t e m p t to soe h i s t o r y f r o m the p o i n t o f v i e w o f a n t h r o p o l o g y of c u l t u r e . T h e m a i n p o i n t is the existence o f m y t h i n h i s t o r y —• its role and significance in f o r m i n g historical t r a d i t i o n . T h e article ' L o u i s X V I I a n d P h a n t o m s ' concerns the analysis o f funeral r i t e as w e l l as the a t t i t u d e t o w a r d s t h e defunct. ,,Le r o i est m o r t , v i v e le r o i ! " . T h i s e x c l a m a t i o n , t h a t was raised over Charles V I ' s death bed for the f i r s t t i m e , became a m a n d a t o r y element o f the r i t e accompanying t h o funeral ceremonies o f every F r e n c h m o n a r c h . T h e above t r a d i t i o n helps S t o m m a t o analyse the phenomenon o f t h e unrecorded death o f L o u i s X V I I , tlras revealing deep m y t h o l o g i c a l relations w i t h the defunct. Charles V I ' s madness is a n analysis o f the m y t h o f tho insane k i n g . T h i s m y t h shaped the r e l a t i o n o f the contemporaries t o w a r d s the m o n a r c h and h i s t o r i c a l t r a d i t i o n as w e l l . T h e phenomenon o f b o t h the t r u t h o f m y t h a n d t h a t o f h i s t o r y is here considered. T h e a u t h o r presents the o p i n i o n t h a t p a r t i c u l a r examples o f folk a r t cannot be discussed otherwise t h a n i n b r o a d c u l t u ­ r a l a n d h i s t o r i c a l contexts. A r t i s t i c phenomena m u s t be expla­ ined i n v i e w o f man's idea o f t h e s u r r o u n d i n g w o r l d . F o l k deco­ r a t i v e a r t f r e q u e n t l y enriches o r d i n a r y objects w i t h deeper meani­ ngs. F o r example, i n Russian f o l k female costume one can easilly trace the m o d e l o f t h e universe; lower parts are decorated w i t h symbols o f e a r t h , seeds, a n d p l a n t s , upper ones w i t h symbols of birds a n d r a i n ; the head-dress, i n t u r n , presents symbols o f the sun, s k y , a n d stars. R y b a k ó w examines t h e m o t i f o f deer, w h i c h is t o be f o u n d t o d a y o n Easter Eggs i n the E a s t Carpathians, as w e l l as i n the N o v o g r o d e m b r o i d e r y ; he also a t t e m p t s at reconstructing the h i s t o r y o f the m o t i f . H e assumes t h a t i t reflects the universal m y t h of heavenly deer r u l i n g the w o r l d . Therefore he goes back t o magic signs o f palaeolithic hunters a n d presents the h i s t o r y o f man's idea o f the w o r l d i n the course o f h u m a n c i v i l i z a t i o n . Dariusz Czaja, C z e s ł a w R o b o t y c k i — THE P E A S A N T ' S F A M I L Y I N T H E P O D L A S I E R E G I O N ACCOR­ D I N G TO T H E W E A K L Y „ P R Z Y J A C I Ó Ł K A " Wojciech B i a ł o p i o t r o w i c z — PROBLEMS OF F O L K A R T I N T H E ORTHODOX P A I N T I N G I N V I E W OF SOME E X A M P L E S F R O M T H E C A R P A T H I A N S I n Polish mass-media the w e a k l y P r z y j a c i ó ł k a is almost on t h e t o p as far as i t s c i r c u l a t i o n is concerned. F o r m a n y years i t was b u t t h e o n l y magazine read i n t h e c o u n t r y . The didactic tone o f its articles results f r o m the persuasive character o f the w e a k l y . T h e present paper aims at analysing one o f the articles published b y the „ P r z y j a c i ó ł k a " a n d devoted t o the peasant's f a m i l y . Accor­ d i n g t o D . Czaja a n d Cz. R o b o t y c k i ' s grounded claims, the article is b u t a peculiar m y s t i f i c a t i o n . T h e presented situations a n d persons d i d n o t exist i n r e a l i t y . T h e analysed article is a co­ l l e c t i o n o f stereotypes a n d t h i n k i n g schemes, w h i c h h a v i n g been a p p r o p r i a t e l y composed f o r m a probable image. Moreover, some l i t e r a r y a n d scholarly parallels o f the a r t i ­ cle are presented. T h e ways o f deforming r e a l i t y b y mass-media are thus p o i n t e d o u t . The d e f o r m i n g a n d m y t h - m a k i n g mecha­ nism is e x p l a i n e d b y means o f R o l a n d B a r t h ' s theses a b o u t e v e r y d a y m y t h o l o g i e s . T o conclude the authors w a r n t h a t i n the course o f c o m m u n i c a t i o n a l l spheres o f r e a l i t y are s u b m i t t e d to tho process o f m y t h - m a k i n g . This also concerns numerous biographies o f folk artists, which are presented i n the q u a r t e r l y Polska S z t u k a L u d o w a . T h e a u t h o r continues here his reflexions o n the conctpe o f icon presentend a t a s y m p o s i u m organized b y t h e I n t e r d i s c i ­ p l i n a r y I n s t i t u t e o f the Research o n Bisantine-Slav c u l t u r e at the Catholic U n i v e r s i t y o f L u b l i n i n 1983 T h e y concern the relationship between the icon a n d f o l k p a i n t i n g displayed i n O r t h o d o x churches a n d treated equally as icons. Despite c e r t a i n e x t e r n a l analogies ( c o m m o n character o f representations, s i m i l a r i t y o f some f o r m a l means) t h e genesis a n d essence o f the icon p a i n t i n g are t h o r o u g h l y different f r o m those o f f o l k a r t . T h e icon originates i n the d i s t a n t pre-christian era. I t s canon was established i n the course o f several h u n d r e d years as the result o f i m p r i n t i n g tho o r i g i n a l f o r m o f the pos­ t h u m o u s p o r t r a i t w i t h complex religious meanings. I c o n artists obliged t o monastic life sought i n s p i r a t i o n i n the knowledge o f f a i t h principles. T h e i r w o r k s were a religious act. A f o l k a r t i s t , i n t u r n , w h e n i m i t a t i n g a n icon, regarded i t f r o m the outside w i t h o u t u n d e r s t a n d i n g its essentially sacral sense. Such f o l k works appeared i n O r t h o d o x churches since the 15th c e n t u r y . A m o n g t h e m the a u t h o r distinguishes the group closest t o the icon canon a n d preserving its iconographic scheme. WTien ana- 255 �l y z i n g some o f the w o r k s lie proves certain subtle differences r e s u l t i n g f r o m the secular a t t i t u d e of the artist d e p r i v i n g his works o f t h e i r essential sacral significance. Marian K o r n e c k i — T H E BOCHNIA CYCLE OF T H E DANCE MACABRE PRESENTATION. M A R G I N A L N O T E O N T H E C O N T I N U I T Y O F T H E ME­ MENTO MORI MORELIZING MOTIF I N T H E PROVINCES I N T H E 19TH C E N T U R Y Z o f i a S z a n t o r — T H E 17th C E N T U R Y I C O N S F R O M THE MUSZYNA REGION I n the Bernardine church i n the Cracow S t r a d o m one can f i n d tho presentation o f dance macabre d a t i n g f r o m the second h a l f o f the 17th c e n t u r y . T h i s p u t s i t i n the p o s i t i o n o f the oldest presentation o f tho subject preserved i n P o l a n d . I t originates i n the p o p u l a r m e d i e v a l graphic. I n t h e course o f years numerous copies o f t h e Cracow p a i n t i n g woro croated. T h e y were t o i n ­ troduce a n d popularize t h e idoa o f o q u a l i t y i n face o f death, t h e y signified memnto mori, a n d were t o make people realizo tho transitoriness a n d v a n i t y o f t h e w o r l d l y t h i n g s . I n P o l a n d those ideas were r e v i v e d d u r i n g t h e C o u n t e r - R e f o r m a t i o n a n d wore p a r t i c u l a r l y propagated b y t h e e g a l i t a r i a n Bernardine order. Thoreforo, t h e m o s t famous copies o f t h e Cracow p a i n t i n g are t o be f o u n d i n the B e r n a r d i n e churches i n K a l w a r i a Ze­ b r z y d o w s k a (1769), St A n n ' s Church near P r z y r ó w , i n Grodno a n d C z e r n i a k ó w (Warsaw). A m o n g other i m i t a t i o n s we f i n d water-colours by K o n s t a n t y K o p f (1858), as y e t n o t p u b l i s h e d . The cycle o f i n t e r e s t i n g , y e t l i t t l e - k n o w n pictures f r o m B o c h ­ n i a (the so-called M u r o w i a n k a chapel) is b y t h e author also regarded t o constitute the i m i t a t i o n o f the Cracow p a i n t i n g . T h o cycle i n question consists o f 14 separate pictures, rather small (40 X 8 0 ) , ' w i t h scenes analogical t o the Cracow p a i n t i n g . The cycle was p r o b a b l y created i n the 19th c e n t u r y a n d was either a n i n d i r e c t or a direct copy o f the Cracow dance macabre. The B o c h n i a pictures were most l i k e l y c u t o u t o f some bigger whole. H o w e v e r , t h e y lack c e n t r a l l y placed dancing figures; moreover, t w o o f the pictures have no equivalent i n the p r o t o ­ t y p e i n Cracow. The t w o scenes ( w i t h tho apothecary a n d at the inn) reveal the necessity to actualize t h e m o r a l message o f the p a i n t i n g ,as w e l l as the painter's personal a t t i t u d e . H o m a y havo been a simple artisan o f no o n t s d a n d i n g s k i l l , almost i l l i ­ terate (this can be seen i n numerous mistakes i n the inscriptions w h i c h were most l i k e l y copied). The a r t i s t p r o f i t s o n l y f r o m the compositional designs o f tho Cracow p a i n t i n g or i t s copy, sim­ p l i f y i n g some details a n d m o d e r n i z i n g others (eg. costumes). T h o above conclusions are supported b y a detailed c o m p a r a t i v e analysis o f b o t h the B o c h n i a presentation a n d the Cracow ori­ ginal. The icons f r o m the B e s k i d S ą d e c k i M o u n t a i n s dated f r o m t h e 1st h a l f of the 17th century decorated o r t h o d o x churches and — after the i n t r o d u c t i o n o f the U n i a t e Church — Groek Catholic onos i n villages founded i n accordance w i t h t h e V a l l a c h i a n law. T h o icon donors were m o s t l y members of the socially p r i v i l e g e d village s t r a t u m . T h e 17th c e n t u r y i c o n p a i n t o r s a c t i v e i n the southern p a r t o f t h e B3skid S ą d e c k i M o u n t a i n s , t h a t is the estates o f the Cracow bishops (Muszyna region) are t o be d i v i d e d i n t o t w o circles. The artists f r o m the f i r s t circle (the oldest k n o w n icon dates back t o 1623) based t h e i r designs most p r o b a b l y o n fresco and wood-carving decoration f r o m M o l d a v i a n o t h o d o x churches. I n t u r n , the artists f r o m the second circle w h i c h distinguished itself after 1644, followod Renaissance-mannesrist designs generally applied i n the whole o f the P o l i s h - L i t h u a n i a n Com­ m o n w e a l t h . The icons from the Muszyna region also betray some analogies to t h e B a l k a n t r a d i t i o n as well as strong oceidentalization o f b o t h painters a n d receivers. A l l the more, the o r t h o d o x s y m b o l i s m o f some representations was gradually b l u r r i n g ; moreovor, there appeared on icons secular i n s k r i p t i o n s and donors' p o r t r a i t s . T h e iconostasises, w h i c h were composed o f these icons a l l belonged t o the old t y p e o f the panol iconostasis w i t h o u t archi­ tectural f r a m i n g . I t was i n the 1st h a l f of tho 17th century t h a t t h e new t y p o o f iconostasis appeared i n major artistic centres of t h e Russian lands o f t h e C o m m o n w e a l t h . Contrary t o M o l ­ d a v i a n or B a l k a n a r t , i t s artistic f o r m evelvod f r o m t h o icon framings under the influence o f Renaissance aesthetics. The conception t o b r i n g a l l the icons together m i g h t have derived f r o m Southern t r a t i t i o n s . The same t r a d i t i o n s t r o n g l y affected the iconography o f t h e iconostasis. A n interesting example o f the coexistence o f N o r t h e r n a n d Southern t r a d i t i o n s can be seen i n t h e i n t r o d u c t i o n o f the i c o n o f t h e Pantocrator i n t o t h e b o t t o m r o w o f some Carpathian iconostasisos f r o m the begin­ n i n g o f the 17th c e n t u r y . The icons f r o m t h e M u s z y n a region f r o m the 1st h a l f o f the 17th c e n t u r y e x e m p l i f y the i n t e r p e n e t r a t i o n o f tho N o r t h e r n and Southern circles o f o r t h o d o x culture as well as its e v o l u t i o n under the influence o f t h e West-European t r a d i t i o n . Tadeusz C h r z a n o w s k i — T H E T R E E OP DEATH W i t h t h e name ,,tree o f d e a t h " the a u t h o r denominates a late m e d i e v a l image o f a tree, leafless a n d t h o r n y , w i t h h u m a n f i ­ gures f i x e d o n i t s spikes. F r e q u e n t l y at the foot o f the tree St Gregory was presented w h e n saying the mass. The m o t i f is k n o w n i n iconography as the , . m a r t y r d o m o f t e n t h o u s a n d " . The scene refers t o t h e topos o f collective m a r t y r d o m po­ p u l a r i n the late M i d d l e Ages. The most w i d e l y - k n o w n legends t e l l the s t o r y o f t h e so-called Thebes L e g i o n , the 10 thousand m a r t y r s o f A r a r a t m o u n t a i n , as w e l l as o f St U r s u l a and her companions. The tree o f death showing m a r t y r s (frequently w i t h Christ a m o n g t h e m ) expresses, according to the author, fascination w i t h death, so characteristic o f late Gothic. The a u t h o r analyses Polish presentations o f the tree o f death, w i t h the oldest one, i.e. p a i n t i n g f r o m the c h u r c h o f St James i n T o r u ń d a t i n g f r o m 1350—1360. W e also k n o w some exam­ ples f r o m t h e lands o f t h e Teutonic Order d a t i n g f r o m the begin­ n i n g of t h e 15th c e n t u r y . Three Silesian w o r k s are f r o m t h e socond q u a r t e r o f the 15th c e n t u r y . I n P o l a n d o f t h e 15th a n d 16th c e n t u r y wo do n o t come across the fascination w i t h death, so characteristic o f Western E u r o p e (compare the dance o f death, e t c . ) ; as a m o t i f i n p a i n t i n g a n d l i t e r a t u r e i t appeared o n l y i n the m i d d l e o f the 17th c e n t u r y ; this is accounted for b y histo­ r i c a l reasons. The p o p u l a r i t y o f tho idea o f collective m a r t y r d o m i n the 16th a n d 17th c e n t u r y P o l a n d m u s t have been conne­ cted w i t h the f o r m a t i o n o f the idea o f b u l w a r k o f C h r i s t i a n i t y ; i n Silesia i t e x e m p l i f i e d faithfulness to R o m e d u r i n g R e f o r m a t i o n . C h r z a n o w s k i t h i n k s t h a t the Polish examples o f t h e tree o f death f r o m t h e discussed p e r i o d are presentations w h i c h u n i f i e d legen­ d a r y m o t i f s i n t o a scene o f a more goneral meaning. T h e y became the s y m b o l o f passing wordliness w i t h i t s suffering, sin, a n d c r u e l t y . T h e y are n o t t o be i n t e r p r e t e d as a v i s i o n o f h e l l , b u t r a t h e r as t h a t o f souls i n p u r g a t o r y . 256 A l i c j a M a ł e t a — GRANITE SIDE-WAY A N D TOMB SCULPTURE I N EASTERN PODLASIE The article discussed examples o f stone sculpture i n E a s t e r n Podlasie w h i c h were created f r o m the second h a l f o f the 19th c e n t u r y t i l l W o r l d W a r I as foundations b y local peasants a n d executed most p r o b a b l y b y local stonecutters. Side-way sculpture is represented b y granite poles w i t h reliefs o f the O r t h o d o x cross a n d s k u l l a n d crowned w i t h a m e t a l or stone cross. Such poles were also m e a n t as t o m b s . F r o m among t o m b figures the authoress analyzes t h o u r o g h l y three granite poles d i s t i n g u i s h i n g themselves w i t h reliefs w i t h f i g u r a ­ t i v e scenos executed most p r o b a b l y by a folk artists. W o j c i e c h K r a s u s k i — WAY-SIDE SHRINES A N D CROSSES A S S I G N S O F T H E S P A C E D I V I S I O N Way-side shrines and crosses are t h e m o s t visible m a ­ nifestation o f religiousness o f the P o l i s h countryside. T h e y were founded b y village c o m m u n i t i e s or r i c h farmers t o comme­ m o r a t e i m p o r t a n t events, t o t h a n k for d i v i n e p r o t e c t i o n , a n d t o g u a r d against supernatural forces. T h e y were erocted on the places o f appearances on cementaries a n d cross-roads. N e w shrines have been replacing former ones, a n d the above observa­ t i o n enabled the author t o conclude t h a t the net of crosses a n d shrines has been b u t the same for centuries. The article is based o n the research carried o u t i n the c o u n t r y ­ side i n the 80's. H o w e v e r , o n l y one aspect of the p r o b l e m is being discussed, i.e. way-side shrines a n d crosses as space markers. F o l l o w i n g Eliade's d i v i s i o n of space i n t o „ s a c r u m " a n d ,,prof a n u m " the author proves t h a t t h e net o f shrines a n d crosses m a r k s the „ c o n t r ę o f the w o r l d " a n d its boundries. Thus shrines a n d crosses d e l i m i t d i m i n i s h i n g h o l y spaces: the vastest area is occupied b y t h e parish w i t h the c h u r c h as ,,the centre o f the w o r l d " , t h e n come the village, tho f a r m , a n d the f i e l d . The above assumption led the a u t h o r t o the hipothesis t h a t the r i t u a l s connected w i t h erecting a n d a d o r n i n g shrines a n d crosses are some o f the „ r i t u a l s o f t r a n s i t i o n " (cf. L . S t o m m a , M a g i a A l k m e n y ) a n d therefore t o o k place i n the period between t h e spring equinox a n d summer solstice. �One is to observe nowadays o u t n u m b e r i n g o f crosses b y way­ s i d e shrines, w h i c h is due to the n o u r i s h m e n t o f the cult o f Our L a d y and creation o f shrines i n new locations. Aleksander J a c k o w s k i — ANDRZEJ GRZELA­ C H O W S K I A N D T H E C O L L E C T I O N OF H I S B L A C K A F R I ­ CAN SCULPTURE A n d r z e j Grzelachowski is a c i v i l engineer who lives i n P o z n a ń . H e w o r k e d i n A f r i c a as an engineer for seven years. H e spent all his holidays l i v i n g a m o n g the local tribes (Masai a n d others). H e l e a r n t q u i s w a h i l i a n d was i n the course o f t i m e accepted i n t o the c o m m u n i t y . Grzelachowski's a t t i t u d e reveals deep res­ pect for the people he l i v e d w i t h , a n d w h o m he cannot r e g a r d f r o m the p o s i t i o n o f an i n v e s t i g a t o r a n d observer. W h e n l i v i n g w i t h the Masai he learnt t o sculpt together w i t h the t r i b a l sculptors and his w o r k s were accepted b y the c o m m u n i t y . N o w t h e y are displayed i n the author's home m u ­ seum. A b o u t 300, i.e. h a l f o f t h e m , are k e p t i n museums a n d p r i v a t e collections i n A u s t r i a , W e s t Germany, E a s t G e r m a n y , B e l g i u m , H o l l a n d , Sweden, N o r w a y , Great B r i t a i n , Canada, L e b a n o n , a n d the Sudan. Tho a r t i s t does n o t agree t o sell the w o r k s t h a t are i n his possession. H i s r o o m — museum, w h i c h was organized i n 1978, remains a l i v i n g r o o m a n d sanctuary a t the same t i m e . Zofia G r ó d e c k a — MANY-GENERATION TION I N FOLK EMBROIDERY TRADI* I t is e m b r o i d e r y w h i c h remains one o f the few domains o f folk a r t , t h a t have come d o w n to our times a n d are n o w s t i l l alive despite the fact t h a t its audience a n d purchasers have changed. I n the end o f the 19th c e n t u r y peasants' c u l t u r e p r o ­ duced h i g h l y developed a r t to include e m b r o i d e r y as w e l l . T h e 20th c e n t u r y b r o u g h t a b o u t desintegration o f t r a d i t i o n a l cul­ t u r e . I t was after W o r l d W a r I I t h a t the above process got ra­ p i d ; nowadays t r a d i t i o n a l c u l t u r e is declining completely. I n v i e w o f t h i s s i t u a t i o n the i n h e r i t e d skills can t h u s o u t l i v e o n l y w h e n a new purchaser (i.o. state i n s t i t u t i o n s , m a i n l y the Ce­ pelia) is f o u n d . These processes are shown on the example o f one f a m i l y i n w h i c h artistic skills a n d predilections are h a n d e d d o w n f r o m m o ­ t h e r to daughter. T h e y c u l t i v a t e w h i t e e m b r o i d e r y o n t u l l e a n d linen o,s w e l l as the a r t o f shaping and decorating coifs w h i c h are t y p i c a l o f the Great P o l a n d costume. The a u t h o r analyses b o t h the conditions of t h e embroidress' w o r k a n d changes i n f i n a l p r o d u c t s . She also takes i n t o account t r a n s f o r m a t i o n s of the embroidress' a t t i t u d e t o w a r d s her o w n a r t . G r a n d m o t h e r a n d m o t h e r embroidod for themsolvos a n d t h e i r m i l i e u , whereas the w o r k i n g daugh­ ter ombroids o n l y for the Cepelia. H a l i n a K e n a r o w a — „ I T ' S N E V E R TOO L A T E " . T H E P A I N T I N G OF J A N I N A O R Y N Ż Y N A . A l e k s a n d e r J a c k o w s k i — JANINA ORYNŻYNA. J a n i n a O r y n ż y n a was b o r n i n V i l n a i n 1893. I n the 1920's she w o r k e d for the M i n i s t r y o f I n d u s t r y a n d Commerce i n W a r ­ saw where she i n i t i a t e d tho section o f F o l k Decorative Produc­ t i o n . A f t e r W o r l d W a r I I she became the head o f F o l k A r t Derp a r t m e n t . U n t i l 19G0 she w o r k e d for the Cepelia. W h e n r e t i r e d she s t a r t e d w r i t i n g and later on p a i n t i n g and d r a w i n g . H e r m a i n books are: „ P r z e m y s ł l u d o w y w Polsce" ( F o l k P r o d u c t i o n in Poland) —• 1937, „ O s z t u k ę l u d o w ą " (Struggling for F o l k A r t ) — 1965, „ P i ę k n o u ż y t e c z n e " ( A p p l i e d B e a u t y ) — 1967. I n F e b r u a r y 1985 the Cepelia h e l d an e x h i b i t i o n o f w a t e r colours a n d drawings o f the n i n e t y - y e a r - o l d a r t i s t , w h o called i t , , I t ' s never too l a t e r " . H e r m a i n subjects w e r e : memories f r o m the past, the cycle Lylanny to All Souls, a n d scenes f r o m the O l d Age House o f the A l b e r t i n e nuns i n K u t n o where she l i v e d the last days o f her life. (She died o n F e b r u a r y 3rd, 1986). Grzelachowski's works can h a r d l y be distinguished f r o m t h o ­ se created b y A f r i c a n artists. One can detect i n t h e m diffrerent regional styles. These copies possess, however, the force o f a u t h e n t i c i t y a n d are „ e n l i v e n e d " b y the e m o t i o n a l a t t i t u d e o f t h e i r creator. Grzelachowski's w o r k cannot be classified according t o any c o m m o n categories. H e is neither professional nor ama­ t e u r , y e t his s k i l l is perfect. I n no case is he a f o l k a r t i s t . Grze­ l a c h o w s k i sculpts as i f he has managed t o comprehend or even interiorize e t h i c a l a n d aesthetical n o r m s , as w e l l as the c u l t a n d Way o f t h i n k i n g o f t h e t r i b e s t h a t created such sculptures. РЕЗЮМЕ Ан то ни К р о х — КРАКОВСКОЕ СТВЕННО-ПОГРЕБАЛЬНОЕ БРАТСТВО ХУДОЖЕ­ В 1914—1918 г г . в К р а к о в е д е й с т в о в а л о Военное у ч р е ж д е н и е по охране военных могил. Там н а ш л и пристанище многие в ы д а ю щ и е с я ху­ дожники: поляки — Ян Щепковски, Х е н р ы к Узембло, Альфонс Карпиньски, Станислав Климовски, чех А д о л ь ф К а с п а р , словак Д у ш а н Ю р к о в и ч , в е н ц ы Ганс Маер, Ииоган Егер и др. Они создали ряд произве­ дений, до сих пор с о х р а н и в ш и х с я на территории Н и ж н и х Б е с к и д и о к р е с т н о с т е й . В 1916 г. в К р а к о в е состоялась выставка их работ, сопровождавшаяся прекрасным каталогом. Поражает старательное вы­ полнение проектов и часто их высокохудожественное качество. Обращает внимание удачно встроеннае в пейзаж кладбища гармоническая связь архитекто­ нических элементов с естественной средой. Л ю д в и к РОЛЕЙ С т о м м а — РЯД ФРАНЦУЗСКИХ КО­ Т е к с т Л. С т о м м ы я в л я е т с я о т д е л ь н ы м ф р а г м е н т о м болфшого цикла, озаглавленного „Ряд французских королей", к о т о р ы й будет издаваться в п о с л е д у ю щ и х номерах нашего чурнала. В этом ц и к л е автор пред­ лагает нам взляд на историю с перспективы антро­ пологии культуры. Главным предметом размышлений является в данном случае существование мифа в истории, его р о л ь и з н а ч е н и е в ф о р м и р о в а н и и исторической традиции. Людвик X V I I и у п ы р и ето текст посвященный анализу похоронного обряда и отношения к умер­ ш и м . „ L e r e i est m o r t , v i v e l e г о Р ' . Э т о т о к р и к , п р о в о ­ зглашенный над смертным л о ж е м К а р л а V I стал, в п л о т ь до X I X века, обязательным элементом ритуальноопровождающего похоронную церемонию к о ж д о г о властелина Ф р а н ц и и . Н а ф о н е этой тра­ диции автор анализирует феномен не доказанной сыерги Людвика X V I I отмечая глубокие мифологичес­ кие структуы руководящие отношением к умерших. „ Б е з у м и е К а р л а " это а н а л и з м и ф а безумного к о ­ роля. М и ф формулировал отношение к властелину а также формировал,историчеекую традицию. Автор рассматривает феномен правдивости мира и истори­ ческой правды. Д а р и у ш Ч а я , Ч е с л а в КРЕСТЬЯНСКАЯ СЕМЬЯ НА ЖУРНАЛУ „ПШИЯЦЮЛКА" Р о б о т ы ц к и ПОДЛЯСЬЕ — — ПО Среди польских распространенных журналов „ П ш и я ц ю л к а " п р и н а д л е ж и т к тем, к о т о р ы е и з д а ю т с я с а м ы м и б о л ь ш и м и т и р а ж а м и . Долгие годы это б ы л единственный еженедельник, который читала дерев­ ня. С т а т ь и этого ж у р н а л а о т л и ч а ю т с я п о у ч и т е л ь н ы м и убедительным характером, содержат постулаты и дидактические указания. Один из репортажей ж у р ­ нала, посвященный деревенской семье, является предметом анализа настоящей статьи. На основе про­ веденного анализа авторы полагают и обосновывают 257 �свое п р е д п о л о ж е н и е , что д а н н ы й р е п о р т а ж я в л я е т с я своего рода м и с т и ф и к а ц и е й . О п и с а н н ы е в нем си­ т у а ц и и и и х у ч а с т н и к и в действительности не с у щ е ­ ствовали. Анализируемый репортаж является сбор­ ником стереотипов и способов м ы ш л е н и я , сопоставленние которых в известном порядке создает впечат­ ление правдоподобной картины. На основании вышесказанного авторы проводят литературные и научные параллели репортажа, од­ новременно отмечая, как „massmedia" деформируют действительность. Этот д е ф о р м и р у ю щ и й и м и с т и ф и ­ цирующий механизм они объясняют с помощью тези­ сов Роланда Бартес'а о мифологии повседневности. В заключение авторы предострегают, что мифич­ ность это я в л е н и е , к о т о р о м у в процессе о б щ е н и я п о д ­ ч и н е н ы все с ф е р ы действительности, п р и ч е м это м о ­ гут быть т а к ж е многочисленные б и о г р а ф и и н а р о д н ы х творцов, заметки, о которых часто печатают в е ж е ­ квартальном журнале „Польское народное искус­ ство". З д и с л а в М а х — ЭДМУНД РОНАЛЬД ЛЕАЧ ( L e a c h ) ; Э. Р . Л е а ч — ПРОБЛЕМНЫЕ КОММУ­ НИКАТИВНОСТИ И ПРОБЛЕМАТИКА ТАБУ В ВОСПРИЯТИИ И ПОНИМАНИИ ПЕРВОБЫТНОГО ИСКУССТВА; НЕУЖЕЛИ ТРИОБРАНДСКАЯ МЕ­ ДУЗА? I 3. М а х р а с с м а т р и в а е т н а у ч н о е т в о р ч е с т в о о д н о г о из наиболее выдающихся современных антропологов ( р о д . в 1910 г. в А н г л и и ) , к о т о р ы й м н о г о в н и м а н и я посвятил проблематике искусства. О ней говорится в текстах Леача „Уровень коммуникативности и про­ блематика табу в восприятии и понимании первобыт­ н о г о и с к у с с т в а " (1973) и в „ Н е у ж е л и Триобрандская медуза?" Первый текст является попыткой ответить на вопрос существуют ли универсальные эстетичес­ кие ценности, благодаря которым располагающие ими предметы, независимо от того, р е з у л ь т а т о м какой культуры они являются, высоко оцениваются как художественые объекты представителями различных культур. По мнению Леача, такое положение вещей возникает тогда, когда объект содержит у н и в е р с а л ь ­ ные элементы живого человеческого организма, явля­ ю щ и е с я предметом табу. Во втором тексте „ Н е у ж е л и Триобрандская меду­ за?" Леач затрагивает противоречивые проблемы: обладает ли первобытное искусство образным деко­ ративным характером либо ж е более или менее абстрактно отображает эмпирическую или ж е духов­ ную действительность. Статья эта вызвала в 1958 г о ­ ду д л и т е л ь н у ю д и с к у с с и ю на страницах журнала „Ман". Б о р и с А. Р ы б а к о в — М А К Р О К О С М О С КРОКОСМОСЕ НАРОДНОГО ИСКУССТВА В МИ­ По мнению автора, нельзя исследовать отдельных п р о я в л е н и й народного искусства, не у ч и т ы в а я в то ж е время широкого культурного и исторического кон­ текста. Художественные явления следует объяснять, п о з н а в а я п р е д с т в л е н и я ч е л о в е к а об о к р у ж а ю щ е й его вселенной. Народное декоративное искусство часто придает повееднзвным потребительским предметам более глубокий смысл. В народном наряде русских ж е н щ и н можно легко отметить отображение модели вселенной: нижние части наряда отделывали симво­ лами Земли, семян и растений; верхние — символами птиц и д о ж д я ; головной убор у к р а ш а л и символами Солнца, звезд, небес. На одном примере — мотиве оленя, который те­ перь встречается на г у ц у л ь с к и х п и с а н к а х и в новго­ родских вышивках, автор пытается реконструировать и с т о р и ю мотива, п р е д п о л а г а я , что мотив этот отобра­ жает общечеловеческий миф, о небесных оленях, п р а в я щ и х миром. Автор возвращается к магическим палеолитическим знакам охотников, отображая затем развитие воображений человека о вселенной в оче­ редных этапах цивилизации. 258 В о й ц е х Б я л о п ё т р о в и ч — ВОПРОСЫ НАРОД­ НОГО ИСКУССТВА В ЦЕРКОВНОЙ ЖИВОПИСИ НА ОСНОВЕ ИЗБРАННЫХ НА ТЕРРИТОРИИ КАР­ ПАТ ОБРАЗЦОВ Настоящий текст является продолжением обсужде­ ний, посвященных понятию иконы, с которыми автор выступил на симпозиуме, организованном Институтом исследований по вопросам византийско-славянской культуры при Католическом Люблинском университе­ т е ( K U L ) в 1983 г. В тексте сопоставляются иконы с народной ж и в о ­ писью в церквях, воспринимаемый на одинаковых правах с иконой. Несмотря на некоторые внешние аналогии (общность образцов, с х о ж и е либо одни и те ж е ф о р м а л ь н ы е решения) генезис и сущность иконной ж и в о п и с и с о в е р ш е н н о о т л и ч н ы от п р о и з в е д е н и й н а ­ родного искусства. Икона известна с ранних дохри­ с т и а н с к и х времен. Ее к а н о н р а з р а б а т ы в а л с я в т е ч е н и и н е с к о л ь к и х сот л е т в с л е д с т в и е н а с л о е н и я г л у б о к о г о сложного религиозного с о д е р ж а н и я на п е р в о н а ч а л ь ­ ную форму посмертного портрета. Иконописцев, которых обязывал монашеский образ жизни, вдохновляло глубокое знание святых истин веры. Их творчество являлось религиозным актом. Н а р о д н ы й х у д о ж н и к , рисуя по образцу икон, рассма­ тривал их чисто в н е ш н и й облик, не в н и к а я в и х под­ линное религиозное значение. Такие произведения появляются в церквях начиная с X V века. Автор выделяет среди них группу, которая б л и ж е всего канону иконы и сохраняет иконографическую схему. Анализируя некоторые произведения этой группы, автор отмечает тонкие различия, вытекающие из светского подхода х у д о ж н и к а , в связи с чем его п р о ­ изведение лишено религиозного содержания, свой­ ственного иконе. З о ф и я Ш а н т е р СКОМ КЛЮЧЕ — ИКОНЫ XV В. В МУШИН- В п е р в о й п о л о в и н е X V I I в. и к о н ы С о и д е ц к и х Б е с кид составляли декор православны хцерквей, а после заключения греко-католической унии — также декор греконкатолических церквей в деревнях, основанных на валашском праве. Среди общественности этих деревен выделялся слой привилегированных лиц, в чис­ ле которых находились дарители икон. В южной части Сондецких Бескид, составляющей собственность к р а к о в с к и х епископов (так наз. М у ш и н ский ключ) находились в то время две г р у п п ы иконо­ п и с ц е в . П р и н а д л е ж а в ш и е к п е р в о й г р у п п е (до с и х п о р с т а р е й ш а я и к о н а д а т и р у е т с я 1623 г.) с л е д о в а л и п о в с е й вероятности фресковым образцам и резной декорации молдавских церквей. Х у д о ж н и к и второй группы, кото­ р а я о б р а з о в а л а с ь л о с л е 1644 г. п о л ь з о в а л и с ь р е н е с сансно-маиьеристскими образцами, распространенными по всей Речи Послодитой. В иконах Мушинского цен­ тра выступает также аналогия с балканскими тради­ циями и замечается усиленное тяготение к западной культуре и х творцов. Постепенно слабеет понимание ортодоксальной симолики некоторых изображений; на иконах появляются подписи мирского содержания и ппортрегы дарителей. И к о н о с т а с ы , в состой к о т о р ы х в х о д и л и у п о м я н у т ы е иконы, п р и н а д л е ж а л и к старому типу Иконостасов-таблиц, не имевших архитектурного обрамления. В п е р в о й п о л о в и н е X V I I в. в более к р у п н ы х х у д о ж е ­ ственных центрах на русских землях Речи Посполитой появился н о в ы й тип иконостасов. Он возник под влмянлед! эстетики Ренессанса вследствие эволюции обрамления икон, а не в результате эволюции отделе­ н и я а л т а р я в целом, к а к это и м е л о место на б а л к а н а х либо в Молдавии. Концепция целостного охвата всех и к о н могла возникнуть под влиянием ю ж н ы х тради­ ций. Эти традиции сильно отразились на и к о н о г р а ф и и иконостасов. Интересным примером сосуществования северных и южных традиций является введение в н и ж н ы х рядах некоторых карпатских иконостасов н а ч а л а X V I I в. и к о н ы П а н т с к р а т о р а Э з е х и е л я (Спас в Силах). Иконы мушинского центра первой половины X V I I в. с в и д е т е л ь с т в у ю т о в з а и м о п р о н и к а н и и в л и я н и я северного и южного круга православной культуры, а т а к ж е об э в о л ю ц и и э т о й к у л г т у р ы п о д в о з д е й с т в и е м западно-оврепейских традиций. �Т а д е у ш Х ш а н о в с к и — ДРЕВО СМЕРТИ „Древом смерти" автор называет позднесредневекоиое представление нагого колючего дерева, на сучья которого наколоты человеческие фигурки, ча­ щ е всего в количестве десяти. Н е р е д к о у основания дерева св. Григорий с л у ж и т обедню. Этот мотив и з ­ вестен в иконографии к а к „мученичество десяти тысяч". Сцена эта исходит из популярного в позднем сред­ невековье топоса массового мученичества за веру. Самыми популярными легендами являются история т а к н а з . „ Ф и в и й с к о г о л е г и о н а " , л е г е н д а о 10.000 с г о ­ р ы Арарата, легенда о св. Урсули и ее сверстницах. „Древо смерти", отображающее мучеников (часто среди них виден Христос) является, по мнению авто­ ра, в ы р а ж е н и е м характерного д л я периода поздней готики поглощения мыслью о смерти. Автор анализирует польские памятники старины, изображающие „древо смерти". Старейшим из них я в л я е т с я к а р т и н а в Торуньском костеле св. Якова, д а т и р у е м а я 1350—1360 г г . Н а т е р р и т о р и и О р д е н а К р е ­ стоносцев известны т а к ж е памятники начала X V веi;a. С о в т о р о й ч е т в е р т и X V века сохранились 3 сил е з с к и х п а м я т н и к а с т а р и н ы . В П о л ь ш е X V и X V Iв в . не б ы л о с т о л ь х а р а к т е р н о г о д л я З а п а д н о й Е в р о п ы п о г л о щ е н и я м ы с л ь ю о смерти (ср. т а н ц ы смерти и др.). Постоянная мысль о смерти появилась к а к мотив живописи и литературы л и ш ь в середине X V I I века. Это объясняется причинами исторического характера. Полулярность идеи массового мученичества в Поль­ ше X V I и X V I I вв. следует увязывать с формирова­ нием идеи оплота христианства, что в Силезии явля­ лось документом верности Риму в период рефор­ мации. По мнению автора польские намятники „древа смерти" рассматриваемого периода отображают объе­ динение легендарных сюжетов в сцену более общего значения. Она стала символом бренности земной ж и з н и , ее страданий, греховности и жестокости. Н е следует этого и с т о л к о в ы в а т ь к а к видение ада, но скорее к а к видение чистилища душ. М а р и я н К о р н е ц к и — БОХНЕНСКАЯ СЕРИЯ ОБРАЗКОВ „ТАНЦА СМЕРТИ." О НЕИЗМЕННОСТИ НРАВОУЧЕНИЯ „MEMENTO MORI" В ПРОВИН­ ЦИАЛЬНОЙ СРЕДЕ X I X ВЕКА В Страдомском костеле бернардинов в Кракове находится образ со второй п о л о в и н ы X V I I века „Та­ нец Смерти". Это старейший из сохранившихся на территории П о л ь ш и образ, п о с в я щ е н н ы й данной т е ­ матике. Он принадлежит к популярной средневеко­ вой г р а ф и к е . В позднейшие годы п о я в л я л о с ь много копий и подражаний краковского образа. Они спо­ собствовали распространению идеи равенства перед лицом смерти, были „memento mori", свидетельству­ ющим о кратковременности и бренности земного бытия. В Польше эти идеи ожили в период контррефор­ м а ц и и и п о л у ч и л и особое р а с п р о с т р а н е н и е б л а г о д а р я Ордену Бернардинов, проповедующему эгалитаризм. Наиболее популярные копии краковского образа на­ ходятся в бернардинских костелах — в Кальварии З е б ж и д о в с к о й (1769), в к о с т е л е с в . А н н ы п о д П ш и ровом, в Гродне, Ч е р н я к о в е (Варшава). Среди копий более позднего периода находятся неопубликованные д о с и х п о р а к в а р е л и К о н с т а н т и н а К о п ф а (1858). К копиям краковского образа автор статьи при­ числяет и н т е р е с н ы й и мало до сих пор известный цикл образков, находящихся в Бохни, в так наз. Ч а ­ с о в н е н а М у р о в я н к е . Ц и к л с о с т о и т и з 14 о т д е л ь н ы х образков (40 X 30 см), к о т о р ы е отображают сце­ ны, аналогичные сценам краковского образа. По всей вероятности ц и к л этот б ы л создан в X I X в. и является непосредственной либо посредственной копией краковского „Танца Смерти". Надо полагать, что находящиеся в Бохне образки были выделены из более крупного целого. В бохненском ц и к л е отсут­ ствует центральное отображение круга танцующих фигур, но зато там имеются два образка, которые не находят своих эквивалентов в краковском прообразе. С ц е н ы э т и (с а п т е к а р е м и в к о р ч м е ) с в и д е т е л ь с т в у ю т о потребности актуализации морального смысла обра­ за и об у в л е ч е н и и х у д о ж н и к а о т о б р а ж а е м ы м и м с ю ­ жетом. Надо полагать, что художник происходил из среды ремесленников, обладал сравнительно неболь­ ш и м и способностями и слабо з н а л а л ф а в и т . Об этом определенно свидетельствует р я д ошибок в срисован­ н ы х им надписях. Краковский образ и л и ж е его к о ­ пия послужили художнику композиционной схемой. Детали упрощены, некоторые (наприм. наряды) актуализированы. Автор статьи проводит подробный анализ, сопоставляя бохненские образки с ориги­ налами. А л и ц ия М а л е т а — ПРИДОРОЖНАЯ ГРОБНАЯ СКУЛЬПТУРА ИЗ ГРАНИТА В НОМ ПОДЛЯСЬЕ И НАД­ ВОСТОЧ­ В статье приводятся образцы каменных скульптур восточного П о д л я с ь я , в ы п о л н е н н ы х в период от I I п о ­ ловины X I Xв. до I мировой войны в качестве дарол местных крестьян. Надо полагать, что авторами этих скульптур были местные каменотесы. П р и д о р о ж н а я скульптура — это гранитный столб с высеченным православным крестом и черепом, увенчанный металлическим либо к а м е н н ы м крестом. Такие столбы ставились т а к ж е в качестве надгробий. Среди надгробий автор статьи особенно подробно опи­ сывает три гранитные плиты, обращающие внимание своими барельефарными ф и г у р н ы м и сценами, вероят­ но работы народного скульптора. В о й ц е х К р а с у с к и — ПРИДОРОЖНЫЕ КРЕС­ ТЫ И ЧАСОВЕНКИ К А К ЗНАКИ РАСПРЕДЕЛЕНИЯ ПРОСТРАНСТВА Наиболее ярким проявлением религиозности поль­ ской деревни являются придорожные кресты и часо­ венки. И х ставила деревня либо богатые крестьяне в ознаменование в а ж н ы х событий, в знак благодар­ ности за милость божью, либо к а к защиту против сверхестествеиных сил. И х ставили в местах чудес­ ных явлений на кладбищах и перекрестках. Новые часовенки ставили на месте старых, ввиду чего автор предполагает, что сеть часовен и крестов не изменя­ лась в течение столетий. В своей работе автор опирается на местные иссле­ дования, проведенные в 80-х годах, затрагивает л и ш ь один аспект данной темы, рассматривая придорожные кресты и часовенки, к а к определители пространства. Автор доказывает, что сеть крестов и часовен, сог­ ласно Элиадовскому делению пространства на свя­ щенную и мирскую поверхность, устанавливает „центр мира" и его границы. И так, кресты и часов­ ни все уменьшают масштабы священной поверхности — самую большую площадь занимает приход с кос­ телом в „центре мира", затем следуют деревня, крестьянская усадьба, поле. Исходя из этой предпо­ сылки, автор выдвигает гипотезу, что обряды, связан­ ные с сооружением и украшением часовен и крестов, п р и н а д л е ж а т к „ п е р е х о д н ы м " (см. Л . С т о м м а , М а г и я Алкмены) и поэтому в большинстве случаев совер­ шались в период между весенним равнодействием и летним солнцестоянием. А л е к с а н д е р Я ц к о в с к и — АНДЖЕЙ ГЖЕКЯХОВСКИ И ВЫПОЛНЕННАЯ ИМ КОЛЛЕКЦИЯ СКУЛЬПТУР ЧЕРНОЙ АФРИКИ Анджей Гжеляховски, по профессии т е хн и к -строитель, живет в Познани. Он пробыл семь лет в А ф р и к е , работая по своей специальности и проводя к а ж д ы й отпуск среди а ф р и к а н с к и х племен: масаев, мавия и маконде. Он изучил язык кисвахили и со временем был принят общественностью племени к а к свой. Х а р а к т е р н о й чертой Г ж е л я х о в с к о г о является его у в а ж и т е л ь н о е о т н о ш е н и е к л ю д я м , среди к о т о р ы х ж и л и к которым относился не только как исследова­ тель и наблюдатель. Ж и в я среди масаев Гжеляховски научился ваять наряду с племенными скульптурами. Его работы б ы ­ ли приняты с одобрением. В настоящее время они находятся в частном домашнем музее. Половина из н и х ( о к . 300) о ч у т и л а с ь в м у з е я х и ч а с т н ы х к о л л е к ­ циях Австрии, ФРГ, ГДР, Бельгии, Голландии, Ш в е ­ ции, Норвегии, Англии, К а н а д ы , Либана и Судана. 259 �С в о и х с к у л ь п т у р Г ж е л я х о в с к и не продает. Его к о м ­ н а т а - м у з е й ( о р г а н и з о в а н н а я в 1978 г.) я в л я е т с я о д н о ­ временно местом отдыха и святилищем. Скульптуры Гжеляховского трудно отличить от произведений африканских творцов. Изучая их мож­ но о т м е т и т ь р а з л и ч н ы е р е г и о н а л ь н ы е с т и л и . В т о ж е время копии эти отличаются достоинствами подлин­ ников, „ о ж и в л е н н ы х " эмоционлаьным увлечением их творца. Творчество Анджея Гжеляховского нельзя клас­ сифицировать согласно общепринятым оценкам. Он — не п р о ф е с с и о н а л , но и не л ю б и т е л ь . Его т в о р ч е с т в о превосходно. Он ни в коем случае не народный тво­ рец. Он работает так, словно ему удалось попять и быть может д а ж е полностью усвоить этические и эстетические нормы, к у л ь т и способ м ы ш л е н и я тех племен, к о т о р ы е создали этот вид в а я н и я . З о ф и я Г о о д е ц к а — НАСЛЕДИЕ ПОКОЛЕНИЙ В НАРОДНОМ ВЫШИВАЛЬНОМ ИСКУССТВЕ В ы ш и в а н и е п р и н а д л е ж и т к числу немногих, со­ х р а н и в ш и х с я по сей день видов народного т в о р ч е ­ ства, несмотря на то, что к р у г его потербителей и з м е ­ нился. В конце X I X века крестьянская культура создала высокоразвитое искусство, в том числе в ы ш и в а н и е . В X X в, н а с т у п а е т с н а ч а л а м е д л е н н ы й , а н а ч и н а я со II мировой войны быстрый упадок традиционной культуры, в настоящее время полностью отмира­ ющей. При таком положении вещей возможность со­ хранения унаследованных видов искусства предо­ ставляет новый потребитель. Это — государственные у ч р е ж д е н и я , п р е ж д е всего ..Цепелия". Автор описывает происходящие процессы, привод» в качестве примера историю одной семьи, способности и п р и з в а н и е к о т о р о й п е р е д а ю т с я от м а т е р и к д о ч е р и . И х искусством является белая в ы ш и в к а на тюле и полотне, а т а к ж е шитье чепцов и их украшения — столь х а р а к т е р н ы х элементов великопольского на­ ряда. Автор статьи анализирует условия работы вы­ шивальщиц, отмечает к а к изменились методы их ра­ боты и их отношение к собственному творчеству. Б а ­ б у ш к а и мать в ы ш и в а л и для себя и д л я своей среды повседневные наряды, п настоящее ж е время дочь в ы ш и в а е т т о л ь к о по з а к а з у Ц е п е л и и . Х а л и н а К е н а р о в а — „НИКОГДА НЕ ПОЗДНО". ЖИВОПИСЬ ЯНИНЫ ОРИНЖИНЫ. А л е к сандер Я ц к о в с к и — ЯНИНА ОРЫНГ-ОРЫНЖИНА Янина Орынжина родилась в 1893 г. в В и л ь н е . В двадцатых годах она работала в Министерстве про­ м ы ш л е н н о с т и и т о р г о в л и в В а р ш а в е , где по ее и н и ­ циативе был организован сектор народной декора­ тивной промышленности. После I I мировой войны О р ы н ж и п у назначили начальником Отдела народного и с к у с с т в а . Д о 1966 г. о н а р а б о т а л а в Ц е п е л и и . З а т е м , будучи у ж е на пенсии, писала, а в последние годы ж и з н и занималась ж и в о п и с ь ю и рисовала. К ее в а ж ­ нейшим трудам принадлежат: „Народная промышлен­ н о с т ь в П о л ь ш е " (1937), „ О н а р о д н о м и с к у с с т в е " (1965), . . П о л е з н о е и с к у с с т в о " (1967). В феврале 1985 г. Ц е п е л и я у с т р о и л а выставку акварелей и рисунков девяностолетней художницы, к о т о р а я о з а г л а в и л а свою в ы с т а в к у „ Н и к о г д а не позд­ но". Темой т р у д о в я в л я ю т с я в о с п о м и н а н и я д а в н и х .лет, ц и к л л и т а н и й к о всем с в я т ы м и к а р т и н к и и з жизни Дома престарелых Сестер Альбертинок в К у т не, где О р ы н ж и н а п р о в е л а п о с л е д н и е годы ж и з н и ' у м е р л а 3 ф е в р а л я 1986 г.). � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/80b123e409952f8b447f94e907eb8737.pdf 2fed03db265e7aeddc2c27dceff68a69 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3275 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1986 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3070 Title A name given to the resource Jadwiga. Wspomnienie o Jadwidze Jarnuszkiewiczowej / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1986 t.40 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1986 t.40 z.3-4, s.253-254 Creator An entity primarily responsible for making the resource Jackowski, Aleksander Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Aleksander Jackowski JANINA Tego a r t y k u ł u o sobie j u ż nie p r z e c z y t a ł a . Proces d r u k u t r w a d ł u g o , a g d y się m a 93 l a t a k a ż d y m i e s i ą c jest j a k d a r o w a n y . ORYNŻYNA d y s t y n k c j a , k u l t u r a b y c i a , p r z y w i ą z a n i e do t r a d y c y j n y c h zwy­ c z a j ó w (a nawet p o t r a w ) . Z m a r ł a 3 l u t e g o . Pochowano j ą skromnie, bez r o z g ł o s u , na cmen­ Jeszcze w l a t a c h w i l e ń s k i c h z e t k n ę ł a się z gronem dzialaczok, t a r z u w K u t n i e . O d p r o w a d z a ł o j ą w tej ostatniej ziemskiej w ę ­ z a j m u j ą c y c h się propagowaniem s z t u k i l u d o w e j . Z d a w a ł a sobie d r ó w c e niewiele o s ó b , w s p ó ł m i e s z k a ń c y D o m u O p i e k i S.S. s p r a w ę z tego, że o r g a n i z u j ą c z b y t l u d o w y c h p r z e m y s ł ó w Alber­ nie t y n e k w K u t n i e , ż y c z l i w e Jej Siostry, k i l k a d a w n y c h w s p ó ł p r a ­ t y l k o p r z y c z y n i a się do podniesienia k u l t u r y estetycznej miejs­ cowniczek z „ C e p e l i i " . Z a b r a k ł o w i e ń c ó w , p r e z e s ó w , k i c h n a b y w c ó w , ale i pomaga materialnie t y s i ą c o m l u d z i na w s i . dygnita- r z y z resortu k u l t u r y , n a s t ę p c ó w , h o n o r ó w , na k t ó r e z a s ł u ż y ł a Tej sprawie poświęciła się c a ł k o w i c i e . A l e g d y z a c z y n a ł a t ę dzia­ j a k m a ł o k t o . P r z y p a d e k ? Zapewne, w i a d o m o ś ć n a d e s z ł a w os- ł a l n o ś ć m i a ł a jeszcze do czynienia ze w s i ą w z n a c z n y m stopniu t a t n i o j c h w i l i , wszyscy b y l i z a j ę c i , p o u m a w i a n i , pogoda była z i n t e g r o w a n ą , k o r z y s t a j ą c ą z w ł a s n e g o d o r o b k u , w k t ó r e j nie­ o k r o p n a . A l e p r z y p a d k i b y w a j ą z a d z i w i a j ą c o l o g i c z n e . P a n i Ja­ m a l k a ż d a k o b i e t a t k a ł a czy h a f t o w a ł a . W c h o d z ą c do M i n i s t e r ­ n i n a p r z e ż y ł a s w ó j czas, n a l e ż a ł a do e p o k i , k t ó r a o d e s z ł a . stwa P r z e m y s ł u i H a n d l u — w dwudziestych latach — z d a w a ł a U r o d z i ł a się w W i l n i e , 24 czerwca 1893 r . T a m się w y c h o w a ­ sobie s p r a w ę z p r z e m i a n , k t ó r e z a c h o d z i ł y , ale nie s ą d z i ł a zapewne, ł a , t a m z a c z ę ł a p i s a ć , i n t e r e s o w a ć się ż y c i e m i t w ó r c z o ś c i ą l u d u . że jeszcze za j e j ż y c i a z a j d ą n a wsi t a k ogromne z m i a n y , że P o t e m , w dwudziestych l a t a c h p r z e n i o s ł a się do W a r s z a w y , ale p r z e k s z t a ł c i się nawet p o j ę c i a s z t u k i l u d o w e j czy t w ó r c y ludowe­ jej p r o w e n i e n c j ę z d r a d z a ł a zawsze ś p i e w n o ś ć m o w y , s z c z e g ó l n a goByła już ostatnią spośród wielkich działaczek zajmujących się s z t u k ą l u d o w ą . C z ę s t o w r o z m o w a c h w s p o m i n a ł a l u d z i , z k t ó ­ r y m i się s t y k a ł a , z k t ó r y m i p r a c o w a ł a — Zofię S t r y j e ń s k a , Ce­ zarie B a u d o u i n de Courtenay J ę d r z e j e w i c z o w ą , H e l e n ę Sohram ó w n ą , W a n d ę S c h r e i b e r ó w n ą , Jerzego W a r c h a ł o w s k i e g o , Eleo­ n o r ę P l u t y ń s k ą , Zofię C z a s z n i c k ą , A n t o n i e g o K e n a r a . P r z e ż y ł a I I . 5. J . O r y n ż y n a , Papież narodowym Kardynałów w Jan Paweł Warszawie, I I w otoczeniu między­ akwarela, 29,5 x 20om ich w s z y s t k i c h . P r z e ż y ł a l a t a fascynacji l u d e m , m o d y n a c h ł o p s k ą s z t u k ę i czasy, w k t ó r y c h t r z e b a b y ł o na nowo w a l c z y ć o p r a w o tej s z t u k i do istnienia. W c i ą g u Jej życia odszedł w niepamięć krajobraz lat mło­ d z i e ń c z y c h , d w u k r o t n i e z m i e n i a ł się k s z t a ł t k r a j u , z m i e n i ł a rad y k a l n i o wieś, z m i e n i a ł y p r o b l e m y z w i ą z a n e ze s z t u k ą l u d o w ą . T o , co n i e g d y ś b y ł o ż y w e — s t a ł o się wzorcem, n a s t r a ż y k t ó r e g o s t a n ę l i etnografowie, przekaz p o k o l e n i o w y z a c z ę l i zastępować i n s t r u k t o r z y , „ s z t u k a " s t a l ą się „ p a m i ą t k ą " a m ą d r e r ę c e c z ł o wioka z a c z ę ł a z a s t ę p o w a ć maszyna,. N a w e t „ C e p o l i a " połowy l a t o s i e m d z i e s i ą t y c h niowiele m a w s p ó l n o g o z t ą , k t ó r ą organi­ z o w a ł a p . J a n i n a i k t ó r e j t y l e l a t ż y c i a p o ś w i ę c i ł a . Ze s m u t k i e m w s p o m i n a ł a „ r o m a n t y c z n y " okres „ C e p e l i i " , k i e d y to a u t o n t y c z na, s z t u k a l u d o w a w y z n a c z a ł a jeszcze a r t y s t y c z n ą rangę tej instytucji. P o z n a ł e m p a n i ą J a n i n ę , gdy pracowała w jednym pokoju z m o i m ojcem, w Ministerstwie P r z e m y s ł u i H a n d l u . B y ł o to przed 60 l a t y . . . P a m i ę t a m j ą dobrzo z t a m t y c h lat. P ó ź n i e j , po wojnie, p o ł ą c z y ł o nas w s p ó l n e zainteresowanie — a g d y p . Ja­ n i n a o d e s z ł a na e m e r y t u r ę , o d w i e d z a ł e m j ą , s ł u c h a ł e m o p o w i e ś ­ ci o czasach i l u d z i a c h . C h o d z i ł a j u ż z t r u d e m , ale b y ł a w y t w o r n a , zadbana, p e ł n a smutnego u r o k u . P ó ź n i e j s t r a c i ł e m z n i ą k o n t a k t . Dopiero po k i l k u l a t a c h z n ó w o N i e j u s ł y s z a ł e m — j a k o o malar­ c e W y r z u c a m sobie, że w i e d z ą c w j a k i c h z n a l a z ł a się w a r u n k a c h zapomniana przez i n s t y t u c j ę , k t ó r e j tyle sił p o ś w i ę c i ł a , nie po­ t r a f i ł e m j e j p o m ó c . Nie p o j e c h a ł e m do N i e j . B o i co m ó g ł b y m Jej p o w i e d z i e ć , c z y m p o c i e s z y ć ? P a t r z ę n a j e j o b r a z k i . Czy s ą naiwne ? O t y l e , o ile n a i w n ą jest d o b r o ć , szczera, serdeczna wiara, m i ł o ś ć do l u d z i , p t a k ó w i r o ś l i n . Uderza mnie w t y c h akwarelach ich s k r o m n o ś ć , ich de­ l i k a t n o ś ć . S ą o s t a t n i m ś l a d e m w z r u s z e ń i m y ś l ą . Jest w n i c h smutek, ale i Nadzieja. fot. J . 252 Świderski �Aleksander Jackowski JADWIGA WSPOMNIENIE O JADWIDZE JARNUSZKIEWICZOWEJ O r z e ź b i e w i e d z i a ł a d u ż o . Z a r ó w n o o dawnoj j a k i w s p ó ł c z e s n e j . B y ł a przez ć w i e r ć w i e k u częścią naszej r e d a k c j i , k i m ś b l i s k i m , w a ż n y m , do kogo m o ż n a się b y ł o z w r ó c i ć w k a ż d e j sprawie, M i a ł e m o k a z j ę k i l k a razy o g l ą d a ć z n i ą muzea i w y s t a w y , d a ł o w i e d z ą c , że się uzyska pomoc. S ą ludzie, do k t ó r y c h g a r n ą się mi i n n i : s ł a b i , w r a ż l i w i , pozornie m o c n i , a w ś r o d k u p ę k n i ę c i . Ś m i a ­ wrażliwość to wiele, cechowała Pamiętam irytację l i ś m y się, że w y s t a r c z y , a b y sama z o s t a ł a z k i m ś w p o k o j u , a j u ż jednej z naszych k o l e ż a n o k , g d y i d ą c u l i c a m i F l o r e n c j i Jadwiga z a c z y n a ł y się zwierzenia, otwieranie duszy. B u d z i ł a zaufanie, nagle z a w o ł a ł a — o! D o n a t e l l o . Gdzie ? N o t u , te dwie r z e ź b y ! m i a ł a w sobie c i e p ł o , n a l e ż a ł a do l u d z i , k t ó r z y d a w a l i coś z siebie S k ą d wiesz ? — z d e n e r w o w a ł a się k o l e ż a n k a , h i s t o r y c z k a s z t u k i . i wynikająca ją bowiem rzeczywiście z niej intuicja. wyjątkowa i n n y m . O p o w i a d a ł a m i o s w o i m o j c u , nauczycielu, k t ó r y b ę d ą c P r z e c i e ż t u s ą cztery r z e ź b y ! T o oczywiste! z d z i w i ł a się J a d w i g a , j u ż na emeryturze p r z e c i e ż to dwie s ą z u p e ł n i e inne. szedł do s z k o ł y a b y u s ł y s z e ć h a ł a s na k o ­ r y t a r z a c h w czasie p r z e r w y . I l u jest dziś t a k i c h nauczycieli? D o n a t e l l a z r e s z t ą w i e l b i ł a , co nie p r z e s z k a d z a ł o j e j entuzjaz­ B y ł a u r o d z o n y m pedagogiem, l u b i ł a m ł o d z i e ż , w ł a ś c i w i e dopiero m o w a ć się s z t u k ą w s p ó ł c z e s n ą , z w ł a s z c z a Pevsenerem, Ipouste- w t e d y się w p e ł n i r e a l i z o w a ł a , g d y m o g ł a d y s k u t o w a ć z m ł o d y m i gry'm, l u d ź i p i o i c h p r a c y , o sztuce, o n a j w a ż n i e j s z y c h sprawach ż y c i a . d z i a ł a l n o ś ć warszawskiej K i c n h o l z e m , Baconom, Giacomettim. Bliska g r u p y „ R e p a s a g g e " , nieraz jej była zwracała Sama k o r z y s t a ł a nie m n i e j z t y c h k o n t a k t ó w , o t w a r t a na nowo m i u w a g ę n a j a k ą ś szczególnie c i e k a w ą i m p r e z ę j a k n p . a r a n ż a c j ę p r o b l e m y , nowe zjawiska. U m i a ł a s ł u c h a ć , a ł e i co joszczo rzadszo K a l i n y i K o w a l s k i e g o g r o b u wiolkanocnego w kościele ś w . K r z y ż a , — p a t r z e ć . T a k , p a t r z e ć , a b y w i d z i e ć t o , co nowe, i n n e ; p a t r z e ć czy od ś r o d k a , od samej rzeczy w ł a ś n i e a nie przoz j e j p r z y r ó w n a n i e Romana t e ż bliskie istocio ludowej ekspresji widowisko pasyjne Woźniaka. do c z e g o ś , co j u ż istnieje. T y m się w ł a ś n i e o d z n a c z a ł y j e j k r y t y k i , W sztuce, t a k j a k i w ż y c i u nie u z n a w a ł a k o m p r o m i s u , w o l a ł a recenzje w y s t a w , w s t ę p y do k a t a l o g ó w — n a p i s a ł a ich niewiele, o d e j ś ć n i ż r o b i ć czy m ó w i ć coś, czego nio a k c e p t o w a ł a . R ó w n i e ż ale d o c i e r a ł a w n i c h do sedna rzeczy, p o t e m d z i ę k o w a n o jej — o r g a n i z u j ą c w y s t a w y nie u l e g a ł a presji m o d y , czy t o w a r z y s k i c h Pani u k ł a d ó w . B y ł y to w y s t a w y odkrywcze i konsekwentne, zrozumiała t o , co n a j w a ż n i e j s z e , co c h c i a ł e m wyrazić. że w y ­ Obca j e j b y ł a „ n a u k o w o ś ć " p o l e g a j ą c a na t o m , że rzecz n o w ą m i e n i ę c h o ć b y „ R z e ź b ę w ogrodzie" ( S A R P , W - w a 195G) ,,14-tu wpasowuje się w j u ż i s t n i e j ą c ą s i a t k ę p o j ę ć i k l a s y f i k u j e , r z e ź b i a r z y " ( Z a c h ę t a , Warszawa 1968). P r z y g o t o w a ł a d o s k o n a ł y usta­ w i a j ą c a r t y s t ę w kolejce — ton za M o o r e m , t a m t e n za Giacomet- zostaw polskiej r z e ź b y powojennej n a m i ę d z y n a r o d o w ą w y s t a w ę t i m , A r p e m czy Cesarom. S z u k a ł a w ludziach i sztuce tego, co w P a r y ż u , b y ł a w s p ó ł a u t o r e m w a ż n e j ekspozycji „ R z e ź b a polska autentyczne i w ł a s n e , co s t a n o w i ł o n a w e t t y l k o zarodek nowego. 1944—1948" w p o z n a ń s k i m B W A (1984). Znakomicie r o z w i ą z a ł a M o ż e dlatego w ł a ś n i e t a k cenili j ą , j a k o k o n s u l t a n t k ę , studenci t r u d n y p r o b l e m w y s t a w y , o b r a z u j ą c e j dorobek i p r o b l e m a t y k ę Wydziałów Rzeźby i Wzornictwa Przemysłowego ASP w War­ 25 l a t d z i a ł a n i a naszego pisma szawie. P r o w a d z ą c teoretyczne się t a k ż e w inne w y s t a w y , p r z y g o t o w y w a n e w P r a c o w n i S z t u k i kając w intencje autora, prace d y p l o m o w e u m i a ł a , w n i ­ r o z s z e r z y ć jego h o r y z o n t ( P M E , W - w a , 1972). A n g a ż o w a ł a myślenia, Nieprofesjonalnej, że w y m i e n i ę t u c h o ć b y w y s t a w k ę t o w a r z y s z ą c ą z w r ó c i ć u w a g ę na niedostrzegane k o n t e k s t y i u w a r u n k o w a n i a . konferencji na t e m a t k i c z u i s z t u k i j a r m a r c z n e j . M i a ł a z r e s z t ą 253 �n a tej konferencji z n a k o m i t ą w y p o w i e d ź , u m i a ł a b o w i e m p o d e j ś ć t e ż i siłę, z j a k ą p r z e b i j a ł o się t o , co b y ł o i s t o t ą j o j o s o b o w o ś c i , do zagadnienia nie szablonowo, w i d z ą c je w aspekcie k u l t u r y , jej p o w o ł a n i e m . T w o r z y ł a w o k ó ł siebie a t m o s f e r ę , a nie t y l k o t r a d y c y j n i e p o j m o w a n e j s z t u k i . dawała wiele a r t y s t o m . B y ł a czułym, środowisko, wrażliwym i mądrym N a t o m i a s t do dawnej s z t u k i ludowej p o d c h o d z i ł a z szacun­ k r y t y k i e m ; przyjacielem i d o r a d c ą . „ C a ł e jej ż y c i e p r z e n i k n i ę t a k i e m n a l e ż n y m k a ż d e j p r a w d z i w e j sztuce. N i e b y ł o w niej czu- b y ł o poszukiwaniem n a j g ł ę b s z y c h w a r t o ś c i d u c h o w y c h , a ż y c i u łostkowości, miłośników sztuki o d d a w a ł a cały swój niepowtarzalny entuzjazm" napisali niektórych w „ T y g o d n i k u P o w s z e c h n y m " Jej t y l k o tak charakterystycznej sztuki ludowej, dla wielu czy zawodowej g o r l i w o ś c i działaczy „ n a polu k u l t u r y " . Mierzyła dzieła sztuki ludowej t a k ą Chorowała przyjaciele. d ł u g o i c i ę ż k o . Ś m i e r c i się nie bala. Wierzyła s a m ą miarą, jak twórczość środowisk elitarnych. Nie u z n a w a ł a b o w i e m mocno i g ł ę b o k o . Nieobecni są n a j b l i ż e j nas, a r g u m e n t ó w w rodzaju „ j a k na garbatego, t o on jest bardzo w j e d n y m ze s w y c h wierszy k s i ą d z T w a r d o w s k i . Pewnie t a k jest, p r o s t y " , z a c h w y c a ł y j ą dawne r z e ź b y , d r z e w o r y t y , obrazy. N a gdy ś c i a n a c h w p o k o j u w i s i a ł y — niepodal ulubionego p e j z a ż u J a c k a P ó k i p a m i ę t a m y — s ą w ś r ó d nas. Czasom j a k o p a m i ę ć przesz­ S e m p o l i ń s k i e g o i l i n o r y t u Gielniaka — N i k i f o r , a n a d tapczanem łości, czasem — j a k o p u n k t odniesienia. obrazy na szkle A d a m a Słowińskiego i Leokadii L u d o w a r z e ź b a ceramiczna z S a r d y n i i ś w i e t n i e Plonkowej. Ludu Polskiego" wypełnić. U r . 9.03.1918 w Warszawie, u k o ń c z y ł a w 1935 g i m n . „ W s p ó ł ­ Z wdzięcznością wspominam wielomiesięczną wspólną pracę albumem „ S z t u k a daje się * harmonizowała z n i e w i e l k i m i b r ą z a m i j e j m ę ż a — Jerzego Jarnuszkiewicza. z J a d w i g ą nad l u k a spowodowana i c h o d e j ś c i e m nie napisał (Arkady, p r a c a " i w s t ą p i ł a n a U n i w e r s y t e t W a r s z a w s k i , gdzie s t u d i o w a ł a polonistykę. Przed wybuchem wojny zdążyła jeszcze zrobić W - w a 1967). J e ź d z i l i ś m y po muzeach, p r z e g l ą d a l i ś m y i s t n i e j ą c e a b s o l u t o r i u m . W czasie o k u p a c j i b r a ł a u d z i a ł w t a j n y m naucza­ a r c h i w a , z n o s i ł e m jej zdjęcia w y b r a n e z p o ś r ó d n i u , od 1943 u k r y w a ł a się. Po p o w s t a n i u z o s t a ł a wywieziona do t y s i ę c y — a ona, kilkudziesięciu j a k r e ż y s e r , k o m p o n o w a ł a je n a planszach t w o r z ą c s w o i s t ą s a g ę o sztuce l u d o w e j . obozu rozdzielczego w Spellen, s t a m t ą d wysłana do fabryki „ F e r r u m " w Sosnowcu. Po w y z w o l e n i u p r a c o w a ł a j a k o nauczy­ Do „Polskiej Sztuki Ludowej" wniosła Jadwiga swą wrażli­ cielka w g i m n a z j u m i m . St. Staszica w Sosnowcu. J e s i o n i ą 1945 r. w o ś ć i s p r a w n o ś ć o r g a n i z a c y j n ą . M o ż n a b y ł o b y ć s p o k o j n y m , że p o w r ó c i ł a do W a r s z a w y , r o z p o c z ę ł a p r a c ę w referacie p r a s o w y m po j e j a d i u s t a c j i t e k s t nadaje się do d r u k u , po korekcie Biura nie O d b u d o w y Stolicy i j e d n o c z e ś n i e z a c z ę ł a studia h i s t o r i i zostanie wiele b ł ę d ó w , p r z y p i s y z o s t a n ą ujednolicone, ilustracje s z t u k i . M u s i a ł a je p r z e r w a ć w z w i ą z k u ze s p r a w a m i o s o b i s t y m i . trafnie wyeksponowane. B y ł a sekretarzem r e d a k c j i , W 1951 k o ń c z y studia polonistyczne, p i s z ą c p r a c ę m a g i s t e r s k ą . grafikiem, p ó ź n i e j z a s t ę p c ą r e d a k t o r a naczelnego. Jej inspiracji z a w d z i ę c z a m Rozpoczyna p r a c ę z l e c o n ą dla I n s t y t u t u B a d a ń L i t e r a c k i c h —• rozszerzenie z a i n t e r e s o w a ń t a k ż e na t w ó r c z o ś ć N i k i f o r a i i n n y c h pisze o g ó l n ą c h a r a k t e r y s t y k ę m a l a r s t w a polskiego 2. p o l . X I X w . „ n i e p r o f e s j o n a l n y c h " , p o g ł ę b i e n i e stosunku do l u d z i , do a r t y s t ó w . A l e w i e d z i e l i ś m y dobrze, ona i j a , ż e redakcja nie jest miejscem, W 1953 rozpoczyna p r a c ę w P a ń s t w o w y m I n s t y t u c i e S z t u k i , p o c z ą t k o w o j a k o sekretarz r e d a k c j i „ P r z e g l ą d u A r t y s t y c z n e g o " , w k t ó r y m m o g ł a b y się n a j p e ł n i e j r e a l i z o w a ć . Т а к się j e d n a k po­ p ó ź n i e j Sekretarz Sekcji h i s t o r i i s z t u k i X I X i X X w . O d t o c z y ł o jej ż y c i e , ż e po r ó ż n y c h p e r t u r b a c j a c h z g o d z i ł a się w w r e d a k c j i „ P o l s k i e j S z t u k i L u d o w e j " . Po 1978 r. w s p ó ł p r a c u j e 1958 r. p r z e j ś ć do naszej r e d a k c j i . T e n k r o k p o c i ą g n ą ł za s o b ą z A k a d e m i ą Sztuk P i ę k n y c h w Warszawie. Z m a r ł a 7.11.1986. n a s t ę p n e , o d d a ł a n a m 20 l a t swego a k t y w n e g o ż y c i a . C ó ż ! w y ­ Wydala dwie b i e r a m y m y , ale i los w y b i e r a za nas. N i e c h c ę a n a l i z o w a ć t y c h W-wa spraw, z r e s z t ą nie (PWN, W-wa wiem, czy zdołałbym to obecnie u c z y n i ć , 1960, f a k t e m jest, ż e p r a c u j ą c w r e d a k c j i z a w ę ż a ł a pole i n n y c h swych Polskiego książki: wersje Polaka obcojęzyczne) rzeźba oraz współczesna Pomnik 1975). B y ł a w s p ó ł a u t o r e m a l b u m u Sztuka d z i a ł a ń . N i e d o s t a w a ł o jej b y ł o z d r o w i a , siły przebicia, u m i e j ę t ­ k i l k a n a ś c i e recenzji, w s t ę p ó w do k a t a l o g ó w teoretycznych, m . i n . Sztuka, z r e a l i z o w a ć w p o l n i swych t a l e n t ó w , u c z y n i ł a 1979 p r z e j ś c i u n a e m e r y t u r ę . P a t r z ą c teraz na Jej dopiero życie m o ż n a po do­ strzec w n i m z a r ó w n o niezrealizowane obszary m o ż l i w o ś c i , j a k nr (PWN, Mickiewicza Ludu ( A r k a d y , W - w a 1967, w y d a n i a o b c o j ę z y c z n e ) , n a p i s a ł a n o ś c i zabiegania o w ł a s n e interesy. D a j ą c wiele n a m nie m o g ł a to 1958 27; Granice pojęcia „przezroczysta" rzeźby wystaw, [ w : ] Rzeźba 1984 [ k a t a l o g ] , Galeria B W A „ A r s e n a ł " , P o z n a ń 1984 ( w y d a n y w 1980]. tekstów „Kultura", R. polska 17, 1944—. 20.IX—21.X. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/3a76ccd228ae6492adafd57b1bd4ee28.pdf 14f8abeffa5eb0f96166b4f2b3235e5a Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2485 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1994 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2308 Title A name given to the resource Człowiek Złotego Wieku / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1994 t.48 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1994 t.48 z.3-4, s.45-52 Creator An entity primarily responsible for making the resource Krzak, Zygmunt Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Człowiek Złotego Wieku Zygmunt Krzak Bogowie wędrowali niegdyś pośród ludzi. Friedrich Hólderlin Pierwsza ludzkość, jak opowiadają mity greckie, należała do tak zwanego pokolenia złotego. Ludzie żyli beztrosko, nie znając pracy, żywiąc się jedynie żołędziami, dzikimi owocami i miodem, który ściekał z drzew, pijali mleko owiec i kóz, nigdy się nie starzeli, tańczyli i często się śmiali. Śmierć nie była dla nich straszniejsza od snu (Graves 1968, s. 44 п.). To Złoty Wiek, który przypadał na starszą epokę kamienną. Czy w tej charakterystyce nie rozpoznajemy pierwszych zbiera­ czy płodów natury, których w rozległych krajach strefy ciepłej było aż nadto? Archeologia wzbogaca ten etap znajomością łowiectwa. Antropolodzy już odkryli, że dzień pracy łowców - zbieraczy liczył wtedy, a i do niedawna, tylko dwie czy trzy godziny dziennie, tygodniowo ledwie kilkanaście godzin. Jeśli Czytelnik w to nie wierzy, przytaczamy ustalenia dla Buszmenów z pustyni Kalahari: dziewiętnastogodzinny tydzień pracy, a nawet 10-15 godzin (Harris 1985, s. 125). Resztę czasu, jakże wielką, szczęśliwcy ci przeznaczali na życie rodzinne, obrzędy, tańce, śpiewy i przeżywanie szamańskich stanów transowych, zgodnie z tym, co mówią mity o Złotym Wieku. Tylko w peryferyjnej strefie zimnej życie było surowe. Następnie pojawił się „lud srebrny", zjadacze chleba. Mężczy­ źni we wszystkim słuchali się matek i nawet jako stuletni starcy nie śmieli wypowiadać im posłuszeństwa. Był to lud kłótliwy (wszak rządziły kobiety) i ciemny. Ludzie nie wojowali między sobą. Zeus zniszczył ich wszystkich. „Zjadacze chleba" to przecież neolityczni wynalazcy rolnictwa i hodowli. Potwierdza to archeologia. Potwierdza nawet to, że w okresie tym ideologią panującą była religia matriarchalna. Pierwsza połowa młodszej epoki kamiennej to w Starym Świecie okres religii Wielkiej Matki. Zeus ich wytracił, bo to przecież patriachalny panteon bogów zapanował po upadku religii Wielkiej Bogini. Mity i archeologia zgodnie potwierdzają ten przełom źródłami. Ludzie srebrni, ludzie wczesnego neolitu, żyli bez wojen, ich osady nie mają umocnień. Epoka ciągłych wojen i agresji zaczęła się wraz z panowaniem mężczyzn. W niej do dziś żyjemy. Następnie przyszedł „lud brązowy". Uzbrojony był w oręż z brązu. Ludzie jedli mięso i chleb, a jako okrutni i bezczelni znajdowali przyjemność w wojnach. To przecież epoka brązu, epoka pierwszych większych i mniejszych państw, epoka gro­ dów i wojen. Czwarty lud był również brązowy, ale składał się z ludzi szlachetniejszych i bardziej uczynnych. Walczyli oni wspaniale w obronie Teb, w wyprawie argonautów i podczas wojny trojańskiej. Zostawali herosami. Mity narodów świata mówią o królach - herosach, których przedstawicielem był między innymi Tezeusz. Żył w epoce brązu. A sama epoka brązu? Po mitologicznym trzeba było dopiero drugiego, tym razem naukowego, geniuszu Duńczyka Christiana Jurgensena Thomsena, który w latach trzydziestych X I X wieku wyróżnił w pradziejach ludzkości trzy epoki: kamienia, brązu i żelaza. Podział ten obowiązuje do dziś. Piąty, obecny lud, jest „żelazny". Są to niegodni potomkowie czwartego ludu. Zdegenerowani, okrutni, niesprawiedliwi, złoś­ liwi, pożądliwi i zdradliwi. Przyjrzyjmy się dzisiejszej epoce... Człowiek epoki kamiennej stał mocną stopą na ziemi, o czym przekonują nas niezliczone dane archeologiczne. Człowieka tego cechował mocny, praktyczny racjonalizm zdroworozsądkowy, przejawiający się w bardzo udanej działalności instrumentalnej, bytowej, co znalazło wyraz w wytwórczości narzędziowej, budowlanej i organizacyjnej. Doskonała znajomość świata przyrody, surowców narzędziowych, roślin itd. O tym należy pamiętać, gdy dalej będziemy mówić o sferze odmiennej od praktyki materialnej, tj. o sferze światopoglądowej, tej, która odnosiła się do modelowania obrazu świata, Sferę praktyczną znają archeolodzy bardzo dobrze, gdyż nią przede wszystkim się zajmują. My natomiast zajmiemy się tym, co można określić jako nadbudowę ideową, światopoglądową, religijną, myślową. Nie bez głębokiej racji człowiek został nazwany „homo sa­ piens". Tym, co wyróżniało go od świata zwierząt, był rozum. Ale rozum dopiero rodzący się, przebiegający, jeszcze uwięziony w sferze myślenia rozumowi przeciwnego, od rozumu w znacze­ niu „ratio" odmiennego. Człowiek epoki kamienia to przede wszystkim „homo religiosus" głęboko pogrążony w przeżywa­ niu stanów podświadomości. Przyjrzyjmy się strukturze myślenia człowieka epoki kamien­ nej, człowieka Złotego Wieku. Starożytne mity chińskie i , co trzeba podkreślić, na poły historyczne i historyczne źródła chińskie (a więc nie przekazy poetyckie) podają, że zaraz jak tylko na ziemi pojawili się ludzie, niebo było z nimi w łączności. Inaczej mówiąc, ziemia i niebo były blisko siebie. Rano i wieczór ludzie mogli podnosić się do nieba, rano i wieczorem mogli z nim rozmawiać. Istniała droga między niebem i ziemią, a ludzie swobodnie mogli z niej korzystać. Innymi słowy: bogowie mogli przebywać między sobą. Gdy ludziom było ciężko, po prostu udawali się do nieba i przedstawiali swoje prośby bogom, z kolei bogowie również w dowolnym czasie schodzili do świata ludzi. Rozgraniczenie między ludźmi a bogami nie było nieprzekraczalne. To połącze­ nie między niebem i ziemią jak pisze znawca mitów chińskich Juan Ke, było rozumiane dosłownie i konkretnie: mówi się, że ludzie mogli podnosić się do nieba, a bogowie opuszczać na ziemię, a nawet, że niebo było tak blisko ziemi, iż przeszkadzało rolnikom tłuc ryż, a wołom i świniom chodzić, gdyż zawadzały 0 nie grzbietami. W Chinach jest też mit mówiący o istnieniu na początku jednej pary ludzkiej: dziewczynki i chłopca, które często brały się za ręce i wchodziły po drabinie w górę, by bawić się w niebiańskim pałacy, gdyż wrota niebieskie były zawsze otwarte. Chińskie przekazy na ten temat znamy zX wieku p.n.e., z V wieku p.n.e. i z czasów późniejszych. W dosłownym tłumaczeniu brzmi to tak: „W tamtych czasach między niebem 1 ziemią istniała droga i ludzie mogli swobodnie podnosić się do nieba". Są to słowa dostojnika Guan Sze-fu wypowiedziane do księcia Czao-wana, przy czym opowiadający mówi, że czytał o tym w księdze Dzieje Czou. Cytat ten pochodzi z historycznego działa pt. Mowy królestw (Go juj) z V wieku p.n.e. A więc 0 sprawach tych opowiadano sobie na dworach książęcych 1 cesarskich (Janszina 1984, s. 137 п., Jewsjukow 1985, s. 56 п., 1988, s. 40 п., Juan Ke 1987, s. 44 п., 70 п., Taskin 1987, s. 258 п.). Analogiczne opowieści znamy u wielu ludów Azji i z wysp Oceanii. U Koriaków w mitycznych dniach Wielkiego Kruka ludzie mogli łatwo osiągać niebo i niemniej łatwo zstępować do świata podziemnego. Podobny mit znamy u Semangów. Według mitów filipińskich niegdyś niebo wisiało tak nisko nad ziemią, że dzieci mogły sięgać do niego rękami. Podobnie według legendy Udmurtów na początku niebo znajdowało się bardzo blisko ziemi i ludzie często chodzili z prośbami do boga, a on naradzał się z nimi. Również Toradiowie z Celebesu znają podobne opowieści. W legendach tubylców Tajwanu mówi się, że dawno, dawno temu nieba wisiało bardzo nisko i prawie dotykało szczytów gór.Na Nowej Zelandii też opowiada się o bliskości nieba i ziemi. Na Nowych Hybrydach było ono tak nisko, że kobiety uderzały w nie tłuczkami, gdy przygotowywały potrawy. Na Roti w Indonezji w dawnych czasach ludzie mogli udawać się do nieba i schodzić z nieba na ziemię, podobnie opowiadano w Luzon, a na wyspie Nias kiedyś niebo było tak blisko, że kapłani mogli sięgać do niego za pomocą drabiny. Podobne opowieści znamy u ludów Lao i Thai w południowo-wschodniej Azji, a także u mongolskiego ludu Miaotse zamieszkującego 45 \ �okolice południowych Chin (Eliade 1959, s. 255 п., Frazer 1919, t. I I , s. 52 п., Haavio 1979, s. 377 п., Holmberg 1964, s. 381, Jewsjukow 1985, s. 56 п., 1988, s. 40 п.). Wiele mitów na ten temat zanotowano w czasach nowożyt­ nych w Czarnej Afryce. Motyw bliskości nieba i bogów wy­ stępuje tu w większości tych opowieści. I tak w micie ludu Mande jest mowa o tym, że bezpośrednio po stworzeniu świata bóg stale spotykał się z ludźmi i wysłuchiwał ich próśb. Pamięć o przeby­ waniu boga wśród ludzi zachowali też Pigmeje. Z kolei według Jorubów na początku między niebem i ziemią było wiele połączeń, a bóg Ol-Orun schodził do ludzi. Fanowie opowiada­ ją, że w zaraniu ludzkości bóg schodził do wioski i przechadzał się, odbierając należne mu hołdy, a wódz Ndun gościł w swoim domu. Również według Aszantiów dawno, dawno temu bóg Onyankopong żył na ziemi i był bardzo bliski ludziom. Lud Baluyi z nad rzeki Zambezi opowiada o bogu Nyambe, który przebywał kiedyś na ziemi, a był pochodzenia niebiańskiego. To znów Basubigowie znali wysokiego boga Lezę, który przebywał między ludźmi pod dużym drzewem. Podobnie opowiada się 0 bogu Mulungu u ludu Yao, o bogu Bumbie u ludu Bushongo w kraju Kasai, o bogu Wulbari u ludu Kraczi na wschodnim brzegu Wolty itd. W Afryce zachodniej ludzie opowiadają, że niebo było tak nisko, że nawet dzieci mogły sięgać do niego rękami, a kobiety gotując polewkę z prosa i mieszając ją w garnkach zaczepiały o nie. Dinkowie z Sudanu mówią, że w dawnych czasach niebo było tak blisko, iż ludzie musieli uważać, aby orząc ziemię czy uprawiając ją kopaczkami, albo tłukąc mąkę, nie uderzyć boga. To znów Fadżulowie opowiada­ ją, że u zarania istniały dwa światy: boski i ludzki, a ich mieszkańcy odwiedzali się wzajemnie (Eliade 1959, s. 255 п., Frazer 1919, t. I I , s. 52 п., Jewsjukow 1985, s. 56 п., Piłaszewicz 1978, s. 145 п., 1986, s. 31 п., Sokolewicz 1986, s. 48 п., Werner 1964, s. 124 п.). Mity o bliskości nieba i ziemi w zaraniu dziejów i o przebywa­ niu bogów na ziemi poświadczono też dla przedkolumbijskich ludów Meksyku: Tolteków i Majów. Mówi się o pierwszym raju czy królestwie, w którym pierwotna para bogów i ich dzieci żyli w doskonałej harmonii (Graulich 1983, s. 575 п.). Podobnie jak w Chinach wątek ten ma starożytną metrykę także na Bliskim Wschodzie i we wschodnim Śródziemnomorzu. Tu należy biblijna opowieść o pierwszych ludziach w raju. Adam 1 Ewa mieli możność kontaktowania się z Jahwe, inaczej mówiąc, bóg był obecny między nimi na codzień (Biblia 1982, „Genesis" I Księga Mojżeszowa, I I : 8 п.). A starożytny poeta i mitograf Hezjod napisał (Orygenes 1983, s. 234): „Były bowiem wówczas wspólne biesiady i wspólne siedzi­ by Bogów nieśmiertelnych i śmiertelnych ludzi." Podobne mity znamy u wielu innych ludów różnych części świata. Nasza lista nie jest pełna. Wszędzie mówi się, że były to czasy szczęśliwe. Należy podkreślić, że opowieści te mówią o pierwotnym okresie kiedy to wszystkie istoty ludzkie mogły wstępować do nieba i mieć kontakt z bogami. Co oznaczają te mity? Co to znaczy, że niebo było blisko ziemi dostępne dla wszystkich ludzi? Co to znaczy, że bogowie mogli przebywać na ziemi pośród ludzi, a oni mogli łatwo się z nimi kontaktować? Otóż we wszystkich opowieściach na ten temat, na całym świecie, mówi się o tym, że nagle, gwałtownie, w wyniku pewnego wydarzenia, powszednia i codzienna łączność z niebem i bogami została przerwana. Jak opowiadają mity i na wpół historyczne przekazy chińskie, odtąd z niebem i bogami mogli komunikować się tylko szamani, natomiast zwykli ludzie zostali tego pozbawieni. Szamani i szamanizm... Tu leży sedno mej interpretacji przytoczonych mitów. Albowiem to przede wszyst­ kim szamani byli i są tymi wybrańcami, którzy mogą udawać się do nieba (i do świata podziemnego) i komunikować się z boga­ mi, duchami i innymi nadnaturalnymi istotami. Najczęściej dzieje się to w czasie inicjacji szamańskiej. Umożliwia to stan ekstatyczny, wizyjny. Np. szamani Teleutów komunikują się z różnymi bogami w poszczególnych strefach nieba. I tak w najwyższym niebie mieszka Tengere Kaira Кап (Miłosierny Cesarz Nieba), na trzech niższych poziomach przebywają trzej 46 wielcy bogowie: Bai Ulgan jest w szesnastym niebie na złotym tronie na szczycie góry, Kysugan Tengere (Bardzo Potężny) przebywa w dziesiątym niebie, Mergen Tengere (Wszystkowie­ dzący) jest w siódmym niebie, gdzie znajduje się słońce, a na innych poziomach są inni bogowie. Szaman dostaje się do nich po drzewie z nacięciami. Drogami umożliwiającymi szamańską podróż do nieba były przede wszystkim: góra kosmiczna, drzewo kosmiczne i słup kosmiczny, ale można też było tego dokonać za pomocą sznura, łańcucha, schodów, drabiny, liany i innych roślin pnących, pajęczyny, tęczy, latawca, promienia słonecznego, nitki, szalika, łańcucha strzał lub korzystając z ptaków jako pojazdów, ewentualnie lecąc na bębnie. Jak piszą Mircea Eliade i Siergiej A. Tokariew, ze zjawiskiem szamanizmu spotykamy się, lub do niedawna spotykali się badacze, na wszystkich kontynentach nie wyłączając Australii. M . Eliade i inni badacze wykazali, że szamanizm ma głębokie korzenie w przeszłości, a jego początki trzeba odnosić do starszej epoki kamiennej (Eliade 1974, s. 3 n„ Wasilewski 1979, s. 5 п.). Z jaskini La Madeleine we Francji pochodzi wizerunek smoka z późnego paleolitu, istoty wizyjnej, która jest świadectwem transów szamańskich (Hoernes 1925, ryc. 4 na s. 158). W doznaniach szamańskich chodzi o podróże duchowe. Dla Ałtajczyków poświadczono seanse ekstatyczne udawania się szamanów do nieba, do bogów. W czasie seansu szaman wzywa wielkie i małe duchy i rozmawia z nimi oraz z rodziną Bai Ulgana. Przebieg transu jest bardzo skomplikowany. W decydu­ jącym momencie szaman zaczyna wkraczać do kolejnych stref nieba. Swą podróż relacjonuje otaczającym go świadkom. Wkracza do nieba po nacięciach na drzewie i w kolejnych strefach spotyka zamieszkujące je istoty. W piątym niebie ma długą rozmowę z potężnym Yayutśi (Najwyższym Stwórcą), który udziela mu sekretów o przyszłości. Dociera wreszcie do dwunastego nieba. Tam obcuje z Bai Ulganem, który udziela mu pouczeń dotyczących plemienia (Eliade 1974, s. 3 n„ Wasilewski 1979, s. 5 п.). Szaman może też zstąpić do świata podziemnego. Podróż do nieba przeżył chiński król Mu pod przewodnict­ wem czarownika, pisał o tym Lie-tsy. Czytamy, że król chwycił czarownika za rękaw, po czym obaj udali się do różnych stref nieba oglądając różne bajeczne rzeczy. Królowi wydawało się, że przeżył w niebie kilkadziesiąt lat, toteż kiedy czarownik sprowa­ dził go na ziemię, król zmieszany zapytał swoich dworzan, skąd przybył i usłyszał w odpowiedzi: wasza królewska mość milcząc tu siedział, a czarownik objaśnił: odbyłem z tobą, panie, wędrówkę duchem (Kunstler 1981, s. 267 п.). W artykule brak jest miejsca na podanie większej liczby przykładów z innych rejonów świata. A jak odbywa się zstępowanie bogów i przybliżanie nieba ku ziemi, zobaczymy na przykładzie Wiliama Blake'a, Emanuela Swedenborga. Byłoby błędem, gdybyśmy zjawisko podróży w zaświaty oraz komunikowania się z bogami i duchami wiązali tylko z szamana­ mi. Nosicielami tych stanów bywały także jednostki inicjowane, założycielskie religii (Mojżesz, Mahomet i inni), kapłani i kap­ łanki, magowie, niektórzy królowie (np. babiloński Etana), prorocy ( np. Ezechiel ze Starego Testamentu), alchemicy (np. legendarny chiński Huang-ti), tzw. nieśmiertelni chińscy oraz wielu mistyków i świętych wszystkich religii, a nawet bywają obecnie niektórzy zwykli ludzie w stanie nawiedzenia, jak również niektórzy psychotycy. Można ich objąć szerszym mia­ nem ekstatyków, a zjawisko duchowego odrywania się od ciała - ekstatyzmem. Stan ekstatyczny, wizyjny można osiągnąć za pomocą róż­ nych środków i technik. Metodą najprostszą jest zażycie halucynogenu roślinnego (porównaj doświadczenia Stanisława I . Wit­ kiewicza). Człowiek pierwotny znał wiele takich roślin, nadto można wymienić niektóre gatunki grzybów. Szamani posił­ kowali się też używkami tytoniowymi. Stan taki może pojawić się spontanicznie. Środkiem wywołującym szczególnie bogate wizje jest LSD. Ale nie tylko to. Asceza, długi post, bezsenność, umartwienia także należą do repertuaru technik wizyjnych. Może to być także taniec. Wizje występują również w snach. Z pamiętników dzisiejszych żeglarzy samotników (Krzystof �Baranowski, Robert Manry i inni) dowiadujemy się, że w czasie żeglugi doznawali oni wizyj wskutek zmęczenia i oddziaływania monotonii morza. Doznania te są niezwykłe i sprawiają wraże­ nie autentycznych widzeń. Wspomniany R. Manry pisze, że w czasie doznawania wizji przedmioty rzeczywiste i przedmioty wyimaginowane widzi się obok siebie bez możliwości rozróż­ nienia ich charakteru, a rzeczywistość realna i imaginacja splatają się wzajemnie. Ostatnio w ośrodkach naukowych zjawisko to jest przedmiotem badań eksperymentalnych. Wy­ wołuje się wizje u badanych osób, odcinając je od wszelkich bodźców zmysłowych przez umieszczenie w odpowiednio skon­ struowanym pomieszczeniu. Badani doznają deprymacji sen­ sorycznej, przeżywają halucynacje wzrokowe i słuchowe itd. W wizjach mających miejsce w otoczeniu naturalnym zachodzi zmieszanie się dwu rodzajów doznań: 1) realnych, zmysłowych, 2) ekstatycznych, wizyjnych, które łącznie zlewają się w rzeczy­ wistość postrzeganą jako jedność. Jest to jakby śnienie na jawie (Baranowski 1984, s. 106, Dajczer 1984, s. 3 п., Grof 1985, s. 26 п., Huxley 1991, s. 7 п., Manry 1976, s. 100 п.). W tym kontekście mity o przebywaniu pierwotnej ludzkości w raju wśród bogów i w łączności z niebem, moim zdaniem, należy zaliczyć do świadectw mówiących o panszamanizmie pierwotnym. Podkreślmy: kiedyś do nieba i do bogów mógł dostać się każdy człowiek, a dopiero później przywilej ten mieli tylko szamani i im podobni. Innymi słowy, uważam, że chodzi o Złoty Wiek, raj, w zaraniu dziejów ludzkich z panszamanizmem jako głównym paradygmatem poznawczym. Pogląd o wy­ stępowaniu doznań ekstatycznych u dawnych ludzi nie jest nowy. Pisał o tym Andrzej Wierciński (1981, s. 132 п.). Nowa natomiast w mym artykule jest interpretacja mitów o raju, Złotym Wieku, w kategoriach panszamanizmu jako głównego paradygmatu poznawczego. W ewolucji myśli ludzkiej, poczynając od epoki kamiennej, można wyróżnić kilka faz i strukturalnych przeobrażeń manifes­ tujących się jako zmiana paradygmatu poznawczego (Krzak 1993a, 1993b). Faza najstarsza dająca się wyróżnić w sferze mitologicznej, jak sądzę, charakteryzowałaby się jakby wrodzo­ ną, spontaniczną, naturalną i niejako psychologiczną skłonnoś­ cią ludzi do popadania w stany transowe, niekoniecznie tylko w warunkach zmęczenie i głodu czy wskutek zażycia środków halucynogennych, choć i te stymulatory były stosowane. Paleo­ botanicy wykryli dotychczas trzy przypadki używania halucynogenów przez ludzi epoki kamiennej (Grof 1980, s. 25, Keys 1992): 1) w grobach kapłanek w Catal Huyuk (Turcja) datowanych na V I I tysiąclecia p.n.e. 2) w grobie neandertalczyka w jaskini Szanidar (Irak) dato­ wany na czasy co najmniej 30 000 lat temu, 3) w grobowcu megalitycznym La Hogue Bie na wyspie Jersey w Kanale La Manche, datowanym na neolit. Wartość i znaczenie wizyj bywają różne, od widzeń o znacze­ niu epizodycznym do objawień o znaczeniu ogromnym. Czym były w szerszym i głębokim aspekcie wizje szamanów, ekstatyków, założycieli religii i innych jednostek? - to temat do innego artykułu. Tu warto jedynie wspomnieć, że wiążą się one z archaicznym językiem czy sposobem poznawania i kodowania rzeczywistości wewnętrznej (człowieka) i zewnętrznej (świata), który leżał u podstaw światopoglądu, który nazywam archety­ pem, światopoglądu o logice odmiennej, niż uznawana w dzisiej­ szej nauce. Ten język ujawnia się w psychice ludzkiej także dziś, w X X wieku, lecz wskutek reorientacji ideowej ludzi cywilizacji naukowo-technicznej jest ignorowany i niedopuszczany do praktyki społecznej jako system sterujący, niegdyś żywy i stawia­ ny na pierwszym planie. Jeśli chodzi o neurofizjologiczne wyjaśnienie spontanicznych stanów transowych ludzi archaicznych, to istnieje pogląd Julia­ na Jaynesa, zgodnie z którym pierwotne myślenie wiązało się z aktywnością obu półkul mózgowych, a współczesna świado­ mość powstała stosunkowo późno (około 2000 roku p.n.e). Wcześniej istoty ludzkie nie były całkowicie świadome swego istnienia, przypominały automaty, którymi kierowały głosy wewnętrznych bogów zlokalizowane w prawej półkuli mózgu. J. Jaynes dodaje, że od czasu, gdy świadomość powstała na ruinach umysłu o dwóch niezależnych półkulach, dochodzą do nas te głosy jako tęsknota za dawnym światem (Jaynes 1976, s. In.). Okres Złotego Wieku jest trudny do wydatowania. Jak wspomniałem, mówi się o nim w źródłach chińskich sprzed dwu i trzech tysięcy lat. Niemniej starożytny jest biblijny mit o raju. Przy tym już wtedy okres rajski umieszczany był w odległej przeszłości. Podobne mity w Afryce zanotowano znacznie później, już w dobie nowożytnej. Wiemy, że mity jako opowieści święte były przekazywane z pokolenia na pokolenie. Z najwięk­ szą ostrożnością można przyjąć, że w Azji Złoty Wiek przypa­ dałby na młodszy paleolit lub młodszą epokę kamienną, nato­ miast w Afryce sięgałby czasów późniejszych, w każdym razie później się zakończył. Myśl człowieka epoki kamienia zdominowana przez doznania ekstatyczno-wizyjne nie była pozbawiona tego, co nazywamy poznaniem racjonalnym opartym na doznaniach zmysłowych. Człowiek pierwotny dobrze radził sobie z materialnym otocze­ niem, a jego zachowanie gospodarcze, techniczne, instrumental­ ne poświadczone danymi archeologii, jak pisaliśmy wyżej, świadczą o dobrze wykształconej, a właściwie coraz bardziej wykształcającej się świadomości, która w ciągu tysiącleci unie­ zależniała się od treści dostarczanych przez podświadomość. Gdy oglądamy narzędzia ludzi neandertalskich, przekonujemy się o dużym techniczno-produkcyjnym znawstwie surowca krzemiennego. Z kolei solutrejskie groty oszczepów wytwarzane przez wczesnego „homo sapiens" wykonane są po mistrzowsku, a sekrety ich formowania i obróbki są trudne do odgadnięcia. Następnie młodszą epokę kamienną cechują liczne zdobycze techniczne, technologiczne, architektoniczne, medyczne, geo­ logiczne, organizacyjne, wywołujące podziw badaczy (Siemienow 1957, s. 5 п.). Czy można zawierzyć mitom i dopatrywać się w nich rzeczy­ wistości historycznej? Jest pewne, że nie zawsze należy pojmo­ wać je literalnie. Są to utwory przedziwne. Nierzadko operują alegorią i symbolem. W każdym razie są to opowieści ważne i poważne. Mit to dawny sposób opisywania świata i człowieka, niejako odpowiednik dzisiejszej filozofii i teorii naukowych. Za A. Wiercińskim (1981, s. 133) można przyjąć, że mity są utworami wieloaspektowymi obejmującymi: 1) odwzorowania kosmiczne, 2) biologiczne, 3) społeczne, 4) odbijają procesy rozwoju osobniczego świadomości i pod­ świadomości, 5) odwzorowania etnogenetyczne i historyczne. Przykładami mitów ostatniego rodzaju są między innymi: opowieść o wojnie trojańskiej, skandynawskie mity o Wanach i Asach, dzieje wczesnego cesarstwa Japonii zawarte w „Kojiki" i wiele innych. Toteż wolno nam ujmować jako historyczne mity o raju i bogach wśród ludzi, nie zapominając o tym, że są to zarazem jakby opowieści filozoficzno-kulturowe. Paradygmat panszamanizmu Złotego Wieku załamał się. Mity mówią o zmianie gwałtownej. W mitach chińskich opowia­ da się, że stało się to wtedy, gdy w niebie pojawił się złu duch imieniem Cz'y-jou. Potajemnie opuścił się na ziemię i zaczął podjudzać ludzi do buntu. Spowodował, że zbuntował się lud Miao, by pomóc Cz'y-jou w zawładnięciu tronem najwyższego boga. Jednak najwyższy władca pokonał złego ducha, a lud Miao został pobity. Dla zapobieżenia w przyszłości podobnym wystąpieniom najwyższy bóg polecił duchowi Czunowi (Wiel­ kiemu) i Li (Czarnemu) przeciąć drogę między niebem i ziemią, aby ludzie nie mogli dostawać się do nieba, a duchy opuszczać na ziemię. Po przecięciu połączenia między niebem i ziemią duchy niebiańskie mogły czasami schodzić na ziemię, lecz ludzie nie mogli już dostawać się do nieba. Odtąd podnosić się do nieba oraz opuszczać z nieba na ziemię mogli tylko bogowie, nieśmier­ telni i szamani, a więc nie wszyscy, lecz tylko wybrani (Janszina 1984, s. 137 п., Jewsjukow 1985, s. 56 п., 1988, s. 40 п., Juan Ke 1987, s. 70 п.). Toradiowie z Celebesu opowiadają, że bóg opuścił ziemię w wyniku złego zachowania się ludzi. Na Sumatrze Batakowie znają opowieść o wysokiej skale z drzewem sięgającym nieba 47 �umożliwiającym spotykanie się z bogiem, z którym łączność została przerwana wskutek tego, iż pewien mężczyzna splunął na drzewo rozgniewany tym, że jego żona udała się do nieba i pozostawiła go samotnym. To znów w Roti (Indonezja) mówi się o niegrzecznym zachowaniu się bardzo wysokiego mężczyz­ ny, Laikomaha, który głową sięgał nieba i nie mógł chodzić w pozycji wyprostowanej. Zażądał od nieba, aby się podniosło, za co niebo rozgniewało się i oddaliło od ziemi tak, że nawet ptaki nie mogły go osiągnąć. Z kolei u ludu Manobo z Mindanao (też Indonezja) niebo oddaliło się w wyniku uderzenia go tłuczkiem przez pewną starą kobietę. U indonezyjskiego ludu Tagolog bóg odsunął niebo, gdyż ludzie rzucali w nie kamienia­ mi. Wreszcie uderzenie nieba przez pewną rozzłoszczoną kobietę było powodem oddalenia się go na wyspie Nias. Na Tajwanie zanotowano legendy mówiące o podniesieniu się nieba wzwyż po tym, jak heros Oadzymy strzelił z łuku do słońca. Również na Nowych Hybrydach niebo rozgniewało się i podniosło w górę, gdyż kobiety uderzały w nie tłuczkami, gdy przygotowywały potrawy. U ludów ałtajskich mamy opowieść podobną do biblijnej: bóg zabrania ludziom jeść owoców z drzewa, a ludzie popełniają grzech z namowy diabła i węża, który najpierw skusił kobietę. Swoiste wątki na ten temat mamy w południo­ wo-wschodniej Azji. U ludu Lao należącego do grupy Thai łączność między niebem i ziemią uległa przerwaniu, gdy zostało ścięte drzewo figowe, gdy została ścięta liana i gdy wywiercono otwory w dwu dyniach, które to rośliny umożliwiały kiedyś kontakt z niebem. Według legendy Umdurtów niebo podniosło się wysoko i połączenie z nim stało się niemożliwe, kiedy pewien człowiek, straciwszy doń wszelki szacunek, położył na nim kawałek chleba powalany łajnem (Frazer 1919, t. I I , s. 52 п., Haavio 1979, s. 377 п., Holmberg 1964, s. 381, Jewsjukow 1985, s. 69 п., 1988, s. 40.). Podobnie mity afrykańskie wiążą koniec raju i Złotego Wieku ze złymi czynami ludzi. Pigmeje opowiadają, że bóg oddalił się od ludzi wskutek niesnasek i kłótni między nimi. Według Aszanitów stwórca Onyankopong opuścił ludzi po tym, jak kobiety ubijając jedzenie w moździerzu zirytowały się obecnoś­ cią boga, który stał obok nich; powiedziały mu, aby odszedł, a następnie pobiły go tłuczkami. Oto jedna z opowieści o odejś­ ciu boga. Dawno, dawno temu Onyankopong żył na ziemi i był bardzo blisko ludzi. Pewna stara kobieta zwykła tłuc swe „fufu" (zacier z jamu) i tłuczkiem ciągle uderzała Onyankoponga. Wtedy bóg powiedział do niej: Dlaczego ciągle mnie uderzasz? Ponieważ to czynisz, oddalę się do nieba. Co też uczynił. Ale potem, kiedy ludzie nie mogli zbliżyć się do Onyankoponga, stara kobieta rzekła swym dzieciom, aby pozbierały moździerze i ustawiły je jeden na drugim aż dosięgną do miejsca przebywa­ nia Onyankoponga. Dzieci uczyniły to, ustawiły moździerze w postaci stosu, ale góra nie sięgnęła do Onyankoponga. Nie mogły znaleźć kolejnego moździerza, a wtedy ich babka powie­ działa: Weźcie moździerz ze spodu stosu i umieśćcie go na szczycie. Zrobiono to i wtedy wszystko zawaliło się i upadło na ziemię, powodując śmierć wielu ludzi. Dodajmy, że chodzi tu 0 motyw góry kosmicznej z moździerzy (odpowiednik Wieży Babel). W grupie Mande bóg opuścił ziemię i udał się do nieba, gdyż ludzie stali się leniwi i sądzili, że nie muszą sami nic robić, a tylko żądali od niego coraz to nowych rzeczy. Odtąd obwiesz­ czał im swoją wolę za pośrednictwem góry i snów. U ludu Yao bóg Mukungu opuścił ziemię z powodu okrucieństwa ludzi wobec zwierząt. W zachodniej Afryce opowiada się, że niebo oddaliło się od ziemi, gdyż często zdarzało się, że kobiety w czasie pracy uderzały w nie tłuczkami od stęp, a jedna z nich któregoś dnia tak się rozzłościła, że uderzyła niebo specjalnie 1 łyżka przeszyła je na wylot. Bóg odszedł i odtąd ludzie mieli poważne kłopoty z porozumieniem się z nim. A więc powodem odejścia boga były albo ludzka chciwość i brak umiarkowania, albo złość kobiet i ich nieostrożność. Także grzech pożądliwości rzeczy zakazanych. Chciwość kobiet była powodem odejścia boga u Dinków z Sudanu. Również w innych mitach stwierdza się, że bóg oddalił się z ziemi wskutek błędów popełnionych 48 przez człowieka. Plemieńcy Fernado Po opowiadają, że bogowie pozostawili ludzi samym sobie, obawiając się ich inwazji w nie­ bie, gdy ci próbowali udać się tam po drabinie. U ludu Ewe istnieje opowieść mówiąca, że główne bóstwo niebiańskie prze­ stało przychodzić do ludzi, gdyż nabrali oni brzydkiego przy­ zwyczajenia wycierania o niebo brudnych rąk. Jedno z plemion z nad górnego Zambezi zostało opuszczone przez boga Nimbwe, gdyż ludzie chcieli go zabić. Fadżulowie opowiadają, że łączność między bogami i ludźmi została przerwana, gdyż hiena przegryz­ ła linę łączącą ziemię z niebem (Frazer 1919, t. I , s. 59 п., Jewsjukow 1985, s. 69 п., 1988, s. 41 п., Piłaszewicz 1978, s. 145 п., 1986, s. 31 n„ Sokolewicz 1986, s. 160 п., Werner 1964, s. 124 п.). Także w dawnym Meksyku powodem zerwania łączności z niebem było wykroczenie. Wymienia się niebaczne zerwania kwiatów przez kobietę o imieniu Ixnextli - odpowiedniczkę biblijnej Ewy. W innej wersji mówi się o grzechu polegającym na zjedzeniu owocu z drzewa. To znów wspomina się o winowaj­ czyni imieniem Itzpapałotl, która zjadła czy ścięła „róże" w ogrodzie, wskutek czego z drzewa wyciekły soki o doszło do jego zniszczenia. Mity o zniszczonym drzewie znane są też z Ameryki Południowej (Graulich 1983, s. 575 п.). I wreszcie grzech i wykroczenie przeciwko bogu mamy w Biblii (Biblia 1982, Genesis, I Księga Mojżeszowa, I I I : 1 n.,). Adam i Ewa zostają wypędzeni z raju na skutek zerwania i spożycia jabłka z drzewa wiadomości złego i dobrego. Doszło do tego z namowy szatana, odpowiednika chińskiego Cz'y-jou. Wątek ten doczekał się wielu komentarzy myślicieli i teologów. Przytoczone przykłady stanowią zaledwie część opowieści znanych u bardzo wielu ludów świata. Jak należy rozumieć bunt, grzech i wykroczenie przeciwko bogu, w wyniku których opuszcza on ludzi i zostaje przerwana powszednia łączność z niebem? Moim zdaniem, chodzi tu 0 zmianę paradygmatu poznawczego, o zmianę w strukturze myślenia dawnej ludzkości. Przy tym swoistość mitologicznego opisu tej zmiany tłumaczy się tym, iż człowiek archaiczny, którego można określić mianem „homo religiosus", wszelkie zjawiska i procesy w świecie zewnętrznym i wewnętrznym ujmował w kategoriach teistycznych (pogląd, że bogowie nie rządzą światem zrodził się nie tak dawno). Panszamanizm Złotego Wieku (raju) i w ogóle szamanizm elitarny czasów późniejszych - to zjawisko zdominowania psyche przez treści podświadomości o archetypowym charakterze ( o roli pod­ świadomości w myśleniu archaicznym pisał między innymi Carl Gustaw Jung). W dobie Złotego Wieku świadomość też jest obecna, a przetrwanie danych zmysłowych i oparte na nich myślenie racjonalne mają swój udział w procesie poznania 1 działalności człowieka pierwotnego. Jednak, jak byśmy powie­ dzieli, ogólne, swego rodzaju „teoretyczne" modelowanie obra­ zu świata, słowem to, co nazywamy światopoglądem, jest bardzo silnie zdominowane przez treści archetypowe, treści i obrazy ekstatyczne - wizyjne, krótko mówiąc, przez doznania wy­ twarzane w podświadomości, które odgrywają pierwszoplano­ wą rolę w modelowaniu obrazu świata. W wyniku tego człowiek archaiczny ujmuje istotę świata i samego siebie jako rzeczywis­ tość zdeifikowaną, owładniętą przez bogów i duchy, którym przypisuje sprawstwo zjawisk naturalnych i kosmicznych. W tym kontekście odejście bogów i przerwanie kontaktu z niebem (i światem podziemnym) rozumiem jako zmianę paradygmatu panszamanizmu na paradygmat inny, w którym znacznie silniej dochodzą do znaczenia treści świadomości, a jednocześnie następuje znaczne zredukowanie doznań co­ dziennych wytwarzanych przez podświadomość. Było to rodze­ nie się świadomości i było to zarazem pierwsze odczarowanie świata, drugie zaś odczarowanie miało miejsce później, w okresie przełomu greckiego. Nie znaczy to, że podświadomość przestała istnieć i oddziaływać na świadomość. Do tego nie doszło i chyba nigdy nie dojdzie. Wypędzenie z raju to akt zubożenia codzien­ nych doznań podświadomości. Panszamanizm kończy się, a na jego miejscu zostaje szamanizm elitarny. Odtąd z niebem �i bogami (oraz światem podziemnym) kontaktują się przede wszystkim jednostki wybrane, choć jeszcze niemało jest innych ludzi, którzy mogą doznawać stanów ekstatyczno-wizyjnych (np. w Starym Testamencie znajdujemy około 85 ekstatyków wymienionych z imienia, a w pewnym miejscu czytamy, że jeden z królów zgromadził ich czterystu). Nie jest to już jednak zjawisko powszednie i powszechne. Nadal uważa się, że bogowie rządzą światem i ludźmi, ale łączność z nimi i z niebem jest dla zwykłych śmiertelników utrudniona i nierzadko wymaga znajo­ mości tajemnych praktyk i metod. Paradygmat poznawczy ludzkości po skończeniu się Złotego Wieku ogranicza się do animizmu. Taką odnajdujemy ludzkość, gdy wkracza ona w erę źródeł pisanych i taką widzimy niemal do naszych dni, tam gdzie zachowały się tzw. kultury pierwotne. Natomiast obecnie, o ile wiem, nie są nam nigdzie znane społeczności o charakterze panszamanistycznym. Ten etap od dawna należy do przeszłości. Interpretacja nasza przypomina pogląd Immanuela Kanta, który grzech biblijny interpretował jako narodziny rozumu, i przekroczenie progu wolności (Kant 1973, s. 472 п.). Jak mówi się w większości mitów, inicjatorkami grzechu czy buntu przeciwko bogu, czyli w naszym rozumieniu, inicjator­ kami przełomu umysłowego, były kobiety. To ważny fakt. Próbując schronologizować ten przełom, należałoby go chyba wiązać z okresem matriarchatu, z religią Wielkiej Matki (VII - I I I tysiąclecie p.n.e.) i przewagą kobiet w ideologicznym sterowaniu społeczeństwami wczesnego neolitu, a może nawet już późnego paleolitu. Ciekawe, że myśl podobną do tezy zawartej w niniejszym artykule wypowiedział już w X V I I I wieku Emanuel Swedenborg, któremu z autopsji znane były przeżycia ludzi Złotego Wieku, o czym będzie mowa niżej (Swedenborg, br. r.., s. 76 п.). Czytamy u tego mistyka: „Nauczony zostałem z nieba, że najstarsi na naszej ziemi, którzy byli ludźmi niebieskimi, myśleli według samych zgodności i że przyrodzone świata przedmioty, które mieli przed oczyma, służyły im jako środki takiego myślenia; że, dalej, ponieważ byli takimi, obcowali z aniołami i rozmawiali z nimi, i że w ten sposób niebo za ich pośrednictwem zostało połączone ze światem. Dlatego to czas ten został nazwany złotym wiekiem, o którym i starzy pisarze mówią, iż niebianie zamieszkiwali między ludźmi i łączyły ich przyjaciels­ kie stosunki. Nauczono mnie dalej, że jednak po czasach tych ludzie nastali inni, których nie według samych zgodności, lecz według ich znajomości myśleli, i że łączność nieba z człowiekiem i wtedy istniała, lecz nie tak ścisła; czasy tych ludzi są to te, które nazywają się srebrnym wiekiem. Potem nastali ludzie, którzy wprawdzie znali zgodności, lecz według znajomości ich nie myśleli, a to dlatego, iż trwali w dobru przyrodzonym, nie zaś jak poprzedni, w duchowym. Czasy tych ludzi nazywały się wiekiem miedzianym. Wreszcie po czasach tych ludzi człowiek stopniowo stawał się coraz bardziej zewnętrzny, a wreszcie cielesny, i że wtedy zupełnie została zatracona znajomość zgodności, a z nią znajomość nieba i wielu rzeczy, które należą do nieba. To, że nazywano poprzednie wieki według złota, srebra i miedzi pochodziło także ze zgodności, albowiem złoto znaczy według zgodności dobro niebieskie, w którym trwali najstarsi; srebro zaś znaczy dobro duchowe, w których po tamtych trwali starzy; miedź, dobro przyrodzone, w którym trwało najbliższe potomst­ wo; żelazo natomiast, według którego nazywany został wiek ostatni, znaczy twardą prawdę pozbawioną dobra". I dalej. „W takim to połączeniu z aniołami trwali najstarsi ludzie na tej ziemi, których czasy nazwane zostały wiekiem złotym. Ci, ponieważ uznali Bóstwo pod człowieczą postacią, a zatem Pana, rozmawiali z aniołami niebieskimi jak ze swoimi, i niebo i świat stanowiły w nich jedność. Po tych czasach jednak człowiek stopniowo wydalił się z nieba, a to dlatego, że umiłował siebie ponad Pana i świat ponad niebo, co w konsekwencji dało, że zaczął uczuwać przyjemność miłości własnej i miłości świata, które są odrębne od przyjemności niebieskich, a w końcu doszło aż do tego, że nie wiedział, czy co innego jest przyjemnością. Wtedy zamknęło się wnętrze, które otwarte było ku niebu i zewnętrzność została otwarta ku światu; co, gdy tak się dzieje, sprawia, że człowiek trwa w świetle pod względem wszystkiego, co należy do świata, w ciemności zaś pod względem wszystkiego, co do nieba należy. Po tamtych czasach rzadko już kto rozmawiał z aniołami niebieskimi..." Wypędzenie z raju, czyli zmiana paradygmatu myślenia, wymagałoby wyjaśnienia w kategoriach naukowej filozofii kultury. Należałoby wykazać, czy zmiana ta, przełomowa, ale czy rzeczywiście nagła jak mówią mity, miała uwarunkowania biologiczne, socjologiczne, kulturowe, gospodarcze, czy też polegała ona na swoistej dla myślenia przemianie autonomicz­ nej. Jest to temat do odrębnej pracy. Zaprezentowałem Czytelnikowi tezę tłumaczącą mity o raju jako świadectwie panszamanizmu Złotego Wieku proponując podejście historyczne. Takie wydaje mi się najbardziej słuszne. Tym niemniej można wysunąć interpretację alternatywną. Nie jest wykluczone, że mity te są osobniczym wspomnieniem przebywania w łonie matki odniesionym do dzieciństwa ludzko­ ści. Jednak kto wie czy nie mamy tu do czynienia i z jednym i z drugim. Pozostawałoby to w zgodzie z poglądami tych badaczy, którzy utrzymują, że ontogeneza człowieka odpowiada jego filogenezie. Ważne wyniki odnoszące się do fenomenu myślenia człowieka Złotego Wieku przyniosły badania Stanislava Grofa. Od lat sześćdziesiątych uczony ten prowadzi badania nad podświadomością ludzką, które po osiągnięciach Zygmunta Freuda i C. G. Junga stanowią w tym względzie znaczący krok. Z badań tych wynika, że w człowieku zakodowana jest cała przeszłość biograficzna, doznania okołoporodowe, cały okres przebywania człowieka jako płodu w łonie matki, doznania zapłodnieniowe oraz, najbardziej niezwykłe, doznania przedzapłodnieniowe i pozaosobowe zwane transpersonalnymi, któ­ re odnoszą się do całego rozciągającego się poza człowiekiem świata ciał nieożywionych oraz roślin, zwierząt i ludzi. Dla naszego zagadnienia ważne są niektóre z tych wyników. Rzucają one światło na te sfery podświadomości, w których zakodowana jest pamięć o Złotym Wieku. Pozwalają one dotrzeć do warstw i doznań odnoszących się do biologicznej, psychologicznej, społecznej, rasowej i duchowej przeszłości osobnika i gatunku ludzkiego oraz dotrzeć do rzeczywistości opisywanej przez mity i wielkie tradycje mistyczne i religijne, słowem, i do ontogenezy i do filogenezy człowieka. Zreferujemy to, co bliżej wiąże się z naszym zagadnieniem. Otóż S. Grof wzbudził między innymi doznania, w których występują postacie, sytuacje i świat znany z mitów i legend starożytnych. Są tu doznania nie tylko ludzkich postaci, ale także postaci czysto wizyjnych, jak Uroboros, Tyfon, centaur, Cerber, sfinks, różnorodne smoki, elfy, gnomy, trolle itd. oraz, co jest dla nas ważne, postacie bogów zła i dobre, takie jak szatan, Lucyfer, Hades, Aryman, Huicilopocztli, Kali, Lilith, Rangda, Koatlikus, Moloch, Pluton, Ozyrys, Persefona, Attis, Adonis, Kecalkoatl, Dionizos, Wotan, Balder, Chrystus, Matka Boska, Apollo, Afrodyta, Izyda, Ahuramazda, Lakszmi itd. Jest też doznanie spotkania z demiurgiem świata, tj. bogiem kreatorem, a nawet identyfikacja z nim. S. Grof jest w stanie prowadzić doznania ludzkie ku tym postaciom i sytuacjom przeszłości, postaciom z mitów i religii (Grof 1975, s. 1 п., 1985, s. 1 п., 1988, s. 1 п., 1990, s. 3 п.). Trzeba dodać, że u przeszłych i dzisiejszych społeczeństw pierwotnych ludzie umieli wprowadzać się w stany umoż­ liwiające im spotkania z boskimi i demonicznymi postaciami. Wielka wiedza i precyzyjne techniki psychiczne służyły tym celom, które zrealizowano - jak wspominaliśmy - przede wszystkim dzięki różnorodnym halucynogenom czyli substanc­ jom psychodelicznym. E. Bourgignon stwierdziła wśród przeba­ danych przez siebie 488 pierwotnych społeczności świata aż 90% takich, w których instytucjonalnie praktykowano wprowadze­ nie się w psychodeliczne stany świadomości (Noll 1985, s. 447). Przykład: przebywając w Oklahomie w 1849 r. J. Rave - twórca pejotystycznego kultu u Indian Winnebago - doznał wizji pod wpływem pejotlu; opisał je następnie antropologowi Paulowi 49 �Radinowi: „Zobaczyłem człowieka z rogami i długimi szponami oraz z dzidą w ręku..., o północy zobaczyłem boga". Można zobaczyć postacie świata niebiańskiego jak też świata podziem­ nego. Jak pisze Herodot (1959, t. I , s. 173), faraon Rampsymit, zstąpiwszy żywcem do Hadesu, grał z boginią Demeter w kości. To znów u Wergiliusza czytamy o Eneaszu, jak schodząc do Tartaru, zobaczył centaury, Scyllę dwukształtną, Bryjareja o stu ramionach, gada z bagnisk Lerny, Chimerę zbrojną w płomień, Gorgony, Harpie i Geriona o trójkątnym cielsku oraz różne dzikie widziała, a potem dotarł do świata zmarłych i rozmawiał z nimi (Publius Vergilius Maro 1987, s. 179 п.). Ale wróćmy do S. Grofa. Jego badania polegały na pobudza­ niu z pomocą LSD lub metodą oddechową pamięci indywidual­ nej i gatunkowej u człowieka, wyzwalającą treści i doznania spoczywające w podświadomości. Z badań tych, podobnie jak z badań C. G. Junga, wynika, że podświadoma część psyche zawiera elementy strukturalizujące, tworzące i odpowiedzialne za mity, inaczej mówiąc, że starożytne mity były tworzone przy silnym udziale podświadomości, która - moim zdaniem - od­ grywała w myśleniu ludzkim tym większą rolę, im wcześniej cofamy się w historię i prehistorię człowieka. Jej najsilniejsza dominacja cechowała ludzi Złotego Wieku, by z czasem maleć na korzyść wzrostu świadomości i rozumu. Jak wspomniano, ontogeneza człowieka odpowiada jego filogenezie, co znalazło potwierdzenie w badaniach S. Grofa. Otóż doznania raju leżą też u początku życia osobniczego w łonie matki. Jakie główne doznania ma osobnik przebywający w łonie matki? S. Grof pisze, że jest to doznanie kosmicznej jedności. Jest przekroczona dychotomia subiekt - obiekt, ma miejsce niezwykle mocne wzruszenie i odczucie przyjaźni, spo­ koju, pogody i szczęśliwości, szczególne odczucie świętości, transcendensji czasu i przestrzeni, odczucie swego istnienia oraz odczucie związku z kosmosem. Osoby opisujące ten stan mówią 0 kontakcie z nieskończonością, o całkowitym zaniku poczucia ja, ich świadomość jest poszerzona i obejmuje całe uniwersum. Mają odczucie niezwykłej mocy, a nawet (niektóre osoby) identyfikacji z bogiem. Doznają wglądu w prawdziwą istotę bytu 1 egzystencji. Chodzi tu o ekstazę doznania kosmicznej jedności, którą można określić jako oceaniczną. Świat wydaje się w niej niewyrażalnie piękny i promieniujący jasnością. Zdroworozsąd­ kowe myślenie i potrzeba racjonalnej analizy doznają znacznej redukcji, a uniwersum przedstawia się jako tajemnica, która dopiero musi być rozwiązana. Świat przedstawia się jako miejsce przyjazne, a zło wydaje się nieważne, przelotne i nie istniejące. Ma miejsce subiektywna identyfikacja z wszechświatem. Ma się wizje najrozmaitszych bóstw. Ma się też wizje demonów różnego rodzaju oraz złych bóstw, co związane jest z zakłóceniami ciąży odnoszącymi się do organizmu matki, a tym samym i płodu. Dobre bóstwa wiążą się tu z doznaniami organizmu pozytyw­ nymi, a złe z negatywnymi i przyjmują one postacie znane z różnych kultur (Grof 1975, s. 1 п., 1985, s. 1 п., 1988, s 1 п., 1990, s. 3 п.). Innymi słowy: w tej najważniejszej fazie rozwoju człowieka występują doznania związku z oceanem lub różnymi akwatycznymi formami życia lub z kosmosem. Jest to odczucie przebywa­ nia w niebie i raju, opisywane w różnych dawnych mitach. Chodzi tu o coś wspaniałego, występują piękne kwiaty, soczyste owoce, egzotyczne ptaki, blask złota, srebra i drogocennych kamieni oraz strumienie i fontanny z wodą życia. Doznania te mają aspekt numeniczny. Czuje się kosmiczną jedność i mistycz­ ną unię z całym światem nie mającym granic oraz uwielbienie i miłość do wszystkiego. Występują uczucia odprężenia, satys­ fakcji, bezpieczeństwa, spokoju. Chodzi tu o idealny (czasami tylko zakłócony) stan symbiozy biologicznej i emocjonalnej pomiędzy matką i dzieckiem. Odczuwanie tego wszystkiego ma zabarwienie sakralne i święte. Złoty Wiek był dawno i skończył się, a od tamtego czasu zaszły istotne zmiany w strukturze myślenia ludzi. Rozejrzyjmy się: rozwija się racjonalizm, a za pierwszoplanowy światopogląd uważa się ten oparty na nauce, która współzawodniczy z religią. 50 Ale te sfery podświadomości, które były najaktywniejsze w epo­ ce kamiennej, przebijają się u niektórych jednostek, a nawet całych grup ludzkich poprzez stulecia, a także w naszym okresie nowożytnym. Ciągle rodzą się dzieci Złotego Wieku. W dzie­ jach, poczynając od czasów starożytnych, wiele było jednostek, które przeżywały wizje nieba, świata podziemnego, obcowały z bogami, duchami, aniołami, demonami itp. postaciami, ale jedno jest charakterystyczne: niewiele było takich, które ogląda­ ły bogów i rozmawiały z nimi. Ten najgłębszy rodzaj doznań bezpowrotnie skończył się wraz ze Złotym Wiekiem, a z czasem zaczęto nawet twierdzić, że bezpośrednie spotkanie z postacią boga prowadzi do śmierci (porównaj słowa Jahwe skierowane do Mojżesza: „Nie możesz oglądać oblicza mojego, gdyż nie może mnie człowiek oglądać i pozostawać przy życiu"). Historia dostarcza wielu nazwisk większych i mniejszych wizjonerów, 0 których jest mowa w źródłach i dziełach z naszego kręgu kulturowego i kręgów innych. O kilku postaciach będzie teraz mowa. Jedna z najznaczniejszych to Mahomet (ok. 570-632). Już od wczesnej młodości zdradza! on cechy mistyka, wcześnie miewał dziwne widzenia i miał wiele cech wspólnych z tzw. „kahinami" czyli ludźmi o skłonnościach wizyjnych i prorokowania. Wi­ dział, słyszał, odczuwał rzeczy niedostępne dla zmysłów innych ludzi. Znane jest najważniejsze wydarzenie z jego życia: ob­ jawienie wiary w Allaha zawarte w „Koranie". To archanioł Gabriel dyktował mu prawdy „Koranu". Widzenia te były tak niezwykłe, iż Mahomet chwilami nie był pewien czy nie popadł w obłęd, a mówi o tym arabskie słowo „medżnun", które oznacza opętanie przez diabła. Można tu mówić o szaleństwie kontrolowanym, gdyż Mahomet bardzo dokładnie rozróżniał to, co pochodziło z objawienia, od tego, co było jego sądem. Podobno podczas objawień czasem padał na ziemię, a na jego ustach pojawiała się piana. Krytyka europejska usiłowała dopatrzyć się w tym patologicznego charakteru wystąpień proroka. Dowodzono, że Mahomet cierpiał na epilepsję, his­ terię, a nawet dopuszczano możliwość stanów paranoicznych 1 schizofrenii. Tłumaczenia te są błędne (Gaudefroy - Demombynes 1988, s. 43 п., Hrbek, Petraćek 1971, s. 41 п., Rodinson 1991, s. 42 п.). Tradycja, legendy, pisma i częściowo „Koran" mówią o wnie­ bowstąpieniu Mahometa, które miało mieć miejsce, gdy liczył około 55 lat. Podróży do nieba miało być trzy. Prorok osiągnął kolejne siedem niebios i dotarł do boskiego tronu. Po niebie oprowadzał go archanioł Gabriel, a towarzyszyli im aniołowie. Oprócz boga i aniołów miał tam widzieć też dawne zmarłe osobistości. Odbył też podróż do piekieł. Oto słowa Mahometa: „Zrobiła się dziura w dachu mego domu, kiedy byłem w Mekce. I Gabriel zszedł przez nią. Rozciął mi pierś i obmył ją wodą z Zamzanu. Potem przyniósł dzbanuszek ze złota napełniony mądrością, „hikuną", i wiarą i wlał mi je w pierś; potem znów ją zamknął. Następnie wziął mnie za rękę i uniósł w niebo". Według pewnej tradycji A'iszy tylko sam „uruh" (dusza) proroka wprowadzony został do nieba, gdy ciało spoczywało w łóżku; inna wersja mówi, że była to także podróż cielesna. Można przypuszczać, że wszystko to pochodziło z jego wnętrza, świadkowie bowiem niczego nie widzieli. William Blake (1757 - 1827). W encyklopedii naukowej czytamy o nim: myśliciel, poeta, artysta, mistyk. Natomiast inni pisali o nim: „gość był więcej niż pomylony", a więc szaleniec o szaleństwie kontrolowanym. Jego fenomen był szczególny, gdyż takim był od urodzenia. Już jako czteroletni chłopiec miał pierwszą wizję mistyczną: do jego pokoju zajrzał przez okno bóg, spotkał boga, a w krótkim czasie potem miał obraz drzewa aniołów. I takie rzeczy widywał ciągle i żył nimi przez całe życie. Bez przerwy niemal odwiedzali go mieszkańcy innych światów: aniołowie, prorocy, wróżki, elfy, czarodzieje, giganci itp. Gdy miał trzydzieści lat, odwiedził go duch zmarłego brata. Pośród tych postaci. W. Blake czuł się doskonale. Zdominowały one całe jego życie i całą twórczość poetycką i artystyczną, bo jaką inną? Najbardziej natchnieni poeci są przecież dziećmi Złotego Wieku. Pod dyktando tych istot W. Blake pisał swe poematy, �a nawet prywatne listy. Wszystkie utwory, jakie wyszły spod pióra tego poety, uważa się za mistyczne. Wszystkie były natchnione i napisane z inspiracji świata duchowego. Uwielbiał E. Swedenborga, swego brata duchowego (Kozubska, Tomkowski 1993, s. 5 п.). Innym wybitnym dzieckiem Złotego Wieku był właśnie Emanuel Swedenborg (1688-1772). Ten mistykiem stał się dopiero w drugiej połowie swego życia, a przedtem był trzeźwo myślącym fizykiem, matematykiem i inżynierem. Gdy miał 57 lat, ukazał mu się w gospodzie po wieczerzy bóg pod postacią człowieka, a potem ukazał mu się w nocy i oznajmił zdumione­ mu inżynierowi, że jest Panem, stworzycielem świata i od­ kupicielem, i że wybrał Swedenborga do objawienia ludziom duchowego sensu Pisma Świętego, i tej samej nocy otworzył przed nim świat duchów oraz niebo i piekło. Taki był początek. E. Swedenborg napisał o tym wiele dział. Przez resztę życia na jawie i we śnie obcował z aniołami i duchami zmarłych. Pisał: „Pozwolono mi widzieć je zupełnie na jawie, czyli wtedy, gdy znajdowałem się zupełnie przy zmysłach cielesnych i w stanie jasnego rozumienia". A więc znów szaleństwo kontrolowane. Wielokrotnie spotykał też samego boga. Z postaciami tymi, jak pisze, rozmawiał jak z ludźmi na ziemi. Miał też wizje przebywa­ nia w niebie i piekle. Rozmawiał z tymi istotami w domu, na ulicach, na polach, rozmawiał z nimi godzinami, przez całe tygodnie i miesiące, a nawet lata (Swedenborg, brak г., s. 7 п.). Wreszcie postać bliższa naszemu wiekowi: święty Jan Bosko (1815-1888). Jego doznania wizyjne, a były to głównie nocne sny, zaczęły się jeszcze w okresie szkolnym. Doznawał nie­ zliczonych wizji przez całe życie, które było niezwykłe, i które opisał w 20 tomach „Pamiętników biograficznych". Wizjom towarzyszyły głosy boże, głosy diabelskie itd. Spotykał niezwyk­ łe postacie ziemskie, niebiańskie i piekielne: aniołów, Matkę Boską, zwierzęce demony i różne tajemnicze osoby splecione z postaciami z jego otoczenia życiowego (Sny 1989, s. 7 п.). Św. Jan Bosko wypowiedział o sobie znamienne słowa: „Wiele osób uważało mnie za niespełna rozumu i wierzyło głęboko, że jestem chory umysłowo". Podobnych ludzi Złotego Wieku było w przeszłości dalszej i bliższej niemało. Jest o nich mowa w literaturze mistycznej i religijnej całego świata. Obfitowało w nich średniowiecze. W miarę postępów racjonalizmu było ich coraz mniej. Wiz­ jonerów nie brak też w naszym X X wieku. Należy do nich między innymi ojciec Pio, dzieci z Fatimy oraz mnóstwo innych postaci, które dzięki takiemu natchnieniu wniosły wartości do kultury, a listę można wzbogacić o postacie pomniejsze i całkiem małe, będące pacjentami szpitali psychiatrycznych. Jednak najbardziej spektakularnym powrotem ludzi dzisiej­ szych do myśli Złotego Wieku, moim zdaniem, był artystyczny prąd surrealizmu. Surrealiści odkryli Złoty Wiek w człowieku i nadali swemu odkryciu rangę programu dla ludzkości. Pojmo­ wali sztukę jako ekspresję podświadomych treści psychicznych. Było to zanegowanie przewodniej roli rozumu, racjonalizmu, zdrowego rozsądku i logiki. Tę ostatnią uznali za formę myślenia sprzeczną z naturalnymi skłonnościami umysłu. Od­ rzucali naukę typu kartezjańskiego, świadectwa wiedzy pozyty­ wnej, ciasny praktycyzm, szereg tabu moralnych, słowem - za­ kwestionowali myślowe podstawy współczesnej cywilizacji. Sta­ wiali natomiast na niczym nie skrępowaną wyobraźnię i pod­ świadomość, które - jak pokazaliśmy wyżej - były dominujący­ mi cechami myślenia ludzi Złotego Wieku. Było to kolejne przebudzenie się podświadomości, która z niezwykłą siłą opano­ wała umysły przedstawicieli tego kierunku. Gdybyśmy nie znali mitów o Złotym Wieku, wystarczyłoby poznać program i działa­ lność surrealistów, by mieć obraz myślenia ludzi z tamtej epoki. Tożsamość jest zupełna. Program i założenia ideowe surrealiz­ mu najpełniej ujął i przedstawił ideolog tego ruchu Andre Breton. Co głosili i co postulowali? Na miejsce rozumu jako pierwiastka wiodącego miała stanąć wyobraźnia, której rozum miał być podporządkowany. Pociągały ich sny na jawie i do­ znania cudowności objawione w życiu codziennym. W ich obrazach miało miejsce zmieszanie człowieka ze światem zwie­ rzęcym, roślinnym i nieożywionym. Głosili apoteozę dziecięctwa i dzieci, o których pisali, że są dławione przez tresowników. Cenili halucynacje i przeżywanie iluzji. Uprawiali twórczość wyzwalającą czysty automatyzm psychiczny i dyktowanie myśli wolnej od wszelkiej kontroli. Wierzyli w nadrzędną rzeczywis­ tość pewnych form skojarzeniowych i wszechpotęgę marzenia i wyobraźni. Dążyli do absolutu i stanu przeżywania „coniunctio oppositorum", głosili bowiem , że istnieje pewien punkt w umyśle, z którego życie i śmierć, rzeczywistość i urojenie, przeszłość i przyszłość, rzeczy możliwe i niemożliwe do przeka­ zania, góra i dół przestają być postrzegane jako przeciwstawne, i uważali, że można znaleźć ten punkt w człowieku. Oto jeden z postulatów A. Bretona: „Szaleństwo i rozum, marzenie i działanie, reprezentacja mentalna i percepcja fizyczna są pochodną przeciwieństwa między światem wewnętrznym a ze­ wnętrznym. Te antynomie trzeba znieść i dokonać generalnej rewizji sposobów poznania". Na miejsce rozumu proponowano „prawa serca". Ale najczęściej używanym słowem u surrealistów było słowo „wolność". Miała ona polegać na absolutnej niezale­ żności myśli i całkowitej swobodzie działania, przy czym wol­ ność miała realizować się poprzez wyobraźnię, której przypisy­ wano doniosłą funkcję poznawczą. Pisali: „Postrzeganie i wyob­ rażenie, które zwykłemu dorosłemu człowiekowi wydaje się radykalnie przeciwstawne, należy traktować jako produkty rozszczepienia władzy jedynej, pierwotnej, którą reprezentuje obraz ejdetyczny i której ślad odnajdujemy u człowieka pierwo­ tnego i u dziecka". Zauważmy, że jest to apoteoza myślenia człowieka archaicznego, człowieka Złotego Wieku, u którego rozszczepienie poznania jeszcze nie zaistniało. A. Breton pisał, iż „rzeczywistość absolutna czyli nadrzeczywistość („surrealite"), do której uchwycenia zmierzają wszystkie wysiłki surrealistów, ma godzić podstawową antynomię ludzkiego umysłu i wyobra­ źni oraz przedmiotów i zjawisk istniejących niezależnie od podmiotu." Jak pisze Krystyna Janicka, cały wysiłek badawczy tego ruchu zmierzał do obalenia i zatarcia granic dzielących świat natury, przedmiotów fizycznych, wrażeń zmysłowych, konkretu, od świata ludzkiego, świata przedmiotów wyob­ rażonych, abstrakcji. Należy przywrócić człowiekowi nieantynomiczny kontakt z naturą - postulowali. Twierdzę, że z tego wynika, iż surrealiści na swój sposób odkryli strukturę i zasady świata myśli człowieka Złotego Wieku. Byli tym odkryciem urzeczeni i oczarowani i zamierzali je narzucić całej ludzkości. Byli bliscy odkrycia zasad działania podświadomości, co uczynił dopiero w ostatnich latach S. Grof. Stąd pozytywny stosunek surrealistów do marzeń sennych, do myślenia małych dzieci, do myślenia ludzi pierwotnych i . . . do chorób umysłowych i obłędu. Przedstawicieli tych ostatnich uznawali za bliskich sobie. Sur­ realiści byli entuzjastami swych odkryć. A. Breton pisał: „Wie­ rzę, że w przyszłości te dwa stany, marzenie senne i jawa, na pozór tak przeciwstawne, stopią się w jeden rodzaj rzeczywisto­ ści absolutnej, w nadrzeczywistość". Moim zdaniem, chodzi tu 0 utopię. Ten stan, ta rzeczywistość już była w przeszłości, skończyła się i nie ma do niej powrotu w szerszej skali społecznej. Ten stan jest przywracany i przypominany na skalę małą, indywidualną na drodze poetyckiej i mistycznej, którą dobrze znamy. Michel Carrouges pisał, że wszystko to jest zgodne z mitem raju utraconego, w czym trzeba mu przyznać rację. Teoretyk ten twierdzi, że człowiek żył niegdyś w doskonałej harmonii z siłami natury i energiami boskimi, ale doszło do tajemniczej ruiny i upadku człowieka, i należałoby to naprawić, tj. ponownie wprowadzić człowieka do raju. Wierzył w tę możliwość utopista A. Breton, ale z czasem stwierdził, że drogi nauki i sztuki nie mogą się zbiec (Bachelard 1975, s. 25 п., Baranowska 1984, s. 7 п., Durand 1986, s. 6 n„ Janicka 1988, s. 12 п., Ważyk 1976, s. 12 п.). Wszystko to jest niegasnącą od tysięcy lat tęsknotą za rajem 1 Złotym Wiekiem. Niniejszy artykuł omawia najstarszy dający się wyróżnić etap rozwoju myśli ludzkiej, której pełny obraz ewolucyjny Czytelnik znajdzie w mym artykule na temat ewolucji myśli ludzkiej (Krzak 1993a, 1993b). 57 �BIBLIOGRAFIA Bachelard G. 1975 Wyobraźnia poetycka, Warszawa Baranowska M . 1984 Surrealna wyobraźnia i poezja, Warszawa Baranowski K. 1984 Praktyka oceaniczna, Warszawa Biblia 1982 Biblia to jest Pismo Święte Starego i Nowego Testamentu, Warszawa Dajczer T. 1984 Inicjacje i ich wymiar kosmiczny u ludów Kalifornii, Warszawa Durand G. 1986 Wyobraźnia symboliczna, Warszawa Eliade M . 1959 The Yearning for Paradise in Primitive Tradition, „Daedalus", s. 255-267 1974 Shamanism. Archaic Techniques of Ecstasy, Princeton Frazer J. G. 1919 Folk-lore in the Old Testament, London, t. I , I I Gaudefroy - Demombynes M . 1988 Narodziny islamu. Warszawa Graulich M . 1983 Myths of Paradise Lost in pre-Hispanic Central Mexico, „Current Anthropology", t. 24, nr 5, s. 575 - 588 Graves R. 1968 Mity greckie, Warszawa Grof S. 1975 Realms of the Human Unconscious, New York 1985 Beyond the Brain, New York 1988 The Adventure of Self-Discovery, New York 1990 The Holotropic Mind, San Francisko Grof S. i С. 1980 Beyond Death, London Haavio M . 1979 Mitologia fińska, Warszawa Harris M . 1985 Krowy, świnie, wojny i czarownice, Warszawa Herodot 1959 Dzieje, Warszawa t. I , I I Hoernes M . 1925 Urgeschichte der bildenden Kunst in Europa, Wien Holmberg U. 1964 Finno-Ugric, Siberian, (w:) C. J. A. MacCulloch (red.), The Mythology of All Races, New York, t. IV Hrbek I . , Petraćek К. 1971 Mahomet, Warszawa Huxley A. 1991 Drzwi percepcji. Niebo i piekło. Warszawa Janicka K. 1985 Światopogląd surrealizmu, Warszawa Janszina E. M . 1984 Formirowanije i razwitije driewniekitajskoj mifologii, Moskwa Jaynes J. 1976 The Origin of Consciousness in the Breakdown of the Bicameral Mind, Boston Jewsjukow W. W. 1985 Kosmogonija kitajskogo nieolita po izobrażienijam na kieramikie 52 1 kultury Janszao, (w:) W. J. Łaricziew (red.). Driewnije kultury Kitaja. Paleolit, nieolit i epocha mietalla, Novosibirsk, s. 56-86 1988 Mifologija kitajskogo nieolita, Novosibirsk Juan Ke 1987 Mify driewniego Kitaja, Moskwa Kant I . 1973 Domniemany początek historii ludzkiej, (w:) Filozofia niemiec­ kiego Oświecenia, Warszawa, s. 472-478 Keys D. 1992 Stone Age temple discovery offers scientificfirst, „Independent" z 27 lipca Kozubska E., Tomkowski J. 1993 Mistyczny świat Wiliama Blake'a, Milanówek Krzak Z. 1993a From panshamanism to panrationalism. An outline of evolution of human thought from the Stone Age to the twentieth century, „Archeologia Polski", t. XXXVIII, z. 1 1993b Od panszamanizmy do panracjonalizmu. Zarys ewolucji myśli ludzkiej od epoki kamiennej po wiek XX, „Nauka Polska", nr 6 Kunstler M. J. 1981 Mitologia chińska, Warszawa Manry R. 1976 Tinkerbelle, Gdańsk Noll R. 1985 Mental Imagery Cultivation as a Cultural Phenomenen: The Role of Visions in Shamanism, „Current Anthropology", t. 26, nr 4, s. 443 -461. Orygenes 1983 Przeciw Celsusowi, Warszawa Piłaszewicz S. P. 1978 Afrykańska księga rodzaju, Warszawa 1986 W cieniu krzyża i półksiężyca, Warszawa Publius Vergilius Maro 1987 Eneida, Warszawa Rodinson M . 1991 Mahomet, Warszawa Siemienow S. A. 1957 Piervobytnaja tiechnika, Moskwa Sny 1989 Sny - wizje Świętego Jana Bosko apostola młodzieży, Warszawa Sokolewicz z. 1986 Mitologia Czarnej Afryki, Warszawa Swedenborg E. br. w. O niebie i jego cudach również o piekle według tego co słyszano i widziano, Warszawa Taskim W. S. (tłum.) 1987 Go juj (Rieczi carstw), Moskwa Wasilewski J. 1979 Podróże do piekieł, Warszawa Ważyk A. (red.) 1976 Surrealizm. Teoria i praktyka literacka, Warszawa Werner A. 1976 African, (w:) C. J. A. MacCulloch (red.), 77ie Mythology od AU Races, New York, t. VII Wierciński A. 1981 Antropogeneza - Ewolucja cywilizacji, Warszawa � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/89af5d8ebf742ed8b40368f52293168f.pdf 7861cca909a9801dba6dee48db61eff1 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2486 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1994 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2309 Title A name given to the resource W swiecie współczesnych mitów Mongolii i Syberii. Opowieść o człowieku śniegu / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1994 t.48 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1994 t.48 z.3-4, s.53-58 Creator An entity primarily responsible for making the resource Czubala, Dionizjusz Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text W świecie współczesnych mitów. Mongolskie i syberyjskie opowieści o człowieku śniegu Dionizjusz Czubala „Dzikiego człowieka", „człowieka śniegu" nazywają w Mongolii a ł m a s e m . M i t o ałmasie jest w tym kraju powszechny. Większość moich rozmówców z całym prze­ konaniem informowała, że żyje on w niedostępnych okoli­ cach Mongolii. O spotkaniu z ałmasem słyszeli wszyscy indagowani. Wszyscy też mieli podobne wyobrażenie tej postaci. Ma to więc być stwór ponad dwumetrowej wysokości, podobny do człowieka, ale obficie owłosiony. Chodzi na dwóch nogach, pozostawia na śniegu ślady wielkich, prawie półmetrowych stóp. Ma nieprzeciętną siłę i bardzo intensywną woń. Boi się wody. Żyje samotnie w górach i na ogół unika kontaktów z ludźmi. Mit o istnieniu ałmasów jest stary i mocno ugruntowany w świadomości społecznej mieszkańców Mongolii. Obecnie nastąpiło pewne jego ożywienie, być może pod wpływem ogólnoświatowej fascynacji tajemniczą postacią górskiego samotnika. Indagowani przeze mnie Mongołowie często mówili o zagranicznych ekspedycjach „naukowych" po­ szukujących w ich kraju ałmasa (lub śladów jego istnienia), które składały obietnicę wysokich nagród za jego ujęcie. Zdaniem pewnej grupy moich rozmówców temat ałmasa jest w Mongolii zakazany. Zdaniem innych administracja krajowa sprzyja poszukiwaniom, a koczownicy, czy też myśliwi, którzy opowiadają o swoich spotkaniach z ałmasem trafiają na łamy gazet, są kandydatami do wysokich, nie wiadomo jednak przez kogo fundowanych, nagród. Aktualizacji i uwiarygadniania starego podaniowego wąt­ ku dokonuje się wprowadzając go w świat współczesnych realiów i określając czas zdarzeń. Mówi się więc o spotkaniu z ałmasem „za komunistów", że zawiadomiono o nim „władze w Ułan Bator", że przepowiedział je dziewczynie lama, w czasie prześladowań ukrywający swą profesję i żyją­ cy jak zwykły koczownik pasąc stada. Dokładniej określa się czas zdarzeń informując: „to było w 1965 roku", „to było parę lat temu", to było „nie tak dawno temu", albo określając w sposób pośredni: w Mongolii „są ludzie, którzy takiego człowieka widzieli", „żyje taki człowiek, który go widział", „widziałem zdjęcia tego chłopca (rzekomy syn ałmasa - DC), on jest teraz dorosły" lub (o innych potom­ kach ałmasa) „uczy się na lamę", „w naszym teatrze jest artystą", „jest największym zapaśnikiem w naszym ajmaku", albo po prostu: „ten człowiek żyje". Próbą uwiarygod­ nienia wątku jest przywołanie naukowego autorytetu mon­ golskiego akademika, który potwierdzał istnienie ałmasów, odwołanie się do książki na temat ałmasów, wzmianka o skórze ałmasa znajdującej się w starym monastyrze na pustyni Gobi. Współczesne mity o ałmasie to relacje o uprowadzeniu (w celu prokreacji) „kobiety" lub „dziewczyny" albo - gdy „dziki człowiek był płci żeńskiej" - „Mongoła", „ucznia ze szkoły łamów" lub „lamy". Dla przykładu: „Ałmasy często żenią się z prostymi Mongołkami. Był taki jeden wypadek - ja to słyszałam parę lat temu. Ałmas nie mógł sobie znaleźć partnerki. Żeby mieć potomstwo, upat­ rzył sobie pewną Mongołkę. On podkradł się pod jurtę 1 i porwał dziewczynę. Potem było śledztwo. Ona powiedziała, jak to było, ale ona już była z dzieckiem. - Pół yeti i pół człowiek? - Tak, tak" (Podała Tuja). Towarzyszący rozmowie i tłumaczący opowieść z języka mongolskiego Monhjargal komentował w tym miejscu: „To nie jest mit. W Mongolii są ludzie, którzy takiego człowieka widzieli. Na pewno znacie mongolskiego akade­ mika Raiczina? Biaben Raiczin? On obserwował ałmasa i dopóki żył, głosił, że na świecie są ałmasy. Mongolia jest ogromna, ale ludzi mało. Jest dużo wolnych terenów i miejs­ ca dla ałmasów. Tak może być. Tak właśnie. Najczęściej mówi się, że występuje w górach. W Nepalu mówią na ałmasa „człowiek śniegu", u was yeti, a u nas ałmas, to znaczy „dziki człowiek". (Podał Monhjargal). Prawie identyczny wariant zanotowałem w Ułan Bator: „Jeden ałmas porwał kobietę i miał z nią dziecko. Kobieta była bez włosów na ciele, więc on ją tak długo lizał, aż cała okryła się włosem, bo jego ślina powoduje porost włosów. Kobieta wiele razy próbowała uciec, ale ałmas jej nie pozwalał. W końcu wskoczyła do wody. A on się wody boi. Biegł za nią z dzieckiem w rękach. Gdy zobaczył, że ona już nie wróci złapał dziecko za nogi i rozerwał na dwoje. Straszne. Tak to słyszałam". (Podała Nima). Nieco odmienną wersję zapisałem od innej mojej rozmów­ czyni: „Był taki wypadek: Dziewczyna pasła owce i przejeżdżał obok niej lama. Za komunistów lama był zwykłym koczow­ nikiem i miał swoje stado. No ale ludzie wiedzieli, kto jest lamą i zapraszali go do siebie. On nieraz daleko wędrował. Ten wędrował z bardzo daleka i ona go nie znała. Stanął przy niej i powiedział jej: - Będziesz miała w swoim życiu takie zdarzenie, jakiego nikt z nas nie przeżył. Tylko zachowaj odwagę. Nigdy jej nie trać! Lama pojechał, a ona nad tym myślała. Kiedy miała szesnaście lat - u nas w takich latach dziewczyny wychodzą zamąż - porwał ją ałmas. Zabrał ją w góry i bardzo pilnował. Musiała z nim żyć. Zaszła z nim w ciążę. Urodziła dziecko. Ale bez przerwy tęskniła za bliskimi. Ałmas był okropnie silny, ale ani jej, ani dziecka nie krzywdził, tylko im nie pozwalał uciec. Ona dwa razy była już tak blisko ludzi, że widziała jurty, ale za każdym razem ich doganiał i zabierał ponownie w góry. Kiedyś wyszła z dzieckiem i - nie wiadomo dlaczego - nie poszedł za nimi. Tak więc doszli do ludzi. Wróciła do domu. A jej syn wyrósł na największego zapaś­ nika w ajmaku. Tylko - po ałmasie - jest dość mocno owłosiony" (Podała kobieta około 40 lat). Obok licznych wariantów opowieści o porwaniu kobiety, liczne są też relacje o porwaniu mężczyzn: „Jest taka opowieść o dzikim człowieku, ale ona też jest prawdziwa: Był ałmas-kobieta. Nie wiadomo, z jakiego powodu porwała jednego Mongoła. Może też nie miała partnera? Uprowadziła go w góry. Chciała mieć z nim dziecko. Jakiś czas żyli razem. Dziecko się urodziło i on chciał wrócić do ludzi, ale go nie puściła. 2 53 \ �Ałmasy nie lubią wody. Kiedy on to zauważył, uciekł od niej. Wskoczył do rzeki i uciekał przez wodę. Ona szła obok wody, ale bała się do niej wejść. Biegła tak za nim z dziec­ kiem. Kiedy w końcu przeszedł wodę, tak się wściekła, że urwała temu dziecku głowę. Widać taki dziki człowiek też może kochać! To prawda. Tak się zdarzyło. Ten człowiek żyje. On tam żył dziko, nawet mu włosy urosły na plecach. Opowiadali, że miał już taką (pokazuje) grzywę" (Podała Tuja). 0 uprowadzeniu ucznia ze szkoły łamów tak opowiadano: „Żyła pewna rodzina w górach. Mieli syna, który uczył się w szkole łamów. Kiedy raz jechał odwiedzić rodziców, spotkał ałmasa. Była to ałmas-kobieta. No ale ogromna. On przy niej był bardzo mały. Ałmaska porwała go w góry. Poszła z nim bardzo, bardzo daleko i tam żyli razem. Po czterech miesiącach ona zaszła w ciążę. Urodziła chłopczyka. Jakiś czas żyli razem. Potem lama wrócił ze swoim synem do ludzi. Widziałem zdjęcia tego chłopca. On jest już teraz dorosły. Jest silny, zdrowy, no i obaj żyją normalnie" (Podał Bilega). 1 opowieść o porwaniu starego lamy: „Nie tak dawno temu było takie zdarzenie. Stary lama - miał sześćdziesiąt lat - przez czterdzieści dni widywał dużego ałmasa. Ałmas go obserwował, ale nic mu nie mówił. Lama opowiadał ludziom, że widuje codziennie tego samego ałmasa. Potem lama zniknął. Ludzie byli pewni, że go ten ałmas zabił i gdzieś zawlókł. Wybuchła tam panika. Czas płynął, ale już ani ałmasa, ani lamy nie spotkano więcej. Okazało się, że ów ałmas był kobietą. Ona upatrzyła sobie tego starego lamę i zabrała go w góry. Pewnie nie mogła spotkać prawdziwego ałmasa, a przyszedł u niej czas na dziecko, więc zabrała go ze sobą w bezpieczne miejsce i stała się brzemienna. Stary lama wychowywał dziecko razem z matką. Uczył je mówić. Opowiadał mu o Buddzie. Chło­ piec szybko rósł. Jak był już samodzielny, ałmaska poszła w góry, a oni obaj zeszli do ludzi i chłopak uczy się na lamę" (Podała Nima). Żartobliwy stosunek do opowieści o ałmie zdradzała grupa studentów przysłuchujących się mojej rozmowie z ich kolegą: „Jeden Mongoł poszedł w góry i trafił na ałmasa-kobietę. Ona go wzięła ze sobą i żyli razem. - Po prostu pożenili się - dorzuca ktoś ze studentów, grupa wybucha śmiechem. - Kiedy wychodziła z pieczary, przywalała wyjście wiel­ kim kamieniem tak, że on go nie mógł ruszyć. - Żeby nie uciekł - ponownie śmieją się słuchacze. - Tak, żeby nie uciekł! Oni chodzili zawsze razem. Urodziło im się dziecko. Ale on w pewnym momencie uciekł jednak ałmasce. U nas w górach są bardzo bystre rzeki. Wskoczył w taką wodę i uciekł. Przecież on w każdy dzień myślał o swojej żonie. Ona tam sama została w jurcie! Co tam się u niej dzieje? Co ona myśli? Kiedy wrócił, to opowiadał, jak tam żył. On tą ałmaskę chciał nauczyć mówić. Chciał mięso piec na ogniu, ale ona ognia okropnie się bała i nie pozwalała palić. Jak jej nie słuchał, to go biła. Wiele razy mocno od niej oberwał" (Podał student). Kilku współcześnie żyjącym Mongołom przypisuje się pochodzenie od ałmasa. Mają to być lamowie, zapaśnicy a także artyści, a więc - w jakimś sensie - ludzie wyjątkowi to jest drugi motyw opowieści o ałmasach. I znów dla przy­ kładu: „W naszym teatrze - opowiadano mi w Ułan Bator - jest wspaniały artysta. Od dziecka go podziwiam. On jest bardzo sławny. On jest synem ahnaski. Jest wspaniale zbudowany, zdrowy, silny. My dzieci zawsze chcieliśmy być tacy jak on. Tyle jego ról pamiętam! Zawsze jest silnym bohaterem i zawsze zwycięża. Ale o tym, że on jest synem ałmaski, 54 dopiero teraz wiemy, bo sam o tym napisał. Dotąd nie wolno było takich rzeczy pisać. Rząd nie pozwalał o ałmasach pisać. Komuniści mówili: takiego szumu nie wolno robić, to nie jest potrzebne, to głupota" (Podał mężczyzna około 30 lat). Trzeci rodzaj relacji to krótkie informacje niekiedy z ko­ mentarzem, o spotkaniach ludzi z ałmasem. Na przykład: „Jeden koczownik jechał przez góry ałtajskie - bo to było na Ałtaju - nagle koń mu stanął i nie chciał dalej iść. U nas są takie miejsca, gdzie zwierzęta stają i koń może trzy dni stać, tak jakby spał. Sam się nie ruszy. Trzeba go wziąć i wyciąg­ nąć z tego miejsca. Zszedł z konia i go pociągnął. Koń postąpił naprzód, ale dalej nie chciał iść. Wtedy koczownik spojrzał w bok i zobaczył, że leży tam coś wielkiego i ciemnego. Pomyślał: może to czarna krowa? Podeszedł i zobaczył, że to ałmas leży. Szybko uciekł od niego. Wsiadł na konia i jak szalony jechał do domu. Tam zsiadł i stracił przytomność. Dopiero za parę dni ludzie się dowiedzieli, że spotkał ałmasa. Jak się to doniosło do władzy, to natych­ miast zameldowano do Ułan Bator i władza przysłała swoich przedstawicieli. Zaraz pytali, gdzie to było i kazali tam jechać. On ich zaprowadził. Okazało się, że został tylko ślad. Wilki zjadły całego ałmasa, nawet kości pogryzły. Nic nie zostało. Bo on leżał martwy. Koczownik o tym nie wiedział i uciekł. Bał się, aby go do pieczary nie powlókł. Potem przyszły wilki i go zjadły" (Podał Czuka). Lub: „Na pustyni Gobi polowali zagraniczni myśliwi na kozły. Prowadził ich świetny myśliwy. On zobaczył ałmasa i poka­ zał go także tym ludziom. Razem widziało go kilka osób. To było w 1965 roku. Takie było ostatnie, udowodnione spotkanie z ałmasem. To wiem z książki. Jest książka mongolska o ałmasach i tam to chyba wyczytałem. Teraz one nie występują, ale nie ma wątpliwości, że te ałmasy u nas żyły. Ludzie je spotykali. Bo przecież na Gobi w jednym starym monastyrze jest do dziś skóra ałmasa. Jeszcze przed rewolu­ cją go ubili. A może sam padł i lamowie go przechowywali" (Podał intelektualista). Zdarzali się rozmówcy, od których nie udało mi się wyegzekwować wyrazistych legend o ałmasie. Ich informacje świadczą jedynie, że temat jest im serdecznie bliski: „Ludzie ciągle wątpią, czy są ałmasy, a przecież jest tyle spotkań z ałmasami. Tylko że państwo nie chce posłać ekspedycji w Ałtaj. Jak się o tym mówi, to odpowiadają: to są głupstwa, to są mity i są ważniejsze rzeczy w Mongolii niż ałmasy. Ałmasy żyją wysoko w górach, tam ani koczownicy, ani myśliwi nie docierają. Tam trzeba by specjalnej ekspedycji, no ale rząd nie rozumie tego. Czasem tylko ktoś zobaczy go z daleka, jak idzie po zboczu góry, albo jak ucieka. Bo on raczej omija człowieka. Można go przez lornetkę oglądać" (Podał technik medyczny). Opowieści o ałmasie, takie jakich garść tu przytoczyłem, stanowią wdzięczną podstawę do konfrontacji dwu rodza­ jów mitologizacji: autentycznej ludowej, silnie osadzonej w konkretnej kulturze narodowej z mitologizacją typową dla masowych środków przekazu, dla których „człowiek śnie­ gu" bywa zaledwie ciekawostką sezonową. Wymagałoby to jednak większej bazy materiałowej. * * * W Polsce mit „człowieka śniegu" nigdy nie był zbyt popularny. Pojawiały się wprawdzie doniesienia o tym, jakoby widzianym tu i tam, stworze, ale sami nie mieliśmy i nie mamy terytoriów, gdzie by się on osiedlił lub bywał. Nie mamy też rozpraw etnologów czy folklorystów o tym micie. Inaczej przedstawia się sytuacja w Stanach Zjednoczonych czy w Rosji. Mój tekst drukowany w „Foaftale News" wywołał dwie �wypowiedzi amerykańskiego folklorysty Billa Ellisa o „dzi­ kim człowieku". Pierwsza to nota od edytora, który infor­ muje o tym, co na temat ałmasa zawierają angielskojęzyczne publikacje. Zainteresowania małpoludami w Stanach Zjednoczonych i w Rosji - zdaniem Ellisa - zaczynają się w latach sześćdziesiątych. O mongolskich ałmasach pisał kryptozoolog Ivan Т. Sanderson w książce: Abominable Snowmen: Legend Come to Life (Śnieżny człowiek. Legenda która odżyła). Autor podsumował kilka raportów z Mongolii. Były wśród nich także opowieści o dziecku ałmaski, które zostało l a m ą . T o s t a ć ta pojawi się też w następnej pracy z 1984 roku Janet i Colin Bord The Evidence for Bigfoot and Other Man-Beasts (Dowody istnienia człowieka o wielkich stopach i innych małpoludów) a także w Jerome Clarka: Encyk­ lopedia of Strange and Unexplained Physical Phenomena (Encyklopedia dziwnych i niewytłumaczalnych zjawisk fizycz­ nych). Antonio Huneeus tłumaczy trzy popularne artykuły na temat ałmasa w swoim podręczniku A Study Guide to UFOs, Psychik. Paranormal Phenomena in the U.S.S.R.. Te ar­ tykuły zostały streszczone także przez dra Maksa Oppen­ heimera juniora w The Siberian Snowman. Druga wypowiedź Billa Ellisa to The Ape-Mate Abduc­ tion: A Survey. Autor twierdzi, że „Rosyjscy kryptozoolodzy przedkładają termin „almas" nad termin małpolud i dlatego używają go w raportach, które pochodzą z gór Kaukazu, Syberii i M o n g o l i i " . Wydaje mi się, że termin „ałmas" to tylko jeden z terminów, jakie przewijają się w rosyjskich publikacjach. Nie jest też chyba najpopularniej­ szym spośród nich. W mojej wyprawie terenowej przez Syberię (Ekaterinburg-Irkuck) latem 1993 roku oraz w pub­ likacjach rosyjskich poznanych podczas tej podróży i póź­ niej, zetknąłem się co najmniej z kilkunastoma różnymi terminami na określenie tego stwora. Są to nazwy głównie etniczne takie jak: „mieczenyj", „leszij", „jagmorti", „tungu", „zemlemer", „czuczunaa", „mirygdy", „kiltania", „arysa", „arynk", „teryk", „girkyczawylin", „rekkem", „dżulin", „łołgłyj" i inne. 3 5 6 1 & 9 10 Wątek porwania człowieka na partnera seksualnego przez małpoluda, który zanotowałem w Mongolii, jest - twierdzi Ellis - legendą migracyjną, której najstarsze egzemplarze, jakie udało mu się wyśledzić, pochodzą z Europy Środkowej. Wykazuje je w swej pracy Sleuthing in the Stacks Rudolph Altrocchi. Twierdzi on również, że legenda ta wpłynęła na powieść Edgara Rice Burroughsa Tarzan of the Apes napisa­ ną w 1914 roku, w której Jane spotyka dzikiego Tarzana, ratującego ją z rąk strasznego małpoluda Terkoza. W liście do Altrocchiego autor powieści przyznał, że inspiracje czerpał z przeczytanej historii żeglarza, którego okręt rozbił się u wybrzeży Afryki. „W czasie przymusowego pobytu w dżungli, małpa, która została oswojona, tak się w nim zakochała, że, kiedy został uratowany przyszła za nim aż do zatoki i tam rzuciła mu dziecko" . Altrocchi próbuje iść tropami opowiadania Burroughsa. Wprawdzie nie dociera do tej historii, ale znajduje inne wersje owego wątku. Jedną poznał od pani E.R. Burnett z North Adams w Mas­ sachusetts, której rodzina przechowuje ją od co najmniej stu lat, a drugą - pochodzącą z manuskryptu perskiego z 1830 roku - opublikował Augustę Bricteux w Contes Persons . Prócz Altrocchiego na podobne warianty natrafił w Maine Richard Dorson (drukował je w American Folklore i Folk­ tales Told around the World), a także Leonard Roberts we Wschodnim Kentucky. 11 12 13 Zdaniem Ellisa najwcześniejsza wersja tego wątku mogła się pojawić w książce Francesco M . Guazzo Compendium Maleficarum z 1608 roku. Opowieść Guazzo, którą przypi­ suje kronikom, ma następującą postać: 14 Pewna kobieta za zbrodnie została deportowana na bezludną wyspę. Tam została otoczona przez małpy. Najwększy małpiszon wziął ją delikatnie za rękę i zaprowadził do jaskini, gdzie małpy przyniosły jej owoców, orzechów, korzonków i zachęcił ją do jadła. Potem została przez niego zniewolona. Urodziła dwoje dzieci i żyła tak parę lat. Bóg się zlitował i przysłał statek. Żeglarze z niego przyjechali do źródła po wodę w pobliżu jaskini. Małpiszona nie było. Kobieta wybiegła rzuciła im się do stóp z prośbą, aby ją wyrwali z tego zniewolenia. Żeglarze zgodzili się na to i zabrali ją na statek. Wtedy małpiszon pojawił się na brzegu i gestami wskazywał, że ona jest jego żoną. Kiedy zobaczył, że szykują się do odpłynięcia, chwycił jedno z dzieci i groził, że je utopi. Następnie uczynił to i pobiegł po drugie dziecko. Utopił i to, a potem w ataku furii popłynął za statkiem, aż został pokonany przez fale. Król Lizbony skazał ją na całopalenie. Na prośbę pew­ nych ludzi wyrok zamieniono jej na dożywocie. Fabio Picasso publikuje wersję zanotowaną w Wenezueli w 1735 roku przez opata Salvadora Gilija. Dziki człowiek El Salvaje pokryty włosami od stóp do głów porywał kobiety w dolinie Orinoko. Porwał jedną kobietę i uniósł ją w sawannę. Wbrew woli, musiała dzielić życie z dzikusem. Żyła z dwojgiem dzieci w domu, który jej zrobił na szczycie drzewa. Zobaczyła stamtąd łowców i przywołała ich, żeby ją uratowali. On był bardzo agresywny i nie pozwalał jej schodzić na ziemię. Łowcy wrócili do wsi, zebrali ochotników i członków jej rodziny i kiedy go nie było przy niej, zabrali ją. Dzikus, wracając z dziećmi, spotkał grupę. Prosił, by wróciła do niego. Kiedy jednak Hiszpanie wycelowali w niego strzelby, rozdarł dzieci na kawałki i uciekł do lasu. Historia ta była zapisywana kilka razy w centralnej Ameryce. Sanderson przedrukowuje wersję z Gwatemali (pojawiła się najpierw w 1915 ,Mark Sanborne usłyszał ją od M a j ó w a ostatnio opublikował ją Meg Craig. Bill Ellis pisze, że jeśli słuszny jest mój pogląd, iż legenda 0 ałmasie jest rzeczywiście długowiecznym dorobkiem Mon­ gołów, to mogła ona przywędrować do Europy stamtąd: 1 „być może weszła do tradycji europejskiej wówczas, gdy Hiszpania i Portugalia otwarły się na kontakty z Dalekim Wschodem" . Amerykański folklorysta apeluje, aby zająć się tym wątkiem aktywniej, bo wymaga on pilnie dalszych badań. 15 16 17 18 17 * * * Rosyjskie fascynacje hominidami zaczęły się w końcu lat pięćdziesiątych i na początku sześćdziesiątych. Najpierw prasa zasypała czytelników falą sensacyjnych komunikatów 0 odkryciu człowieka śniegu, o spotkaniach z nim, o jego wyglądzie i działaniach. Jest to dla badacza legend i mitów współczesnych nieco zaskakujące, bo działo się to w państwie totalitarnym, w którym cenzorzy pilnie baczyli, jakie tematy idą między ludzi i wiele artykułów światła druku nie mogło ujrzeć. Motyw człowieka śniegu uznano widać za niegroźny zarówno dla władzy, jak i dla „mas", bo był publikowany bez przeszkód. Być może zadecydowała o tym nadzieja, że oto pojawia się okazja, by uzupełnić brakujące ogniwo w ciągu ewolucyjnym od zwierzęcia do człowieka myślącego 1 potwierdzić w ten sposób marksistowską koncepcję roz­ woju człowieka, co miałoby dla ówczesnych decydentów niebagatelne znaczenie ideologiczne i polityczne. Nadzieja ta wprawdzie się nie ziściła, ale w swoim czasie temat coraz bardziej wciągał uczonych radzieckich. Zaczęły się pojawiać publikacje w czasopismach popularnonauko­ wych i naukowych takich jak „Sowietskaja etnografia", 5 5 �„Woprosy filozofii" czy „Doklady A N SSSR". Siergiej Kłymow kandydat nauk biologicznych w ar­ tykule: Sostoitsia li wstrecza? da.je przegląd tych wczesnych, rosyjskich fascynacji mitem yeti i poszukiwaniem go przez uczonych. Jego zdaniem wszystko zaczęło się w p o ­ c z ą t k a c h lat pięćdziesiątych od informacji, iż w Himala­ jach znaleziono ślady „śnieżnego człowieka". Przyciągnęło to uwagę społeczną i od początku wywoływało wielkie spory. Sceptycy odrzucali, entuzjaści podtrzymywali wiarę w ist­ nienie tajemniczej istoty. W 1958 roku w „Izwiestiach wsiesojuznogo geograficzeskogo obszczestwa" została opu­ blikowana pierwsza poważna analiza zebranych świadectw dokonana przez S. Obruczewa, poważnego uczonego geo­ grafa, członka-korespondenta Akademii Nauk SSSR. Wnet aktywnie włączyli się do tej dyskusji (mit czy prawda) profesorowie B. Porszniew, A . Maszkowcew, N . Ładygina-Kots, M . Niestruch. Z grupy tej na lidera badań wysunął się B. Porszniew. 20 W styczniu 1958 roku po wysłuchaniu jego wykładu Prezydium Akademii Nauk SSSR powołuje komisję do badania „śnieżnego człowieka". Na jej czele staje S. Obruczew, zaś jego zastępcą zostaje B. Porszniew. Komisja zaczęła gromadzić materiały, relacje, publikacje, jakie napływały do gazet, instytutów i Akademii. W 1958 roku, ukazały się pierwsze książki zagraniczne tłumaczone na rosyjski (C. Stojor, R. Izzard). W 1959 roku - po rezygnacji S. Obruczewa z przewodnictwa Komisji oraz po nieudanej ekspedycji w góry Pamiru - Komisja zakończyła działalność. Zdążyła jednak opublikować cztery „Informacjonnyje Materiały". Po rozwiązaniu się Komisji pewna grupa uczonych za­ częła się gromadzić wokół Porszniewa. W końcu 1961 roku ukazała się w USA monografia A . Sendersona, która w następnym roku została przetłumaczona na rosyjski pt. Otwratitielnyj śnieżny] czelowiek. Autor bardzo wysoko ocenił badania rosyjskich uczonych. W 1963 roku ukazała się monografia B. Porszniewa, ale zaledwie w 180 egzemplarzach (autor wykupił cały nakład i rozesłał przyjaciołom, uczonym miejscowym i zagranicz­ nym). Książka opiera się na analizie bogatego materiału zgromadzonego przez Komisję A N SSSR, a jej główna teza sprowadza się do tego, że „śnieżny człowiek" nie jest człowiekiem, a reliktowym hominidem. Na przestrzeni dwudziestu pierwszych lat badań wyrosła nowa grupa uczonych, która nadal pasjonuje się tym zagad­ nieniem. Są to D . Bajanów, I . Burcew i A. Burcewa, W. Puszkariew, A . Kozłów i inni. Władymir Puszkariew jest geologiem. W różnych czaso­ pismach pisze o spotkaniach na swej zawodowej drodze z ludźmi, którzy mu opowiadali o tych dziwnych istotach. W jednym z a r t y k u ł ó w , który tu streszczam, twierdzi, że zapisał około pięćdziesięciu takich relacji. Pierwszą z nich zanotował w roku 1972 pracując nad Peczorą. Było to stare opowiadanie o dzikim, owłosionym olbrzymie zwanym tu „j a g - m o r t e" (leśny człowiek). Jedne przekazy były starodawnymi podaniami, inne zaskakiwały geologa współc z e s n у m i realiami. Iwanowicz Efimow Bułygin, weteran wojny ojczyź­ nianej, mieszkaniec Ust-Cilma, opowiedział mu, że mając 15 lat brał udział w sianokosach nad rzeką Cilmą około 10 kilometrów od wsi. Sześcioro dzieci i dwoje dorosłych kopiło siano 300 metrów od rzeki. Nagle na przeciwnym jej brzegu zobaczyli dwie dziwne postacie. Jedna była mała czarna, druga ogromnego wzrostu i siwawa. Podobne były do ludzi, ale wszyscy wyczuli, że to nie ludzie. Stali i patrzyli nie ruszając się. Postacie zaczęły biegać wokół wierzby. Siwawa uciekała, a czarna ją goniła. Biegały bardzo szybko. Nie miały na sobie żadnej odzieży. Po kilku minutach postacie zniknęły. Ludzie pobiegli do domku leśnego i godzinę 21 56 milczeli. Potem uzbrojeni, w co kto miał, pojechali łódką na drugi brzeg. Zobaczyli ślady małej i dużej postaci. Duża miała stopy wielkości walonek. Palce wyraźnie odstawały. Podobne przygody mieli też mieć inni wymienieni z na­ zwiska i imienia informatorzy Puszkariewa w tych okolicach. Kolejną opowieść usłyszał Puszkariew w roku 1975 nad dolnym Obem w miejscowości Wasiakowo od swego prze­ wodnika Łuki Wasilewicza Tynzianowa. W roku 60. szedł Łuka wieczorem z Jaroskogorta do Wasiakowa z dwoma psami. Psy zaczęły ujadać i pobiegły do przodu, wróciły do niego, powtórzyły jeszcze raz atak, ale spłoszone cisnęły mu się do nóg. Wtedy to z lasu wyłoniły się dwie postacie. Jedna powyżej dwóch metrów, druga poniżej dwóch metrów. Łuka przestraszył się tak jak i jego psy, gdyż oczy tych istot gorzały ciemnoczerwonym blaskiem. Szły naprzeciw. Minęły Łukę patrząc na niego. Były nagie, obrośnięte krótką sierścią, miały długie ręce i specyficzne ruchy. Łuka nazywał je „uten-ehti-agen". W tym rejonie każdy Chant zna takie opowieści i albo sam miał spotkanie z „leśnym człowiekiem", albo ktoś z jego bliskich go spotkał. Inną historyjkę przekazała Puszkariewowi wiejska nau­ czycielka Marfa Efimowna Sienkina, żona wielce zasłużone­ go utrwalacza władzy rad. Będąc przejazdem u zaprzyjaź­ nionego Chan ta słyszała nocne szczekanie psów. Powtórzyło się ono i na drugą noc. Zaciekawionej tym gospodarz szepnął, że to pewnie z e m 1 e m e r. Na jej prośbę, by go zobaczyć, Chant wyprowadził ją o północy z czumy. Czekali z godzinę. Świecił jasny księżyc. Zaczęło się psie ujadanie. Pojawił się wielkich rozmiarów stwór z gorejącymi oczyma, który zaczął obchodzić czumy. Takiego strasznego i wyso­ kiego człowieka nigdy nie widziała. Psy rzuciły się na olbrzyma ośmielone obecnością gospodarza. Schylił się, chwycił jednego z nich i odrzucił na kilkanaście metrów. Pies zaskowyczał tylko i ucichł. Postać szybko się oddaliła. Na pytanie nauczycielki: - Czyżby to był 1 e s z i j? Chant przestraszył się i zapowiedział jej, by nigdy tego słowa nie używała. Niech mówi raczej zemlemer. Jego zdaniem stwór ten pojawia się co roku o tej porze. Następnie Puszkariew prezentuje swoje zapisy o t u n g u (tak bowiem nazywają człowieka śniegu Nency). Opierając się o własne doświadczenia, pokazuje, że zasięg występowa­ nia t u n g u jest szeroki od Obu do Jeniseja tak w tundrze, jak i tajdze. W tym obszarze na dalekiej północy pojawia się zawsze o tej samej porze, tj. gdy nastaje długa polarna noc, a więc od jesieni. Wszystkie występujące tu grupy etniczne wyróżniają tego stwora jako nieczłowieka. Charakteryzują go mniej więcej podobnie. Wysoki, obrośnięty, ma gorejące oczy, szybko biega (szybciej od jelenia), nie mówi, głośno (przeraźliwie) gwiżdże, czasem wrzeszczy. To samotnik. Wiedzie tajemnicze życie na odludziach. Człowieka omija. Czasem jednak zbliża się do czumów, by ukraść dziewczynę, zostawia wtedy na śniegu ślady wielkich stóp. Charakterystyczne, że większość spotkań z dzikim czło­ wiekiem miała miejsce, do lub we wczesnych latach sześć­ dziesiątych. Potem się urwały i starzy Neńcy np. infor­ mowali, że gdzieś się w ostatnich dziesiątkach lat podział i nie jest widywany w ich rejonie. Puszkariew pisze, że w Jakucji spotkał się z tymi samymi opowieściami w roku 1974. Tam dzikiego człowieka nazywają „c z u с z u n a a". Ma się on pojawiać w górskich masy­ wach na wschód od Leny. Ewenka, Tatiana Iliniczna Zacharowa opowiadała: W la­ tach 20. ludzie spotkali czuczunaa zbierając jagody. On także rwał jagody i obiema rękami pchał do ust. Kiedy zobaczył ludzi, wstał. Był wysoki (powyżej dwóch metrów), bosy ale odziany w jelenią skórę. Miał długie ręce, kosmate włosy na głowie, małą głowę, pukiel włosów na czole, twarz większą �jak u człowieka. Uciekał bardzo szybko, wysoko pod­ skakując po każdym trzecim kroku. W Sajdy-Wierchojańskim rejonie autor spotkał mnóstwo opowieści u jeleniowodów w górach. Według nich czuczunaa jest bardzo straszny i bardzo groźny dla człowieka. Spot­ kania z nim miały miejsce w minionym stuleciu i na początku wieku. Zdarzały się jeszcze w latach 20-30., ale ustały w latach 50. (tylko dwa spotkania). Jakuckie olbrzymy umiały pływać i często kradły jelniowod om jedzenie. W Wierchojanie i nad rzeką Adycz mają ludzie spotykać często szkielety tych wielkoludów. Puszkariewa zastanawia to, że postać ta we wszystkich rejonach Syberii, które penetrował, jest prawie identycznie opisywana, a przecież ludy te dzieli nie tylko wielka odleg­ łość, wielkie rzeki i pasma gór, ale i etniczne języki i kultura. Dlaczego mimo tych barier wszędzie spotyka się to samo przekonanie o istnieniu i ten sam obraz postaci śnieżnego człowieka. Aleksandra Byrcewa, pracownik muzealny (Państwowe Muzeum Darwina) inżynier, pasjonująca się śnieżnym czło­ wiekiem, opisuje w artykule Zolotoj śled na Сzukotkie inny niż Puszkariew rejon. Pisze ona, że w 1971 roku udała się na Daleki Wschód na Czukotkę, gdzie prowadziła wywiady z Czukczami i Łamutami. Łamuty nazywają go m i г у g d у lub к i 11 a n j a. Kiedy myśliwy upoluje jelenia, część musi zostawić, by przyjść po nią na drugi dzień - opowiadał Byrcewej Diaczkow Semen Gerasimowicz - ale na następny dzień mięsa już nie ma. Widać tylko wielkie ślady i duże kroki. Mirygdy żywi się surowym mięsem. Żre nie tak jak wilk, ale urywa kęsy i podaje sobie ręką do mordy, kości odrzuca. Ludzie na niego nie polują. Zimą nie występuje. Ludzi nie atakuje, żyje w górach. Milicjant miejscowy P. Morozów, Łamut, opowiadał jej, że przed wybuchem drugiej wojny światowej w dolinie rzeki Majny żył starzec ze swoją staruchą. Nocą, w grudniu ktoś podchodził pod ich dom. Psy wściekle ujadały. Potem stwierdzili, że ktoś zabrał im mnóstwo ryb. Zostały tylko wielkie na łokieć ślady stóp na śniegu. Na całej Czukotce stwór o nazwie mirygdy i kiltanja jest znany. Nazywają go także: g i r k y c z a w y l i n , t e r y k , arynk, arysa, rekkem, d ż u l i n . W obydwu artykułach i u Puszkariewa, i u Byrcewej pojawia się refleksja nad możliwością migracji owych homi­ nidów. Jeśli bowiem we wszystkich szczegółach opowieści różnych ludów Dalekiej Północy na temat yeti są zbieżne, to różnią się czasem występowania. U Jakutów i Czukczów pojawia się wyłącznie latem. Na Peczorze i szczególnie na Zauralu spotyka się go przez cały rok wyłączając najzimniej­ sze dwa miesiące. Jeśli zatem przyjąć - pisze Puszkariew - j a k o prawdziwe opowieści o leśnym człowieku, to możemy mieć do czynienia z jego migracją. Pewną prawidłowość widzi jeszcze Puszkariew i w tym, iż wedle opowieści spisanych między grzbietem gór Ural a rzeką Obem można wykreślić pewną periodyzację jego występowania mianowicie w latach 1951-1953, w 1959-1962, i 1967-1968. Byrcewa natomiast widzi migrację nie cykliczną w jednym rejonie, a idącą w jednym kierunku. Powołuje się przy tym na takie samo zdanie B. Porszniewa i jego pracę Sowremiennoje sostojanije woprosa o reliktowych gominoidach. Zestawiając dużą ilość relacji sądzi on mianowicie, że migracja ta idzie w kierunku północno-wschodnim do Czukotki i cieśniny Beringa. Badacze szukają nowych dowodów na istnienie człowieka gór, nie tylko spisując relacje o nim i fotografując jego ślady, ale też odkrywając stare notatki i zapiski etnograficzno-historyczne. 22 23 24 25 Byrcewa na przykład przywołuje zapisy o tym stworze, jakie zgromadził W. Bogoraz etnograf, folklorysta i historyk na przełomie X I X i X X wieku w książce Czukczy. Pisze w niej tak: „Czukcze opowiadają także o plemieniu wielkoludów, którzy w odróżnieniu od kelet (postacie magiczne - DC) nie napada na ludzi. Oni nazywają się ł o ł g ł у j (podkreślenie DC). Bajki (skazki) o nich w dużej mierze podobne są do takich samych opowieści eskimoskich. Jeden z rysunków ilustrujących te skazki przedstawia wielkoluda o imieniu 'Morżowym miasom odietyj'. Ten wielkolud przyszedł zza morza w rejon Kereków. On był tak ciężki, że wszędzie zostawiał ślady. Jednego razu położył się spać na odkrytej przestrzeni. Trzech ludzi go zobaczyło i ujęło, przywiązując sznurami do kołków wbitych w ziemię. Potem ubili go swoimi kopiami." Drugi czukocki rysunek przedstawia dwóch wielkoludów pożerających ludzkie dziecko. Bogoraz tłumaczy, że na podłużnym rysunku w górze pokazani są rodzice, którzy z przerażeniem przyglądają się tej uczcie. 26 Inny historyk i etnograf G.W. Ksenofontow w Uranhaj Sahalar pisze: „Czuczunaa - człowiek. Zajmuje się polowa­ niem na dzikie renifery. Je surowe mięso. Mówią, że z dzikiego jelenia w całości zdziera skórę, jak my zdzieramy z pieśca. Tą skórę naciąga na siebie. Żyje podobno w norze, podobnej jak niedźwiedzia. Ma głos wstrętny, chrapliwy, ostry (protiwnyj, chripłyj, treskij). Gwizdem straszy ludzi i jelenie. Ludzie widują go rzadko, najczęściej uciekającego... Twarz jego jest czarna. Nie można w niej rozpoznać ani nosa, ani oczu. Czuczunę widuje się tylko letnią porą. Zimą on się nie pojawia." „Jeżegodnik Tobolskogo Gubernskogo Muzeja" z 1907 roku w artykule Bierezowskoe czudo doniósł o niezwyczaj­ nym zdarzeniu, jakie miało miejsce w tajdze w 1845 roku. Informację swą oparł na zgłoszeniu dokonanym przez urzędnika 16 grudnia 1845 roku do sądu ziemskiego w Bieriezowsku. Wynika z niego, że Fałalej Łykysow i Samojed Obył zastrzelili dziwnego stwora: był podobny do człowieka, wysokości trzech arszynów, gęsto obrośnięty czarną sierścią, zamiast palców miał pazury. U nóg nie miał palców. Był żeńskiego rodzaju. Wieść o tym dotarła do gubernatora w Tobolsku, którego urząd tym się zainteresował. Z przesłuchania Obyła wynika, że w lesie natrafili na stwora, którego obskoczyły psy. Bronił się przed nimi gołymi rękami. Fałalej podkradł się i strzelił. Potwór padł na ziemię. Obejrzeli go, następnie rozcięli. Ciało było ciemnawe a krew czarnawa (czernowata). Władzom nie udało się dotrzeć do stwora, bo najpierw miejscowi nie chcieli pokazać drogi, a kiedy w końcu dotarto na polanę, nie było już żadnych śladów. Folklorysta w odróżnieniu od kryptozoologa czy fortyst y traktuje opowieści o śnieżnym człowieku jako mity współczesne. Nie odczuwa więc potrzeby szukania świadków zdarzenia, sprawdzania i weryfikowania faktografii, prowa­ dzenia eksperymentów na prawdomówność narratorów. Wszystko to uznaje za całkowicie zbędne. Opowieści te są bowiem - dla niego - tym samym typem folklorystycznej fantazji, jak relacje o potworze w jeziorze, latających tale­ rzach, kosmitach penetrujących ziemski glob, rybach spada­ jących z nieba, żywej żabie odkrytej w bryle węgla, mamucie żyjącym do dziś w tajdze, wężu w brzuchu, pająku we wrzodzie, robakach w mózgu, skorpionie w yucce, czarnej wołdze porywającej dzieci, prezydencie Kennedym żyjącym w Polsce, Gagarinie nadal żyjącym w domu dla umysłowo chorych, autostopowiczach znikających z samochodu, wzgórzach przyciągających samochody itd. Katalog takich wątków szybko się poszerza. W Stanach Zjednoczonych, gdzie właściwie rozpoczęto nad nimi badania, dopracowano się już ich licznych kolekcji. Największy zbiór, liczący pięć tomów, wydał Jan Harold Brunwand. W Niemczech 27 28 2 9 30 5 7 �trzytomową kolekcję wydał w ostatnim okresie Rolf Wil­ helm Brednich , w Anglii po dwa tomy opublikowali Rodney Dale i Paul Smith, słynny zbiór ogłosił w Szwecji Bengt af Klintberg. Folklorystyka od niedawna traktuje te teksty jako jeden z gatunków prozy ludowej obok takich jak opowieść bio­ graficzna, podanie, legenda, bajka czy mit. Badacze - dla odróżnienia od „tradycyjnych" - bardzo silnie akcentują „współczesność" i „aktualność" tych tekstów. Określa sieje więc w języku angielskim jako „modern folk tale", „contemporary legend", „modern myth" czy „rumor legend". Spora grupa folklorystów jest przekonana, że gatunek ten zrodził się w naszych czasach, że generalnie do jego upo­ wszechniania w świecie przyczyniają się massmedia, że o ich powstawaniu decydują nowe warunki życia, jakich w prze­ szłości nie znano. Z drugiej strony przybywa dowodów na to, że niektóre wątki mają wielowiekową tradycję, ale dziś otrzymały jakby nowe życie. Przykładem takiego wątku jest właśnie śnieżny człowiek. Kiedy w latach pięćdziesiątych świat został zelektryzowany komunikatami, iż w górach Nepalu natrafiono na niezwykłego człekokształtnego stwo­ 31 32 33 ra, powszechnie przyjęto ten fakt za współczesne odkrycie dokonane przez himalaistów. Penetracja starego folkloru ludów centralnej Azji, a następnie Dalekiej Północy pokazu­ ją tymczasem, że mamy do czynienia z tradycyjnym, być może odwiecznym mitem wielu ludów. Dziś już wyraźnie widać, że z tych regionów zaczęła się wtórna światowa kariera wątku. Ma więc rację Bill Ellis, kiedy upomina się 0 większą aktywność w jego badaniu. Prześledzenie pierwot­ nego zasięgu tych opowieści, dostarczy z pewnością ar­ gumentów do dyskusji o naturze „nowego folkloru". To, co tu przedstawiłem, jest rezultatem penetracji tereno­ wych w Mongolii. Osobiście zgromadziłem jeszcze kilkadzie­ siąt rosyjskich opowieści o śnieżnym człowieku przede wszystkim podczas wyprawy folklorystycznej na Syberię latem 1993 roku. Materiały te czekają na publikację. Od­ dzielnym, na pewno trudnym zadaniem będzie ledwo tutaj zasygnalizowana kwerenda po rosyjskich publikacjach i za­ pisach archiwalnych. W sumie jednak cała ta praca - jeśli nawet zostanie wykonana - przyniesie zaledwie geograficzne 1 historyczne uporządkowanie materiału. Na inne pytania w oparciu o tą bazę, trzeba będzie dopiero odpowiadać. PRZYPISY 1 Materiał mongolski pochodzi z mojej wyprawy folklorystycznej do Mongolii zrealizowanej w 1991 roku, a w całości sponsorowanej przez gdańskiego bisnesmana Jana Czubalę, któremu za to składam po­ dziękowania. Zebrane przeze mnie materiały opublikowałem (w trzech częściach) dzięki prof. Billowi Ellisowi z USA w kwartalniku Między­ narodowego Towarzystwa Badania Legendy Współczesnej (Internatio­ nal Society for Contemporary Legend Research) „Foaftale News". Zob. D. Czubala, Mongolian Contemporary Legends: Field Research Report, Port One, „Foaftale News", December 1992, No 28, s. 1-5; tenże, Mongolian Contemporary Legends: Field Research Report, Part Two. Political Rumors and Sensations, „Foaftale News", March 1993, No 29, s. 1-7; tenże, Mongolian Contemporary Legends: Field Research, Part There. Legends about Almas, the Abominable Snowman, „Foaftale News", November 1993, No 31, s. 1-4. Dwie dalsze części w druku. Wątek „człowieka śniegu" wchodzi w zakres szerszego tematu moich badań, a mianowicie ,,plotka-sensacja-legenda-mit współczesny". Piszę o tym szerzej w innym miejscu. Zob. Earliest accounst of Contemporary Legend in Russian: „Foaftale News", June 1990, No 9. s. 7-8; tenże, The ,,Black Volga"; Child Abduction Urban Legends in Poland and Russia w: „Foaftale News", March 1991, No 21, s. 1-3; tenże, AIDS and Aggression. Polish Legends about HIV-infected People, „Foaftale News", September 1991, No 23, s. 1-5, tenże, The Death Car. Polish and Russian Examples, „Foaftale News", March 1992, No 21, s. 2-4; tenże, Ze świata legend współczesnych. Sensacje o AIDS (w.) Kultura polska. Współczes­ ność wobec tradycji. Red. T. Kłak, Katowice 1992, s. 85-103; tenże, W starych książkach. Drukowane i rękopiśmienne sensacje rosyjskie z XIX wieku „Studia Bibliologiczne" red. A. Jarosz, t. 5. Katowice 1992, s. 207-210; tenże, ,,Życie po życiu", czyli o tych, którym legenda nie pozwala umrzeć, (:) Kultura polska. Tradycja jako uniwersum kodów aksjologicz­ nych. Red. E. Kosowska, Katowice 1992, s. 75-92; tenże, Najgłośniejszy zbiór amerykańskich legend miejskich (recenzja), „Literatura Ludowa" 1993, nr 3, s. 88-91; tenże, Współczesne legendy miejskie, Katowice 1993 1 2 A. Bricteux, Contes Persons, Liege, Vaillant-Carmanne 1910, s. 270. Cyt. za В. Ellis, The Ape-Mate..., s. 4 R. Dorson, American Folklore, Chicago, U. of Chicago Pr. 1959, s. 130-131; tenże, Folktales Told around the World, Chicago, U. of Chicago Pr. 1975, s. 485-487; L. Roberts, South from Hellfer-Sartin, Lexington, U. of Kentuky Pr. 1955, s. 162. Podaję za В. Ellis, The Ape-Mate..., s. 4 F.M. Guazzo, Compendium Maleficarum 1608, Trans. E.A. Ashwin, London, JohnRodker 1929. Podaję za В. Ellis, The Ape-Mates. 4 F. Picasso, More on the Mono Grande Mystery, „Strange Magazi­ ne" 1992, No 9, s. 41. Podaję za В. Ellis, The Ape-Mate..., s. 4 Zob. I.T. Sanderson, Abominable..., s. 160-162 M . Sanborne, On the Train of the Duende and Sisimite of Belize, „Strange Magazine" 1993, No 11, s. 55 M . Craig, Characters Caricatures in Belizean Folklore, Belize, Belize UNESCO Commissin 1991, s. 31-32 B. Ellis, The Ape-Mate... s. 5 S. Kłymow, Sostoitsia li wstrecza?, „Technika Mołodieżi" 1979, Nr 6, s. 55-56 W. Puszkariew, Nowyje swiditielstwa, „Technika Molodiożi" 1978, Nr 6, s. 48-52 Tamże s. 51 A. Byrcewa, Zolotoj sled na Czukotkie, „Technika Mołodieżi" 1978, nr 6, s. 52-53. W. Puszkariew, Nowyje swiditielstwa..., s. 52 A. Byrcewa, Zolotoj sled..., s. 53 Cyt. za A. Byrcewa, Zolotoj sled..., s. 53 Cyt. za W. Puszkariew, Nowyje swiditielstwa..., s. 51 Cyt. za W. Puszkariew, Nowyje swiditielstwa..., s. 49-50 O fortystach zob.: D. Czubala, Współczesne legendy miejskie..., s. 126-128 J.H. Brunvand, The Vanishing Hitchhiker, American Urban Legends and Their Meanings, New York-London, Norton 1981; tenże, The Choking Doberman and Other New Urban Legends, New York-London Norton 1984; tenże, The Mexican Pet, More New Urban Legends and Some Old Favorites, New York-London, Norton 1986; tenże, Curses! Broiled Again. The Hottest Urban Legends Going, New York, Norton 1989; tenże, The Baby Train and Other Lusty Urban Legends, New York, Norton 1993 R.W. Brednich, Die Spinne in der Yucca-Palme. Sagenhafte Geschichten von heute Verlag C.H. Beck Munchen 1990; tenże, Die Maus im Jumbo-Jet. Neue sagehafte Geschichten von heute, Verlag C.H. Beck Munchen 1991; tenże, Das Huhn mit dem Gipsbein: Neueste sagenhafte Geschichte von heute, Munhen C.H. Beck 1993, A.M. Dale, It,s True, It Happened to a Friend: A Collection of Urban Legends, London, Duckworth 1984; tenże, The tumour in the Whale, London, Duckworth 1978; P. Smith, The Book of Nasty Legends, London, Routledge and Kegan Paul 1983; tenże, The Book of Natier Legends, London, Routledge and Kegan Paul, 1986; B.af Klintberg, Rattan i Pizzan: Folkssagner i var tid, Stockholm, Norstedst 1986. Toż w języku niemieckim: Die Ratte in der Pizza und andere modernę Sagen und Grofistadtmythen, Wolfgang Butt Verlag 1990 Zob. D. Czubala, Współczesne legendy miejskie..., s. 32-35 1 3 1 4 1 5 1 6 1 1 1 8 1 9 2 0 2 1 2 2 2 3 2 4 2 5 2 6 2 1 2 8 2 9 3 0 2 Wszystkie teksty zapisałem osobiście. Imiona mongolskie podałem tu w skrócie, tak jak się je wymawia w codziennej praktyce. Wywiady prowadziłem w języku rosyjskim, a w przypadku, gdy rozmówca nie znał rosyjskiego, korzystałem z pomocy pracownika naukowego Uniwer­ sytetu Pedagogicznego w Ułan Bator pana Monhjargal. „Foaftale News", November 1993, No 31, s. 4 I.T. Sanderson, Abominable Snowmen: Legend Come to Life, Philadelphia, Chilton 1961, s. 318-320 J. i B. Bord, The Evidence for Bigfoot and Other Man-Beasts, Wellingborough, Aquarian Press 1984, s. 44-59 J. Clark, Encyclopedia of Strange and Unexplained Physical Pheno­ mena, Detroit, Gale 1993, s. 5-6 A. Huneeus, A Study Guide to UFOs, Psychik. Paranormal Phenome­ na in the U.S.S.R. New brunswick, NJ, Abelard Publications 1991, s. 85-94 M . Oppenheimer, The Siberian Snowman, „Strange Magazine" 1992, No 9, s. 42-43 B. Ellis, The Ape-Mate Abduction: A Survey, „Foaftale News" November 1993, No 31, s. 4-5 B. Ellis, The Ape-Mate..., s. 4 R. Altrocchi, Sleuthing in the Stacks, Cambridge, MA, Harward U. Pr. 1944, s. 95 3 4 5 6 7 8 9 1 0 1 1 58 3 1 3 2 3 3 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/ba236052eaea69fab3e71a0129fe9b65.pdf cec4b102b02614a26f55498f20c5db89 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2481 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1994 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2304 Title A name given to the resource Kultura i natura / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1994 t.48 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1994 t.48 z.3-4, s.19-22 Creator An entity primarily responsible for making the resource Brocki, Marcin Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Kultura i natura Uwagi na marginesie badań nad gestami Marcin Brocki Problem nie jest nowy. Cała gra, nowy dyskurs, zaczyna się od Kartezjusza. Oczywiście sam dualizm jest o wiele wcześniej­ szy i korzeniami sięga tradycji platońskiej (zorganizowanie języka w dialektyczne pary pojęciowe) i judeo-chrześcijańskiej (uprzywilejowanie człowieka). Dopiero jednak kategoryczne oddzielenie duszy i ciała u Kartezjusza utrwala dualizm jako konieczną część krajobrazu intelektualnego Europy. Dualizm świata, człowieka i życia wkrada się wraz z matematycznym paradygmatem nauki również do badań nad niewerbalnymi sposobami komunikacji. Na tym polu postaram się pokazać możliwe drogi i stosowane przezwyciężania owego totalnego rozdwojenia. Walkę z dualizmem podejmują już wielcy filozo­ fowie, jak Berkeley, Locke, a ostatecznie podwaliny nowego myślenia przynosi przewrót modernistyczny, w antropologii teorie relatywistyczne. Na straży matematycznego paradygmatu nauki stoi jednak gigantyczna instytucja uniwersytetu, oraz sam język, który zgodnie z tradycją platońską, traktowany jest instrumentalnie jako przezroczysty nośnik znaczenia. Tym samym uprzywile­ jowany zostaje element znaczony, myśl, nad element znaczący, np. pismo. Dalszą konsekwencją jest uprzywilejowanie natury, jako źródła, względem kultury. Warto może dodać, że rozdwojenie jest charakterystyczne tylko dla określonego dyskursu, który tutaj określę jako kartezjański (dlatego, że łączy się z matematycznym paradyg­ matem nauki). Inne formy dyskursu, chociażby myślenie potoczne, mityczne zaprzecza dualizmom, „każdy przejaw duszy ucieleśnia, ciało traktuje jako objawienie duszy" (Libera 1993, s. 7). Jeżeli zgodzimy się, że wszystkie paradygmaty, formy dyskursu, są „równoprawne", problem kultura - natura stanie się wewnętrznym problemem świata „kartezjańskiego", które­ go współczesnym bastionem są pozytywistyczne „niedobitki" (największy kapitał uniwersytetów). U źródeł rozdwojenia leży kartezjańska teoria mathesis universalis (Krakowski 1992a). Rozdwojenie umysłu i ciała u Kartezjusza stało się rozdwojeniem totalnym, którego efektem jest przeciwstawienie kultury i natury. Jedyną drogą do zniesienia tego rozdwojenia, byłoby zniesienie całego pola epistemologicznego i to z pozycji innej niż Kartezjańska; w ramach tej pozycji postulat zniesienia jest nie do wyar­ tykułowania. Według Jerzego Krakowskiego sprawa jest prosta: „dopóki punktem wyjścia dla wszystkich pytań filozoficznych będzie koncepcja wiedzy jako poznania matematycznego, tak długo rozdwojenie będzie miało absolutny charakter"(Krakowski 1992b, s. 87). Aby w jakiejkolwiek dyscyplinie uniwersyteckiej, a więc w pewnym paradygmacie mogła nastąpić zmiana, aby w spo­ sób świeży móc spojrzeć na rzeczy wydawałoby się oczywiste i znane, musi zaistnieć odpowiedni klimat światopoglądowy, musi pojawić się silny nurt intelektualny zdolny do obalenia starego i równoczesnego wyartykułowania w nowym języku, nowych treści (częściej tworzy się jednak zaledwie nowe zdania, ale to oznacza, że albo zmiana jest nieautentyczna albo piszący nie dość autentyczny). Takim nurtem jest nauka kognitywna, a więc nauka oparta na epistemologii w wersji zneutralizowanej (ogólnie - przy­ jmuje, że istnieje świat zewnętrzny, ale nasze poznawcze możliwości są ograniczone) proponowanej przez Feyerabenda, Rorty'ego a w antropologii na założeniach relatywistycz­ nych Wincha, Hansona czy Geertza. Nauka, która zdaje sobie sprawę z tego, że jest mitem na miarę dyskursu, który ją zrodził, ma szansę uniknąć losu metody totalnej, starającej się ująć całość zjawisk danej dyscypliny w „jedynie słuszny sposób", a równocześnie sprowokować nowy dyskurs w et­ nologii. Oczywiście żadna metodologia nie jest ponadhistorycznie lepsza od innych. Metodologia kognitywna w etnologii może znieść rozdwojenie, ale poza nawiasem innych nauk kognityw­ nych, będzie próbowała stać się metodą totalną, ogarniającą całość kultury i podsuwającą jedynie słuszne rozwiązania. Tak jak każda metoda będzie obiektywizowała prawdy tworzone w ramach jej procedur postępowania. Jeżeli odniesiemy ją do szerszego kontekstu nauk kognitywnych, w szczególności filozofii, okaże się, że metodologia nie jest narzędziem ostate­ cznej i poprawnej weryfikacji, owszem służy sprawdzeniu wyników, ale też w ramach określonych standardów po­ stępowania. Derrida podaje za Levi-Straussem krótkie definicje obu pojęć: - natura - to, co uniwersalne i spontaniczne i co nie należy do żadnej określonej kultury ani do żadnej ustalonej normy, - kultura - to, co zależne jest od systemu norm regulujących społeczeństwo i co zatem może zmieniać się w poszczególnych strukturach społecznych (por. Derrida, 1992, s. 159). Definicje te obciążone są kartezjańska wizją 'mathesis universalis'. Niedogodności takiego rozróżnienia zauważa sam Levi-Strauss w zakazie kazirodztwa (z pewnością wiele innych elementów kultury wymyka się temu rozdziałowi - choćby gesty emocji), wystarczy jednak zmienić system pojęć, wizję świata aby problem w ogóle przestał istnieć. Derrida pokazuje, że rozdzielenie ma jedynie sens praktyczny. Są to figury metodologiczne ułatwiające komunikację ale bez wartości logicznej. Levi-Strauss posługuje się nimi, tak jak bricouler jako narzędziami, gotowy odrzucić je w razie ich nieprzydatności. Jednak w jego systemie nie ma miejsca dla takiej operacji. Według Levi-Straussa „...kultura jest izomorficzna z natu­ rą, gdyż badając człowieka i jego struktury myślowe do­ chodzimy do przyrodniczej natury procesów myślowych - więc - za kulturową różnorodnością ukrywa się zawsze ludzka natura pojmowana jako zunifikowana i abstrakcyjna struktura rządząca konkretnymi wariantami tej różnorodno­ ści" (Buchowski, Burszta 1992, s. 116-117). Claude Levi-Strauss prowadzi podwójną grę, początkowo ustanawiając kulturę w naturze, a później przyznając obu pojęciom walor narzędzi metodologicznych, odsłaniających grę myśli symbolicznej, oscylującej pomiędzy nimi. Elementar­ ne struktury umysłu, które odkrywa, odbite są w języku, który jest jednym z poziomów kultury, a więc owe struktury są względem niego pierwotne. Natura jest tu źródłem kultury. Porządek percepcji jednak jest inny: język - natura. To właśnie język powoduje, że to co w systemie Levi-Straussa jest źródłem (natura), staje się nim. Mamy do czynienia z odpowiedniością obszarów kultury i natury, które są częścią struktury pojęcio- 19 �wej świata i są przez nią kształtowane (por. Buchowski, Burszta 1992, s. 118). Skoro natura miałaby być źródłem kultury, to niemożliwa by była jej autonomia, tym samym kryteria wyróżniania nie istniałyby. Lćvi-Strauss woli mówić o niemożliwości wy­ znaczenia granicy ani powiązań. Stąd zapewne Levi-Strauss swe spojrzenie z oddali kieruje ku niedoskonałej jeszcze wg. niego socjobiologii. Rozdzielenie natury i kultury jest ceną, jaką musi zapłacić Levi-Strauss za wierność platońskiej metafizyce. Każde użycie pojęcia kultura, ponieważ nie jest to pojęcie wyizolowane i autonomiczne, jest wyjęciem tego pojęcia ze składni i systemu, więc pociąga za sobą jednocześnie całość metafizyki (por. Derrida 1992, s. 157). W ramach tej metafizy­ ki, język zostaje zorganizowany w dialektyczne pary pojęcio­ we, a struktura myślenia zostaje uwarunkowana strukturą i funkcją języka mówionego. Do dyspozycji nauki zostają oddane dwa mity: obiektywizmu i subiektywizmu. To w nich należy szukać podstawy obiektywizującej wszelki dyskurs: Boga, człowieka, arche, podmiotu itd. Operując pojęciem mitu doświadczeniowego jako podstawy poznawczej, gdzie prawda pozostaje w związku z danym systemem pojęciowym (por. Lakoff, Johnson 1988, s. 254-256), pozbywamy się nieznośnie hamującego wszelki nowy dyskurs, tego co wieczne, trwałe i oczywiste. Dopiero wtedy zdziwienie nad światem może być prawdziwe. Jeżeli filozofia Feyerabenda czy Kuhna, uprawomocniły relatywizm poznawczy, w co wierzę, to rozdwojenie jest kategorią rozu­ mienia świata odpowiadającą standardom dyskursu, który je do życia powołał. W konsekwencji takiego myślenia, musi nie tylko powstać nowa etnologia, ale i nowa teoria, którą przez wygodę nazwę jeszcze teorią kultury. W refleksji nad niewerbalnymi sposobami porozumiewania się wyraźnie zaznaczają się dwa stanowiska, które popadły w jałowy i pozorny, a na pewno już na dzień dzisiejszy pozbawiony sensu spór. Mam na myśli ciągnący się niemal stulecie spór między uniwersalistami a relatywistami. Należy dodać, że oba stanowiska wypowiadają się w ramach tego samego pozytywistycznego modelu nauki, który implikuje rozdwojenie. Pierwsi, idąc śladami Darwina twierdzili, że gesty są wro­ dzone. Szczególnie mimika twarzy, która ma wyrażać emocje, jest na całym świecie niemal identyczna, stąd wniosek, że jest dziedziczona. Uniwersaliści, wśród których jednym z najwybitniejszych jest etolog Eibl-Eibesfeldt, wytaczają na potwierdzenie swej tezy wiele przykładów ze świata zwierząt i ludzi ukazujących zgodności wielu gestów obu światów (Eibl-Eibesfeldt 1987). Miały one potwierdzać dość radykalnie sformułowaną teorię Darwina, że na drodze dziedziczenia kojarzymy wszyscy określony ruch twarzy z określonym typem emocji (Darwin 1988, s. 45). Np. „...osesek uśmiecha się albo marszczy czoło na widok zbliżającej się osoby, reaguje przyjaźnie na gest przyjazny a nieprzyjaźnie na nieprzyjazny"(Plessner 1988, s. 141). Zawstydzając się ukrywamy dolną część twarzy, przyjaźń, sympatię możemy wyrazić przez pocałunek czy ocieranie się 0 twarz - analogicznie jak ma to miejsce w świecie małp (Eibl-Eibesfeldt 1987, s. 68-76) - ogólnie, że istnieje instynkt, a więc zgodność między organizmem żywym a otoczeniem, który obejmuje aprioryczną gotowość do określonych sensow­ nych form działania (por. Plessner 1988, s. 141-143). Relatywiści natomiast twierdzą, że język ciała jest nabywa­ ny w procesie socjalizacji. W skrajnej formie objawiło się to stanowisko w pracach R. Birdwhistella (Birdwhistell 1970), który twierdził, że mimika nie jest wrodzona, że jest pokrewna językowi i wyuczona w obrębie każdej kultury (Sebeok 1978, s. 130 ). Trudno jednak zanegować argumenty etologów i istnienie instynktu. Nie robią tego oczywiście inni relatywiści. Ekman 1 Friesen uważają, że istnieją pewne ruchy mięśni twarzy, 20 typowe dla określonych emocji i będąc wspólne wszystkim ludziom, funkcjonują w różnych społecznościach z identycz­ nymi wartościami semantycznymi (Ekman, Friesen, 1969, s. 91-92). Według Sebeoka fakty dowodzą, że istnieją uniwersalne środki ekspresji i że równolegle koegzystują dwa systemy: - systemy antroposemiotyczne, wymagające infrastruktury werbalnej, - systemy zoosemiotyczne, czyli takie elementy porozumie­ wania się, które występują też u zwierząt. Wraz z ewolucją oba te systemy przekształciły sie w znako­ micie zintegrowane i podtrzymujące się wzajemnie sposoby codziennego porozumiewania się. Np. śmiech, uśmiech czy płacz są genetycznie niewątpliwie przynależne systemowi zoosemiotycznemu, natomiast występują jako warianty kul­ turowe, „...biologiczność i umowność stanowią dwa nieroze­ rwalnie splecione ze sobą aspekty przynależne każdemu gestowi" (Banaszkiewicz 1990, s. 104). „...świat ludzki wyko­ rzystuje zarówno systemy antropo-, jak i zoosemiotyczne. Z łatwością przyjmiemy wówczas twierdzenie, że kanałem transmisyjnym kinezycznego systemu znakowego, będącego ekspresją języka emocji jest ciało ludzkie, a więc czynnik niezaprzeczalnie przynależny naturze" (Banaszkiewicz 1990, s. 104). Ciekawy i syntetyzujący oba stanowiska punkt widzenia prezentuje Edgar Morin, który dość szczegółowo analizuje sposoby porozumiewania się zwierząt i możliwe drogi ewolucji języka fonetycznego. Twierdzi on, że zachowanie się zwierzę­ cia jest zarazem organizowane i organizujące. Zwierzęta komunikują się, to znaczy, zachowują się w sposób, który odbierany jest jako przekaz oraz rozumieją pewne swoiste zachowania jako przekazy. Nie są to jedynie przekazy dźwię­ kowe, tj. śpiew ptaków, lecz również wizualne (gesty, mimika) oraz węchowe (wydzielanie substancji chemicznych zwanych fermonami, które przekazują wiadomość sąsiadowi lub part­ nerowi) - nie zawsze są to komunikaty całkiem proste - „...obserwujemy, jak częściowo na zasadzie analogicznej, częściowo cyfrowej, często zaś łącząc obie zasady, rozwijają się u zwierząt zachowania symboliczne lub rytualne, oznaczające nie tylko zaloty, lecz współpracę, ostrzeżenie, groźbę, uległość, przyjaźń, zabawę - czasem zachowanie zrodzone w określonej sytuacji zostaje przeniesione poza tę sytuację celem wyrażenia symbolicznie przekazu" (Morin 1977, s. 47-48). Można by się jednak zastanowić czy przypadkiem, mówiąc o gestach i symbolicznym kodzie komunikacyjnym zwierząt, nie przenosimy naszych zwyczajów językowych na świat zwierząt? Być może jest po prostu tak, że wobec złożoności systemów niewerbalnej komunikacji, język semiotyki jest niewystar­ czający. Przeniesienie terminów wypracowanych przez języko­ znawstwo strukturalne w odniesieniu do języka naturalnego na inne kody, podobnie jak rozdzielenie wg Derridy, ma ograniczoną wartość logiczną, a jest jedynie narzędziem ułatwiającym porozumiewanie się, jest zapośredniczeniem jednej rzeczywistości (zachowań niewerbalnych) przez inną rzeczywistość (język naturalny, tzn. terminologię odnoszącą się do języka naturalnego!) - tzn. rozumieniem pojęć jednej rzeczywistości w terminach innej. Należałoby więc poszukać nowego języka, który pozwoliłby w sposób adekwatny opisać chociażby taką sytuację, kiedy to np. gęś gęgawa, pragnąc wyrazić swe uczucia, odgrywa scenę, w której prosi o obronę przed wyimaginowaną napaścią...itp. (Morin 1977, s. 48). Antropologowie chcieliby widzieć zachowania zwierząt jako proste kombinacje sygnałów (por. Leach 1989, s. 30-31), wtedy opis językiem semiotyki byłby w miarę prosty a granica kultura-natura utrzymana. Ale zachowania zwierząt sygnała­ mi bywają a nie są. Wiele z działań zwierząt jest, w terminologii semiotycznej - symboliczna. Różnica między tym co Sebeok nazywa systemami antroposemiotycznymi a zoosemiotycznymi odnosi się jedynie do infrastruktury werbalnej, a więc �języka naturalnego wraz z jego gramatyką. Granica odnosi się do zależności ilościowych, jedynym kryterium odseparowania kultury i natury jest stopień skomplikowania języka i od­ powiednich możliwości głośni. Nie ma mowy o odseparowa­ niu kultury jako bytu niezależnego. Kategoria „człowiek" staje się obecnie bardziej użyteczna i jasna, niż niejasne dwie kategorie, których ostatecznym nosicielem i tak był człowiek. Sebeok odkrywa połączenia kultury i natury na konkretnym materiale, ale ze względu na język jakim wypowiada wyniki swoich obserwacji są one klasyfikowane, tak jakby rozdwoje­ nie istniało w sposób niewątpliwy. Śledzenie języka, który przemycił we współczesność rozdwojenie w metaforyce poto­ cznej i naukowej, wykracza poza ramy tak krótkiego eseju, chociaż być może wtedy dopiero można by dowiedzieć się czegoś więcej, nie tylko o mechanizmach metaforyzacji, ale i o sposobach transmisji określonych wizji świata w inny. W jaki sposób należałoby rozumieć relacje pisarzy, piszą­ cych, z ich zmagań twórczych, gdyby potraktować rozdwoje­ nie jako obiektywny fakt tego świata, czyżby kolejny raz należało wykluczyć poetów z państwa „nauki"? „Berlin stał się moją wewnętrzną przygodą... ale z tego zdałem sobie sprawę dopiero teraz, powolutku, w czasie pisania..." (Gombrowicz 1986, s. 183). „Pisarzem jest ten, kto chce być pisarzem. I równie natural­ nie społeczeństwo, które pisarza odbiera, przekształca projekt w powołanie, prace nad językiem w dar pisania, a technikę w sztukę. W ten sposób powstaje mit dobrego pióra." (Barthes 1970, s. 247.) Pisanie dla piszącego, jest niemal czynnością biologiczną, jest poddawaniem się słowu, przy jednoczesnym przekształ­ caniu, podobnie jak reakcja społeczna. Natura kultury jest immanentna wszystkim czynnościom związanym z percepcją, odbiorem, i nie jest rozdzielna. Przez tą ostatnią własność, sens traci każde katalogowanie, które wywołuje ducha kartezjańskiego, ponieważ z każdego opisu, interpretacji ucieknie całe spektrum pośrednie, złącze­ nie, a otrzymamy autorską wersję, czy prywatny świat tego, który ducha wywołał. Czy przyglądanie się ludziom na ulicy, w tramwaju, cały ten spektakl gestów, subtelności ruchów jest naturą czy kulturą (nie wolno sugerować się rzeczownikiem spektakl), czy woła­ nie o pomoc jest naturą czy kulturą? Wyznaczenie nie budzącej wątpliwości granicy między tymi dwiema kategoriami na obecnym etapie poznania wydaje się fikcją. Owa granica sama wydaje się być godna uwagi jako materiał dla etnografa, ale bezużyteczna jako podstawa do formułowania jakichkolwiek sądów, wniosków o rzeczywisto­ ści. W geście dusza i ciało związane są nierozerwalne. „Jeśli mówimy o kimś, że siedzi z założonymi rękami, że załamuje ręce z rozpaczy, że całą noc oka nie zmrużył, że zacisnąwszy zęby wytrwał w trudnej sytuacji, to tu wyraźnie już nie chodzi o wymienione w tych zwrotach gesty, czynności czy sposoby zachowania się, ale o ich typowość dla odpowiednich przeżyć, stanów czy postaw duchowych" (Krawczyk 1983, s. 138). Dla odpowiedniego zrozumienia sytuacji wyrażonej podob­ nymi frazeologizmami i odczytania gestów, do których nawią­ zują, należy znać kontekst w jakim powstały oraz sposób strukturalizacji świata, ponieważ gesty i sposoby mówienia o gestach nie powstają w sposób przypadkowy i oderwany od ich tła kulturowego. „Od najdawniejszych czasów utarte związki frazeologiczne wyrastają z obserwacji mimiki, gestów, zachowania się ludzi i zwierząt. Wyraz twarzy, ruchy, postawa typowe dla pewnych wrażeń, cech czy stanów wewnętrznych utrwalają się jako ich znaki językowe, np. robić wielkie oczy 'dziwić się', przewracać do kogo oczyma (kokietując go), patrzeć spode łba, tzn. niechętnie", ręce opadają itd... (Kraw­ czyk 1983, s. 138). Czy w ogóle można i czy to ma sens, aby oddzielić gesty od przynależnych im kategoriom i pojęciom kulturowym? Wydaje się, że bez znajomości reguł „gry", nie można zrozumieć jakiegokolwiek zachowania. Śmiejemy się przecież przy różnych okazjach, w różnych okolicznościach, ale żeby właściwie odczytać śmiech trzeba znać te okoliczności. Bez tej wiedzy możemy co najwyżej opisać mechanikę ruchów twarzy. „W naukach o zachowaniu, szczególnie człowieka odpowiedniość jednostek zachowania jest sprawą decydującą. Przypuśćmy, że jesteś przysłowiowym człowiekiem z Marsa, który bada football amerykański. Obserwujesz kilka gier i sporządzasz szczegółowy rejestr tego co wydaje ci się, że się dzieje. Analizujesz ten rejestr wg wszystkich wzorów statys­ tycznych jakie znasz. Ale nie pytasz kogokolwiek, aby wy­ tłumaczył ci grę... Nie wiesz, które rzeczy są związane, ważne dla gry, a które nie. Potrafisz opisać działania, ale nie grę w football." (Goodenough, 1981, s. 58). Jeżeli teraz przyj­ miemy, że „kultura" to kryteria wyróżniania artefaktów jako takich i kryteria, poprzez które nadaje się tym artefaktom znaczenia, znajdziemy się w punkcie, w którym świat mrówki i człowieka to dwa różnie pojmowane (co nie znaczy, że inne) światy, ale cokolwiek powiemy o jednym z nich będzie produktem naszej ludzkiej wyobraźni. Nie ma tu rozdwojenia. Starość skrywa się w zmarszczkach. Jeżeli przyjrzymy się bliżej skórze, okazuje się strukturą setek przecinających się ścieżek, z których każda przechowuje czas. Taką ścieżką, która zachowała stary rozdarty świat jest problem początków języka. Zwierzęta komunikując się, używają tzw. „cali system" - systemu zawołań. „Szympansowi brak natomiast takiego stopnia złożoności społecznej, który przymuszałby do po­ sługiwania się językiem bogatszym niż język gestów i wezwań, oraz możliwości głośni, które pozwoliłyby na użycie bogatszej gamy dźwięków" (Morin 1977, s. 104). Jak dotychczas teorie narodzin języka fonetycznego z „cali system" nie biorą pod uwagę możliwości, że ten język mógł być jakimś przetworze­ niem gestów, lecz (co oczywiste) kładą nacisk na jego dźwięko­ wą stronę. „Być może był to proces dwuetapowy, który rozpoczął się w momencie, kiedy w pełni wykorzystany 'call system' nie był już zdolny do wynalezienia nowych, różniących się między sobą dźwięków. Z początku nacisk złożoności doprowadził do przejścia od tego układu zamkniętego do układu otwartego, umożliwiającego kombinację okrzyków mających wiele włas­ ności akustycznych..." (Morin 1977, s. 106). Argumentacja Morina podważa przy okazji kolejny mit, wywodzący język naturalny z gestów (teorie te omawia La Barre 1972). Inną ciekawą argumentację podważającą ten mit wytacza Cieńkowski. Twierdzi, że dotychczas nie udało się stwierdzić istnienia języków opartych wyłącznie na gestach. Gesty występują zawsze jako środek pomocniczy i dodatkowy obok języka dźwiękowego, nigdy zaś zamiast niego. Wyjątek stanowią języki głuchoniemych, wewnętrzne języki niektórych zakonów itp., ale te autonomiczne języki gestów, opierają się na mowie dźwiękowej, tzn. pod dźwięki, wyrazy i zdania podkłada się gesty. Gest podobnie jak pismo zastępuje mowę i jest na niej oparty (Cieńkowski 1963, s. 43^4). Dyskusja na ten temat jest wciąż otwarta. Teorie wywodzące język natural­ ny z gestów, w intencji chciały stwierdzić istnienie nieza­ przeczalnego ciągu ewolucyjnego rozwoju od natury do kul­ tury. Posłużenie się jednak materiałem ze świata gestów demaskuje proceder bezzasadnego rozdwajania, co zresztą świetnie oddają skrajne interpretacje badań nad naczelnymi (por. Hewes, 1973, Morin, 1977). Warunkiem przekroczenia konsekwencji kategoryzacji w płaszczyźnie kultura - natura, jest przyjęcie stanowiska relatywizmu kulturowego, stanowiska, które nie uprzywilejo­ wuje żadnego z pojęć opozycji. „...to co nazywamy bezpośrednim doświadczeniem fizycz­ nym, nigdy nie jest jedynie sprawą posiadania ciała okreś­ lonego rodzaju, słuszniej jest powiedzieć, że każde doświad­ czenie dokonuje się na szerokim tle implikacji kulturowych. 21 �Nie należy więc mówić o bezpośrednim doświadczeniu fizycz­ z tych członów przez drugi, zawsze popadniemy w dyskurs nym, gdyż oznaczałoby to, że istnieje jakieś jądro bezpośred­ kartezjański, z którego nie ma ucieczki. Próbując znieść nich doświadczeń, które następnie interpretujemy w terminach rozdwojenie, popada się w rozdzielenie wiedzy na wiedzę naszego systemu pojęć. Założenia kulturowe... nie są jedynie 0 faktach i wiedzę abstrakcyjną - co nie zmienia faktu, że wierzchnią warstwą, którą możemy przyłożyć do naszego rozdwojenie jest wciąż radykalne (Krakowski 1992b, s. 91-94). doświadczenia wedle uznania. Raczej całe nasze doświad­ Jeżeli założymy, że istnieje jedno, to musi istnieć drugie. czenie jest do głębi kulturowe, że doświadczamy świata w taki Dlatego Levi-Strauss czy Leach, nie mogli poradzić sobie sposób, że nasza kultura jest obecna już w samym doświad­ z rozdwojeniem. Zawsze zakładali następstwo, w którym czeniu" (Lakoff, Johnson 1988, s. 82). natura jest źródłem kultury. Jednak „nie ma innej natury Dzięki takiej perspektywie, przestaje być istotne, czy gesty 1 kultury, jak tylko natura i kultura 'myślana', zaś z punktu są uniwersalne czy relatywne. Interpretujący, a więc rozumie­ widzenia struktury obydwie są wtórne. Jeśli ktoś pragnie jący, jest zawsze konkretny, istnieje w konkretnej kulturze domagać się pierwotności jednej z tych instancji, może to (miejscu i czasie) i takie relatywne kulturowo znaczenie gestom uczynić jedynie na poziomie 'ideologicznym', absolutyzują­ nadaje, zgodne z jego modelem świata. Wraz ze „śmiercią cym tę opozycję merytorycznie" (Buchowski, Burszta 1992, s. człowieka", z odinstrumentalizowaniem języka, „autor rów­ 118). Różnica między naturą a kulturą nie jest różnicą istoty, nież umarł". stąd często może się zdarzyć przemieszczenie obu porządków, Świat w większości jest częścią ludzkiej percepcji, a ta w różnych miejscach mogą być różnie rozumiane tak, jak to formułowana jest poprzez ludzką kulturę. Świat nie jest więc jest z zakazem kazirodztwa czy egzogamią. Kultura i natura niezależny od sposobu w jaki dana kultura formułuje daną przestają być pojęciami pewnymi, na których można polegać, wizję świata, to co człowiek widzi. Istnieją tylko kulturowe przestają być instrumentami, dzięki czemu etnografia zyskuje konstrukcje rzeczywistości, i to one rozstrzygają o tym co jest pewną samowiedzę, zaczyna sama siebie kontrolować. postrzegane, co jest doświadczane, co jest rozumiane. W tym Przecież już samo określenie gestu jako gestu jest z gruntu sensie, kiedy „natura" i „fakty życia" są zawsze specjalnym kulturowe (w nowym dyskursie powinno się raczej mówić rodzajem kulturowych definicji rzeczy: nie mają niezależnej o doświadczaniu rzeczywistości w sposób, który wydaje się egzystencji od ich definicji kulturowych (por. Hanson 1979, s. nam ludzki), wymaga pewnych założeń od których zanurzony 516-517). w kulturze człowiek nie jest wolny. Na przykładzie kinezyki współczesnej, świat kartezjański Jak pisze Hall: „bez względu na to jakie podejmiemy można przezwyciężyć, to jednak za mało. staranie,nie sposób wyzbyć się własnej kultury, ponieważ jest Edmund Leach chciałby przeskoczyć rozdwojenie w ten ona zapisana w naszym systemie nerwowym i określa nasz sposób, że gesty „naturalne" zyskują walor kulturowy w zależ­ sposób postrzegania świata (Hall 1984, s. 145). Problem kultura - natura jest problemem nie świata, ale ności od światopoglądu i kontekstu w jakim występują (Leach określonego dyskursu. Najlepszą ilustracją „całego tego zgieł­ 1989, s. 56-57). Podtekst pozostaje ten sam. Jeżeli przyjmiemy perspektywę kognitywną, kultura jawi się ku", który ogarnął etnologię może być myśl, że „problemy nam jako rzeczywistość myślowa, przejmuje niemal rolę nauki" są, jak się w końcu okazuje, wewnętrznymi pro­ instynktu, to ona wskazuje na wartości i sposoby ich osiąga­ blemami wybranego systemu czy zbioru systemów, ilust­ nia. Wskazuje co należy osiągnąć i jak, ogranicza i sugeruje rowanymi za pomocą spreparowanych przykładów z nauki określone pragnienia i przekonania (Kmita, Pałubicka 1992, s. (Feyerabend 1992, s. 167). 169-170). Rozstrzygnięcie tego problemu na niekorzyść świata kartezWobec tego, teoria i fakt, dusza i ciało, kultura i natura, nie jańskiego jest jednak ważne, ponieważ od kilkudziesięciu lat istnieją niezależnie (wg. współczesnych filozofów nauki, z któ­ nic nowego w naukach o kulturze nie mogło i nie mogłoby się rymi się chętnie zgadzam). Jeżeli próbujemy wyjaśnić jeden pojawić, gdyby utrzymać rozdwojenie. BIBLIO RAFIA Banaszkiewicz K. Hewes G.W. 1990 Kinezyka filmu czy kinezyka w filmie, (w:) Kino: Gest, Ciało, Ruch, red. 1973 Gwóźdź A., Wroclaw Barthes R. 1970 Mit i znak, Warszawa Birdwhistell R. Anthropology", vol. 14, no 1-2 Kmita J., Pałubicka A. 1970 Kinesics and context. Esseys on body motion communication, Pensyl- Krakowski J. 1992a Mathesis i metafizyka, Wroclaw vania Buchowski M., Burszta W. 1992 O założeniach interpretacji antropologicznej, Warszawa Cieńkowski W. 1963 Z tajemnic języka. Warszawa Darwin K. 1988 O wyrazie uczuć u człowieka i zwierząt, Warszawa Derrida J. 1992 Struktura, znak i gra, (w.) Współczesna teoria badań literackich za granicą, red. H. Markiewicza, Kraków Eibl-Eibesfeldt I . 1987 Miłość i nienawiść, Warszawa Ekman P., Friesen W.V. 1969 The repertoire of nonverbal behavior, „Semiotica", nr 1 Feyerabend P.K. 1992 Krytyka naukowego rozumu, (w:) Racjonalność i styl myślenia, War­ szawa Goodenough W. 1981 Culture, Language and Society, Los Angeles Gombrowicz W. 1986 Dziennik 1961-1966, Kraków Hall E.T. Primate communication and the gestural origin of language, „Current 1992 Problem użyteczności pojęcia doświadczenia, (w.) Poszukiwanie pewno­ ści i jego postmodernistyczna dyskwalifikacja, Poznań 1992b Mathesis universalis a struktura filozofii nowożytnej, „Przegląd filozo­ ficzny", Nowa seria, nr 2 Krawczyk A. 1983 Frazeologizmy mimiczne igestyczne (na materiale gwarowym), „Socjo- lingwistyka", nr 5 LaBarre W. 1972 Paralinguistics, Kinezics, and Cultural Anthropology, w: Approaches to Semiolic, Den Haag LakofTG., Johnson M. 1988 Metafory w naszym życiu. Warszawa Leach E. 1989 Kultura i komunikowanie, w. Rytuał i narracja, Warszawa Libera Z. 1993 Antropologia ciała. Uwagi na marginesie badań nad tradycjami ludowymi Europy Środkowo-Wschodniej, referat zgłoszony na konferencję: „Body Images, Language and Phisical Boundries, International Conference", July 1993, Amsterdam Morin E. 1977 Zagubiony paradygmat - natura ludzka. Warszawa Plessner H. 1984 Poza kulturą, Warszawa 1988 Hanson A.F. Sebeok T. 1978 Dwa studia z zoosemiotyki, „Studia Semiotyczne", t. 8 1979 22 Does God have a body, ,,Man", vol. 14, no 3 Pytanie o conditio humana, Warszawa � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/1ad44487002318998468bdc796566931.pdf 8971bdbebd7b1cded8986bf9ed2fea01 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2479 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1994 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2302 Title A name given to the resource Mit Raju / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1994 t.48 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1994 t.48 z.3-4, s.4-7 Creator An entity primarily responsible for making the resource Prokopiuk, Jerzy Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text X • ' S'* > * I N < Mit Raju Jerzy Prokopiuk „Potem zasadził Pan Bóg ogród w Edenie, na wschodzie. Tam umieścił człowieka, którego stworzył. I sprawił Pan Bóg, że wyrosło z ziemi wszelkie drzewo przyjemne do oglądania i dobre do jedzenia oraz drzewo życia w środku ogrodu i drzewo poznania dobra i zła. A rzeka wypływała z Edenu, aby nawadniać ogród. (...) I wziął Pan Bóg człowieka i osadził go w ogrodzie Eden, aby go uprawiał i strzegł. I dał Pan Bóg człowiekowi taki rozkaz: Z każdego drzewa tego ogrodu możesz jeść. Ale z drzewa poznania dobra i zła nie wolno ci jeść, bo gdy tylko zjesz z niego, na pewno umrzesz. Potem rzekł Pan Bóg: Niedobrze jest człowiekowi, gdy jest sam. Uczynię mu pomoc odpowiednią dla niego. Utworzył więc Pan Bóg z ziemi wszelkie zwierzęta i wszel­ kie ptactwo niebios i przyprowadził do człowieka, aby zobaczyć, jak je nazwie, a każda istota żywa miała mieć taką nazwę, jaką nada jej człowiek. Nadał tedy człowiek nazwy wszelkiemu bydłu i ptactwu niebios, i wszelkim dzikim zwierzętom. Lecz dla człowieka nie znalazła się pomoc dla niego odpowiednia. Wtedy zesłał Pan Bóg głęboki sen na człowieka, tak że zasnął. Potem wyjął jedno z jego żeber i wypełnił ciałem to miejsce. A z żebra, które wyjął z człowieka, ukształtował Pan Bóg kobietę i przyprowadził ją do człowieka. Wtedy rzekł człowiek: Ta dopiero jest kością z kości moich i ciałem z ciała mojego. (...) 4 I Dlatego opuści mąż ojca swego i matkę swoją i złączy się z żoną swoją, i staną się jednym ciałem. A człowiek i jego żona byli oboje nadzy, lecz nie wstydzili się". (Biblia, to jest Pismo Święte Starego i Nowego Testamentu. Nowy przekład opracowany przez Komisję Przekładu, BiZTB, Warszawa 1976. Genesis 2,8-10,15-23, 24-25). Taki obraz Raju przedstawia Biblia - fundament kultury i cywilizacji nazywających się „chrześcijańskimi", które ogarnęły i (w różnym stopniu ukształtowały życie i myśli Europy, obu Ameryk, Australii z Nową Zelandią, po części także Afryki i , już tylko minimalnie, Azji. Zanim powrócimy do tego obrazu, przyjrzyjmy się naj­ pierw „karierze" Rajskiego M i t u zarówno u ludów pierwo­ tnych, jak i w politeistycznych i monoteistycznych religiach świata. (Przez „mit" będziemy tu rozumieli „świętą opo­ wieść", w naszym wypadku odnoszącą się do niematerial­ nego „miejsca" pośmiertnego pobytu ludzi wybranych, tj. błogosławionych czy zbawionych zgodnie z kryteriami danej religii.) Raj jako „miejsce" dla wybranych - a więc zawsze: nielicznych - pojawia się w mitologicznych opowieściach już to w wersji bardziej „przyziemnej", już to bardziej „uducho­ wionej". W pierwszej z nich stanowi prawie bezpośrednią kontynuację życia na Ziemi: jest to kraina obfitości, w której zachowane zostały zarówno życie rodzinne, jak i stosunki społeczne (różnice klasowe). W drugiej jest to miejsce �„elitarne", miejsce pobytu „ulubieńców bogów" - ludzi pobożnych, spełniających obowiązujący kult i rytuały, i wo­ jowników, zwłaszcza tych, którzy padli na polu bitwy. Tylko 0 tej drugiej wersji możemy mówić, że ma znaczenie etyczne: tylko tu Raj jest nagrodą. („Antyświatem" Raju są wszel­ kiego rodzaju „światy podziemne", piekła czy Piekło.) Raj jako kategoria pojęciowa ma także aspekt czasowy. Z jednej strony bowiem Raj może być pojmowany jako istnienie przeszłe: wyraża to idea Złotego wieku, czasów bezpośredniego obcowania ludzi z bogami, czasów, w któ­ rych człowiek był nieśmiertelny. Z drugiej zaś - kiedy Złoty Wiek już przeminął, bogowie stali się niewidzialni, a czło­ wiek stał się istotą śmiertelną - Raj stał się sprawą przyszło­ ści: wejść doń mogą nieliczni wybrani, i to dopiero po śmierci. Mitologia jednak zna zarówno próby „powrotu do Raju", jak i przypadki „intruzów", którzy, choć niegodni, wkradali się doń lub zostali tam dopuszczeni w drodze wyjątku. „Miejsce" Raju to całe spektrum możliwości od cał­ kowicie „materialnych" po „kosmiczne" i „pozakosmiczne". Raj więc mógł się znajdować zarówno w „świecie podziemnym" czy w dalekim rejonie Ziemi (np. na Wscho­ dzie lub na Zachodzie), ale także na jakiejś „wyspie" lub „górze" (jako podporze Nieba), czy być „krainą przodków". Z drugiej strony jego „miejscem" mógł być Księżyc, różne planety, Słońce (lub miejsce jego pobytu), czy wreszcie gwiazdy (niekiedy uważane także za przemienionych zmar­ łych). Poza naszym kosmosem Raj lokowano w Niebie sensu strictissime. Mitologia ludów pierwotnych przedstawia ogromne bo­ gactwo form prezentacji Raju. Przyjrzyjmy się przynajmniej niektórym z nich. U Tasmańczyków (lud, który już wymarł) Raj był prze­ znaczony jedynie dla ludzi „dobrych". Australijczycy - wie­ rzący reinkarnacjoniści - lokują Raj już to „poza wodą", już to w „krainie snów", już to w Niebie (poza gwiazdami); droga doń wiedzie „po promieniach Słońca" i po Drodze Mlecznej. Raj Andamańczyków znajduje się pod ziemią lub po prostu w dżungli. Semangowie z Malajów Raj umiesz­ czają na „wyspie owoców", w ogrodzie kwiatów lub na Księżycu; dostać się doń mogą nawet źli, jednakże po oczyszczeniu w regionach piekielnych (przejście nad wrzącą wodą). Raj ten czeka na ludzi najstarszych i najmądrzej­ szych, a jego wybrańcy odzyskują młodość. W Raju Buszmenów i Hotentotów zmarli mają pełną wiedzę o żywych. Raj Eskimosów znajduje się pod ziemią. Wyspiarski charak­ ter ludów Polinezji kazał im umieścić Raj pod morzem, często jednak lokują go one „na Zachodzie", na „wyspie", na Księżycu i w Niebie. Te Elizja błogosławionych oferują im zaspokojenie zmysłowe, wieczne światło, spokój i szczęście wśród gier i zabaw. U Maorysów zmarli żyją dalej jako gwiazdy; do Raju kwalifikują ich głównie kryteria społeczne (i rytualne), rzadziej moralne. Raj Dajaków, Papuasów 1 Melanezyjczyków jest kopią tego świata; czuwają nad nim „strażnicy", których może jednak pokonać magia. Dla mieszkańców wysp Fidżi „śmierć jest łatwa, śmierć jest odpoczynkiem", toteż ich Raj jest pełen beztroski i radości. W Afryce, gdzie częsta jest wiara w transmigrację dusz i w reinkarnację, Raj umieszczany jest w Niebie lub w świecie podziemnym; kryteria pobytu to przede wszystkim kryteria społeczne. Raj Indian Ameryki Północnej był to „świat lepszy", a o przyjęciu doń decydował czynnik zarówno spłeczny, jak i moralny (np. odwaga), wszakże pod pewnymi względami był to Raj dla zmęczonych lub leniwych. Raj Indian Ameryki Południowej był przede wszystkim kon­ tynuacją losu ziemskiego (z elementami agresji: wrogowie pracowali tu jako niewolnicy, a wstęp doń miał przede wszystkim ten, kto zjadł wielu swych wrogów); tylko w wyso­ kich kulturach tego obszaru - w Meksyku i w Peru - Raj był miejscem „błogości", a przyjęcie doń opierało się na kryte­ riach moralnych. Wreszcie, Raj Patagończyków miał szcze­ gólną specyfikę: odbywało się w nim nieustanne pijaństwo i uprawiano bogate życie erotyczne. Przejdźmy teraz do przedstawienia wizji Raju w kulturach wysokich i religiach politeistycznych i monoteistycznych. „Historia zaczęła się w Sumerze" (Kramer) i - dodajmy - miała swą kontynuację w Akkadzie, Babilonii, Asyrii i Chaldei. Raj tych ludów mezopotamskich był ogrodem (oazą), właściwym Edenem: sumeryjskie słowo edennu ozna­ czało nie uprawianą równinę. Mezopotamski Raj był „wy­ spą szczęśliwych", położoną u ujścia jakiejś rzeki (Eufratu i Tygrysu?). Żyjący w nim wybrani uzyskali nieśmiertelność. Raj sumeryjsko-akkadyjski powraca w mitach o Gilgameszu i o Adapie. (Przebywał w nim sumeryjski Noe, Utnapisztim.) Historia jednak zaczęła się także w Egipcie. Poglądy Egipcjan na istnienie świata pośmiertnego ulegały zmianom. W wersji najstarszej istniał on pod ziemią. Później pojawiła się koncepcja Dat lub Duat, świata gwiazd, w którym kontynuują swe życie faraon i możni tego świata. W czasach Nowego Państwa uznano ostatecznie istnienie podziemnego świata zmarłych i tam umieszczono krainę szczęścia Iaru. „Pola Iaru", zarezerwowano tylko dla sprawiedliwych (uznanych za takich przez trybunał Ozyrysa); była to urodzaj­ na okolica, gdzie zmarli trudnili się rolnictwem i zażywali spokojnego żywota. W najstarszej religii Persji, zaratusztrianizmie, dobry bóg Ahura-Mazda nakazał herosowi Yimie urządzenie Raju, 0 nazwie vara, w ochronie przed nadciągającymi strasznymi zimami. Do Raju prowadzi most Czinwat, szeroki dla dobrych i wąski jak ostrze brzytwy dla złych. W świętej księdze zaratusztrian, Aweście, Raj nosi miano pairi-daeza („obwałowanie"), które poprzez późnobabilońskie pardisu, hebrajskie par des i greckie paradeisos ukształtowało więk­ szość europejskich określeń rajskiego ogrodu. Początkowo w Indiach aryjskich, zmarli mieli przebywać już to w pobliżu swych grobów, już to gdzieś na Ziemi. Z czasem przenieśli się do „świata dziadów", podziemnego królestwa zmarłych, podlegającego bogu Jamie i położonego na południu. Z czasem jednak świat zmarłych przeniesiono w regiony nadziemne, przynajmniej dla uprzywilejowanych. Niebiański Raj sensu stricte znajdował się na dalekiej północy i nosił miano Uttarakuru (w Puranach) lub Airawata (w Mahabharacie). Była to „kraina mlekiem i miodem płynąca". Przebywali w niej zarówno bogowie, jak i siddhas, tj. ci, którzy osiągnęli cudowne moce. W Raju tym panuje miłość, a w jego centrum rośnie Jambu, drzewo życia. Koncepcje te zostały rozbudowane w buddyzmie. W hinajanie mieszkańcami północnego kontynentu Uttarakurudwipa są uduchowieni nadludzie. Również mahajana zna ziemskie 1 nadziemskie Raje: niebo Tusita, siedzibę boddhisatwy Majtreji, Raj Wschodu Buddy Bhaisajyaguru i szczęśliwy wszechświat Zachodu (Sukhawati) Buddy Amitabhy i boddhisattwy Awalokiteśwary. Sui generis Rajem jest także Szambhala (i Agartha), mityczna kraina „za Himalajami", będąca siedzibą oświeconych władców - strażników mądro­ ści. Spośród dwóch rodzimych religii Chin - konfucjanizmie i taoizmie - tylko w taoizmie funkcjonuje pojęcie nieśmiertel­ ności, i to w wersji naturalistyczno-magicznej. Ludzie, którzy dostąpili nieśmiertelności, znajdują się więc hic et nunc w Raju ziemskim. Ich półboski status charakteryzuje się wolnością od chorób, zdolnością szybkiego pokonywania znacznych odległości i innymi zdolnościami paranormal­ nymi. Jest to więc nieograniczone w czasie lepsze wydanie życia doczesnego. Osiągnięcie tego jest możliwe dzięki odpowiedniej diecie, specjalnym metodom oddychania, szczególnym technikom seksualnym, jego gwarancją zaś znalezienie - dzięki alchemii - eliksiru nieśmiertelności. Natomiast sintoistyczna Japonia zna „wieczystą krainę" - Tokojo no kuni (wyspę Horaisan) jako siedzibę bogów. W opowieści o herosie Wasobiowe znamiennym motywem jest ucieczka z Raju wskutek przesytu jego doskonałością. W prehistorycznej i protohistorycznej Europie Raj znali zarówno Celtowie, jak Germanie i Słowianie. U Celtów był �to kraj młodości, świetlista kraina Atrakondy Tir Sorcha, znajdująca się na wyspach Zachodu, za morzem lub pod jego falami. Niekiedy Raj lokowano w świecie podziemnym sid. Uważano również, że jest to tajemniczy kraj objawiający się na Ziemi. W mitologii Germanów rolę Raju odgrywała Walhalla, siedziba Odyna (Wotana) i poległych w boju bohaterów - tylko oni bowiem zasłużyli na nią. Przywiodły ich tu Walkirie, wskrzesiwszy pocałunkiem do nowego życia. Wybrańcy jedzą tu mięso dzika, piją mleko kozy, miód i piwo, śpiewają i słuchają sag. Wreszcie, jeśli chodzi 0 Słowian, to można jedynie domniemywać, i to w sposób nader niepewny, że również posiadali wyobrażenie Raju jako pięknego i zielonego ogrodu.Rajem mitologii grecko-rzyms­ kiej był Elysion (Elizjum), pola Elizejskie, kraina położona na zachodnich krańcach świata, nad brzegami Oceanu. Panowała tam wieczna wiosna, wiał chłodzący Zefir. Wy­ brańcy bogów pędzili tam szczęśliwy żywot. Poeci greccy wspominają o Wyspach Szczęśliwych, na których po śmierci przebywali bohaterowie wybrani przez Zeusa, zażywając niezmąconego szczęścia. Poeci rzymscy natomiast lokalizo­ wali pola Elizejskie w świecie podziemnym. Powyższy - pobieżny, z konieczności - przegląd przeróż­ nych form obrazu i mitu Raju, jakie wytworzyła ludzka imaginacja, pozwala nam sformułować kwintesencjonalne określenie Raju: Raj jest to mityczne - rzadko fizyczne, zasadniczo duchowe - „miejsce" pobytu ludzi - ongiś wszystkich, dziś nielicznych. Wesprzyjmy się jeszcze - z myślą o tych, którzy lubią autorytatywne „definicje" słownikowe - określeniem Raju, jakie podaje W. Kopaliński w swym Słowniku mitów i trady­ cji kultury, Warszawa 1987, s. 960: „Raj (1) wg. Biblii, Gen. 22, 8-14, Eden (hebr. gan 'edhen 'ogród rozkoszy'), ogród Edenu, pierwsze miejsce pobytu pierwszego człowieka (...). (2) Wg niektórych teologów pośredni stan a. miejsce gdzie dusze sprawiedliwych oczekują Sądu Ostatecznego. (3) Sy­ nonim Nieba, gdzie, wg wielu religii, wybrani - aniołowie 1 ludzie zbawieni-zażywać mają wiecznej szczęśliwości (...)." Cóż może powiedzieć o Raju nauka? Zgodnie z dominują­ cą w niej tendencją redukcjonistyczną, ideę Raju rozpatrują historycy religii przede wszystkim w kategoriach fizykal­ nych, czysto ziemskich. I tak np. religioznawca marksistow­ ski Zygmunt Poniatowski pisze w Małym Słowniku Religio­ znawczym, Warszawa 1969, hasło „Raj", s. 368: „Motyw r. jest szeroko znany, a wywodzi się z tęsknot nomadów (koczowników) pustynnych i stepowych, później z ideałów miejskiej kultury staroż. (utrzymany park ze strażnikiem lub ogrodnikiem)". Tak Raj staje się po prostu jardin terrestre, przedmiotem tęsknoty koczowników i mieszkańców miast. Ale nawet w tej interpretacji zachowuje on coś „metafizycz­ nego": pozostaje symbolem istoty życia, centrum świata, miejsca odpocznienia. Bliższą prawdy, jak się zdaje, jest tzw. paranauka. Ta z kolei genezy Raju doszukuje się w (mitycznej?) Atlantydzie. Pierwsze „wieści" o Atlantydzie, prastarym kontynencie zatopionym w X tysiącleciu przed Chr., przyniósł nam Platon w swym Timajosie. Według klasyków powstałej w X I X i X X wieku atlantydologii (czy atlantydozofii) takich, jak Donnelly, Bławacka, Scott-Eliot, Steiner, Spence, Hórbiger, Bellamy, Cayce, Shuck, Velikovsky czy Michell, Atlantyda - egzystująca setki tysięcy lat - była ogromnym kontynentem, położonym między Europą i Afryką a obu Amerykami, posiadającym bogatą historię i kulturę, a znisz­ czonym przez kataklizm pochodzenia kosmicznego (uderze­ nie ogromnego metoerytu) lub ziemskiego (aktywność wul­ kaniczna). Atlantyda - ten kontynent, którego mieszkańcy dopiero zaczynali wyodrębniać się ze świata Natury, których ciała stopniowo przechodziły od konsystencji eterycznej do materialnej, którzy z wielkim wysiłkiem przechodzili od rozwiniętej zdolności pamięci do umiejętności myślenia i mowy, mógł, zwłaszcza w oczach tych, którzy przeżyli jego katastrofę w koloniach atlantydzkich rozsianych po całym świecie, i w oczach ich potomków, nie znających już zatopionej praojczyzny, stać się wytęsknionym Rajem, do którego nie ma powrotu. Świadczą o tym liczne legendy 0 zaginionym kontynencie (także legendy o Potopie), ale także rewelacje wtajemniczonych i jasnowidzów tej klasy, co Steiner (Kronika Akasha) czy Cayce. A co o Raju mówi nam teologia? Przytoczmy tu zarówno słowa teologa katolickiego, jak i teologa protestanckiego. Manfred Lurker pisze w Słowniku obrazów i symboli biblijnych, tłum. bp Kazimierz Romaniuk, Poznań 1989, hasło „Ogród", s. 151: „Ogród - dostarczający ciału poży­ wienia a duchowi i duszy radości - był już kiedyś przez Persów i Greków, a także przez nas dzisiaj, nazywany rajem 1 uchodził za bardzo wymowny obraz życia wiecznego. (...) Kiedy Pan Bóg stworzył pierwszego człowieka, zasadził „ogród w Eden na wschodzie i umieścił tam człowieka, którego ulepił" (Rdz 2, 8). To, że ogród znajdował się na wschodzie, czyli „od strony poranka", nie musi pozostawać w związku z określonymi koncepcjami geograficznymi Ży­ dów, lecz wskazuje, być może, przez pewną symboliczną perspektywę, na pojawienie się całego rodzaju ludzkiego, jak 'i czasu (a z punktu widzenia historii zbawienia - także i koniec). ,,Pan Bóg wziął zatem człowieka i umieścił go w ogrodzie Eden, aby uprawiał go i doglądał" (Rdz 2, 15). Owo „umieszczenie człowieka" posiada swój bardzo głęboki sens: Dochodzi w nim do głosu to, ćo stanowi integralną część ustanowionego przez Boga porządku, który miał być respektowany i dalej rozwijany przez człowieka • zgodnie z zamierzeniami Boga. (...) W innych tekstach Starego Testamentu ogród jest również wyrazem związków z Bo­ giem: „Zaiste, zlituje się Pan nad Syjonem, zlituje się nad wszelką ruiną jego. Na Eden zamieni jego pustynie, a jego stepy na ogród Pana" (Iz 51, 3) (...)". W opracowanym przez O. Heita Słowniku terminów biblij­ nych, Warszawa 1983, hasło „Raj", s. 249-250, czytamy z kolei: „Raj. - Oznacza w ST to samo, co Eden - miejsce szczęścia i rozkoszy. Pan, wisząc na krzyżu, zapewnił pokutującego złoczyńcę (wiszącego obok Niego), że będzie z Nim tej samej nocy w Raju (odmiennego od tego, w którym byli Adam i Ewa); Łk 23:43. Paweł zachwycony był do Raju (porwany do trzeciego nieba), 2 Kor 12:24; tam jest drzewo żywota. (...) Eden, gdzie człowiek żył w niewinności, t(akże) oznacza miejsce wiecznego życia. (...) Prawdziwego miejsca Edenu na ziemi odnaleźć nie można. (...) Szatan był t(akże) w Edenie; Iz 51:3, Ez 28:13". Wreszcie zapytajmy, co mówi o Raju współczesna ezoteryka - antropozofia, wiedza duchowa stworzona przez Rudo­ lfa Steinera. Antropozofia opisuje Raj na jego trzech poziomach lub też w trzech postaciach. W swojej kosmogonii i antropogonii Steiner prezentuje - w Die Geheimwissenschaft im Umriss, Leipzig 1910 - dzieje Ziemi w jej trzech wcześniejszych „wcieleniach", Saturnie, Słońcu i Księżycu, w jej stanie aktualnym i w trzech fazach przyszłych: Jowiszu, Wenus i Wulkanie. Spośród siedmiu wielkich epok rozwoju aktual­ nej Ziemi przedstawia on cztery epoki minione: polarną, hiperborejską, lemuryjską i atlantydzką oraz epokę obecną, poatlantydzką. Pierwszy Raj znajdował się na Hiperborei. Był to jeszcze Raj kosmiczny, „przedludzki", będący po­ wtórzeniem dawnego „wcielenia" Ziemi jako Słońca. Był to świat czystych praobrazów (idei), a żyjący w nim prawzór człowieka miał jeszcze status rośliny, był niby kwiat otwarty na świat duchowy. Raj drugi znajdował się w epoce przejś­ ciowej do Lemurii. Tu człowiek, otrzymawszy ciało astralne, zyskał status animalny, ale już dysponował postawą wypros­ towaną. „Właściwy" Raj trzeci - historyczny - znajdował się na najdalej wysuniętej na południe części Hiperborei i na północnym cyplu Lemurii. Ten Raj słusznie lokalizuje się w rejonie Palestyny i Mezopotamii. Wczesną postać ludzko­ ści, która zamieszkiwała Raj lemuryjski, nazwano w później­ szej ezoteryce Adamem-Kadmonem; była to ludzkość z przed podziału płci. W toku rozwoju Lemurii doszło do tzw. Upadku, tj. interwencji istot lucyferycznych w dzieje �ludzkości. W Biblii interwencję tę przedstawia się jako Kuszenie pierwszych Rodziców przez Węża. Prowadzi ono Adama i Ewę do wygnania z Raju. W parentezie kilka zdań o Wężu jako Lucyferze. Lucyfer - w perspektywie antropozoficznej - to przywódca tych istot duchowych, które nie zgodziły się na plan Boga-Ojca realizowany w aktualnym Kosmosie. Ich cechą wyróżniającą jest inspirowanie człowieka do „ucieczki od Ziemi" (Erdflucht); jako takie inspirują nas zarówno do jednostronnego idealizmu, jak i eskapistycznej mistyki, sztuki i narkomanii. (Ich biegunowym przeciwieństwem są istoty arymaniczne.) W sferze ontycznej i poznawczej łączą się z tendencją rozkładową i chaotyzującą, w sferze moralnej zaś z szaleńczą odwagą, rozrzutnością, nieporządkiem, nieokiełznaniem, pychą, przesadą, fantazjowaniem i namiętnościami. W mi­ tach i życiu wszystkich ludów świata jawią się pod postacią Węża. W pierwszej fazie swych dziejów Lucyfer występuje jako Wąż kosmiczny z „praczasów" (Ouroboros), w drugiej jest inspiratorem wtajemniczenia, daje podstawę „ja", samo­ świadomości i wolności człowieka. W fazie trzeciej Lucyfer-Wąż przyjmuje mityczno-historyczną funkcję sprawcy Upadku człowieka. Androgyniczna istota ludzka Adam-i-Ewa przeżywa w Raju okres swego dzieciństwa: jeszcze jest pozbawiona zdolności poznania, wiedzy o skutkach nieposłuszeństwa (śmierć). Żyje w stanie niewinności nie znając rozróżnienia między dobrem a złem. Czy Bogu ze Starego Testamentu mogło chodzić o za­ chowanie, perpetuację takiego stanu rzeczy? Bynajmniej. Rozwój wypadków nasuwa nieodpartą myśl o konieczności interwencji Lucyfera - i to za „cichą" zgodą Jahwe. Inter­ wencja ta była bowiem konieczna dla rozwoju człowieka - właśnie przez Upadek. Przypomnijmy biblijny opis Upadku: „A wąż był chytrzejszy niż wszystkie dzikie zwierzęta, które uczynił Pan Bóg. I rzekł do kobiety: Czy rzeczywiście Bóg powiedział: Nie ze wszystkich drzew ogrodu wolno wam jeść? A kobieta odpowiedziała wężowi: Możemy jeść owoce z drzew ogrodu. Tylko o owocu drzewa, które jest w środku ogrodu, rzekł Bóg: Nie wolno wam z niego jeść ani się go dotykać, abyście nie umarli. Na to rzekł wąż do kobiety: Na pewno nie umrzecie. Lecz Bóg wie, że gdy tylko zjecie z niego, otworzą się wam oczy i będziecie jako Bóg, znający dobro i zło. A gdy kobieta zobaczyła, że drzewo to ma owoce dobre do jedzenia i że były miłe dla oczu, i godne pożądania dla zdobycia mądrości, zerwała z niego owoc i jadła. Dała też mężowi swemu, który był z nią, i on też jadł. Wtedy otworzyły się oczy im obojgu i poznali, że są nadzy. Spletli więc liście figowe i zrobili sobie przepaski. A gdy usłyszeli szelest Pana Boga przechadzającego się po ogrodzie w powiewie dziennym, skrył się Adam z żoną swoją przed Panem Bogiem wśród drzew ogrodu. Lecz Pan Bóg zawołał na Adama i rzekł do niego: Gdzie jesteś? A on odpowiedział: Usłyszałem szelest twój w ogrodzie i zląkłem się, gdyż jestem nagi, dlatego skryłem się. Wtedy rzekł Bóg: K t o ci powiedział, że jesteś nagi? Czy jadłeś z drzewa, z którego zakazałem ci jeść? Na to rzekł Adam: Kobieta, którą mi dałeś, aby była ze mną, dała mi z tego drzewa i jadłem. Wtedy rzekł Pan Bóg do kobiety: Dlaczego to uczyniłaś? I odpowiedziała kobieta: Wąż mnie zwiódł i jadłam. Wtedy rzekł Pan Bóg do węża: Ponieważ to uczyniłeś, będziesz przeklęty wśród wszelkiego bydła i wszelkiego dzikiego zwierza. Na brzuchu będziesz się czołgał i proch będziesz jadł po wszystkie dni życia swego! I ustanowię nieprzyjaźń między tobą a kobietą, między twoim potomstwem a jej potomstwem; ono zdepcze ci głowę, a ty ukąsisz je w piętę. Do kobiety zaś rzekł: Pomnożę dolegliwości brzemienności twojej, w bólach będziesz rodziła dzieci, mimo to ku mężowi twemu pociągać cię będą pragnienia twoje, on zaś będzie panował nad tobą. A do Adama rzekł: Ponieważ usłuchałeś głosu żony swojej i jadłeś z drzewa, z którego ci zabroniłem, mówiąc: Nie wolno ci jeść z niego, przeklęta niech będzie ziemia z powodu ciebie! W mozole żywić się będziesz po wszystkie dni życia swego! Ciernie i osty rodzić ci będzie i żywić się będziesz zielem polnym. W pocie oblicza twego będziesz jadł chleb, aż wrócisz do ziemi, z której zostałeś wzięty; bo prochem jesteś i w proch się obrócisz. I nazwał Adam żonę swoją Ewa, gdyż ona była matką wszystkich żyjących. I uczynił Pan Bóg Adamowi i jego żonie odzienie ze skór, i przyodział ich. I rzekł Pan Bóg: Oto człowiek stał się taki jak my: zna dobro i zło. Byleby tylko nie wyciągnął teraz ręki swej i nie zerwał owocu także z drzewa życia, i nie zjadł, a potem żył na wieki! Odprawił go więc Pan Bóg z ogrodu Eden, aby uprawiał ziemię, z której został wzięty. I tak wygnał człowieka, a na wschód od ogrodu Eden umieścił cheruby i płomienisty miecz wirujący, aby strzegły drogi do drzewa życia". {Biblia... Cyt. wyd. Genesis 3, 1-24.) Jednakże interwencja Lucyfera daje początek wolności człowieka. Dlatego Friedrich Schiller mógł Upadek w Raju uznać za najszczęśliwsze wydarzenie w dziejach człowieka. Mamy tu do czynienia z dramatem konieczności: człowiek uzyskuje wolność za cenę utraty kontaktu z Bogiem, zostaje wydany Przeciwnikowi, traci nieśmiertelność. Do skutków Upadku należy ponadto cierpienie, bezbronność, lęk i konie­ czność podejmowania wysiłku - „przekleństwo" pracy. Ale mimo wszystko człowiek zawsze tęsknił i tęskni za powrotem do Raju. Czy jest to możliwe? Wydaje się, że nie, skoro jego bram strzegą cheruby z płomienistym wirującym mieczem. Jednakże liczne relacje ludzi, którzy czy to za życia (wtedy tylko przejściowo), czy też po śmierci znaleźli się w rajskim Ogrodzie, świadczyłyby - choćby w ramach „hipotezy roboczej" - o możliwości powrotu do Raju. Mam tu na myśli zarówno relacje zbierane przez takich pionierów współczes­ nej tanatologii, jak Ktibler-Ross, Moody, Ritchie, Ring, czy Sabom, jak i przekazy medialne czy uzyskane za pomocą tzw. channelingu, w których zmarli opowiadają o swych przeżyciach pośmiertnych. W obu rodzajach relacji bardzo często pojawia się wątek „cudownego ogrodu", co zdaje się być silną poszlaką wskazującą na możliwość „powrotu do Raju", chwilowego lub permanentnego. Wątpliwości nasu­ wa tu wszakże inna możliwość: że powroty te dotyczą tylko nielicznych (takie przypuszczenie potwierdzają liczne mito­ logie), błogosławionych czy zbawionych. Możliwość taka nie likwiduje jednak poprzedniej, choć poważnieją ogranicza. In summa: istnieje zapewne indywidualna szansa osiągnięcia Raju, ale nie ma takiej szansy dla wszystkich. (Przynajmniej „już", albowiem - z punktu widzenia reinkarnacjonistycznego - „w przyszłości" taką szansę mają wszyscy.) Przed „wszystkimi" stoi inna możliwość. Na codzień - hic et nunc - jest to zadanie tworzenia Raju w duszy własnej i w duszach innych ludzi. A w dalekiej (ale - powiedzmy w duchu apokaliptycznym - może w niezbyt dalekiej?) perspektywie jest to nie tyle cofanie się do Raju z początków Biblii, lecz droga w przód, ku Nowemu Jeruzalem z ostatniej księgi Nowego Testamentu. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/d02c6faa4be9892b747eecdf83ee504b.pdf 949ec4824fef16497233aaa52184f7e9 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2476 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1994 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2300 Title A name given to the resource Sprostowania; Summary of articles; Noty o autorach / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1994 t.48 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1994 t.48 z.1-2, s.188-192 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Sprostowania do numeru litewskiego 1. Z noty o p. C z e s ł a w i e O k i ń c z y c u w y n i k a , iż jest on r e d a k t o r e m naczelnym „ Z n a d W i l i i " . Faktycznie jest j e d ­ g r a n i c ę . Bardzo przepraszamy za ten fakt Pana Profesora i Czytelników. n y m z założycieli pisma, p o ł o ż y ł dla jego powstania wielkie (A.J.) zasługi, ale nie jest jego redaktorem. „ N a c z e l n y m " w p i ś m i e jest od pierwszego n u m e r u p. R o m u a l d M i e c z k o w s k i . Z e s p ó ł redakcyjny „ Z n a d W i l i i " liczy 3 osoby. 2. D o art. p. P a ł w a Ł a d y k o w s k i e g o i Andrzeja Czajkows­ kiego w k r a d ł y się n a s t ę p u j ą c e P o n i ż e j p u b l i k u j e m y list w tej sprawie, skierowany redakcji przez A u t o r a : błędy: do Redakcja „ K o n t e k s t ó w " I n s t y t u t Sztuki P A N s. 60, szpalta 2, wiersz 7 od g ó r y . Jest 10-20 ha, w i n n o zaś b y ć 10—40 ha. s. 6 1 , szpalta 2, wiersz 7 od dołu. k i l k a n a ś c i e " , lecz „ o k i l k a Winno być nie „o kilometrów". s. 63, szpalta 1, p o c z ą t e k drugiego a k a p i t u w i n i e n b r z m i e ć : „ W s p ó ł c z e ś n i e ma miejsce zjawisko renesansu n a u k i j ę z y k a polskiego w bardzo w ą s k i m gronie m ł o d z i e ż y , k t ó r e j korzenie w y w o d z ą się ze ś r o d o w i s k a zycznych Zniekształceniu polskoję­ laudańczyków. uległo nazwisko autora zdjęć. Winno b r z m i e ć : M a r e k Skorupski. 3. W tekście p. Tamary Gordon znalazło się zdanie s u g e r u j ą c e , j a k o b y w W i l n i e d o - w o j e n n y m b y ł o k i l k a koedu­ kacyjnych szkół ż y d o w s k i c h . W istocie była t y l k o jedna. Błąd w y n i k n ą ł ze złego odczytania zapisu r o z m o w y z A u t o ­ rką. 4. P o w a ż n y m b ł ę d e m b y ł o p r z e s ł a n i e do s k ł a d u zamiast W numerze 3-4/1993 „ K o n t e k s t ó w " u k a z a ł a się redakcyj­ na wersja mojego a r t y k u ł u My i oni. P r o s z ę p r z y j ą ć wyrazy zdecydowanego sprzeciwu wobec d o k o n a n i a bez mojej wie­ dzy zmian w przekazanym Redakcji tekście. M . i n . d o ł ą c z e ­ nie z a k o ń c z e n i a , w ł ą c z e n i e z d a ń , k t ó r y c h nie n a p i s a ł e m , z m i a n ę p r o p o n o w a n y c h cezur w historii s t o s u n k ó w p o l ­ sko-litewskich ( w i n n o b y ć : 1. wojen; 2. z b l i ż a n i a się; 3. w s p ó l n e j Rzeczypospolitej; 4. p o r o z b i o r o w y , ale t y l k o po lata 80-te X I X w i e k u ; 5. odradzania się n a r o d u litewskiego i d w u p a ń s t w n i e p o d l e g ł y c h , R e p u b l i k i Litewskiej oraz Rzeczypospolitej Polskiej po ich wejście w o r b i t ę Z S R R ; 6. poradziecki.). Z m i e n i o n a z o s t a ł a w y m o w a p o s z c z e g ó l n y c h a k a p i t ó w ( m . i n . o d n o s z ą c y c h się do r o l i polskiego duchowie­ ń s t w a w L i t w i e i „ l i t e w s k i e j " p o l i t y k i r z ą d ó w I I I Rzeczypos­ politej). Z osobna, c h o ć nie na ostatnim miejscu, w y m i e n i ć trzeba z m i a n ę k o n s t r u k c j i a r t y k u ł u . drugiej, poprawionej wersji a r t y k u ł u p. profesora Wisnera - egzemplarza z sugestiami redaktora tekstu, nie uzgodnione z Autorem. Wynikło to na skutek wyjazdu redaktora S U M M A R Y O F S t e f a n M o r a w s k i ON P H I L O S O P H I C A L S U B - S T R U C T U R E O F ECO'S " F O U C A U L T ' S P E N D U L U M " The essay consists of four sections. The first lays down which problems wil I be dealt with and how the author will proceed. Two next are of seminal character. In the second the attempt is made to explain what can be understood by philosophical substructure of any literary work. A triangle of interpretive prossibilities is presented: a) extracting a set of convictions with regard to the reality grasped on the whole - which can be acknowledged as philosophical b) opposing the artistic worldview, always equivocal at most displaying different competing philosophies to genuine philosophizing because the former only put questions whereas the latter provides answers which claim to be universally binding, c) blurring the distinction between literature lud philosophy altogether (the postmodern strategy). The author contends that a) and b) are applicable to „Foucaulfs Pendulum". Actually b) makes possible the interpretation in the sense of a). If b) is taken as the proper approach, no clear philosophy results from this novel. Both logos and mythosare suspect, any generalizing and totalizing of the world vision should be objected to. If a) is admitted as the proper perspective, either Belbo's critical rationalism or Diottalevi's openess towards the sephirots and caballistic gnosis can be interpreted as the author's possible messages. Anyhow according to the author it seems that the textual ambiguities of the novel allow to read in many ways, many and contradictory when they are juxtaposed one another. The third section dwells on Eco's semiotic theory concerning the interpretation procedures in order to confront the philosopher's recommendation how to read literature (and art in general) with the author's research. „The Role of the Reader" (1975) and the Cambridge lectures in "Interpretation and Overinterp­ retation" (1990), are taken into account here. On the basis of both especially with reference to the debate between Eco and Rorty, the author argues on behalf of his revealing the equivocal character of "Foucault's Pendulum". It corresponds to Rorty's liberal-ironist expectations because one is allowed to interpret it as counter-philosophical (the possibility under b). But as well relevant is the interpretation which looks for a philosophical substructure (the possibility a) because Eco - the philosopher by no means could meet the demands of Rorty's radical anti-foundationalism. In the final section the author confesses that he is not quite sure which is Eco's genuine philosophy, whether it is science-oriented, or distinguished from science. To be able to fix Eco's stance in this matter, would help to decide whether his fascination with the occult knowledge is exclusively the intelectual passion of very cute observer, or pherheps it is as well a partial affirmation of these ineradicable propensities. For a fortunate intepretation of "Foucault's Pendulum" this would be of basic importance. 188 Z w y r a z a m i g ł ę b o k i e g o zdziwienia za H e n r y k Wisner A R T I C L E S S e w e r y n a W y s ł o u c h T H E I C O N I C S I G N IN T H E C O N C E P ­ TION O F UMBERTO ECO AND T H E PROBLEM O F T H E VISUAL CODE Umberto Eco conceives the iconic sign not as a simple copy of the object but as the outcome of an intellectual operation (selection, abstraction etc.). The sign denotes the procedure of perception and reduces it to an arbitrarily chosen graphic convention which is decisive for the recognizability of signs ("La struttura assente"). Such the element of convention (and not "natural" similarity), opens up a field for research into the symbol and metaphor in the visual arts. In his " L a production des signes" Eco places emphasis on conscious operations which transform the object, and ignores processes which take place on the level of perception; in this way, he restricts the concept of the sign (for instance, the elimination of road signs or reflecions in a mirror). Eco is an adamant opponent of verbocentrism. He claims that the visual code is not patterned after the language but, at the same time, he is not certain whether it should be called a code or a repertoire. All these inconsistencies can be avoided if one treats visual language as a primary code, composed of signs whose transformations occur on the level of perception. This code has a vocabulary of its own (visual patterns in the brain), and mimetic rules for joining signs; it constitutes a basis for secondary systems: painting and film. The conception of the primary visual code ultimately liquidates verbocentrism and by ascribing to the arts the status of secondary systems, it offers a methodological foundation for examining the relations between them. G r z e g o r z S i n k o U M B E R T O E C O ON T H E A T R E The starting-point in Umberto Eco's search for a difinition of theatre is the notion of ostension, of something being presented asa representative of an entire class of things. In order to make ostension in theatre possible Eco has recoursed to speech-act theory: all the utterances on the stage are felicitous because they are based on the players' implied speech-act "we are plaing now". From the point of view of modal logic the utterances of stage characters are opaque being based on the formula "I (the player) am saying now that John (the stage character) says that p". The truth of p is not stated. The social convention which makes theatre possible is explained by Goffman's notion of frame while the distinction between intentional and unintentional signs of players is based on Peirce: apart from the individual interpretant of the viewer the basis of the interpretation is Peirce's notion of ground. �I In the last instance ostension becomes only an example of square semiosis as formulated by Prague semioticians (and also of unlimited semiosis as formulated by Eco himself). Whatever is seen on the stage stands for something else for a reacting audience. The performative situation of theatre establishes that it has to be taken as a sign. The main point here is that the constitutive matter of the representamen and of the object of the sign is the same (the player's body and the body of the stage character, or the material of the props). This synthetic definition based upon several combined lines of semiotic study seems to be Umberto Eco's main contribution to modern theatrical theory. A l i c j a H e l m a n S E M I O T I C S IN T H E M I R R O R O F MASS CULTURE In his novels ("The Name of the Rose" and "Foucault's Pendulum") Umberto Eco encourages the readers towards taking part in a game and to search for numerous references, quotations and cryptocitations from other works. The author of this article discusses the suggested type of reading matter, and follows the connections of those novels with mass culture. In the case of "The Name of the Rose", she demonstrates copious links, above all, with the works of Conan Doyle and Agatha Christie; for "Foucault's Pendulum" such a reference point will be, predominantly "The Maltese Falcon" by Dashiell Hammett and stories by R. Chandler. The author also notes that an investigation conducted after a considerable timespan ("Foucault's Pendulum") is not an absolute novelty in literature. It appeared i.a. in "The Daughter of Time", a novel by Josephine Tey (Elisabeth MacKintosh). Z b i g n i e w T a r a n i e n k o T H E C O N C E P T I O N O F T H E OPEN WORK VIS A VIS C O N T E M P O R A R Y A R T The author observes simplifications and inconsistencies contained in the conception of the "open work", devised by Umberto Eco. By constructing a model of an "open work", Eco reduces art to a few features and ignores its aesthetic, ethical and metaphysical perspectives. Although in his theory Eco takes into consideration the recipient, he treats him equally schematically. One of the prime charges made by the author of the article is the fact that Eco does not delineate precisely the nature of the "openness" of a work of art, or its differences from the "openness" of every other artwork. We still do not know how this new theory differs from its older counterparts, such as the analysis of the openness of the work of art proposed by Roman Ingarden. D a n u t a K u ź n i c k a T H E SEMIOTIC C A T E G O R I E S O F UMBE­ RTO ECO - MERITS AND IMPRECISIONS This is an analysis of semiotic conceptions selected from two books by Umberto Eco: "A Theory of Semiotics" and "Semiotics and the Philosophy of Language". The author's intention was to demonstrate that in the 1970s and 1980s Eco's ascertainments were close to poststructural trends. The article discusses the categories of definition and the philosophical perspec­ tives of definitions proposed by dictionaries and encyclopaedias, the metaphor and its interdisciplinary character as well as the isotopy of the text and the working hypothesis, conceived as factors of textual interpretation. T e r e s a R u t k o w s k a PARODY AND IRONY IN T H E LITERA­ RY THOUGHT AND PRAXIS OF UMBERTO ECO One of the most astounding features of the works of Umberto Eco - in his capacity as a scholar dealing with contemporary culture, a semiologist, a scholar examining literature and a writer - is cohesion and complimentariness. Novels and brief humoristic-parodic works develop certain research postulates contained in his scientific studies, while the latter throw light on the meaning of the literary compositions by the same author. This coherence is favoured by an all-pervading irony and self-irony. Eco treats irony as a rhetorical trick but also as a certain type of an intellectual attitude towards the world; irony, he declares, is "imperative for human dignity". From this point of view, an analysis of concrete scientific and literary works allows us to say that they are the expression of precisely such a consistent world-outlook stand. L u d w i k S t o m m a A HISTORY O F CONTEMPORANEITY The article is an ethnological attempt at capturing the phenomenon of advertising. Elements which are all-present in the iconography of the advertisement include mountains, deserts, water falls, wild animals, villages and the peasant family. The advertised product of culture is juxtaposed with the order of Nature. The prime rule of all advertisements is to build a mythical structure, in other words, to situate the product within the order of natural and eternal necessity. The second rule consists of making promises, and the third requires that the symbol must be remembered. Z b i g n i e w B e n e d y k t o w i c z "TANGO" - T H E D A N C E O F UNIVERSAL ALIENATION The point of departure for this article is a review entitled "Tango, the Dance of Polish Alienation", published in the "Los Angeles Times" and dealing with "Tango", an animated Oscar-winning film by Zbigniew Rybczyński (1983). The author interprets this film against the background of Rybczynski's other works and the ethnographic and anthropologi­ cal-visual stratum which can be extracted from them. He also discusses the application of the metaphor of the tango in the theatrical compositions by Kantor and Mrożek. In his anthropological interpretation of Rybczynski's "Tango", Z. Benedyktowicz refers to a commentary by Ernesto Sabato who explains the specificity of cultural contents of the primary roots of the dance which belong to folk culture; he also cites the statement of one of the most acclaimed creators of the tango (Discepuolo) who said that "The tango is a mournful thought which is danced". In this manner, the author discovers a process of the universalization oflocal cultural and philosophical contents as well as their concurrence with the work under examination. W o j c i e c h .1. B u r s z t a "YES". N O S T A L G I C R E A L M S O F MEMORY The pretext to this essay was a concert given by the rock group "Yes" in the Parisian "Zenith" concert hall on 3 June 1991. The article considers the appearance of a global tide of a nostalgic return to a formation concentrated around values connected with the contestation culture of the 1960s. The conception of nostalgia has not only become generalized and severed from its original connotations but it also has turned into the object of intentional interpretations (fashion, the cinema). The author maintains that nostalgia has become a desireable quality. Everyone has the right to shape the past in such a manner so that it appears as a cohesive whole with which we are able to identify; this process sets into motion a nostalgic valorization of the world which remains a mere reminiscence. K r z y s z t o f P i ą t k o w s k i A R E T U R N TO T H E PAST. OR D O REMINISCENCES LIE? The text pertains to a fashion in contemporary culture for returning to the past, or, more exactly, to the 1960s. The author asks whether in this manner postmodern culture discovers the truth about the past. He concentrates his attention on the Polish example, and contrasts the so-called youth music of those years, together with the cultural phenome­ non connected with it. with social and political reality. The mythology created around those phenomena is comprehended by the author as hypocrisy. He shows how Poland in the 'sixties was the scene of a confrontation of two hypocritical realities: that of youth subculture and that of politics, and how this fact had no connection with analogous phenomena in Western culture. C z e s ł a w R o b o t y c k i "PIWNICA P O D B A R A N A M I " - AN ANTHROPOLOGICAL INTERPRETATION OF T H E FORMULA OF A C A B A R E T The cabaret as an artistic form dates back to the end of the nineteenth century. It is a historical urban variant of culture, connected with the categories of laughter, irony and carnival. "Piwnica pod Baranami" (The Rams' Cellar) is a cabaret conducted in Cracow by Piotr Skrzynecki which was founded in 1956 and, with short intervals, it remains active until the present-day despite the fact that the edge of its irony was often directed against the communist authorities (e.g. an ironical presentation of court sentences during the martial law period). This cabaret constitutes a space and "time" for a play of meanings, symbols, stereotypes, figures, plastic and theatrical signs as well as figures of speech. Texts, gestures and plots appear in changing contexts and functions of application. The spectator draws satisfaction from the discovery of new meanings, an ironical distance, his own interpretations and senses given to the spectacle. The author describes the activity of the cabaret and interprets it, above all, in categories of "the culture of laughter" (M. Bachtin, J. Huizinga). Cabaret laughter is a form of cognition and adoption but also of distancing oneself from a reality whose acceptance often proves to be difficult. "Piwnica" was the debut of many young talented artists and it is an important center of social life. D a r i u s z C z a j a T H E T A S T E O F P A R A D I S E IN A D V E R T I S E ­ MENTS From the point of view of the ethnologist, advertising is, above all, the "text" of culture. An ethnological analysis of the advertisement message ignores the aesthetic dimension, and concentrates on the stereotypes, associations, symbols, linguistic cliches etc. which it applies. The author analyses three commercials selected from a standard television offer which refer to the myth of heavenly happinness (Arcadia, the Biblical Eden and the Happy Isles). He also draws attention to a paradox which consists of the exploitation both of historical allusions and archaic models of the imagination in advertisements of "modern" products. W i e s ł a w S z p i l k a PARADISE LOST The author analyses a catalogue issued by Schuster, a firm from Munich. This publication not only presents the firm's offer but indirectly depicts certain phenomena of essential rank for a scholar dealing with mass culture: sport, fashion, and ways of spending leisure time. Mass culture, in the eyes of the ethnologist, continues to propose the same: power, uniqueness and durability, while the catalogue appears to be an entrance ticket to paradise. W o j c i e c h M i c h e r a A SYMBOLIC CONTACT WITH R E A L I T Y In one of the previous issues of "Konteksty", the author presented a conception of the "museum" envisaged as a symbolic space and activity ("The Mystery of Shoes, or in Praise of Museums", "Konteksty" no 1:1993). This article, in turn, describes anthropological workshops which were conducted in the years 1991 1993 in Biskupin and Czarne, the second being a deserted Lemko village in the Low Beskid Mts. Both events were an attempt at a practical application of those theoretical premises. The intention of the Biskupin workshop was to endow musem space which contains prehistorical skeleton graves, with the symbolic character of a cemetry. This undertaking was performed through the presence of its participants, marked with songs, silence, the sounds of a flute and bell, and flowers - the materialization of memory. It is also memory which has nothing in common with any sort of spiritistic practices, which gave 189 �meaning to a "forefathers' eve" conducted in Czarne, and inspired by a play by A. Mickiewicz. This time the workshop was concerned with memory inscribed in a deserted and moribund site which, however, is filled with signs of the presence of its former inhabitants. The article also remarks on the symbol as a way of touching the past, a procedure which combines encounter and interpretation. J o a n n a S a r n e c k a S O R C E R Y IN C Z A R N E This text is a report by a participant of anthropological workshops conducted from 1991 to 1993 in Biskupin and Czarne (see the article by W. Michera). M a g d a l e n a M i c h a l s k a - C i a r k a T H E WARSAW F L O R A L CROSS The material contained in this article is a fragment of a more extensive dissertation presented in the Chair of Anthropology and Ethnology in Warsaw. In an analysis of a description of the contents surrounding a cross composed of flowers and arranged on Victory Square in Warsaw after the death of Cardinal Stefan Wyszyński (May 1981), the author tries to depict certain forms of the symbolic and mythical behaviour from the period. She claims that the atmosphere of the years of martial law in which the discussed evenets took place, together with accompanying ethical-moral transfor­ mations, favoured the disclosure of this type of behaviour as well as a search for a symbol in the contemporary world. The author intentionally resigned from the temptation of a more profound interpretation in favour of an analysis, a comparison and a description of the events, as precise as possible. Photographs by Anna Beata Bohdziewicz are an excellent supplementation of the text. J a c e k S c h m i d t E M O T I O N S P E R C E I V E D BY A N A N T H R O P O ­ L O G I S T (UPON T H E E X A M P L E O F T H E S T E R E O T Y P E ) The emotional nature of the stereotype, stressed by many authors, was supposed to explain a number of constitutive traits of this phenomenon, such as irrationality or imprecision, longevity of duration, and resistance to changes. In accordance with psychological tradition, emotions were treated as structures that organize and put into order certain physiological states of the organism by means of their external manifestations. These views, transferred into ethnology, can be described as the attitude of an anthropologist - "rationalist" who perceives emotions as an opposite of knowledge, excludes them beyond the range of scientific interests, and concentrates his attention on the descriptive aspect of the stereotype. An alternative stand assumed by the scholar could be the manner of thought adopted by the anthropologist - "intuitionist" who envisages emotions as certain ideas indissolubly connected with knowledge; they take part in coding the most significant meanings of cultural behaviour and the interpretations of the majority of social interactions. Only by becoming acquainted with the cultural significance of the emotional dimension of the stereotype, is it possible to discover the meaning of its contents, granted to it by a given group. H a n n a B u r s z t a MORALITY IN T H E EYES OF A N ANTH­ ROPOLOGIST The examination of morality by an anthropologist makes it feasible to disclose certain aspects of this phenomenon which evade routine external and sociological observation. From among the multiple possibilities of analysing morality as an unrejectable element of the cultural system, the author selects two conceptions proposed by Polish science. The first concentrates on Stomma's "concept of folk culture" and the second - on the "social-regulative" theory of culture propounded by Jerzy Kmita. The first concept regards the basic criterion for distinguishing various types of culture to be the degree of the intensification of their intentional isolation. Interpreted in this manner, morality is perceived through the: native-alien option, central for folk culture. This opposition comprises the source of "native morality". The initial thesis of the second conception proclaims that the nature of factors which determine morality and world outlook system is identical. The world outlook, therefore, is the source of images of good and evil. P i o t r F a b i ś , A n d r z e j Z a p o r o w s k i CULTURAL RELATI­ VISM A V A N I S H I N G POINT An interpretation of the sociological theory by E . Durkheim and the philosophy of the language proposed by G . Frege makes it possible to reconstrue a model of the cultural translation performed by anthropologist. An exposition of G . Frege's conception permits a precise analysis of the cultural aspect of linguistic communication. The intention of an analysis of Durkheim's definition of the social fact and sociology of knowledge is to recreate the idea of a "conceptual scheme" or "conceptual system" which is pursued at the moment in anthropological studies. Approached in this manner, the works of E . Durkheim and G . Frege become a point of departure for a critique of the thesis of cultural relativism or, to put it more exactly, the hypothesis formulated by Sapir-Whorf. Ultimately, such a critique leads to a conclusion which maintains that if the thesis of cultural relativism is to have any sense at all, it must be solely a negation of ethnocentrism. H u b e r t C z a c h o w s k i ON P H O T O G R A P H Y A N D E T H N O G ­ RAPHY The article analyses similarities between photography and ethnography. The author is concerned both with indicating the identical epistemological problems which face the history of both disciplines, and with disclosing the similarity of the situation of the photographer who takes pictures of the 190 World, and the ethnographer who describes Culture. At present, in the era of postmodernism and a controversy between relativism and objectivism, new tendencies in photography and ethnography have altered their heretofore image. They no longer consist of an ordinary copying of reality but, according to C . Geertz, of making possible communication between those who are being written about and photographed, and those, for whom these tasks are performed. S ł a w o m i r S i k o r a END OF T H E C E N T U R Y PHOTOGRAPHY. PHOTOGRAPHY AND MYTH The author proposes a detailed analysis of an album by Michael Lesy entitled "Winsconsin Death Trip" (1973) which is composed of works by a photographer from a small town in the state of Wisconsin (1890-1910) as well as fragments of the local and state press. The photographs were subjected to various types of operations (such as collage and juxtaposi­ tions). S. Sikora interprets these undertakings as an attempt at telling a mythical (by no means false) story almost exclusively with the aid of "documents". He demonstrates that some of Lesy's operations can be treated as ventures at "copying" the mechanisms of human memory whose truth, according to K . Hastrup, is closer to that of the myth than to the "objective" truth of history. The "subjectivization" which Lesy permitted himself, serves a better transmission of truth concerning a certain past reality. S. Sikora refers to the special theatrical experiences of K . Hastrup ("Out of Anthropology") and claims that a better contact with the past can be attained with the assistance of a myth (fiction). S e w e r y n A. W i s l o e k i S E L E C T S I L E S I A N E X A M P L E S O F S O C I O T E C H N I C A L M Y S T I F I C A T I O N S IN A M A T E U R C R E A T I V I ­ T Y I N T H E POLISH P E O P L E ' S R E P U B L I C The author proposes a thesis which claims that one of the important research problems at the moment is the need for thorough scientific reflection on a precisely construed system of deforming social consciousness and levelling cultural tradition together with connected systems of values. The purpose of such a mystification of real realtions was to introduce falsehood and hypocrisy in place of relegated values. Upon the basis of the example of Silesian amateur artists, the author offers a synthetic discussion of a representative selection of sociotechnical mystifications applied in Upper Silesia. He also draws attention to the fact that they could pertain to works on regional folk culture. M a r i a n G r z e g o r z G e r l i c h ON A F E E L I N G OF NATIONAL A F F I L I A T I O N A N D T H E A T T I T U D E TOWARDS "ALIENS". COM­ MENTS ON T H E M A R G I N OF R E S E A R C H INTO T H E NATIONAL CONSCIOUSNESS O F C O N T E M P O R A R Y UPPER SILESIANS This is a presentation of two aspects of the contemporary divisions within the Upper Silesian regional community: the national affiliation of the inhabitants of this region and their attitude towards aliens. The article is based on an analysis of the results of more extensive empirical studies conducted in the second half of the 1980s and, with intervals, in 1991 and 1992. The majority of the persons involved in the survey experienced difficulties with an unambigous definition of their national affiliation. On the other hand, they clearly articulated their attachment to "the Silesian spirit", a fact which indicates a high degree of ethnic integration. The pattern of the declarations showed that 9 per cent were totally unable to define their national affiliation, 28 per cent claimed that "they feel Silesians", 14 per cent stressed their Silesian nature, at the same time referring to their bonds with Polishness, 11 per cent indicated their Silesian affiliation but distinctly referred to their ties with the German nationality, 31 per cent said that they felt they were Poles (simultaneously declaring strong bonds with Silesia), while 7 per cent proclaimed that they regard themselves as Germans. The attitude towards aliens reveals a vividly negative tendency (whose sources are to be found in the past and in the present). Hostility towards aliens is determined by social and cultural factors and in particular by the awareness of the peripherial location and the exploitation of Upper Silesia. Consequently, "openness" towards establishing contacts with outsiders is relatively slight. B e a t a W a s i l e w s k a T H E C O N T E M P O R A R Y ŁEMKO C O M ­ MUNITY This article is an attempted analysis of the Lemko community from 1947 to 1992. One cannot discuss the current problems of this ethnic minority without delving deeper into the past: the period of German occupation and the post-war resettlements of the Lemko population. The use of archive material which up to now remained unavailable, allowed the author to throw new light on the "Vistula" campaign, and the concentration camp in Jaworzno. In 1957 organized Lemko activity became possible within the framework of the Ukrainian Socio-Cultural Society. At present, there appear to be two options for Lemko self-definition. The first regards the Lemko population as an ethnic group belonging to the Ukraine. The second option does not negate relations with the Ukraine and notes a similarity of language and religion. Nonetheless, it does not regard them as tantamount to an determinant of identity. Such a role can be only played by self-definition. Both variants of Lemko national identity are reflected in the work pursued by Lemko organizations. A n d r z e j S t a w a r z AN IMAGE O F T H E PRE-WAR CAPITALIST IN S O C I A L M E M O R Y ( R E F L E C T I O N S O F A N E T H N O L O G I S T ) �The article contains general reflections concerning heretofore ethnograp­ hic research dealing with the retention of the image of a capitalist (entrepreneur) in social memory. The author inquires into three questions. First, he deals with the shaping of a stereotype of the capitalist in social awareness after 1945, during the period of the Polish People's Republic (and an all-powerful socialist system). Secondly, he considers the characteristic features of the pre-1945 capitalist stored in social memory. Thirdly, he reflects on the impact of the authority (in the meaning proposed by Bystroń) of the capitalist upon the development of working-class culture during the nineteenth and the first half of the twentieth century. In the second and third case, basic theses are supported by existing findings of detailed research concerning Łódź, Żyrardów and Warsaw; the author also used select fragments of reminiscences and novels based on recollections. Finally, he proposes investigations which could progress in two directions. The first could delve deeper into the culture-creative role of the authority of the pre-war capitalist; the other could examine the mythologization of reality upon the basis of stories retained in the memories of workers (employees) which contain elements of a "legend" about entrepreneurs of the past. A n t o n i K r o h T H E F I R S T W O R L D W A R IS S T I L L B E I N G WAGED The achievements of the Austro-Hungarian and German military propaganda from the time of the first world war are still alive. Created in order to meet the requirements of the moment, and in accordance with precisely defined ideological canons, it proved to be extratemporal, and a point of departure for multiple currents in twentieth-century European art. World War I propaganda inspired i.a. the art of Italian fascism which, in turn, influenced the art of the Third Reich and its younger sister - the art of Soviet socialist realism, together with its national variants pursued by satellite states. In Poland, postsociallist realist trends can be also detected in sacral art and art of the political opposition during the period of martial law. The author presents select examples of such "wandering motifs". R o b e r t D z i ę c i e l s k i A CRISIS IN T H E F I R E O F D E S T R U C ­ T I O N , O R S E V E R A L R E F L E C T I O N S A F T E R R E A D I N G T H E "GA­ ZETA WYBORCZA" The image of the world depicted in 1992 on the front pages of the "Gazeta Wyborcza" reveals a multi-dimensional crisis born in the fire of destruction. The latter discloses a reality of chaos. At the same time, it offers hope for putting that reality into an order which would permit the "lost man" to find his place in the world. The loosing of that place denotes a miscomprehen­ sion of the world which, as a result, grows hostile and unacceptable. Man awaits the fire of creation. The only question is: who or what will bring it, and who will explain the world anew? M o n i k a S z n a j d e r m a n AIDS - T H E SHAPE O F A M Y T H In her article devoted to the phenomenon of A I D S in group imagination the author presents the illness as a contemporary realization of the old myth of the plague, epidemic or pestilence. A I D S fits very well into this archaic scenario which regarded an epidemic as a sign of the end of the world and a stigma of divine wrath but also as a symbol of the sacrum which touches man and the world. A I D S reanimates certain phantasms dating back to the Middle Ages and the Black Death: the depiction of death as decay and ultimate disintegration, produced by the art of the macabre, and the motif of the Dance of the Dead in which all people are equal. In this context, there must inevitably appear a question which philosophers have been asking for the past few years: can AIDS, and death caused by it, be subjected to an aestheticization which, at least partially, accompanied such illnesses as syphilis or tuberculosis? In other words, does or can A I D S bring any sort of hope? At the moment, this question remains just as open as that concerning the future and final form of the still emerging myth of this "pestilence of the twentieth century". M a r i a F i d e r k i e w i c z THE MODEL OF THE WORLD IN THE W O R K S O F E R W I N SÓWKA The author interprets the naive paintings by Erwin Sówka by referring to semiotic categories. The spatial relations in these compositions occur as a language which expresses moral constructions. One can speak about an ethical-spatial domain enclosed within the opposition between "good" and "evil", where "good" signifies i.a. the Absolute God - Brahma (Krishna); paradise, as a perfect place on Earth; love, a divine element; femininity, as one of God's powers; harmony between God, Nature and man which is the foundation of harmony between people; a strivinig towards God, His recognition and proximity with Him through a departure from matter (transcendent meditation); and, finally, identification with God's Essence, as the supreme form of man's contact with the divine element. The realm of "good" which Sówka envisaged as "above" (in contrast to the category of "evil", associated with "below" i.e. the mine) also included the home and embraces Nikiszowiec (a district of Katowice) and Silesia (a small homeland). "Evil" denotes a rejection of God and a cult of matter whose consequence is the absence of harmony between God, Nature and man as well as the devastation of the Earth, so observable at present; chaos and destruction, as an effect of erroneously comprehended technical progress; "below" - the mine, a chtonic and demonic world hostile towards man, together with the equally demonic St. Barbara; and satan, the misleading Angel of Light. A l e k s a n d e r J a c k o w s k i ARS EROTICA The article contains reflections concerning the exhibition entitled "Ars Erotica" and held in the National Museum in Warsaw. The author draws attention to the transgression of boundaries of privacy and the breaking of conventions which create a continuum of culture although they are subject to constant transformation. In contemporary culture, in which in the recent past we have been able to observe an incessant shifting of limits of tolerance as regards the protection of intimacy, the delicacy of feelings and ugliness - as testified by the exhibition in question - beauty in art has simply ceased to be fashinable, in particular in painting. Erotica is known under a multitude of names. It has various forms of expression in unprofessional creativity which the author presents in: "Provincial Eros". It would be difficult in this particular case to talk about art or artism. Forms of disclosing erotic longing, the great variety of attitudes and the plebeian nature of imagination appear to be of great interest. That what is at stake is creativity that stems from one's own requirement and pursued for one's own satisfaction. Odcinek dla posiadacza rachunku Pokwitowanie dla w p ł a c a j ą c e g o zł Zł Zł wpłacający wpłacający Odcinek dla b a n k u wpłacający D o k ł a d n y adres D o k ł a d n y adres D o k ł a d n y adres na r-k na r-k na r-k AMOS AMOS AMOS ul. Zuga 12, W A R S Z A W A ul. Zuga 12, W A R S Z A W A ul. Zuga 12, W A R S Z A W A V I I I Oddział P K O W-wa V I I I Oddział P K O W-wa V I I I Oddział P K O W-wa nrr-ku 1586-77578-136 stempel nrr-ku 1586-77578-136 stempel podpis p r z y j m u j ą c e g o W p ł a l y na г-ki o s z c z ę d n o ś c i o w o - r o z l i c z e n i o w e wolne są od o p ł a t nrr-ku 1586-77578-136 Pobrano opłatę stempel podpis p r z y j m u j ą c e g o podpis p r z y j m u j ą c e g o zł 191 �I NOTY O Zbnigniew Benedyktowicz doktor, antropolog kultury, redaktor „Kontekstów", kierownik Pracowni Teorii i Historii Filmu w IS PAN. Hanna Burszta - etnolog (studia UAM). Wykłada na Wydziale Studiów Edukacynych UAM. Wojciech J . Burszta - dr hab., etnolog, wykładowca w Katedrze Etnologii UAM, obecnie New Haven University. Hubert Czachowski - etnolog, pracuje w Dziale Folkloru w Muzeum Etnograficznym w Toruniu. Dariusz Czaja -etnolog (studja UJ), asystent w Katedrze Etnologii UJ. Pisze pracę doktorską o symbolu w filmie. Jacques Derrida - filozof francuski, twórca kierunku dekonstruktywistycznego. Robert Dzięcielski - etnolog, asystent w Katedrze Etnologii w Łodzi. Umberto Eco - włoski pisarz, semiotyk, filozof, estetyk, teoretyk kultury. Piotr F a b i ś - etnolog (studia UAM), doktorant w Szkole Nauk Społecz­ nych przy Instytucie Filozofii i Socjologii PAN. Maria Fiderkiewicz ukończyła Podyplomowe Studium Etnograficzne w Toruniu; kierownik Działu Sztuki Nieprofesjonalnej w Muzeum Śląskim (wraz z Sewerynem A. Wisłockim stworzyła tam Kolekcję Sztuki Nieprofesjonalnej). Marian Grzegorz Gerlich - doktor, etnolog, pracował w Śląskim Instytucie Naukowym (sekretarz naukowy), redaktor naczelny "Zarania Śląskiego" do 1992. Zajmuje się kulturą plebejsko-miejską i stosunkami etnicznymi na Górnym Śląsku. Alicja Helman - profesor, teoretyk filmu, pracuje w Zakładzie Filmu i Telewizji IFP UJ. Aleksander Jackowski - antropolog kultury, (studia: socjologia UW), autor wielu tekstów o współczesnej kulturze artystycznej, zwłasz­ cza ludowej. Krytyk sztuki. Wykłada w Katedrze' Etnologii i Ant­ ropologii Kulturowej UW. Organizator kilkudziesięciu wystaw sztuki ludowej i naiwnej w kraju i za granicą. Redaktor „Konteks­ tów". Antoni Kroh - etnograf, bohemista, pisarz. Zajmuje się min. sztuką ludową i popularną. Napisał m.in. książkę O Szwejku i o nas. Mieszka w Nowym Sączu. Danuta Kuźnicka - doktor, adjunkt w Pracowni Teatru IS PAN, wykładowca w Państwowej Wyższej Szkole Teatralnej w War­ szawie. Prowadzi badania nad współczesnym teatrem wizualnym i plastycznym oraz nad teorią teatru. Magdalena Michalska-Ciarka - etnolog, absolwentka Katedry Et­ nologii i Antropologii Kulturowej UW. Mieszka w Warszawie. Wojciech Michera - archeolog, etnolog (studia UW); prowadzi zajęcia Na wszystkich częściach blankietu należy wpi­ sać czytelnie atramentem, długopisem lub pis­ mem maszynowym jednakowo k w o t ę cyframi, imię i nazwisko wpłacającego, jego adres, siedzibę oddziału banku w którym prowadzo­ ny jest rachunek oraz numer i nazwę tego rachunku. A U T O R A C H w Studium Kształcenia Otwartego (UW), w Państwowej Wyższej Szkole Teatralnej, w XVII Społecznym Liceum Ogólnokształcącym w Warszawie. Autor książki Anly-Daniken. Stefan Morawski - emerytowany profesor w Instytucie Sztuki PAN, filozof, estetyk, krytyk sztuki. Redaktor naczelny "Polish Art Studies ". Autor wielu prac z teorii sztuki i filozofii. Krzysztof Piątkowski-doktor, adiunkt w Zakładzie Etnologii, Instytutu Archeologii i Etnologii UMK w Toruniu; wykłada także na UŁ i UJ. Czesław Robotycki - dr hab., pracuje w Katedrze Etnologii UJ. Zajmuje się antropologią kultury współczesnej. Teresa Rutkowska - pracuje w Instytucie Sztuki PAN, sekretarz redakcji „Kwartalnika Filmowego". Zajmuje się teorią filmu i kultury współczesnej. Joanna Sarnecka - uczennica XVII Społecznego Liceum Ogólnoksz­ tałcącego w Warszawie. Jacek Schmidt doktor, etnolog, adiunkt w Instytucie Etnologii i Antropologii Kulturowej UAM. Zajmuje się problematyką etnicz­ ną, zagadnieniami stereotypu, tożsamości i identyfikacji kulturo­ wej (Polska) oraz historią kultury ludów Oceanii (Polinezja). Sławomir Sikora-etnolog (studia UW), sekretarz redakcji kwartalnika „Konteksty". Zajmuje się antropologią filmu i fotografii. Grzegorz Sinko ur. 1923 г., emerytowany profesor w Instytucie Sztuki PAN. Zajmuje się literaturą angielską i teorią teatru. Andrzej Stawarz - doktor, etnograf, historyk, archiwista, muzealnik, Dyrektor Muzeum Niepodległości, prezes oddziału warszaws­ kiego PTL, red. naczelny „Niepodległości i Pamięci". Ludwik Stomma - profesor, etnolog, wykłada w Ecole Pratique des Hautes Etudes (Sorbona). Monika Sznajderman - etnolog (studia UW), studia doktoranckie Instytut Sztuki PAN; pisze pracę doktorską poświęconą postaci błazna w kulturze. Mieszka w Czarnym. Wiesław Szpilka - etnolog (studia UJ), studia doktoranckie Instytut Sztuki PAN; pisze pracę doktorską poświęconą etnologicznej interpretacji kultury masowej. Mieszka w Kościelisku. Zbigniew Taranienko - doktor nauk humanistycznych, estetyk, krytyk sztuki, kierownik artystyczny Galerii Studio w Warszawie. Beata Wasilewska - etnolog, doktorantka w Katedrze Etnologii UŁ. Seweryn A. Wisłocki - polonista, politolog. Pracował w Muzeum Śląskim, obecnie w Wojewódzkim Wydziale Kultury w Katowi­ cach. Seweryna Wysłouch - profesor, pracuje w Instytucie Filologii UAM, autorka prac z zakresu teorii literatury i historii literatury XX w. Andrzej Zaporowski - etnolog (studia UAM), doktorant w Instytucie Filozofii UAM. PRENUMERATA PRENUMERATA „KONTEKSTÓW" „KONTEKSTÓW" I półrocze I półrocze II półrocze II półrocze roczna roczna ilość egz. ilość egz. Z a skutki wynikłe z mylnego wypełnienia blankietu ponosi o d p o w i e d z i a l n o ś ć wyłącznie wpłacający. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/ea8ea2a00e3cdf8bb98324302e906869.pdf a8541d4ae5235a6f66380d06426cb0e1 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2478 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1994 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2301 Title A name given to the resource Spis treści; Wprowadzenie / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1994 t.48 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1994 t.48 z.3-4, s.2-3 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text P O L S K A S Z T U K A L U D O W A KONTEKSTY A N T R O P O L O G I A K U L T U R Y E T N O G R A F I A S Z T U K A INSTYTUT SZTUKI POLSKIEJ AKADEMII NAUK �CONTENTS Aleksander Jackowski Jerzy Prokopiuk Kirsten Hastrup Mircea Eliade Marcin Brocki Jagna Knittel Maria Janion, . . . , , Mana Żmigrodzka Małgorzata Łukasiewicz Zygmunt Krzak Dionizjusz Czubala ~1 Introduction The Myth of Paradise Nature as historical Space The Myth of the Good Savage Culture and Nature. Remarks on the Margin of research on Gestures The Myth of Nature. What is nature like? „ , „ • • Rousseau - the Existentia Hero . . . In one House Man of the Golden Age In the World of contemporary Myths. Mongolian and Siberian tales about the Snowman The Myth of Art beyond Culture. Art Brut Architects and the protection of Birds „The Jardin des Plantes: Postcards", or the Plant Metaphor of James Clifford The Death of Hans and Gretel Filódzóon. The one which enjoys life or „ogławianie". The culture of the Willow Plants in Folk beliefs Earthly Deities Travel Notes from Poland On the Peasant - Untitled 53 59 71 81 85 90 100 113 122 127 We established Nature - discussion 133 The Killing of Animals The Art of positive Eating The anatomy of a Cheeseburger Pearls before Swine We are part of the Earth Glossary The Community of Nature Ecumenical Poems A Dialogue with Earth The Ryóanji zen Garden and my dream abouth the Gardener Prof, dr hab. Anna Kunczynska-Iracka (1934-1994) About the Authors Summary of Articles 139 149 149 153 155 156 158 160 167 170 172 173 174 R e d a g u j ą : Zbigniew Benedyktowicz, Aleksander Jackowski, Sławomir Sikora (sekretarz redakcji), Danuta Benedyktowicz i współpracują: Jerzy Bartmiński, Antoni Kroh, Jacek Olędzki, Czesław Robotycki, Roch Sulima, Ludwik Stomma, Zofia Bisiak Tłumaczenia: Aleksandra Rodzińska Projekt o k ł a d k i i strony Jacek Królak Redaktor 31 1 — Aleksander Jackowski Adam Czyżewski Monika Sznajderman Wojciech Michera Jacek Olędzki Elżbieta Umińska Zbigniew Libera Andrzej Różycki Ewa Korulska Wiesław Myśliwski, — Roch Sulima, Aleksander Jackowski Ryszard Ciarka Agnieszka Taborska Jeremy Rifkin Małgorzata Haładewicz Wódz Duwaniszów Seatle Ewa Dżurak Iga Czaczkowska Sergiusz Riabinin Jadwiga Rodowicz Koji Kamoji Stanisław Mossakowski Doradzają 3 4 8 14 19 23 tytułowej: techniczny: Krzysztof Nalewajko Adres redakcji: Instytut Sztuki PAN, ul. Długa 28, 00-950 Warszawa, skr. poczt. 994 tel. 31-32-71/4 wew. 243 40 45 �Wprowadzenie Zwornikami tego numeru są Raj i Ekologia. Dwa pojęcia, dwa mity: jeden zakorzeniony bodajże we wszystkich kulturach, mit prapoczątku i drugi - powstały współcześnie, zrodzony z trwogi przed końcem naszej cywilizacji, życia na ziemi. Między tymi biegunami znajdzie Czytelnik wariacje (przyjmuję tu terminologię muzyczną) na temat natury i kultury. Rozumia­ nych w kategoriach zarówno opozycji, jak i komplementarnej całości; wzajemnych związkach. Niegdyś (patrz tekst J. Knittel) sobie przeciwstawiana, współcześnie jawi się nam jako jedność. „To, co materialne - pisze Kirsten Hastrup - i to, co idealne, doświadczane jest jako jedność. Dlatego człowiek nie znajduje się ani wewnątrz, ani na zewnątrz natury; Świat społeczny i naturalny nie są wzajemnymi odbiciami, z których najpierw pierwszemu, a potem drugiemu przypisuje się rzeczywistość. Tworzą one naturalną jedność - jeden świat - w którym bynajmniej nie ma wystarczającego oddalenia czy różnic, by dać podstawę do rozważań na temat związku (...) jaki łączy ludzi z naturą." Natura jest w nas samych. Jesteśmy jej częścią. Dostrzegał to już Goethe, przywołany w tekście Małgorzaty Łukasiewicz. Naturę postrzegamy z pozycji kultury. Jawi się nam w pierwo­ tnej intuicji stanem przyrody nieskalanej ingerencją człowieka. Przyrody samoodnawiającej się, samoregulującej. Naturę od­ czuwamy jako przeciwstawienie cywilizacji, maszyn, spalin, wielkich miast. Tęsknimy do niej. Z obawą i nieufnością. Wyszliśmy już z okresu marzeń o przekształcaniu przyrody, wiemy, że nie można bezkarnie odwracać biegu rzek, szukamy w przyrodzie odtrutki, powracamy do mitu szczęśliwej dzikości, mitu prapoczątku, Raju. W perspektywie ekologii, która tyleż jest wiarą i mitem, co praktyką i nauką, natura jest krainą szczęśliwości, którą sam człowiek niszczy. Natura - to dla nas, ludzi miast - cisza, naturalny rytm życia, czasu, zajęć. Ale i coś więcej, odwołanie do autentycznych potrzeb wyjścia poza perspektywę racjonalnego oglądu świata. Przytoczę tu fragment eseju Wojciecha Michery: „Tajemnica lasu wymaga odwagi. Zstąpienie w jego otchłanie, to obraz doświadczenia egzystencjonalnego budującego nową tożsamość człowieka, a zarazem - przywracającego niejako ponadindywidualną pamięć kultury, z tego doświadczenia prze­ cież wyrastającej." „Każdy krajobraz jest naznaczony przez ludzi - cytuję Eliadego. Kiedy tylko postrzegają otaczającą ich naturę i nazwą ją krajobrazem - stają się jednocześnie twórcami krajobrazu". Człowiek i przyroda - oto opozycja, z którą często się spotykamy. Tylko człowiek zdolny jest kumulować doświad­ czenia i przekazywać je następnym pokoleniom, zarówno w dro­ dze komunikatu ustnego, jak i pisma. Tym samym mogły powstać przesłanki rozwoju cywilizacyjnego, kultury. Przekaz genetyczny, istniejący w świecie ożywionym, dawał szansę przeżycia, walki o byt, ale tylko człowiek zdolny był podporząd­ kować sobie przyrodę, wtargnąć w nią na tyle bezwzględnie, że zagroził podstawom jej istnienia. Moc panowania stała się mocą niszczenia. Mit Raju został zagrożony. Jego refleks znajdziemy jednak w micie Ekologii, która stała się naszą nadzieją i postawą wobec świata. W zespole tekstów dotyczących ekologii, po wzruszającym, pięknym manifeście „wodza Indian" referujemy stosunek wiel­ kich religii Wschodu i Zachodu do przyrody. Rzecz dotyczy także interpretacji bibilijnego nakazu o podporządkowaniu przyrody Człowiekowi. Władca czy Gospodarz? Znów znaleźliśmy się w kręgu rozważań o mitach prapocząt­ ku, Raju. Jego mit omawia J. Prokopiuk, wątek prapoczątku powraca w innych tekstach, m.in. M . Eliadego. Pisze on: „Uznawanie, iż jest się ukształtowanym przez to, co się zdarzyło in illo tempore, nie jest (...) specyfiką myśli prymitywnej czy tradycji judeo-chrześcijańskiej. Analogiczną postawę od­ czytaliśmy w jodze i psychoanalizie". Idea powrotu do „Złotego Wieku", odnalezienia w sobie przestrzeni duchowego istnienia, nie dostrzeżonych przez naukę „pozytywistyczną", wiedzie ku ezoteryce, innym, niż naukowe formom poznania, ku ideom „New Age." Intuicje takie znaj­ dziemy zarówno w tekstach M . Eliadego, jak i Z. Krzaka, A. Różyckiego. Widmo para-nauki zdaje krążyć nad Europą, można zauważyć - parafrazując Marksa. Podtytuł pisma zobowiązuje, zwracam więc uwagę na blok artykułów dotyczących przyrody w świadomości „ludowej". W nim: drzewa - szczególnie ważne w kulturze tradycyjnej, rośliny, wierzenia z nimi związane (J. Olędzki, E. Umińska), stosunek chłopa do przyrody, zwierząt. Na różnice w sposobie wyrażania swych emocji i na intuicje dotyczące stosunku ludności wsi do zwierząt, okrucieństwa zwraca uwagę rozmowa prowadzona przez W. Myśliwskiego, R. Sulimę i A. Jackows­ kiego. Jej eksplikacją jest m.in. tekst R. Ciarki o zabijaniu zwierząt. Przewrotnym jego dopełnieniem można nazwać ar­ tykuł J. Rifkin o hamburgerach. Rozmowa, o której tu wspomi­ nam, pokazuje jak mało, w istocie, wiemy o wsi, jak wielka jest przestrzeń naszej niewiedzy, nie zawsze trafnych intuicji. E. Korulska poświadcza ten fakt, omawiając wizerunek chłopa w literaturze. A. Jackowski zajmuje się problemem twórczości zwanej Art Brut, a więc w niewielkim tylko stopniu związanej z wpływem kultury, tradycji, wiedzy. A. Czyżewski dotyka w artykule poświęconym projektom miasta-ogrodu problemu ekologii w urbanistyce i architekturze. Zarysowuję jedynie bloki tematyczne numeru, dlatego nie omawiam interesującego studium Marii Janion i Marii Żmi­ grodzkiej o osobowości J.J. Rousseau, którego postać chyba najsilniej wiąże się z ideą powrotu do natury, z mitem „dobrej" przyrody, stanu naturalnego, i „zła" kultury. Nie mogę pow­ tarzać spisu treści, chociaż właśnie w tym numerze kolejne arty­ kuły wchodzą w szczególne relacje ze sobą, dopełniając się, bądź prezentując inną persektywę zjawiska, inną opcję poznawczą. Oba wielkie mity, przywołane w tym numerze, każą myśleć 0 człowieku zdanym tylko na siebie, na swoją mądrość, wyob­ raźnię, wielkość i nędzę. Mit Raju ewokuje bowiem sytuację poprzedzającą samodzielność człowieczą, przedstawia stan, w którym nie istniały napięcia między naturą a kulturą. Adam 1 Ewa poddani mądrości bożej nie musieli o nic się troszczyć, o nic martwić. Ufni, szczęśliwi, nie potrzebowali martwić się o swą egzystencję; nie zagrażały im dzikie zwierzęta, zresztą w mitycznej wizji Księgi Rodzaju cały Raj zda się ogrodem szczęśliwości. Zdawać się może - jednorazowym, jako że o rozmnażaniu, żywieniu się, ochronie gatunku - nie ma mowy w tekście. Nakaz: zabij, abyś sam mógł przeżyć, nie przystaje do wizji Edenu. Gdyby było inaczej byle lew, pantera, żmija czy ryś mogłyby zagrozić naszym pra-rodzicom. Wówczas siła mięśni nie mogła by wystarczyć. Ale, jak wiemy, ciekawość Ewy, nieposłuszeństwo boskim nakazom, spowodowało wygnanie z Raju. Zdani na siebie, nie siłę mięśni mogli wykorzystywać, lecz rozum. Wymyślili osz­ czep, koło, ogień - w konsekwencji kulturę. Uniesiony miecz Archanioła Michała skazał świat ludzki na nieustanną walkę o byt, walkę z przyrodą. Skazał na człowieczeństwo. Na problemy, z którymi się zmagamy. To jest nasz punkt wyjścia - po utracie Raju, dziewictwa. Friedrich Schiller (cytuję za Prokopiukiem) uznawał nawet upadek w Raju za najszczęśliw­ sze wydarzenie w życiu człowieka. Przeczy temu jednak wciąż żywy, wciąż odnawiany w doświadczenia różnych kultur mit Złotego Wieku, mit prapoczątku. Mit i nam nie obcy. Mit do którego tylko możemy tęsknić, znajdując w przyrodzie, krajob­ razie szczególną postać jego prefiguracji. A.J. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/10517483d1fc2ea399725b8a161b7066.pdf f6c38f8c0d53e71234e685b0a1a49f22 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1642 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1999 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1519 Title A name given to the resource Białoruskie oprganizacje społeczno-kulturalne na Kresach Wschodnich w II Rzeczypospolitej / ETNOGRAFIA POLSKA 1999 t.43 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1999 t.43, s.5-20 Creator An entity primarily responsible for making the resource Paprocka, Wanda Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text A R T Y K U Ł Y „Etnografia Polska", t. X L I I I : 1999, z. 1-2 P L ISSN 0071-1861 WANDA P A P R O C K A Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Warszawa BIAŁORUSKIE ORGANIZACJE SPOŁECZNO-KULTURALNE N A KRESACH WSCHODNICH W I I RZECZYPOSPOLITEJ W życiu każdej mniejszości narodowej, w jej rozwoju i stabilizacji, w zna­ lezieniu właściwego miejsca w strukturze społeczno-gospodarczej i kulturalnej kraju, w której przyszło jej żyć ważną rolę odgrywają organizacje polityczne, społeczne i kulturalne. Od ich aktywności i wyboru właściwej drogi działania zależy w znacznym stopniu pozycja grupy mniejszościowej. Poniższe opracowanie poświęcone jest działalności organizacji społecznych i kulturalnych mniejszości białoruskiej w okresie I I Rzeczypospolitej. Charakter i działalność tych organizacji miały bezpośredni związek z omawianymi w moich poprzednich artykułach działaniami na polu oświaty i kultury białoruskiej (Paprocka 1995; 1998). Dążąc do rozbudzenia i zachowania świadomości narodowej Białorusinów wspierały one szkolnictwo białoruskie, działalność gospodarczą (spółdzielczość), czytelnictwo (prasę i wydawnictwa w języku tej grupy). Jakkolwiek organizacje te reprezentowały pewne kierunki polityczne lub pozostawały pod wpływem niektórych partii, to w większości były one progra­ mowo apolityczne, a realizowane przez nie cele, jak głosiły deklaracje, dotyczyły sfery życia gospodarczego, społecznego i kulturalno-oświatowego. Zgromadzony przeze mnie materiał źródłowy, zarówno archiwalny, jak też pochodzący z donie­ sień prasowych i coraz bogatszej literatury dotyczącej tego okresu, pozwala na omówienie prawie wszystkich organizacji funkcjonujących przez dłuższy czas w społeczności białoruskiej. Na pewne trudności napotyka jedynie w niektórych przypadkach śledzenie ciągłości działalności tych organizacji na przestrzeni całego dwudziestolecia międzywojennego. Jednakże dla określenia ich charakteru i przedstawienia podstawowej działalności nie ma to większego znaczenia. Najstarszą białoruską placówką kulturalno-oświatowa na terenie Państwa Polskiego było Towarzystwo Szkoły Białoruskiej (TSB), które powstało w 1921 r. w Wilnie, za czasów tzw. Litwy Środkowej. Członkami - założycielami Towarzy­ stwa byli działacze białoruscy o różnych przekonaniach politycznych. Należy tu przede wszystkim wymienić ks. Adama Stankiewicza, przywódcę Białoruskiej Chrześcijańskiej Demokracji oraz Bronisława Taraszkiewicza, ówczesnego refe­ renta do spraw szkolnictwa białoruskiego Departamentu Oświaty Litwy Środko­ wej, a natępnie posła wchodzącego w skład Białoruskiej Włościańsko-Robotniczej �6 WANDA PAPROCKA Hromady. Towarzystwo było najbardziej stabilną białoruską organizacją kultu­ ralno-oświatowa. Jego statutowym celem było krzewienie i popieranie oświaty białoruskiej poprzez: 1) zakładanie szkół ludowych, seminariów nauczycielskich, organizowanie kursów dla analfabetów; 2) zakładanie szkół średnich i wyższych; 3) tworzenie domów ludowych dla celów oświatowych; 4) urządzanie odczytów i wykładów; 5) wydawanie i rozpowszechnianie podręczników białoruskich oraz czasopism naukowych; 6) udzielanie młodzieży szkolnej stypendiów, zapomóg i innych form pomocy. Siedzibą Zarządu Centralnego Towarzystwa było Wilno. Fundusze T-wa tworzyły zgodnie ze Statutem miesięczne składki członków i członkiń, 1,5% opodatkowania zarobku miesięcznego, dobrowolne ofiary, darowizny i zapisy, dochody z wykładów, odczytów i pogadanek naukowych i inne nieprzewidziane wpływy. Całość tekstu statutu zachowała się w Narodowym Archiwum Repu­ bliki Białoruś w Mińsku (NARB, f. 883, op. 1, d. 13, 1. 18). Statut ten został zatwierdzony w Departamencie Spraw Wewnętrznych dn. 1.07.1921 r. (rye. 1). Historia Towarzystwa dzieli się na dwa okresy: pierwszy od chwili założenia do 1926 r. (w tym czasie terenem działalności TSB było woj. wileńskie) i drugi - od 1926 r. aż do chwili jego likwidacji w 1936 roku. W tych latach T-wo objęło swoim zasięgiem całą Polskę. Jego organem naczelnym w pierwszym okresie była Centralna Rada Szkolna, przekształcona w drugim okresie w Główny Zarząd Towarzystwa. W dziedzinie szkolnictwa średniego Towarzystwo było właścicie­ lem gimnazjum w Wilnie oraz wspomagało materialnie gimnazja w Radoszkowiczach i Kłecku. W dziedzinie szkolnictwa powszechnego przejawiało szeroką aktywność w związku z plebiscytami szkolnymi, związanymi z wydaną w 1924 r. ustawą o szkolnictwie narodów niepolskich (por. Paprocka 1998, s. 54). Akcja pozaszkolna koncentrowała się na zakładaniu kół (hurtek) Towarzystwa i okrę­ gowych zarządów, podporządkowanych głównemu zarządowi T-wa w Wilnie. Towarzystwo posiadało 9 zarządów okręgowych: w Białymstoku, w Wilejce, Głębokim, Grodnie, Kosowie, Lidzie, Mirze, Nowogródku i Słonimiu. Ponadto utrzymywało kontakt z niezależnymi Towarzystwami w Radoszkowiczach, Nowogródku i Nieświeżu. W połowie 1928 r. na terenie 23 powiatów woje­ wództw wschodnich istniało 385 kół prowincjonalnych, m.in. w woj. brasławskim 5 kół, wilejskim 23, dziśnieńskim 11, mołodeczańskim 20, postawskim 15 i w Wilnie 3 koła. Największa liczba kół przypadała na pow. nowogródzki (51) i kosowski (57). Działalność kulturalno-oświatowa kół polegała głównie na propagowaniu biblioteczek naukowych i urządzaniu amatorskich przedstawień teatralnych. Towarzystwo prowadziło 41 domów ludowych na terenie ziem wschodnich. Szybki rozwój i znaczenie, jakie zdobyło wśród ludności białoruskiej sprawiły, że zaczęło ono ulegać wpływom różnych kierunków politycznych i stało się terenem walk prowadzonych przez partie polityczne, których programy krystalizują się w połowie 1925 roku. Ostateczną przewagę w TSB osiągnęła Białoruska Włościańska Robotnicza Hromada, która też opanowała je cał­ kowicie. W wyniku współpracy z Hromadą liczba oddziałów zaczęła poważ­ nie wzrastać. Objęły one swoim zasięgiem teren całej Zachodniej Białorusi. �BIAŁORUSKIE ORGANIZACJE SPOŁECZNO-KULTURALNE STATUT СТАТУТ Towarzystwa Szkoły Białoruskiej. Таварыства Беларускае Школы. I. Nazwa, cel i siedziba Towarzystwa. 'i § 1. Towarzystwo nosi nazwę: „Towarzystwo Szkoły Białoruskiej" i ma na celu krzewienia i po­ pierania oświaty w białoruskim narodowym duchu chrześcijańskim i humanitarnym. § 2. Towarzystwo stoi po za wszysikiemi stron­ nictwami; jedynem jego zadaniem jest rozwói biało­ ruskiego szkolnictwa i oświaty białoruskiej wogóle. 3. Dla urzeczywistnienia celu w § 1 oznaczo­ nego, Towarzystwo pomiędzy innem ma prawo-. l)'zakładania, utrzymywania i popierania: a) szkół ludowych, b) kursów dla dorosłych analfabetów, c) ochronek, d) szkół ochroniarek i seminarjów nau­ czycielskich, czytelni ludowych i bibljotek, c) szkół średnich i wyższych wszelkich typów; 2) zakładania domów ludowych dla celów oświa­ ty i zabawy towarzyskiej; 3) urządzania odczytów i wykładów; i) wydawania i rozpowszechniania białoruskich podręczników i czasopism naukowych, pedagogicznych i hutovrydi; Й udzielania kształcącej Sie młodzieży stypend­ iów, zapomóg i wszelkich pomocy naukowych; Bi układania projektów budowy szkół i urzą­ dzeń szkolnych, jak I nadzorowania nad ich wyko­ naniem; 7) ogłaszania konkursów, potrzebnych do osiąg­ nięcia celów T-wa Szkoły Białoruskiej. 8 i) Siedzibą Zarządu centralnego Towarzystwa Jest Wilno. 8 5) Towarzystwo stanowi osobę prawną, może piSiadac wszelki majątek ruchomy i nieruchomy, a tym stawni nabywać i sprzedawać nieruchomości. %> Fundusze Towarzystwa. £ 6) Fundusze Towarzystwa tworzą się: 'l.) z miesięcznych składek członków i członkiń. i) z 1V» °/„ opodatkowania zarobku miesięcznego; 8) z dobrowolnych ofiar; i) г darowizn i zapisów; 5) z dochodów z wykładów, odczytów i poga­ danek naukowych; 6) z Odsetek od kapitału żelaznego; 7Í i liinych nieprzewidzianych przychodów; j T) hapitał żel&zny składa Sie: 1) z funduszów specjalnie na to ofiarowanych; 2) г Innďuszów. na to przez Zebranie Walne . przeznaczonych. S S) Zarząd Towarzystwa prowadzi rachunko­ wej ргяНдй przepisów prawa i zwyczajów. 8, Prawa i obowiązki członków. % 0. Członkami Towarzystwa mogą być zarów­ no osoby fizyczne bez różnicy płci, jak i osoby prawne i instytucje. % JO. CzionKowie dzielą się na wspierających, MKzywistycb I honorowych, Cztonklam wspierającym może być każda osobu tecina lub prawna, lub też grupa osób, wpłacająca № cele Towarzystwa przynajmniej 5 marek miesięcznie. i 7 1. Назоу, иэта i яседа быцъця Таварнетва. i § t. Таиарыства занецца „Таварыства БеларуI екав школы" i мае мату нашыраць i памагапь я аоьвеце у беларуекш мацыяпалышм, людщом ¡I i хрысьцЬтс1пм дусе. § 2 Таварнстпа cTaiur. попках yoix палггычI нихпартий i Kipymtay; адзЦ'аЯ яго задачаюё разьS шцьцв беларуспх школ i беларускае асьветы ; иаагул. § ü. Дзедя нранялзеиьня у жыцьце маты, азиачаияе у § J , Таиарыства, намик ÍHIHHM, мае права: 1) закладаць, удзсажыМць i наддзержываць: а) породит шпули, б) курен для выросли* няпЪьменннх, n) npuunaici, г) вучыцельск1л csMiaapMi, школы уэгаданацелек, чародпыя чаталып i юшгсвши (ůjójiiatoni). а) школы пышэитыя i сярэдшя усяляюх тнлау; 2) закладаць народимя даыы дзеля асьветы [ i таварыскас- гульш, 3) артшзаващ. лекцьп i курсы; 4) пмдпваиь i патыраць беларуск!» школьныя Ktiiri (иалручиМ), наиуковыя, пэдагогпшыл i ниродуыя таззты; 5) дапаиь пучням i вучатцаи сгыиэнли>. гшлмоп i розную тгаиуконую тшмач; 6) рабщь "нразктн будоул! школ i школьных упарадкаваньняу i мае наглядна/их випаупеньвем; 7) абвяшчае конкурсы, патрэбпыи дзеля даняцывд мэтау „Таварнетва Беларускае Школы". § ł, Месна бнпьця Цэптральнае Рады Tanaрнства е места Шлмш. § 5 Таварнстпа 6 юрыдычнаю аеобаю, можа м е т , розную рухомую i лежачую маемпег.ць, а гэтим самым купляць i прадаващ. ляжачую маемасьць. ; 2. Macłiaci.m, Таварыства. §.G- Maciiaci.iib Таварнстпа складаецца: 11 з месячных складчин сяброу (сябровак), 2) j ' / ! % адл!чак месячнага заробку сяброу сябровак): 3) :) самихиотних ахвяр; 4) з дарау i nnnicay; 5) а даходау я курсау, лекцняу i вавуковых гутарак: н) з нрацэнгау ад зялеанзга канггалу; ?) л Иглшх неперадбачаных нрыходау, § 7. Зялеанм каттал складаецца: 1) з скарба^ адумысьля на гэта ахвяравапнх; 2) з скарбау, пгго асшиовуе на гата Агульная Вял)кая Уборка, g 8. Рада Таварнства вядзе рахункокасъць паводлуг upaBin нрава 1 звкчаяу! 3. Нрапм i апавязш Сяброу. § 9. Сябрам! Таварыства могуцъ бннь як ф1зычныя асобы бяз розьящы полу, так i асобы я>рыдычныя i уотановы, § 10. Сябрн Таварыства дзеляица ва иамагаючих, аанраудтгах i пачэсных. Сябрам намагаючим можа быт, кожвая <j»- Ryc. 1. Fragment statutu Towarzystwa Szkoły Białoruskiej zachowany w Narodowym Archiwum Republiki Białoruś w Mińsku �8 WANDA PAPROCKA Koła TSB tworzone były najczęściej równocześnie z hurtkami Hromady, a ich przewodniczącymi mianowano działaczy tej partii. Część sympatyków Hro­ mady wstąpiła do Towarzystwa dopiero w 1927 г., po likwidacji Hromady, której działalność władze polskie uznały za antypaństwową. W związku z coraz bardziej zaostrzającą się walką pomiędzy ugrupowania­ mi politycznymi Białoruska Chrześcijańska Demokracja oraz Białoruski Zwią­ zek Włościański wycofały się całkowicie z Towarzystwa i założyły w 1926 r. nową organizację kulturalno-oświatowa pod nazwą Białoruski Instytut Gospo­ darki i Kultury. Począwszy od 1927 r. TSB zaczęło dostawać się pod wpływy Komunistycznej Partii Zachodniej Białorusi. Pierwsze ostrzeżenie ze strony władz polskich nastąpiło w 1928 г., gdy w sierpniu został zawieszony Zarząd Centralny. Po złożeniu wyjaśnień przez członków Zarządu i po wyeliminowa­ niu osób posądzanych o działalność antypaństwową oraz złożeniu deklaracji mówiącej o skierowaniu pracy na tory działalności kulturalno-oświatowej Zarząd uzyskał pozwolenie na kontynuowanie działalności (Gomółka 1998, s. 142). Narastający konflikt pomiędzy władzami polskimi a Towarzystwem Szkoły Białoruskiej znajduje odbicie w pismach i memoriałach kierowanych przez TSB do ministra spraw wewnętrznych oraz premiera. W jednym z nich (z 2 marca 1927 r.) Prezes T-wa senator A. Własow - powołując się na działa­ nia polskich władz administracyjnych w woj. nowogródzkim - podkreśla ich tendencyjność uniemożliwiającą zakładanie kół TSB i szkół białoruskich (NARB, f. 883, op. 1, d. 75, 1. 11). Treść pisma z dnia 24 sierpnia 1927 г., skierowanego do ministra wyznań religijnych i oświecenia publicznego z okazji dziewiątej rocznicy istnienia Wileńskiego Gimnazjum Białoruskiego, wyraźnie wskazuje natomiast na istniejące dwa nurty ideologiczne w łonie Towarzystwa. Czytamy w nim m. in.: „Główny zarzut jaki robi się pod adresem Gimnazjum i zawdzięczając któremu Gimnazjum nie może normalnie pracować przedstawia się w tym, że Gimnazjum zjawia się komunistyczną placówką i prowadzi antypolską działalność. [...] Towarzystwo Szkoły Białoruskiej jako stały konce­ sjonariusz Gimnazjum niniejszym stanowczo zaprzecza wszelkim takiego rodza­ j u tłumaczeniom. [...] Towarzystwo nie dopuści żadnej polityki w swej szkole. [...] Mając to na względzie T-wo zwolniło już kilku nauczycieli celem zamiany ich bardziej odpowiednimi i kwalifikowanymi" (NARB, 883, op. 1, d. 75,1. 62). Jak pisze K . Gomółka, ingerencja władz polskich w pracę Towarzystwa spowodowała podział kręgów kierowniczych na dwa nurty. W 1928 r. grupa Radosława Ostrowskiego i Antoniego Łuckiewicza podjęła próbę odsunięcia TSB od wpływu komunistów, która zakończyła się fiaskiem. Drugi nurt radykalny, na czele którego stał Dworczanin i Hawrylik, opowiadał się za utrzymaniem politycznego charakteru działalności Towarzystwa (Gomółka 1998, s. 142). Walka o władzę ograniczyła działalność kulturalno-oświatowa TSB. Sprzyjało to działaniom partii komunistycznej, która w początku lat trzydzie­ stych opanowała szereg kół, głównie w woj. poleskim i nowogródzkim. Po likwidacji w 1930 r. Białoruskiego Włościańsko-Robotniczego Klubu Poselskiego, Towarzystwo Szkoły Białoruskiej stało się dla partii komunistycznej jedyną �BIAŁORUSKIE ORGANIZACJE SPOŁECZNO-KULTURALNE 9 legalną formą działania. Władze polskie mając świadomość tego stanu rzeczy dążyły do likwidacji wielu kół TSB bądź okresowego zawieszenia ich działalności. W 1928 r. najwięcej kół zlikwidowano na terenie powiatów mołodeczańskiego, brasławskiego, wilejskiego, baranowickiego. Równocześnie 1 września tego roku zamknięto niezależne koło Towarzystwa w Radoszkowiczach i sponsorowane przez nie gimnazjum białoruskie (Mniejszości narodowe..., „Sprawy Narodowoś­ ciowe", nr 5:1928, s. 539). Na początku 1932 r. liczba członków wynosiła ok. 8000, a wielu z nich przestało opłacać składki. Lokalnym zarządom zaczęło brakować pieniędzy na utrzymanie lokali i wynagrodzenia dla instruktorów. W końcu 1933 r. największa liczba kół działała w województwie białostockim. Na terenie trzech pozostałych województw północno-wschodnich struktury Towarzystwa zostały zawieszone lub zdelegalizowane. Działał natomiast zarząd TSB w Wilnie. Na początku 1924 r. w województwie wileńskim funkcjonowało 5 kół (Gomółka 1998, s. 43). Poszukując sprzymierzeńców w walce o umocnienie swej pozycji Zarząd Główny TSB nawiązał kontakt z Białoruskim Instytutem Gospodarki i Kultury. Do tego tematu wrócę w dalszej części artykułu. W prasie polskiej z okresu międzywojennego i sprawozdaniach z życia mniejszości narodowych (Mniejszości narodowe..., „Sprawy Narodowościo­ we", 1927-1936) znajdujemy szereg wiadomości o działalności Towarzystwa i o głównych wydarzeniach, jakie miały miejsce wewnątrz organizacji. Zasad­ nicze zmiany dokonywały się od końca lat dwudziestych, kiedy Towarzystwo pod wpływem partii komunistycznej określiło zdecydowanie swój profil poli­ tyczny. W miarę radykalizacji TSB zaczęło ono zatracać charakter instytucji powołanej wyłącznie do pracy na polu kulturalno-oświatowym. Zawieszenie działalności Zarządu Głównego Towarzystwa oraz przygotowania do przy­ szłego Zjazdu Ogólnego poruszały opinię społeczną środowiska białoruskiego i antagonizowały mniejszość białoruską. Jakkolwiek sprawy TSB formalnie dotyczyły instytucji oświatowej, miały jednak niewątpliwie doniosłe znaczenie polityczne, gdyż na przyszłym zjeździe spodziewano się walki między dwoma kierunkami politycznej myśli białoruskiej: radykalizmem społeczno-politycz­ nym i nurtem umiarkowanym, który można by nazwać kierunkiem „pracy organicznej". TSB ze względu na swój poważny charakter i masowe wpływy było terenem, na którym ugruntowanie określonej ideologii mogło odegrać decydującą rolę w życiu społeczeństwa białoruskiego (Mniejszości narodowe..., „Sprawy Narodowościowe", nr 5:1928, s. 537). W radykalnym piśmie „Słowo Pracy" (nr 1 z 5.10.1928 r.) w artykule poświęconym zjazdowi podkreślano masowy charakter Towarzystwa wskazując, że , jest ono w obecnym charakterze wyrazicielem dążności Białorusinów i dlatego ulega szykanom i prześladowaniom". Jedynie szeroki udział mas włościańskich w pracach przygotowawczych do Zjazdu będzie mógł przeciwstawić się zama­ chom ze strony burżuazji i zdrajców ruchu białoruskiego. Dążenia do zwołania Zjazdu TSB napotykały na szereg trudności, a terminy, w jakim miał się odbyć kilkakrotnie ulegały zmianie. Jest to zrozumiałe, Zjazd dawał bowiem możność przejęcia władzy przez jedną z dwu wyżej wymienionych opcji politycznych. �10 WANDA PAPROCKA W 1929 r. posłowie Włościańsko-Robotniczego Klubu Poselskiego (BWRKP) w walce o całkowite opanowanie TSB postanowili zwołać zjazd, podczas którego miano dokonać wyboru nowego zarządu. Gdy władze polskie nie udzieliły pozwolenia postanowiono, że odbędzie się zjazd nielegalny (19.05.1929 г.), lecz i ten nie doszedł do skutku, gdyż wielu delegatom z prowincji władze uniemożli­ wiły przyjazd do Wilna. Grupa działaczy TSB, pozostająca pod wpływem posłów BWRKP, podczas kolejnego nielegalnego zebrania dokonała jednak wyboru nowego zarządu. Do władz zostali wybrani: Steckiewicz, Marcińczyk, Kepel oraz posłowie: Dworczanin, Wołyniec, Hrecki, Kryńczyk, Hawrylik. Podjęto wówczas rezolucję wzywającą wszystkie zarządy okręgowe do walki z dotychczasowym kierownictwem TSB. Jednocześnie nowe władze, chcąc jak najszybciej zakończyć okres dwuwładzy, doprowadziły do zwołania zjazdu TSB (9.07.1929 г.), który do zarządu wybrał: Steckiewicza, Marcińczyka, Kepela, Pietkiewicza, Szymę oraz posłów: Wołyńca, Dworczanina, Hreckiego, Kryńczyka. Zjazd podjął również rezolucję mówiącą, iż podstawą działalności TSB jest realizacja zadań o charakte­ rze kulturalno-oświatowym. Okazało się to jednak niemożliwe. Po likwidacji Klubu Poselskiego (BWRKP) do przejęcia władzy w Zarządzie zaczęła dążyć Komunistyczna Partia Zachodniej Białorusi (Gomółka 1998, s. 142). Wewnętrzne walki osłabiły Towarzystwo, liczba członków spadła. Upolitycznienie działalności TSB w duchu komunistycznym nasiliło represje ze strony władz polskich, skłaniając wielu działaczy do refleksji nad negatywny­ mi skutkami takiego kierunku działania. Znalazło to wyraz w wystąpieniach wielu znanych działaczy TSB, m. in. delegata Zarządu Głównego Szyrmy podczas zjazdu okręgowego w Kosowie 27 kwietnia 1930 г., który podkreślał konieczność zaniechania działalności politycznej w łonie TSB. Powstrzymaniu represji służyć miała również uchwała Zarządu Okręgowego Towarzystwa w Białymstoku, powzięta na zebraniu 20 kwietnia 1930 г., o wzięciu udziału w powitaniu Pana Prezydenta przez społeczeństwo Białegostoku podczas jego projektowanej podróży na Wileńszczyznę (Mniejszości narodowe..., „Sprawy Narodowościowe", nr 2:1930, s. 238). Świadomość antypaństwowej działal­ ności TSB znalazła wyraz w działaniach władz polskich wobec szeregu jej członków. Jednym z przykładów może być fakt pociągnięcia do odpowiedzial­ ności za działalność wywrotową 8 z 12 członków Zarządu Głównego wybra­ nych 9 lipca 1929 r. Również niedopuszczenie przez władze państwowe do zorganizowania zapowiedzianego na 20 lutego 1930 r. ogólnego zjazdu TSB, zwołanego do Wilna, miało zapobiec politycznym manifestacjom (Mniejszości narodowe..., „Sprawy Narodowościowe", nr 3-4:1930, s. 384). W latach na­ stępnych Towarzystwo wykazywało jedynie większą aktywność na terenie województwa białostockiego. Wykładnikiem tej działalności był odbyty dnia 17 stycznia 1932 r. w Białymstoku Zjazd Okręgowy delegatów TSB z Białego­ stoku oraz powiatów białostockiego i wołkowyskiego. Na zjazd przybyło 92 delegatów. Zarząd Główny reprezentowany był przez Steckiewicza z Wilna, który m.in. złożył sprawozdanie z działalności Zarządu informując zebra­ nych o stanie organizacyjnym Towarzystwa. Podkreślał również, że zarząd �BIAŁORUSKIE ORGANIZACJE SPOŁECZNO-KULTURALNE 11 Główny jest tak dalece zdekompletowany, iż obecnie tworzą go jedynie Szyrma i Steckiewicz z Wilna, Kuźmin z Białegostoku i Kiziewicz z Grodna, z których tylko Szyrma i Kiziewicz faktycznie pracują w zarządzie. Poza tym w terenie są czynne trzy Zarządy Okręgowe: w Białymstoku, Baranowiczach i Prużanie (Mniejszości narodowe..., „Sprawy Narodowościowe", nr 1:1932, s. 70). W maju 1932 r. miał odbyć się w Wilnie zjazd Towarzystw. W związku z przewidywanym podczas zjazdu wyborem nowych władz Zarządu Central­ nego zaostrzyły się istniejące antagonizmy wewnętrzne. Przeciwko skrajnie radykalnym elementom dominującym w Towarzystwie wystąpiła Białoruska Chadecja oraz grupa zwolenników Łuckiewicza i Ostrowskiego. Związane z partią komunistyczną kierownictwo T-wa wydało w Wilnie i we Lwowie jednodniówki, w których anonimowi redaktorzy ostro występowali przeciwko zakusom „burżuazyjnym" ugrupowań TSB, wzywając włościan i robotników do obrony ich jedynej placówki kulturalno-oświatowej. Projektowany zjazd nie doszedł do skutku wobec sprzeciwu władz polskich. Wyrazem radykalnych postaw członków TSB był m.in. zakaz, wydany przez Zarząd Okręgowy w Białymstoku zarządom i członkom kół, uczestnictwa w jakichkolwiek konferencjach dotyczących Towarzystwa, a zwołanych przez władze administracji ogólnej i współpracy tychże kół z polskimi organizacjami społecznymi. Urząd Wojewódzki, uważając iż tego rodzaju uchwała jest sprze­ czna ze statutem T-wa, zażądał od Zarządu Głównego uchylenia nakazu i zawieszenia działalności Zarządu Okręgowego w Białymstoku. Sprawę tę Zarząd Główny poddał szczegółowemu rozpatrzeniu i przedstawił następujące wnioski: „Towarzystwo Szkoły Białoruskiej zgodnie z paragrafem 1 i 2 statutu ma na celu krzewienie wśród Białorusinów oświaty białoruskiej i białoruskiego szkolnictwa, praca zaś Kółek Młodzieży Wiejskiej i podobnych im organizacji w obecnych warunkach faktycznie sprowadza się do szerzenia polskiej kultury w polskim języku, stąd wypływa sprzeczność zasadniczych celów TSB i wskaza­ nych polskich kulturalno-oświatowych organizacji. Przy obecnych stosunkach, kiedy likwiduje się resztki białoruskiego szkolnictwa, masowo zamykane są koła i zarządy okręgowe TSB dla nas jest szczególnie drogim i ważnym zachowanie własnej mowy i cech narodowych - współpracownictwo zaś TSB ze wspomnianymi polskimi organizacjami w obecnych warunkach grozi Białorusi­ nom utratą swego narodowego oblicza" (Mniejszości narodowe..., „Sprawy Narodowościowe", nr 4-5:1932, s. 475). Mimo dominujących w TSB tendencji radykalnych miały miejsce wystąpie­ nia członków nawołujące do zaniechania działalności politycznej i ograniczenia się do realizowania działań statutowych. Na Zjeździe Okręgowym TSB w woj. białostockim w listopadzie 1932 roku uchwalono następującą rezolucję, której inicjatorem był dr Marcińczyk: „Zjazd delegatów TSB podkreśla, że wszelkie wystąpienia ludności białoruskiej przeciwko Państwu i władzom godzą w inte­ resy ludności białoruskiej, potępia usiłowania czynników nieodpowiedzial­ nych zmierzające do wprowadzenia do działalności Towarzystwa momentów politycznych i odchyleń statutowych, wzywa koła i ogół członków TSB do �12 WANDA PAPROCKA bezwzględnej walki z tymi usiłowaniami i odchyleniami, zastrzegając, że dzia­ łalność Towarzystwa nie może wykraczać poza ramy statutu" (Mniejszości narodowe..., „Sprawy Narodowościowe", nr 6:1932, s. 674). W 1933 г., wobec zlikwidowania w tym czasie ostatnich placówek Towarzystwa w woj. poleskim, czynne już były jedynie agendy na terenie województwa białostockiego. Zarząd Główny, wierząc w możliwość ponownej aktywizacji organizacji terenowych, zaczął wydawać miesięcznik „Letopiś", którego redaktorem odpowiedzialnym został prezes Z G TSB Feliks Steckiewicz. W 1934 r. podjęto próby zwołania do Wilna Ogólnego Zjazdu Towarzystwa, na skutek szeregu uchybień statuto­ wych władze nie zezwoliły jednak na zjazd. W 1936 r. nastąpiło zawieszenie przez władze polskie działalności Towa­ rzystwa Szkolnictwa Białoruskiego. Coraz bardziej zaostrzające się antagonizmy między grupami osób reprezen­ tujących poszczególne kierunki polityczne były nie tylko powodem konfliktów wewnętrznych w organizacjach białoruskich, ale przyczyniły się do upadku jednych i powstania nowych. Konkurencją dla działalności TSB było, założone w 1932 г., Towarzystwo Oświaty Białoruskiej (TOB), powołane do życia przez tzw. grupę Ostrowskiego i Łuckiewicza. Statut tej organizacji w paragrafie 2 i 3 określał jej cele i zakres działalności w sposób następujący: „Celem T-wa jest praca nad rozwojem kultury białoruskiej, krzewieniem szkolnej oraz pozaszkol­ nej oświaty wśród Białorusinów w ich języku ojczystym oraz podniesieniem poziomu moralnego i poznaniem kultury polskiej oraz odrębności kulturalnych innych narodowości, zamieszkujących wspólne z Białorusinami tereny. Towa­ rzystwo ma prawo, z zachowaniem obowiązujących przepisów prawnych: a) zakładać, utrzymywać i wspierać różne typy, kategorie szkoły białoruskiej, kursy dokształcające, ogólno-wychowawcze i specjalne dla dorosłych (uniwersy­ tet ludowy), kursy zaoczne, bursy dla uczącej się młodzieży, biblioteki, czytelnie i domy ludowe dla krzewienia oświaty i zabaw towarzyskich; b) wydawać i rozpowszechniać książki i czasopisma białoruskie; c) udzielać uczącej się młodzieży pomocy materialnej i naukowej; d) wspierać wszelkiego rodzaju przejawy sztuki białoruskiej szczególnie artystycznej wytwórczości ludowej; e) organizować wystawy, zjazdy, urządzać odczyty publiczne, uroczystości kulturalno-oświatowe, tworzyć stałe i objazdowe koła dramatyczne oraz chóry dla urządzania przedstawień i koncertów; f) urządzać konkursy w celu realizacji zamierzeń Towarzystwa; g) urządzać kwesty publiczne i dochodowe imprezy; h) występować wobec władz państwowych i samorządowych z inicjatywą we wszelkich kwestiach białoruskiego życia kulturalnego; i) współpracować z orga­ nizacjami kulturalno-oświatowemi polskimi oraz innych narodowości zamiesz­ kujących wspólnie z Białorusinami tereny" (Mniejszości narodowe..., „Sprawy Narodowościowe", nr 4-5:1932, s. 475). Równocześnie z założeniem TOB grupa Łuckiewicza. zaczęła wydawać nowe pismo „Rodnij K r a j " - jako organ TOB, zawieszając dotychczasowy organ „Biełaruski Zwon". W pierwszym numerze tego czasopisma, z dnia 1 stycznia 1932 г., znalazło się wyraźne oświadczenie redakcji, iż „T-wo nie chce i nie �BIAŁORUSKIE ORGANIZACJE SPOŁECZNO-KULTURALNE 13 będzie służyć wąskim celom politycznym tej czy innej partii". W konsekwencji takiego stanowiska mimo ataków na przypisywany T-wu „polonofilizm" redakcja nie podejmowała dyskusji z antagonistami mimo ustnych z ich strony wystąpień. Poza propagowaniem szeroko pojętej oświaty (biblioteki, czytelnie, wydawnictwa) T-wo organizowało prelekcje na temat praw i obowiązków przysługujących mniejszości białoruskiej w Polsce na mocy Konstytucji oraz traktatów międzynarodowych. W 1934 r. T-wo brało czynny udział w komisji utworzonej przy kuratorium szkolnem okręgu wileńskiego dla opracowania podręczników białoruskich dla szkół powszechnych" (Mniejszości narodowe..., „Sprawy Narodowościowe", nr 5-6:1934, s. 620). Towarzystwo nie uniknęło wewnętrznych konfliktów, jak i trudności finansowych występujących we wszystkich prawie organizacjach białoruskich. W 1936 r. działalność Towarzy­ stwa ustała. Kontynuatorem jego działalności było Towarzystwo Oświaty Białoruskiej, powstałe w Warszawie w grudniu 1937 r. Nie miało ono prawa zakładania oddziałów w terenie. Już w maju 1938 r. Towarzystwo próbowało nawiązać kontakt z Białorusinami z Wilna, lecz władze polskie sprzeciwiły się temu uzasadniając swoje stanowisko koniecznością zerwania kontaktów z oso­ bami pozostającymi pod wpływem komunistów. W ten sposób T-wo znalazło się w izolacji. Sytuacja taka trwała do 1939 r. (Gomółka 1998, s. 147). 1 Z inną niż Towarzystwo Szkoły Białoruskiej orientacją polityczną związany był Białoruski Instytut Gospodarki i Kultury (BIGiK). Został on założony w maju 1926 r. przez działaczy umiarkowanych z kręgu Białoruskiej Chrześci­ jańskiej Demokracji i Białoruskiego Związku Włościańskiego przeciwstawia­ jących się radykalizmowi społecznemu TSB. Siedzibą centrali była początkowo Warszawa, następnie - Wilno. Celem BIGiK, jak głosi zatwierdzony przez Ministerstwo Spraw Wewnętrznych statut, było popieranie rozwoju rolnictwa krajowego w różnych jego dziedzinach. W zakres zainteresowań Instytutu wchodziło m. in. zakładanie i prowadzenie gospodarstw wzorcowych, popiera­ nie rozwoju sadownictwa i ogrodnictwa, produkcji mleczarskiej, przemysłu ludowego. Kolejnym zadaniem było krzewienie oświaty i kultury biało­ ruskiej. Instytut posiadał kilka oddziałów na ziemiach białoruskich i około 40 kół. Wybitnymi działaczami byli: ks. Wincenty Godlewski, Wiaczesław Bohdanowicz, Adolf Klimowicz, ks. Adam Stankiewicz, Marian Pasiukiewicz, poseł Fabjan Jaremicz i redaktor Jan Pozniak. Największy rozkwit Instytutu 1 Już we wspomnianym artykule wstępnym pisma „Rodnij Kraj" omówiony został stosunek Białorusinów do kultury polskiej oraz pozostałych narodowości zamieszkujących wspólne tereny z Białorusinami. Czytamy m.in.: „około nas żyją inne narody, które daleko wyprzedziły nas w swym rozwoju kulturalno-narodowym i wypracowały najbardziej praktyczny sposób obrony swej duszy narodowej. Cierniową drogę walki za swe narodowe , j a " przeszli Polacy do czasu zwycięstwa nad znacznie większymi i potężniejszymi swymi wrogami: przecież trzy wielkie mocarstwa panowały nad narodem polskim bez mała 150 lat. A Litwini, a Ukraińcy, a Żydzi? Czy z ich doświadczenia życiowego nie możemy wyciągnąć nic korzystnego dla siebie? [...] gdy poznamy odrębność obcych kultur, zdołamy ocenić należycie wartość własnej kultury i nauczymy się szanować i kochać ojczysty kraj" {Mniejszości narodowe..., „Sprawy Narodowościowe", nr 6:1932, s. 673). �14 WANDA PAPROCKA przypadł na rok 1927. Ze sprawozdania wygłoszonego na zjeździe delegatów miejscowego oddziału w Wilnie w tym roku wynikało, że ogólna liczba kół Instytutu przekroczyła 50, a ogólna liczba członków wynosiła 800 osób. Najwięcej kół założono w następujących powiatach: wileńsko-trockim, wileń­ skim, mołodeczańskim, oszmiańskim, brasławskim, dziśnieńskim, święciańskim. Zorganizowano 22 biblioteczki i uzyskano od władz szkolnych 6 koncesji na białoruskie ludowe szkoły prywatne, z których jednak otwarto tylko jedną. Sprawozdania delegatów przytaczały fakty prześladowania kół Instytutu przez władze policyjno-administracyjne („Natio", nr 3-4:1927, s. 142-143). Poważniejszym rezultatem pracy Instytutu było zorganizowanie Białoruskich Kursów Handlowo-Spółdzielczych w Wilnie. Świadectwo ukończenia otrzymało 28 słuchaczy („Natio", nr 6:1927, s. 84-85). W następnych latach Instytut przejawia aktywność głównie na terenie Wilna. Ze sprawozdania Walnego Zebrania, które odbyło się w kwietniu 1930 r. wynikało, że w tym czasie Instytut liczył 69 kół prowincjonalnych, 36 bibliotek, utrzymywał 2 prywatne, początkowe szkoły białoruskie. Niezależnie od Instytutu Gospodarki i Kultury Białoruska Chrześcijańska Demokracja w okresie swojego rozkwitu powołała w 1929 r. nową organizację Białoruskie Wydawnictwo Katolickie. Zadaniem tej instytucji była publikacja szeregu wydawnictw o charakterze religijnym oraz przygotowanie wiernych do zamierzonej białorutenizacji Kościoła. Założycielami B W K byli: ks. A . Stankiewicz, ks. W. Godlewski i in. (Mniejszości narodowe..., „Sprawy Narodowościowe", nr 2:1929, s. 271). Brak środków finansowych i zmniejszające się zainteresowanie społeczności białoruskiej spowodowały, że w latach trzydzie­ stych Instytut, tak jak i inne organizacje, wykazywał słabą żywotność i wywierał znacznie mniejszy wpływ na życie mniejszości białoruskiej. Niektórzy działacze winili za ten stan rzeczy władze administracyjne i policję stwarzające przeszkody i szykanujące działaczy Instytutu. Gromadzono nawet materiał dowodowy, który miał posłużyć posłowi Jeremiczowi do interpelacji w tej sprawie w Sejmie (Mniejszości narodowe..., „Sprawy Narodowościowe", nr 6:1932, s. 674). Trudności, na jakie napotykały organizacje białoruskie skłoniły niektóre z nich do dokonania pewnych aliansów niezależnie od różnic politycznych. W 1936 r. doszło do nawiązania współpracy między Towarzystwem Szkoły Białoruskiej i Białoruskim Instytutem Gospodarki i Kultury, mimo panują­ cych od szeregu lat antagonizmów. Najbardziej gorącymi propagatorami na­ wiązania współpracy byli działacze spod znaku Białoruskiego Zjednoczenia Ludowego, co szło w parze z ogólnym zradykalizowaniem się wspomnianego stronnictwa. 18 października 1936 r. „Białoruska Krynica", będąca organem Zjednoczenia Ludowego, zamieściła obszerny artykuł nawołujący obie organi­ zacje do wspólnych obchodów jubileuszowych 15-lecia TSB i 10-lecia BIGiK. Pisano w nim: „Zaniechanie wspólnego obchodu byłoby równoznaczne z po­ twierdzeniem zarzutów, że organizacje te są ekspozyturami białoruskich ugru­ powań politycznych, że na ich gruncie załatwiane są porachunki polityczne oraz, że nie dorosły one do zajmowania się sprawami kultury białoruskiej" (Mniejszości narodowe..., „Sprawy Narodowościowe", nr 4-5:1936, s. 497). �BIAŁORUSKIE ORGANIZACJE SPOŁECZNO-KULTURALNE 15 Wspólną akcją obu organizacji był memoriał dotyczący spraw wyznaniowych, przesłany metropolicie Dionizemu . W dokumencie tym podkreślano, że na wspólnym posiedzeniu w dniu 24 października 1936 r. postanowiono zwrócić uwagę Metropolity i biskupów diecezjalnych na nienormalne warunki, jakie istnieją w dziedzinie nauczania religii prawosławnej w szkołach. Duchowień­ stwo prawosławne w diecezjach zamieszkałych przez ludność białoruską coraz częściej naucza religii w języku polskim zamiast w białoruskim lub cerkiewno-słowiańskim. Zdaniem autorów memoriału, powoduje to utratę przez cerkiew wpływów na ludność białoruską. Z tych względów obie organizacje doma­ gają się wydania rozporządzenia o konieczności uznania białoruskiego za język cerkiewny i wydania nowych białoruskich podręczników do nauki re­ ligii (Mniejszości narodowe..., „Sprawy Narodowościowe", nr 6:1936, s. 633). Efektem porozumienia było także wydanie wspólnych odezw skierowanych do ludności białoruskiej, nawołujących do przeprowadzenia tzw. plebiscytu szkol­ nego. Nadzorował go utworzony przez obie organizacje Sekretariat Szkolny. Kolejnym przejawem działalności Sekretariatu było wydanie jednodniówki „Za szkołę białoruską" (16.06.1936 г.). Informowała ona społeczeństwo biało­ ruskie o szykanach ze strony polskich władz szkolnych (Gomółka 1998, s. 143). Jak wynikało z oficjalnych enuncjacji władz, akcja ta była w dużej mierze podsycana przez czynniki komunistyczne i nie odpowiadała rzeczywi­ stym nastrojom społeczności białoruskiej, szczególnie ludności wiejskiej. Stąd też władze ustosunkowały się negatywnie do tzw. Komitetu Szkolnego i do głównych organizatorów akcji. Prawdopodobnie w związku z tym dokonana została w listopadzie 1936 r. rewizja w centralach wspomnianych organizacji, po czym w początkach grudnia tego roku nastąpiło zawieszenie działalności Towarzystwa Szkoły Białoruskiej, jak też Instytutu Gospodarki i Kultury. Ze sprawami ekonomicznymi związana była działalność Białoruskiego Związku Gospodarczego kierowanego przez Białoruską Partię Włościańską. Związek, jak oceniali działacze tego okresu, wykazywał większą aktywność niż B I G i K mając na swoim koncie szereg działań o ogólnopolskim znaczeniu. Należało do nich m. in. utworzenie pawilonu białoruskiego na Regionalnej Wystawie I Targów Północnych, powołanie do życia spółdzielni mleczarskich, sklepu z wyrobami ludowymi, czterech księgarni białoruskich w Wołożynie, Mołodecznie, Wilejce i Lidzie. 2 sierpnia 1930 r. odbyło się w Wilnie doroczne zebranie Związku, na którym podano, że ma on 40 kół prowincjonalnych oraz 2 2 Nie był to pierwszy memoriał w tej sprawie. „Białoruska Krynica" z 4 czerwca 1933 r. opublikowała memoriał Białoruskiego Komitetu Narodowego przesłany metropolicie Dionizemu dnia 30 maja 1933 r. Memoriał ten szczegółowo przedstawia Głowie Cerkwi prawosławnej stosunek duchowieństwa prawosławnego do zagadnienia białoruskiego w Polsce. Stosunek ten, według memoriału, jest zdecydowanie negatywny, a nawet wrogi. Wszelkie próby zbiałorutenizowania kościoła prawosławnego na obszarach zamieszkałych przez Białorusinów natrafiają na opór ze strony miejscowego duchowieństwa. Dotychczas drukarnia synodalna nie wydała ani jednej książki religijnej w języku białoruskim, ukazało się natomiast 5 podręczników religii w języku polskim, 7 w języku rosyjskim i 8 w ukraińskim {Mniejszości narodowe..., „Sprawy Narodowościowe", nr 2-3:1933, s. 228). �16 WANDA PAPROCKA prowadzi 5 Domów Ludowych, (w Mołodecznie, Horodziaszczach, Wołożynie, Oszmianie i Lidzie). Przy poszczególnych kolach Związku istniało 18 biblio­ teczek, działały też 2 amatorskie zespoły dramatyczne i 3 białoruskie chóry mieszane (Mniejszości narodowe..., „Sprawy Narodowościowe, nr 3-4:1930, s. 385). Działalność kulturalna Związku obejmowała również akcje związane z prowadzeniem odczytów poświęconych dziejom kultury białoruskiej i propa­ gowaniu narodowej literatury. Wieloletni przewodniczący tej organizacji filolog Jan Stankiewicz ostro zwalczał dokonaną na terenie komunistycznej Białorusi reformę pisowni mającą na celu zunifikowanie języka białoruskiego z rosyjskim (Mniejszości narodowe..., „Sprawy Narodowościowe", nr 5:1932, s. 559). Prace nad podniesieniem gospodarczym wsi białoruskiej nie znajdowały wprawdzie większego zrozumienia wśród szerszych kręgów społeczeństwa bia­ łoruskiego, co związane było również z brakiem funduszy na inwestycje i od­ powiedniej kadry fachowców, należy jednak wspomnieć o Wileńskim Biało­ ruskim Banku Kooperatywnym. Posiadał on oddziały w Pińsku i Głębokiem, a jego działalność, choć prowadzona na małą skalę służyła jednakże pod­ niesieniu stanu materialnego swych członków. Do placówek znaczących w życiu kulturalnym społeczeństwa białoruskiego należało Białoruskie Towarzystwo Naukowe (BTN), utworzone przez Wacława Iwanowskiego i Iwana Łuckiewicza w 1918 r. Skupiało ono grono inteligencji białoruskiej reprezentującej szereg dyscyplin naukowych. Prowadzono prace w czterech sekcjach: literatury i sztuki, językoznawstwa, historii i muzealnictwa. Towarzystwo działało mimo braku pomocy ze strony państwa do 1939 г., inicjując szereg akcji na rzecz rozwoju kultury białoruskiej. Do zasług Towarzystwa kierowanego przez radykalno-narodowych dzia­ łaczy białoruskich, skupionych wokół osoby Antoniego Łuckiewicza (brata Iwana) oraz Radosława Ostrowskiego, należało prowadzenie Muzeum Biało­ ruskiego im. Iwana Łuckiewicza w Wilnie, biblioteki białoruskiej w Wilnie, wydawanie rocznika BTN. Towarzystwo stale dążyło do rozszerzenia działal­ ności. Na Walnym Zebraniu w kwietniu 1930 r. postulowano m.in. zorgani­ zowanie nowego oddziału w Nowogródku, nawiązanie stosunków z innymi towarzystwami naukowymi i uczestnictwo w międzynarodowych zjazdach naukowych, objęcie działalnością nie tylko miasta, ale również prowincji (Mniejszości narodowe..., „Sprawy Narodowościowe", nr 2:1930, s. 238, 240). BTN kierowało także pracami nad gramatyką białoruską, zorganizowało ob­ chody 400-lecia druku w jęz. białoruskim. W 1937 r. nawiązało współpracę z Towarzystwem Przyjaciół Białorusoznawstwa na Uniwersytecie Wileńskim, wspólnie organizując szereg odczytów propagujących literaturę w jęz. biało­ ruskim (Gomółka 1998, s. 144). Szczególną aktywność wykazało T-wo w spra­ wie przeprowadzonej na Białorusi Sowieckiej reformy pisowni białoruskiej. Na zwołanym w Wilnie ogólnym zjeździe członków Białoruskiego Komitetu Naukowego zaprotestowano przeciwko dekretowi władz sowieckich z dnia 28 sierpnia 1933 г., które wprowadziły m.in. zakaz stosowania w białoruskim piśmie i druku dźwięków najbardziej charakterystycznych dla języka białoru- �BIAŁORUSKIE ORGANIZACJE SPOŁECZNO-KULTURALNE 17 skiego, obowiązek używania końcówek rosyjskich przy odmianie rzeczowni­ ków, co sprzeczne jest z fonetyką białoruską, pisania po białorusku wyrazów obcych według wymowy rosyjskiej. Uczestnicy Zjazdu uznali dokonaną refor­ mę za atak polityczny, „który podeptawszy wymagania nauki, znieważywszy gramatykę białoruską i dokonawszy gwałtu nad żywą mową białoruską dąży tą drogą do zlania białoruskiej mowy literackiej z mową rosyjską dla syste­ matycznego rusyfikowania narodu białoruskiego" (Mniejszości narodowe..., „Sprawy Narodowościowe", nr 6:1933, s. 694). Ostatnim przed I I wojną światową ważnym wydarzeniem w działalności Towarzystwa było wydanie w 1937 r. pierwszego zeszytu „Prac Białoruskiego T-wa Naukowego" (Mniej­ szości narodowe..., „Sprawy Narodowościowe", nr 1-2:1938, s. 122). W dziedzinie kultury i oświaty na uwagę zasługuje Białoruskie Towarzy­ stwo Wydawnicze. Początki jego działalności sięgają 1913 r. jednak największą produkcję wydawniczą Towarzystwo rozwinęło po 1919 r. Drukowało gazety, prace z zakresu literatury, dzieła popularno-naukowe i naukowe na zlecenie Białoruskiego Towarzystwa Naukowego. Związane było BTW z działalnością Białoruskiej Włościańsko Robotniczej Hromady drukując na jej potrzeby. Po rozwiązaniu BWRH wydawano prasę białoruską wychodzącą w Wilnie. Drukowano zbiory poezji, powieści, utwory sceniczne, podręczniki, m.in. gramatykę języka białoruskiego B. Taraszkiewicza. Towarzystwo posiadało własną księgarnię w Wilnie przy ul. Ostrobramskiej 1. W 1935 r. zakończyło swoją działalność (Gomółka 1998, s. 145). Do organizacji skupiających inteligencję białoruską należał także Związek Studentów Białoruskich, który powstał w 1920 r. Podobnie jak inne instytucje Związek nie ustrzegł się wewnętrznych walk politycznych. Największe ich na­ silenie nastąpiło w latach trzydziestych. Wpływy w Związku posiadali zarów­ no zwolennicy Centrsajuzu (por. Paprocka 1998, s. 6) jak i zwolennicy Chrześ­ cijańskiej Demokracji. Zdobycie wpływów przez grupę związaną z pierwszą organizacją polityczną dawało przewagę orientacji polonofilskiej, z drugą radykalno-narodowej walczącej o niepodległość państwową Białorusi. Do zaostrzenia konfliktów wśród studentów Białoruskich doszło w mo­ mencie powołania do życia studenckiej korporacji pod nazwą „Skorynia". Według oświadczenia władz, korporacja stała na gruncie ścisłej współpracy z Polakami. W 1932 r. na walnym zebraniu Związku Studentów Białorusinów opanowanego w tym czasie przez zwolenników Chrześcijańskiej Demokracji doszło do wykluczenia ze Związku wszystkich członków „Skorynii" (Mniej­ szości narodowe..., „Sprawy Narodowościowe", nr 1:1932, s. 70). W wyniku starć ideologicznych następowały podziały wewnątrz organizacji młodzieżo­ wych i tworzenie się nowych często o tej samej nazwie. Tak powstał w Warsza­ wie Związek Białoruskich Studentów, którego założyciele dążyli do ścisłej współpracy z polskimi organizacjami studenckimi o nastawieniu prorządowym (Mniejszości narodowe..., „Sprawy Narodowościowe", nr 4-5:1931, s. 170-171). W 1937 roku młodzież akademicka założyła Stowarzyszenie im. Franciszka Skoryny pozostające pod wpływem Towarzystwa Oświaty Białoruskiej, co �18 WANDA PAPROCKA określało jego charakter polityczny (Mniejszości narodowe..., „Sprawy Naro­ dowościowe", nr 1:1937, s. 102-103). Do instytucji o charakterze kulturalnym należało wspomniane Muzeum Białoruskie powstałe w 1921 r. Utworzono je ze zbiorów białoruskiego etnografa i archeologa Iwana Łuckiewicza, którego imię znalazło się w nazwie placówki oraz z eksponatów osób prywatnych, m. in. Eustachego Tyszkiewicza i Bohdana Danieyko (Gomółka 1998, s. 144). Muzeum mieściło się w murach dawnego klasztoru Bazylianów w Wilnie na ul. Ostrobramskiej 9. Posiadało działy: archeologiczny, rękopisów i starodruków, numizmatyczny, sztuki, militariów i etnograficzny. Najliczniejsze zbiory zgromadzono w dziale pergaminów i rękopi­ sów. Najstarszym rękopisem była Ewangelia z X I V w., pochodząca z Nowogródczyzny. Ponadto w Muzeum znajdowały się rękopisy z X V , X V I , i X V I I w. oraz szereg dokumentów królów polskich i wielkich książąt litewskich z X V I i X V I I w. Biblioteka Muzeum składała się z kilku tysięcy tomów. Najstarszą księgą drukowaną była Triod Ciwetnaja z czasów Kazimierza Jagiellończyka, wydana w Krakowie w 1419 r. Najdawniejszą księgą pisaną po białorusku była Biblia Franciszka Skoryny z Połocka, wydrukowana przez niego w Pradze Czeskiej w 1517 r. W zbiorach Muzeum znalazły się także bardzo rzadkie druki z okresu odrodzenia kultury białoruskiej: „Białoruś" (Paryż 1840), zbiory pieśni Jana Czeczota, białoruski katechizm z 1835 r. i in. W dziale etnograficznym znajdo­ wały się stroje, sztuka ludowa i przedmioty kultu. Zostały też zgromadzone ubiory kobiece ze znakomitych słuckich materiałów oraz kolekcja pasów słuckich. W życiu kulturalnym Białorusinów pewną rolę odegrał również teatr białoruski, powstały, jak pisze K.Gomółka, w 1915 r. w okresie okupacji niemieckiej i przy poparciu władz zainteresowanych rozbudzaniem narodowych aspiracji Białoru­ sinów. Teatr nie posiadał stałej sceny korzystając z sali klubu poselskiego w Wilnie i występując gościnnie w wielu miastach województwa wileńskiego i nowogródzkiego. Repertuar obejmował sztuki autorów współczesnych, póź­ niej w związku z cenzurą ograniczał się do tematyki religijnej. Zespół teatru mimo poważnych trudności dotrwał do 1939 r. (Gomółka 1998, s. 147). W 1937 r. grupa osób na czele z Franciszkiem Olechnowiczem, pisarzem i dramaturgiem, podjęła inicjatywę założenia stałego teatru w Wilnie. Do organizatorów należeli redaktor „Białoruskiej Krynicy", prezes Białoruskiego Komitetu Narodowego oraz przywódca białoruskich socjalistów. Poparcie dla tej inicjatywy wyraziło Białoruskie Towarzystwo Naukowe. Inicjatorzy wyra­ żali przekonanie, że teatr białoruski przyczyni się do złagodzenia antagoniz­ mów pomiędzy poszczególnymi obozami (Mniejszości narodowe..., „Sprawy Narodowościowe", nr 1-2:1937, s. 69). Wymienione organizacje społeczno-gospodarcze i kulturalne nie wyczerpują listy wszystkich instytucji białoruskich działających w I I Rzeczypospolitej. Grupa ta należała do najliczniejszych i działających dostatecznie długo, aby odegrać pewną rolę w życiu tej mniejszości narodowej. Dla przedstawienia całościowego obrazu życia ludności białoruskiej należy jednak wymienić, chociaż z nazwy, również te organizacje, które z racji krótkiego okresu istnienia lub małej liczby �BIAŁORUSKIE ORGANIZACJE SPOŁECZNO-KULTURALNE 19 członków nie pozostawiły większych śladów swej działalności. Należały do nich: powstałe w 1927 r. w Grodnie Towarzystwo „Jedność" stojące na gruncie lojalności wobec państwa polskiego (wydawało ono tygodnik „Białoruska Dola". Prezesem Towarzystwa był M . Adamowicz), Białoruskie Towarzystwo Dobro­ czynności z F. Okuńczyckim na czele, pozostające pod wpływem Towarzystwa Szkoły Białoruskiej; Związek Kobiet Białoruskich powstały w 1930 г., zbliżony w zakresie programu do Związku Pracy Obywatelskiej Kobiet, pozostający pod wpływem grupy R. Ostrowskiego i A. Łuckiewicza; Towarzystwo Inteligencji Białoruskiej powołane do życia w 1927 r. w Wilnie, działające na rzecz krzewienia narodowej kultury białoruskiej i in. Dość znaczna liczba organizacji działających w społeczności białoruskiej świadczy nie tylko o pewnej aktywności niezbyt licznej zresztą grupy działaczy. W wielu przypadkach wzrost ich liczebności był rezultatem rozpadu większych organizacji na kilka mniejszych w wyniku sporów i antagonizmów wewnętrz­ nych. Świadczą o tym powtarzające się nazwiska założycieli i przewodniczących nowo tworzonych placówek. Organizacje społeczno-kulturalne i gospodarcze pozostające pod wpływem partii politycznych lub często przez nie powoływane służyły w dużym stopniu realizacji ich celów. Równocześnie w zależności od koniunktury politycznej wraz z partiami przeżywały okresy stagnacji bądź rozkwitu. Brak współpracy między organizacjami białoruskimi spowodowany różnicami ideologicznymi osłabiał skuteczność ich działania i utrudniał realizac­ ję celów, jakim miały służyć. Jedynie w walce o szkolnictwo białoruskie osiągnięto pewien konsensus, podejmują szereg wspólnych akcji mających na celu rozwinięcie szkolnictwa powszechnego, utworzenie większej liczby gimna­ zjów i umożliwienie studiów na uniwersytecie młodzieży białoruskiej. Nastąpiło to jednak dopiero w latach trzydziestych w okresie, w którym wzmógł się proces unifikacyjny w stosunku do mniejszości narodowych na Kresach Wschodnich a nowa ordynacja wyborcza pozbawiła Białorusinów przedstawi­ cielstwa w Sejmie I I Rzeczypospolitej Polskiej. Działalność organizacji białoru­ skich utrudniał również ich ograniczony zasięg obejmujący jedynie nieliczne warstwy inteligencji. Poza zasięgiem pozostawały natomiast rzesze ludności wiejskiej, w dużym procencie analfabetów, o niskim stopniu świadomości narodowej. Wybuch I I wojny światowej zastał więc społeczność białoruską nie skonsolidowaną, poddaną infiltracji komunistycznych idei, w opozycji do polityki mniejszościowej państwa polskiego. Ta sytuacja w przededniu wielolet­ niej niewoli komunistycznej miała duży wpływ na dalsze dzieje ludności biało­ ruskiej nawet po odzyskaniu niepodległości przez Białoruś. LITERATURA G o m ó ł k a K. 1998 Białoruskie instytucje kulturalno-oświatowe w II Rzeczypospolitej, „Białoruskie Ze­ szyty Historyczne", nr 9:1998, s. 140-148. „Natio" 1927 „Natio", nr 3-4. �20 WANDA PAPROCKA P a p r o c k a W. 1995 Ludność białoruska a polska polityka mniejszościowa w okresie międzywojennym, „Etnografia Polska", t. 39, z. 1-2, s. 5-32. 1998 Szkolnictwo białoruskie na Kresach Wschodnich w świetle polityki mniejszościowej II Rzeczypospolitej, „Etnografia Polska", t. 42, z. 1-2, s. 51-72. Mniejszości narodowe 1927-1938 Mniejszości narodowe w Polsce. Białorusini, „Sprawy Narodowościowe", nr 5:1928; nr 2:1930; nr 1:1932; nr 4-5:1932; nr 6:1932; nr 2-3, 6:1933;nr 5-6:1934;nr 4-5:1936. WANDA PAPROCKA T H E B E L O R U S S I A N SOCIAL AND C U L T U R A L ORGANIZATIONS ON T H E E A S T E R N B O R D E R L A N D OF POLAND IN T H E Y E A R S 1918-1939 Summary The work deals with the institutional cultural activity of the Belorussian minority in the Polish republic in the years 1918-1939. It is the continuation of the author's studies on the situation of the above mentioned minority. The two previous papers concerned the minority policy of the Polish state in the years 1918-39 (published: "Etnografia Polska" vol. 39, 1995) and minority educational system ("Etnografia Polska" 40, 1998). Here the author describes all the important social and cultural institutions of the Belorussian minority between the World Wars. The sources come from the National Archives of the Belo­ russian Republic in Minsk and the Public Record Office in Warsaw and from reports describing institutional life of the minorities published in the periodical "Sprawy Narodowościowe" (Problems of Nationalities) in the years 1920-1939. The oldest organization was TBS - Society for Belorussian Schools, which aimed at founding Belorussian elementary schools, teachers' colleges, secondary schools, culture centres. They pub­ lished school handbooks and scholarly journals. In the best period of its development the organization consisted of 385 local groups and had about 800 members. Like other minority organizations it was politically oriented. The school society remained under the influence of the communist party and that is why it was dismissed in 1936. The Society for Belorussian Education had a different political orientation, it was considered "polonophil". Its activities, similiar to those of TBS were more in accordance with Polish policy, they were no opposition. Worth mentioning are the Belorussian Christian Democratic Party with its Institute of Belorussian Economy and Culture.and Belorussian Peasant Party which founded the Belorussian Economic Association. Both those organizations dealt with economic problems of the, mainly rural minority population - village cooperatives, folk handicraft, elementary schools. There were also a few institutions closely connected with scholarly activities, publishing etc. Let us mention the Belorussian Learned Society, Belorussian Publishing Society, Catholic Publishers, Belorussian Museum and Library and the Association of Belorussian Students. The main credits of those organizations were their concern for the purity of the Belorussian language, works on Belorussian grammar, attempts at introducing Belorussian to Russian ortho­ dox church and organization of the 400th anniversary of the first printed Belorussian text. In spite of the wide scope of the activities the organizations were not as efficient as they could have been due to their different political orientations, which were an obstacle in their cooperation. The only area of agreement was education - founding Belorussian schools and promoting Belorussian students at universities, both in Poland and abroad. Translated by Anna Kuczyńska-Skrzypek � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/c24f56285e0be2b378fea35168995218.pdf 07ba10691c00b1334a7c99030a9d5c0d Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1635 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1977 Subject The topic of the resource muzealnictwo etnograficzne Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1513 Title A name given to the resource Komunikaty / LUD 1977 t.61 Description An account of the resource LUD 1977 t.61,s.239-250 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text IV. K o M u N I K A T Lud, RENATA y t, 61, 1977 JEZIERSKA MUZEUM SZOPEK W RZYMIE To oryginalne muzeum znajduje się w budynku przy ulicy Tor de Conti 31a, w rejonie Forum Augusta i Forum Romanum, w niewielkiej odległości od Koloseum. Mieści się tu zarazem siedziba Włoskiego Towarzystwa Przyjaciół Szopki (Associazione ltaliana Amici deI Presepio), które zrzesza ludzi pielęgnujących tradycję grudniowych świąt Bożego Narodzenia, uczestniczy w światowym ruchu szopkarstwa, interesuje się wszelkimi jego przejawami i gromadzi zbiory z całego świata. Organem Towarzystwa jest pismo zatytułowane "Szopka" ("Il Presepio"), które wychodzi już dwadzieścia dwa lata i do tej pory ukazało się ok. 80 numerów. Zawarte w nich są artykuły poświęcone m. in. zagadnieniu konstrukcji szopek, wybitnym ich konstruktorom, zapaleńcom szopkarstwa, bogate informacje z różnych regionów Włoch i stron świata, wreszcie noty bibliograficzne rejestrujące włoskie i zagraniczne publikacje o szopkach i zwyczajach związanych z grudniowymi świętami. W pobieżnym przeglądzie not bibliograficznych znalazłam m. in. wiadomość o "La szopka polacca" ("Szopka polska"), artykuł pióra Renato Salvadori, zamieszczony w piśmie "Qui Touring" z grudnia 1973 r. Przy wejściu do Muzeum na pierwszym planie znajduje się barwna szopka krakowska. Ten miły fakt świadczy niewątpliwie o tym, że jesteśmy wysoko notowani na europejskiej "giełdzie" szopkarskiej. Z szopek polskich znajdujących się tutaj odnotować należy jeszcze szopkę krakowską z kukiełkami, wykonaną przez murarza, Bolesława Wiatra. Szopka ta jest darem naszego rządu i została przywieziona z Polski przez jednego z członków Towarzystwa, Angelo Stefanucci. I ostatnia polska szopka, udokumentowana jako: "Figure in stile Catalano di Zarzeka (Polonia)", tj. figurki w stylu Catalano z Zarzeki. Jest to niewątpliwie błędna dokumentacja i pod znakiem zapytania pozostaje sam obiekt. Spotykamy tu wiele szopek europejskich: z Czechosłowacji - zawierające m. in. figurki wycięte z kolorowego kartonu lub ceramiczne (ta ostatnia jest darem Kristiny Valsikovej z Bratysławy); z Węgier, �z Ukrainy - szopka "Vertep" - rekonstrukcja wykonana przez Włochów: Margeritę Loffredo i Ferdinando Ammanniti; szopki niemieckie - m. in. z KaIn i szopki z figurkami z cyny kolorowej z Diessen; szopki z Austrii, Belgii, Francji głównie z Prowansji i innych regionów, z krajów skandynawskich, bardzo duża ilość szopek z Hiszpanii - figurki z terrakoty polichromowanej (wykonane m. in. przez Jose Daniel Ursueguia z Barcelony), figurki charakterystyczne i współczesne (wykonane przez Jose Cuenca Valverde i Manuel Artigas Mendez z Murcia) itd. Oczywiście największą część zbiorów stanowią szopki włoskie, reprezentujące prawie wszystkie regiony kraju. Szczególną uwagę zwracają szopki neapolitańskie, będące prawdziwymi dziełami sztuki. Urzekają one pomysłowością, bogatą scenerią, wspaniałym odtworzeniem środowiska z niezliczoną ilością "finimenti" wszystkich drobnych przedmiotów składających się na wyposażenie wnętrza szopek. Wspaniała galeria postaci w tysiącach póz i przy rozmaitych zajęciach, liczne sceny z życia ludowego - są cenną rejestracją zwyczajów i obyczajów włoskich, w wielu wypadkach już nie istniejących. M. in. przyciąga wzrok zwiedzającego barwna sZQpka z figurkami w miniaturze, wykonana przez członka Towarzystwa, Renato Longari, a dokumentująca sceny z ludowej szopki rzymskiej, np. gry ludowe, takie jak "la morra", "la partita a scopa", taniec i muzykę, typy ludowe itd. W obszernej szklanej gablocie zgromadzono szopki w miniaturze, które wydają się być pięknymi zabawkami dziecinnymi. W nich: barwne ledy sklepowe z owocami i warzywami, różne rodzaje pieczywa i ciast, sprzedawcy pieczonych kasztanów i gotowanej kukurydzy, murarze, praczki, chłopi, pasterze z trzodami owiec wyrabiający masło i sery itp. Bardzo ciekawym obiektem jest szopka wykonana ze szkła artystycznego, pochodząca z ośrodka przemysłu szklarskiego z Murano. Trudno tu zresztą opisać całe bogactwo i różnorodność szopek włoskich. Osobno w dużej gablocie zatytułowanej "Muzyka i tańce ludowe w szopce" odtworzono - poprzez figurki ceramiczne i terrakotowe tańce prowansalskie, alzackie, katalońskie, andaluzyjskie, neapolitańskie, charakterystyczne instrumenty muzyczne z Abruzzo, z Portugalii itd. W muzeum zgromadzono także szopki z Ameryk południowej, środkowej i północnej: z Brazylii - figurki ludowe z terrakoty i ceramiczne (z Pernambuco) z Kolumbii, Ekwadoru - oryginalne szopki z figurkami wykonanymi z marcepanu i cukru (dzieło Margarity Reza Calderón), z Peru, Chile, Argentyny, Gwatemali, z Meksyku - szopka z figurkami ludowymi "Peones". Ponadto znajdują się tu szopki z Japonii i Indii oraz szopka orientalna (zaprojektowana przez Fernando Ammanniti z figurkami ofiarowanymi przez członka Towarzystwa, Felice Nadelini), a także szopka afrykańska z Kenii. �Muzeum szopek w Rzym!e 241 Znajdujemy tu także okolicznościowe ciekawostki w specjalnej gablocie. jak: numizmatyka bożonarodzeniowa z monetami pontyfikalnYmi, filatelistyka - znaczki pocztowe o tematyce bożonarodzeniowej (poczty watykańska, Republiki San Marino i włoska), odznaki Towarzystw Szopkowych z Argentyny, Austrii, Niemiec, Włoch, Węgier i Hiszpanii, ordery za zasługi położone na polu szopkarstwa, odznaki Międzynarodowych Kongresów Szopkarskich oraz medale włoskie z podobiznami szopek i in. l\luzeum dysponuje bardzo skromnymi warunkami lokalowymi. Wiele do życzenia pozostawia zarówno sposób ekspozycji, jak i dokumentacja obiektów. Mimo to, placówka spełnia pożyteczną rolę. Jest to chyba jedyne na świecie muzeum dające przegląd różnorodnych stylów szopkarskich oraz bogatej kolekcji figurek i kukiełek, a także ukazujące \\. autentycznych eksponatach europejskie i zamorskie zwyczaje oraz przepych strojów ludowych. 1'; - Lud, tom LXI �Lud, BARBARA t. 61, 1977 POL OCZKOWA MUZEA W ANGLII W czasie pobytu w Anglii w lecie 1972 r. zwiedziłam szereg muzeów angielskich; znajomość języka i możność korzystania z samochodu pozwoliły mi na zebranie stosunkowo dużej ilości materiału. Poniżej podaję podstawowe informacje o kilku rodzajach muzeów angielskich, a zwłaszcza o prowadzonych w nich działach etnograficznych. 1. Muzeum centralne - The British Museum - w głównym swym gmachu wystawy etnograficznej nie prowadzi. Dział etnografii ma swą siedzibę w odrębnym budynku, przy Burlington Garden 5, zwanym "The Museum of Mankind" ("Muzeum rodzaju ludzkiego"). Wystawy rozlokowane są '\'1 piętnastu pomieszczeniach z tym, że każda sala względnie pokój poświęcone są innej tematyce. Wystawy zmienia się w okresach mniej więcej rocznych; jednak nie rozmontowuje się ich, a po kilku latach te same zestawy eksponatów wracają powtórnie na sale, dla tych lVidzów, którzy nie mogli ich obejrzeć w pierwszym terminie. W posiadaniu działu etnografii znajduje się około miliona eksponatów pochodzących z całego świata; specyfika etnografii angielskiej, zajmującej się w przeszłości g.łównie kulturami pozaeuropejskimi sprawia, że wystawy obrazują głównie kulturę tradycyjną ludności kolorowej. Ze względu na ogromną ilość zebranego materiału, zbiory są tylko w części opracowane. 2. Przykład muzeum regionalnego: Muzeum w Leicester. Wszystkie zabytki związane z historią kultury regionu (archeologia, historia, etnografia) tworzą wspólny dział pod nazwą "Antiquities", tj. antyki. Jest on jednym z ośmiu kierunków pracy muzealnej (poza tym: archiwalia, sztuka, biologia, geologia, współpraca ze szkołami, technika, ikonografia). Pracownicy działu antiquities posiadający wykształcenie uniwersyteckie zajmują się głównie badaniami terenowymi i opracowywaniem ich wyników; liczniejszy od nich średni personel mu'zealny (maturanci przesz- �Muzea w Anglll 213 kalani praktycznie na urządzanych centrabie fachowych kursach muzealnych o różnych specjalnościach) zajmują się inwentaryzacją, konserwacją, oprowadzaniem wycieczek itp. W muzeach regionalnych szczególnie rozbudowywany jest dział współpracy ze szkołami, który np. w Leicester zatrudnia największą ilość pracowników (14 osób). Dla szkół opracowuje się i wysyła specjalne zestawy gablot ilustrujących zgłoszoną uprzednio przez nauczycieli tematykę lekcyjną. W roku 1971 w Leicester wysłano w ten sposób do okolicznych szkół około 14 tysięcy eksponatów. Gromadzenie nowonabytków odbywa się według nieco innych zasad niż w Polsce: szerszy zasięg tematyki działu oraz. znacznie większy stopień uprzemysłowienia i zurbanizowania Anglii w ubiegłym stuleciu powoduje, że nabytki są już przeważnie wytworami fabrycznymi. Obejmują one bardzo szeroki krąg przedmiotów użytku codziennego (np. elektryczny sprzęt domowy, drukowane pocztówki świąteczne itp.). Do zbiorów zakupuje się także niektóre przedmioty produkowane współcześnie, charakterystyczne dla aktualnego etapu kultury, np. ubiory kobiece i męskie według mody ostatnich lat, odznaki sportowe itd. 3. Przykład muzeum biograficznego: Muzeum Szekspira w Stradford on Avon. Kilka budynków obejmujących ten zespół (domy Szekspira, jego dziadków, rodziców i córki) znajduje się w różnych punktach niewielkiego zabytkowego miasteczka. We wnętrzach zachowano ściśle ich dawny użytkowy charakter, nie ma w nich żadnych gablot, plansz lub napisów wskazujących na obecną muzealną funkcję tych pomieszczeń. Izby wyposażone są w pełne zestawy oryginalnych używanych w XVIXVII wieku sprzętów i naczyń domowych, uzupełnionych używanymi przez ich dawnych mieszkańców drobniejszymi przedmiotami: książkami, bibelotami, robótkami ręcznymi. Osiągnięto w ten sposób maksimum autentyzmu, przeniesienie widza w otoczenie i klimat epoki elżbietańskiej. Wszelkie objaśnienia podane są w licznych folderach, które sprzedaje się przy wejściu. Każdej zebranej niewielkiej grupce zwiedzających towarzyszy pracownik muzeum, który jednocześnie opiekuje się zbiorami i odpowiada na ewentualne pytania gości. 4. Przykład skansenu: Walijskie Muzeum Ludowe w St. Fagans 'koło Cardiff. Podobnie jak w muzeach regionalnych, kultura miejscowej ludności wiejskiej nie tworzy tu samoistnego odrębnego działu. W St. Fagans pokazano kulturę wszystkich warstw ludności zamieszkującej Walię: szlachty, kupców, rzemieślników, żeglarzy, rolników i hodowców owiec, urzędników, kaznodziejów itd. Stosownie do tego wystawiennictwo obejmuje heraldykę, wyposażenie wnętrz dworów wiejskich i domów mieszczańskich, narzędzia używane na wsi i w mieście, akcesoria sportowe (np. dawne rakiety tenisowe), bukiety żniwne, teksty wyroków sądo- �211 BARBARA POLOCZKOWA wych, magiczne przedmioty używane przez żeglarzy itp. Wystawy te mieszczą się w specjalnym dużym budynku (galerii). Oryginalne stojące w parku budowle obejmują zamek St. Fagans, który wraz z wyposażeniem jego wnętrz stanowi przykład kultury elitarnej, oraz jedenaście budowli kamiennych lub o konstrukcji szachulcowej. ilustrujących budownictwo chłopskie i małomiasteczkowe. W liczbie tej znajduje się pięć domów mieszkalnych z XV-XVIII wieku, budynki stodoły, tkalni, garbarni, kaplicy, rogatki miejskiej, oraz mały budyneczek, w którym rozgrywano walki kogutów. Wszystkie wymienione budynki wyposażone są w odpowiednie dla danej epoki meble, a budynki gospodarcze i przemysłowe - w sprzęt i narzędzia. W skansenie znajduje się ponadto wóz cygański. 5. Przykład muzeum prywatnego: XVII-wieczny pałac w Chatsworth, Derbyshire, siedziba Duke of Devonshire. Przyjętym obecnie w Anglii zwyczajem, znaczną, mieszczącą zbiory, część zamku udostępnia się na czas week-endu do zwiedzania; pobierana opłata za wstęp wyższa jest niż w muzeach państwowych i municypalnych, a przeznacza się ją na pokrycie kosztów utrzymania pałacu i parku. Zbiory zabytkowych mebli, dy\Yanów, obrazów i rzeźb są znacznie bogatsze niż w czołowych muzeach tego typu 'W Polsce (Łańcut, Pszczyna); jest to oczywiste, ponieważ wyspy brytyjskie od wielu stuleci nie podlegały obcej inwazji i rabunkom i gromadzone przez pokolenia wspaniałe zbiory sztuki mogły w tamtejszych zamkach bezpiecznie przetrwać. Jedna sala pałacu przeznaczona jest specjalnie na przyjmowanie odwiedzin królów angielskich. Do zwiedzania udostępniony jest również park, stanowiący przykład angielskiej sztuki ogrodniczej (grupy rz.adkich drzew, krzewów i kwiatów pięknie wkomponowanych w zielone trawniki). We wszystkich muzeach angielskich zwraca uwagę wielka dbałość o \\':'godny i przyjemny pobyt zwiedzających: urządzone są pokoje wypoczynkowe, palarnie, bufety, kioski z napojami, punkty sprzedaży wyda\ynictw i pamiątek, czysto utrzymane toalety i umywalnie. Odnośnie do gromadzonych kolekcji podkreślić należy szczególną staranność w konserwacji przedmiotów: żaden nowonabyty eksponat nie dostaje się do magazynów przed przejściem szeregu prób wykazujących istnienie szkodników, korozji, lub innego rodzaju uszkodzeń. Okresowo przeprowadza się kontrolę zbiorów pod kątem stanu ich zachowania, a wysortowane sztuki poddawane są odpowiednim zabiegom. Zajmuje się tym wykwalifikowany miejscowy personel, mający do swej dyspozycji cał\' szereg nowoczesnych metod i środków chemicznych. �Lud, MILAN t. 61, ]977 CHLEBANA MUZEUM SLOVENSKEJ DEDINY V MARTINE Roku 1891 sa realizovala priekupnicka myslienka Artura Hazeliusa. Vystava prveho muzea v prirode, ned'aleko svedskeho hlaneho mesta Stockholm, bola len zaciatkom budovania muzei tohto typu. Priklad Svedov nasledovali predovsetkym ich severski susedia, a na zaciatku 20. storocia je v Európe uz niekol'ko muzei v prirode. Zo Svedska pochadza aj termin s k a n z e n, ktory sa pre muzea tohto druhu zauzival aj v d'alSich krajinach. O styri roky neskorsie, teda roku 1895, bola zahajena v Prahe Narodopisna vystava ceskoslovanska. Organizatori tejto vystavy sa pokusili Ryc. 1. Pohlad na Muzeum slovenskej dediny v Martine �MILAN CHLEBANA expozlcnou formou po prvy raz podat' komplexny obraz a zivote l'udov)'ch vrstiev. Za tymto ucelom sa previezli, alebo rekonstruovali mnohe obytne domy a d'alSie l'udove stavehne objekty. Slovensko tu reprezentovali gazdovstvo z dediny Cicmany a chalupa z Oravy. Tieto l'udove stavby sa postavili p<Jd1'a projektov architekta Dusana Jurkoviea, vel'keho obdivovatel'a a znalca slovenskeho l'udoveho stavitel'stva. Organizatori Narodopisnej vystavy ceskoslovanskej uvazovali tak, ze objekty. zhromazdene pri tejto prilezitosti, by sa mohli stat' zakladom buduceho muzea l'udoveho stavitel'stva. Tieto podnetne myslienky zostali len v podobe pHnov, ale z mnohych priein sa nerealizovali. Prve muzeum l'udovej architektury v Ceskoslovensku sa zacala budovat' roku 1925 v Roznove pod Radhostem. Mesto Roznov pod Radhostem sa na chadza va vychodnej easti Moravy. O vznik tohto skanzenu sa va vel'kej miere zasluzili bratia Alois a Bohumir Jaroilkowie) 1. Do mestskeho parku sustredili drevene mestianske stavby z roznovskeho n,imestia. V sUcasnosti je Valasske muzeum v pfirode v Roznove pod Radhostem najrozsiahlejsie v Ceskoslovensku a stale sa pokraeuje v jeho budovani. Myi'ilienka postavit' muzeum l'udoveho stavitel'stva je znama i na Slovensku uz niekol'ko desat'roci. Je uzko spojena sa vznikom Muzealnej slovenskej spoloenosti roku 1893. Skanzen sa maI nachadzat' v tesnej blizkosti novej budovy Slovenskeho narodneho muzea, która bola postavena roku 1932. Vtedajsie romanticke nahl'ady prenikli prostrednictvom tvorcov i do koncepcie skanzenu. Tato koncepcia ho predstavovala aka żive muzeum, kde bude mozne vidiet' zaniknute sposoby zivota l'udu, ktory sa tu hude udrziavat' v podobe atrakcie 2. Napriek tomu, ze Muzealna slovenska spoloenost' mala pripravene aj finanene prostriedky, s vystavbou sa nezacalo. Vypuknutie druhej svetovej vojny znova addialila tieto snahy na niekol'ko rokov. Obdobie po druhej svetovej vojne je charakterizovane d'alsim lisilim a vybudovanie muzea l'udovej architektury. Nastrankach odbornych easopisov sa objavuju clanky a diskusie, ktore hovoria a potrebe vystavbv tohto muzea. Tieto snahy nadobudaju na intenzite aj preto, ze pamiatky l'udoveho stavitel'stva stale viac miznu. Tato skutoenost' je dosledkom novych hospodarsko-spolocenskych pomeroy i lepsej ekonomickej situovanosti obyvatel'ov Slovenska. Problematike budavania muzei v prirode sa venovali aj zasadania a konferencie, których ciel'om bolo prediskutovat' koncepciu a pracovne postupy pri realizovani tychto diel. Vy1 Arnost Kubesa, Valasske muzeum v pi'irode v Roznove "Sbornik Slovenskeho Narodneho Muzea" 1965, t. 59, Etnografia 2 Stefan Mruskovic, Slovenske milzeum l'udovej architekt!iry vensky Narodopis" 1972, t. 20, s. 13. pod Radhoiitem. 6, s. 22-30. v Martine . .,Slo- �Muzeum "._._., / • slovenskej " .•.•-" i.. / CAOCA ',-._' \''J'! i O w dediny j Martinie .1.--_....... './.r' "".•••._ .•... l' \-._ ..,; O ."'..•...... .BAROEJOV O " "',., .PRESDV t' /' i I .KOŚlCE i I ; i ,.*'" · I i \. \ dlWISLAVA ,.,._._._ \.-. r .-., r"; '-.,J'-- • .J / \. Mapa rozmiestnenia skanzenov .....-._ ''-.- / r..... '\ ~ \_ I I ~ _.J I • Skilllltll r MIrlin. o Rtgionlln. O B.nsk; sk.nz.n r /J.Jnsktj J,ilrnici sbM."Y na Slovensku stavba skanzenov sa povazuje za najlepsi sp6sob ochrany pamiatok l'udoveho stavitel'stva. Dna 2. aprHa 1964 Slovenska narodna rada schvalila navrh na vybudovanie celoslovenskeho Muzea l'udovej architektury v Martine. Splnenim tejto vaznej a narocnej kulturno-politickej a vedeckej ulohy, bolo poverene Slovenske narodne muzeum - Etnograficky ustav v Martine. Skanzen i expozicie Slovenskeho narodneho muzea vytvoria spolu komplex, reprezentujuci materialnu i duchovnu kulturu slovenskeho l'udu~. V tomto case sa zaCina vlastna etapa pripravnych prac na budovanie skanzenu. Odborni pracovnici Slovenskeho narodneho muzea v Martine zhromazd'uju podklady a dokumentaciu o l'udovom stavitel'stve na Slovensku. Tie oblasti, ktore su v materialoch nedostatocne zastupene, osobne navstevuju a priamo na mieste vyberaju vhodne objekty. Spolu s vyberom stavebnych objektov, hl'ada sa aj vyhovujuce miesto pre skanzen. Vedenie Slovenskeho narodneho muzea sa rozhodlo pre Jahodnicke haje, które leiia juhovychodnym smerom, pribliine 2 km od centra Martina. Tuto skutocnost' respektovali aj autorske kolektivy, które sa zucastnili sut'aie o vypracovanie urbanistickej studie a navrhu projektu na vystavbu skanzenu. Uzemie Jahodnickych hajov ma rozlohu okolo 100 ha, nachadza sa v zvlnenom terene, ciastocne porastenom ihlicnatym lesom. Na t€jto pioche sa spolu sustredi a postavi asi 240 objektov 3 Ibidem. s. 19. �MILAN CHLEBANA l'udoveho stavitel'stva, które budu rozdelene do jednotlivych celkov (oblasti). akrem tychto objektov sa vybuduju aj komunikacie, parkovisko, administrativne a sluzobne priestory. Popri svojej vedecko-dokumentacnej funkcii, bude skanzen plnit' aj ulohu osvetoveho a rekreaćneho zariadenia 4. Zakladny kamen tohto muzea polozili dna 5. novembra 1968. Po niekol'kych desat'rociach diskusii, problemov a intenzivnej vyskumnej praci sa konecne zacalo budovat' Muzeum slovenskej dediny. Toto pomenovanie (namiesto Muzeum l'udovej architektury), sa zaviedlo roku 1972 a bolo tiez predmetom mnohych diskusii. Najcastejsie sa aj nad'alej pouziva termin s k a n z e n, pretoze je kratky, vystizny a zrozumitel'ny. Vystavba skanzenu pri SIovenskom narodnom muzeu v Martine je v sucasnosti najd61ezitejsou ulohou tohto ustavu. Podriad'uje sa jej vsetka vedecko-vyskumna a dokumentacna cinnost' ustavu, ktory je personalne dobudovany a dobre pripraveny na tuto narocnu pracu. Tato ćinnost' sa prejavila aj na profile jeho publikacneho organu, kto rym je Zbornik Slovenskeho narodneho muzea. Prve prispevky od dr. Andreja Polonca a dr. Stefana Mruskovića sa objavili uz roku 19655. Tieto clanky sumarizovali doterajsie snahy o vystavbu skanzenu a ciastocne naznacili jeho koncepciu. V Zborniku Slovenskeho mirodneho muzea 62, Etnografia 10, 1969 su publikovane uz prve skusenotsti a konkretne poznatky z vystavby skanzenu. Su zaradene v osobitnej casti pod nazvom Kronika Muzea l'udovej architektllry. Znacny priestor v tomto Zborniku je venovany otazkam studia l'udoveho stavitel'stva na Slovensku. V roku 1972 vysla publikacia Muzeum l'udovej architektury. J{m Kantar a Jozef Turzo v kratkych prispevkoch opisali stay prac na v)rstavbe skanzenu a uviedli smer jeho d'alsieho rozvoja. Tato knizka je vybavena obsiahlou obrazovou cast'ou, ktora citatel'ovi priblizuje konkretne objekty l'udoveho stavitel'stva, vybrane pre Muzeum slovenskej dediny. Vzhl'adom na to, ze tradicnym a prevaznym zamestnanim bolo na Slovensku v minulosti pol'nohospodarstvo, najviac objektov budu predstavovat' rol'nicke usadlosti. akrem rol'nickych obydli tu budu aj dom~' drevorubacov, pastierov, remeselnikov, d'alej mensie objekty doplnkoveho charakteru - kaplnky, krize pri cestach, vyrobne zariadenia. Objekty sustredene v jednotlivych regiónoch respektuj u tradicnu zastavbu a budu predstavovaf typicke sidelne formy slovenskych dedin G. Vnutorne je Muzeum slovenskej dediny T9zdelene na 10 oblasti. v ktorych su zastupene vsetky typy Yudoveho stavitefstva na SlovenIbidem, s. 24. "Sbornik Slovenskeho Narodneho Muzea" 1965, t. 59, Etnografia 6, s. 5-21. 6 Jan Kantar, Koncepcne zcisady M{tzea l'udovej architektury v Martine. In: Muzeum l'udo'vej architektury, Martin 1972. ·1 5 �Muzeum. slot'enskej dediny 249 w MM'linie sku. Niektore oblasti su este d'alej rozClenene, vzhladom na region~l1nu diferencovanosf a odlisnosti Tudovych stavebnych objektov: I. Oblasf Cicmian (dedina Cićmany). Tato oblasf je zo vsatkych najmensia, bude tu staf jedna usadlosf a jeden obytny dom. II. Oblasf kopanićiarskeho osidlenia severozapadneho Slovenska. III. Oblasf Oravy, Turca a Liptova. Tato oblasf bude poetom objektov najrozsiahlejsia. Objekty z jednotlivych regiónov budu sustredene osobitne. IV. Oblasf Spisa. Sklada sa z troch celkov: skupina tatransko-magurska, skupina centralneho Spisa a skupina juzneho Spisa s obydliami banikov. V. Oblast vychodneho Slovenska. Deli sa d'alej na skupinu sariśsko-beskydsku a poloninsku. VI. Oblasf Pohronia. Tato oblasf sleduje Tudovu architekturu pri rieke Hron. VII. .Juzna oblast stredneho Slovenska. VIII. Podunajska oblasf. IX. Oblasf Ponitria a Bielych Karpat. X. Oblasf trnavskej niziny, Malych Karpat a Zahoria. V sueasnosti (zaCiatok roku 1976) je realizovana casf oblasti Cislo III - región O1'ava, v ktorom je postavenych spolu 26 objektov. Niektore objekty regiónu Orava su zariadene nabytkom a d'alsim prislusenstvom Tudoveho interieru. Vo vystavbe je oblast Cislo II - severOzapadne Slovensko. I ked' Muzeum slovenskej dediny este nie je dokoneene, región Orava je uz pristupny verejnosti. Slavnostne otvorenie tejto casti skanzenu bolo dna 24. maja 1972 za ucasti etnografov a muzejnikov z celej Ceskoslovenskej socialistickej republiky. Pri tejto prilezitosti boI usporiadany seminar o ochrane Tudovej architektury, ktory sa konal 23. a 24. maja 1972. Na semimiri boli prednesene referaty, ktore sa zaoberali ochranou l'udovych stavebnych objektov formou budovania skanzenov, alebo ochranou na mieste vzniku - in situ. Vo vystavnych priestoroch Slovenskeho narodneho muzea bola zaroven instalovana vystava "Ludova architektura v Ceskoslovensku". Spristupnenie prvej, dobudovanej casti IVluzea slovenskej dediny malo teda d6stojn)T ramec 7. SkanZt'n v Martine sa stane po svojom dokonceni hmotnym dokumentom I'udovej stavebnej kultury na uzemi Slovenska. Obytne domy a stavebnć objekty sustredene v Muzeu slovenskej dediny nebuQu hovorit len o kulture Slovakov, ale aj o prislusnikoch inych etnickych skupin, 7 Jan verejnosti. Hycko, ['rva ćast' Ml'lzea slocens.'{ej "Muzeum" 1972. t. 17, s. 209. dediny v Martine spristupnenci �2?l0 MIL,,"N CHLEBANA ktore toto uzemie obyvaju uz niekoTko stor oci. I ked' bude v tomto muzeu zastupene Tudove staviteTstvo z celeho Slovenska, nezostane osamotene. DalSie skanzeny sa stavaju na Kysuciach severozapadne Slovensko, na Grave, v Liptove, na vychodnom Slovensku pri meste Bardejov. V tychto skanzenoch sa sustredia objekty Tudovej architektury z jednotlivych regiónov. V blizkosti stareho banickeho mesta Banska Stiavnica sa pripravuje vystavba Banskeho muzea v prirode. akrem objektov na povrchu, bude v muzeu aj podzemna cast. Tu sa vyuziju priestory starych sacht, v ktorych sa kedysi tazi1a ruda. Sachty posluzia na instalovanie banickych strojov a zariadeni 8. Na zaver mozno konstatovat, ze v sucasnosti je v procese vystavby na S10vensku sest muzei v prirode. Pat z nich je lokalizovanych v oblasti severneho Slovenska, kde bola v prevahe po starocia drevena rudova architektura, ktora tu bude aj chrimena. Vynimkou je skanzen v Martine, ako centralne muzeum, kde budu zastupene vsetky regióny S10venska a teda aj oblasti murovanej architektury. Banske muzeum v prirode pri Banskej Stiavnici sa nachadza v juznej casti stredneho Slovenska. Ochrana pamiatok tradicneho Tudoveho staviteTstva va forme muzei v prirode sa rozbieha nadejnym tempom. Treba len dUfat, ze si ho udrZi i v buducnosti, ale bo ho este zrychli. 8 Jan Novak, Banskć muzeum v pTiTode v Banskej Sliavnici . .,Sbornik Slovenskeho Narodneho Muzea" 1974, t. 68, Etnografia 15, s. 237-261. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/6945e2462852104376e14e067087883e.pdf 70a8b9fdaea64dd2d1c8e09aa35bea8c Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1638 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1977 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1516 Title A name given to the resource In memoriam/ LUD 1977 t.61 Description An account of the resource LUD 1977 t.61,s.402-417 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text VII I N M E M o R I A M Lud, t. 61, 1977 JULIAN KRZyZANOWSKI (4 VII 1892 - 19 V 1976) W dniu 19 maja 1976 zmarł w Warszawie prof. dr Julian Krzyżanowski, ostatni polihistor naszej literatury, badacz penetrujący niestrudzenie rozległy jej obszar od średniowiecza po współczesność i od arcydzieł prozy i poezji mistrzów pióra po anonimową ustną twórczość ludu. Zainteresowania folklorystyczne Profesora Krzyżanowskiego płynęły z dwu żródeł: historii literatury i komparatystyki. Pierwszą z nich pojmował jako przejaw kulturalnego życia narodu, nierozdzielnie związany z narodu tego losami, drugą zaś jako nieodzowny warunek prawidłowego myślenia naukowego, które zakłada konieczność badania zjawisk partykularnych na ich szerokim tle, europejskim czy światowym. Folklor w takim ujęciu stawał się jednym z ważnych komponentów polskiej kultury, wymagającym rzetelnego poznania przy pomocy odpowiednich narzędzi badawczych, które pozwoliłyby intuicyjne wyobrażenie o nim, odziedziczone jeszcze po epoce Romantyzmu, zastąpić wiedzą. \Vczesne studia Prof('~ora nad literaturą ludową powstawały w latach, kiedy święciła tryumfy Szkoła Fińska ze swą metodą geograficzno-historyczną i przejętymi po europejskim Pozytywizmie dążnościami systematyzacyjnymi, a r{J\vnocześnie w latach sporów naukowych o istotę wzajemnych stosunków twórczości ustnej i pisanej. Osiągnięcia Szkoły Fillskiej młody podówczas uczony miał wkrótce wykorzystać praktycznie przy katalogowaniu polskich zasobów bujkowych, zaś słynna dyskusja mic;dzy Albertem Wesselskim, który ·decyduj'lCą rolę w rozwoju bajki przypisywał żródłom literackim (1931) i Walterem Andersonem, który doniosłość tych żródeł nf'gował (1935), zbiegła się z datą wydania hiążki Krzy' żanowskiego, pośrednio rozstrzygającej ten problem. Były to Paralele (1935). Ten zbiór dwudziestu szkiców (pierwszy z nich ukazał się właśnie na łamach "Ludu" w 1929 r.), plon studiów w jednej z największych bibliotek świata, w British Museum, stanowił wyraz autorskiego credo, iż przekazy ustny i pisany danego wątku splatają się w toku wieków z sobą nierozdzielnie i że należy badać �IN MEMORIAM je łącznie: "... świat zJawisk literackich nie jest zbiorem sztywnych schematów, lecz kompleksem spraw żywych, w ciągłym k,ontakcie z sobą wywołujących coraz to nowe zjawiska". (Paralele, s. 1-2). W ciągu długiego, pracowitego życia Profesora, "paralel" między literaturą a folklorem przybywało: powojenne (1961) wydanie książki zgromadziło już ich ilość podwojoną, zaś wydanie trzecie, przygotowane na rok przed śmiercią, objętościowo czterokrotnie od pierwszej edycji bogatsze, przyniesie ich aż sześćdziesiąt pięć. Okres między rokiem 1935 i 1976 zawarł w sobie różnorodne studia nad poszczególnymi gatunkami twórczości ustnej, ciągle traktowane przez uczonego jako dopełnienie jego podstawowych badań historycznoliterackich. W obrębie więc bajki ludowej, stanowiącej dla Profesora logic.zny ciąg dalszy jego prac a polskiej- powieści, pozycją czołową była Polska bajka ludowa w układzie systematycznym. Książka ta, której pierwsze zarysy powstały u schyłku lat trzydziestych, zaś główny korpus podczas okupacji, dwukrotnie (1939 i 1944) cudem ocalona z pożogi wojennej, doczekała się druku w pełnej postaci dopiero w latach 1962-1963. Systematyce, opartej o międzynarodową klasyfikację Aarneg'o-Thompsona, towarzyszyła monografia "W świecie bajki ludowej", napisana w czasie wojny, uratowana z Powstania Warszawskiego, lecz wskutek niesprzyjających okoliczności nie wydana drukiem. Na terenie paremiologii Profesor pozostawił po sobie komentarze Mądrej głowie doU dwie słowie (11958, 21960, 31975) do przeszło połowy tysiąca a de facto do ponad tysiąca przysłów, oraz dzieło koronne - edycję Nowej księgi przySłów polskich (1969-1972), która bez jego inicjatywy i własnego wkładu pracy nie byłaby powstała. Pieśń ludowa wreszcie, dziedzina rzadziej przez Profesora nawiedzana (być może dlatego. że stanowiła domenę jego serdecznego przyjaciela, Jana Stanisława Bystronia), doczC'kała się jedynie pomniejszych studiów. Na wszystkich tych szlakach ustna twórczość ludowa, ukazywana z szerokich perspektyw porównawczych, traktowana była nie statycznie lecz dynamicznie, jako żywy czynnik kultury narodowej, spojony z narodową literaturą w jej dziełach za równo drobnych. jak wielkich. Wymownym świadectwem tej integracyjnej tendencji pozostały stronice a literaturze ludowej, po raz pierwszy od czasów Michała Wiszniewskiego wprowadzone na karty podręcznika Historii literatury polskiej (1964). Każdy uczony w zakresie swojego warsztatu badawczego posługuje się, przynajmniej częściowo, własną terminologią. Profesor Krzyżanowski, twórczy spadkobierca tradycji wielkich europejskich filologów po,przedniego pokolenia, postępował tak samo na gruncie nauki a literaturze. Gdy wypadło mu wejść na grunt od podstaw organizowanej folklorystyki. stanął przed koniecznością wypracowania terminologii nowej i nowoczesnej, która byłaby narzędziem badawczym sprawnym i niezawodnym, ukazującym literaturę ludową od strony artystycznej i historycznej. Oczywiście, posłużyły tu doświadczenia filologiczne, często jednak oklzywały się one niewystarczające. Podsumowaniem tych poszukiwań stał się Słownik folkloru polskiego (1965), wydany pod redakcją Profesora, oraz wiele pisanych przezeń haseł encyklopedycznych, rozrzuconych w innych kompendiach. W ten sposób niemal w całości powstała używana u nas obecnie nomenklatura bajkoznawcza, różne terminy z zakresu paremiologii, precyzyjne gatunkowe określenia przysłowia, zagadki, legendy. Żywot Profesora, niełatwy, bo rozerwany dwiema wojnami światowymi, z któ- �404 IN MEMORIAM rych ostatnia pozbawiła go aż dwukrotnie całego warsztatu, był nie tylko biografią uczonego, ale także biografią człowieka w pełni świadomego odpowiedzialności za wypowiadane słowo, za własną postawę społeczną. Stąd w jego życiorysie obok wątku pracy naukowej snują się wątki rnne, traktowane z takąż samą pasją, jaka cechowała wszystkie jego poczynania: dydaktyka, od pierwszego w dziejach naszej nauki wykładu na Uniwersytecie Warszawskim o "Bajce ludowej, jej teorii i historii" (1936/1937) uwzględniająca zagadnienia folklorystyczne, edytorstwo, gdzie doświadczony wydawca arcydzieł literatury narodowej zmieniał się w wydawcę dzieł literatury ustnej, wreszcie organizacja nauki, w której obrębie usiłował wywalczyć miejsce dla folklorystyki. Pojęcie organizacji Profesor rozumiał szeroko. Było to nie tylko stworzenie specjalnej placówki badawczej przy Instytucie Badań Literackich Polskiej Akademii Nauk, ale i prace redakcyjne, współkierowanie pismami poświęconymi folklorystyce ("Literatura Ludowa" 1957-1969, seria "Studiów folklorystycznych" 1969-1975), a prócz teg'o setki recenzji, setki inicjatyw, sugestie tematów, jakże często wspierane hojnie własnymi materiałami, odczyty, konferencje. kontakty międzynarodowe *. Za trudno jest ten ogromny dorobek poselekcjonować, streścić, za wcześnie zaś ocenić. O rozległości zainteresowań próbowano tu mówić. o rozmiarach świadczy ostatni za życia przygotowany tom "Szkiców folklorystycznych", zebranych drobnych studiów, liczący tysiąc stronic. Jedno można powiedzieć na pewno: udało mu się jeśli nie otworzyć, to przynajmniej uchylić drzwi na świat dla polskiej folklorystyki przez własny czynny udział w świata tego życiu naukowym. I udało mu się w sądach, opiniach, pracach pozostać sobą, zachować niepodległość własnej myśli, niezależnej od miraży przemijającej mody. A wreszcie udało się - ukazując w jasnym, pięknym słowie wartości polskiej literatury - uczynić to samo dla jej "siermiężnej" siootrzycy, literatury ludowej. Zaś emocjonalny stosunek do obydwu dziedzin, nieświadomie narzucany odbiorcom jego książek, był chyba odblaskiem stosunku autorskiego i żródłem wszystkich poczynań Profesora. Wśród rozległych dziedzin życia naukowo-organizacyjnego Profesora poczesne miejsce znajdowała i nasza działalność. Niepomierne są jego zasługi dla Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, którego był członkiem i które w uznaniu zasług nadało mu najwyższy tytuł członka honorowego Towarzystwa, przyznany w 1975 r. z okazji 80-lecia PTL. Jego życiową, serdeczną troską było doprowadzenie do wydawania przez PTL pod opieką naukową PAN całości spuścizny etnograficzno-folklorystycznej Oskara Kolberga (zob. m. in. udział Profesora w sesjach kolbergowskich PTL w Jeleniej Górze 1954 i Przysusze 1960 - "Lud" t. 42 i 47); a gdy wydawnictwo poczęło być realizowane (1961), stanął na jego czele jako przewodniczący Komitetu Redakcyjnego Dzieł wszystkich O. Kolberga, służąc radą, pomocą merytoryczną i teoretyczno-metodologicznym ukierunkowaniem. Redakcja • Zob. Dzie!o Juliana Krzyżanowsktego. Btbltografta prac 1913-1962. Opracowała Swiówińska-K4"zyżanowska. Okres 1963-1973. Dopełniła Maria Bokszczanin. Wstęp Nad Drajiq prac Jultana Krzyżanowskiego, napisał Zdzisław Libera, Warszawa 1973. Zofia bib!io- �IN ALEKSANDER MEMORIAM LECH -105 GODLEWSKI (1905-1975) .. Dnia 27 listopada 1975 r. nauka polska poniosła ciężką stratę, która szczególnie boleśnie dotknęła polskie środowisko etnograficzne i antropologiczne. Odszedł od nas profesor zwyczajny Uniwersytetu Wrocławskiego, Aleksandcr Lech Godlewski. Związany przez ostatnie 15 lat ściśle z Katedrą Etnografii Uni\'iersytetu Wrocławskiego, został jej wierny do końca życia. Po przejściu 7. dniem 1 X 1975 r. na zasłużoną emeryturę, mimo wielkiego wyczerpania chorobą, nadal prowadził wykłady i seminaria. Robił to nie tylko dlatego, że był jedynym. który mógł'Jy wykładać, lecz także dlatego, że pokochał to, co robił i cduawał się pracy z wlelką pasją i zaangażowaniem. Prof. dr Aleksander L. Godle\\;~k; urodził się 25 IX 1905 r .w Warszawie w rodzinie inteligenckiej. Tutaj t~'k~:,· otrzymał wykształcenie. Szkolq śrcdni,) kończy w 1925 r, W tym ,:amym rok.,: zaczyna studia wyższe na Wydziale Filozoficznym Uni wersytctu \"1arsz~:\\ .'\~;;:o na kierunku biologicznyn~, Na tym \Vydziale w Katedrze Anatomii Porównawczej uzyskuje stopień naukowy doktora filozofii na podstawie rozprawy dy!'lomowej Anomalie jajnik,jw mnl": : :;ll'iI'Jdn'cj Afryki (1930 r.). Praca la r:i('-jako zamyka okres jego zain!crcmw,,;1 zoo!ogicznych. Po odbyciu służby \voj::kowcj w latach 1930-19:j] wchodzi w bilski kr:ntakt z Instytutem Nauk Antl'op':>iogicznych i Etnologicznych War~zaw,;ki('gf) Towarzystwa Naukowego. Tutaj pod kierur", kiem dyrektora te[~o ln,(ytutu. prof. :;t. Poniatowski('go, pracl1,ic n:n;L~'lWo IF""';>: kilka lat. Rozbudzają siC; w nim Yla ~;"hr'" zainteresowania antropologią i etnologią. Zaczyna stop:,io\\'o r~'?liz,'w:'c" s\\','k'·'.l;-;:r:?~e marzenia - wyjazd na Morza Południowe. Pod okiem s"',;;o l"': tr'z;: prz;";'.tcwClje się do tej wyprawy naukowej:<1wielc czyta ,:ludillje (li,;;"kly ,j,;?vków p::linl'zyjskich. Jest Vl s\vym zamierzeniu ni("/~rrlOrdo\vany i \'vytl'\':;::;,y, p('rnija ~';.:crcg pi'ZCszkód. by w korlcu uzyskac':.••poparcie prof. PO::.i.::tcw kiego i r":T"C dY'ckcji Łód7:kiego Muzeum Etnograficzncgo i wyrW'za na Pacyfjk w j938 r. ~ Należy zaznaczyć, że od 1931 r. pracuje jcclnoczcjnic jako nduczyci,~l biologii w szkolnictwie średnim oraz jako wykhclowea w FniWl'r",' t'eie Pcws:~ eh~,ym Robotniczym i jako kierownik w świr'f.!icy dla Młodzieży Rcbot:',iczcj Oświaty Pozaszkolnej w Warszawie. Wybuch II wojny światowej przerywa i zarazem znaezYlie skraca w pełni rozwiniętą pracę terenową na wy:,paeh polinezyjskich; A. L, Godlews:,i wraca do kraju, Podczas okupacji przebywa w Warszawie, gdzie na nowo podejmuje pracę zawodową w charakterze nauczyciela. W latach 1940-1943 prowadzi tajne komplety �40(; IN Mł;MORIAM dla młodzieży gimnazjalnej i jest wykładowcą na Tajnym Seminarium Nauczycielskim (1941-1943). Równocześnie w latach 1942-1943 prowadzi wykłady z etnografii ogólnej, zorganizowane przez prof. J. Lotha na Tajnym Uniwersytecie Warszawskim. Po zakończeniu działań wojennyeh nadal pozostaje w Warszawie. Zaczyna pracować w Zarządzie Miejskim Wydz. Oświaty (1945-1951) jako prelegent międzyszkolny dla szkół dla pracujących, a także podejmuje się pracy dziennikarskiej w Polskim Radio i w miesięczniku "Morze", jako wl'lp6łpracownik wydziału wydawniczego. W tym czasie zaczyna wiele pisać i publikować. Nie zaniedbuje jednak pracę naukową. Od 21 marca 1946 r. zaczyna pracować na Uniwersytecie Warszawskim jako asystent przy seminarium socjologicznym prof. J. Bystronia (1946--1951), następnie zostaje st. asystentem przy Katedrze Antropologii (1951-1954) na Wydziale Biologii i Nauk o Ziemi. W roku 1954 uzyskuje tytuł docenta przyznany przez Centralną Komisję Kwalifikacyjną dla Pracowników Nauki na podstawie monografii dotyczącej str.uktury antropologicznej Polinezyjczyków. Jego wiedza i doświadczenie w zakresie nauk antropologicznych i etnologicznych zaczyna w tych latach procentować i przynosić wyraźne efekty. Ma to odbicie w szeregu publikacji, a także w przyznawaniu mu kierowniczych stanowisk. Od 1 lutego 1958 r. aż do 31 września 1961 r. pełni obowiązki kierownika Katedry Antropologii na Uniwersytecie Warszawskim. Pr6ez obowiązków podstawowych, które wypełniał na tej Uczelni, dodatkowo był zatrudniony w Akademii Wychowania Fizycznego (1955-1961), gdzie prowadził Zakład Antropologii. W latach akademickich 1957/1958 i 1958/59 pełnił funkcję prodziekana Wydziału Biologii i Nauk o Ziemi Uniwersytetu Warszawskiego. 1 X 1961 r. wraz z rodziną przenosi się służbowo do Wrocławia. Obejmuje tutaj stanowisko docenta etatowego przy Katedrze Etnografii Ogólnej i Słowian Uniwersytetu Wrocławskiego im. B. Bieruta. Od tego czasu, aż do śmierci, związany jest ściśle z tą Uczelnią. Tutaj w roku 1962 otrzymuje kierownictwo nowoutworzonej. jedynej w Polsce Pracowni Etnografii Ludów Oceanii, a w 1965 r. obejmuje kierownictwo Katedry. Pracz obowiązków i funkcji, które pełni, obejmuje także zajęcia w Katedrze Nauk Biologicznych Wyższej Szkoły Wychowania Fizycznego we Wrocławiu, gdzie od 1962 r. przez 4 lata był pr,odziekanem Wydziału Wychowania Fizycznego. W dowód sukcesów naukowych Rada Państwa nadaje mu w 1967 r. tytuł naukowy profesora nadzwyczajnego nauk humanistycznych, a w 1973 r. profesora zwyczajnego. Działalność i zasługi Profesora można rozpatrywać w kilku wymiarach: naukowym, popularyzatorskim, dydaktyczno-wychowawczym, a także w aspekcie działalności społecznej. Naukowe zainteresowania Profesora początkowo koncentrowały się na embriologii i teratologii w ra:mach zoologii. Następnie przesuwa swoją uwagę na zagadnienia z zakresu nauk antropologicznych i etnologicznych. Zwraca szczególną uwagę na problemy związane z etnogenezą ludów Oceanii i Australii. W celu pogłębienia swoich studiów nad tymi zagadnieniami wyrusza na Pacyfik, gdzie prowadzi badania na siedmiu wyspach: Bora-Bora, Huahine, Moorea, Nuku-Hiva, Raiatea, Tahaa i Tahiti. Plonem tej wyprawy jest szereg pubUkacji w postaci rozpraw naukowych, książek i artykułów popularnonaukowych. Problem zaludniania wysp Paeyfiku i kontynentu austrialijskiego miał już. pewne tradycje na polskim gruncie; przed wojną St. Klimek próbował rozwiązać niek- �IN 407 MEMORIAM tóre zagadnienia. Jednak dopiero A. L. Godlewski zajął się problemem, pracując metodycznie w oparciu o bogaty materiał, który w znacznej mierze został przez niego zebrany w terenie. Profesor WiPr·owadzając do swych badań oryginalne polskie metody antropologiczne: metodę najmniejszych różnic Czekanowskiego i metodę punktów odniesienia (aproksymacja Wankego), rzucił wiele nowego światła na sporne dotąd zagadnienia. Wyniki tych prac zostały opublikowane w "Materiałach i Pracach Antropologicznych": Struktura antropologiczna Polinezyjczyków (1955, t. 8), Struktura antropologiczna rdzennej ludności Nowej Gwinei, Australii i Melanezji (1959, t. 12) i Struktura antropologiczna ludności Mikronezji (1961, t. 37, Miscellanea IV). Wyniki tych prac szerokim echem odbiły się wśród znawców przedmiotu na świecie, czego dowodem mogą być np. pozytywne recenzje napisane przez H. V. Vallois w "L'Anthropologie" 1957, t. 60, nr 5-6 i M. Schwidetzky'ego w "Homo" 1960, t. 11, nr 1-2. Profesor włączył się także aktywnie do międzynarodowej dyskusji o pochodzeniu ludności Oceanii. Wyniki jego pracy Powiązania serologiczne ukladów grupowych ABO, MN, Rh między populacjami Oceanii a mieszkańcami Indonezji oraz ("Przegląd Antropologiczny" 1970, t. 36, z. 1-2) wyraźnie preferują hipotezę azjatyckiego pochodzenia ludności Oceanii, przeciwstawiając się zarazem kilku innym koncepcjom, m. in. Thora Heyerdahla, o zaludnianiu tego rejonu świata przez Indian z wybrzeży Ameryki. W grupie zagadnień czysto etnograficznych na wyróżnienie zasługuje opracowanie legend polinezyjskich żeglarzy w książce Drogi Synów Slońca (Wyd. PTL, Biblioteka Popularna, t. 4, Wrocław 1963). "Zagadnienia Rodzaj6w Literackich" wydawane przez Łódzkie Towarzystwo Naukowe umieszczają jego materiały dotyczące polinezyjskiego prawa zwyczajowego "ture", polinezyjskich legend "a'ai" i polinezyjskich śpiewów okolicznościowych "mele". W 1971 r. wydana zDstała p'rzez "Ossolineum" książka Czar dalekiej Nuku-Hiva, w kt6rej Profesor zawarł własne obserwacje poczynione na wyspach Polinezji wschodniej z obserwacjami poczynionymi podczas badań dotyczących współczesnych przemian społeczno-kulturowych, jakie zachodzą w tym rejonie Pacyfiku. Te ostatnie obserwacje poczynił będąc na 3-miesięcznym sty·pendium (1963-1964), które otrzymał od Ministra Edukacji Narodowej we Francji, prowadząc badania w Muzeum Człowieka i w Instytucie Orientalnym w Paryżu. Nie sposób omówić wszystkie jego rozprawy naukowe. Jednak prócz tej formy wypowiadania się Profesor występował często z referatami naukowymi na konferencjach, sympozjach i zjazdach w kraju i za granicą. Szczególnie na wyróżnienie zasługują wystąpienia poza krajem, gdzie niejednokrotnie miał możność przedstawienia polskiego stanu badań nad problematyką oceanistyczną. W tym duchu wygłosił odczyt w Towarzystwie Naukowym Oceanistów w Paryżu. Podob~e dwa wystąpienia odbyły się w Zakładzie Antropologii przy Uniwersytecie Paryskim, gdzie wygłosił odczyt o wrocławskich metodach badawczych polskiej antropologii. Bierze także czynny udział w VII Międzynarodowym Kongresie Nauk Antropologicznych i Etnologicznych (Moskwa 1964), na którym wygłasza referat wskazujący na analogie między tradycjami migracyjnymi Polinezyjczyków a por6wnawczą charakterystyką antropologiczną wyspiarzy. Profesor był znakomitym dydaktykiem i wychowawcą młodzieży, miał za sobą ponad 4{) lat pracy dydaktycznej w szkołach średnich i wyższych. Pr6cz zajęć etatowych prowadził także zlecone wykłady, np. w Katedrze AntropolDgii Uniwersytetu im. A. Mickiewicza w Poznaniu i na Wydziale Filozofii Chrześcijańskiej Akademii Teologii Katolickiej w Warszawie. Indianami wybrzeża pacyficznego Ameryki �408 IN MEMORIAM Pracę dydaktyczną traktował bardzo 'poważnie, a do problemów, które w tym zakresie rozwiązywał, podchodził z wielką rozwagą i sumiennością. Jego wielkie wysiłki jako nauczyciela akademickiego dały konkretne rezultaty: wyszkolił około 150 magistrów, promował 3 doktorów, ponadto jedna praca doktorska pod jego kierownictwem jest na ukończeniu. Prócz tego zrecenzował ponad 200 prac magistersJkkh i ponad 50 doktorskich. Obok działalności dydaktycznej Profesor prowadził na szeroką skalę zakrojoną działalność popularyzatorską. Robił to na dwóch frontach: wydawniczym i odczytowym. Wydał szereg prac popularyzujących wiedzę w bardzo przystępny, ujmujący sposób, posługując się przy tym piękną polszczyzną. Trzeba przyznać, że nie każdy z uczonych potrafi w ten sposób przekazać swoją wiedzę szerszemu ogółowi. Ta strona działalności Profesora zasługuje na najwyższe uznanie. Popularyzował wiedzę także słowem. Na odczyty jeździł z ramienia szeregu towarzystw, do których należały m. in. Towarzystwo Wiedzy Powszechnej, Wrocławskie Towarzystwo Naukowe, Dolnośląskie Towarzystwo Kulturalne. Wygłaszał prelekcje w różnych środowiskach, rozpowszechniając przede wszystkim wiedzę wśród młodzieży uczącej się i pracującej. Sam zafascynowany Polinezją i światem egzotyki potrafił "zarazić" tym także słuchaczy i swoich czytelników. Pomagała mu w tym ekspresja wypowiadania się oraz wrodzony sposób gawędziarski. Brał bardzo czynny udział w pracy wielu towarzystw naukowych. Był Sekretarzem Generalnym i członkiem Zarządu Głównego Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, członkiem Komitetu Nauk Etnologicznych PAN i członkiem Komitetu Antropologicznego PAN. Był wieloletnim członkiem Zarządu a następnie Komisji Rewizyjnej Polskiego Towarzystwa Antropologicznego. W rocznicę 50-lecia PTA został honorQwym członkiem tego Towarzystwa. Brał także czynny udział w życiu społecznym. Był członkiem Wojewórlzkiego Komitetu Frontu Jedności Narodu we Wrocławiu, pełnił funkcje w Chrześcijańskim Stowarzyszeniu Społecznym. Był wyróżniony szeregiem odznaczeń i medali za działalność naukową i społeczną, m. in. Orderem "Polonia Restituta", Odznaką Tysiąclecia Państwa Polskiego (wyróżnienie Ogólnopolskiego Komitetu Frontu Jedności Narodu), Medalem XXV -lecia Odzyskania Dolnego Sląska, Odznaką 100-lecia Sportu Polskiego, Medalem Pamiątkowym dla Upamiętnienia Jubileuszu XXV-lecia Uniwersytetu Wrocławskiego. Odszedł Człowiek prawy i szlachetny, przepojony głębokim humanizmem. Uczynny i cieszący się uznaniem wśród młodzieży akademickiej oraz współpracowników. W swej wędrówce przez życie osiągnął wiele zaszczytów i godności. Nie spełniło się chyba tylko jedno jego marzenie, z którego najbliższym się zwierzał bardzo pragnął jeszcze powrócić na Polinezję, której poświęcił znaczną część swojego życia. Adam Paluch �IN BIBLIOGRAFIA PRAC ALEKSANDRA Zestawiła 1938 Biali, Barbara LECHA GODLEWSKIEGO Kopydławska na wybrzeżu. "Kurier Warszawski" z 7 X 1938*. "Kurier Warszawski" z 18 IX 1938-. koło Tahiti. "Kurier Warszawski" z 17 IX 1938-. którzy Maoryjskie Moorea W MEMORIAM pozostali czary. drodze na Tahiti: Male Antylle. Guadelupa. Mieszkańcy wyspy St. Martynice. "Kurier Warszawski" z 5 VII 1938-. W drodze na Tahiti: Postój w Algerze. Kasbah - dzielnica Pierre arabska. "Kurier z 22 VI 1938-. Markizy, Taiohae. "Kurier Warszawski" z H XI 1938-. Pod Wiatrem. "Kurier Warszawski" z 30 X 1938-. Wschodniej Oceanii, Papeete. "Kurier Warszawski" z 4 XII 1938-. na War- szawski" Wyspy Wyspy Stolica 1939 "Kurier Warszawski" z 16 II 1939*. "Kurier Warszawski" z 19 III 1939-. Tahaa, wyspa wanilii. "Kurier Warszawski" 1939, nr 118. Tahiti od strony pólnocnej. "Kurier Warszawski" z 5 I 1939-. Tańce i śpiewy Polinezji. "Kurier Warszawski" z 17 I 1939-. W tahitijskim dworzyszczu. "Kurier Warszawski" z 18 IV 1939-. Wiara w duchy na Polinezji. "Kurier Warszawski" z 5 III 1939-. Biala Aneta (wśród Na poludniowllm trędowatych). krańcu Tahiti. 1945 Gwiazdka na Wyspach Jak zostlllem wlóczęgą. Południowych. "Płomień" "Morze" 1945, nr 3, s. 8-9. 1945, R. I, nr 1-. 1946 "Morze" 1946, nr 4, s. 12-13. "Młodzież Morska" 1946, R. II, nr 7, s. 7-9. Bora-Bora, wyspa ludzi szczęśliwych. "Problemy" 1946, nr 5, s. 12-18. Brama dwóch oceanów. "Młodzież Morska" 1946, R. II, nr 8/9, s. 10-12. Guancze z Wysp Kanaryjskich. "Morze" 1946, nr 7, s. 9-10. Kai-Kai. "Młodzież Morska" 1946, R. II, nr 1/2, s. 9. Kokosowy interes. "Gazeta Ścienna Ligi Morskiej" 1946, nr 5-. Legenda Atlantydy. "Młodzież Morska" 1946, R. II, nr 10, s. 10-H. Ludy karzelków. "Gazeta Ścienna Ligi Morskiej" 1946, nr 11-. Morskie wędrówki. "Morze" 1946, nr 12, s. 10-12. Nieposkromiona milość. "Morze" 1946, nr 6, s. 15-16. Nieustraszeni żeglarze. "Młodzież Morska" 1946, R. II, nr 12, s. 6-7. O sile charakteru i czlowieku kulturalnllm. "Głos Nauczycielski" z 15 XII 1946, R. XXV, nr 20, s. 326-329. Ostatni piraci Mórz Poludniowych. "Młodzież Morska" 1946, R. II, nr 6, s. 4-5. Owocny wysilek. "Gazeta Ścienna Ligi Morskiej" 1946, nr 2-. Polacy na morzach i lądach dalekich. "Gazeta Ścienna Ligi Morskiej" 1946, nr 2-. Regulatory życia. "Płomień" 1946, R. II, nr 7/8, s. 235-239. Rybacy Mórz Poludniowych. "Morze" 1946, nr 1, s. 8-10. W krainie pomarańczy. "Gazeta Ścienna Ligi Morskiej" 1946, nr 3- . Artyści Biali • - żeglarze. przyjaciele ludożerców. zapi~ bibliograficzny nie sprawdzony z oryginałem. �410 IN MEMORIAM 1947 "Gazeta Ścienna Ligi Morskiej" 1947, R. III, nr 4. "Płomień" 1947, R. II, nr 9, s. 262-265. Karnawał w puszczy. "Gazeta Ścienna Ligi Morskiej" 1947, R. III, nr 2. Magia ognia na wyspie Raiatei. "Problemy" 1947, nr 2, s. 135-137. Małe Antylle. "Morze" 1947, nr 2, ·S. 16-17. Miasto na krańcu świata (Papeete). "Młodzież Morska" 1947, R. III, nr 7/8/9. s. 11-12. Morza śródlądowe. "Młodzież Morska" 1947, R. III, nr 10, s. 5. Na Helu dawniej i dzisiaj. "Słowo Powszechne" z 28 VIII 1947, R. I, nr 155, s. 6. O sile i wielkości fal morskich. "Młodzież Morska" 1947, R. III, nr 12, s. 9. O wodzie morskiej. "Młodzież Morska" 1947, R. III, nr 11, s. 11. Papuga plemienia Arunda. "Młodzież Morska" 1947, R. III, nr 4, s. 7-8. Pierwotni czarodzieje. "Młodzież Morska" 1947, R. III, nr 3, s. 7-9. Pogodne dni na Morzach Południowych. "Płomień" 1947, R. II, nr 19/20, s. 600-604. Prawo tabu. "Młodzież Morska" 1947, R. III, nr 5/6, s. 6-8. Totemy. "Gazeta Ścienna Ligi Morskiej" 1947, R. III, nr 7. Bumerang. Dyplom Neptuna. 1948 Czy wiecie, że legendarne smoki nie zginęły zeta Ścienna Ligi Morskiej" całkowicie z powierzchni "Ga- Ziemi? 1948, R. IV, nr 2. 1953 Muzeum kultur Pierwotna "Stolica" 1953, nr 7 (269), s. 8-9. "Przegląd Antropologiczny" 1953, t. 19, s. 292-308. ludowych. ludność Tasmanii. 1954 "Dookoła Świata" Amok. Charakterystyka 1954, R. I, nr 38, s. 15. antropologiczna gląd Antropologiczny" Człowiek z Piltdown. dawnych mieszkańców Wyspy Wielkanocnej. "Prze- 1954, t. 20, s. 105-126. Tajemnicze oszustwo na szczątkach kostnych człowieka ko- "Życie Warszawy" z 18 IX 1954, R. XI, nr 223 (3394), s. 4. Dziwy Wyspy Wielkanocnej. "Dookoła Świata" 1954, R. I, nr 34, s. 14. Gry sportowe i tańce ludów Oceanii. "Kultura Fizyczna" 1954, nr 1, s. 7-17. Najmniejsi ludzie na świecie w dżunglach Gwinei. "Życie Warszawy" z 16 X 1954, R. XI, nr 247 (3418), s. 4. Sporty ludów Polinezji: faororovoro, fangatan, popo, tupapa etc. "Dookoła Świata" 1954, R. I, nr 12, s. 5. Tajemnice Wysp Melanezji czyli w zdrowym ciele zdrowy Duk-Duk. "Dookoła Świata" 1954, R. I, nr 51/52, s. 4--5. palnego. 1955 Brama dwóch oceanów (Kanał Panamski). "Horyzont". Dodatek do "Żołnierza Wol- ności" 1955, nr 26 (292). Istoty praludzkie z Czu-Ku-Tien. "Życie Warszawy" z 25 VI 1955, R. XII, nr 150 (3633), s. 4. Kan-Tiki przeciw uczonym. (Hipoteza pochodzenia ludności polinezyjskiej). "Życie Warszawy" z 3 XII 1955, R. XII, nr 288 (3771), s. 4. Łowcy pereł na Paumotach. "Horyzont" 1955, nr 13 (136), s. 2. zaginionej cywilizacji. Tajemnice Wyspy Wielkanocnej. "Życie Warszawy" z 26 III 1955, R. XII, nr 73 (3556), s. 4. O rasach i rasiźmie. "Walka Młodych" 1955, nr 6, s. 51-55. Od atomu do żywego białka. "Walka Młodych" 1955, nr 3, s. 12-16. Na śladach �IN Przez lądy i morza. "Horyzont" Przez lądy mi. Czy zwierzęta wyczuwają zbliżające się 1955, nr 18 (196), s. 2. i morza. 1) Legendarne 2) Pływające wyspy. rllbki pilota z rekinem. 1955, nr 13 (136), s. 2. antropologiczna smoki 3) Mrówki jaźń Struktura 411 MEMORIr~M 5) nie zginęły rolniczki Amator z dżunglach orzechów powierzchni Panamy. i Prace Zie- 4) Przy- "Horyzont" kokosowych. (W:) "Materiały Polinezyjczyków. Antropologicz- ne" nr 8, Wrocław Tajemnice Nowej 1955. Gwinei. "Horyzont" całkowicie w niebezpieczeństwo? 1955, nr 9 (88). 1956 Odpowiedzi [odpowiedzi na 7 pytań z zakresu na pytania antropologii]. "Wojsko Lu- dowe" 1956, nr 6. Stulecie Neandertalczyka. 2 Azji na Pacyfik. "Życie Warszawy" Pochodzenie i skład z 11 III 1956, R. XIII, nr 60 (3854), s. 6. Polinezyjczyków. "Poznaj Świat" rasowy 1956, nr 7, s. 7-10. 1957 Pustynna Tahiti Antinea. najpiękniejsza. "Dookoła Świata" 1957, R. IV, nr 14, s. 7-8. Warszawa 1957. 1958 był człowiekiem? Antropolodzy szukają kolebki ludzkości. "Życie z 16 XII 1958, R. XV, nr 300 (4721), s. 6. Fidżi archipelag kontrastów. "Poznaj Swiat" 1958, nr 4, s. 23-27. Gdzie się znajdowała kolebka ludzkości? "Człowiek w Czasie i Przestrzeni" 1958, R. I, z. 3, 142-145. Mana. Tabu. Atua. Z cyklu: Religie świata. "Radar" 1958, R. XII, nr 11, s. 28-29. Melanezja, Mikronezja, Polinezja. "Poznaj Świat" 1958, nr 10, s. 34--36. Neandertalczycy z Shanidar. "Człowiek w Czasie i Przestrzeni" 1958, R. I, z. 1, s. 53-54. Pojeti "Mana" mezi obywateLi Oceanie. Opava 1958. (Wyd.) Slezski Ustav Ceskoslov. Akad. Ved. *. Problem Pigmeju z Nove Guineje. (W:) Sbornik sjezdovych materialu I Sjezdu eSI Antropologu, Opava 1958, s. 97-98 *. Tragedia ludów pierwotnych: wielka strata dla nauki. "Życie Warszawy" z 15 XI 1958, R. XV, nr 274 (4695), s. 5. Czy PIesiantrop Warszawy" 1959 A'ai (polinezyjskie legendy). "Zagadnienia Rodzajów Literackich" 1959, t. 2, z. l, s. 149-152. Czechosłowacji Egipt. Sukcesy polskich antropologów. "Życie Warszawy" z 17 I 1959, R. XVI, nr 15 (4749), s. 5. Prapigmeje z wyspy Flores. "Człowiek w Czasie i Przestrzeni" 1959, R. II, z. 4, s. 232-234. Przysłowia tahityjskie. Zapisał i przełożllł .... (W:) Mądrości z palmowego liścia. W opracowaniu E. Służkiewicza i R. Stillera. Warszawa 1959, s. 191-195. Struktura antropologiczna rdzennej ludności Nowej Gwinei, Australii i Melanezji. (W:) "Materiały i Prace Antropologiczne" nr 12, Wrocław 1959. "Swięta kura" PaCYfiku. "Poznaj Swiat" 1959, nr 5, s. 33-36. Po 1960 Mele (polinezyjskie 1960, t. 3, z. l, śpiewy s. okolicznościowe). 149-150. "Zagadnienia Rodzajów Literackich" �412 MEMORIAM IN 01)rzędy przy zgonie, rodzaje i wiara w byt pośmiertny wśród PolineMuzeum Kultury i Sztuki Ludowej w War- pochówków "Zeszyty Etnograficzne 1960, t. 1, s. 87-96. zyjczyków. szawie" Rozważania nad przyczynami t'l/cznej niektórych zmian zaszłych wybranych w strukturze populacji. "Człowiek i somai Przestrzeni" antropologicznej w Czasie 1960, R. III, z. 4, s. 207-211. łuków skrzelowych. Instrukcja do tablicy szkolnej Warszawa 1960. (Wyd.) PZWS. Tahiti nejkrasnejSi. Z polskeho originalu prelozil Jaroslav Rozwój oraz barwna Janouch. tablica. Praha 1960. 1961 "Anthropos" 1961, C. 15 (N. S. 7), s. 85-87. (Acta Kongresu Mikulov 1961. Vyd. Moravske Muzeum v Brne Brno 1963). Serca kręgowców: ryby, płaza, gada i ssaka. Instrukcja do tablicy szkolnej. Warszawa 1961. (Wyd.) PZWS. Struktura antropologiczna ludności Mikronezji. (W:) "Materiały i Prace Antropologiczne" nr 37, Miscellanea IV, Wrocław 1961, s. 53-74. Puti migracii zitelej Mikronezji. Anthropologickeho Ustav Anthropos, 1962 Karzełki Azji, Afryki, Oceanii. "Wiedza i Zycie" 1962, R. XXX, nr 3, s. 130-137. List otwarty do Redaktora Naczelnego. "Dookoła Świata" 1962, R. IX, nr 5, s. 2. Mózgowie kręgowców: ryby, płaza, gada (tabl. 1), ptaka, ssaka, człowieka (tabl. II). Instrukcja Pojęcie Nauk. Skqd do tablicy "Mana" szkolnej. w wierzeniach Wydział II Nauk pochodzimy? Afryka? Warszawa wyspiarzy 1962. (Wyd.) PZWS. Oceanii. (W:) Sprawozdania Wroe!. Tow. nr 17A, 1962, s. 65-70. i Zycie" 1962, R. XXX, nr 9, s. 514-518. Hist.-Filozof. "Wiedza 1963 Drogi Synów Predestynacja Słońca, Wrocław w świetle badań 1963 (W:) Biblioteka Popularna PTL, t. IV. antropologicznych. "Sport" 1963. R. XIX, nr 37, s. 2. 1964 Badania nad kraniologiq Antropologiczne" Maorysów nr 70, Wrocław z Nowej Zelandii. (W:) "Materiały i PraC'e 1964, s. 89-94. La recherche oceanienne dans la Pologne d'aujourd'hui. "Journal de la Societe des Oceanistes" 1964, t. 20, nr 20, s. 79-84. Zróżnicowanie serologiczne (ABO) ludów Europy. "Rozprawy Naukowe WSWF we Wrocławiu" 1964, t. 3, s. 309-314. 1965 Charakterystyczne przykładzie różnice między człowiekiem mieszkańców Polinezji). (W:) pierwotnym Sprawozdania a cywilizowanym (na Wroe!. Tow. Nauk. II Nauk Hist.-Filozof, nr 20A, 1965, s. 102-105. dot'l/czqce działalności Commision Internationale des Arts et Traditions J'opulaires. "Lud" 1965, t. 49, cz. II, s. 809-810. [Rec.] Schmitz Carl and Robert Wildhaber (eds.), Festschrift Alfred Biihler ... "The Journal of the Polynesian Society" 1965, vol. 75, nr 4, s. 507-509. Zagnica. Barwna tablica oraz instrukcja. Warszawa 1965, (Wyd.) PZWS. Wydział Informacje 1966 Pacyficzne kultury. [Ha'sło w Wielkiej 1966, t. 8, s. 387. Encyklopedii Powszechnej PWN] Warszawa �IN 413 MEMORIAM 1967 [Hasła etnograficzne i antropologiczne (40) do Słownika Języka Polskiego Warszawa 1967]. Tur e (polinezyjskie prawo zwyczajowe). "Zagadnienia Rodzajów Literackich" t. 10, z. l, s. 166-167. PWN. 1967. 1969 [Hasła etnograficzne (24) do Małego Słownika Warszawa Antropologicznego, 1969]. 1970 Powiqzania serologiczne Oceanii układów a mieszkańcami grupowych Indonezji ABO, MN, oraz Indianami Rh między Wybrzeża ryki. "Przegląd Antropologiczny" 1970, t. 36, z. 1/2, s. 41-52. La recherche oceanienne dans la Pologne d'aujourd'hui: paralleles tion Migra.toire Polynesienne des insulaires. (W:) VII-me et Ethnologiques s. 56-59. ques et la caracteristique Congres Moscou entre Anthropologique International 1964. Volume populacjami Pacyficznego IX. Ame- la tradi- comparative des Sciences Anthropologi- (Izd.) Nauka, Moskva 1970, 1971 [Rec.] Bakay Kornel, Scythian Connections, Budapest Czar dalekiej Nuku Hiva, rattle!: in the 1971. "Przegląd Wrocław 1971. Carpathian Zoologiczny" Basin and their Eastern 1971, t. 16, z. 2, s. 251-2. 1972 Malinowski B. "Polska" 1972, nr 5, s. 42-43 (oraz w mui ang. "Poland", franc. "La Pologne", niem. "Polen".). Przecl Levi-Straussem: tacjach: ameryk. 1973 Przewództwo wypraw "Nautologia" Wierzenia morskich w neolitycznej kulturze koczowników Polinezji. 1973, R. VIII, nr 1/2, s. 30-38. animistyczne współczesnych ludów Afryki. "Studia Philosophiae Christla- nae ATK" 1973, R. IX, cz. I, s. 301-306. 1974 Związki etnografii nr 197, Studia z językoznawstwem. "Acta Linguistika I, s. 29-34. Universitatis Wratislaviensis" 1974, 1976 Morze w kulturach red. A. Piskozuba. (W:) Morze w kulturach świata. Wrocław, Ossolineum, s. 479---496. Oceani, Praca zbiorowa pod LUCJAN TURKOWSKI (1905-1976) Etnologia polska poniosła ciężką stratę. Dnia 2 stycznia 1976 r. nagle i niespodziewanie zmarł w Londynie dr Lucjan Turkowski, profesor etnografii i etnologii Polskiego Uniwersytetu na Obczyźnie. Był to wybitny etnolog, doskonale przygotowany badacz terenowy, twórczy, �41t IN MEMORIAM całkowicie oddany pracy naukowej. Jego publikacje cechuje sumienne, wnikliwe i krytyczne opracowywanie zebranych materiałów i podjętych problemów, przy których rozwiązywaniu uwzględniał szerokie horyzonty. Urodził się 13 XI 1905 r. w Lidzie, w dawnym woj. nowogródzkim. W 1926 r. ukończył tam gimnazjum państwowe, biorąc czynny udział w harcerstwie. Przez dwa lata na Uniwersytede Stefana Batorego w Wilnie studiował filologię polską i słowiańską oraz geografię. Specjalizował się u znakomitej uczonej, prof. Cezarii Baudouin de Courtenay-Ehrenkreutzowej, uzyskując stopień magistra. Brał czynny udział w różnych pracach Zakładu Etnografii, w szczególności w badaniach terenowych na Wileńszczyźnie, Nowogródczyźnie, na północnym Polesiu, jak również częściowo na Wołyniu. W 1931 r. gromadził materiały do Atlasu Kultury Ludowej w Polsce. Od 1930 do 1936 r. penetrując najgłuchsze tereny gromadził obiekty dla stworzonego przez prof. C. Ehrenkreutzową Muzeum Etnograficznego USB w Wilnie. Brał też czynny udział w badaniach stacjonarnych, m. in. we wsi Mieszkańce pod Wilnem. W liście do mnie z dnia 10 II 1972 r. pisał: "Wszystkie moje materiały poginęły, może' coś ocalało u W. Dynowskiego, z którym 3 lata po ~ miesiące objeżdżaliśmy wszystkie powiaty Wileńszczyzny i Nowogródczyzny". W Dziekanacie Wydziału Humanistycznego USB w Wilnie, oprócz pracy magisterskiej o tkactwie, złożył L. Turkowski pracę pt. "Garncarstwo ludowe na Wileńszczyźnie". W latach 1929-1932 prowadził ćwiczenia etnograficzne przy Katedrze Etnografii Europy Wschodniej w Wyższej Szkole Nauk Politycznych w Wilnie oraz okresowo wykłady ze szczególnym uwzględnieniem kultury ludów fińskich. Jako zamiłowany znawca tkactwa bierze czynny udział w pracach Towarzystwa Popierania Przemysłu Ludowego na terenie ówczesnej północno-wschodniej Polski, a później Polesia i Wołynia. Wiele swych sił poświqca w tej dziedzinie pracom społeczno-organizacyjnym. W 1935 r. przenosi się do Warszawy, gdzie pod tym samym kierunkiem odbywa studia doktoranckie, przygotowując pracę pt. "Tkactwo ludowe i rzemiosło tkackie w Wileńskiem i Nowogródzkiem". W tym też czasie zostaje delegowany przez Uniwersytet Warszawski do Muzeum Narodowego w celu zreorganizowania tam Działu Etnograficznego. W 1937 r. opracowuje Wystawę i przewodnik pt. "Ubiór ludowy w Polsce", drukowany w Muzeum Narodowym w Warszawie. W tym samym roku zaproszony przez Towarzystwo Ochrony Sztuki Ludowej w Warszawie, organizuje wystawę sztuki zdobniczej ludu polskiego. Do czasu wybuchu II wojny światowej gromadzi z terenu Polski przedmioty sztuki ludowej, uzupełniając zbiory tego Towarzystwa. Z tego też ramienia czuwa nad działalnością podległych mu ośrodków wytwórczości zdobniczej. Jako stypendysta Funduszu Kultury Narodowej, w ramach współdziałania z prof. C. Ehrenkreutzową od 1929 r. w związku z Międzynarodowymi Targami w Poznaniu gromadził on obiekty ceramiczne i tkackie, częściowo przeznaczone dla �IN 415 MEMORIAM celów muzealnych, pomagał też w opracowywaniu wzorów tkackich. Z kolei losy wojenne skierowały L. Turkowskiego do Wilna, a potem na daleką tułaczkę. W 1942 r. wstąpił on do Armii P.olskiej, z którą dostał się do Palestyny. Jako podporucznik przez cztery lata pracował na stanowisku redaktora technicznego wydawnictw wojskowych. Praca ta umożliwiła mu zebranie dużego materiału etnograficznego z zakresu kultury materialnej w Górach Judzkich. W 1947 r. po zdemobilizowaniu przybywa do Anglii, gdzie mimo ciężkich warunków przystępuje do opracowywania materiałów etnograficznych zebranych w terenie. Bierze też w Londynie czynny udział w pracach Komisji Etnograficznej Polskiego Towarzystwa Naukowego na Obczyźnie. W 1960 r. prof. C. Baudouin de Courtenay Jędrzejewiczowa doktoryzuje swego ukochanego, wysoko cenionego ucznia na podstawie przerwanej przez wojnę pracy "Tkactwo ludowe a rzemiosło tkackie w Wileńskiem i Nowogródzkiem". W 1964 r. Senat Polskiego Uniwersytetu na Obczyźnie zatwierdza przewód habilitacyjny i nadaje mu tytuł docenta etnologii i etnografii, a w 1969 r. powołuje go na stanowisko profesora zwyczajnego tej dyscypliny. Ciężko pracując w fabryce, a następnie w biurze, Lucjan Turkowski z wielkim zamiłowaniem i wytrwałością opracowuje swe materiały terenowe korzystając z Biblioteki British Museum. W rezultacie długoletnich wysiłków L. Turkowski "pozostawił w kilkudziesięciu pudłach i teczkach, utrzymanych wzorowo, liczne rękopisy, rozprawy i materiały, na które składają się nie publikowane prace, a przede wszystkim materiały etnograficzne zebrane wyłącznie przez niego z obszarów Wileńszczyzny i Białorusi, a co najważniejsze. materiały zebrane na Srodkowym Wschodzie, które stanowią obecnic jedno z najważniejszych źródeł do kultury ludowej ludu arabskiego Gór .rudzkich" J. Prof. Lucjan Turkowski, postępowy patriota, żołnierz Polski Podziemnej, człowiek o wysokiej etyce, otwarty dla ludzi i świata, uspołeczniony i uczynny, pozostawi! wielki smutek i żal nie tylko rodziny, lecz oddanych mu przyjaciół i uczniów, których pragnieniem jest i będzie uzyskanie pomocy w opracowaniu i opublikowaniu jego cennej spuścizny. Gdyby istotnie L. Turkowski, niezmiennie związany z Polską, myślący o powrocie do kraju. powrócił po II wojnie światowej, niewątpliwie mógłby mieć znacznie większe publikowane wyniki swej pracy naukowej. W 1972 r. we wspomnianym liście pisał do mnie o zmarnowanych 20 latach źycia, żałując, że nie powrócił do Polski. Maria PRACE PUBLIKOWANE zestawiła LUCJANA Znamierowska-Priifferowa TURKOWSKIEGO· M. Znamierowska-Priifferowa 1933 Prymitywna ceramika Wileńszczyźnie). ludowa Praca na Ziemi nagrodzona Wileńskiej (lub garncarstwo ludowe na na USB. Wilno 1933. I Zdanie to cytuję z listu językoznawcy. dr Janiny Filatowej, opiekującej się omawianymi materiałami, dziękując jej za udostępnienie życiorysu wlasnoręczmie napisanego przez Zmarłego . • W spuściżnie L. TurkO'Wskiego Ulajdują się także rękopiśmienne prace i materiały dotyczące niektórych zaga{!nień kultury ludowej w Polsce OTaz na Bliskim i Srodkowym Wschodzie. �416 IN MEMORIAM 1935 Ludowa wytwórczość rzemieślnicza skiego Kuratorium Szkolnego, w Wileńskiem i Nowogródzkiem. Wilno 1935, ss. 32, ilustr. 93. Nakł. Wileń- 1936 Przemysł ludowy pierania na Polesiu Przemysłu (Tekst powielony w Łucku), Łuck 1936. przez Towarzystwo Wolyńskim. Ludowego Po- 1937 Ubiór ludowy w w Warszawie, Polsce. Przewodnik Warszawa 1937. po wystawie. Nakł. Muzeum Narodowego 1939 Tkactwo ludowe a rzemiosŁo du Etnografii Polski tkackie w Wileńskiem UJP w Warszawie (druk i Nowogródzkiem. Nakł. Zakła- nie ukończony). 1957 Migracje nazw uprawnych na Obczyźnie" "Rocznik VII Polskiego 1956-1957, s. 92-96. roślin. (Londyn) Towarzystwa Naukowego 1958 Egejski ośrodek kultury o{jrodniczej. Kolebka pochodzenia uprawnych "RoczEtnogra- roślin. nik VIII Polskiego Towarzystwa Naukowego na Obczyźnie. Komisja ficzna Wydz. Humanistycznego PTNO" 1957-1958, s. 67-75. 1969 Peasant Agriculture in the Hills. "Palestine z. 2, s. 101-112, ilustr. Judean don) 1969, z. 1, s. 21-33; Ex'ploration Quarterly" (Lon- 1976 Kultura rolnicza fellachów w Jordanii Zachodniej. "Gazeta Niedzielna" (Londyn) z 11 IV i 18 IV 1976 r. TATIANA KOLEWA (1931-1976) Dnia 17 stycznia 1976 roku zmarła w Sofii Tatiana Kolewa. Mimo że wiedzieliśmy o trawiącej ją nieuleczalnej chorobie, wiadomość ta zaskoczyła jej polskich przyjaciół i współpracowników. Urok osobowości Tani, otaczająca ją atmosfera wytężonej pracy, życzliwość dla ludzi, bardzo silne zaangażowanie emocjonalne we wszystko, co robiła i z czym się zetknęła, nie dopuszczały myśli o śmierci. Nawet gorączkowość, z jaką oddawała się pracy, nie wynikała ze świadomości bliskiego odejścia, ale towarzyszyła jej zawsze, odkąd ją znaliśmy. Tatiana Angełowa Kolewa urodziła się w Sofii 16 kwietnia 1931 r. W roku 1955 ukończyła tamże filologię słowiańską na Uniwersytecie Klimenta Ochrydzkiego i została asystentką w Instytucie Etnografii Bułgarskiej Akademi Nauk, gdzie pracowała do końca życia. W roku 1961 na podstawie pracy Obrzędy i zwyczaje weselne w południowozachodniej Bułgarii uzyskała stopień kandydata nauk historycznych, a w r. 1975 stopień docenta. W latach 1963-1970 była ponadto wykładowcą etnografii na Uniwersytecie Cyryla i Metodego w Tyrnowie, a od r. 1974 na Uniwersytecie sofijskim. �IN 417 MEMORIAM W centrum jej zainteresowań naukowych znajdowała się kultura społeczna, a przede wszystkim obrzędy rodzinne i doroczne. Tej problematyce poświęcone są wszystkie opublikowane przez nią prace, a także bardzo obfite materiały zgromadzone w czasie badań terenowych prowadzonych w całej prawie Bułgarii. Z polskim środowiskiem etnograficznym Tatiana Kolewa związana była formalnie przede wszystkim jako organizator i uczestnik polsko-bułgarskich badań nad współczesnymi przemianami kultury chłopskiej, prowadzonych w latach 1967-1970 przez mieszaną ekspedycję Instytutu Etnografii BAN i Zakładu Etnografii Powszechnej IHKM P AN. W czasie pobytu w terenie, prowadząc własne badania, była jednocześnie cenionym i przez wszystkich lubianym przewodnikiem i tłumaczem polskich uczestników ekspedycji. Z Polską wiązały też Tanię liczne kontakty naukowe i przyjaźnie, nawiązywane od pierwszego pobytu w naszym kraju w 1964 roku. Opublikowane przez Tatianę Kolewą prace świadczą, że doskonalący się warsztat naukowy i świetna znajomość bułgarskiej obrzędowości ludowej zdobyta w czasie wieloletnich systematycznych badań, pozwoliły jej mieć nowe, własne poglądy na problemy tego działu etnografii. Syntetyczna monografia obrzędów bułgarskich, do jakiej zmierzała, byłaby niewątpliwie istotnym wkładem w etnografię nie tylko bułgarską, ale i słowiańską. Agata 27 - Lud, tom LXI Skrukwa � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/79cd3b18e1ff1ab97dc2c3a76b81341f.pdf 1e4c4d7104e85454dbe8119ea8270e41 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1639 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1977 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1517 Title A name given to the resource Spisy treści / LUD 1977 t.61 Description An account of the resource LUD 1977 t.61,s.418-423 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text SPIS Józef B u r s z t a, Wartości kultury J. RZECZY w społcczer'lstwk ludowej STUDIA socjali,tycznym I I:07.I'T;AWY Aleksander P o s e r n-Z i e 1 i il s k i, Amerykańska współczesne problemy Jacek B e d n a r ski. Etnologia francuska. II ... KIJLTUHA LUDOWA KRAKOWA I REGlONU POŁĄCZONA Z 51 WALNYM ZGROMADZENIEM antropologia kulturowa i jej KRAKOWSKTEGO". SESJA NAUKOWA DELEGAT()\v. KRAKOW 13-l;; IX Wiesław B i e ń k o \V S k i, Kraków jako ośrodek badaJ1 etnograficznych Alicja F a 1 n i o w s k a-G r a d o w s k a, Ze studiów nad wsią Ziemi Krakowskiej Jerzy C z a j k o w s k i, Ze studiów nad budownictwem ludowym w Krakowskiem Jan R ą c z k a, Budownictwo drewniane obrzeża Wielkiego Krakowa , Krystyna K wa ś n i e w i c z, Przemiany zwyczajów ludowych . • Zofia C i e ś 1a - R e i n f u s s o w a, Żywotność obrzędów ludowych w Krakowie i na wsi podkrakowskiej . Izabella Rej d u c h - S a m k o w a, Elementy ~zluki ludowej i nieprofC'sjonalnej w małopolskich judaikach . Jan S a m e k, Klasztorna sztuka nieprofesjonalna w Krakowie . Anna K u t r z e b a .. P o j n a r o w a, Wieś podmiejska Krakowa modC'l rzeczywistość 111. ARTYKtTLY 15 47 PTL 1976 75 87 98 111 122 1:10 146 15:~ 157 I j\,lATERlALY Janusz B o h d a n o w i c z, Drewniane naczynia na ziarno Alicja B e d n a r c z u k, Z zagadniel1 flisactwa w Ulanowie nad Sanem Jacek Ł a p o t t, Egzotyczna kolekcja etnograficzna w zbiorach Biblioteki P AN w Kórniku Stanislaw S a l m o n o w i c z, Osiemnastowieczne nieznane ordynacje toruilskie dla \vsi mi<lst<l Torunia IV. 3 174 190 200 227 KOMUNIKATY Renata J e z i e r s k a, Muzeum szopek w Rzymie Barbara P o I o c z k o W <l, Muzea w Anglii . Milan C h l e b a n fl. Muzeum slovenskej dediny v Martine 239 242 245 �V. RECENl:Jf' Rudolf Ferdinundovii': Its. Vvedenie v etnogrHfiju (Jacek Bednarski). S igfrid SV<'I:sson, EinfU.hrung in die europaische Ethnologie (Józef Burszta) Problemy kultury ludowej i narodowej. Materiały z JI Międzynarodowej Konferencji Etnografów Słowiańskich (Medard Tarko) . C. S. Coon, The Huding Peoples (Ryszard Kantor) Daniela i Stanish1\'; Tałałajowic, Dziwy świata rośliI} (Ryszard Kant ar) Douglas Fraser, Sztuka prymilywna (W.B.) Rudolf Weinhold, Vivat Bacchus. Eine Kulturgeschichte des Weines und des Weinbaus (Stanislaw Blaszczyk) Drevnieje zilisce voslocnoj Evropy (.4ticja Bedna7czuk) Alexander Fenlon, Scottish Country Life (Józef Burszta) Jan Bujak, Muzealnictwo etnograficzne w Polsce (Stanislaw Blaszczyk) W. Gaj-Piotrowski. Kultura materialna ludu z okolic Rozwadowa (Krzysztof Ruszel) S. Kovaccvicovu, Lidov6 vytvarne umEmi. Slovensko (Ryszard Kantor) SIanisław Blaszczyk, Ludowa plastyka kultowa w Wielkopolsce (Boleslaw 251 254 255 257 259 261 261 25·1 266 267 270 272 274 Januszkiewic'i:) 50l1a Kovucl'vićova, Knizny drevorcz v l'udovej tradicii (Stanislaw Blaszczyk) Macedonian Folk Embroidery (Ryszard Kantor) Emu Markova, Slovenske l'udovc tkaniny (J. B.) Kliment Ondrejka, Tradicnć hry deti a mladeze na Slovensku (J.B.) Milica Jakóbiec-Semkowowa, Kazimierz Brodziński słowiańska pieśń ludowa (Agata Skrukwa) Narodno Stvaralastvo - Folklor (Kole Simiczijew) Vojislav Dzjurić, Anlologija narodnih junackih pesama (Kole Sirniczijew) Folklor robotniczej Lodzi. Pokłosie konkursu (Violetta Krawczyk) J. Cieślikowski, Literatura i podkultura dziecięca, K. Pisarkowa, Wyliczanki polskie (Dorota Simonides) Włodzimierz Wnuk, Na góralską nutę (Ryszard Kantor) . Tadeusz Oracki, Rozmówiłbym kamień. Z dziejów literatury ludowej oraz piśmiennictwa regionalnego Warmii i Mazur w XIX i XX wieku (W.B.) Werner Cohn, The Gypsies (Adam RarlOsz) Milena Hlibschmannova, Zaklady romstiny (A.B.) Brno-Poznań. Kniha pratelstvi jihomoravskeho kraje a poznańskeho vojvodstvi (JiN Damborsky) Regiony. Kwarlalnik społeczno-kulturalny (W.B.) Zaolziański "Kalendarz Sląski na rok 1976" (Jifi Damborsky) 276 278 279 280 280 282 285 287 289 293 294 294 296 297 298 298 VI. KRONIKA Pusiedzenie Slałej Rady MUNAiE (Bronislawa Kopczyńska-Jaworska) Statut MUNAiE Międzynarodowc konferencje dotyczące wspólnych badań . Narada w Moskwie (Zbigniew Jasiewicz) Obrady etnografów w Bratysławie i Smolenicaeh (Maria Biernacka) Konferencja w Zaborowie (Józef Burszta) Osiągnięcia i problemy informacji etnograficznej krajów socjalistycznych (IInna Kutrze/w-Pojnarowa) 300 304 308 308 310 314 315 �-120 Związki interetnic7.ne w folklorze Zachodnich Słowian (Jani1la !fajcluk-Ni)'l- kawska) 317 Konferencja naukowa w Martinie (Grzegorz Skalski) Teoria kultury i polityka kulturalna. Sesja naukowa, Kraków da, 1975 r. (Ryszard Kantor) Badania terenowe katedry Etnografii DAM w Afganistanie 319 21-22 li~t(Jpa321 (ZbiUnicw J(/- siewicz) 323 Tkactwo Dzbeków Turkestanu. Wystawa w Musee des Arts Decoratif, d~~ Lausanne (Krzysztof Wolski) Sprawozdanie z działalności Zarządu Głównego PTL od 1973 do 1976 r. (Bronisława Jaworska) 325 :J26 Ramowy plan pracy PTL na lata 1976-1980 Informacja o działalności Oddziałów PTL w latach 1973-1976 (11nn(/ Ku.:yTu) Działalność Sekcji korespondentów terenowych (Zofia Neymanowa) LI Walne Zgromadzenie Delegatów PTL i Sesja Naukowa w Krakowie w dniach 13-15 IX 1976 1'. (Medard Tarko) Konferencje zjazdy i inne spotkania uwzględniające problematykG etnograficzną w 1975 1'. (Teresa Zakrzewska) Etnograficzne wystawy czasowe eksponowane w 1975 1'. (Teresa Zakr.:cwska) Magisteria i doktoraty z zakresu etnografii w 1975 1'. (Barbara Jamga) Vll. I 341 :342 360 362 367 374 398 MEl\·10R1AM Julian Krzyżano\V~ki (Redakcja) Aleksander Lech Godlewski (Adam Pallich) Lucjan Turkowski (Maria Znamierowska-Priifferowa) Tatiana Kolewa (Agata Skrukwa) 40:~ 4(15 413 41li �CONTENTS .JÓzef B u r s I. t a, Thl' Values of Folk Culture I. STI!DlES A in a Socialist Society. 3 D PAPERS All'ksandcr l'oscrn-Ziclir'lski, American Cultural Anthropology and Its PresentDay Problems .Jacek Bedn3rski, French Ethnology. Its History-Present State-Achievements II. ..THE CUI.TIIUE OF CHACOW AND THE CRACOW REGION". SCIENTIFIC F.TIINOGRAl'HIC SOCIETY HELD TOGETHER WITH THE 51ST ASSEMBLY OF DELEGATES. CRACOW, SEPTEMBER 13-15, 1976 [<,OLK or.' TIU: POLISH SESSION GENERAL Wiesław B i e ń k o w s k i, Cracow as a Center of Ethnographic Studies Alicja l" a I n i o W s k a - G r a d o w s k a, Studies on the Village in the Cracow Region. Rural Industrial Center': in the Villages around Cracow in the Eightecnth Century . .Jerzy C z a j k o w s k i, Studies on Folk Architecture in the Cracow Region Jan R ą c z k a. Wooden Architecture on the 'Periphery of Great Cracow. Problems of Investigation and Conservation . Krystyna K w a Ś n i (' w i c z. ChaJ1ges in Folk Customs. Problcms and Heflcxions . Zofia C i c ś l a-R c i n f u s s o w a, The Lifespan of Folk Ceremonies in Cracow an d Nearby Villages Izabella R c j d u c h - S a m k o w a, Elements of Folk and Non-professional Art in the Judaica of Little Poland Jan S a m c k, Non-professional Cloister Art in Cracow . Anna K u t r z e b a - P o j n a r o w a. The Village near Cracow A Model and the Reality . III. ARTlCLES AND 15 47 75 87 98 III 122 130 146 153 157 MATERlALS Janusz B o h d a n a w i c z, Wooden Containers for Holding Grain . Alicja B e d n a r c z u k, Rafting in Ulanów-on-the-San Jacek Ł a p o t t, The Exotic Ethnographic Collection in the Holdings of the Library of the Polish Academy of Sciences in Kórnik Stanisław S a l m o n o w i c z, Unknown Eighteenth-Century Toruń Ordinances Pertaining to the Villages Belonging to Toruń 174 190 200 227 IV. COMMU 'lQU£S Renata Jczierska, Tl-Je Creche Museum in Rome Barbara Poloczkowa, Museums in England Milan Chlebana, The Museum of Slovak Village Life in Martin 239 242 245 �V. HEVIEWS, SlJRV]<;YS OF i'UIJLIC,\TI<)NS .'\0i1l I'EIUOIJIC,\L:; Rudolf Ferdinandovic Its, Vvedenie v etnografij u (Jacek Bednarski) Sigfrid Svensson, Einfi.ihrung in die europaische Ethnologic (Józef Problems of Folk and National Culture (Mcdard Tarko) C, S, Coon, The Hunting Peoples (Ryszard Kantor) Daniela and Stanisław Tałałaj, The Wonders of the Plant World 251 nllrs,~t o) 255 257 (D,,?/s:::ard Kantor) ;::iU Douglas Fraser, The Primitive Arts (W,B.) Rudolf Weinhold, Vivat Bacchus. Eine Kulturge:.;chichte des Weines und des Weinbaus (Stanisław Blaszczyk) Drevnieje zilisce vostocnoj Evropy (Alicj'l Beclnarcznk) Alexander Fenton, Scottish Country Life (Józef Burszta) Jan Bujak, Ethnographic Museum Administrution in Poland (Slanislml) Blaszczyk) 2,il :2'i 1 264 2eG 2G7 W, Gaj-Piotrowski, The Material Culture of the People from the Vicinity of Rozwadów (Krzysztof RuszeZ) S, Kovacevicova, Lidove vy-tvarne umeni. Slovensko (Ryszard Kantor) Stanisław Błaszczyk, Folk Ritualistic Art in Grcat Poland (Boleslaw Janus,:::kiewicz) 2iO 272 2i4 Sona Kovacevicova, Knizny drevorez v l'udovej tradicii (Stunisław mas::::c,~yk) Macedonian Folk Embroidery (Ryszard Kaniar) Ema Markova, Slovenske l'udove tkaniny (J.B.) Kliment Ondrejka, Tradicne hry det! a ml<ideze nu Slovcnsku (J.H.) Miliea Jakóbiec-Semkowowa, Kazimierz Brodziński and the Slavic Folk Song (Agata 254 Skrukwa) 276 Z7R 279 ZoO 2eO Narodno Stvaralastvo Folklor (Kale Simiczijew) Voislav Dzjurić, Antologija narodnih junacki h pesama (Kole Simiczijew) Folklore in Proletarian Łódź. Gleanings of a Contest (Violett a Kra1cc,?yk) J. Cieślikowski, Children's Literature and Subculture, K, Pisarkowa Polish Counting-out Rhymes (Dorota Simonides) Włodzimierz Wnuk, On a Highlander's Note (Ryszard Kantor) Tadeusz Oracki, A Stone Could Speak. From the History of Fnlk Likratul"l' and Regional Writing of Warmia and Masuris in the Nir1l'tcenth and Twentieth Centuries (W.B,) Werner Cohn, The Gypsies (Adam Bartosz) Milena Hlibschmannova, Zaklady romstiny (AB,) Brno-Poznań, Kniha phrtelstvi jihomoravskeho kraje a poznaóskellO vojvodstvi (.liTi Damborsky) Regions, Socio-Cultural Quarterly (W,B,) The Zaolziański "Silesian calendar for 1976" (.liii Damhorsky) 2a2 285 287 289 29,\ 294 294 2"6 297 2~8 298 VI. REPORTS Meeting of the Permanent Council of the IUAES (Bronisława [(o]Jc:::yńska- -Jaworska) The Statutes of the UAES (Zbigniew Jasiewicz) . International Conferences Involving Common Research The Moscow Meeting Concerning Ethnographic Studies 300 :)04 308 of Present-Day Life �j')" . .:...() and th(~ SC'ssion on Comparative (Zbigniew Ethno-Sociological Studies in Europe Jasie /))icz) The Conference,; 308 of Ethnographers in Bratislava and Smolenice (Maria Bier- nacka) 310 The Conference in Zaborów. Further Discussions of International Studies on Present-Day Life (Józef Burszta) The Achievements and Problems of Ethnographic Information in the Socialist Countries (Anna Kutrzeba-Pojnarowa) Interethnic TiC's in the Folklore of the West Slavs. International Folklore Session in Opole (Janina Hojduk-Nijakowska) The Scientific Conference in Martin (Grzegorz Skalski) The Theor-y of Culture and Cultural Politics. Scientific Session. Cracow, November 21-22, 1975 (Ryszard Kantor) The Field Investigations of the Adam Mickiewicz University Faculty of Ethnography in Afghanistan (Zbigniew Jasiewicz) Weaving among the Uzbeks of Turkestan. Exhibition in the Musee des Arts Dćcoratifs de Lausanne (Kszysztof Wolski) Report on the Activities of the Board of Trustees of the Polish Ethnographic Society from June 9. 1973. to September 13, 1976 (Bronisława Jaworska) Plan of futur'e devc1opmc!nt work PTL in years 1976-1980 . Information on the Activities of the Divisions of the Polish Ethnographic Society from 1973 to 1976 (Anna Ko;c;yra) The Activities of the Field Correspondents' Section (Zofia Neymanowa) The 51st Geperal Assembly of Delegates of the Polish Ethnographic Society and the Scientific Session in Cracow on September 13-15, 1976 (Medard Tarko) Conferences, 1975 315 317 319 321 323 325 326 341 342 360 362 Congresses (Teresa 314 and Other Meetings on Ethnographic Problems Zakrzewska) in 367 Temporary Ethnographic Exhibits Arranged in 1975 (Teresa Zakrzewska) Master's and Doctoral Theses on Ethnography in 1975 (Barbara Jaruga) vrL 374 398 TN MF.MOnlAM Julian Krzyzanowski (l~edakcja) Aleksander Lech Godlewski (Aela IlL Paluch) I.ucjan Turkowski (Maria %namicrowska-Priiffero1/1a) Tatiana KolC'wa (Agata Skrukwa) . 402 405 413 416 �,.LITERATURA Dwumiesięcznik ~:/.(łó:()pjSIl1(' ADRES wydnWćllH' REDAKCJI: LUDOWA" naukowo-literacki przez Zarząd Glówny Polskiego Towarzystwa Lud07,nRwczego 50-139 WROCLAW, UL, SZEWSKA 00:51, TEJ.. 44-46-13 "Literatura Ludowa" ukazuje się obecnie w nowej szacie graficznej jakn c1wumiesil;cznik naukown-literacki. Zg.odnie z !lOwoczt:'snym pojmovvaniem folkloru, pismo dąży do ogarnil;cia róźn.ych z"kresów żywej, popularnej twórczości ludowej, podejDlująC tym samym badania w rejonach zaniedbanych przez humanistykę. Czasopismo ogłasza nrtykuly i materiały z\viązane z folklorem różnych środowisk zawncinwych, Tematyka badawcza obejmuje złożony folklor miasta przekazywany przez tradycję ustną, a Ie też w formie druków miej"kich (bcdlada uliczna, powicść brukowa, sennik itp.). Stawiajqc szczególny nacisk na badania w rejonach zaniedbanych i na biJdania wokół pytań dnia dzisiejszego: o los tradycji folklorystycznych, () folklorystyczne źródła przemian literatury, G 2wi<17.kimiędzy pojęciami [olIdaru, literatury popularnej, kultury maso\vej - "Literatura Ludowa" pragnie równocześni,? utrzyma{: szerokie spojrzc·nie no cillość procesu kultu]'()wc-go średniowiecza po \vspółczesność. I)d Cena prCn\.lllleraty krajo\vcj: półroczna - zł 24, roczna -- zł 48, Instytucje pal1sl W()\\,(' i spolL'czn,~ -- z<lkłady pracy, szkoły itp. mogą zamawiać prenumerację wyłącznic w miej,;cowych Oddziałach i Delegaturach "Ruch", w terminie do 25 listupada !'la rok następny. Prenumeratorzy indywidualni mogą opłacać prenumeratę w nrzc;dadl pocztowych i u listonoszy lub dokonywać wpłat na konto PKO Nr l-f,-l00020 Centrala Kolportażu Prasy i Wydawnictw "Ruch", Warszawa ul. Towarem'a 28. w terminie do dnia 10 miesiąca poprzcd?ującego okres prenumeraty. Pn:nunwratl; ze zleceniem wysyłki za granicę, która jest a 40"/0 droższa, przyjmujĘ' Biuro Kolportażu Wydawnictw Zagranicznych "Ruch" 'Warszawa, ul. Wronia 23, konto PKO Nr 1-(j-100024. Egzemplnrze numerów zdezaktualizowanych można za!ll<1wiać' w Z;1!'ządzje Głównym PTL. 50-189 Wrocław, ul. Szewska 36, teL 44-38-32. �Cena zł 50,- WYDAWNICTWA POLSKIEGO 0,13 TOWARZYSTWA latach 1895-1977 W T; 6ft'gr1 LUD (1895-1977) Tomy I-LXI PRACE. I MATERIAł.Y ETNOGRAFICZNE (1934-1977) Tomy I-XXVII PRACE ETNOLOGICZNE (1947-J977) Tomy I-IX ATLAS POLSKICH STROJOW LUDOWYCH (1949-1177) Zeszyty 1-31 część I POMORZE I WARMIA zeszytów: 3 część n WIELKOPOLSKA I KUJAwY zeszytów: 4 część III SLĄSK zeszytów: 4 częłć IV MAZOWSZE i SIERADZKIE zeszytów: 8 część V MAŁOPOLSKA zeszytów: 12 ~cmWUM ETNOGRAFICZNE (1951-1977) Nr 1-31 BmLlOTEKA POPULARNONAUKOWA (1958-1977) Tomy I-VIII LITERATURA LUDOWA (1957-1977) Roczników 21 LODZKlE STUDIA ETNOGRAFICZNE (1959-1977) Tomy I-XIX DZIELA WSZYSTKIE OSKARA KOLBERGA (1961-1977) wyszło: Reedycja - 36· tomÓW. Edycja - 23 tomy Zamówienia przyjmu'e: POLSKIE TOWARZYSTWO LUDOZNAWCZE 50-139 WROCŁAW, ul. Szewska 36 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/4b01770845f7d35f8eab9ee5fa9b7d7a.pdf 14f14c5f0262d65b55211c8ca9d57dc7 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1636 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1977 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1514 Title A name given to the resource Recenzje / LUD 1977 t.61 Description An account of the resource LUD 1977 t.61,s.251-299 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text v. R E c E N z J E Lud, t. 61, 1977 Rudolf Ferdinandovic Its; Vvedenie v etnografiju, Universiteta, Leningrad 1974, ss. 159, tab. Izdatel'stvo Leningradskogo Można przypuszczać, że Wprowadzenie do etnografii mało znanego u nas radzieckiego etnografa, R. F. Itsa, spotka się z zainteresowaniem polskich etnografów. W okresie powojennego 3D-lecia powstało w Polsce zaledwie kilka prac o charakterze podręczników i choćby z tego powodu trzeba korzystać, w procesie uniwersyteckiego kształcenia, również z obcego dorobku. Szczególnie bogate doświadczenia w pracach nad podręcznikami posiada etnografia radziecka. Wprowadzenie do etnografii Itsa, przeznaczone dla studentów wydziałów historycznych, przy stosunkowo niewielkiej objętości, swoją złożonością problematyki wykracza poza ramy dotychczasowych opracowań. Stanowi równocześnie podsumowanie radzieckich osiągnięć w zakresie nauczania etnografii. Zamierzeniem autora było "ukazanie znaczenia etnografii w systemie nauk społecznych, przedmiotu jej badań, metod i terminologii. ważnych i odpowiedzialnych zadań podejmowanych przez nią dla ludzi i w imię ludzkości, zróżnicowania językowego i etnicznego, gospodarczej i kulturowej mapy świata ..." (s. 158). Tak szeroko nakreślony cel został w całości osiągnięty w kolejnych częściach pracy. Wprowadzenie do etnografii składa się z 8 rozdziałów. W rozdziale 1 autor określa miejsce etnografii w systemie nauk społecznych, definiuje naukę i jej przedmiot badań, zwraca uwagę na poznawcze i społeczne znaczenie etnografii oraz związane z nią problemy metodologiczne. Rozdział 2 jest przeglądem najważniejszych etnograficznych instytucji na świecie. Wskazuje na specyfikę sytuacji organizacyjnej etnografii w poszczególnych krajach i główne rodzaje publikacji. Rozdział 3 dotyczy aparatury pojęciowej etnografii i posiada charakter słownikowy. W 5 grupach problemowych (terminologia wspólna dla wielu nauk, terminy z zakresu życia społecznego, stosunków rodzinno-małżeńskich, kultury materialnej oraz kultury duchowej) Its analizuje znaczenie ponad 100 najważniejszych pojęć stosowanych w etnografii. W rozdziale 4 zatytułowanym "Źródła etnograficzne i klasyfikacja etnosów" autor omawia kolejno źródła etnograficzne, problem związków współczesnej etnografii z naukami humanistycznymi i przyrodniczymi, zagadnienie użyteczności klasyfikacji w etnografii, stosowaną systematyzację w językoznawstwie i przedstawia zasady lingwistycznej klasyfikacji ludów świata. Rozdziały 5 i 8 stanowią próbę systematyzacji przedmiotu badań etnografii. W rozdziale 5 Its wyodrębnia 3 typy gospodarczo-kulturowe ludów świata: 1) łowiectwo, zbieractwo, rybołówstwo; 2) kopieniactwo i pasterstwo; 3) rolnictwo oraz omawia ich przestrzenne występowanie. W rozdziale 8 ukazuje w układzie kontynentalnym etnolingwistyczne zróżnicowanie ludności świata. W rozdziale 6 i 7 Its zajmuje się metodologicznymi problemami etnografii i w historycznej kolejności analizuje najpierw główne ukierunkowania burżuazyjnej etnografii (ewolucjonizm, antyewolucjonizm. szkoła historyczno-kulturowa, socjologiczna i historyczna, funkcjonalizm, szkoła etnopsychologiczna, p..;ychorasizm i teoria wartości w amerykańskiej antropologii �252 RECENZJE oraz na zakończenie współczesLe tendencje w zachodniej etnografii - neoewolucjonizm i strukturalizm). Rozdział 7 dotyczy natomiast historii i współczesnego oblicza szkoły radzieckiej w etnografii. Już samo wymienienie tematyki poszczególnych rozdziałów wskazuje na obszerność i złożoność problematyki poruszanej przez autora Wprowadzenia do etnografii. Praca jako całość zwraca przede wszystkim uwagę umiejętnością bardzo syntetycznego spojrzenia na wieloaspektowość podstawowych zagadnień etnografii i umil'jętnym wykorzystaniem bogatego materiału faktograficznego. Pewne zastrzeżenia może budzić natomiast przejrzystość wykładu, a głównie konstrukcja pracy. Sztuczne wydaje się wydzielenie rozdziału 4. Jego poszczególne. wzajemnie niespójne części, bezpośrednio wiążą się z rozdziałem l i 8 i chyba tam powinny być dołączone. Trudne do uzasadnienia jest również przedzielenie rozdziału 5 i 8, dotyczących w istocie tego samego zagadnienia - klasyfikacji ludóvv' świata, dwoma rozdziałami poświęconymi głównym ukierunkowaniom metodologicznym w światowej etnografii. Pozostawiając na uboczu szczegółową analizę recenzyjną poszczególnych rozdziałów, warto zwrócić uwagę na podaną przez autora definicję etnografii. której treść wyraźnie implikuje zawartość problemową pracy. Its opierając się na sformułowaniach Tokareva i Bromleja definiuje etnografię jako "naukę historyczną a pochodzeniu i etnicznej historii ludów, formowaniu specyficznych cech ich kultury i bytu ..." (s. 7), Pisze dalej, iż "..,głównym obiektem badań etnograficznych są etnosy ...", a na następnej stronie ~twierdza, że "etnografia jest nauką historyczną, co oznacza badanie przez nią etnosów w ich historycznym rozwoju w całym ciągu historii ludzkości i całej ich różnorodności tak w przeszłości, jak i we współczesności" . Dwa elementy w tych sformułowaniach zdają się być istotne. Po pierwsze etnosy jako główny przedmiot badań etnografii, po drugie aspekt przeszłości i współczesności w badaniach etnograficznych. Zajmijmy się najpierw drugim elementem. Its wielokrotnie podkreśla z jednej strony szeroki czasowo i przestrzennie zasięg badaó etnograficznych, które z powodzeniem można prowadzić również w odniesieniu do zjawisk obecnie zachodzących, z drugiej autonomiczność etnografii jako dyscypliny naukowej. Wprawdzie wchodzi ona coraz częściej w związki z innymi dziedzinami, ale w szczególności etnografia radziecka jest metodologicznie przygotowana do samodzielnego prow,'\dzenia badań i ma wyraźnie określony przedmiot etnosy i ich przestrzenne zróżnicowanie. Stanowisko to. odmienne od niektórych zachodnioeuropejskich i amerykal1skich pesymistycznie patrzących na przyszłe losy etnografii, jest nie tylko charakterystyczne dla calej etnograLi radzieckiej, ale co ważniejsze, wyraźnie poparte jej dotychczasową działalnością. Etnografia (głównie radziecka) obok swoj('-j poznawczej roli posiada, zdaniem Iba, ważne znaczenie polityczno-społeczne, jest bowiem dz;edziną wiedzy, która ..uzb!·aja" pJstępowe siły w walce przeciwko rasizmowi, szowinizmowi i nacjonalizmoKi, Te najzupelniej słuszne uwagi autora Wpro'..vadzenia do etnografii pro\\'adzą nas bezpośrednio do drugiego elementu definicji etnografii - problemu jej przedmiotu badaó. Signum specificum etnografii radzieckiej, wyraźnie zresztą w pracy Iba \\'y_ stępującym, jest określanie przedmiotu badań etnografii poprzez pojęcie "etno,,". Jest ono traktowane nadrzędnie w stosunku do pojęcia "kultura", która np. w polskich definicjach etnografii wysuwa się na plan pierwszy. Wydaje się, że mniej ważne jest to, co w definicjach etnografii bardziej zaakcentujemy - etnos czy kulturę, bowiem trudno wyobrazić sobie badania etniczne bez uwzględniania cha- �253 RECENZJE rakteru poszczególnych etnosów, jak i sytuację odwrotną. Istotne jest natomia.:;t to. że nie można problemu kultury pominąć, bądź też potraktować go na równi z ir:nymi zagadnieniami, jak stało się w pracy Itsa. Nie zwraca on szerszej uwagi na kulturę zarówno w aspekcie kontrowersyjności definicyjnego jej określenia, jak i w aspekcie przedmiotu badań el.nografii. Autor Wprowadzenia do etnografii nie zaznaczył równocześnie wyraźnie określonej przez Bromleja (Etnos i etnograjija, Moskva 1973) różnicy między "obiektem" a .,przedmiotem" badań etnograficznych (potlieważ oba terminy w języku polskim brzmią tautologicznie, można je ewentualnie zastąpić terminami "podmiot" i ,.przedmiot"). Położenie nacisku raczej na podmiocie (etnos). a nie przedmiocie (kultura) badań etnografii spowodowało m. in., że w rozdziale dotyczącym podstawowej aparatury pojęciowej etnografii pominięto takie ściśle związanI? z terminem "kultura" określenia, jak cywilizacja, kultura ludowa. etno:', wzór kulturowy, środowisko kulturowe, instytucja i szereg innych. Z drugiej strony trzeba jednak zaznaczyć, że rozdział ten jest bardzo oryginalnym opracowaniem, a przedstawiony przez Itsa inwentarz terminologiczny, poza wyżej wspomnianą sferą terminów, całkowicie wyczerpujący. Interesującą częścią pracy są rozdziały 6 i 7. Its przeciwstawia w nich całok,;ztałt ukierunkowań zachodniej etnografii szkole radzieckiej, Takie postawienie problemu kryje w sobie głębokie merytoryczne racje. Reprezentowana bowiem przez etnografię radziecką metodologia marksistowska jest w istocie krytyką etnografii zachodniej jako takiej, a marksizmalternatywą dla wszystkich innych kierunkó\\' metodologicznych. Zdecydowanie krytyczna postawa autora w stosunku do całok,ztałtu dorobku etnografii zachodniej (poza morganizmem) spowodowała jed·· nako że jego własne sformułowanie, iż "radziecka szkoła w etnografii opierając się na t11ctodzie materializmu historycznego jest spadkobierczynią wszystkiego, co było pO.'tępowe w burżuazyjnej, a przede wszystkim rosyjskiej etnografii" (s. 118), nie zl1ajduj(' swojego uzasadnienia. Wydaje się również, że autor zbyt ogólnikowo potra;';tował ogromny dorobek radzi0ckiej etnografii i nie rozwinął problemu sto"o\\alności marksistowskiej metodologii do etnicznych badań (rozdział o etnografii radzieckiej zajmuje zaledwie 5 stron). :Y!ożna wreszcie na zakoóczenie zwrócić uwagę na prawie zupełne pominięcie prze' omawianiu głównych instytucji etnograficznych i wydawnictw, tych spośró:l nich. które są związane z badaniami europejskich kultur chłopskich oraz że roz .. dz:al R dotyczący etnicznej klasyfikacji ludów świata opiera się w zasadzie wyłąr:z"ie na danych zamieszczonych w Atlasie narodov -mira (poza ZSRR) i w całości wykorzystuje przyjętą w tej pracy klasyfikację. Zaznaczone wyżej niektóre krytyczne uwagi w niczym nie ummeJszają znaczel:ia pracy, którą przede wszystkim rozpatrywać należy jako podręcznik etnograLi. Dydaktyczne wartości tkwiące we Wprowadzeniu do etnografii są niezaprzeczalne. Jest to chyba naj pełniejsza praea o charakterze podręcznika z dotychczas opracowanych w krajach socjalistycznych. Z pewnością powinna być szeroko wykorzystywana jako rodzaj metodycznego przewodnika przy realizacji programu z zakresu przedmiotu "W:,tęp do etnografii". Jacek Bednarski �2::;4 RECENZJE Sigfrid Svensson, Einfiihrung in die europiiische europaischen Ethnologie, hrsg. von Gunter Wiegelmann, am Glan, 1973, ss. 206, 94 ił. w tekście i mapka. Texbucher zur VerI. A. Hain, Mei~enheim Ethnologie. Książka Svenssona, wybitnego szwedzkiego etnologa z Lundu, otwierać ma serię wydawnictw z zakresu "etnologii europejskiej". Wydawanie takiej serii zaproponował i stara się je realizować prof. dr G. Wiegelmann, dyrektor instytutu etnografii na uniwersytecie w Munster, prezes zachodnioniemieckiego Deut~che Gesellschaft fur Volkskunde oraz redaktor "Ethnologia Europaea". Może właśnie: dlatego w wydaniu niemieckim książka otrzymała taki właśnie tytuł, gdy oryginalne szwedzkie wydania (1966, 1969) są określone po prostu jako "wprowadzenie do etnografii" (ściśle: do badania kultury ludowej). Pozycja wydawnicza o tytule ,.Wstęp" czy "Wprowadzenie" - zwłaszcza jak omawiana, przeznaczona w swym szwedzkim wydaniu jako podręcznik dla studentów - kojarzy się zazwyczaj ze suchym, schematycznym i zsyntetyzowanym P,)daniem pojęć elementarnych oraz ze streszczeniem podstawowych osiągnięć poznawczych danej dyscypliny. Tymczasem napotykamy tutaj na inny typ opracowania - bardziej "czytelny" i metodyczny, gdyż nie stereotypowy, a problemowy. Może właśnie dlatego zostało ono wybrane jako pierwsza pozycja w serii "etnologii europejskiej", mimo, że w partii egzemplifikacyjnej dotyczy w zasadzie tylko szwedzkiej kultury ludowej. Opracowanie jest jednak tak ujęte, że regionalne zjawi~ka kulturowe podporządkowuje pojęciom, zjawiskom i prawidłowości,)m ogólnym. Tok wykladu jest zatem odwrotny od ~potykanego zazwyczaj w podręcznikach: wychodzenie nie od analizy pojęć ogólnych, by je potem ilustrować przykładami, ale wprost od przedstawienia wybranych zjawi~k i procesów kulturowych odzwierciedlających typowe mechanizmy funkcjonowania, rozwoju czy zróżnicowania kultury. Jest przy tym szczególne, że autor jakby niechętnie podaje ~formułowania syntetyczne, a raczej do tych ostatnich czytelnika tylko podprowadza. zostawiając mu możność wyciągania samemu wniosków ogólnych. Nic tu zatem niC' ma z "łopatologii", dużo zaś faktograficznego materiału analitycznego ustawionego metodycznie i składającego się na bardzo interesującą całość metodologiczną. Pierwsze dwa rozdziały, poświęcone przykładowym zestawieniom zjawisk z kultury ludowej, z kultur starożytnych i społeczeństw prymitywnych, mają jakby nR celu ukazanie czasowych i przestrzennych wymiarów kultury. Egzemplifikowane są one np. zestawieniem mitu Odys~eusza z treścią podania ludowego, genezą i historycznym rozwojem nart, kalendarzem lunarnym czy kultem niedżwiedzia. Przestrzenne zaś wymiary kultury ilust.ruje autor na przykładzie map zasięgów niE;których wytworów kulturowych (wiary w wilkołaka, typów cepów) na obszan:~ Szwecji, a nawet Europy. Stąd przejście do omówienia stopniowań regionóW i obszarów kulturowych oraz ich uwarunkowań zarówno naturalnych. jak i historycznych. Metodzie kartograficznej, znakomicie rozwiniętej w etnografii szwedzkiej. poświęca autor stosunkowo dużo miej~ca. Dalsze partie książki zawierają analizy wybranych podstawowych proce,ów kulturowych. Na przykładzie dud, radła i stroju ludowego autor omawia zjawiska reliktowe, mechanizmy ich utrzymywania się, zwłaszcza na terenach pogranicz. Następnie zagadnienie związku słowa z rzeczą, konserwatyzm słowa i wynikające: z tego możliwości interpretacyjne. Omówione zostały dalej proce~y przekazywania tradycji oraz zjawiska dyfuzji kulturowej na konkretnych przykładach. Ciekawym zagadnieniem jest wpływ dobrej koniunktury na kulturę ludową w poszczególnych okresach (renesans, barok. klasycyzm), a na tym tle zjawisko kullurov,··(:j �2;'5 RECENZJE stabilności (fiksacji). Innym wybranym problemem, to wpływ centralnego zarządzania państwowego na zmiany w kulturze ludowej, również uwidocznione na przykładach z historii Szwecji. Stąd mamy przejście do omówienia procesów kształtowania się sztuki ludowej w aspekcie wpływu na nią sztuki miejskiej. Na przykładzie wybranych obrzędów (maszkar, ogni obrzędowych) ukazuje tkwiący w nich podstawowy wzór i jego naśladowanie także w innych postawach i zachowaniach (opinie dotyczące hycla i kata). W rozdziale zatytułowanym "poezja i prawda" mamy znów analizę wybranych gatunków folkloru słownego (wątków opowiadaniowych. bajek, ballad) i jego związku z konkretnymi warunkami życia. W rozdziałach końcowych autor zajmuje się środowiskiem lokalnym - wsią od strony jego wytworów kulturowych i konieczności ich interpretacji nie tylko typologicznej, ale także środowiskowej, chroniącej od pomyłek interpretacyjnych. Środowisko lokalne traktuje jako całość, jako strukturę funkcjonalną i wykazuje, jak wprowadzone z zewnątrz określone nowości (gospodarcze, reformy gruntowe. urządzenia techniczne) wpływają na przemiany w układzie strukturalnym tego środowiska. Stąd śledzenie ogólnej linii rozwoju idącej ku postępującemu indywidualizmowi i przyjmowaniu się mieszczańskiego stylu życia. Wszystkie analizy oparte są o konkretne przykłady. Całość zamyka omówienie ogólnych linii rozwojowych i osiągnięć szwedzkiej etnografii jako nauki uniwersyteckiej i jako ,.europejskiej etnologii". Materiałowo omawiana praca nawiązuje do wydanego w 1961 r. zbiorowego dzieła Schwedische Volkskunde, wydanego ku uczczeniu 60-lecia prof. Svenssona, ukazuje jednak wspomnianą własną i odrębną konstrukcję wewnętrzną. Dzięki właśnie owej udanej konstrukcji i właściwościom wykładu, książka ma szereg zalet: wprowadza w sposób sugestywny w problematykę uprawianej w krajach skandynawskich etnografii. zwanej tam etnologią, na tle i w związku z ogólną problematyką etnograficzną; zapoznaje z charakterem szwedzkiej kultury ludowej, z historią. problematyką i osiągnięciami tamtejszej etnografii; ma zwłaszcza duże zalety dydaktyczne. Dobrze się stało, że w przekładzie niemieckim została ona udostępniona "etnologii europejskiej". Józef Problemy ferencji kultury Etnografów ludowej Słowiańskich, i narodowej. Materiały Burszw z II Międzynarodowej Kon- 11-12 X 1974, pod red. Jów Poznaniu, seria "Etnografia", t. 1. Poznań-Blażejewko, zefa Burszty. Polska Akademia Nauk, Oddział Warszawa-Poznałl 1976, ss. 244. Główny dorobek dwudniowej konferencji - 21 wygłoszonych referatów (obrady zob. w: ..Lud" 1975, t. 59, s. 303-301 i Przedmowa J. Burszty do Problemów ..., s. 5-8) - ukazał się pod powyższym tytułĘ'm staraniem Komitetu Nauk Etnologicznych PAN i Komisji Slawistycznej Poznańskiego Oddziału PAN w osobnej pozycji. będącej pierwszym tomem etnograficznej serii wydawnictw PAN w Poznaniu. Referaty wydano w językach tzw. kongresowych (rosyjskim, angielskim i niemieckim) - 11 tekstów bez streszczeń i narodowych (bułgarskim, czeskim, macedońskim, polskim, serbochorwackim i słowackim) - 10 tekstów ze streszczeniami w językach kongresowych. �256 RECENZJE .Jak pisze w Przedmowie redaktor tomu, w treści referatów uwzględniono zasadnicze głosy w dyskusji uzupełniające zreferowane materiały i odnoszące się krytycznie do przedstawionych zagadnieil. Rozległą problematykę dotyczącą kultury ludowej i narodowej w poszczególnych grupach etnicznych przedstawiono w trzech aspektach: historycznym, współczesnym i teoretyczno-metodologicznym. Historyczne ujęcie, zwłaszcza związek obu nurtów kultury i społeczno-ekonomiczne uwarunkowania roli każdego z nich w rozwoju etnosu, podobieństwa i różnice w procesie historycznym społeczeństw oraz znaczenie wartości kultury ludowej w życiu kulturalnym i politycznym narodu omówiono w 11 referatach (tytuły podaję w kolejności wystąpień zachowanej w druku, w tłumaczeniu na język polski): Pawoł Nedo, Pawoł Nowotny, Znaczenie kultury ludowej w życiu społecznym i kulturalnym serbolużyckiej mniejszości narodowej; Jan Podolak, Znaczenie Richard kultury ludowej Jef1i.bek, Kultura Teoretyczne wą; aspekty :vliroslav narodowej ludowa stosunków Draskić, w w ksztaltowaniu przeszłości Rola w między narodu archaicznej Mirko narodu ludową kultury BeneŚ. a literaturą w Barjaktarović, slowackiego; Bohuslav czeskiego; czeską pieśnią wiejskiej i obecnie; się nowoczesnego życiu narodo- serbskiej Muzulmanie kulturze - nowy Blaze Ristovski, Afirmacja kultury ludowej w narodowej myśli macedońskiej; Tanas Vrażinovski, Kultura ludowa w asymilacji Macedończykóu.: LL' egejskiej części Macedonii; Stojan Gencev, BuŁqarska kultura ludowa i nurodmca (od początku okresu Odrodzenia do Wyzwolenia); Gabor Zsigmond, Lud kul.tura narodowość społeczeństwo. Alternatywy badań społecznych na Węgrzech od drugiej polowy XIX w.; Lasló Kósa, Związek między kulturą Ludou.:ą i kullUTą narodową Węgier (od XVIII w. po dzień dzisiejszy). Znaczenie tradycji ludowej we współczesnym życiu narodu. czy społeczeństwa wielonarodowego, jej roli w budowie socjalistycznej kultury, omawia 7 referatów: Olga A. Ganckaja, Ljudmila N. Terentieva, Etnos a rodzina w ZSRR .. (Z problematyki badawczej procesów etnicznych); Viktorija A. Malancuk. Elementy naronaród jugosłowiański; dou.:o-tTadycyjne Ukrainie; i nowe Andrej społeczno-etnicznych we V. Orlov, wnętrzu współczesnego Podstawowe w Ukraińskiej SSR; Erhard wlaścilcościach pojęć: "lud", "naród" i "kultura", lizmu u: Niemieckiej Republice Demokratycznej; tura t"dou.:a" słowiaitsldej Bulgarii. i "kultura nauce Wzajemne narodowa' socjalistycznej; stosunki mieszkania tendencje wc od okresu niektórych na procesach specyficznych towarzyszących Christo oraz i.ch praktyczne Tatiana a John, kołchoźników wspólczesnych A. Koleva, \;I,Tyzwolenia budowie socjaVakarelski, Pojęcia: .,!{ul- zastosowanie Kultura ludowa (1878) do chwili wc wspólnej i narodowa obecnej. Sprawom teoretycznym i metodologicznym, takim jak zakres i pojęcie przcdmiotJ..i l:iadań, kultura ludowa a klasa chłopska, funkcje etniczne kultury, scmal1tyczr:;; zgodność stosowanej terminologii, metody analiz materiału etnograficznego itp.. poświęcili swe wystąpienia głównie 4 referenci: Józef Burszta, Kultura ludou.·a kultura narodowa. Zarys problematyki; Julian V. Bromle,i. Kultura jako przedmiot badań etnograficznych; Slavko Kremenśek, Kultura ludowa w aspekcie klasoH:ym; Veselin Hadzinikolov, a niektórych zagadnieniach badań etnograficznych kultury ludowej i narodowej. Sprawy te poruszyli w swych referatach również M. Draskić, E. John, L. Kósa, Ch. Vakarelski i in . . Wydanie powyższych materiałów jest ważnym wkładem strony polskiej do międzynarodowych badań nad kulturą ludową i narodową, kontynuowanych aktualnie już przez wiele krajów pozasłowiańskich. Wkład ten polega głównie na uświadomieniu głębiej przedtem nie badanej problematyki dotyczącej historycznych �257 RECENZJF procesów etniczno-kulturowych w poszczególnych społeczeństwach Europy, stosunku kultur ludowych do kultur narodowych w ciągu dziejów, roli tradycji ludowych w kształtowaniu i podtrzymywaniu świadomości odrębnośd narodowej, potrzeby ujednolicenia melod pracy, terminologii itp. [Jr(Jblemy ~ultury ludowej i narodowej przyczynią się niewątpliwie do ukie· runkowania i przyspieszenia badań źródłowych oraz prac analitycznych w tej dziedzinie. co dla etnografii słowiańskiej i powszechnej oraz dla praktyki budownictwa socjalistycznego ma obecnie duże znaczenie. Medard S. S. Coon, The Hunting Brow?~ and Company, Boston Peoples. Toronto Tarko An Atlantic oMnthly Press Book 1971, ss. XXI, 413, ryc., mapy. Little, ,Jakkolwiek dzieło C. S. Coone'a zasłużonego amerykańskiego antropologa kultw'o\vego, wybitnego badacza terenowego i teoretyka - stanowi dla niego, jak sam podkreśla, podsumowanie prawie półwiekowego zainteresowania ludami zbieracko-łowieckimi, to nasuwa się raczej przypuszczenie, że napisane zostało przez natchnionego moralistę, krytyka n'lszej cywilizacji, a nie przez chłodnego badacza. wiell)krotnie prowadzącego eksploracje wśród opisywanych ludów. Praca jest tematycznym przeglądem wszystkich aspektów życia współczesnych ludów łowieckich, z tym, że autor - choć w mniejszym stopniu - pesiłkował się w swoich rozważaniach relacjami dot.yczącymi ludów już dziś wymarłych. Przegląd ten. rzetelny i bazujący na wyczerpującej literaturze dawnej i najnowszej, mimo skromne~o określenia autora, bynajmniej nie stanowi jedynie ogólnych wypisów do etnografii społeczeristw zbieracko-łowieckich. Na wszystkich stronach dzieła przewija ,;ię określona koncepcja filozoficzna, łatwa do odczytania, choć nigdzie nie formułowana otwarcie. . Coon uważa mianowicie i daje temu jasno wyraz, że droga, którą poszła znaczna część ludności świata i której efektem jest cywilizacja euroamerykańska, preferująca techniczne aspekty rozwoju, jest nie tylko zaledwie jedną z możliwych. to oczy ...;iście od dawna wiadomo. ale wręcz najbardziej nieszczęśliwą dla jednostki i dla całej społeczności. Wychodząc z takiego założenia stara się autor pokazać nam inną z możliwych dróg, unikającą eksploatacji przyrody i człowieka, wolną od wszelkiej alienacji i ;;tres3ów, polegającą na harmonijnej koegzystencji środowiska i człowieka. Środo".-isko wyznacza tu i niejako kontroluje granice rozwoju grupy ludzkiej, która inwencję swoją wykazać może - i to jest najbardziej optymalne działanie z punktu widzenia ekonomii i psychologii - w całkowitym stopieniu się z otoczeniem przyrodniczym., Egzempllfikację tej, nie formułowanej bliżej koncepcji egzystencji, stanowić mają opisywane przez autora ludy łowieckie, znajdujące się, jego zdaniem. w postulowanej harmonii ze światem przyrody. Autor omawia kolejno: podstawowe wyposażenie materialne łowców, sposoby transportu lądowego i wodnego. formy zdobywania pożywienia, organizację społeczną i poszczególne dziedziny życia duchowego. Sposób przedstawienia działów kultury nie odbiega od powszechnie stosowanego, jeśli oczywiście nie liczyć tego szczególnego nastroju podziwu dla opisywanych zjawisk oraz ich pewnej idealizacji, polegającej na niedostrzeganiu dysharmonii, istniejącej przecież w każdej spoleczności. Opisy przedstawione przez autora mogą imponować niezwykłą plastycznością, ich 17 - Lud. tom LXI �258 RECENZJE: dobór, mimo że nie miał na celu wydobycia spektakularnych fragmentów. może zainteresować nawet słabo przygotowanego czytelnika. W tej warstwie praca Coone'a stanowi znakomity podręcznik. kompendium naszej dotychczasowej wiedzy o zbieraczach i łowcach. Podręcznik ten może być niezwykle przydatny do nauczania studentów etnografii i archeologii, a dzięki talentowi literackiemu autora może także liczyć na szerokie zainteresowanie poza kręgami naukowymi. Ambicją autora było także, jak już wspomniałem, poza przekazaniem określonej wiedzy, uświadomienie czytelnikowi za pomocą ogromnej erudycji, że prezentowane kultury zdecydowanie górują moralnie nad naszą. Na każdym nieomai miejscu podkreśla autor wyższość myśliwych. Ich kultura materialna jest dla niego znakomitym przykładem wykorzystania do maksimum tkwiących wokół nas możliwości bez zakłócenia środowiska. Tu następuje oczywiście przytyk do fabryk zatruwających atmosferę, do broni masowej zagłady, do bezsensownego wyjaławiania ziemi, niszczenia zieleni itd. Omówienie kultury społecznej zbieraczy-łowców służy podkreśleniu harmonii. mającej jakoby panować wśród członków tej społeczności. Na tym tle sugestia, że my zrobiliśmy wszystko, aby stworzyć między ludżmi nieprzebytą przepaść, jes'. już tylko naturalną konsekwencją przyjętego sposobu argumentowania. Opis kultury duchowej łowców, to dla autora okazja do uświadomienia nam, iż rozpętaliśmy ogromne i zgubne siły fizyczne (vide energia atomowa), a wykorzystanie sił mentalnych jest nam zupełnie obce, choć tkwią one w nas. Umieją tu robić szamani i czarownicy w społecznościach będących na niższym stopniu rozwoju i to stanowi jeszcze jeden dowód - zdaniem autora - ich lepszego przystosowanió się do środowiska. Kiedy już zmiażdżeni moralnie odkładamy pracę Coone'a gotowi odpowiedzieć na pytanie zawarte w jej konkluzji (What can we learn from hunters?), zaczynają nas ogarniać istotne wątpliwości. Wiwisekcja naszej cywilizacji, dokonana przez autora na marginesie prezentowania kultury łowców, jest naj zupełniej słuszna. choć może niezbyt głęboka. W mniejszym lub większym stopniu niedostatki tu podkreślane występują istotnie, a ostrzeżenie przed grożącym nam kataklizmem, ostateczną zagładą gatunku, bynajmniej nie stanowi oratorskiego chwytu autora. Czy jednak to, czego możemy nauczyć się od łowców, a nauczyć możemy się istotnie niejednego, pozwoli nam przetrwać okres kryzysowy? Wątpliwe. Gdybyśmy poszli śladem propozycji autora, to albo udalibyśmy się wszyscy na niekończący się biwak (dokąd ?), albo poczęlibyśmy ćwiczyć telekinezę i inne modne obecnie sztuki zwane zjawiskami para psychicznymi. Czy dałoby to wyzwolenie i ukojenie naszych cierpień, abstrahując już od technicznej strony przedsięwzięcia? Bardzo mało prawdopodobne. Wydaje się, że Coon zupełnie niepotrzebnie, w zapale moralisty, pomieszał dwa z gruntu słuszne przedsięwzięcia. Analiza wad współczesnego społeczeństw2 naszego kręgu kulturowego i próba szukania wyjścia ze ślepego zaułka naszycll poczynań - to jedno zadanie; przedstawienie w formie alternatywnej innego modelu życia, modelu dla nas nie do zrealizowania, to rzecz inna. Model kultury łowców (tu można podkreślić chyba niedostateczne uwypuklenie w pracy zróżnicowania omawianych ludów), jest dlatego taki, że kultura ta jest marginesem, jest - niezależnie od sentymentów badaczy - jedynie przeżytkiem. Traktowanie jej jako alternatywy dla naszej cywilizacji stanowi absolutną utopię· Próby wyjścia z trudnych momentów dziejowych bazować muszą na analizie naszej własnej kultury, rad winniśmy szukać w naszej historii i teraźniejszości. �2.59 RECENZJE Kultura łowców, choćby najbardziej harmonijna (czy istotnie?) nie może być dla nas realnym punktem oparcia. Trudno przypuścić, aby Coon nie zdawał sobie z tego sprawy. Bez wątpienia jego tezy można uznać za prowokację intelektualną. I jeśli taki był istotnie zamiar autora, powiódł się on znakomicie. Praca Conne'a zawiera dziesiątki stron najsłuszniejszych myśli. godnych dysku·· sji, ale ma także nieco fragmentów drażniących, rozmyślnie prowokujących. Pierwsze powodują, że uznać ją można za solidny i cenny podręcznik, drugie czynią z niej lekturę fascynującą, myślowo zapładniającą i polemiczną niekiedy do granic rozsądku. Czegóż więcej trzeba od pracy naukowej z ambicjami popularyzatorskimi? A pytanie - czego mo~my nauczyć się od łowców i nie tylko od nich, od wszystkich kultur znajdujących się w zaniku, pozostaje aktualne i oczekuje na dalsze odpowiedzi. Ryszard KantaT Daniela i Stanisław Tałajowie, Dziwy świata roślin. Państwowe Wydawnictwo Rolnicze i Leśne, Warszawa 1974, ss. 278, liczne rysunki, 32 barwne fotografie. Książka D. i S. Tałałajów powstała jako rezultat prawie czteroletniego pobytu autorów w Afryce Zachodniej, gdzie mieli okazję zetknąć się z florą tego kontynentu. Pracując na Uniwersytecie w Kumasi (Ghana), położonym w sercu tropikalnej dżunglii, mieli nie tylko okazję ob,erwować egzotyczną roślinność, ale również co ciekawsze okazy sami uprawiali. Uzupełnieniem wiedzy autorów stały się liczne wyprawy terenowe, które przedsięwzięli do Kenii, Ugandy, Sudanu, Etiopii, Tunezji i Włoch południowych. Przy omawianiu roślin z innych kontynentów autorzy korzystali z literatury, głównie obcojęzycznej. Zaprezentowana praca - jak podkreślają jej autorzy - ma charakter popularyzatorski. Wychodząc z jak najsłuszniejszego założenia', że egzotycznymi roślinami interesują się nie tylko przyrodnicy, lecz także szersze kręgi czytelników, nadali Tałałajowie pracy łatwą gawędziarską formę. Obok swoich zalet ma to jednak także złe strony. Próżno szukamy na przykład jakiegokolwiek wyboru literatury, z której korzystali Tałałajowie przy podawaniu takich czy innych właściwości prezentowanych roślin, sposobów ich wykorzystania, czy anegdotek z nimi związanych. Ze względu na fakt, iż w literaturze polskiej jest niewiele pozycji na ten temat, a piśmiennictwo obce jest słabo znane i trudno dostępne, podani~ naj krótszej nawet bibliografii tematu bez wątpienia ułatwiłoby poszukiwania. Książka omawiana, nawet w swej popularnej formie stanowi dla etnografa ciekawą pozycję, szczególnie te jej fragmenty, które mówią o florze Afryki, znanej autorom z wieloletnich badań i obserwacji. Nie warto nawet podkreślać, jest to tak oczywiste, jakie znaczenie dla społeczności ludzkich miało i ma obecnie wykorzystanie roślin. Klasyczne już przecież są określenia niektórych kultur na podstawie wykorzystywanych w nich gatunków roślin: bambusa, palmy, kukurydzy, prosa itd. Uprawiana roślina niejednokrotnie wpływa w istotny sposób na całokształt kultury, kreuje jej cechy wyróżniające. O znaczeniu badań nad wpływem uprawianych roślin na poszczególne zbiorowości ludzkie, ich obyczaje, obrzędy religijne, lecznictwo, magię itd. świadczyć �260 RECENZJE może wyodrębnienie się nowej specjalności - etnobotaniki - w obrębie etnologii gospodarczej. Bez wyników jej badań wiele aspektów kultury badanych ludów nie znalazłoby pełniejszego wytłumaczenia. Aby jednak etnobotanika miała materiał do swoich analiz potrzebne jest jak najpełniejsze poznanie gatunków i właściwości roślin tropikalnych. Nie trzeba dodawać, iż nie chodzi tu jedynie o rośliny egzotyczne. W kulturze ludu polskieg,) wykorzystanie roślin było również znaczne, a przecież nie do końca poznane. Poznanie gatunków i właściwości roślin należy do zadań niezwykle trudnych. Trud wielu pokoleń badaczy, od czasów starożytnych do najnowszych, dał w efekcie dość dobre poznanie flory obszarów łatwiej dostępnych. Trudniej przychodzi natomiast systematyczne jej opisywanie na obszarach np. Amazonii, Afryki Równikowej, czy niektórych obszarów Australii. Jak wiele jeszcze w tej dziedzinie jest do zbadania może świadczyć fakt, iż nie ma roku, aby nie było głośno o nowej egzotycznej roślinie lub ciekawej odmianie rośliny znanej uprzednio. Wielokrotnie zdarza się, że odkrywane właściwości jakiejś rośliny w istotny sposób wpływają np. na produkcję barwników, czy wyrobów farmaceutycznych. W przedstawionej pracy zagadnienia wchodzące w skład zainteresowań etnobotanika są zaledwie sygnalizowane. Autorzy nie tają, że wybór opisywanych roślin jest wynikiem ich dziwności, oryginalności raczej, niż wartości gospodarczej czy roli kulturowej. Tendencja ta wyraźnie jest widoczna już w tytułach poszczególnych rozdziałów: "Przedziwne drzewa", "Olbrzymy i karły wód". "Osobliwe grzyby i porosty", "Przedziwne owoce i nasiona" itd. Oczywiście także funkcja kulturowa poszczególnych roślin, a zatem to, co etnografa może najbardziej interesować, znajduje swoje odbicie w pracy. Możemy na przykład dowiedzieć się, które rośliny uważane były przez tubylców za święte, które odgrywały istotną rolę w mitach, które uznawano za siedzibę złego ducha. Niestety, nie zawsze informacje te są dostatecznie skonkretyzowane, niekiedy nie wiemy jakiego plemienia lub terenu dotyczą. Cieka wie brzmią wzmianki o używaniu tych czy innych roślin do wyrobu sprzętów, broni, dzieł artystycznych, instrumentów muzycznych, ubiorów. na poszczególnych obszarach Afryki, Ameryk i Azji. I tu także budzi niedosyt lakoniczność informacji, ich często niedostateczne zlokalizowanie. Bardzo wyraźnie podkreślają autorzy wykorzystanie poszcze:gólnych gatunków roślin w medycynie, także ludowej. Wielokrotnie powołują się tu nie tylko na fragmenty Biblii, opisów podróży, ale także na prace etnograficzne. Sensacyjnie wręcz brzmią informacje dotyczące roślin trujących, ich mocy, sposobów wykonywania trucizn i ich wykorzystywania, a także przeciwjadów. Wiele interesujących fragmentów zawiera także rozdział o używkach i roślinach korzennych. Znaczną część prezentowanych gatunków stanowią rośliny uprawne, mające doniosłe znaczenie dh\ gospodarki wielu terenów świata. Etnografa mogą tu zainteresować np.: drzewo chlebowe, maniok, patat, czy mlekowiec. Lakoniczność poszczególnych haseł budzi niedosyt i chęć uzupełnienia informacji. co - jak się wydaje - jest dość charakterystyczne dla wydawnictw popularnych. Uznać należy za wskazane. aby tego rodzaju publikacje ukazywały się częściej i lepiej niż dotychczas zaspokajały głód informacji o roślinach egzotycznych. Praca Tałałajów, której wartość podwyższa staranne wydanie, liczne rysunki i kiikadziesiąt kolorowych zdjęć, zrobiła dobry początek. Ryszard Kantor �2Ul RECENZJE Dou!:'las Fraser, Warszawa 1976. Sztuka prymitywna, Wydawnictwa Artystyczne Filmowe, W cenionej serii "Kultury starożytne i cywilizacje pozaeuropejskie" Wydawnictwa Artystyczne i Filmowe wydały pracę amerykańskiego historyka sztuki, Douglasa Frasera, pl. Sztuka prymitywna. Fraser, uczeń Paula Wingerta. Meye!"a Schapiro i Rudolfa Wittkowera. pozostający pod wpływem antropologów społecznych z Raymondem Firthem na czele. stara się w swej książce łączyć doświadczenia wielu metod badawczych; główne znaczenie ma jednak analiza z punktu widzenia historyka sztuki. Przed przystąpieniem do analizy stylów w sztuce ludów i kultur poszczegóinych kontynentów. autor daje teoretyczne wprowadzenie do problemu ..sztuki prymitywnej", starając się ukazać istotę badań nad tą dziedziną sztuki i specyficzne podejście, jakiego wymaga. Pozostała część książki, to systematyczny przegląd sztuki prymitywnej, przy czym - jeśli to tylko było możliwe - autor, oprócz ukazania zjawisk lokalnych, wprowadza uogólnienia dotyczące powiązań artystycznych różnych regionów. Dużą zaletą tej książki jest spora liczba ilustracji, w tym, co ważne, także kolorowych. W. Rudolf Weinbaus. Weinhold, Vivat Bacchus. Eine Kulturgeschchite des Weines und Edition Leipzig 1975. ss. 228. ilustr. 219, w tym 50 wielobarwnych. B. des Weinhold zajmuje się od wielu lat winiarstwem jako zagadnieniem historyczryczno-kulturowym. Po kilku publikRcjach wycinkowych wydał w 1973 r. historyczno-etnograficzne studium o warunkach uprawy winnej latorośli w Turyngii i Saksonii (Winzerarbeit an Elbe, Saale und Unstrut). I oto w dwa lata po tamtej książce ukazuje się jego Vivat Bacchus, pięknie wydana praca ukazująca uprawę winorośli i wyrób wina już nie tylko na dobrze mu znanym obszarze jego badań terenowych, lecz w skali światowej. Tak obszernie przestrzennie i czasowo zakrojoną rzecz zawarł w czterech częściach. W pierw:izej przedstawia dzieje uprawy krzewu winnego, który w uszlachetnionej odmianie znany był już Sumerom, a opiekowała się nim tam bogini Gestin. W Egipcie bogiem wina był sam Ozyry~, który pełnił tę funkcję obok innych boskich obowiązków. W Indiach uprawa winorośli miała być znana już \V I tysiącleciu p.n.e., chińska zaś legenda głosi, że cesarz Yil zwalczając wyrób alkoholu 'I. ryżu zapoznał swych poddanych z uprawą winnego krzewu - co miało mieć miejsce około 2200 lat p.n.e. Z Chin do Japonii dotarła natomiast winorośl dopiero w I tysiącleciu n.e. Po tych informacjach omawia Weinhold szczegółowiej kult Dionizosa. który z trackiego bóstwa flory i fauny leśnej przeradzał się na gruncie greckim w boga rolników, wreszcie winiarstwa ~- w miarę jak uprawa winorośli upowszechniała się. Gdy zaś stała się ona ważnym czynnikiem gospodarczym dla miast greckich, wtedy dopiero. zdaniem Weinholda, kult Dionizosa przybrał ów ekstatyczno-orgiastyczny wyraz kultu wegetatywnego. Szczególnie uroczyśeie i z przepychem obcho- �262 RECENZJE dzono zatem święta wiosennego powrotu Dionizosa na ziemię. Jego zobrazowanemu ingresowi do miasta towarzyszył upojony winem tłum, wyprzedzany przez chór śpiewający dytyramby, zalążek dramatu i komedii. Kult Dionizosa wraz z wpływami kultury greckiej rozpowszechnił się w Rzymie. Zwano go tu póżniej Bacchusem. Stał się on bogiem zmartwychwstania, usymbolizowanym w winogronie. Symbol ten przejęło następnie chrześcijaństwo i rozwijało w rozmaitych plastycznych ujęciach, jak np. mistyczne wydeptywanie winogron przez Chrystusa, symbolizujące jego ofiarę. Weinhold zwraca uwagę na to, że cała ta kultura winiarska rozwijała się 'A: związku z coraz doskonalszą uprawą winorośli szlachetnej, decydującej o typie gospodarki. Wyhodowano ją na wschodzie z dziko rosnących leśnych krzewów winnych i stamtąd przejęli ją Grecy. W sposobie uprawy zasadniczego kroku naprzód dokonali w Azji Mniejszej koloniści jońscy. Od Greków przejęły tę umiejętność inne ludy śródziemnomorskie, w tym Rzymianie, którzy przyczynili się do jej upowszechnienia w Galii aż po Ren. Wędrówki ludów zahamowały rozprzestrzenianie się hodowli winorośli i częściowo ją wyniszczyły. Począwszy jednak od Karola Wielkiego winiarstwo znowu zaczęło się rozwijać w Europie wszędzie tam, gdzie poprzednio zdołało dotrzeć, nawet w Anglii. Na przełomie VII i VIII wieku uprawia się winorośl już i na wschód od Renu, głównie w związku z chrystianizacją. W drugiej poł. XII w. pojawia się, jak podaje autor, nawet nad Łabą i dalej na Śląsku i Pomorzu, w następnych wiekach nawet na północy - aż w Danii. Ponieważ jednak powyżej 52 równoleżnika wino rzadko dojrzewało, dlatego od drugiej pol. XVI wieku cofa się uprawa. W tym jednak czasie zaprowadza się ją w Meksyku, Peru i Boliwii, a w XVII w. w Kalifornii i Afryce południowej, w końcu zaś XVIII w. nawet w Australii. W części drugiej autor przedstawia rozwój techniki uprawy winorośli. Podkreśla zasadnicze znaczenie, jakie dla wzrostu plonów miało przycinanie winnej latorośli przez Greków i hodowanie jej na tyczkach. W przeciwieństwie do Greków Etruskowie np. sadzili winorośl między wysokimi drzewami, na które wino się pięło, przechodząc często malowniczymi girlandami na sąsiednie drzewa. Ten sposób przetrwał tam wieki. Jeszcze w drugiej pał. XVIII stulecia dokumentuje to krajobraz z okolic Sorrento, namalowany przez J. Th. Hacherta, reprodukowany w pracy Weinholda. Rzymianie dzięki przejęciu od Greków techniki uprawy roz·· winęli hodowlę winorośli do tego stopnia, że przekształcili Italię z kraju pól zbożowych w krainę winnic. U nich też w jeszcze większym stopniu niż u Greków uprawa winorośli była tematem licznych prac, których celem było zwiększeniE: plonów. Wśród wielu autorów owych dzieł wymienia Weinhold tak znane nazwisko, jak ,VI. Porcjusza Cato, śmiertelnego wroga Kartaginczyków, od których jednak nic wahał się przejmować wiedzę o doskonalszej niż w Rzymie hodowli winorośli. W średniowieczu ośrodkami wiedzy winiarskiej były głÓwnie klasztory. Dzięki nim stopniowo się upowszechniała, a wiedza ta była potrzebna nie tylko dla uzyskania zadowalających plonów przez stosowanie odpowiednich zabiegów przy uprawie, ale również do walki ze szkodnikami. Owa tradycyjna wiedza nie była jednak doskonała. Odczuli to właściciele winnic w XIX w., kiedy mącznik i wesz winna, przywleczone z Ameryki, doprowadziły do ruiny europejskie winiarstwo. Owym da\vnym, bezsilnym wtedy praktykom, poświęca Weinhold sporo uwagi jako zjawiskom kulturowym. Były to przeważnie zabiegi apotropeiczne powiązane z kulte~n świętych patronów od winiarstwa. Wśród owych patronów nie brak tak popularnych świętych, jak Wincenty, Maurycy, Urban, Wit, Medard, Sykstus, Roch, Sebastian, Bartłomiej czy Marcin. Kulty te wiązały się z rozmaitymi etapami wegetacji, �RECENZJE 263 z okresem zbiorów, wreszcie przetwórstwa winnego. Za najwazmeJszą patronkę winiarstwa uchodziła jednak zawsze Matka Boska - owa Winna Macierz, która urodziła naj wspanialsze grono - Chrystusa. Część trzecią poświęcił Weinhold winobraniu i przerobowi winogron. Dowiadujemy się tu m. in., że już Rzymianie nauczyli się od Kartaginczyków wyrobu win podobnych do tokaja, a to z winogron przywiędłych, pozostawionych do późnej jesieni. Interesujące są uwagi o sposobach wyciskania winogron. Starszy sposób. \\'ydeptywanie, dokumentuje autor licznymi ilustracjami dzieł egipskich i greckich. Te przekazy ikonograficzne ujawniają też, że już Egipcjanie stosowali, obok jeszcze innych sposobów, również prasę. Wydeptywanie było powszechne do niedawna jeszcze w Europie, głównie wschodniej. W krajach natomiast o żywszej tradycji kultury klasycznej przeważała prasa, w której już Rzymianie zastosowali śruby. Większość zbiorów zawsze przeznaczona jest na wino. W krajach mahometańskich jednak zakaz picia wina spowodował, że wyhodowano tam takie odmiany winorośli, których owoc przeznaczony jest tylko do spożycia na świeżo lub w po,taci rodzynków. W części czwartej autor omawia praktyki związane z fermentacją i stabilizacją wina. Starożytni stabilizowali je przez dodawanie żywicy, smoły, a nawet wody morskiej. Różne te sposoby stosowane były przez długie wieki jeszcze w Europie. Szeroko zapoznaje nas też autor z praktyką przyprawiania win ziołami, znaną już w świecie antycznym, a rozwijaną szczególnie w średniowieczu, które może ,;ię wykazać zaskakująco rozległym rejestrem dodatków - od piołunu do krwawnika. lubczyku i pieprzu włącznie. Wiele też w tej części znajdujemy wiadomości o różnych gatunkach win, ich produkcji, pielęgnacji i przechowywaniu, wreszcie o destylacji, której wynikiem jest uzyskanie z wina alkoholu, owej "wody życia" (pierwszy raz w Salerno w XII w.), którą wnet aptekarze przyprawiać zaczęli ziołami i zalecali jako lekarstwo. W trzy wieki później "wody życia", zwanej też aqua Qrdens, nie piło się już w Europie tylko jako lekarstwo. Na dobre zaś rozpiła ~ię Europa, jak twierdzi Weinhold, od czasu, gdy w XVI w. zaczęto pędzić spirytus już ze zboża. Po tej dygresji kończy autor rozdział uwagami o naczyniach do przechowywania i transportu wina. często artystycznie zdobionych, wreszcie o etykietowaniu, związanym już z butelkowaniem wina rozpowszechniającym się \\. XIX wieku. Swe pracowite dzieło, nabrzmiałe erudycją, zamyka Weinhold obszernym wykazem literatury i rejestrem rzeczowo-imiennym. Mankamentem jest brak spisu ilustracji, które tu stanowią składnik tak samo ważny, jak tekst. Ilustracje są znakomite, dobrze dobrane i objaśnione. odznaczają się graficzną doskonałością. Praca, poza własnymi badaniami autora, oparta Jest na publikacjach autorów wywodzących się z krajów o starej kulturze winiarskiej, głównie jednak na literaturze niemieckiej, co jest zrozumiałe. Pozostawiło to jednak w tej pracy osobliwy ślad, z czego zapewne sam autor nie zdaje sobie sprawy. Mianowicie w skąpych przypadkach, kiedy wypadało mu mówić o winiarstwie na naszych ziemiach. ani razu nie figuruje nazwa Polska. Jest tylko Sląsk, Wschodnie i Zachodnie Prusy - no i są wymienieni Krzyżacy jako hodowcy winorośli i winiarze (s. 39). Mimochodem tylko wspomina Weinhold o przesławnej piwnicy warszawskich Fukierów i jej bezcennej do 1939 r. zawartości. Niedostatek polskich publikacji jest zapewne jedną z przyczyn, że w pracy Weinholda daremnie szukamy wieści a tym, że w Gnieźnie i Poznaniu archeolodzy w warstwach z X i XI w. znaleźlI pestki winogron i że liczne osady służebne wokół grodów książęcych noszą nazwy takie, jak Winiary, Winogrady, Winnogóra (sprawy toponomastyczne zupełnie po .. �26J RECENZJE mija) i że motywy winorośli występują na dobrze mu znanych drzwiach gmeznieńskich, nie mówiąc już o motywach winiarskich w zdobnictwie ceramiki (Pruszków, Potylicz), czy nawet w ludowym hafcie' zachodniej Wielkopolski. Te nasze żale muszą jednak pozostać notatką na marginesie książki Weinholda. Monografia ta jest bowiem pozycją budzącą podziw dla wszechstronności zainteresowań badawczych autora, dla jego erudycji i gruntownej znajomości przedmiotu z literatury i autopsji. Do tej publikacji, zrodzonej w rzetelnym trudzie badawczym, ni£' przystaje tylko tytuł, zapowiadający raczej lekkie, szampańskie ujęcie tematu. a nie uczone, historyczno-etnograficzne studium, napisane bez dionizyjskiej weny czy bacchusowego upojnego tchnienia. Stanislaw Drevnieje nlb. żili§ce vostocnoj Evropy. Praca zbiorowa. Moskva Blas~('zyk 1975, ;i'. 300, 3, ilustr. Nowa praca zbiorowa wydana przez Instytut Etnografii im. N. Mikłucho-Makłaja Akademii Nauk ZSRR w Moskwie dotyczy form rozwojowych pomi~szczeń ludzkich Europy Wschodniej na przestrzeni dziejów. Autorzy prac, \'" naszym rozumieniu historycy kultury materialnej. w oparciu o dane archeologii. źródła pisane i ikonografię, dokonali rekonstrukcji domostw i osiedli ludów zami(:;:zkujących w przeszłości europejską część Związku Radzieckiego. Zagadnienie genezy typów domostw narodów tej części kraju, o czym mowa we wstępie, zostało między innymi opracowane w przygotowywanym aktualnie Atlasie historyczno-etnograficznym; ukazały się już zeszyty dotyczące Rosji, Ukrainy. Białorusi. krajów nadbałtyckich, Mołdawii. Artykuły siedmiu autorów zawierają następujące tytuły: L. G. Niecaje'.'a. Domostwa koczowników poludniowo-wschodniej Europy w epoce żelaza (I tys. p.n.e.I pol. II tys. n.e.); E. K. Rikman, Domostwa plemion kulturjJ czerniachol('skiej międzyrzecza Dniestru i Prutu; L G. Chynku, Domostwa Mołdawii X-XV II ww.; P. A. Rappoport, Domostwa staroruskie VI-XIII ww.; M. G. Rabinovic. R~!skie domostwa XIII-XVII ww.; N. P. Prichod'ko, Niektóre zagadnienia genezy domostwa na Ukrainie; V. V. Siedov, Domostwa południowo-wschodnich wybrzeży Baltyku (I tys. - pocz. II tys. n.e.), Retrospekcja omawianych zagadnień nie przekracza w zasadzie I tYoiąclecia p.n.e., co na obszarach wschodnioeuropejskich, ogólnie biorąc odpowiada schyłkowi brązu i początkom epoki żelaza. W odniesieniu np. do Słowiańszczyz:1Y jest to okres wyodrębniania się Prasłowian i Prabałtów ze wspólnego pnia i"doeuropejskiego w otoczeniu wielu grup etnicznych wywodzących się z innych pni. !j. Finów. ludów irańskich, a także okres oddziaływania wysoko zorganizowanych kultur i cywilizacji świata antycznego. Złożone procesy etniczne tej części Europy w okresie kilku ostalnich tysiącleci wywarły olbrzymi wpływ także na kształtowanie się typów domostw. Artykuły E. A. Rikmana, P. A. Rappoporta, M. G. Rabinovica i N. P. Prichod'ki dają obraz ewolucji form domostwa i osiedla wschodniosłowial'lskiego od �RECENZJE 265 wczesnosłowiańskiej doby kultury czerniachowskiej Kijowszczyzny, po domostwa rosyjskie i ukraińskie XIX w. Najstarsze formy domostw wschodniosłowiańskich przedstawiają się jako ziemianki i półziemianki z otwartym paleniskiem. Ten typ domostwa z rozwiniętą konstrukcją ścian i dachu oraz paleniska utrzymywał się w strefie stepu i lasostepu powszechnie do XIII w., a sporadycznie aż po wiek XVIII. Ślady ziemianek, jako osad słowiańskich, stwierdzają autorzy (1. G. Chynku) w Mołdawii, a poza tym w basenie dolnego Dunaju i pa Bałkanach, w kierunku zaś zachodnim, w południowym paśmie Polski i Niemiec. Na północy Rusi, w leśnej i chłodniejszej strefie rozwinął się dom naziemny zrębowy, dominujący również u Bałtów, przy czym dom zrębowy naziemny wskazuje na kierunek rozprzestrzeniania się go z zachodu. Linię podziału na "północny" i "południowy" typ budownictwa wyznacza Prypeć, znamienna granica kulturowa i klimatyczna. W okolicach Odessy, oraz między Dniestrem a Prutem, gdzie wymieszało się wiele etnosów i kultur pod wpływem oddziaływania kultur wschodu, a przede wszystkim Bizancjum, stwierdza się duże domy naziemne, niekiedy budowane z kamienia i urządzone z komfortem. Osobne zagadnienie stanowią konstrukcje ścian i dachu, formy palenisk i pieców. Autorzy określili ich typy i zasięgi terytorialne w postaci mapek. Mołdawia, gdzie różne et nosy i kultury przemieszały się bodajże najbardziej, znamienne przeobrażenia przeszła jako siedziba tatarskiego chanatu Złotej Ordy. Typy budowli tego terytorium z XIV-XVIII w. charakteryzuje 1. G. Chynku. Poszczególne kultury pozostawiły tu ślady swojego bytowania w typach budownictwa. Współistniały obok siebie ziemianki strefy wschodniosłowiańskiej. domy naziemne drewniane i murowane jako oddziaływanie kultur naddunajskich i państwa bizantyńskiego. ZłoŁa Orda pozostawiła nie tylko rozwiniętą formę jurty, ale i zorganizowane miasta, przyjmując wiele cech kultury z Bizancjum. Domostwa bałtyckie scharakteryzowane przez V. V. Siedova noszą wiele cech budownictwa linii Dniepru. Mieszkania zwykle naziemne, dużych rozmiarów, o wielu paleniskach, konstrukcji "przysłupowej", wznoszono na toku z kamieni i gliny. Półziemianka jest tu zjawiskiem rzadkim. Budownictwo wschodniobałtyckie zwraca w ogóle uwagę swą odmiennością na terytorium wschodnioeuropejskim. Prusowie we wczesnym średniowieczu, zapewne nie bez wpływu substratu, na jaki się nawarstwili. rozwinęli budownictwo, które możnaby nazwać prototypem "szachulcowego", łącząc drewno z kamieniem. Finowie nadbałtyccy, którzy jak określa się zajęli swoje historyczne siedziby w pocz. I tys. p.n.e., nie zrywając nadal łączności z Powołżem, kontynuowali swój pierwotny sposób budowania oparty na konstrukcji szałasu i jurty. Pierwotne ich mieszkania były półziemiankami o wertykalnych ścianach i stożkowym dachu z otwartym paleniskiem pośrodku. Około III-IV w. n.e. Finowie zaczynają budować domostwa naziemne zrębowe, o planie prostokąta, z otwartym paleniskiem, podobne w typie do północnoruskich. L. G. Niecajeva (praca w kolejności pierwsza), na podstawie licznych wykopalisk ze stepów i wczesnego piśmiennictwa ruskiego, przeprowadziła rekonstrukcjE; jurt i kibitek koczowników nadczarnomorskich, plemion irańskiego pochodzenia i pojawiających się później koczowników turecko-mongolskich. Bezpośrednio bliski c w przeszłości kontakty Scytów, Sarmatów, a szczególnie Alanów ze Słowianami w dorzeczu Dniepru i Dniestru wywarły duży wpływ nie tylko na sferę wierzeniową i obrzędową Słowian, ale też na rozwój rzemiosł artystycznych i w ogóle ich kultury materialnej. Elementy sarmackie i al ań ski e ujawniają się m. in. we �2n6 RECENZJE wspomnianej już kulturze czerniachowskiej. Wnikający najbardziej w kullury słowiańskie Alanowie, w pierwszych wiekach n.e. przyjmują z kolei od Słowian wschodnich, sporadycznie zresztą, niektóre formy budownictwa, jak półziemianka, piec gliniany kopułko wy itp. Nowa interpretacja tzw. "złotych cmentarzysk" alańskich z II-III w. n.e. nad Donem i Kubaniem, prowadzi autorkę do konkluzji. iż Alanowie rozpoczęli w tym czasie proces stałego osiedlania się. Miejsca zimowisk z bydłem wykazały natomiast fragmenty budownictwa murowanego obronncgo. Najście Hunów ok. połowy IV w. n.e. przerwało ten proces. Wylewanie się ze wschodu, w ślad za Hunami, Awarów, a następnie Węgrów, Bułgarów, Pieczy ngów i Połowców, zmienia zasadniczo obraz Europy środkowo-wschodniej. Stepowcy działają przede wszystkim niszczycielsko na zastane przez siebie kultury i cywilizacje, a równocześnie bardzo szybko asymilują zdobycze tych kullur. W zakresie budownictwa ludy te osiedlając się w Europie w bardzo krótkim czasie przeszły od jurty i kibitki do wysoko zorganizowanego budownictwa grodowego. Prace poszczególnych autorów mają charakter materiałowy. szczegółowej interpretacji wielu danych faktograficznych. Lecz właśnie ten sposób postępowania naukowego prowadzi do całościowego, rzetelnego spojrzenia na całość zagadnienia. Alicja Alexander Fenton, Scottish 1976, ss. IX, 255, ilustr. 85 . Country Life. John Donald Bednarczuk Publishers, Edinburgh Prof. A. Fenton, kierownik Szkockiego Muzeum Starożytności w Edynburgu, znany jest w literaturze etnograficznej z wielu prac zamieszczanych w różnych czasopismach europejskich. Głównym przedmiotem jego zainteresowań jest kultura ludowa Szkocji zarówno w jej postaciach dawnych, jak i w nowszych przeobrażeniach. Specjalną uwagę zwrócił na kulturę materialną Opracował m. in.: dawne i nowsze kultury rolne i inne rodzaje gospodarki, narzędzia pracy ze szczególnym uwzględnieniem rolniczych, transport. budownictwo i pożywienie. Cechą studiów Fentona jest wychodzenie od źródeł historycznych i wiązanie tych danych z obiektami muzealnymi oraz ze śladami materialnymi w terenie i danymi z pamięci ludzkiej. W analizie zroś wszystkie te i inne dziedziny kultury wiąże z całością życia wiejskiego i z gospodarującym człowiekiem. Tak jest też i w omawianej publikacji stanowiącej, jak się wydaje, pierwszy pełniejszy zarys "szkockiego życia wiejskiego". Na uwagę zasługuje sposób ujęcia zagadnienia. Chodzi nie tyle o wykorzystanie bogactwa źródeł historycznych, w tym także ikonograficznych, oraz śladów terenowych i zabytków materialnych, co o postawę metodologiczną autora, ujawniającą się w sposobie analizy "życia wiejskiego" - sposób, który ani nie ujawnia się w tytule, ani w obszernym spisie treści. Z tytułu możnaby wnosić, że praca zawiera jak to często w monografiach etnograficznych bywa - rekonstrukcję naukową stanu .,tradycyjnego" życia wiejskiego, jego dawny obraz synchroniczny; zaś spis treści wskazuje, że chodzić będzie o kulturę materialną, ściślej .- o narzędzia, sposoby i prace dające podstawę materialnej egzystencji ludności wiejskiej: prace rolne, sprzęt zboża, omłoty i przemiał, gromadzenie paszy, przerób mleka, pożywienie, zagroda, dom i mieszkanie oraz transport. Taki zatem podział rzeczowy, jaki jest najczęściej stosowany w monografiach etnograficznych, w których opisy poszczególnych dziedzin stanowią �2()7 iiECENZJE często odrębnc, izolowane od siebie partie, a ich suma ma składać się na obraz danego działu kultury wsi. Wczytanie się w tekst książki ujawnia nam funkcjonalną metodę analizy i otwiera interesujące przebiegi zjawisk. Autor nie ukazuje obrazu statycznego. Wręcz przeciwnie. Pragnie przedstawić zmiany zachodzące w używanych narzędziach i stosowanych sposobach gospodarowania na roli w okresie od XVII po XIX wiek. Analizuje je według wspomnianego wyżej podziału rzeczowego, z tym jednak, że śledzi wzajemne związki zależności i konsekwencje "funkcjonalne wprowadzania nowości w technikach i sposobach gospodarowania. Właśnie owe fU!1kcjonalne związki zależności i zmiany wywołane przez zastosowanie nowości technicznych należą do najbardziej intere-.;ujących i wartościowych aspektów książki. Można więc na przykład śledzić, jakie konsekwencje wynikły z zastąpienia .,,;tarego pługa szkockiego" (notabene o różnych odmianach stosownych do różnic \\" warunkach terenowych) pługiem ulepsz.onym (już z końcem XVIII w.!), a na.>tępnie całkiem żelaznym. Gdy pierwszy wymagał obsługi dwóch ludzi i zaprzęgu od 6 do 12 wołów, drugi już jednego człowieka i pary koni. Zmiany powyższe związane były ściśle z zaprowadzeniem drenowania pól (również od końca XVIII w.), a odbiły się nie tylko w zmianie krajobrazu, ale także w życiu społeczności wiejskiej oraz w organizacji społecznej rodziny. Gdy znów w miejsce koszenia zbóż ko~ą wprowadzono żniwiarki (początek XIX w.), a młockę cepami zastąpiono :nłocarniami mechanicznymi, zanikł najerr, robotników sezonowych. Zaprowadzenie nowych kultur rolnych wywarło wpływ na metody hodowli bydła (np. okresowy wypas letni) oraz zrewolucjonizowało zupełnie sposób życia, a zwłaszcza odżywiania .·dę. To znów miało swój wpływ na powiększenie się liczby mieszkańców, których część stała się na wsi zbędna wskutek ulepszeń technicznych w pracy. Rozwój miast i ośrodków przemysłowych sprawił znów, że część ludności wiejskiej mogla emigrować, stąd nastąpiły zmiany w strukturze społeczeństwa: gdy w końcu X\'III w. 62% ludności mieszkało na wsi, to w końcu omawianego okresu już tylko 25"/0. Tego rodzaju funkcjonalno-strukturalne zmiany w siłach produkcyjnych, a stąd i w stosunkach międzyludzkich, można śledzić w ciągu całego tekstu. Lekturę i zrozumienie zmian i współzależności ułatwia znakomity dobór fotografii (większość a~'chiwalnych), rysunków wyjaśniaj.ących techniczne niuanse oraz odpowiednich map i szkiców sytuacyjnych. Z lektury nasuwają się też interesujące porównania zarówno z innymi typami etnograficznych monografii na temat "życia wiejskiego", jak też z sytuacją w zakresie kultury materialnej wsi polskiej w tym samym okresie czasu. Józef Jan Bujak, Muzealnictwo etnograficzne ciaukowe Uniwersytetu Jagicllońskiego" ków 1975, s. 162, it 16. Ktokolwiek zajmował musiał gromadzić mozolnie periodyków, jednodniówek, 413, w Polsce Prace (do roku Etnograficzne, BUTszta 1939). zeszyt "Zeszyty 8, Kra- się historią polskiego muzealnictwa etnograficznego, materiały "na własną rękę" z przeróżnych czasopism, folderów, przewodników, katalogów itd. Ale poszu- �268 RECENZJE kiwania często zawodziły, bo nie zawsze publikowano informacje o zbiorach tu czy tam gromadzonych, a pamięć o nich przepadała razem ze zbiorami. Trzeba też podnieść fakt, że organizatorzy owych placówek raczej skromnie informo\\'al~ ogń! społeczeństwa o swoich trudach kolekcjop.erskich i nierzadko - jak Karłowicz nie lubili rozgłosu. Z tych przyczyn nakreślenie całościowego obrazu pohkiego muzealnictwa etnograficznego uznać trzeba za zadanie niezmiernie trudne. Bujak jednak, zajmujący się od wielu lat muzeologią i poszukiwaniem źródeł do dz.iejów polskiego muzealnictwa etnograficznego, zdołał zadanie to wykonać. Rezultatem tych wytrwale i cierpliwie prowadzonych badań jest omawiana tu książka. Publikacja ta jest nie tylko pierwszym syntetycznym ujęciem i przedstawienierr, wysiłków i dokonań na polu materialnej dokumentacji etnograficznej w Polsce. ale jest zarazem pierwszym tego typu syntetycznym ujęciem w Europie. Dla jej nakreślenia autor wykorzystał róźne wycinkowe publikacje i materiały archiwaln<!. a ponadto zebrał sporo informacji przy pomocy ankiet i drogą wywiadów wśród pracowników muzeów. W ten sposób zdołał ukazać w miarę pełny obraz pol.okiego muzealnictwa etnograficznego od I połowy XIX w. aż do 1939 roku. W pracy swej omawia najpierw początki zbiorów muzealnych w Polsce '.'.' postaci eksponatów wiejskiego przemysłu domowego, jak garncarstwo czy tkactwo. na organizowanych od r. 1821 wystawach przemysłowo-rolniczych czy późnie}."zych wystawach o charakterze polityczno-kulturalnym, podkreślając szczególne znaczenie wystaw galicyjskich, jak we Lwow'c (1877), Kołomyi (1880), Przemyślu (lAR2), Tarnopolu i Krakowie (1887) i powtórnie we Lwowie (1894), jak też '.\:y;;taw organizowanych w Królestwie (Warszawa 1fl85 i Lublin 1901). Dalej naświetla działalność zbieraczą organizatorów muzeów przemysłu i rolnictwa uwzględnia;ących materiały etnograficzne i przechodzi do omówienia głównych muzeów etnograficznych, do których zalicza Muzeum Etnograficzne w Warszawie i Krakowie. Muzeum Etnograficzne Uniwersytetu Stefana Batorego w Wilnie i powstałe d0pierr; w 1930 r. Miejskie Muzeum Etnograficzne w Łodzi. W dalszej części swej pracy charakteryzuje zbiory etnograficzne w muzeach regionalnych tworzone na fali rCJzwijającego się regionalizmu i ruchu krajoznawczego. Przedstawia zasługi \\' t:.m zakresie Polskiego Towarzystwo Krajoznawczego i jego Komisji Muzealnej. t:lórcj działalność przypada już na okres międzywojenny, dalej próby tworzeni" zbiorów etnograficznych przez Towarzystwa Szkoły Ludowej (w b. Galicji) i Towa:'zy,:;wa Czytelni Ludowych (w b. zaborze pruskim), wreszcie regionalnych towarzystw naukowych, poświęcając najwięcej uwagi Towarzystwu Muzeum Tatrzarl"Ki('go i załoźeniom programowym zakopiańskiego muzeum, opracowanym przcz Bronisława Piłsudskiego. Tu omawia też dorobek etnograficzny Muzeum Sląskiego v: Katowicach i muzeum Gulgowskich we Wdzydzach, wreszcie muzea i zbiory dr,ogr,ificzne przeróżnych regionalnych towarzystw i instytucji - jak w Rabce, Za~·.Gsciu, Sanoku, Rzeszowie czy Żywcu. Interesujące są szczególnie końcowe ustępy książki, w klórych aulor 23-tanawia się nad zasadniczymi osiągnięciami w ówczesnych warunkach poi;'kicgo muzealnictwa etnograficznego. Słusznie zauważa Bujak, że wprawdzie pd . ;kie kolekcjonerstwo etnograficzne rozwinęło się później niż na Zachodzie z powodu znanych warunków politycznych, ale uniknęło tym samym niebezpiecznego eii!pu. gdy muzea etnograficzne - szczególnie k,ajów posiadających kolonie - pre:zcntowały osobliwe wytwory społeczeństw "dzikich", wywołując niezdrowe fa~cyr.acjc swymi zbiorami. W przeciwieństwie do t('go polskie muzea etnograficzne. kierowały zainteresowania społeczeństwa ku własnej kulturze ludowej i dokumer.lując ją spełniały ważne zadanie narodowo-polityczne w czasach zaboru, a w dobić' ro- �RECENZ.JE 269 snących zainteresował'! regionalnych stały się placówkami o doniosłej roli kulturotwórczej. Powstanie swe zaś zawdzięczają inicjatywie jednostek czy organizacji społecznych przez zaborców często zwalczanych. Rozwój tych placówek był dlatego utrudniony. Większość z nich walczyła stale z trudnościami materialnymi i to nie tylko w czasie zaborów, ale również w czasach międzywojennych. Dopiero pod koniec tego okresu doczekały się nabrzmiałe sprawy muzeów regulujących pań-:·,.,-owych aktów prawnych, ale nie poprawiło to wyraźnie ich sytuacji finansowe! czy lokalowej. Z tej przyczyny większość muzeów, szczególnie regionalnych o wielokierunkowych zadaniach, nie mogła się właściwie rozwijać. Brakowało teź środkó,',- na zatrudnianie fachowców. Rzutowało to na rodzaj zbiorów, gromadzonych najczęściej po amatorsku. a nie w powiązaniu z naukowymi wymogami etnografii. Takir.1 wymogom odpowiadały, zdaniem Bujaka, w pełni tylko dwa muzea: warszaw,kie i wileł'!skie. Mimo tych niedomogów muzea etnograficzne, w tym regionalne -- z reguły o przewadze zbiorów etnograficznych zgromadziły do r. 1939 łącz:lie około 140000 eksponatów. Z tego, jak wylicza Bujak, aż 60% znajdowało się \,; muzeach regionalnych. Dokumentowały one jednak kulturę ludową nierównI), najpcłniej w zakresie strojów, obrzędów, ceramiki i plastyki. Wiadomo, że z dot'f)bku tego niewiele po ckupacji pozostało. Rok 1~39 stał się zatem kresem tego kolekcjonerstwa etnograficznego, które w zasadniczy sposób różni się cd etnograficznego muzealnictwa tworzonego na nowo po 1945 roku. :>iasuwa się pytanie, czy nakreślony przez Bujaka obraz polskiego muzealnictwa etnegraficznego nic wykazuje jednak luk. W odniesieniu do b. zaboru pruskiego -niewątpliwie. Bujak sądzi np., że na całym niemal Pomorzu i w Wielkopolsce nie było '.\' omawianym czasie kolekcjonerów (s. 106). Tymczasem kolekcjonerzy działali, głównie księża, rzadziej nauczyciele polscy, których było tu mało. Spośród księży wymienić można choćby trzech, zbierających elementy stroju i obrazki na szkle. Są to ks. Z. Zakrzewski z Golcjewka pod Rawiczem, ks. F. Forecki z Wilkowa Polskiego k. Smigla i ks. E. Majkowski z Kopanicy pod Wolsztynem. Ostatni przekazał sporo egzemplarzy stroju wielkopolskiego Muzeum Etnograficznemu w Krakowie. Zabytki etnograficzne, obok archeologicznych, kolekcjonował nauczyciel Kutzner z Bucza pod Kościanem. To on przekazał muzeum poznańskiemu unikalny okaz rodzimego malarstwa na szkle. W Przyprostyni zaś pod Zbąszyniem nauczyciele Jan Tomiński i Antonina Woźna zorganizowali w dobie międzywojennej ze zgromadzonych przez siebie zabytków zasobne muzeum regionalne w tamtejszej ,.,zkole. W tym czasie również w Wielkopolsce wschodniej - poza wspomnianym przez Bujaka Kaliszem zasługuje na uwagę pokaźna kolekcja etnograficzna nauczyciela Ignacego Ziębowicza z Dzieraw pod Kołem (jej ocalałe resztki znalazły siQ w muzeum poznańskim). Godne odnotowania są też zabiegi ks. W. Blizil1.,kiega, który zbierał eksponaty głównie z dziedziny kultury materialnej dl<.l projektowanego, zapewne z inspiracji Kazimierza Witkiewicza, Muzeum Wsi Kaliskiej w sławnym wtedy Liskowi". Część z nich pokazał w r. 1937 na tamtejszej wystawie. Pomagał mu ks. Kwiatkowski. przewidziany na kierownika tego muzeum. Zbiory okupanci zniszczyli. Warto też wspomnieć że Działyńscy około 1845 i'. ustawili w swym muzeum kórnickim manekiny ze strojami ludowymi z okolic Kórnika, przypuszczalnie z inicjatywy Kielisińskiego, ucznia Piwarskiego. W tymże zamku kórnickim zasługuje na uwagę nie wzmiankowana przez Bujaka kolekcja eksponatów etnograficznych z Australii i Polinezji, zebranych w latach 1879-1880 przez Władysława Zamoyskiego, wreszcie liczący ponad 200 pozycji inwentarzo\\'ych zbiór nowogwinejski ofiarowany Muzeum Wielkopolskiemu w 1922 r. przez pochodzącego z Krobi JÓzcI<.l Zwierzyckiego. Prawie cały ten zbiór znajduje się �270 RECENZJE od 1950 r. w Państwowym Muzeum Etnograficznym w Warszawie, przekazany tam razem ze zbiorem kongolańskim Stanleya (około 200 obiektów), pozyskanym krótko przed r. 1939 dla Muzeum Wielkopolskiego przez wspomnianego już ks. E. Majkowskiego i to od wdowy po słynnym podróżniku afrykańskim. Przytoczone fakty niech służą jako ilustracja, że niejedno jeszcze zapewne trzeba będzie dodać do już zebranych przez autora informacji dla dopełnienia obrazu kolekcjonerstwa i muzealnictwa etnograficznego. Przeoczeniem zaś zap~ne jest pominięcie przez Bujaka działu sztuki ludowej w Rapperswilu. który istniał tam w latach 1936-1951. Mimo widocznych jeszcze luk, nieuchronnych w pracy pionierskiej. mamy nareszcie dobrą syntezę dziejów naszeg·o muzealnictwa etnograficznego. Stanisław Blaszczyk W. Gaj-Piotrowski, Kultura materialna ludu z okolic Rozwadowa. Cz. l, Prace i materiały z badań etnograficznych. Rozwadowskie. Muzeum Okręgowe w Rzeszowie, Rzeszów 1975, ss. 382. W ubiegłych latach wśród wydawnictw Muzeum rzeszowskiego ukazały się zeszyty podejmujące próbę monograficznego ujęcia problematyki etnograficznej wydzielonych na obszarze byłego województwa rzeszowskiego mikroregionów: Tarnobrzeskiego i Mieleckiego 1. Ostatnio wydany zeszyt tej serii zawiera wspomniane w tytule opracowanie, któremu pragniemy właśnie poświęcić nieco uwagi. O ile poprzednie tomy były pracami zbiorowymi, to Rozwadowskie jest dziełem jednego autora, z wykształcenia historyka, który ma już istotne osiągnięcia w zakresie badań etnograficznych. Jeszcze w 1967 r. opublikował on rzetelne studium pt. Kultura społeczna ludu z okolic Rozwadowa, stanowiące cenny przyczynek do poznania mikroregionu nad dolnym Sanem. Obecnie wydane opracowanie poszerza znajomość tego terenu o wiedzę z zakresu kultury materialnej. Badacz wspomina we wstępie, że zamierza w przyszłości uzupełnić obraz kultury ludowej mikroregionu o następujące tematy: osadnictwo, układ pól i ich wpływ na kształtowanie wsi, jej rozbudowa, forma zagród, ciesiołka, konstrukcje budowlane. rozplanowanie wnętrza i wyposażenie izb mieszkalnych, zagadnienia dotyczące ubioru i związanego z tym rzemiosła. Omawiana praca, obok części wstępnej, w której zawarto charakterystykę regionu (położenie geograficzne, klimat, stosunki hydrograficzne, glebowe i leśne, przemysł i komunikacja, handel, zagadnienia demograficzne i administracyjne), jest podzielona na cztery działy: Zdobywanie surowców konsumpcyjnych; Konserwacja i przetwórstwo artykułów żywnościowych oraz przyrządzanie pokarmów i napojów; Obróbka surowców; Tradycyjne środki i sposoby transportu i komunikacji. Już sam układ pracy wskazuje zatem, że mimo pewnych modyfikacji mamy tu do czynienia z tradycyjnym modelem opracowania etnograficznego, w układzie wyprar )wanym w sposób najdoskonalszy przez K. Moszyńskiego w jego KultuTze l Prace I materia/II z badań etnoDraflcznych Ośrodka. Mokrzyszowsko-Grębowsklego w powiecie tarnobrzeskim, Rzeszów 1968; Prace ł materia/li z badań etnograficznych w Mletecklem, Rzeszów 1970. �271 RECENZJI;; Slowian. Ale stwierdzenie. iż antor posłużył się tradycyjnym modelem opracowania etnograficznego, nie powinno być uznane za podstawę wartościowania pracy. We współcześnie opracowywanych monografiach etnograficznych tradycyjny lub inaczej mówiąc - klasyczny ich model bywa równie często wykorzystywany, jak i model funkcjonalno-strukturalny, wynikający z współczesnych poszukiwań teoretycznych i metodologicznych. Jednak w wielu amatorskich opracowaniach dominuje wciąż jeszcze owo tradycyjne podejście. Jak zwrócił uwagę J. Burszta 2, u źródeł tego modelu leżą teoretyczne założenia ewolucjonizmu schematycznego, łącznie z wypracowanym wówczas podziałem kultury na działy i inne pomniejsze kategorie oraz ich logicznym układem na zasadzie rosnącej złożoności, którą interpretowano jako rozwój całej kultury. Takie stanowisko teoretyczne umożliwia badaczowi, opisującemu wybraną społeczność, odpowiednie zakwalifikowanie merytoryczne każdego z dostrzeżonych aspektów kultury, po uprzednim wyodrębnieniu go z kontekstu, w którym występował i dokładnym opisie formalnym. Ponadto umożliwia traktowanie każdego z wydzielonych elementów kultury równorzędnie, bez względu na rolę spełnianą w życiu danej społeczności. Swoje ambicje poznawcze W. Gaj-Piotrowski wyraził we wstępie: "W oparciu o zebrany w terenie materiał autor nie dąży do tworzenia syntez, ani nawet hipotecznych analogii do innych regionów. Aby nie wprowadzić zamieszania w podawanym materiale etnograficznym, ograniczył się do możliwie dokładnego zarejestrowania faktów kulturowych i usystematyzowania ieh w logiczną całość. Podobnie więc jak Kultura społeczna ..., tak i ten tom, dotyczący kultury materialnej, jest pracą wybitnie materiałową". W. Gaj-Piotrowski tylko w nieznacznym stopniu - jak już wspomniano zmodyfikował tradycyjny układ monografii. Modyfikacja polega głównie na przestawieniu kolejności opisu poszczególnych sposobów zdobywania surowców konsumpcyjnych. W miejsce najczęściej stosowanego układu, tradycyjnie rozpoczynanego od tzw. pierwotnych sposobów gospodarowania, tj. zbieractwa, łowiectwa i rybołówstwa, na czoło rozdziału wysunął rolnictwo i hodowlę jako podstawowe sposoby zdobywania surowców konsumpcyjnych w okolicach Rozwadowa. Warto zwrócić uwagę na źródła materiałów prezentowanych przez autora. Są to zapisy sporządzone w trakcie badań prowadzonych w 1968 r. we wsiach w okolicach Rozwadowa. Materiał to cenny i poprawnie wydany. Pewne zastrzeżenia budzi kwalifikacja obszaru, na którym prowadzono badania, określanego przez autora mianem regionu. Można zapytać o uzasadnienie tego określenia, o którym mówi autor we wstępie: "Omawiany region wykazuje dużą jednolitość kulturową, która jest rezultatem długotrwałego oddziaływania kilku czynników odgrywających istotną rolę w formowaniu obyczajowości ludowej". Do czynników tych zaliczono wpływ Rozwadowa jako ośrodka miejskiego z jego administracją, handlem i władzami kościelnymi, związanymi 7. miastem i okolicą choćby przez istniejący tu od XVIII w. klasztor kapucynów. Lecz na wymienieniu jedynie tych czynników autor poprzestaje, uznając je widocznie za zasadnicze, wywierające - jak pisze decydujący wpływ na kształtowanie się kultury ludowej w badanym regionie \V ciągu ostatnich dwóch stuleci. Takie uzasadnienie traktowania okolic Rozwadowa jako regionu kulturalnego należy jednak uznać za niewystarczające. Wspomniane okoliczności mogą wskazywać, iż mamy tu do czynienia tylko ze specyficznym mikroregionem o cechach przejściowych, ukształtowanym na obrzeżach większego regionu kulturowego, jakim niewątpliwie są widły Wisły i Sanu. Ponadto \V pracy ludowej I J. Burszta, Dwa modele etnooraflczne; monograftl wsi. "Lud" 1969, t. 53, s. 153. �272 RECENZJE zabrakło uwag ogólnych na temat pod~tawowych determinantów szeroko rozumianego podłoża historycznego kształtowania się kultury ludowej na badanym terenie decydujących o jego pełnym wyrazie regionalnym, którego ślady mogły do chwili obecnej pozostać w świadomości własnej odrębności wśród mieszkańców. Fakt, że W. Gaj-Piotrowski prowadzU badania we wsiach będących jego stronami rodzinnymi, niewątpliwie ułatwił mu nawiązanie kontaktu z informatorami i dotarcie do różnego typu materiałów lokalnych. Autor wykorzystał również bogaty zasób źródeł archiwalnych pieczołowicie gromadzonych w trakcie wieloletnich kwerend w polskich archiwach, dotyczących przejawów kultury ludowej okolic Rozwadowa w odległej nieraz przeszłości, ukazujących ich genezę i rozwój, w sposób istotny ułatwiających zrozumienie specyfiki wielu form. Owa umiejętność wiązania tradycji z przekazem archiwalnym jest mocną stroną oprac:>wania. M. in. materiały archiwalne wykorzystał autor przy opisie rolnictwa, warzywnictwa i sadownictwa, hodowli zwierząt, bartnictwa. łowiectwa, rybołówstwa i zbieractwa. Niezwykle bogato udokumentował tradycje młynarstwa w okolicach Rozwadowa, ustalając istnienie na tym terenie w czasach historycznych ponad 25 młynów, w tyrr. 6 już w okresie od XIV do XVI w. Do opracowania dołączył w formie aneksu tekst przywileju z lat 1515 i 1523 wydanego przez króla Zygmunta Starego dla rudnicy w Jastkowicach, jak również tekst dokumentu Stefana Batorego z 1578 r. przekazującego tę rudnicę Stanisławowi Zwolskiemu. Z jak różnorodnych materiałów autor korzystał może świadczyć fakt, iż przy charakterystyce współczesnego uprzemysłowienia mikroregionu oparł się na danych zawartych w Spisie telefonów województwa rzeszowskiego z lat 1968/69, wybierając hasła Rozwadów, Stalowa Wola i Turbia. Całą pracę wyposażył W. Gaj-Piotrowski w bogaty materiał ilustracyjny. na który składa się 95 zdjęć fotograficznych, 20 plansz z rysunkami oraz 10 map. Rysunki odznaczają się wysoką jakością wykonania. Pewne wątpliwości budzą r:odpisy pod fotografiami, gdyż podane tam daty wykonania zdjęć ~ugerują, że w danym roku określone narzędzie było w powszechnym użyciu. 2harakte:' tY2h zdjęć wskazuje jednak, że były one wykonywane w trakcie demonstrowania badaczowi funkcji danego narzędzia, które albo wyszło z użycia. albo też bywa używane sporadycznie, jak np. skrzynka do rżnięcia sieczki fot. 17. żarna 33. stępa nożna 35, kobylica 45, międlica 52 itp. Jakkolwiek autor próbuje w swojej pracy łączyć opisy najstarszych form kultury materialnej okolic Rozwadowa z opisami tych, których metryka jest stosunkowo niedawna, to nieprzemijającą wartością opracowania pozostanie be"? wątpienia wierna rejestracja wszelkich reiiktowych jej przejawów, Z dużym uznaniem należy odnieść się do autora. który na terenie, gdzie związane z wcześniejszym uprzemysłowieniem (Stalowa Wola, Tarnobrzeg) tempo przeobrażeń i zaniku kultury ludowej było znacznie s:cycsze aniżeli na pozostałych obszarach wideł Wisły i Sanu, zdolał zarejestrować takie bogactwo odchodzącej w niepamięć tradycji. Krzysztof S. Kovacevicova. ilustr. 168. wej, Lidove vytvarne umeni. Slovensko, Praha Ruszel 1974, ss. 213. Znana badaczka słowacka, autorka wielu publikacji z zakresu plastyki ludoopublikowała pracę adresowaną do szerokiego kręgu czytelników: pedago- �RECENZJE 273 gów. studentów średnich i wyższych szkół artystycznych, pracowników oświatowych itp. Jednak mimo wyraźl1ie popularnego charakteru publikacja ta zasługuje na dużą uwagę, gdyż jest pierwszą od wielu lat pracą syntetyzującą wiedzę o słowackiej sztuce ludowej. Specyfiką słowackiej sztuki ludowej - co podkreśla autorka - w odróżnieniu na przykład od sztuki ludu czeskiego, jest jej żywotność. Do dzisiaj wiele jej dziedzin przeżywa rozkwit, gdy tymczasem na terenie Czech i Moraw można ją badać jedynie jako zjawisko historyczne, na podstawie archiwów i zbiorów muzealnych. Zasadnicze rozważania poprzedza autorka krótkim zarysem dotychczasowych badań nad ludową sztuką Słowacji, poc?:ynając od charakterystyki okresu przednaukowego, kiedy lo spojrzenie na te zagadnienia nacechowane było romantyzmem, aby następnie ustąpić bardziej metodycznemu, chłodniejszemu stanowisku pozytywizmu. Badania sztuki ludowej na Słowacji są ściśle związane z powstaniem i działalnością Słowackiego Muzeum Narodowego w Martinie, które kilka lat temu obchodziło swoje stulecie. Autorka przypomina, w zarysie jedynie, poglądy i osiągnięcia badawcze takich m. in. badaczy sztuki ludowej, jak: R. Bednarik, A. Vaclavik, J. VYdra. Przystępując do omówienia poszczególnych działów sztuki autorka wyjaśnia zasadę, według której dzieli przedstawione w pracy wytwory. Odrzuca ona dawne podziały dokonywane na zasadzie techniki wykonania czy rodzaju materiału, gdyż jej zdaniem nadaje to pracom przesadny nacisk na technologie, które są dość podobne na dużych obszarach i niezbyt wiele z ich analizy wynika. Podstawowe różnice między wytworami zależą - zdaniem autorki - od funkcji spełnianych przez nic w życiu zbiorowości. Wychodząc z tego założenia, dzieli autorka omawiane gałęzie sztuki ludowej i zdobnictwa na cztery grupy: aj do pierwszej grupy zalicza te wytwory, które tworzą środowisko, w którym człowiek mieszka, pracuje, odpoczywa, bawi się, myśli i uczestniczy w obrzędach i zwyczajach; na'leżą tu: budownictwo mieszkalne i gospodarcze, budownictwo kultowe. wyposażenie wnętrza itd.; b) druga grupa to narzędzia i naczynia, których człowiek używa przy wykonywaniu różnych prac, jak .0wnież przy przygotowywaniu, przechowywaniu i konsumpcji potraw. W tej właśnie grupie mamy do czynienia z tak charakterystycznym dla twórczości ludowej łączeniem materiału, techniki, formy, zdobnictwa i celu: c) trzecią grupę stanowi odzież i jeJ poszczególne elementy: hafty, wyszywki, koronki. aplikacjc, dodRtki ze skóry, futra itd.; d) czwarta grupa zawiera w sobie wszystkie te elementy, które stanowią rekwizyty obrzędów. zwyczajów, kultu; należą tu: plastyka sakralna, plastyka obrzędowa. nagrobki, modlitewniki itd. Autorka przedstawia kolejno, niestety w niesłychanie lakonicznej formie, cztery wymienione powyżej grupy wytworów człowieka, starając się wytłumaczyć różnice między nimi, zachod:--ące w poszczególnych regionach Słowacji, typem zajęcia ludności, jej potrzebamt ; możliwościami, warunkami przyrodniczymi i dostępnymi surowcami, a także rodzajem i kierunkiem historycznych wpływów. Oczywiście tego typu wyjaśnienia są do przyjęcia, ale gdy prezentowane są lakonicznie brzmią niekiedy niezbyt przekonywująco. Widać to na przykład bardzo wyraźnie przy omawianiu przez autorkę budownictwa ludowego, tak przecież na terenie Słowacji bogatego i zróżnicowanego. Kilkanaście stron tekstu na wy18 - Lud. tom LXI �274 RECENZJE Jasmenie przyczyn zrozmcowania i przedstawienie chociażby najważniejszych typów regionalnych budownictwa, to zbyt mało. Ten fragment pracy pozostawia nicdosyt, którego nie rekompensuje ciekawy i dobrze dobrany zestaw zdjęć. Część druga, dotycząca zdobnictwa narzędzi i naczyń, wydaje się bardziE:j udana od poprzedniej. Wynika to zapewne z faktu, iż prezentowane przcz autork~ wyroby z drewna, gliny i szkła oraz przedmioty kowalskiej roboty, dadzą się kOl> kretniej umiejscowić, zbadane zostały dokładniej centra ich występowania, a także rozszyfrowano splot przyczyn, wpływających na powstanie ośrodków wytwórczości ludowej. Trudnc zadanie oczekiwało autorkę przy omawianiu odzieży i jej poszczcgólnych dodatków. Temat ogromny, częściowo tylko zbadany, niełatwy do lakonicznego przedstawienia, nic więc dziwnego, że praca w tej części również jedY!lJc sygnalizuje zagadnienia i problemy. Podobnie jest zresztą i w następnyrr. fragmencie pracy, prezentującym plastykę obrzędową oraz wszystkie te działy sztuki, które stanowią według terminologii autorki, rekwizyty zwyczajów i kultu. Więcej tu jednak uwag własny<:h S. Kovacevicovej, będących efektem jej badań terenowych. Jest to zrozumiale, gdyż autorka właśnie tym zagadnieniom w swoich badaniach najwięcej poświęca miejsca. Ostatnie dwa rozdziały książki dotyczą harmonii i stylowości słowackiej sztuki ludowej oraz dają rozważania ilutorki na temat roli sztuki ludowej w tworzeniu nowych kulturowych wartości. Myśli tu prezentowane, choć niewątpliwie słuszne. nie zostały szerzej rozwinięte. Wydaje się, że praca S. Kovacevicovej dzieli wszystkie zalety i wady prac popularnonaukowych, mających szeroki zakres tematyczny. Jest to rzecz napisana potoczyście i jasno, znakomicie ilustrowana, lecz z racji lakony;zności sprawia wrażenie powierzchownej. Zbyt wiele tematów w niej poruszono, zbyt wielu problemów dotknięto. Zapewne część czytelników poczuje głód dodatkowej informacji i ci sięgną do dodatkowej lektury, inni natomiast, niestety, zadowolą się ogólnikami, nie do uniknięcia w publikacjach popularnych. Ryszard Stanislaw Błaszczyk, ss. 218, Bustr. 97. Ludowa plastyka kuturowa w Wielkopolsce, Kantor Poznań 1975, W serii Monografie Muzeum Narodowego w Poznaniu, jako kolejny już tom XIV, ukazało się interesujące studium traktujące o wielkopolskiej sztuce ludowej. Autor publikacji od czterdziestu z górą lat zajmuje się tą problematyką. Można zatem śmiało powiedzieć, że jest osobą, która na temat wielkopolskiej sztuki ludowej może wypowiadać się w sposób najbardziej kompetentny i pełny. Skupiwszy się na ludowej plastyce figuralnej o charakterze kultowym, trafił Błaszczyk w najistotniejsze pokłady wykreślające oblicze wielkopolskiej ludowej plastyki figuralnej w ogólności. Wiadomo bowiem, że polska ludowa sztuka plastyczna w swoich trzech zasadniczych działach, jak grafika, malarstwo i rzeźba, rozwijała się w ścisłym związku z rerigią katolicką. Generalnym założeniem autora było prześledzenie różnorakich procesów i uwarunkowań historycznych, mających wpływ na wykształcenie się swoistego charakte- �RECENZJE ll-'~ _'la ru regionalnego plastyki kultowej w ści~łym związku z polską plastyką ludową· Ponadto zamierzeniem autora było ukazanie miejsca, jakie ten rodzaj wielkopolskiej sztuki zajmuje w ogólnopolskim dorobku artystycznym, tym samym - przyczynić się do jej właściwego wartościowania. Celem omawianej pracy było również pokazanie wewnętrznych zróżnicowań pod względem treści, formy i stylu pomiędzy Poznańskiem a Wielkopolską wschodnią. Z rozważań na temat sposobów badania sztuki ludowej daje się odczytać stanowisko metodologiczne autora. Błaszczyk traktuje sztukę ludową wieloaspektowo zarówno pod względem formy, funkcji, jak i tzw. "momentu historycznego". Ludowa plastyka figuralna ma przeto dla niego charakter dynamiczny. Autor jest przeciwnikiem schematów formalnych, co najlepiej daje się zauważyć w negatyvv'nym stosunku do takiego pojęcia, jak ,.styl ludowy", ponieważ jak słusznie zauważa - "sztuka ludowa jest zmienna w swoim wyrazie plastycznym i dopóki jest żywa, stawia nas przed koniecznością dokonywania ustawicznej rewizji naszych o niej pojęć" (s, 147). W układzie treściowym pozostał autor wierny tradycyjnemu podziałowi plastyki figuralnej na trzy zasadnicze działy: drzeworyt, malarstwo, rzeźbę. Wnikliwa analiza materiału dotyczącego grafiki dewocyjnej pozwoliła autorowi wprowadzić modyfikujące treści na temat polskiego drzeworytu ludowego. W oparciu o materiał z Wielkopolski odrzucił Błaszczyk koncepcję J. Grabowskiego o jednorodnej genezie stylu polskiego drzeworytu. Głęboko uzasadnił także, iż udział w produkcji drzeworytniczej miały zarówno warsztaty kołtryniarskie, jak i inne rzemieślnicze warsztaty trudniące się wycinaniem w drzewie, czy to pieczęci. form piernikarskich, czy klocków do drukowania tkanin. W tej produkcji, zdaniem Blaszczyka, ważną rolę odgrywały warsztaty przyklasztorne, pracujące dla głównych ośrodków pątniczych. W Wielkopolsce były to ośrodki kultu maryjnego ze Zdzieszem, Borkiem, Rokitnem i Turskiem na czele. Grafika dewocyjna, jak wykazał autor, z czasem poprzez masową wytwórczość wyspecjalizowanych producentów nabierała cech sztuki ludowej. Trudniejsza jest sprawa z wielkopolskim drzeworytem. Wedle stwierdzeń autora, brak jest dostatecznego materiału, aby pokusić się o wydzielenie go pod względem formalnym w odrębną grupę regionalną. Istniejące egzemplarze drzeworytów o tematyce wielkopolskiej niczym nie wyróżniają się z ogólnopolskiego zespołu. Jeśli chodzi o ramy czasowe polskiego drzeworytu, to i tu Błaszczyk również różni się od Grabowskiego. Sugeruje mianowicie, iż ludowa działalność drzeworytnicza zamyka się dwoma stuleciami, poczynając od połowy XVII w., gdy Grabowski skłonny jest zamknąć ją w jednym stuleciu (od końca XVIII w.). Oryginalne malarstwo wielkopolskie reprezentują niewątpliwie obrazy z litografiami. Pojawienie się ich około połowy XIX w. w zachodniej Wielkopoh:ce związane jest z podażą rynkową wieloformatowych litografii. Błaszczyk nie wyklucza możliwości produkcji w Skulsku obrazów z naklejonymi litografiami. Wydać się to musi nieco dziwne, chociażby ze względu na geografię tego zjawiska. Wiadomo przecież, że handlarze skulscy wykazywali silną ekspansję w kierunku wschodnim i południowo-wschodnim, gdzie podobnych obrazów się nie spotyka. Swoistych cech regionalnych dostarcza przede wszystkim jednak rzeźba. W niej najpełniej wypowiedziana została twórczość ludu wielkopolskiego. Ten rodzaj dzia·· łalności artystycznej jest autorowi omawianej pracy szczególnie bliski. To głównie dzięki jego wcześniejszym pracom badawczym ukazane zostało właściwe oblicl(; wielkopolskie rzeźby figuralnej. Błaszczyk doskonale zna wielkopolską rzeźbę, jej �27G RECENZJE rodowód i twórców, pisze o mej przeto ze swadą, prostuje błędne OplnIe, dyskutuje. stawia hipotezy. Trzeba jednakże podkreślić, iż w polu zainteresowań autora pozo~taJe przede wszystkim rzeźba w drewnie. Aź trudno uwierzyć, aby jedynym znanym mu kamiennym obiektem była figura św. Jana Nepomucena z kaplicy przydrożnej w Wijewie, mimo, że rzeźb kamiennych w Wielkopolsce, zwłaszcza zaś w jej części zachodnio-północnej, występuje jeszcze sporo. Mówiąc o wielkopolskiej rzeżbie ludowej może zbyt mało autor akcentuje lokalność tego zjawiska. To bowiem, co typowe w rzeźbie Wielkopolski południowej, nie da się w żaden sposób sprowadzić do całości tego regionu. Takie znane dziś nazwiska rzeźbiarzy, jak Walenty z Grabonoga, Paweł Bryliński czy Franciszek Nowak, związane są ściśle z jednolitym historycznie i gospodarczo terenem Wielkopolski południowej. Właśnie na tym terenie mamy do czynienia z tzw. rzeźbą słupową. która uznana jest za typowe zjawisko, decydujące o regionalnej odrębności. Mówiąc o odmiennościach lokalnych ludowej plastyki kultowej trzeba stwierdzić, że zagadnienie to, aczkolwiek postawione przez autora we wstępie, w dalszej partii pracy uległo rozmyciu. Zabrakło więc w pracy jakiegoś, chociażby sumującego ujęcia tego problemu. Ludowa plastyka kultowa w Wielkopolsce jest publikacją, na którą czekano od dawna. Brakowało bowiem syntetycznego, a równocześnie pełnego opracowania tej dziedziny wielkopolskiej twórczości ludowej, która w przeszłości spełniała niezwykle ważną funkcję społeczną. Cenne studium Błaszczyka uzupełnia wiedzę o kulturze ludowej Wielkopolski i jednocześnie osadza ją w ogólnopolskim dorobku artystycznym. Książka posiada obszerne streszczenie w języku francuskim i niemieckim oraz. obok zestawienia bibliograficznego, zawkra także indeksy osób i nazw geograficznych. Cenną stroną pracy jest obszerny i ciekawy materiał ilustracyjny. Bolesław 1974. Sona Kovacevicova. Kniźny clrevorez v l'udovej ss. 220, ilust1'. 201, streszcz. ros. i niem. tradicii. Januszkiewicz Tatran, Bratysława Studium poświęcone drzeworytniczej ilustracji książkowej w ludowej słowackiej tradycji jest interesującą próbą s'pojrzenia na wieloraką funkcję jaką drze\voryt pełnił w ciągu swego rozwoju, w szczególności na przestrzeń czterech wieków rozwoju w Słowacji, to jest od ('hwili wydania tam w 1573 1'. pierwszej książki drukowanej. Materiały, na których oparła się auto:ka, pochodzą z bibliotek i muzeów oraz z poszukiwań terenowych, w czasie których okazało się, że sporo ich pozostało jeszcze między ludem i to różnorodnych - jak śpiewniki, biblie, katechizmy, kalendarze, romanse awanturnicze i fanta~t.yczne, literatura humorystyczna, popularne książki fachowe, podręczniki, czasopisma, pieśni kramarskie, ulotki i wiele innych. Nie znaleziono już - rzecz znamienna - żadnych luźnych drzeworytów. Te zachowały j;ię już tylko w muzeach. Publikacja Kovaćevicovej składa się z trzech części. W części pierwszej znajdują się informacje wprowadzające oraz rozważania o dawnych drukarzach i drze- �RECENZJE 277 worytach, którymi się posługiwali, dalej o drukach dla ludu i o tym, co ,ię z nich z2chowało, o drukarniach w Słowacji, o kramarzach rozprowadzających druki, o tym, jak obrazki drzeworytnicze "żyły i umierały", jak drzeworyty obcego pochodzenia stały się ludowymi obrazkami i wreszcie co w obrazkach owych jest najcenniejszego, naj piękniejszego, co stanowi o ich trwałej wartości. W części drugiej autorka omawia kolejno drzeworyty, którymi ilustrowane były najstarsze książki, następnie drzeworyty naścienne, czyli luźne obrazy drzeworytnicze, z reguły treści religijnej, wyjątkowo świeckiej, dalej literaturę kramarską, XIX-wieczne "grajcarowe romanse", karty do gry i osobne karty do wróżenia z rysunkiem i tekstem, książki pouczające (fachowe, podręczniki. senniki), wreszcie kalendarze. Po tekście wprowadzającym do poszczególnych zagadnień daje autorka w tej części każdorazowo bogaty wybór materiału ilustracyjnego, często powiększone fragmenty drzeworytów, pozwalające bliżej poznać ich formalny i techniczny charakter. Książkę zamykają "przypisy" do materiału obrazowego zamieszczonego w CZęSCI drugiej. Jest to raczej szczegółowa dokumentacja każdego reprodukowanego obiektu (z ilustracją całego drzeworytu. jeśli w części drugiej był reprodukowany tylko jego wycinek). W studium swym autorka stwierdza, że na obszarze Słowacji występują w kulturze ludowej synchronicznie takie zjawiska, które rodziły się w różnych krajach europejskich w różnych czasach, a drzeworytnicza ilustracja książkowa jest tego przekonującym przykładem. Prześledziła więc drzeworyt na przestrzeni czterech stuleci, od owego 1573 roku poczynając i ustaliła trzy fazy jego rozwoju. Pierwsza faza jest związana z pojawieniem się druków doby Reformacji. Te wydawane są po czesku szwabachą (frakturą) i pochodzą z drukarń czeskich. morawskich i polskich (z Leszna) 'Jraz z kilku drukarń miejscowych (Bardiów. Lewocza, Trenczyn, Bytca, Żylina, Bratysława, Trnawa i in.), zakładanych w XVII wieku często przez wypędzonych z Czech innowierców. Oni też przywozili stare klocki drzeworytnicze z krajów zach.1dnich, Czech i Niemiec, które tam już przestały służy c do ilustracji Książek. Owe renesansowe drzeworyty były już szrafowane dla iluzjonistycznego zaznaczenia głębi i światłocienia. Druga faza wiąże się z Oświecenien,. Wtedy czytel;,ictwo stało się powszech· niejsze, głównie jednak w miastach, szczególnie górniczych. Książki wydawane w językach czeskim. niemieckim, ruskim, węgierskim a nawet hebrajskim - tak jak się tam wówczas różnie mówiło. Zainteresowanie w owych czasach budziła literatura podróżnicza, nowinki, romanse awanturnicze - obok dawnych tematów. Ilustrowane były te książki w duchu realistycznym, ale też starymi klockami. często o cechach barokowych, ze szrafowaniem, które stało się raczej orname:1tem niż sposobem modelowania rysunku. Trzecia faza, która rozpoczyna się w II połowie XIX w. pozostaje w związku z kształtowaniem się poczucia odrębności narodowej Słowaków, głównie za sprawą ,.;zturowców. Drukuje się wtedy liczne wydawnictwa po słowacku i już nie szwabachą, a literami łacińskimi, dla szerokich kręgów czytelników, z licznymi ilustracjami, a także obrazki rozpowszechnione masowo zarówno treści religijnej, jak i świeckiej (portrety ludzi zasłużonych, ilustracje historyczne, widoki miasL krajobrazy swojskie). Obok naj nowszych technik, którymi luźne obrazy, jak i ilustracje książkowe były drukowane, posługiwali się drukarze, szczególnie liczne biedniejsze oficyny, jeszcze starym materiałem drzeworytniczym, często przetwarzanym przez snycerzy, albo nawet dawnymi oryginalnymi klockami, jeśli do ilustrowania nowej treści z jakichkolwiek względów się nadawały, na przykład jako winiety, czy na- �278 RECENZJE wet karty tytułowe. Lud umiejący już czytać sięga też skwapliwie po literaturę fantastyczną, moralizatorską czy po legendy i bajki, a wydawcy wznawiający owe niegdyś popularne w wyższych kręgach społecznych dzieła, jak np. powieści o Tristanie i Izoldzie czy Meluzynie, wyposażają je w ilustracje drzeworytnicze starego typu, odpowiadające swą formą owym płodom literackim, nierzadko dowolnie przetwarzanym i dopasowywanym do charakteru nowych czytelników. Slużący do ilustrowania materiał drzeworytniczy ulegał też przekształceniu dlatego, że stare klocki trzeba było dawać snycerzom jako wzory do ich odnawiania. Te nowe wykonywane zachowały zasadnicze cechy klasycznego drzeworytu, wyrazistego w rysunku, okunturowanego, płaskiego, jednoznacznego w wyrazie dzięki prostocie i skoncentrowaniu się na zasadniczych formach, z pominięciem detali, drzeworytu pełnego ekspresji. Te cechy plastyczne pozwalały jasno i dobitnie przedstawiać treść czytanych dzieł. Wyraz artystyczny tego materiału drzeworytniczego jest zatem wynikiem długotrwałego i złożonego procesu. W jego formie tkwią wartości tworzone na przestrzeni wieków przez różne narody. Na gruncie ludowej kultury slowackiej przetrwały one w osobliwej symbiozie i wzbogacone zostały nowymi treściami. Stanislaw iHacedonian gelina Krsteva, Folk Embroidery. wyd. Makedonska (Ludowy haft Kniga, Skopje macedoński). 1975. Tekst Blaszczyk wybór AIl- Z inicjatywy Instytutu Folkloru w Skopje wydano w latach ubiegłych dwa albumy ludowych haftów macedońskich, które cieszyły się wielkim zainteresowaniem. Sukces wydawniczy skłonił inicjatorów do kontynuowania poczynań, czego efektem jest prezentowana pozycja. Wydany w nakładzie 10 tys. egzemplarzy album przedstawia zbiory haftów Muzeum Etnologicznego Macedonii, Muzeum Miejskiego w Skopje, Instytutu Folkloru oraz kolekcje prywatne. Bogaty zestaw wyłącznie kolorowych fotografii (125) haftów i rysunków fragmentów haftowanych strojów (11) wykonany jest. jeśli chodzi o stronę techniczną, bez zarzutu. Plansze zaopatrzono w wyczerpujące informacje dotyczące miejsca i czasu wykonania haftu, uzupełniających danych technicznych itd. Szczególnie wartościowe są rysunki (20), które w przejrzysty sposób obrazują techniki hafciarskie, dając jednoznaczny materiał porównawczy. Słowo wstępne przynosi jedynie szereg ogólnych uwag na temat genezy macedońskich haftów, wpływów jakim podlegały, charakterystykę formalną itd. Jest to zrozumiałe, gdyż publikacja przeznaczona jest głównie dla laików. Nastawia się zatem na demonstrację haftów w takim wyborze, aby był on w stanic zaprezentować całe ich bogactwo i piękno. Natomiast dla czytelnika-fachowca wybór ilustracji i ich jakość stanowić może doskonały materiał do porównań i uogólnień. Haft macedoński stanowi kontynuację i rozwinięcie umiejętności znanej Słowianom co najmniej od czasów wędrówek ludów. Choć historyczny rozwój haftu macedońskiego da się obserwować, z braku materiałów, w ograniczonym zakresie, to jednak da się stwierdzić na jego gruncie wyraźne wpływy rzymskie i bizantyjskie. a także późniejsze tureckie. Doprowadziły one do wielkiego bogactwa formalnego i wysokiego poziomu technicznego tej dziedziny twórczości. �279 RECENZJE Przeważają \'1 macedońskim hafcie motywy geometryczne, występujące zarówno w formach prostych jak i wielolinearnych, rzadziej występują motywy roślinne, zoomorficzne i antropomorficzne. Dominuje cała gama czerwieni, do najgłębszych odcieni, niekiedy dominantę stanowi biel. Specjalne efekty osiągano dzięki użyciu kolorów uzupełniających: zieleni, niebieskiego i żółtego. Wiele motywów. a także poszczególne barwy i ich zestawy, miały swoje symboliczne i magiczne znaczenie, dziś już trudne do precyzyjnego określenia, często zupełnie nieznane. Wiąże się to, oczywiście, z zanikiem obrzędowych funkcji strojów ludowych zdobionych haftem. Rzuca się w oczy znaczne regionalne zróżnicowanie macedońskiego haftu. Nieomal każda część tego niewielkiego skądinąd kraju posiadała specyficzne dla siebie formy i ornamenty, własne cechy stylistyczne, odrębną kolorystykę i różne kompozycje. Niekiedy różnice występowały nawet w obrębie poszczególnych wsi, co wiązało się ze skomplikowanymi procesami etnicznymi i kulturowymi zachodzącymi na przestrzeni wieków na Półwyspie Bałkańskim. W swojej różnorodności i bogactwie form jest jednak haft macedoński jak twierdzi autorka wstępu - pewną całością, wyraźnie odrębną od przeja\\'ów tego samego rodzaju twórczości ludowej narodów sąsiednich. Haft macedoński w tradycyjnej formie wśród ludu zanika, podobnie jak i inne, niegdyś bardzo żywotne działy twórczości ludowej. Staje się jednak źródłem in._piracji dla nowych dokonań artystycznych, już w sztuce ogólnonarodowej i cieoiZYoiię wielkim zainteresowaniem, czego dowodem mogą być szybko rozchodzące ,ię wysokie nakłady albumów, takich jak prezentowany. Polskiemu miłośnikowi dawnej twórczości ludowej nasunie się zapewne przy przeglądaniu tego wspaniałego, zarówno merytorycznie, jak i technicznie wydawnictwa, smutna refleksja. Dlaczego bogate - a znane jedynie nielicznym - muzealne zbiory haftów z terenu Polski ni~ doczekały się dotychczas popularyzacji? Czynione próby, nieliczne i na niskim technicznie poziomie, nie odzwierciedlają bogactwa i piękna naszego ludowego haftu, który w swoich szczytowych przejawach może przecież śmiało równać się z haftem Słowian południowych. Takie wydawnictwa, jak omawiany album, uświadamiają nam jak wiele jeszcze jest do zrobienia, aby przybliżyć współczesnym Polakom dokonania przeszłych pokoleń, dzieła nieuczonych wiejskich artystów. Ryszard Kantor Emma Markova, Slovenske l'udove tkaniny. Veda. Vydavatel'stvo Slovenskej Akademie Vied. Klenotnica Slove.1skej l'udovej Kul'tury, tom 9, Bratislava 1976. s.'. 289, 20 tab!. barwnych, 212 Hustr. pOla tekstem. Od r. 1967 ukazują się w ramach serii "Klejnoty słowackiej kultury ludowej", wydawanej przez Instytut Etnografii S AV, kolejne tomy poświęcone wybranym dziedzinom kultury ludowej. Wydano uprzednio: pasterstwo w Wysokich Tatrach (Podol<ik), ludowe ballady (Burlasoval, hafty (Holeczyova) i inne. Markova opracowała ludowy wyrób tkanin na Słowacji. Badaniami (od r. 1948) objęto całą Słowację i w oparciu o nie oraz a pełną literaturę przedmiotu autorka przedstawiła woizystkie strony tej wytwórczości, wykorzystującej wełnę, len, konopie i ostatnio �2~O RECENZJE bawełnę: obróbkę włókna, wyrób nici (tu dwa sposoby przędzenia), przygotowywanie osnowy, całą złożoną technikę tkania z wyczerpującym omówieniem zdobienia tkanin oraz ich apretury. Zajmuje się też zastosowaniem tkanin we wszystkich sytuacjach życia ludności wiejskiej, \V końcu także typami regionalnymi zarówno z punktu widzenia techniki, jak i zdobienia (istnieją różnice między SłO\•... acją zachodnią a środkową i wschodnią). Opracowanie ma charakter raczej popularny, z pełną jednak dokumentacją żródłową. Daje znakomity pogląd na tak świetnie rozwiniętą właśnie na Slcm'acji tę dziedzinę kultury. Obszerne streszczenia rosyjskie i niemieckie oraz znakomity zestaw ilustracji dopełniają to piękne i pożyteczne wydawnictwo. .l. B. Kliment Ondrejka, Tradićna hry deti a m!cideze na S!ovensku. demia Vied. Klenotnica Slovenskej L'udovej Ku1'tury, t. 10, ss. 322 + 98 fot. + 24 ilustr. barwnych poza tekstem. Slovenska Bratislava Aka1976, Jest to już lO-ty tom wspomnianej wyżej serii wydawniczej Instytutu Etnografii Słowackiej Akademii Nauk pod redakcją dra Adama Prandy. Autor jest pracownikiem tegoż Instytutu i od lat zajmuje się zjawiskiem gier i zabaw dzieci i młodzieży. Praca jest pierwszym w literaturze słowackiej pełnym ujęciem zagadnienia. Opiera się o wyczerpującą literaturę słowacką z tego zakresu, po części porównawczą europejską. Przeprowadzono też badania terenowe potwierdzające częściowo zachowanie tej tradycji. Autor dokonał wyboru gier i zabaw w liczoi(' 212. Omawia odnośną literaturę, dotychczasowych badaczy, analizuje istotę gier i zabaw oraz przeprowadza dokładną klasyfikację tej dziedziny podkultury dziecięcej i młodzieżowej. Przy zastosowaniu 14 kryteriów wydziela tyleż rodzai gier i te łączy następnie w odpowiednie grupy z punktu widzenia ich formy i funkcji. której to funkcji poświęca specjalną uwagę. Znakomita, choć raczej popularnie ujęta książka. Poza świetną analizą ; systematyką jej walor powiększa zestaw pięknych fotografii, po części barwnych, czynionych w okresie 1960-1972, a także zamieszczone melodie. Całość zaopatrzona w obszerne streszczenia rosyjskie i niemieckie. Można Słowakom pozazdrościć takiej pięknej serii "Skarbnicy" kultury ludowej. .l. B. Milica Jakóbiec-Semkowowa, Kazimierz Brodziński i słowiańska pieśń ludowa. Acta Universitatis Wratislaviensis No 262. Slavica Wratislaviensia V. WarszawaWrocław 1975, ss. 170. Książka ta jest kontynuacją studiów Milicy Jakóbiec-Semkowowej nad li terackim i naukowym dorobkiem Kazimierza Brodzińskiego od strony jego znaczenia dla folklorystyki i słowianoznawstwa. Poprzednia praca tej autorki: Kazimierz Brodziński pionier folklorystyki słowiańskiej w Polsce (Acta Univer.-itatis Wratislaviensis. Prace Literackie XV) ukazała się w 1973 r. �RECENZ,TE 281 Szeroka wiedza, kultura literacka, patriotyzm, wyrazaJący się m. in. przez głębokie zaangażowanie w sprawę kształtowania postaw młodego pokolenia Polaków, sprawiły, że Kazimierz Brodziński był w swej epoce jednym z najwyżej cenionych autorytetów, a jego wykłady uniwersyteckie, prace historyczne i krytyczno-literackie, wreszcie własna twórczość poetycka, odegrały poważną rolę w rozwoju naszej folklorystyki romantycznej. Praca tu omawiana zajmuje się dwoma zasadniczymi problemami: trzy pierwsze rozdziały poświęcone są pogląd0!TI Brodziń ski ego na dzieje Słowian i ich twórczość ludową, a także słowianofilskiemu programowi poety, rozdział czwarty, równy tamtym objętościowo, zawiera analizę i ocenę przekładów pieśni dokonanych przez Brodzińskiego. Dzieje Słowiańszczyzny były przedmiotem dwu wykładów na Uniwersytecie Warszawskim w 1822 r. Analiza ich treści wykazuje dużą zależność poglądów Brodzińskiego od teorii współczesnych mu badaczy polskich, zwłaszcza 1. B. Rakowieckiego, W. Surowieckiego, S. Lindego i J. S. Bandtkiego. Stan ten jest zrozumiały, ponieważ głównym przedmiotem wykładów był kurs historii literatury, a te dwa miały za zadanie wprowadzić słuchaczy w złożoność problematyki i możliwie obiektywnie zreferować aktualny stan wiedzy. Przedstawiając kolejne zagadnienia etnogenezę Słowian, ich rozmieszczenie terytorialne, mitologię, języki - wykazuje Brodziński dobrą znajomość żródeł, orientację w naj nowszych odkryciach i teoriach historyków i lingwistów, a także w miarę trafną, z naszego punktu widzenia, ocenę tych teorii. Widoczne jest również emocjonalne zaangażowanie Brodzińskiego i wpływ, jaki na niego wywarły koncepcje historiozoficzne Herdera. One też odegrały decydującą rolę w przyjęciu przez poetę idei słowianofilskich. Źródła i charakter słowianofilskiego programu Brodzińskiego, a następnie gwałtowny w nim przełom po wybuchu powstania listopadowego, przedstawione są przez autorkę na tle genezy i ewolucji idei słowianofilskich w zaborze rosyjskim, gdzie skrajny odłam ich głosicieli dopuszczał nawet zjednoczenie Słowian pod przywództwem carów rosyjskich. Poglądy Brodzińskiego na słowiańskie pieśni ludowe zaprezentowane zostały w ścisłym powiązaniu z całością jego programu historyczno-literackiego i na tle ówczesnego dorobku folklorystyki słowiańskiej. Brodziński traktował literaturę przede w5zystkim jako odbicie dziejów j charakteru narodu. Najwyższe wartości estetyczne przyznawał poezji ściśle związanej z życiem narodu. Poglądy takie, w powiązaniu z wypływającą od Herdera koncepcją sielskiego charakteru Słowian, prowadziły do dostrzegania w folklorze prawie wyłącznie gatunków i \vątków o tematyce historycznej, bohaterskiej i rodzinnej. Najwyższą ocenę zyskiwały u niego prostota i naturalność, wyrażające się : w treści i w formie pieśni. Przedstawia też autorka szczegółowe rozwa~ania Brodzińskiego na temat pieśni słowiańskich, dotyczące ich zróżnicowania narodowego, bogactwa i wielotematyczności oraz charakterystyki poszczególnych gatunków. Zwraca przy tym uwagę na błąd popełniony przez poetę w ocenie folkloru polskiego. Brodziński mianowicie wysoko stawiał lirykę ukraińską, pieśni serbskie, autentyczne i nieautentyczne zabytki, tj. Słowo o wyprawie Igora i Rękopis Królodworski i Zielonogórski, ale surowo i mylnie ocenił polskie pieśni ludowe. Sam nie gromadził zapisów terenowych i poza okresem wczesnej młodości nie szukał kontaktów z żywym folklorem. Swą znajomość twórczości ludowej opierał na zbiorach wydanych drukiem, a publikacji polskich w tym okresie praktycznie jeszcze nie było. Dlatego na prośbę Celakowskiego o przykłady polskie do zbioru pieśni słowiańskich odpowiedział, że są one rzadkie ubogie i zalecił zamiast tekstów ludowych fragment Zeńców Szymonowicza. Popularność Brodzińskiego jako znawcy pieśni słowiańskich tłumaczy autorka �282 RECENZJE głównie jego działalnością translatorską. Dorobek przekładowy Brodzińskiego w zakresie literatury ludowej składa się ze 114 pieśni serbskich. czeskich, morawskich, słowackich, rosyjskich i ukraińskich oraz fragmentów Słowa o wyprawie Igora i Rękopisu Królodworskiego. Przekłady te, uporządkowane na końcu książki w specjalnym indeksie, poddała autorka szczegółowej analizie w obrębie każdej grupy językowej, porównując teksty Brodzińskiego z oryginałami, a także z przekładami dokonanymi przez innych poetów. Dodać należy, że Brodziilski nie odnotowywał sam źródeł tekstów i odszukanie ich było pracochłonne. czasem bardzo trudne lub wręcz niemożliwe. Prace serbskich poprzedników M. ,Jakóbiec-Semkowowej nad tym zagadnieniem doprowadziły w jednym przypadku do połączenia tekstu Brodziilskiego z serbskim oryginałem tak odległym, że uznanie go za żródło budzi duże zdziwienie (s. 107-108). Stosunkowo najbliższe oryginałom są tłumaczenie> pieśni czeskich, słowackich i morawskich, czego przyczyny autorka przekonywująco wyjaśnia. Z nielicznych wypowiedzi teoretycznych Brodzińskiego na temat tłumaczenia. a zwłaszcza tłumaczenia poezji ludowej, wynika, że w pracy tej za najważniejsze uwaźał wierne oddanie ducha oryginału. Analiza jego praktyki translatorskiej prowadzi do stwierdzenia, że był tym wierniejszy oryginałowi im bardziej oryginał ten potwierdzał sielski obraz Słowiańszczyzny, tkwiący tak silnie w świadomości poety. Przyswojenie słowiańskich pieśni ludowych polskiej kulturze uznała autorka za największą zasługę Brodzińskiego. Rozprawy Millcy Jakóbiec-Semkowowej, przynoszące szczegółowe analizy tych publikacji poety, które dotyczą słowiańskiej literatury ludowej i dziejów Słowiańszczyzny, a także analizy przekładów tekstów ludowych, pozwalają dokładniej i właściwiej ocenić znaczenie Brodzińskiego dla rozwoju polskiej folklorystyki romantycznej i jego wpływ na niektórych przedstawicieli następnego pokolenia literackiego (m. in. Mickiewicza, Zmorskiego, Zale"kiego). Dowodzą one także, że choć okres romantyzmu w dziejach naszej folklorystyki jest w porównaniu z okresami następnymi - stosunkowo dobrze poznany, konieczne są dalsze studia szczegółowe pogłębiające i uściślające naszą wiedzę o tym okresie. Agata Sarodno Stvaralaśtvo - Folklor, godina VIII, sveska 29-32, Skrukwa Beograd 1969. ss. 434. Do ciekawszych czasopism, jakie dziś ukazują się na świecie, należy niewątpliwie organ Związku Towarzystw Folklorystycznych Jugosławii "Narodno Stvaralash'o - Folklor". Czasopismo to, założone w styczniu 1962 r. z inicjatywy serbskiego aKademika, Dusana Nedeljkovicia, wychodzi regularnie jako kwartalnik. Omawiany VIII rocznik tego czasopisma poświęcono właśnie D. Nedcljkoviciowi kilkuletniemu przewodniczącemu Związku Towarzystw Folklorystycznych .Jugclsławii oraz przewodniczącemu Związku Folklorystycznego Serbii od 1963 1'. w 70 rocznicę jego urodzin. D. Nedeljković, urodzony w rodzinie biednego nauczyciela wiejskiego we wsi Isakowo (wschodnia Serbia), pod koniec pierwszej wojny światowej po ukończeniu szkoły średniej udał się na studia do Francji, gdzie po uzyskaniu dyplomu obronił pracę doktorską w Sorbonie. Nedeljković jest znanym filozofem, krytykiem literackim oraz świetnym badaczem rodzimego folkloru. Z ogłoszonych przezeil do �RECENZJE 283 :', 1969 720 prac naukowych, 170 dotyczy folkloru serbskiego, macedońskiego innych narodów jugosłowiańskich, W omawianym roczniku Ljubica S. Janković pisze o dorobku naukowym jubilata, który poza pracą naukową i dydaktyczną na Uniwersytecie Belgradzkim l<ieruje Sekcją Folklorystyczną Instytutu Etnograficznego SerbskiEj Akademii Nauk i Cmiejętności oraz redakcją naczelną ~erii "Narodno Stvaralastvo Folklor", Autorka zwraca uwagę na postawę jubilata, który chętnie udziela cennych wskazówek każdemu, kto doń się zgłosi. Dzięki Nedeljkoviciowi wychodzą regularnie Zllane czasopisma etnograficzne Serbskiej Akademii Nauk i Umiejętności: "Glas nik Etnografskog Instituta SANU" oraz .,Zbornik Radova Etnografskog Instituta". W poprzednich latach Nedeljković zorganizował akcję zbierania pieśni ludowych poświęconych partyzantce i budowie socjalizmu w Jugosławii (zebrano ponad 20000 pieśni). Często ze swoimi współpracownikami przeprowadza dalsze badania terenowe, odkrywając wciąż nowych informatorów, nowe pieśni oraz inne utwory ludowe na terenie Serbii i Czarnogóry, Piszący te słowa był zaproszony na wieczór serbskich i czarnogórskich gęślarzy, który odbył się w Belgradzie w Domu Młodzieżowym II: 196R r, z inicjatywy prof. Nedeljkovicia. Wystąpili wówczas gęślarze w wieku 200-70 lat wywodzący się z 'południowej i centralnej Serb'ii oraz z Czarnogóry, \I'śród których była jedna starsza kobieta. Widowisko było imponujące. Gęślarze grając na tradycyjnych jednostrunowych gęślach śpiewali długie starodawne i nowsze utwory, związane z postaciami epickimi serbskiego średniowiecza oraz z drugą wojną światową. W tych ostatnich utworach bohaterskich jest mowa o masowych mordach ludności serbskiej dokonanych przez niemieckie i bułgarskie faszystowskie '.\'oj:;ka okupacyjne. Svetozar Ciulibrk pisze o problemach socjologicznych poruszanych w pracach naukowo-badawczych Nedeljkovicia. Większość tych prac poświęcona jest folklo:'o\",i macedońskiemu, Nedeljković napisał je w latach 1929-1933, kiedy był doce!1lem Uniwersytetu w Skopje. W roczniku ogłoszono list znanego folklorysty radzieckiego, profesora Uniwersytetu Leningradzkiego Borysa N. Putiłowa, zaadresowany do Nedeljkovicia. W liście tym Putilow zwraca uwagę na strukturę epiki ludowej, która jest ulubionym tematem jubilata. Zachodnioniemiecki zaś nieżyjący już folklorysta, Alois Schmaus, zajął się wątkiem o śmierci Momczila, opierając się wyłącznie na serbskich i bułgarskich utworach epickich o tym bohaterze z pierwszej połowy wieku XIV, Znany folklorysta z NRD, akademik Herbert Peukert z Jeny, pisze o Fatimie z Górskiego wieńca Petra Njegosa, opiewanej także w folklorze serbskim. Autor zwraca szczególną uwagę na poetykę ludowych tekstów pieśniowych, Folklorysta ,'o'yj:;ki. Wiktor Gusicw z Uniwersytetu Leningradzkiego, podaje tezy o kompleksoIl'ym badaniu folkloru zaznaczając, że w naszych czasach coraz częściej można usły"zeć głosy badaczy literatury ludowej o potrzebie kompleksowego jej badania. Gu,;iew nie wyklucza prac poruszających poszczególne zagadnienia związane z twórczością ludową, niemniej jednak widzi Oli konieczność rozwoju dwóch kierunków, które obejmowałyby kompleksowe badania: 1) językowe, muzyczne, taneczne, dramatyczne i 2) nad kulturą ludową, bytem ludu. Charles Hyart z Liege zajmuje się analizą pieśni o pracy Milutina Vukovicia, ogłoszonej w 12 zeszycie czasopisma "Narodno Stvaralastvo Folklor" z roku 1964, szukając paralel u Vuka Karadźicia. Henryka Czajka pisze o mitach w południowosłowiańskiej epice ludowej - problemie, który zawsze nurtował badaczy bohaterskiego eposu Słowian bałkańskich, Dość ciekawy jest artykuł Oldficha SirOI',itki z Brna o tematyce historycznej w powieści i balladzie. �RECENZJE Z innych prac warto wymienić artyku! Petra Vlahovicia omawiający zainten:sowania Oskara Kolberga folklorem jugosłowiańskim. Prace polskiego folklory'ty zawarte są w t. 59 i 63 jego Dziel wszystkich. Milos Slijepcević pisze o gęślarzu ludowym, Jovanie Kovai'u z Gacka. poecie i władcy Czarnogóry w czasach Petra N,iegosa i Vuka Karadzicia. Interesujące informacje podaje Miodrąg Maticki o poecie slawońskim. Luce Oriovi'aninie, znanym również jako zbieracz utworów ludowych. Zbiór zapisa::ych przez Oriovcanina pieśni ludowych ukazał się w 1874 r. Ponadto drukował o:, cC utwory ludowe na łamach czasopism wychodzących w Zagrzebiu. Naj\\'i~K,za wszakże część jego zapisów, jak pisze M. Maticki, przechowywana jest w dziale rękopisów Jugosłowiańskiej Akademii Nauk i Umiejętności w Zagrzebiu. Ciekawe są również materiały podane przez Nenada Ljubinkovicia, dotyczące surowej kary stosowanej przez Turków wobec chrześcijan, mianowicie zdejmowanie skóry z człowieka żywego, aby raję w ten' sposób przestraszyć. Savo Orović, po dokonaniu podziału serbskiej epiki ludowej na 13 cykli, usiłuje postawić granicę między tymi cyklami. Sprawa klasyfikacji, zwłaszcza odkrycia wieku epiki ludowej narodu serbskiego, jak i pozostałych Słowian południo·.':y<:h. zawsze wywoływała spory i dyskusje wśród badaczy, Ustalenie wieku jest ;~'m trudniejsze, iż brak starych zapisów. Autor odnosi początki serbskiego ludowego eposu bohaterskiego do XI wieku. Pieśniom powstałym w latach wojny 1941-1943 poświęca swój artykul Ante Nazor, a Rados Trebjesanin omawia dziecięcy folklor partyzantki jugosłowiaiJ~Kiej z terenów południowej Serbii - Jablanicy i Pustej Reki. Ponadto w omawianym tomie Ilija Nirl:olić pisze o recepcji w Bułgarii pier'.\·,zego zbioru pieśni zebranych przez Vuka Karadzicia, Cvjetko Rihtman zajmuje ,ię niektórymi czynnikami struktury poetycko-melodyjnej (twierdzi on. że arty"la ludowy nie szuka nowych środków wyrazu, lecz bazuje na starych, utartych tradycjach). Melodii ludowej poświęcili swe artykuły także Radoslav Hrovatin oraz Aleksander Linin. Nieco inny charakter ma artykuł Izalija Zemcowskiego z Le:-;:ngradu nt. etnogenezy utworu w świetle folkloru muzycznego. Emilia Comi~el z Bukaresztu omawia rodzaje rumuńskiej muzyki ludowej, nawiązując do wsp6l:1Ylh cech folkloru rumuńskiego i pozostałych ludów bałkańskich. Jelana Dopudja poświęca swój artykuł niektórym zabawom ludowym w Bośni i Hercegowinie, ulc-glym zmianie w ostatnich latach w warunkach współczesnego życia na wsi. Dopudja wspomina przede wszystkim obyczaje związane z wigilią, których młodzież już nil: zna. Wiera Sokołowa w artykule o historycznej prozie ustnej i rzeczywistości przytacza legendy krążące wśród Słowian południowych o Kr61ewiczu Marku oraz w Rosji o Iwanie Groźnym i o Riazinie, a także słowackie legendy ludowe o .Ja~10siku. Do powstawania legend ludowych, według autorki, służy obraz histo:·,.uny danej postaci, pojęcia o' niej, o jej działalności oraz stosunek tych bohateró·.': do współczesnego im społeczeństwa. Jovan Vukmanović również pisze o legendach ludowych, lecz tylko r. :\'ch, które poświęcone są Crnojeviciovi. Scfcet PIana porusza sprawy związane z ,,')yczajem "Buzmi" wśród ludności albańskiej Malesii .i Kosowa. Obyczaj ten Z\\':2~":1:; jest z chrześcijańskim świętem, wigilią "Ba<lnik", i to nie tylko wśród wyzn2·.':C'J\\' religii prawosławnej, ale także wśród Albańczyków-muzułmanów. u których ;r:" on ten sam charakter, co u Serbów, Macedończyków i Bułgarów. Jest on zWiąZZ,:lY z życiem chłopa, a więc ma charakter czysto agrarny; na pewno przeniknął do .-\1bańczyków-muzułmanów z terenów Macedonii i Serbii. Mirko Barjaktarović pisze o grupach etnicznych Jugosławii. Poza pod.-:,,'.':o- �RECENZ.TE wymi dużymi grupami narodowymi -- Serbami, Chorwatami, Słoweńcami, Macedoriczykami, Bośniakami, Hercegowincami i Czarnogórcami, wymienia on mieszkających w Jugosławii Albańczyków, Węgrów, Turków, Rumunów, Włochów, Cyganów, Bułgarów, Słowaków, Czechów, Rusinów oraz wysepki grup etnicznych zamieszkałych w różnych republikach związkowych, np. Torbeszów w Macedonii (Słowianie wyznający religię mahometańską), Szopów - w południowo-wschodniej Serbii i północno-wschodniej Macedonii oraz Wołochów - rozproszonych po całym kr3ju, Omawiany tom zamyka wywiad z jubilatem, przeprowadzony przez jego uczniów. Przedstawiona jest tu dotychczasowa działalność etnograficzna i folklorystyczna Nedeljkovicia. W całości cenna lektura dla znawców i miłośników tak popularnej dziś w świecie literatury ludowej. Kole Vojisla Dzjurić, Antologija narodnih junackih Simiczijew pesamaż Sedmo izdanje, Beograd 1973, ss, 774. Jugosławia należy dziś do nidicznych krajów Europy, w których twórczość ludowa jeszcze żyje, W wielu regionach można usłyszeć bohaterskie pieśni ludowe opiewającc dawniejsze i nowsze dzieje oraz utwory liryczne towarzyszące różnym obrzędom, zwyczajom i obyczajom, nierczłącznie związane z życiem kulturalnym chlopa jugosłowiańskiego. Nierzadko też można spotkać we wsiach, leżących w pobliżu dużych miast, starsze i młodsze osoby ubrane w oryginalne stroje ludowe. O tym, że epika ludowa cieszy się tu dużą i niesłabnącą popularnością świadczyć może m. in. właśnie omawiana antologia serbskich i chorwackich pieśni junackich, która jest siódmym już z kolei wydaniem. Książkę wydało wydawnictwo "Srpska Knjiźevna Zadruga", założona w Belgradzie w roku 1892, a zredagował ją i zaopatrzył w obszerny wstęp, uzupełniony głosami o stanie badań nad epiką ludową Serbów i Chorwatów znany badacz folkloru serbskiego, Vojislav Dźjurić. Autor dostarcza czytelnikowi wyczerpujące informacje o powstaniu, rozwoju i właściwości serbskiej i chorwackiej epiki ludowej, która od czasu jej odkrycia przez Vuka Karadźicia jest przedmiotem iicznych badań nie tylko jugosłowiańskich, ale i zagranicznych folklorystów. Dźjurić podkreśla, iż pierwotnie pieśń epicka była utworem choralnym, potem stała się indywidualnym, by z chwilą pojawienia się społeczeństw klasowych stać się już przedmiotem zainteresowań śpiewaków zawodowych. Odtąd pieśń epicka była związana z melodią, później zaś była ona recytov:ana bez towarzyszenia jej melodii ludowej. Autor omawia także różnice istniejące \': liryce i epice ludowej polegające m. in. na tym, że w liryce przeważa emocja, a w epice nacisk kładzie się na wydarzenia. Niezależnie jednak od tych zasad-o niczych różnic, często w obydwóch rodzajach poezji ustnej występują elementy dramatyczne. Inne zagadnieclie poruszane przez autora, to związek wydarzeń historycznych z epiką ludową. Słusznie zaznacza on, iż serbska i chorwacka epika ludowa jest ciągłym wzywaniem do walki przeciwko gwałtom, niewoli i nieludzkim postępowaniom, że w utworach epickich clDonimowy autor wzywa lud do składania ofiar, aby nastąpiło lepsze życic. Rozumie się, że taki charakter ma również epika ludowa innych narodów słowiańskich -- Rosjan, Ukraińców, Macedończyków i Bułgarów, a także ludowy epos bohaterski Greków i Albańczyków. �28(; RECENZJE Dzjurić porusza też zagadnienie budowy wersu serbskich i chorwackich utworów epickich, które, jak wiadomo, dzielą się na tzw. bugarsziyce (istniejące w XVI i XVII w. w Dalmacji i innych regionach zachodniej Chorwacji) i na utwory o krótkim wersu. Istnienie tych dwóch grup o różnej długości wersu, jak wiadomo, wywoływało niemało sporów i dyskusji wśród badaczy, którzy przy pomocy wersu usiłowali odkryć wiek tekstów pieśniowych. Autor pozostawia otwartą dyskusję na ten temat twierdząc, że niewiadomo który z tych wersów można przyjąć za najstarszy - bugarsztycę, czy też krótki wers. Wiadomo, że pier\\"~zc informacje o serbo-chorwackim eposie ludowym wspominają o bugarsztycach, lecz właściwości krótkiego wersu wskazują ~akże na to, iż może on być starszy od bugarsztycy. Z kolei Dzjurić omawia utwory niehistoryczne, w których przeważają elementy religijne i opiewana jest ciężka sytuacja kobiety serbskiej. Stąd w pieśniach tych przeważa głęboki smutek. Przechodząc do cyklu przedkosowskiego autor daje obszerny przegląd dziejów historycznych, związanych z głównymi bohaterami: Nemanjiciami (Nemal1jia, Sava, Du.san, Uros) oraz Mrnjavceviciami (Vukaśin, Ugleśa i Gojko). Do tego cyklu wchodzi także Wojewoda Momczil. Potem daje on ogólną charakterystykę pieśni poświęconych bitwie na Kosowym Polu, która przynioO'13 tragedię narodowi serbskiemu. Przechodząc do cyklu o Królewiczu Marku - wspóinym bohaterze epiki Słowian południowych, autor twierdzi, że \V utworach jemu poświęconych zawarto poglądy pieśniarzy ludowych i stosunek do pa!'lstwa i religii, które to poglądy dziś są "anachroniczne i wsteczne". Bliżej jednak Dzjurić nil> określa tych poglądów. Następnie przedstawia cykle pieśni o Brankoviciach, Jakśiciach, Crnojeviciach, Ugriciciach i o banach chorwackich. Utwory te, jak wiad:Jmo, opiewają walkę wspomnianych bohaterów przeciwko Turkom w XV wieku. Utwory hajduckie, wśród których spotkać można, jak w utworach o Mrnja\"ceviciach, Królewiczu Marku i Momczile wiele wspólnych wątków i motywów także w macedońskiej i bułgarskiej epice ludowej, są rozpatrywane osobno. Do podobieństw spotykanych w pieśniach hajduckich pozostałych ludów bałkańskich autor nie nawiązuje. Typową grupę serbskiej epiki ludowej stanowią pieśni o uskokaCh - bojownikach, którzy pojawili się po upadku Bośni (1463) i Hercegowiny (l4!l2). Uskocy, nie zgadzając się żyć pod jarzmem tureckim, uciekali do Chorwacji i Sławonii, skąd napadali na Tur,,:ów z regionów leżącyt,h wzdłuż granicy rozdzielającej ziemie znajdujące się pod panowaniem Turcji i te, nad którymi panowała Austria. Ostatni cykl, który omawia autor, to pieśni poświęcone walkom wyzwoleńczym Czarnogóry i Serbii w XVIII i na początku XIX wieku. Dzjurić nie ominął poetyki epickich utworów ludowych podkreślając siłę tradycji ludu serbskiego. Pieśniarz ludowy, zdaniem autora, gdy układa nową pieśń epicką wzoruje się zawsze na starych utworach, skąd zapożycza epitety, porównania, opisy, różne ustalone wyrazy itp., co nadaje tej epice swoiste cechy i walory artystyczne. Serbskie pieśni epickie porównuje on z utworem Homera. Autor porusza także bardzo ważny problem nurtujący wielu badaczy, mianowicie, czy można mówić o oddzielnym eposie bohaterskm Serbów i Chorwatów? Prawdą jest, że wśród wielu folklorystów panuje przekonanie, iż istnieje tylko serbska epika ludowa, a utwory powstałe na ziemiach chorwackich uważane są przez nich za serbskie. Tak było w przeszłości, ale zdarza się także i po drugitj wojnie światowej nie przyznawanie Chorwatom eposu bohaterskiego. Jakkolwiek większość utworów epickich pochodzi z ziem serbskich, jednak Dzjurić broni tezy o niepodzielności serbochorwackiej literatury ludowej. �287 RECENZJE O~tatnia część wstępu zawiera ciekawy materiał dotyczący teorii o feudalnym pochodzeniu serbskiej i chorwackiej epiki ludowej. Autor polemizuje z wyznawcami tego poglądu i odrzuca kalegorycznie teorię o arystokratycznym pochodzeniu ludowej epiki. Zwolennicy tej teorii, jak wiadomo, głoszą, iż w serbochorwackiej epice ludowej odbito ideologię i sposób życia wyższych warstw społeczeństwa feudalnego. Przy okazji warto dodać, że i w Polsce po drugiej wojnie światowej byli tacy, którzy negowali twórczą rolę ludu serbskiego w układaniu utworów epickich. a uważali, iż serbochorwacka epika ludowa powstała w zamkach władców feudalnych. Pierwsze wydanie omawianej antologii ukazało się w roku 1954. W ciągu 19 lal doczekała ~ię ona już siódmego wydania, co świadczy o dużej popularności. jaką cieszy się epika ludowa w ojczyźnie Vuka Karadzida i L}udevita Gaja. W skład antologii tej weszły 93 utwory epickie pochodzące ze zbiorów; Vuka Karadiicia (Srpske narodne pjesme. Skupio ich i na svijet izdao Vuk Stefanović Karadźić, Beograd 1969), V. Bogisicia (Na rodne pjesme iz starijih najvise primorgkih zapisa, t. 1, 1878), B. Petranovicia (Srpske narodne pjesme iz Bosne i HeTregovine, 1867), B. Vodnika (Narodne pjesme srpskohrvatske, t. 1, 1938), N. Andricia (Zenske pjesme, sveska II, izdaje Matica Hrvatska), Hrvatske narodne pjesme (knjiga 4, 1914) oraz Marijana Śrinjaka (Narodne junacke pjesme iz Bosne i Hercegovine, 1925). Ponadto Dźjurić umieścił na końcu obszerne komentarze, gdzie prócz informacji o wydarzeniach historycznych i danych o opiewanych bohaterach znajdujemy jego wypowiedzi na temat znaczenia literatury ludowej dla kultury narodowej i jej stanu badań, motywów internacjonalnych, śpiewaków ludowych, zbieraczy recepcji serbochorwackiej epiki w krajach europejskich oraz zaopatrzył w słownik mało znanych wyrazów, nazw historycznych i geograficznych. Niewątpliwie jest to ciekawa pozycja dla badaczy serbochorwackiej epiki ludowej w szczególności i słowiańskiego eposu bohaterskiego w ogóle. Kole Simiczijeu' Folklor robotniczej Łodzi. Pokłosie konkursu. Praca zbiorowa pod red. B. Kopczyńskiej-Jaworskiej, J. Kucharskiej, J. P. Dekowskiego. PTL. Literatura Ludowa R. XII-XV, Wrocław 1976, ss. 250. W 1972 r. Oddział Łódzki PTL wraz z innymi łódzkimi placówkami naukowymi, kulturalnymi i społecznymi ogłosił po raz pierwszy konkurs folkloru robotniczego Łodzi, którego zakończenie i podsumowanie przypadło na jubileuszowy rok 1975 (Międzynarodowy Rok Ochrony Zabytków, 550-lecie nadania praw miejskich Łodzi i 150-lecie Łodzi przemysłowej). Konkurs przyniósł plon obfity; materiały opisowe, eksponaty etnograficzne, nagrania pieśni. wspomnienia, fotografie. Próbę usystematyzowania zbioru konkursowego podjęli o.ganizatorzy w obszernej publikacji Folklor robotniczej Łodzi. W świetle omawianej książki całość tego dokumentalnego zbioru stanowi niejako ilustrację przejawów codziennego źycia społecznego robotniczej Łodzi na dość szerokim odcinku czasowym. Znajdą się tu więc i materiały tyczące ostatnich lat XIX stulecia, i amatorska twórczość literacko-muzyczna z lat siedemdziesiątych (np. okazjonalna pieśń utworzona na konkurs). Najwięcej jednakże informacji �288 RECENz.JF. sięga okresu międzywojennego i dotyczy przede wszystkim życia rodzinno-obyczajowego środowiska robotniczego. Całość tego heterogenicznego (pod względem treściowym i gatunkowym) materiału zaprezentowali autorzy w pięciu odrębnych rozdziahch: I. Wnętrze (Elżbieta Wladykowa), II. Wesele (Jan Piotr Dekowski), III. Swięta (Irena Lechowa). IV. Odpoczynek (Jadwiga Kucharska), V. Pieśni (Ewa Kabat j Joanna Grzelakówna). W rozdziale pierwszym (Wnętrze) E. Władykowa opisuje (na podstawie relacji, fotografii i eksponatów uzyskanych drogą konkursu) wygląd wnętrza typowego mieszkania robotniczego w latach 1900-1939. Biorąc za podstawę kryterium zamożności związane z pozycją zawodową, autorka wyróżnia trzy najbardziej charakterystyczne typy wnętrz: mieszkanie robotnika niewykwalifikowanego, mie~zkanie robotnika wykwalifikowanego i mieszkanie majstra. Robotnicze wnętrze mieszkalne odtworzyła autorka poprzez zamieszczenie rzutów kondygnacji domów robotniczych oraz planów sytuacyjnych wyposażenia izb, dodając do tego bogaty materiał ilustracyjny. Całość zagadnienia omówiono na tle informacji o zabudowie miasta i jego rozwoju historycznym. Krótkie te uwagi są tym cenniejsze, iż rekompensują brak rozdziału wstępnego prezentującego specyfikę rozwoju historyczno-społecznego Łodzi przemysłowej. Jest to bowiem jedyne w swoim rodzaju miasto przemysłowe, które w ciągu stulecia tysiąckrotnie powiększyło liczbę ludności, a fakt ten implikował z kolei żywiołową imigrację chłopską i napływową (Niemcy, Rosjanie, Żydzi), co nie pozostało bez wpływu na specyficznie ukształtowaną tradycję miasta i jego folklor. Rozdział drugi poświęcono zwyczajom i obrzędom weselnym łódzkich rodzin robotniczych. J. P. Dekowski dokonuje statycznego opisu obrzędu weselnego, omawiając kolejno: kojarzenie małżeństw, uczestników wesela, ważniejsze momenty weselne, stół biesiadny i rozrywki weselne. Opis we~ela odtworzył autor z relacji uczestników konkursu i zakończył go aneksem z repertuarem pieśniowym towarzyszącym obrzędowi. Repertuar ów jest o tyle interesujący, iż większość pieśni (łącznie ze słynnym "chmielem") świadczy o ich ludowej proweniencji. W rozdziale trzecim (Swięta) omówiono święta zimowe rodzin robotniczych w świetle wspomnień starszej generacji mieszkańców Łodzi. I. Lechowa dokonuje prezentacji zwyczajów zimowych od adwentu poczynając i na ostatkach kończąc, przy czym materiał informacyjny (relacje) przeplatany jest fragmentami utworów pieśniowych i cennym zapisem widowiska jasełkowego (tekst tzw. herodów). Całość zagadnienia ujęła autorka w nas:<;pujących podrozdziałach: 1) Nadchodzą święta. 2) Przy wigilijnym stole, 3) Jak świętowano, 4) Z szopką po kolędzie, 5) Herody idą!, 6) Pożegnanie karnawału. Wykorzystane w tych rozdziałach materiały z zakresu tradycyjnej obrzędowości ilustrują zasadę wybiorczego stosunku robotników względem tradycji chłopskich przenoszonych do miasta oraz ich roli w formowaniu się nowych uwarunkm.vań współżycia w mieście i powiązall ze wsią. Rozdział czwarty nosi tytuł: Odpoczynek . .T. Kucharska rozpatruje interesujący problem czasu wolnego robotników w okresie przed I wojną światową i w dwudziestoleciu międzywojennym. Zagadnienie to ujmuje autorka w następujących kategoriach funkcjonalnych: A. Wyznaczniki czasu wolneg~ 1) długość dnia roboczego, 2) miejsce wypoczynku. 3) warunki materialne; B. Rodzaje zajęć podejmowanych w wolnym czasie - 1) pogawędki sąsiedzkie, 2) gry towarzyskie i zabawy sportowe, imprezy, 3) sport i turystyka, 4) kontakty towarzyskie, wizyty okazjonalne. W tym najciekawszym rozdziale książki mamy do czynienia z funkcjonalnym ujęciem problemu w aspekcie przemian i przeobrażeń społecznych i historycznych: rozdział ten wreszcie głęboko tkwi w specyfice łódzkiej. Tym bar- �289 RECENZJE dziej należy żałować, iż relacje konkursowe w tym dziale zagadnień nie pozwoliły na wydobycic kilku istotnych dla tematu zagadnień, że wymienimy: rolę teatrów ogródkrJviych (zwłaszcza przed I wojną) czy zabaw (sobotnio-niedzielnych) w tzw. :iaIacr. tańca (okres międzywojenny) i świetlicach przyfabrycznych. Wspomnienia teatl'aine dotyczą tylko "Paradyża", a przecież pierwszy teatr dla robotników aa ziemiach polskich powstał w Łodzi w 1898 r. i związany był z wielkimi zakładami Scheiblera, zatrudniającymi wówczas ok. 10 tys. robotników. Teatr ten dał początek >cenie robotniczej i łódzkiej tradycji teatralnej w ogóle (Wołowski, Janowski, Mielew:iki. Zelwerowicz); w Łodzi wreszcie Witold Wandurski realizował koncepcję rewolucyjnego teatru robotniczego. Ostatni rozdział książki stanowi antologię pieśni nagranych w czasie trwania konkuL-;u. Wybór pieśni poprzedzono słowem wstępnym (E, Kabat) i analizą tekstów muzycznych (J. Grzelakówna), Wyboru pieśni dokonano wedle schematu treściowego, opat~u;ąc każdą pieśń komentarzem o charakterze genetycznym lub porównawczogenetycznym. Nie wszystkie pieśni udało się autorkom rozszyfrować, że zwrócimy uwagę na pieśń "Kazia" (incipit: Zwano ją Kazią (piękno-bladolicą ...), przypominając, iż jest to ballada autorstwa Kazimierza Brzeskiego znana pt. "Tajemnica przy,-tanku tramwajowego" (Tajemnica przystanku. Zbiór ulubionych piosenek i deklamacji. Zebrał i wydał Ka-Be. Warszawa (brw) Zob. "Trubadur Polski" z 11 III 1923) i śpiewana na nutę "Czarnej Mańki" lub "Czajki". Pieśń ta oparta była na autcr.tycznym wydarzeniu, które stało się kanwą filmu z J. Smosarską oraz kilku straganowych romansów; nic tedy dziwnego, że wariant pieśniowy cieszył się ogromną popularnością. W sumie antologia picśni jest ciekawym uzupełnieniem obszernego studium na ten t",nat dokonanego przez W. L. Karwackiego (zob. Polska klasa robotnicza. Studia his:oryczne pod red. S. Kalabińskiego, t. 5-6 Warszawa 1973-1974), R('kapitulując, tom Folklor robotniczej Łodzi. Pokłosie konkursu jest pierwszą zbiorczą publikacją tego rodzaju i stanowi ważny przyczynek do dalszych badali nad tc!'natem. Tom ten wreszcie jest pierwszym obszerniejszym zbiorem autentycznych materiałów i w tym tkwi jego główny walor. Nadto publikacja ta stanowi istotną w . ;kazówkę metodyczną w dziedzinie zbieractwa folkloru w dużych skupi:ikach społecznych. Pokazuje bowiem, jak trudne i nieco anachroniczne jest przenoszenie etnograficznych metod zbieractwa terenowego stosowanych w badaniach wsi lwędrówka zbieracza od domu do domu) do wielkich aglomeracji miejskich. Zasto,.;o\\'ana tu metoda konkursu (szeroko rozpropagowanego przez środki masowego przekazu) wydaje się być najskuteczniejszą i najbardziej realną w chwili obecnej, Na zakończenie przypomnijmy, iż między innymi dzięki konkursom Fińskie Archiwum Folklorystyczne posiada ok. 2 mln pozycji. Violetta J. Cieślikowski, Literatura K. Pisarkowa, Wyliczanki i podkultura polskie, Krawczyk Ossol-i.neum 1975, ss. 300, 19'75, s. 123, dziecięca, Ossolineum Z prawdziwą satysfakcją należy powitać dwie nowe pozycje wydawnicze dotyczące folkloru dzieci. Satysfakcja tym większa, że czasopismo "Lud" ma w tym także pewne zasługi. Na ogół współcześni folkloryści polscy mało lub wcale nie zajmują się folklo19 ~ L'Jd, tom LXI �290 RECENZJE rem dziecięcym, uwazaJąc, iż nie jest to przedmiot do badań naukowych. Zapomina się o bardzo wielkiej i ważnej dyskusji naukowej, jaka toczyła się w latach 80-tych XIX wieku wokół dziecięcych rymowanek. Właśnie wtedy folklorem dzieci zajmowali się najwybitniejsi etnolodzy, tacy jak: Tylor, Lang, Hartland, Grimmowie. Mannhardt, a u nas: J. Karłowicz, L. Krzywicki, L. Malinowski, A. Fischer, J. S. Bystroń i wielu innych. W folklorze dzieci widziano ostatni bastion chroniący przed zapomnieniem stare rytualne zaklęcia-rymowanki czy resztki daw:oych obrzędów. Toteż gdy na Zachodzie zaczęły się pojawiać pierwsze zbiory folkloru dzieci\:;cego, również i nasi folkloryści rozpoczęli pracę nad zbieraniem tych mikroform dziecięcych. Po kilku apelach w "Wiśle" do pracy nad folklorem dzieci włączyła się także redakcja "Ludu". Już w 1899 r. J. Witek i M. Udziela omówili wysiłki zachodnioeuropejskie w dziedzinie twórczości dzieci i zwrócili się z prośbą do czytelników "Ludu" o współpracę nad dziecięcymi rymowankami, zagadkami, zabelwami. To właśnie na łamach "Ludu" w 1900 r. F. Krcek opublikował za czeskim filologiem Fejfalikiem pierwszą próbę systematyki dziecięcych rymowanek, ukazując grupy, według których należy zbierać i porządkować dziecięce teksty. Współcześnie folklor dzieci został całkowicie nobilitowany, czego wyrazem jeot wyodrębnienie go jako oddzielnego działu w międzynarodowym przeglądzie bibliograficznym "Demos". W Polsce brak było jednak prac, które zajmowałyby się folklorem dzieci nie od strony etnografów i folklorystów, ale poprzez pryzmat dziecięcy. Toteż 'yr:'l większa jest satysfakcja, iż obie omawiane tu książki zapełniły tę lukę. Pierwsza wyszła spod pióra historyka literatury, druga językoznawcy. J. Cieślikowski należy do nielicznych historyków literatury zajmujących sit; literaturą dla dzieci. Zainteresowania te zaprowadziły go do początków literatury dziecięcej, a _więc do folkloru. Już w swej pierwszej książce, wydanej w 1967 1'.. w Wielkiej zabawie zawarł trzy aspekty problemowe, takie jak: folklor dziecięcy. wyobraźnia dziecka i wiersze dla dzieci. Do folkloru dziecięcego nawiązuje i w swej ostatniej książce, 'vVzbogacając to pojęcie o nowy aspekt, a mianowicie o :',Ą-'ory dziecka, a nie tylko twory przeznaczone dla dziecka. Ta nowa książka J. Cieślikowskiego jest kolejną próbą określenia zarówno folkloru dzieci, jak i podkultury dziecięcej. Przy czym określenie "dziecięca" nie jest według autora jednoznaczne. "Utworem dziecięcym może być również utwór napisany niekoniecznie dla dzieci, ale i taki, który realizuje określoną intencję i strukturę bycia ludycznegu i postawę świadomie infantylizowaną" (s. 5). Jeśli określenie "dziecięcy" przenieść w dziedzinę folkloru, to konsekwentnie folklorem dziecięcym musielibyśmy uznać wszystko to, co wśród dzieci żyje na zasadzie ich obiegowego repertuaru. Cieślikowski nie precyzuje tego pojęcia dalej, gdyż wierny zasadzie łączenia literatury dziecięcej z folklorem dziecięcym eksponuje głównie pole relacji. Dlatego np. brak nam bardziej szczegółowych danych o grupach wiekowych dzieci, względnie o zmil'nności ich repertuaru. Wiadomo wszak, że każda grupa wiekowa dzieci posiada inne upodobania i inny własny, spontaniczny repertuar. Braki te są jednak wynikiem innego spojrzenia na folklor dzieci. Dla J. Cieślikowskiego zarówno teks~ literacki, jak i tekst folklorystyczny nie są tekstami konkretnego dziecka, lecz dziecka w ogóle. Stąd np. folklor wydaje się tu być statyczny, niezmienny, o przewadze treści wiejskich. Ogromny obszar zainteresowań Cieślikowskiego musiał z konieczności doprowadzić do zagubienia w polu widzenia tyrh właśnie mechanizmów zmian zarówno trcści, jak i funkcji konkretnego repertuaru obiegowego. Książka składa się bo- �RECENZJE 2!H wiem z 8 szkiców poświęconych róż~1yrn z2gadnieniom, które jednak w sumie prezentują drogę rozwojową literatury dziecięcej. Droga ta prowadzi od folkloru do poezji. Ponieważ zaś charakter poezji dla dzieci uzależniony jest w dużej mierze od różnorakich treści mieszczących się w pojęciu subkultury dziecięcej, stąd tak duże zainteresowanie spontaniczną twórczością dzieci. Cieślikowski zaprezentował tu nowe, oryginalne i interesujące spojrzenie na folklor dzieci poprzez estetyczne i psychofizyczne potrzeby dzieci. Ten ostatni aspekt spojrzenia został nieco przytłumiony poprzez estetyczną i literacką argumentację twórczości dziecięcej. W sumie książka Cieślikowskiego stanowi wyrażny krok naprzód w badaniach nad światem dziecka, jego spontaniczną i żywiołową twórczością, stanowi zarazem pewną syntezę relacji folklor-literatura dla dzieci, ukazując co frapuje w folklorze nie tylko dzieci, ale i tych, którzy do tego świata sięgają celem znalezienia drogi do dzieci. Druga książka, K. Pisarkowej, dedykowana jest polskim dzieciom i ich przyjaciołom. Ukazała się nakładem Towarzystwa Miłośników Języka Polskiego. Należy zaraz na wstępie powiedzieć, że rzadko kiedy czytelnik polski ma do czynienia z dziełem o wysokich walorach naukowych, napisanym jednak w sposób wysoce oryginalny, dający poznać ciekawą indywidualność autora, a będącym zarazem prezentacją autorytatywną wyłożonych tu poglądów. Krystyna Pisarkowa jest językoznawcą, profesorem Akademii Nauk. Książka Wyliczanki polskie napisana jasno, przejrzyście, z klarownym tokiem dowodzenia, skrząca dowcipem i przepojona poczuciem humoru - jest w zasadzie książką dla wszystkich. Czytelnik biorący tę książkę do ręki zostaje wciągnięty w wielką przygodę. Przygodą jest zwiedzanie muzeum folkloru dzieci, muzeum, które autorka zakłada na łamach swej książki, biorąc na siebie rolę przewodnika. Wyliczanki polskie nazywa K. Pisafkowa ,.małymi klejnocikami, które pochodzą ze skarbca i liczą sobie ponad sto lat·,. Dzieci są tymi, którzy je chronią. Książka-muzeum składa się z kilku sal, w których są wystawione różne zespoły tematyczne polskich wyliczanek. Na najbardziej eksponowanym miejscu znajduje się tablica ku czci pierwszych Polaków, którzy zasłużyli się na polu zbieractwa dziecięcych mętowań. Mimo, że praca napisana jest przez językoznawcę, autorka nic ogranicza się wyłącznie do rozważań językowych wchodzących w zakres jej specjalności, lecz każde zagadnienie naświetla wszechstronnie, ukazując różne aspekty dziecięcych wyliczanek. Przedstawia więc zarazem genezę, funkcję. a także charakterystykę tematyczną wyliczanek, dając każdorazowo ich językowy rodowód. Styl, w jakim książka jest napi8ana, może stanowić wzór godny naśladowania i rozpowszechnienia. Zajmując się językową stroną zagadnienia autorka potrafi dostrzec czar i uro;': małych formuł językowych, ich niesłychaną zmienność, różnorodność, tendencję do rozkwitania etc. W sumie mała ta książka zawiera aż 18 zagadnień zaprezentowanych w sposób, który zainteresować musi nie tylko dorosłego czytelnika. ale i dziecięcego odbiorcę. Czytelnik dowiaduje się, że wyliczanki polskich dzieci znane są w zasadzie dzieciom całej Europy. że ich pierwotna funkcja była bardzo poważna i decydowała o śmierci czy życiu człowieka, że wiele polskich wyliczanek posiada żródła europejskie; wreszcie może on zapoznać się z genezą wyliczanek tzw. cygańskich, żydowskich, węgierskich znanych w repertuarze dzieci po dziś dzień. Niewątpliwie naj trudniejszym zagadnieniem w folklorze dzieci jest zagadnienie systematyki i kryteriów uporządkowania wyliczanek. Każdy, kto się tymi zagadnie- �292 RECENZJE niami zajmował, musiał po czasie przyznać, iż przerasta to często możliwości jednej specjalności. Dla psychologii rozwojowej byłoby niewątpliwie ciekawe uporządkowanie' materiału według grup wiekowych dzieci, dla folklorysty - według wieku i chronologii treści folklorystycznych, dla historyka literatury - według stopnia zależności od tworów literackich. K. Pisarkowa, jako językoznawca, uporządkowała wyliczanki polskie według incipitów. I tak np., wszystkie teksty rozpoczynające się orzeczeniem "siedzi" czy "płynie" itp. są zgrupowane razem: "Siedzi baba na cmentarzu", "Siedzi dudek na kościele", ,,Siedzi misiu na kanapie", "Siedzi diabeł na drabinie" itp. Znając różnorodne i czę·,;to bardzo daleko idące skojarzenia tematyczne dzieci, wydaje się, iż podział ten i ład jest tu bardzo przydatny. W każdym razie sprawdza się w każdej większej grupie tekstów. Dla większej jasności, całość polskich wyliczanek autorka podzieliła na dwie grupy: wyliczanki "liczące", rozpoczynające się od liczenia i wyliczanki czysto polskie, pełniące funkcje wyliczania. W grupie pierwszcj znajdujemy przeto teksty typu: Raz, dwa. trzy, nasza pani patrzy lub: Entliczek, pentliczek, czerwony stoliczek. W grupie drugiej natomiast teksty takie, jak: Siedzi baba na cmentarzu, trzyma nogi w kałamarzu. W obrębie tych dwóch grup znajdują się różne działy, których jest w sumie dziesięć. Interesujące jest szczególnie jedno z zagadnień, ukazujące na konkretnej wyliczance losy naj rozmaitszych tekstów, przeróbek, adaptacji i w efekcie powstanic pochodnych tekstów. Zagadnienie zatytułowane jest w myśl konwencji utworów dziecięcych niemal bajkowo: "Naj dłuższa i najdziwniejsza historia, jaka się przydarzyła wyliczance". Aby wykazać znajdujące się tu wpływy zachodnio-europejskie, poddano językowej analizie każde słowo wyliczanki, brzmiącej współcześnie nicmai magicznie: Angieł, wan gieł, wuksy, weje, muzykante, muzykeje, elfe, belie, traje us. cukier, bakier aus. Od angieła, rzyly tekst: wangieła dzieci przeszły do "Engel-Bengel", zaś z tcj pary utwo- Aniołek. fijołek, roza, bez. Z obliczeń Pisarkowej wynika, iż dzieci polskie posiadają około 200 tekstów wyliczanek (nie licząc pochodnych od każdego jednostkowego tekstu). Dotarła do nich autorka poprzez apele w prasie polskiej, poprzez kwerendę w czasopismach dawnych. Słowo jeszcze o ilustracjach w książce: są one dziełem autorki i znakomicie korelują z tekstem. W sumie więc czytelnik otrzymuje dwie książki uzupełniające się nawzajem, gdyż J. Cieślikowski bazuje głównie na źródłach tradycyjnych, a K. Pisarkow<'. �2!13 RECENZJE eksponuje starzenie się i odmładzanie rymowanek, dając przykłady zmiany tekstów i ich aktualne, współczesne brzmienie. Obie te książki są przeto nie tylko dowodem naukowego zainteresowania &ię folklorem dzieci, ale zawierają nadto kilka cennych postulatów badawczych, które mogą być realizowane przez inne dyscypliny naukowe zajmujące się światem dziecka. Dorota Włodzimierz Wnuk, 1975, ss. 226, 32 fot. Na góralską nutę, Instytut Wydawniczy Simonides PAX, Warszawa W. Wnuk, znany działacz Związku Podhalan, pisarz i popularyzator wiedzy a najnowszych dziejach i kulturze Podhala. przyzwyczaił swoich czytelnikó\v do pozycji, gdzie rzetelność informacjjna idzie w parze z pięknem formy literackiej, a obiektywizm w przedstawianiu faktów nie koliduje z pełnym często sentymentu do nich stosunkiem. Tom przedstawianych szkiców, z których jedynie dwa były publikowane uprzednio na łamach prasy kulturalno-społecznej, jest doskonałym tego dowodem. W zbiorze wyróżnia się, także objętością, szkic dotyczący dziejów podhalańskiego ruchu regionalnego. Na kilkudziesięciu stronach zawarł autor ogromną ilość informacji, przewijają się tu dziesiątki postaci, omawiane są rozmaite poglądy. mniej lub więcej istotne zdarzenia itd. I zdumiewające, w tym nagromadzeniu faktów nie odczuwa się w najmniejszym stopniu chaosu, ani na moment nie ginie myśl przewodnia. Szkic sprawia wrażenie konsekwentnie realizowanego konspektu do wielkiej pracy, pracy na którą od dawna czekają miłośnicy Podhala. Sądzę, że W. Wnuk udowodnił jeszcze raz, i'ż do napisania takiego dzieła - historii regionalnego ruchu podhalańskiego - jest powołany. Kolejnie zamieszczone w pracy szkice dotyczą bardziej znanych podhalańskich gawędziarzy, poetów i pisarzy ludowych. Niektórzy z nich już nie żyją, inni pomnażają jeszcze swój dorobek, lecz wszyscy zapisali się na stałe w historii fenomenu, jakim jest twórczość literacka podhalańskiego ludu. Omawiając działalność Stanisława Krzeptowskiego-Białego, Anieli StapińskiejGut, Stanisława Nędzy-Kubińca, Hanki Nowobielskiej, czy zmarłego niedawno Andrzeja Skupienia-Florka nie ogranicza się W. Wnuk do prezentowania ich twórczości; przedstawia raczej, na ile to możliwe, pełne osobowości twórcze, dla których ich literacka działalność jest stanem bycia, niejako ukoronowaniem rozwoju świadomości. Zapewne, szkice W. Wnuka odbiegają znacznie od przyjętych w krytyce literackiej form. Wiele w nich odwoływania się do osobistych przeżyć i odczuć, nie ukrywanych zauroczeń, zdarzają się reminiscencje z dzieciństwa, czasem stają się jakby kroniką rodzinną. Niekiedy także ocena wart0ści poszczególnych, bogato cytowanych utworów zdaje się zawierać pewną przesadę, lecz to, co w oczach surowego krytyka może stać się wadą analizy, w odczuciu czytelnika o innym nastawieniu łatwo staje się zaletą. Klimat głębokiego umiłowania własnej tradycji, zatopienia się w niej, lecz jednocześnie wbrew jakby naturalnemu odruchowi pewnego krytycznego dystansu w stawianych ocenach, urzeka czytelnika i sprawia, że pełniej i jaśniej zaczyna dostrzegać podłoże i sens działalności nie tylko prezentowanych postaci. ale także, a może nawet przede wszystkim, autora. �2f.H RECENZJE Dwa ostatnie szkice, drukowane uprzednio, są rodzajem epitafium dla z pozoru różnych, ale jakże ciekawych i w istocie podobnych do siebie postaci: ks. Ferdynanda Machaya - bojownika o polskość Orawy i Michała Pawlikowskiego zbieracza i poety. Niewielkie rozmiary szkiców, zwłaszcza w przypadku pierwszego z nich, nie pozwoliły oddać w pełni bogactwa osobowości, zasług i roli postaci; lecz sądzić można, iż W. Wnuk jeszcze do nich powróci. Omawiana publikacja odznacza się rzadkimi w piśmiennictwie walorami, łączy wiele cech pozornie sprzecznych: erudycję, emocjonalny stosunek do opisywanych spraw, obiektywizm i rzetelność. Już to każe zwrócić na nią szczególną uwagę. Pozostaje także, istotna przecież, satysfakcja z obcowania z dobrą literaturą, literaturą jakiej chciałoby się widzieć na półkach księgarskich jak najwięcej. Ryszard Tadeusz piśmiennictwa dzielnia Oracki, Rozmówiłbym regionalnego Wydawnicza, kamień. Warmii Warszawa i Mazur Z dziejów w XIX literatury i XX wieku, Kantor ludowej oraz Ludowa Spół- 1976. Książka Tadeusza Orackiego jest ciekawą próbą całościowego spojrzenia na problematykę folkloru słownego, literatury ludowej i piśmiennictwa regionalnego Warmii i Mazur. Te właśnie regiony Polski, w odróżnieniu np. od Podhala i Śląska, zajmowały mniej miejsca w pracach folklorystyczno-literackich, chociaż posiadają swą długą tradycję literacką i piśmienniczą oraz specyficzne cechy wynikające z historycznych uwarunkowań. Pierwszą część pracy zajmuje folklor słowny pieśni, bajki, teatr ludowy. Pominięto przysłowia i inne formy twórczości (ukażą się osobno w zbiorze Orackiego Mqdrzejszy Mazur niż diabeł). Tę część pracy zamyka rozdział poświęcony najstarszym zabytkom i dokumentom kultury ludowej - kaflom mazurskim. Druga część pracy to chronologiczne i podzielo!le na regiony dzieje piśmiennictwa ludowego i regionalnego Mazur i Warmii. Osobne rozdziały poświęcono wybitnym przedstawicielom poezji i piśmiennictwa, oprócz tak znanych nazwisk, jak Antoni Gąsiorowski, Gustaw Gizewiusz i Michał Kajka, znajdują się tam postacie mniej znane, zasługujące na uwagę· W sumie ta raczej popularnonaukowa pozycja może być użyteczna dla folklorystów i teoretyków literatury ludowej, a przede wszystkim dla działaczy kulturalnych Mazur i Warmii. W. B. Werner Cohn, The Gypsies, Massachusetts 19'72,ss. 85, n. Autor książki jest socjologiem i zajmuje się badaniem społeczności żydowskich i cygańskich. Za przedmiot szczegółowych badań obrał liczną grupę Cyganów zamieszkujących jedną z dzielnic Vancouver. Są to Cyganie, których przodkowie przez czas dłuższy przebywali na terenach Serbii. Autor odwiedził również inne skupiska Cyganów w Ameryce Północnej, a w latach 1969 i 1970 odbył podróż po �RECENZJE 295 Europie, podczas której spotkał się z Cyganami i cyganologami w prawie wszystkich europejskich krajach. Zebrany materiał posłużył mu do napisania kilku prac. Prezentowana tu niewielka praca jest podsumowaniem wyników badań nad strukturą pokrewieństwa Cyganów z Vancouver. Wychodząc z założeń metody strukturalnej, autor badał zależność terminologii dotyczącej pokrewieństwa od jego struktury. Stwierdził przy tym mocną tendencję do zachowania tradycyjnej terminologii, ,odmiennie niż w innych sferach kultury, w których terminologia cygańska w stosunkowo dużym tempie zmienia się na rzecz pożyczek z innych języków. Cohn zebrał szczegółowe dane o blisko 500 osobnikach i około 200 małżeństwach. Dane były analizowane przez komputer i w związku z tym opracowano specjalny system podawania informacji. W wyniku analizy otrzymano obraz związków rodzinnych każdego osobnika z innymi członkami grupy. Na sporządzonych potem schematach szczególnie plastycznie uwidoczniły się zasady doboru partnerów w małżeństwie oraz związana z tym terminologia. W grupie badanych Cyganów do dziś obowiązuje zasada okupu za żonę i aktualnie (około 1970 r.) wynosił on przeciętnie 2000 dolarów, a dochodził i do 8000. Okup wypłaca ojcu dziewczyny ojciec chłopca. Aby uniknąć tak wielkiego wydatku, a jednocześnie zadość uczynić obowiązującym zwyczajom, czyni się starania, aby wymienić partnerów w rodzinach nawzajem, bez konieczności wymiany pieniężnej. Stąd spora stosunkowo ilość małżeństw z kuzynami pierwszego stopnia, chociaż oficjalna norma zwyczajowa bardzo taki związek potępia. Stąd też niemało związków z niecygańskimi kobietami, za które przecież nie trzeba było płacić. Ten ostatni fakt stoi zresztą w sprzeczności ze spostrzeżeniem autora o absolutnej niemal izolacji grupowej Cyganów i unikaniu bliższych kontaktów z nie-Cyganami. Interesujące byłoby prześledzenie innych motywów (pozafinansowych) warunkujących powstawanie takich związków. Przy wymienionych zasadach zawierania małżeństw, w nowe związki wchodzą cale rodziny, a zwłaszcza ojcowie młodych. których związek wynikający (m. in.) z zależności finansowych, jest szczególnie mocny. W języku cygańskim istnieje na określenie tego związku specjalny termin - xanamik. Szczególną rolę w wymianie zajmują synowa i bratowa; to ich rodziny biorą od rodziny chłopca pieniądze. Widoczne jest to w terminologii, zarówno synowa jak i bratowa określane są wspólnym terminem - bori. Mąż sIOstry (zamutro) jest tym, od którego rodziny rodzina chłopca pozyska pieniądze. Ale już brat małżonki nazywa się inaczej (kumnato), bo zależność finan~owa jest tu odwrotna. Rozróżnienia terminologicznego między bratem żony i mężem siostry nie znają języki społeczeństw, w których pozycja tych osób jest równorzędna w stosunku do ego (np. polskie szwagier). Za mutro przy tym oznacza nie tylko męża siostry lecz też zięcia, to znaczy osoby. które "zabierają kobiety z mojej rodziny". Ego wchodzi w szczególny związek z mężem siostry swojej żony (zwanym paso), obaj bowiem mają wspólnego teścia, człowieka, któremu rodziny obu paso płacą za żony. Na podstawie schematu można przewidzieć, które osoby w najbliższym czasie wejdą w związki małżeńskie, które związki z punktu widzenia przedstawionych tu zasad będą naj korzystniejsze dla obu stron. Niespotykana jest bowiem wymiana partnerów między niespokrewnionymi rodzinami cygańskimi (wyłączając przypadki małżeństw z niecygańskimi partnerami, którym to przypadkom autor niestety nie poświęcił wiele uwagi). Na zakończenie - kilka spostrzeżeń natury ogólniejszej. Autor, podobnie jak �29n RECENZJE l mni niecygańscy badacze Cyganów, mocno podkreśla niemożliwość pozyskania ich całkowitego zaufania. Choć znał ich prZf'Z kilka lat, bywał u nich na rodzinnych uroczystościach, zawsze czuł się outsiderem. Wydaje się, że tym razem badacz ()cz€'kiwał zbyt wiele ze strony badanego środowiska. Znał je bowiem głównie (poza wymienionymi oficjalnymi spotkaniami) z relacji dwu Cyganów, których podejmował w domu regularnie przez kilka lat, płacąc im za każde spotkanie. :'Jagrywając rozmowy. opowiadania i ucząc się w ten sposób języka. Okazało się, że kontakt z nie-Cyganami traktują Cyganie wyłącznie w kategoriach interesu. w czym zresztą są zupełnie szczerzy. Integracja wewnątrzgl'upowa jest szczególni" silna w Ameryce, gdzie nie ma jakichkolwiek odgórnych dążeń do ich zasymilowania, a ponadto istnieje ogromny dystans kulturowy między Cyganami a społeczeństwem amerykańskim. Zachowaniu tej integracji pomaga fakt, że Cyganie w niektórych miastach (tak właśnie jest w Vancouver) stanowią w całości grupę spójną, nic rozbitą na mniejsze jednostki szczepowe. Znamienna dla wielu badaczy Cyganów jest sympatia, jaką otaczają S\\'ój "obiekt badań" i dążność do zaszczepienia choć części tej sympatii czytelnikom swych prac. W. Cohn kończy swoją książkę taką charakterystyką Cyganów: ..Chuć są znani jako złodzieje kur, oszuści w sp,'zedaży samochodów, nie wywołali wojny. nie prześladowali innych, nie skonstruowali bomby. nie ich udziałem jest p,zemysłowc skażenie środowiska". Adam Milena Hiibschmannova, Ztiklady romstiny, vyd. Academia, Praha Bartosz 1974, ss. 120. Niewielka książeczka M. Hiibschmannovej wypełniła lukę, jaką stanowił dotychczas dla interesujących się Cyganami brak odpowiedniego podręcznika do nauki języka cygańskiego. Dotąd wydane opracowania słownikowe rzadko poda .. \vały podstawowe reguły gramatyczne, najczęściej zaś usiłowania autorów szły \v kierunku podania właściwej etymologii słów. Ztiklady romstin1l to krótki kurs języka cygańskiego, opracowany w formit; 10 lekcji. W każdej z nich podano kolejny zbiór zasad gramatycznych, kilka ćwiczell kontrolnych wraz z właściwymi rozwiązaniami oraz słowniczek. Podręcznik - w wersji czeskiej - opracowano na bazie dialektu wschodniosłowackiego, którym posługuje się największy odsetek Cyganów w CSRS. Jako przykłady dobrano między innymi oryginalne teksty piosenek i przysłów cygańskich. Pisownia cygańska została przystosowana do pisowni czeskiej. Należy zaznaczyć, że w całej książeczce nie zostało ani raz użyte określenie Cygan, od' kilku lat zastąpione w czechosłowackiej literaturze cyganologicznej (również w prasie) cygańskim odpowiednikiem Rom, romski, romstina. A. B. �297 RECENZJI:: Brno-Poznań. Kniha pi'titelstvi V Brne 1973. ss. 252, tabl. jihomoravskeho kraje a poznańskeho vojvodstvi. 88, stres zez. Publikacja pod tym skromnym tytułem jest piękną księgą przyjaźni dwu współpracujących z sobą regionów: okręgu południowomorawskiego ze stolicą w Brnie i województwa poznańskiego. Wzajemne przyjazne kontakty między obydwoma okręgami mają długą tradycję, nawiązującą do dawnych jeszcze, przedwojennych i wcześniejszych kontaktów między naszymi narodami. Pierwotnie łączyła nas wspólna myśl słowiańska, idea pokrewieństwa, która potęgowała się przez nieustannie grożące nam niebezpieczeństwo ze strony zachodniego sąsiada. Przyjaźń tę cementowała wspólnie przelana krew w walkach klasowych proletariatu czeskiego, słowackiego i polskiego. jak równieź walka przeciwko faszystowskim okupantom w czasie drugiej wojny światowej. Wyzwolenie naszych krajów spod obcego jarzma stworzyło warunki po temu, by jeszcze bardziej wzmocnić przyjaźń i współpracę między naszymi narodami na bazie juź socjalistycznej. Współpraca ta obchodziła swój jubileusz w związku ze znamiennymi rocznicami XXX-lecia trwania naszych państw. I niebawem będzie obchodzić inne swoje trzydziestolecie. przypadające na rok 1977, kiedy to mija trzydzieści lat do podpisania umowy o przyjaźni i wZ3jemnej współpracy między CSRS i PRL. Z tych tradycji i ideowych przesłanek zrodziła się teź szlachetna myśl rozwijania "druźby" - przyjaźni i współpracy między poszczególnymi regionami, województwami, miastami w Czechosłowacji i w Polsce. Braterska współpraca łączy dziś wiele miast i regionów Polski i Czechosłowacji, np. Ostrawskie rozwija braterskie stosunki z Katowickiem, Brneńskir' z Poznańskiem, Wrocławskie z Kralovohradeckiem itd. Niejako bilansem dotychczasowych osiągnięć na polu przyjacielskiej współpracy między instytucjami gospodarczymi, naukowymi, kulturalnymi, radami narodowymi. zakładami pracy, szkołami itd. jest "almanach przyjaźni" (bo tak powinna się księga Brno-Poznań nazywać) gospodarnej Wielkopolski z. niemniej gospodarną i pracowitą ziemią brneńską· Powiemy: Brno i każdy sobie skojarzy Międzynarodowe Targi; powiemy: Poznań - i ten sam szlak zaprowadzi nas tam na Targi. Powiemy: przemysł maszynowy i tekstylny a moźemy właściwie spierać się a to, czy mamy na myśli Brno, czy teź Poznań. Wieś wielkopolska i wieś poludniowomorawska, mimo przecież duźej odległości, odznacza się gospodarnością, pięknem architektury oraz swoistym, oryginalnym folklorem. Piękne tego dowody znajdujemy w etnograficznych muzeach obu miast, jak to przypomina również almanach Brno-Poznań. Księga przytacza wiele konkretnych dowodów współpracy wyźszych uczelni, ośrodków akademickich, placówek naukowych i kulturalnych, zespołów teatralnych zawodowych i amatorskich itd. Księga bilansuje to wszystko, a jednocześnie ukazuje perspektywy jeszcze bardziej pogłębionej przyjaźni, ponieważ idea współpracy na nowej, socjalistycznej bazie znajduje poparcie u najwyższych czynników partyjnych i państwowych obu krajów. Chodzi o współpracę twórczą, dynamiczną, z ledwością dającą się zamknąć w samych tylko statystykach i przeglądach, choć popartych wieloma zdjęciami i dokumentami. W przyjaźń tę wlewa się stale nowa treść, nieustannie poszerza się jej zakres, czynem napełniają się nieustannie wzajemne kontakty czy to gospodarcze, czy kulturalne, sportowe itp. Nowy rozwojowy etap w podziale pracy między krajami członkowskimi RWPG w pięcioleciu 1976-1980 jeszcze bardziej wzbogaca nasze wzajemne kontakty, wytwarzając nowe formy współpracy i dynamizując już istniejące. �298 RECENZJE Książka o podobnej treści ukazuje się po raz pierwszy zarówno w Czechosłowacji. jak i w Polsce, stąd warto wspomnieć o niej na tym miejscu, jako o wyrazie wspólnych usiłowań zmierzających do jeszcze większego wzmocnienia łączących nas więzów i pogłębienia przyjaźni czechosłowacko-polskiej. Jii'i Regiony. Kwartalnik Damborsky społeczno-kulturalny. Ten zreorganizowany kwartalnik, którego pierwszy numer ukazał się w 1975 roku, redaguje zespół młodych publicystów i naukowców pod redakcją Wiesława Myśliwskiego, wydaje zaś Młodzieżowa Agencja Wydawnicza w Warszawie w nakładzie 5000 egzemplarzy. Po kilkuletnich poszukiwaniach ostatecznej formy i profilu powstało pismo mające za ambicję utożsamiać się ze społecznymi i kulturowymi zmianami zaistniałymi w powojennej historii naszego kraju. Stąd też zainteresowanie szczególnie problemami kultury chłopskiej i robotniczej. Artykuły; Bronisława Gołębiowskiego Klasa robotnicza a kultura w soejaliźmie (nr 1/1975), Włodzimierza Pawluezuka Perspektywy kultury ludowej (nr 2/1975) i Włodzimierza Kaczochy Kultura ludowa w kulturze socjalistycznej (nr 4/1975), są zapowiedzią kontynuacji tej problematyki na łamach "Regionów". Sporo miejsca w piśmie zajmuje twórczość literacka i publicystyczna, w większości wyrosła z tradycji plebejskich i rejestrująca przeszłość i teraźniejszość właśnie z tego punktu widzenia. W. B. Zaolziański "Kalendarz Sląski na rok 1976". Red. H. Jasiczek, Ostrava 1975. \Vydany po raz piętnasty przez ostrawskie wydawnictwo "Profil" pod auspicjami Zarządu Głównego Polskiego Związku Kulturalno-Oświatowego w Czechosłowacji "Kalendarz Sląski na rok 1976" jest obszerną, bogato i żywo ilustrowaną księgą wiadomości dla wszystkich czytelników zamieszkujących Sląsk Cieszyński, a przede wszystkim, jak przystało na publikację tego rodzaju. jest książką o Polakach \V Cieszyńskiem, o pięknej Ziemi Zaolziańskiej, o kraju i ludziach pod Beskidami. Część tekstową, poprzedzoną przez "Kalendarium", w którym przypomina się ważne rocznice wybitnych Polaków oraz doniosłych wydarzeń politycznych i historycznych w CSRS i Polsce, otwiera artykuł Emila Sztabli Za nami kolejny erap, przed nami ambitne perspektywy, oceniający działalność PZKO między XI i XII Zjazdem, czyli w latach 1971-1975. ,.Kalendarz" podejmuje istotne dla regionu i jego obywateli problemy. Zainteresowany czytelnik dowie się o twórczości zmałego w 1974 1'. poety Gustawa Przeczka, wybitnego działacza i organizatora życia polonijnego w CSRS. Wystawę kulturalno-oświatową w Czeskim Cieszynie przypomina na jej 50 jubileusz (miała �RECENZJE ona mlCJscc w 1926 r.) L. Brożek. Na pewno wielu czytelników zaciekawią dwa przyczynki "podróżnicze", a mianowicie: Bronisława Firli Szlakiem Marco Polo oraz Jerzego Slizińskiego Reminiscencje dalekowschodnie. Uważny czytelnik dowie się dalej o próbach literackich cieszyńskich nauczycieli pióra E. Rosnera. Tak samo interesującej lektury dostarcza pięknie napisane wspomnienie Stanisława Hadyny pt. Wioska jedyna na świecie. Dla miłośników piękna Beskidów przeznaczony jest również wspomnieniowy artykuł W. Oszeldy o praojcu beskidzkiego krajoznawstwa, Ludwiku Zejsznerze. W. Oszelda dzieli się też uwagami o tym, jak dożyć stu lat. O dorobku repertuarowym teatru amatorskiego na Sląsku Cieszyńskim pisze O. Matuszek. Sporo jest w "Kalendarzu" przyczynków literackich. Obok prozy (również w gwarze) opublikowali tu swoje poezje cieszyńscy autorzy: G. Sajdok, K. Kamil, T. Wantuła i in. Setną rocznicę urodzin "piewcy Podhala", Władysława Orkana, przypomina lA' swoim artykule Jan Korzenny. Z myślą nie tylko o etnografach i folklorystach napisany został przyczynek D.' Kadłubca pt. Notatki z dawnych kalendarzy. Szkoda, że to zaledwie pierwsza część tego niewątpliwie interesującego studium; na dalsze trzeba będzie niestety zaczekać do ukazania się następnych "Kalendarzy". Emilia Wantuła publikuje wyniki swojej pracy dialektologicznej pt. Ludowe nazwy grzybów w czeskiej części Stqska Cieszyńskiego. O tematykę gwarową i etnograficzną zahacza także przyczynek Józefa Łyska Chałupniczy wyrób płótna na Podbeskidziu. Podobnie lingwistyczny charakter ma przyczynek R. Ochamna Stare i nowe nazwy kopalń naszego Zagłębia. Nie zabrakło typowo kalendarzowej wkładki, a mianowicie humoru śląskiego (choć nie wszystko w tym dziale jest humorystyczne). Na pewno z zainteresowaniem przeczytają go również miłośnicy pięknej gwary zachodniocieszyńskiej. Co powiedzieć w podsumowaniu? Regularność wydawania "Kalendarza Sląskiego" oraz stosunkowo duży nakład (ponad 7500 egz.) świadczą o tym, że chodzi o publikację potrzebną i czytaną. Tym bardziej więc warto zadbać o to, by podejmowana tematyka w szerszym stopniu uwzględniała ciekawe i jednocześnie istotne dla współczesnych Polaków na terenie Sląska Cieszyńskiego problemy, by redakcja zdecydowanie odrzuciła materiał mający ożywić przestarzały kult swojszczyzny i odrębności kulturowej społeczności polskiej na terenie CSRS. Potrzeba więcej artykułów, które pokazywałyby Sląsk takim, jakim on jest z jednej i drugiej strony Olzy w siedemdziesiątych latach. Potrzeba coraz więcej dobrej, zabawnej, pouczającej lektury kalendarzowej. Jifi Damborsky � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/489a74444aa39b759f0051440d02300c.pdf 8385ae992252f486988df38bfdfb6450 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1637 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1977 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1515 Title A name given to the resource Kronika / LUD 1977 t.61 Description An account of the resource LUD 1977 t.61,s.300-401 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text VI. K R o N K I A Lud, t. 61. 1977 POSIEDZENIE STAŁEJ RADY (PERMANENT COUNCIL) MIĘDZYNARODOWEJ UNII NAUK ANTROPOLOGICZNYCH I ETNOLOGICZNYCH (IUAES) Rzym, 3-5 V 1976 Unia (IUAES) w swym obecnym kształcie powstała ze zlania się dwóch organizacji o odrębnej historii: Międzynarodowych Kongresów Antropologicznych i Etnologicznych (ICAES), organizowanych od 1934 r. t, oraz Unii (lUAES) powolanej w 1948 r. przy UNESCO w ramach Międzynarodowej Rady Studiów Filozoficznych i Humanistycznych (CIPSH). Z chwilą powołania w 1952 r. Międzynarodowej Rad) Nauk Społecznych (ICSS) Unia weszła również w jej skład. Od 1948 r. do 1964 r. IUAES i ICAES działały całkowicie niezależnie, jed:1akżl: na Kongresie w Moskwie w 1964 r. postanowiono obie te organizacje połączyć, co prawnie ostatecznie zostało załatwione w 1968 1'.2 Powyższe pociągnięcia organizacyjne spowodowały konieczność opracowania nowego statutu organizacji. które, ma za zadanie zarówno rozwijanie międzynarodowej współpracy w dziedzinj(: nauk o człowieku, jak i konkretne poczynania organizacyjne, z organizowaniem Kongresów na czele (zob. załączony statut I"UAES). Statut taki został opraco'.\'Clny i zatwierdzony na VIII Kongresie w Tokio we wrześniu 1968 r. Zgodnie z tym l poprzednim statutem, Unia, oprócz Komitetu Wykonav,;czegc (Executive Committee), posiada Stałą Radę (Permanent Council), która zbiera się z okazji Kongresów i raz w przerwie między Kongresami. Zadaniem Rady jest zapewnienie prawidłowego funkcjonowania Unii poprzez nadzór nad realizacją uchwał ostatniego Kongresu oraz ustalanie czasu, miejsca i programu następnego Kongresu. W zebraniach Rady powinny brać udział delegacje tych krajów, z których organizacje są członkami Unii. W 1975 r. członkami Rady byli przedstawiciele 60 krajów Europy, Azji, Ameryki, Australii i Afryki. Każdy kraj powołuje, zgodnie z obowiązującymi w nim zasadami Komitet Krajowy Unii, z którego najwyżej sześć osób może wejść jako reprezentacja narodowa do stałego składu członków Rady (Permanent CounCIl) 3. Członek Rady Stałej, który osiągnął wiek emerytalny. moż" 1 Pierwszy Kongres odbył się w Londynie w 1934 r., drugi Kopenhaga Bruksela 1948, czwarty - Wiedeń 1952, piąty - Filadelfia 1956, szósty - Paryż Moskwa 1964, ósmy Tokio 1968. Od 1969 r. Kongresy odbywają się co pięć Kongres miał miejsce w Chicago w 1972 r. Zob. "Lud" 1938, trzeci 1960, siódmy lat. Ostatni IX 1975, t. 59, s. 75-92. , "Current Anthropology" 1974, t. 15, nr 2, s. 146. • W Polsce przewodniczący i członkowie Komitetu Krajowego Unii są powoływani przez Prezydium PAN na trzy lata. W chwili obecnej przewodniczącym Komitetu jest prof. dr W. Hensel, sekretarzem prof. dr T. DzierżykraS-Rogalski członkami: prof. dr J. Burszta, �KRONIKA 301 być pO\"'ołany na członka Komitetu Honorowego (Honorary Committee) Unii .1. W posiedzeniu Rady Stałej w Rzymie udział wzięło 35 osób z 18 krajów członkow~kich Unii. Z Polski: prof. dr Józef Burszta - przewodniczący delegacji i prof. dr T. Dzierżykray-Rogalski - sekretarz Komitetu oraz członkowie: prof. dr K. Jażdżewski i doc. dr hab. B. Kopczyńska-Jaworska. Porządek obrad Rady obejmował: 1. Sprawozdanie delegacji Indii z przygotowar. do X Kongresu, 2. Sprawozdanie Sekretarza Generalnego Unii dotyczące współpracy z CIPSH i ICSS; 3. Sprawy finansów i członkostwa; 4. Sprawozdania z Komitetów stałych Unii; 5. Sprawy Human Biology; 6. Sprawy związane z przyszłyrr. zebraniem Rady i Kongresem; 7. Sprawa publikacji z IX Kongresu. Obradom przewodniczyli kolejno przedstawiciele włoskiego Komitetu Narodowego Unii organizujący posiedzenie Rady: prof. Giuseppe lVIontalenti, prof. Vinigi Grottanelli i prof. Venerando Correnti. W prezydium zasiadali powołany na IX Kongre~ie w Chicago przewodniczący Unii, prof. L. P. Vidyarthi (Instytut Antropologii Cniwersytetu w Ranchi Indie) i Sekretarz Generalny Unii, prof. Lawrence Krader (Instytut Etnologii, Freie Universitat - Berlin Zach.). W świetle przedstawionych i zatwierdzonych przez Radę planów, X Międzynarodo·.v;: Kongres Nauk Antropologicznych i Etnologicznych ma odbyć się w dniach 7-21 grudnia 1978 r. w indiach, przy czym właściwy KongFes będzie się odbywał przc:z !Jierwsze 6 dni w Delhi w Vigyan Bhawan Complex, zaś pokongresowe sympozja po dwudniowej przerwie w różnych miastach Indii (prawdopodobnie w Kalkuc:c:. Lucknow, Ranchi. Delhi, .Taipur, Hyderabad, Bhubaneshawar, Shillong i Srinaga:". Hasłem wiodącym Kongresu będzie: "Anthropology and the Challenges of Dc\·e!opment'· ("Antropologia a walka o postęp"). w dziedzinie antropologii społecznej i kulturowej program Kongresu przewiduje' :1a;tępującą tematykę 5: Teoretyczne i metodologiczne problemy integracji elnic.caej *: Los małych narodowości - studia przypadków (case research); Systemy p)krewieństwa w świecie *; Neoewolucjonizm i marksizm *; Problemy i metody kartograficzne w etnografii i antropologii; Problemy etnografii krajów polarnych: Społeczności tradycyjne a nowoczesne zarządzanie; Miejskie i regionalne studi:l w Trzecim Swiecie; Kontrola publiczna i dezurbanizacja; Antropologia spolecln3 chłopstwa; Antropologia produkcji i konsumpcji żywności; Antropologia pra"':a: Nomadyzm pasterski; Antropologia Władzy i eksploatacji; Łowie'ckie i zbierack:l' ,połeczności świata; Społeczne wyznaczniki niedorozwoju; Mit i historia w ar,':'opologii; Głód, praca i poziom życia "'; Sympozjum nt. "Nadz6r Indian" "'; Antropologia terenów górskich "'; Antropologia gospodarki przemiennej "'; Rozwój antroPQlogii kulturowej w Azji; Historia i tradycja w światowej antropologii "'; Antropologia Narodów Zjednoczonych jako makrosystemu; Studia nad elitami: per.-pekt.ywa antropologiczna; Antropologiczne studia polityki; Rola antropologii w studiach nad etnogenezą ludów świata *. Ponadto wśród problemów ogólnych prot. r" w. Dynowski, prof. dr M. Frankowska, prof. dr K. Jażdżewski, doc. dr hab. B. Kopczynsrlo>Jaworska, prof. dr H. Milicer oraz prof. dr K. Zawistowicz-Adamska. Spośród tych osób P')lskę - jako slali członkowie Rady - reprezentują: W. Hensel, T. Dzierżykray-Rogalski, K. Jażdżewski, B. Kopczyńska-Jaworska, H. Milicer. Zob. "Current Anthropology" 1975, t. 16. roc :1. s. 481. • Z Polski członkami honorowymi są: W. Dynowski i K. Zawistowicz-Adamska. ; Tematy oznaczone gwiazdkami mają już powołanych odpOWiednich przewodniczących. Pełny "'''ykaz tematów i osób jest dostępny w Ośrodku Dokumentacji i Informacji Etnograficznej PTL w Łodzi (adres: Katedra Etnografii UŁ, ul. Matejki 34, 90-237 Łódź). �302 KRONIKA zaplanowano omówienie tematyki: folklor i historia etniczna ludów świata: po·· równanie form rasowej, etnicznej, politycznej, ekonomicznej i społecznej dyskryminacji w różnych częściach świata itp. W dyskusji nad proponowaną przez organizatorów problematyką Kongre:;u dr C. Belshaw zwrócił uwagę, iż zbyt rozlegle zakrojona tematyka spowoduje. że nie wszystkie sympozja i obrady będą mogły być obsadzone przez przedstawicieli różnorodnych krajów, co grozi partykularyzmem obrad. Z tym problemem wiąże oię sprawa uczestnictwa reprezentacji wszystkich krajów w obradach Kongresu. co jest - jak na to zwrócił uwagę prof. Sol Tax - problemem finansowym. Stąd też przedmiotem ożywionej dyskusji stała się sprawa kosztów Kongresu oraz dz:ałalności międzykongresowej Unii. Podstawowe koszty Kongresu pokryje indyjskie Ministerstwo Nauki. Wpisomo uczestnictwo zostało ustalone na 30 dolarów. Koszty uczestnictwa, a zwłaszcza podróży, będą jednak bardzo wysokie, rozważano więc sprawę zdobycia odpowiednich dodatkowych środków. Organizatorzy zaproponowali, ażeby uczestniczące w organizacji Kongresu instytucje zechciały opodatkować się na cele kongresowe pewnymi sumami. Pomysł ten nie wydał się jednak zebranym realny. Odrębnym zagadnieniem stała się sprawa zdobycia środków na utrzymanie stałego sekretariatu Unii. W obecnej chwili Unia dysponuje zaledwie sumą 800 dolarów rocznie, uzyskiwaną ze składek członkowskich oraz znacznej dotacji Arne;'ykańskiego Towarzystwa Antropologicznego i Kanadyjskiego Towarzystwa Socjologicznego i Antropologicznego. Suma ta jest wykorzystywana na konieczną działalność biura Sekretarza Generalnego (korespondencja, podróże itp.). W związku z powyższym przedstawiono zebranym propozycję zmiany statutu Unii zmierzającą do podniesienia dochodów Unii poprzez wprowadzenie czterech kategorii członków: A - narodowych towarzystw antropologicznych i etnologicznych oraz Aka· demii, zatwierdzanych przez Komitet Wykonawczy, które zamiast dotychczasowych opłat w wysokości 2 dolarów na każdych 100 członków organizacji (minimalna opłata 2 dolary, art. 37 statutu), płaciłyby po 50 centów od każdego członka (minimalna opłata 25 dolarów); B - instytutów badawczych, katedr uniwersyteckich i pozostałych towarzy,: \V naukowych zatwierdzanych przez Komitet Wykonawczy, które płaciłyby roczną składkę w wysokości 25 dolarów w roku Kongresu i 10 dolarów rocznie w latach między kongresowych ; C - indywidualnych pracowników nauki z dziedziny antropologii i etnologii. którzy płaciliby roczną składkę w wysokości 3 dolarów; D - instytucji wspierających i organizacji pozaantropologicznych, które chciałyby uczestniczyć w pracach Unii. Te ostatnie wpłacałyby po 50 dolarów. W projekcie tym powołano się na doświadczenia Międzynarodowego TO\va~zystwa Socjologicznego, które obok instytucji zrzesza też członków indywidualnych. Przedstawiciele krajów demokracji zgłaszali wątpliwość, czy w takim ujęciu przynależność do Unii nie będzie wyznaczana względami majątkowymi oraz możliwoscią dysponowania walutami wymienialnymi. Ponieważ Rada zgodnie z obowiązującym statutem nie była władna podjąć ostatecznych decyzji, postanowiono, że wnioski przedłożone uczestnikom Rady zostaną powielone i rozesłane przez dra C. Belshawa do wszystkich Komitetów Narodowych Unii w celu poddania ich dysku.i]i i ostatecznie zostaną rozpatrzone na Kongresie w Indiach. Na tymże Kongresie trzeba będzie przedstawić także sprecyzowane stanowisko poszczególnych Komitetów. �~03 KRONIKA Uwzględniając wagę problemów finansowych w dalszej działalności Unii. Rada powołała specjalny Komitet Finansowy, któremu powierzono sprawę starań o zorganizowanie bazy finansowej Unii, ze szczegółowym uwzględnieniem kosztów najbliższego Kongresu. Do Komitetu tego powołano: prof. J. Bromleja (Instytut Etnografii AN ZSRR - Moskwa), prof. T. Dzierżykray-Rogalskiego (Komitet Nauk Antropologicznych PAN - Warszawa), prof. G. M. Fostera (Uniwersytet Kalifornijski Berkeley, USA), prof. Ch. Nakane (Rada Nauk Tokio, Japonia), dr 1. Schwidetzky (Instytut Antropologii - Mainz, RFN). Jednocześnie w celu przełamania dotychczasowych trudności organizacyjnych prof. R. Gessain z Musee de I'Homme ofiarował pomoc pracowników tego muzeum w pracach organizacyjnych Unii. Funkcję sekretarza będzie pełnić prof. Ive Kopens, paleontolog. Chęć pomocy zgłosiła również przedstawicielka komitetu austriackiego, dr A. v. Hohenwart-Gerlachstein z Instytutu Etnologii Uniwersytetu w Wiedniu. Przechodząc do omówienia pozostałej części obrad należy wspomnieć o dyskusji nad sprawami wydawniczymi. Prof. Sol Tax zreferował przebieg prac nad przygotowywaną pod jego redakcją serią wydawnictw zbiorowych (publikacja wyd. Mouton) pod łącznym tytułem "Wor,ld Anthropology", z której 25 tomów ma być opublikowanych w najbliższym czasie. Całość publikacji ma liczyć 100 tomów. Zebrani wyrazili swe wątpliwości, czy tak duża publikacja jest celowa. Nadmienić należy, że seria ta jest przeznaczona dla szerokiego odbiorcy i dobór prac dokonywany jest w pierwszym rzędzie z punktu widzenia problematyki budzącej aktualne zainteresowania. Delegacja polska (prof. J. Burszta) przedstawiła projekt zorganizowania ..Swiatowej Biblioteki Dzieł Antropologii Kulturowej". Po dyskusji, w której zabrali głos prof. Krader, prof. Tax i dr Belshaw, zaproponowano, aby w tej sprawie wybrać komisję złożoną z 4-5 osób; komisja przedyskutowałaby sprawę od strony możliwości realizacyjnej oraz ustaliła listę książek mających wejść w skład tej Biblioteki. Sprawę uznano jednak za niełatwą z racji istnienia wydav,'nictwa "World Anthropology". Na zakończenie należy nadmienić, że poza ustaleniami organizacyjnymi zebralli członkowie Rady na wniosek przedstawiciela komitetu greckiego podjęli uchwałę zobowiązującą organizacje członkowskie IUAES do propagowania zasady, ażeby przy badaniach prowadzonych na terytoriach obcych krajów wchodzić w kontakt z miejscowymi organizacjami naukowymi (intencją tej uchwały ma być przeciwstawianie się "eksploatacji" badawczej krajów słabszych ekonomicznie) oraz ażeby tematykę zainteresowań Unii rozszerzyć na zagadnienia paleontologiczne. Bronisława Kopczyńska-Jaworsku �30l KRONIKA STATUT MIĘDZYNARODOWEJ UNII NAUK ANTROPOLOGICZNYCH I ETNOLOGICZNYCH (IUAES) (Poprawiony tekst statutu, przyjęty przez Walne Zgromadzenie IUAES (General Assembly) na sesji plenarnej VIII Międzynarodowego Kongresu w Tokio we wrześniu 1968 r.) Rozdz. L Nazwa i zadania IUAES Art. 1. Pełna nazwa: The International Union of Anthropological and Ethnological Sciences (IUAES). Stała siedziba: Paryż. Art. 2. IUAES jest członkiem International Council for Philosophy and Humanistic Studies i ma swoje przedstawicielstwo w International Social Science Council. Współpracuje z International Council of Scientific Unions i z International Council of Museums. Art. 3. Zadania IUAES są następujące: a) Rozwijanie międzynarodowej współpracy w dziedzinie nauk o człowieku. Przez termin "nauki o człowieku" rozumie się: 1) antropologię fizyczną, biologiczną, biologię człowieka, paleoantropologię, anatomię porównawczą człowieka. prymatologię i nauki pokrewne objęte nazwą antropologii; 2) etnologię, antropologię kulturową i społeczną, etnografię, nauki folklorystyczne i pokrewne nauki objęte terminem etnologii. b) Tworzenie międzynarodowych instytucji do badań naukowych nad człowiekiem, propagowanie przedsięwzięć naukowych o charakterze międzynarodowym oraz podejmowanie innych odpowiednich działań. c) Stymulowanie współpracy naukowej między instytucjami antropologicznymi etnologicznymi. d) Współpraca z innymi organizacjami międzynarodowymi. Art. 4 IUAES posiada uprawnienia do powołania odpowiednich organów wykonawczych odnośnie do punktów zawartych wart. 3. Art. 5. Rozdz. II. członkostwo IUAES Unia składa się z organizacji i instytucji antropologicznych i etnologicznych o charakterze lokalnym, narodowym, międzynarodowym oraz z innych instytucji lub organizacji państwowych i prywatnych. Każda z wyżej wymienionych instytucji i organizacji może mieć swojego przedstawiciela na Międzynarodowym Kongresie. Również instytucje o charakterze narodowym. państwowym, mogą mieć swoje przedstawicielstwo. Art. 6. Wnioski o przyjęcie w poczet członków kierować należy do Sekretarza Generalnego (Secretary General) IUAES. Decyzje w tej sprawie podjęte będą przez Komitet Wykonawczy (Executive Committee) IUAES (zob. rozdz. V), a następnie zatwierdzone przez Walne Zgromadzenie (General Assembly) IUAES (zob. rozdz. III). Art. 7. Do wniosków czło!lkowskich należy dołączyć kopię statutu danej organizacji. Liczyć się trzeba z możliwością ewentualnych zmian statutowych narzuconych przez IUAES. Należy załączyć następujące informacje: a) zadania organizacji, b) czy działalność pozostaje pod kontrolą zgromadzenia ogólnego członków, c) wysokość wpłat członkowskich, ilość członków płacących składki, d) zasady głosowania, e) inne powiązania organizacji. Art. 8. Zasady odbierania członkostwa: a) rezygnacja. zgłoszona rok wcześniej, b) wykluczenie przez Stałą Radę (Permanent Council) przy 2/3 głosów, za: l) �KRONIKA 305 działalność ni~zgodną ze statutem; 2) systematyczne przeciwstawianie się realizacji zadań IUAES. Art. 9. Członkostwo w IUAES zatwierdzone będzie przez Walne Zgromadzenie (General Assembly) IUAES, zwołane przez Przewodniczącego przy okazji Międzynarodowego Kongresu (International Congress), kiedy to przyjęty będzie obecny statut. Członkowie IUAES mają swobodę w prowadzeniu własnych prac naukowych i innych oraz w regulacji własnej działalności. Rozdz. III. Walne Zgromadzenie (General Assembly) Art. 10. Walne Zgromadzenie składa się z akredytowanych przedstawicieli wszy.,tkich członkowskich organizacji i instytucji. Zwoływane jest na każdym Kongresie przez Przewodniczącego IUAES. Każda organizacja członkowska ma prawo 1 głosu . .:"'rl. 11. Reprezentacja per procura jest możliwa w wypadku, gdy zawiadomienie o tym zostanie przesłane Przewodniczącemu co najmniej na 1 miesiąc przed zwołaniem Walnego Zgromadzenia. Zawiadomienie zawierać musi: a) nazwisko przed:itawiciela, b) zakres i czas trwania jego mandatu. Art. 12. W specjalnych wypadkach, za zgodą Komitetu Wykonawczego IUAES, Prze\\'odniczący zwołać może nadzwyczajną sesję Walnego Zgromadzenia. Przewodniczący ma obowiązek postąpić tak na życzenie 2/3 członków. Art. 13. Walne Zgromadzenie rozważać będzie zagadnienia zawarte wart. 3 statutu. Jego postanowienia przekazywane będą do Stałej Rady (zob. rozdz. VI). Art. 14. Wszystkie postanowienia Walnego Zgromadzenia będą przyjmowane absolutną większością głosów przedstawicieli organizacji członkowskich lub ich pełnomocników. Art. 15. Agenda dotycząca Walnego Zgromadzenia wydawana będzie przez Sekretarza Generalnego i przekazywana Komitetowi Wykonawczemu, Stałej Radzie i organizacjom członkowskim IUAES co najmniej na miesiąc przed zwołaniem Walnego Zgromadzenia. Rozdz. IV. Członkowie Zarządu, metody elekcji Art. Ib. Przewodniczący Kongresu będzie Przewodniczącym (President) lU AES. Bedzie on typowany na zebraniu Stałej Rady przez delegację z kraju będącego miejscem następnego Kongresu. Kandydatura ta nie może być ponawiana. Art. 17. Unia posiadać będzie 7 zastępców Przewodniczącego, z których 3 wybierz" się na jednym Kongresie, 4 na następnym. Zastępcy wybierani będą absolutną większością głosów przez członków Rady Stalej obecnych na Kongresie. Wśród zastępców Przewodniczącego powinno znależć się 3 etnologów, 3 antropologó'.'.' i l przedstawiciel dowolnej specjalności. W miarę możności powinni oni pochodzić z różnych krajów Europy, Ameryk, Azji, Afryki i Oceanii. Można ich wybrać ponownie na jedną kadencję. Art. 18. Sekretarza Genpralnego wybierać będzie się na każdym Kongresie absolutną większością głosów obecnych na Kongresie członków Rady Stałej. Może zo,;ta!' wybrany ponownie. Nowo wybrany Sekretarz Generalny będzie współpracOWctl ze swoim poprzednikiem aż do następnego Kongresu. Będzie on równocześ'1ie Skarbnikiem IUAES. Wraz z Sekretarzem Generalnym poprzedniego i następn0go Kongresu tworzyć będzie on Sekretariat Generalny IUAES, w skład którego wejdą też osoby mianowane przez niego i zaakceptowane przez Komitet Wykonawczy (zob. rozdz. V). Rozdz. V. Komitet Wykonawczy (Executive Committee) Art. 19. Komitet Wykonawczy składać będziE' się z Przewodniczącego, jego bezp0średniego poprzednika na tym stanowisku, 7 Vice przewodniczących oraz 20 - Lud, tom LXI �:306 KRONIKA członków Sekretariatu Generalnego. Komitet Wy;konawczy spotykać będzie się na każdym Międzynarodowym Kongresie Rady Stałej. między kongresami na sesji Rady Stałej oraz w razie potrzeby w innym czasie. Art. 20. Komitet Wykonawczy będzie odpowiedzialny za zapewnienie właściwego funkcjonowania IUAES i Kongresu, podczas swoich spotkań rozważać będzie i przedstawiać Radzie Stałej i Walnemu Zgromadzeniu wnioski członkowskie, zadania zgodnie z art. 3, wydawać będzie agendy Walnego Zgromadzenia i sesji plenarnej Kongresu, rozważać strukturę i organizację Kongresu oraz inne sprawy do przedstawienia Sekretarzowi Generalnemu. Art. 21. Komitet Typujący (Nominating Committee) typować będzie nazwiska członków przyszłego zarządu IUAES, zgodnie z art. 17 i 18. Komitet Typujący wybierany będzie przez Komitet Wykonawczy spośród jego członków. Sekretarz Generalny przekaże wyniki prac Komitetu Typującego do Rady Stałej IUAES n;1 miesiąc przed Kongresem, na którym propozycje zostaną rozważone. Rozdz. VI. Rada Stała (Permanent Council) Art. 22. W skład Rady Stałej IUAES wchodzić będą członkowie narodowyd1 delegacji oraz członkowie Komitetu Honorowego (Honorary Committee). Delegacje narodowe Rady Stałej składać się będą z przedstawicieli organizacji członkowskich IUAES. Każda z tych delegacji oprócz członków Komitetu Honorowego może liczyć do 6 osób z danego kraju. Każda delegacja będzie miała swojego przewodniczącego i sekretarza. Komitety Honorowe składać się będą z członków zaproponowanych przez delegacje, za zgodą Rady Stałej. Nie ma tu ograniczenia czasu trwania ich działalności. Członkowie delegacji typowani są zgodnie z życzeniami danego kraju i według panującej tam procedury. Art. 23. Jedna piąta delegacji narodowych lub ich pełnomocników tworzyć będzie quorum Rady Stałej. Zgłoszenie ewentualnego pełnomocnika Przewodniczącemu nastąpić musi przynajmniej na 1 miesiąc przed zwołaniem General Council i zawierać winno: a) nazwisko pełnomocnika, b) zakres i czas trwania mandatu. Art. 24. Delegacje z poszczególnych państw głosować będą jako całość, łącznie z członkami Komitetu Honorowego. Art. 25. Rada Stała spotykać będzie się na Kongresie Międzynarodowym i raz w przerwie między Kongresami. Zadaniem jej będzie zapewnienie wraz z Komitetem Wykonawczym prawidłowego funkcjonowania IUAES i Kongresu. Roz\\'ażac będzie problemy, które zostały jej przedstawione przez Komitet Wykonawczy, oraz sprawy podjęte z własnej inicjatywy. Rozdz. VII. Kongres Międzynarodowy Art. 26. Na każdym Kongresie Rada Stała ustalać będzie czas i miejsce następnego Kongresu. Delegacja kraju, wyznaczonego jako miejsce następnego Kongresu, ma tworzyć Komitet Organizacyjny tegoż Kongresu. Art. 27. Komitet Organizacyjny odp0wiedzialny będzie przed Kongresem za dotrzymanie miejsca kolejnego Kongresu. Przejmie on też troskę o wszystkie materialne środki związane z Kongresem i jego sesjami. Będzie także rozsyłać zaproszenia instytucjom i osobom prywatnym. Art. 28. Komitet Organizacyjny wybierze Sekretarza Generalnego, który współpracować będzie z Przewodniczącym IUAES w sprawach dotyczących Kongrbu. Art. 29. Komitet Organizacyjny przedstawi na sesji Rady Stałej dwa lata przed Kongresem ogólny plan Kongresu i zasadnicze zagadnienia. W wypadku wątpliwości dotyczących poszczególnych tematów Rada Stała zwróci się o pomoc do specjalistów o międzynarodowym autorytecie. Na międzynarodowej sesji Rady �KRONIKA :307 Komitet Organizacyjr.y poda dokbd!lą d3.tę i lokalizację przyszłego Kongresu oraz \\·ysokoŚć wpłat uczestników. Komitet Organizacyjny ustali też kolejność i czas trwania poszczególnych sesji oraz roześle program do uczestników i wszystkich zainteresowanych nie później niż na 3 miesiące przed Kongresem. Art. 30. Komitet Organizacyjny ograniczy ilość komunikatów naukowych do jednego komunikatu na uczestnika, ale może zmienić swoją decyzję w przypadka':h uzasadnionych szczególnym naukowym znaczeniem komunikatu. Decyzja ta zatwierdzona musi być przez Komitet Wykonawczy Unii. Komitet Organizacyjny Kongresu ma prawo na własną odpowiedzialność odrzucić komunikat. W wątpliwych wypadkach może poddać kwestionowany komunikat decyzji Komitetu Wykonawczego. Za zgodą Komitetu Wykonawczego, Komitet Organizacyjny Kongresu organizować może sesje i konferencje dodatkowe, poświęcone poszczególnym lub ogólnym tematom. Komitet Organizacyjny odpowiedzialny będzie za opublikowanie przebiegu Kongresu wraz z komunikatami (bądż w całości, bądż tylko streszczeń lub tytułów) oraz materiałów wskazanych ewentualnie przez Komitet Wykonawczy. Art. 31. Członkowie i uczestnicy Kongresu odbędą Sesję Plenarną podcza~ Kongresu. Ustalenia tej Sesji przekazane będą Radzie Stałej Unii. Art. 32. W komunikatach i publikacjach Kongresu obowiązują języki roboci;c UNESCO: angielski, francuski, niemiecki, włoski, rosyjski i hiszpański. Art. 33. Książki i eksponaty podarowane Kongresowi pozostaną w kraju. w którym Kongres odbył się; mogą być też przekazane do dyspozycji Komitet u Wykonawczego. Art. 34. Archiwum, materiały kongresowe i ich kopic, przekazane będą Sekretarzowi Generalnemu IUAES. Mają one zawierać wszelkie materiały dotyczące Kongresu, Walnego Zgromadzenia (General Assembly), Rady Stałej (Permanent Council) i Komitetu Wykonawczego (Executive Committee). Art. 35. Kongresy odbywać się będą co pięć lat. Rozdz. VIII. Głosowanie i sprawy finansowe Art. 36. Wszy . ;tkie decyzje Rady Stałej i Komitetu Wykonawczego IUAES. postanowienia Walnego Zgromadzenia i Plenarnej Sesji Kongresu, podejmowane będą absolutną większością głosów obecnych członków. z wyjątkiem spraw wyszczególnionych wart. 8, 12, 39. Art. 37. Członkowie IUAES płacić będą składki dwudolarowe (US $ 2) na każdych 100 tytularnych członków, z minimalną opłatą $ 2 na instytucję. Składki mają być płacone 1 stycznia każdego roku. Organizacja członkowska, która przez 3 kolejne lata nie zapłaci składki, będzie automatycznie wykluczona z IUAES do chwili uregulowania wszystkich należności. Delegaci z organizacji, które nie zapłaciły składek rocznych, pozbawieni będą prawa głosu. Organizacja, która będzie miała przerwę \V działalności, wyrzecze się tym samym wszelkich praw i przywilejów związanych z czynnym członkostwem. Rozdz. X. Poprawki i język statutu. kontakty Unii Art. 38. Niniejszy statut będzie obowiązywał po przyjęciu przez Radę Stałą Walne Zgromadzenie IUAES. Art. 39. Poprawki do statutu mogą być wprowadzone większością 2/3 obecnych członków przez Radę Stałą lub na spotkaniu, na którym poprawkę zgłoszono. pod �308 KRONIKA warunkiem, że przekazane zostały Sekretarzowi Generalnemu Rady na rok przed tym spotkaniem. Art. 40. Wszystkie sprawy i procedury nie objęte nInIejszym statutem rozpatrzone zostaną przez Biuro Wykonawcze i ratyfikowane przez Radę Stałą Unii. Art. 41. Statut zostanie wydany w języku francuskim i angielskim oraz ewentualnie w innych językach UNESCO. W interpretacjach statutu dominująca będzie wersja francuska. Art. 42. IUAES pragnie utrzymać ścisły związek z International Council for Philosophy and Humanistic Studies, z International Social Science Council, z International Council of Scientific Unions i z podobnymi organizacjami, ale stosunki te nie powinny w żaden sposób wpływać na strukturę, ani też hamować swobody działania IUAES. Tłum. MIĘDZYNARODOWE KONFERENCJE z jęz. ang. DOTYCZĄCE M. Lechówna WSPÓLNYCH BADAŃ NARADA W MOSKWIE NA TEMAT ETNOGRAFICZNYCH BADAŃ NAD WSPOŁCZESNOSCIĄ ORAZ POSIEDZENIE W SPRAWIE ETNOSOCJOLOGICZNYCH BADAŃ PORÓWNAWCZYCH W KRAJACH EUROPEJSKICH Naradę na temat etnograficznych badań nad współczesnością oraz posicdzeni(, w sprawie etnologicznych badań porównawczych zwołano z inicjatywy Instytutu Etnografii im. N. N. Mikłucho-Makłaja AN ZSRR. Spotkanie etnografów - przedstawicieli ośrodków etnograficznych z krajów socjalistycznych, odbyło się w dniach 30 III i 2 IV 1976 roku. Celem spotkania było dokonanie przeglądu etnograficznych badań nad współczesnością w poszczególnych krajach socjalistycznych i wstępne określenie problematyki i organizacji prac etnograficznych w ramach projektu poróv,;nawczych badań etnosocjologicznych, zamierzonych w skali europejskiej. Wspólna narada etnografów i socjologów, zorganizowana przy udziale Europejskiego Centrum Koordynacji Badań i Dokumentacji w Dziedzinie Nauk Społecznych z siedzibą w Wiedniu, odbyła się w dniach 31 III i 1 IV 1976 roku. Objęła ona zarówno uczonych z krajów socjalistycznych, jak i z krajów Europy zachodniej i zwołana została dla przedyskutowania wymienionego wyżej projektu badań. Posiedzenie etnografów z krajów socjalistycznych w dniu 30 III 1976 roku zgromadziło przedstawicieli Bułgarii (prof. dr W. Chadżinikołow), Czechosłowacji (doc. dr A. Robek, dr K. Fojtik, dr B. Fi1ova), Jugosławii (prof. dr P. Vlahovi<:). NRD (dr H. Strobach, dr M. Kasper), Polski (prof. dr W. Hensel, doc. dr M. Biernacka, doc. dr Z. Jasiewicz), Węgier (dr T. Bodrogi, dr M. Istvanovicz) oraz ZSRR (prof. dr J. W. Bromlei, dr S. J. Bruk, prof. dr K. W. Czistow, dr L. N. Terentiewa. dr J. W.Arutjunian, dr L. M. Drobiźewa, dr L S. Kon, dr K. W. Jakimowal. Naradę otworzył prof. dr J. W. Bromlej, który przedstawił dorobek naukowy Instytutu Etnografii AN ZSRR w okresie ostatnich trzech lat. Projekt dnosocjologicznych badań porównawczych w krajach europejskich zaprezentował dr J. W. Arutjunian. kierownik Oddziału Konkretnych Badań Społecznych Instytutu Etnografii AN ZSRR. Temat zaproponowanych badań: Kierunki i Le1ldencje rozwoju kuLtur narodowych. kultury we współczesnym W dyskusji zwrócono społeczeńsLwie. Wzajemne uwagę na konieczność oddziaływanie poszerzenia w pro- �KRONIKA jekcie problematyki etnograficznej i zaproponowano skoncentrowanie się na rodzinie jako obiekcie badarl. Zastanawiano się również nad rolą utworzonego \Ii roku 1974 z inicjatywy etnografów bułgarskich Międzynarodowego Komitetu dla Etnograficznych Badań nad Współczesnością w planowanych pracach badawczych. Do zespołu roboczego, mającego opracować propozycję udziału etnografów w przygotowywanych badaniach etnosocjologicznych, powołano: doc. dr M. Biernacką, dr T. Bodrogi, prof. dr W. Chadżinikołowa, prof. dr K. W. Czistowa, dr L. M. Drobiżewą, dr M. Kaspra. doc. dr A. Robka i prof. dr P. Vlah<Jvića. Popołudniowe obrady przeznaczono na wzajemne poinformowanie się o pracach w zakresie etnograficznych studiów nad współczesnością w krajach socjalistycznych. O badaniach w Polsce mówili doc. dr M. Biernacka i doc. dr Z. Jasiewicz, badania w Bułgarii przedstawił prof. dr W. Chadżinikołow, na Węgrzech dr T. Bodrogi, w Czechosłowacji dr B. Filova i doc. dr A. Robek, w NRD dr H. Strobach i w Jugosławii prof. dr P. Vlahović. Obrady w dniach 31 In i 1 IV 1976 roku odbywały się pod auspicjami Europejskiego Centrum Koordynacji Badań i Dokumentacji w Dziedzinie Nauk Społecznych z siedzibą w Wiedniu, w poszerzonym o socjologów i etnografów z krajów socjalistycznych i Europy zachodniej zespole. Obok wymienionych już uczestników narady etnografów w posiedzeniach udział wzięli: K. Filipec z Czechosłowacji, V. Goldschmidt i H. Friis z Danii, P. Bessaignet, J. Cuisenier, R. Rabier, J. Stoetzel, J. Grafmeyer i O. Abatzieva z Francji, V. Filias z Grecji, M. Prosie z Jugosławii, R. Grounhaug z Norwegii, L. Kasprzyk i M. Czerwiński z Pobki, N. Gogoneata z Rumunii, I. Vitanyi i M. Hoppal z Węgier, M. Barrage z Wielkiej Brytanii. G. Sertorio i A. Casiccia z Włoch, W. A. Winogradow, S. A. Aratjunow, L. E. Kubbel i J. S. Wedenjapin z ZSRR oraz A. Schaff i S. Mills reprezentujący Europejskie Centrum w Wiedniu. Obradom przewodniczył prof. dr .J. W. Bromlej. Z przemówieniami wstępnymi wystąpili prof. dr J. Stoetzel i prof. dr W. A. Winogradow, którzy przedstawili cele i kierunki działalności Europejskiego Centrum w Wiedniu i podkreślili znaczenie planowanych porównawczych badań etnosocjologicznych dla realizacji ustaleń Konferencji Bezpieczeństwa i Współpracy w Europie w Helsinkach. Projekt programu badań, znanego już, bo przedstawionego w związku z naradą etnografów, omówił dr J. W. Arutjunian. W dyskusji nad programem uczestniczyli m. in. członkowie delegacji polskiej: prof. dr L. Kasprzyk, doc. dr. M. Czerwiński i doc. dr Z. Jasiewicz. Powołano zespół roboczy w celu przepracowania i konkretyzacji programu badań, złożony z przedstawicieli poszczególnych delegacji. Z ramienia delegacji polskiej w pracach zespołu uczestniczył prof. dr L. Kasprzyk. W dniu 1 IV 1976 roku dr 1. S. Kon zreferował wyniki pracy zespołu roboczego. Zaproponowano badania nad kulturą w ramach rodziny jako temat pierwszej fazy ogólnoeuropejskich badań porównawczych. Przedmiotem badań mają stać się zarówno takie tradycyjne a jednocześnie stabilne elementy kultury rodzinnej, jak pożywienie. język, wychowanie dzieci oraz z drugiej strony elementy bardziej dynamiczne: systemy warlości i ich powiązania z oceną niektórych aspektów i sytuacji w życiu, w tym również życia rodzinnego oraz wzory konsumpcji kultury dostarczanej przez profesjonalnych twórców i instytucje kulturalne. Badania będą prowadzone przy pomocy ramowego kwestionariusza, wspólnego dla wszystkich państw - uczestników badań, który zostanie przepracowany w celu zaadoptowania do specyfiki poszczególnych Krajów. Badania nad rodziną potraktowano jake wstępną fazę prac nad szerszym problemem badawczym sformułowanym jako "Kierunki i tendencje zmiany kulturowej i wzajemnych oddziaływań kultur na- �31fl KRONIKA rodowych (etnicznych) w epoce rewolucji naukowo-technicznej". W dyskusji nad projektem głos zabrał m. in. prof. dr A. Schaff - przewodniczący Centrum w Wiedniu. który zapewnił zebranych o zainteresowaniu tej międzynarodowej organizacji projektem badań i zachęcił do dalszych prac nad udoskonaleniem naukowego i organi'zacyjnego programu badań. Posiedzenie zakończono powołaniem Komitetu afiliowanego przy Centrum, któremu zlecono przygotowanie ostatecznego programu badań. W skład Komitetu weszli: J. W. Arutjunian, J. Cuisenier, M. Czerwiński, V. Filias, V. Goldschmidt i 1. Vitanyi. Dzień 2 IV przeznaczono na końcowe spotkanie w zespole etnografów krajów socjalistycznych. Prof. dr K. W. Czistow zreferował wyniki pracy grupy roboczej przygotowującej udział etnografów w etnosocjologicznych badaniach porównawczych. Zaakceptowano zawężenie pierwszej fazy badań do ram rodziny i zaproponowano skoncentrowanie się na takich dziedzinach kultury w rodzinie, jak: język, obrzędy rodzinne, pożywienie i wnętrze mieszkalne. folklor i folkloryzm oraz tradycyjna wiedza i wierzenia. W trakcie dyskusji ustalono problem badań: "Rola tradycji kulturowych i ich dynamika we współczesnej rodzinie socjalistycznej". Zadecydowano, iż koordynatorem badań etnograficznych nad tym zagadnieniem będzie powołany w roku 1974 na spotkaniu w Bułgarii Międzynarodowy Komitet dla Etnograficznych Badań nad Współczesnością. Na najbliższym posiedzeniu Komitetu, które odbędzie się w Smolenicach na Słowacji we wrześniu 1976 roku, poszczególne krajowe reprezentacje przedstawią własne propozycje badań nad rodziną i na ich podstawie przyjęty zostanie wspólny program badawczy. Etnografia polska do badań nad rodziną jako grupą społeczną, a przede wszystkim jako środowiskiem kulturowym, przystępuje z poważnym dotychczasowym dorobkiem. Kierunki i formy pracy zaproponowane w czasie obrad w Moskwie pomogą w dalszym rozwoju tej dziedziny badań. Stworzą bowiem konieczność krajowej koordynacji programów badawczych etnografów i socjologów, a ponadto, integrując wysiłki badawcze etnografów w skali krajów socjalistycznych i ogólnoeuropejskiej, pozwolą na uzyskanie szerokiej perspektywy badawczej. Spotkanie przedstawicieli ośrodków etnograficznych krajów socjalistycznych st worzyło również okazję do dyskusji nad przygotowywaną syntezą Etnografia narodów słowiańskich oraz nad projektowanym w Instytucie Etnografii AN ZSRR kolejnym tomem Etnografia w krajach socjalistycznych. Dostarczono także możliwości zapoznania się z działalnością wyspecjalizowanego Instytutu Informacji Naukowej w Dziedzinie Nauk Społecznych AN ZSRR. Zbigniew OBRADY ETNOGRAFOW W BRATYSŁAWIE Jasiewicz I SMOLENICACH W dniach od 31 sierpnia do 3 września 1976 r. pod protektoratem Słowackiej Akademii Nauk i Instytutu Etnografii (Narodopisnego Ustavu SAV) toczyły się w Bratysławie (31 sierpnia) i w Smolenieach (1-3 września) obrady przedstawicieli nauk etnograficznych z socjalistycznych krajów Europy. W tym czasie odbywały swe posiedzenia: Międzynarodowy Komitet do Badania Współczesnego Bytu i Kultury przy Bułgarskiej Akademii Nauk (31 sierpnia i w dniach następnych), Międzynarodowa Komisja do Badania Kultury Ludowej w Karpatach i na Bałkanach, Międzynarodowy Komitet Redakcyjny zbiorowego opracowania pL "Etno- �KRONiKA 311 grafia narodów słowiańskich". Równolegle do tego odbywała się także Międzynarodowa Konferencja poświęcona interetnicznym związkom w folklorze obszaru karpackiego. W centrum uwagi Międzynarodowego Komitetu do Badań Współczesnego Bytu l Kultury, który odbywał swoje pierwsze posiedzenie w zespole przedstawicieli ośrodków etnograficznych: Bułgarii, Czechosłowacji, Niemieckiej Republiki Demokratycznej, Polski, Węgier i Związku Radzieckiego (nie było przedstawicieli Jugosławii i Rumunii), znalazły się zagadnienia organizacyjno-statutowe, koordynacji prac naukowo-bad:łwczych oraz wydawnicze. Odnośnie do spraw organizacyjnych stwierdzono, że statut Międzynarodoweg') Komitetu został dotychczas przyjęty i zatwierdzony przez ośrodki etnograficzne Bułgarii, Czechosłowacji, Jugosławii, NRD, Polski i Węgier. Ośrodki te zgłosiły rÓ\\'nież swych przedstawicieli krajowych, wchodzących w skład Międzynarodowego Komitetu. PrzystąpieniE' do Komitetu zadeklarowali również na posiedzeniu prz.edstawiciele etnografii ZSRR, nie otrzymano natomiast jeszcze odpowiedzi ze strony etnografów Rumunii. W myśl uchwał podjętych na popr?:ednich międzynarodowych konferencjach poświęconych problematyce badań nad współczesnością, w ciągu najbliższych 5 laŁ (1976-1980) siedziba Sekretariatu Międzynarodowego Komitetu znajdować się będzie w Sofii, a funkcję sekretarza generalnego pełnić ma starszy pracownik naukowy Instytutu Etnografii BAN - Delczo Todorow (Sofia, ul. Moskowska 6a). Do głównych zadań Międzynarodowego Komitetu będzie należała inspiracj2 i koordynacja prac naukowo-badawczych prowadzonych przez ośrodki etnograficzne krajów socjalistycznych Europy. Koordynacja ta odbywać się winna jak .•twierdził to w referacie sekretarz D. Todorow - poprzez posiedzenia Komitetu, międzynarodowe sympozja naukowe, wydawanie "Biuletynu" oraz zbiorowych opracowań o charakterze syntetycznym, podsumowujących porównawczo wyniki prowadzonych badań. Działalność tę prowadzić będzie Komitet poprzez swych członków. a także przez inne krajowe placówki koordynujące, a więc instytuty etnograficzne względnie komitety lub komisje powołane do koordynacji badań nad współczesnością w skali ogólnokrajowej. Obecnie Międzynarodowy Komitet podejmuje się funkcji koordynatora prac badawczych nad tematem, który został wstępnie sformułowany na konferencji kierowników instytutów i zakładów etnografii w Moskwie w dniach od 29 III do 4 IV 1976 r. Temat ten "Rola kulturowych tradycji i ich dynamika we współczesn~j, socjalistycznej rodzinie", nawiązuje do ogólnoeuropejskich badań projektowanych przez wiedeński ośrodek nauk społecznych przy UNESCO (kierowany przez prof. dra Adama Schaffa z Instytutu Filozofii i Socjologii PAN w Warszawie) i b;dzie realizowany w ścisłej z tym ośrodkiem współpracy. Tematem badań ośrodka wiedeńskiego ma być "Uczestnictwo kulturowe w ramach rodziny w warunkach w,;półezesnej rewolucji naukowo-technicznej". Podczas wstępnych dyskusji, zarówno w Moskwie, jak w Bratysławie i w Smole:licach, ustalono. ażeby w badaniach nad rodziną etnografowie (w odróżnieniu od socjologów koncentrujących się głównie na analizie struktury i funkcjach społecznych rodziny) zachowali własną, etnograficzną specyfikę i analizowali współczesną rodzinę w aspekcie przeobrażeń kulturowych z uwzględnienicm jej etniczno-narodowego charakteru. Przy takim ujmowaniu tego problemu pomocnicze "pytania" zmierzające do wszechstronnej analizy współczesnej rodziny winny uwzględniać przede wszystkim: a) ogólną strukturę kulturową środowiska rodzinnego, a zViłaszcza podłoża tradycyjnego, b) mechanizm transmisji kulturowej, �:312 KRONIKA dokonywującej się w rodzinie, c) język porozumiewania - narodowy, dwujęzyczn.oSć względnie wielojęzyczność, wynikająca z małżeństw mieszanych, zróżnicowanego narodowościowo środowiska itp., d) język literacki a dialekty używany przez różne generacje, e) urządzenie wnętrz mieszkalnych, f) odzież, g) uroczystości s\\-iąteczne i obrzędy, h) folklor i folkloryzm, i) podział ról w rodzinie. Są to na razie najogólniejsze wytyczne, które winny być w najbliższym czasie (do końca marca 1977 r.) w poszczególnych krajowych ośrodkach etnograficznych przeanalizowane i opracowane w "wersjach krajowych", uwzględniających ."pecyfikę własnego narodu i kraju. Ujednolicenie wytycznych (kwestionariuszy) dla potrzeb wszystkich krajów socjalistycznych Europy winno nastąpić w r. 1977; m. in. na planowanej międzynarodowej konferencji etnografów w Bułgarii, połączonej z drugim posiedzeniem Międzynarodowego Komitetu. Tematem konferencji mają być "Etnograficzne aspekty socjalistycznego obrazu życia Bułgarów". Pełny tek,; wytycznych do badań zostanie opublikowany w "Biuletynie" Komitetu. Trzeba również dodać, że planowane na 1978 r. sympozjum naukowe w Moskwie, poświęcone badaniom współczesności, stanowić będzie także pierwszą próbę podsumowani<:: wyników badań nad rodziną prowadzonych na obszarze krajów socjalistycznych. W referacie przedłożonym na posiedzeniu Komitetu w Bratysławie przez sekretarza D. Todorowa postulowana była również sprawa aktywizacji i koordynacji badań etnograficznych nie tylko na temat rodziny, ale także w szerszym zakresie. W związku z tym zachodzi potrzeba współpracy Międzynarodowego Komitetu z placówkami etnograficznymi wszystkich krajów socjalistycznych dla sprt'cyzowania ogólnych kierunków badań nad współczesnością, a następnie wpływania na prawidłowość procesów rozwojowych społeczeństw socjalistycznych. Przyjęcie wspólnej problematyki badawczej przez wszystkie kraje socjalistyczne zape\\'niałoby nie tylko wewnętrzną wymianę doświadczeń, ale także współpracę krajów socjalistycznych (jako całości) z wiedeńskim ośrodkiem naukowym przy UNESCO. W zakresie wydawniczym Komitet planuje, jak już wspomniano, własny _,Biuletyn" zawierający działy: naukowo-badawczy (krótkie streszczenia prac itp.). życia organizacyjno-naukowego (informacje o krajowych i międzynarodowych posiedzeniach, konferencjach, sympozjach) oraz dokumentacji bibliograficznej, obejmującej pełny zestaw prac na temat współczesności w krajach socjalistycznych. Najbliższy numer "Biuletynu" zawierać będzie krótkie informacje o dotychczasowym stanie badań nad współczesnością oraz bibliografię prac opublikowanych z tego zakresu w latach 1970-1975. Oprócz "Biuletynu" organizowana będzie również wspomniana już seria wydawnicza, w kt6rej znajdą miejsce najważniejsze wyniki badań, materiały z konferencji naukowych itp. W przygotowaniu są już dwa torr;)! tej serii zawierające materiały z dwu poprzednich międzynarodowych konferencji poświęconych tematyce współczesności. Ważne znaczenie dla etnografii krajów socjalistycznych posiadały również obr<Jdy Międzynarodowej Komisji do Badania Kultury Ludowej w Karpatach i :la Bałkanach. W posiedzeniu tej Komisji uczestniczyli przedstawiciele: Bułgarii, Czechosłowacji, Polski, Węgier i Związku Radzieckiego. Komisja ta (powstała jeszcze w r. 1959) ma swoją siedzibę w Bratysławie, a jej generalnym sekretarzem powstał nadal docent Vaclav Frolec (Brno). W zakresie organizacyjno-naukowym Komisja podjęła doniosłą uchwałę poszerzenia swej działalności na obszar krajów bałkańskich, co znalazło również wyraz w zmianie nazwy uwzględniającej także Bałkany. Członkami Komisji będą etnografowie Bułgarii, Czechosłowacji, Jugosławii, Polski, Rumunii, Węgier i Związku Radzieckiego. Dotychczasowe wyd&wnictv.i<J �313 KRONIK.'>' Komisji z serii "Elhnographia Carpatica" przemianowane zostaną na "Ethnographia Carpatobalcanica", podobnie jak i biuletyn Komisji .,Carpatica" na .,Carpatobalcaniea". Program naukowy Komisji na lata 1976-19110 zakłada przygotowanie syntetycznych opracowań podsumowujących dotychczasowy dorobek naukowo-badawczy wszystkich ośrodków etnograficznych na obszarze Karpat w zakresie: architektury ludowej, pasterstwa oraz folkloru zbójnickiego. Dobór tematów uzasadniają istnicjące w tym zakresie naj bogatsze źródła archiwalne i terenowe oraz literatura przedmiotu, w tym także najnowsze publikacje będące juź wynikiem działalności Międzynarodowej Komisji. Odpowiedzialność za wypracowanie jednolitej koncepcji planowanych opracowań przyjmują na siebie komisje narodowe: Czechosłowacja _. architekturę ludową, Polska - pasterstwo, Związek Radziecki - folklor zbójnicki. Koncepcje tych opracowaó mają być złożone w sekretariacie Komisji do końca 1977 r. Oprócz tematycznych badarl porównawczych nową formą międzynarodowej współpracy w ramach Komisji mają być studia monograficzne w wybranych wiejskich społecznościach lokalnych. Projekt ten przedłożony w głównym referacie V. Froka zakłada, że poprzez studia nad tymi społecznościami można będzie ukazać obraz i mechanizm funkcjonowania całego systemu kultury i zachodzącychi przemian. Realizacja tego projektu wymaga jeszcze dodatkowych przemyśleó i ustaleń, ale została wslępnie przez ogół uczestników konferencji zaakceptowana. Komisja karpacko-bałkańska postuluje ponadto kontynuację prac nad bibliografią oraz opracowanie projektu Atlasu Etnograficznego Karpat i Bałkanów. Niezależnie od wymienionych powyżej międzynarodowych zadań, każdy kraj może jeszcze prowadzić badania karpackie lub bałkańskie według własnego programu. Komisja postuluje, aby jednak i te badania składały się na ogólny dorobek MiGdzynarodowej Komisji. W najbliższych latach przewiduje sie w ramach Komisji zorganizowanie międzynarodowych konferencji na tematy: dorocznych zwyczajów na obszarze Karpat i Bałkanów (Czechosłowacja, 1977 r.); prymitywnego budownictwa mieszkalnego :Węgry, 1977 r.); osad rozproszonych i ich wpływu na kulturę ludową (Czechosłowacja. 1978 r.); 20-lecia działalności Międzynarodowej Komisji podsumowanie wyników badań w zakresie społecznych i kulturowych zróżnicowań (polska, 1979 r.); teoretycznych i praktycznych problemów etnograficznych i folklorystycznych badail społeczności lokalnych (Bułgaria, 1980 r.). Obrady Rady Rcdakcyjnej zbiorowego i międzynarodowego opracowania .,Etnografia narodów słowiańskich" poświęcone były dziełu, które ma ukazać syntetyczny obraz przemian społecznych i kulturowych dokonywujących się wśród wszystkich narodów słowiańskich - na szerokim tle wzajemnych powiązań i uzależnień, a także kontaktów z innymi narodami. Dzieło to składać się będzie z 3 tomów poświęconych narodom Słowiań~zczyzny Wschodniej (t. I), Zachodniej (t. 2) i Południowej (t. 3). Znane są założenia i metody tego opracowania zainicjowanego w 1971 r. przez prof. dra Mieczysława Gładysza z Krakowa (por. M. Gładyszowa, Tematyka i problemy międzynarodowej sesji poświęconej "Etnografii narodów słowiańskich", "Etnografia Polska" 1975, t. 20, z. 2, S, 215-220). Zadaniem uczestników konferencji w Smolenieach było stwierdzenie aktualnego stanu prac nad tym dziełem. w szczególności zaś ustalenie dokładnych wytycznych potrzebnych do jego zakończenia. Prace nad przygotowaniem tomów 1 i 2 są już właściwie prawie zakończone, tom 3 znajduje się w opracowaniu (nieobecność delegacji jugosłowiańskiej �:n4 KRONIKA. utrudniała ocenę stanu zaawansowania prac w Jugosławii nad tym tomem). Udział w posiedzeniu Międzynarodowej Rady Redakcyjnej brali przedstawiciele Bułgarii. Czechosłowacji, Polski, Serbów Łużyckich oraz Związku Radzieckiego. Naczelnym tematem 3-dniowej Międzynarodowej Konferencji Karpackiej w Smo· lenicach były "Interetniczne związki w folklorze obszaru karpackiego". Do udziału w Konferencji zaproszono 35 folklorystów zajmujących się problematyką karpacką (reprezentantów Bułgarii, Czechosłowacji, Jugosławii, Polski. Rumunii, Węgier i Związku Radzieckiego). Wygłoszono kilkanaście referatów i komunikatów, z których część poświęcona była problemom teoretycznym folkloru. w pozostałych natomiast poddawano szczegółowej analizie różne, charakterystyczne formy twórClości folklorystycznej, jak podania, bajki, pieśni (w tym głównie ballady, pieśni pasterskie oraz zbójnickie). Analizując różne wątki folklorystyczne obszaru karpackiego wykazywano również ich zasięgi szersze, pozakarpackie. Usiłowano także wyjaśniać ich genezę ora'Z ustalać czynniki wpływające na oryginalność i złożonoś(' folkloru karpackiego. Należy wyrazić nadzieję, że omówione powyżej kolejne, międzynarodowe spotkanie etnografów i folklorystów, odbywające się jak zawsze w przyjaznej atmosferze. przyczyni się do zacieśnienia stosunków koleżeńskich i pogłębienia dalszej współpracy naukowej pomiędzy środowiskami etncgraficznymi krajów socjalistycznych Europy. Maria KONFERENCJA DALSZE USTALENIA Biernacka W ZABOROWIE MIĘDZYNARODOWYCH BADAN NAD WSPOLCZESNO$CIJ\ Wydział I Nauk Społecznych PAN w ramach współpracy z Europejskim Ośrodkiem Badań i Dokumentacji Nauk Społecznych w Wiedniu, a w ślad za postanowieniami konferencji w Moskwie w dniach 30 III-1 IV 1976 - zwołał w okresie 27 X-30 X 1976 w Zaborowie k. Warszawy posiedzenie ścisłego komitetu celem ustalenia dalszych procedur badawczych. Wzięło w nim udział 14 uczestnikóv/ z następujących krajów; Związku Radzieckiego (prof. dr J. W. Arutjunian, dr J. Griszajew), Wiedeńskiego Centrum Europejskiego (dr S. C. Mills), Francji (prof. dr J. Cuisenier), Węgier (prof. dr J. Vitanyi i dr G. Dienes), Grecji (prof. dr V. Filias) oraz przedstawiciele gospodarzy (doc. dr A. Siciński, doc. dr M. CZCI" wiński, prof. dr J. Burszta, doc. dr S. Pietraszko i dr B. Gotowski). Zaproponowanym w Moskwie tematem badań ośrodka wiedeńskiego miało być "uczestnictwo kulturowe w ramach rodziny w warunkach współczesnej nau: kowo-technicznej rewolucji". Temat ten był też punktem wyjścia obrad w Zaborowie. Sytuacja skomplikowała się z momentem, gdy przedstawiciel Instytutu Filozofii i Socjologii PAN (doc. A. Siciński) zaproponował jako temat porównawczych badań międzynarodowych "style życia" i problematykę tych bada!'l przedstawił w przedłożonym referacie. Rozwin<;ła się stąd obszerna dy.<;kusja, w wyniku której zgłoszono zmodyfikowaną w stosunku do moskiewskiej propozycję badawczą. Ta stała się znów przedmiotem szerszej dyskusji. Ostatecznie nawiązano do asf.aleń spotkania moskiewskiego i jako ogólny temat wspólnych badali przyjęt.o; "Konsumpcja kulturowa w ramach rodziny w w,,runkach współczesnej naukowo-technicznej rewolucji". Wskazano przy tym. że �:n.i KRONIK,\ rodziny nie należy pojmować jako "zamknięty" zakres badań, lecz możliwe jest podjęcie równoczesnych badań w szerokiej skali. Stąd też propozycja obejmuje d',';ie paralelne grupy badań. Pierwszą może być szerokie studium przygotowawcze o charakterze konceptualistycznym i teoretycznym, które może bazować na danych wtórnych i które niekoniecznie musi być oparte o wspólne parametry (dotyczy to badań wspomnianych stylów życia), Pozostawia się przy tym danemu krajowi ..;viobodę w podjęciu lub niepodjęciu tego typu badań. Drugą grupą mają być \\'5pólne dla wszystkich - badania kierunkowe (pilot study) nad rodziną oparte otego samego rodzaju zbiory danych, parametry i podejścia badawcze, przy czyrn badaniami powinny być objęte dwa środowiska: wiejskie i miejskie z zaleceniem, by trzecie podejście objęło pierwszą generację ludności miejskiej. To ukierunkowanie badawcze powinno objąć trzy parametry, a przynajm11leJ z każdego z nich jedno zjawi.o;ko (dział). Parametrami mają być: 1) rewolucja techniczna (struktura zawodowa, zastosowania techniczne w życiu domowym, udogodnienia komunalne i środki masowego przekazu); 2) kultura (sztuka i literatura, \\-iedza i wierzenia, obyczaje i zachowania społeczne); 3) rodzina (podział ról, rówr.ość-nierówność, więź rodzinna i inne). W badaniach powyższych należy przy tym uwzględnić uszeregowanie zjawiska: od aktywnego uczestnictwa do konsumpcji pasywnej i od form tradycyjnych do nietradycyjnych oraz - o ile to możliwe -aspekt synchroniczny i diachroniczny. Powyższe propozycje mają podlegać zatwierdzeniu przez kierownictwo Ośrodka Wiedeńskiego. Postanowiono odbyć wiosną 1977 r. dyskusję uczestników wszystkich krajów :lad podjętymi badaniami, w maju 1978 r. nad uzupełnieniem obydwu typów badań. zaś w maju 1981 już nad zakończonymi badaniami. Józef OSIĄGNIĘCIA XI KONFERENCJA BUTSZW I PROBLEMY INFORMACJI ETNOGRAFICZNEJ KRAJÓW SOCJALISTYCZNYCH MIĘDZYNARODOWEJ REDAKCJI "DEMOS", MOSKWA 25-27 V 1976) Począwszy od rocznika LVI (1972) "Lud" zamieszcza systematycznie sprawozdania z kolejnych narad pełnej redakcji międzynarodowej czasopisma informacyjno-bibliograficzr:ego krajów socjalistycznych "Derr.os", jak :-ó\vnież z połączonych z tymi naradami dyskusji metodologicznych, poświęconych zasadom i praktyce problemowej klasyfikacji działów tematycznych naszej dyscypliny i doboru haseł dla jej przedstawienia w każdym z języków naszych krajów. Konferencje poprzednie, począwszy od pierwszej w Berlinie w roku 1957, inicjujące wydawani2 czasopisma, były relacjonowane tylko sporadycznie w t. XLIX "Ludu" (1965) i \\ •.. Etnografii Polskiej" t. VIII, XI i XIII (1964, 1967, 1969). Obecnie, gdy wychodzi drukiem już szesnasty z kolei rocznik wydawnictwa z coraz liczniejszymi notkami informacyjnymi o publikacjach samodzielnych i artykułach w czasopismach etnograficznych dziewięciu uczestniczących w wydawnictwie krajów (Albania, Bułgaria, Czechosłowacja, Niemiecka Republika Demokratyczna, Jugosławia, Polska, Rumunia, Związek Radziecki, Węgry) i gdy dyskusje nad klasyfikacją zdają się dobiegać do ostatecznych ustaleń - wydaje się, że nie wystarcza sucha informacja o odbytych naradach, lecz że doczekamy się pełniejszej oceny znaczenia "Demosu" �31G KRONIKA dla naszej wiedzy o osiągnięciach naukowych bliskich nam krajów. że dowiemy się o jego wykorzystywaniu w naszej codziennej praktyce naukowej i popularyzacyjnej, o jego brakach i naszych obecnych dezyderatach pod adresem redakcji narodowych, a więc też i nas samych, redakcji polskiej. Równocześnie wydaje się ważne, by duży w tej chwili wkład redakcji polskiej w osobach zwłaszcza doc. dr hab. B. Kopczyńskiej-.Jaworskiej i dra S. Błaszczyka wniesiony do pracy nad klasyfikacją i propozycje, jakie przedstawili na piśmie oraz w naradach roboczych. znalazły również odbicie w "Ludzie" i dotarły w ten sposób do naszych kolegów. którzy przecież z tej pracy powinni korzystać, a także włączyć się w samą dyskusję. Wydaje mi się, że do tej pory, mimo wspomnianej na wstępie systematycznej informacji, "Demos" jest ciągle jeszcze zbyt mało popularny w kręgu etnografów polskich, a informacje przez nQS zdobywane o wychodzących pozycjach bibliograficznych polskich nie są jeszcze dągle - chociaż być powinny - obowiązkiem. który by każdy chciał wziąć na siebie. Dlatego też mimo dużego wysiłku zarówno polskiej redakcji, jak i redakcji innych krajów, informacja ciągle nic jest pełna, duż:,' procent prac, zwłaszcza artykułów w czasopismach, ukazujących się w naszych krajach, nie jest popularyzowany w szerszym kręgu. Co więcej - musimy się przyznać, co sama zresztą robię na tym miejscu, że nam samym w Polsce brak często możliwości nie tylko dotarcia do pozycji wychodzących w różnych in:lyc}l. niż nasza, miejscowościach, w tym zwłaszcza do wydawnictw regionalnych, muzealnych i in. o małych nakładach, ale czasem zbyt późno - np. dopiero z ..Demosu" - dowiadujemy się o ich istnieniu Nie dbamy należycie o to, by nas znano i byśmy sami wiedzieli wszystko, co osiągnęła nasza dyscyplina nawet we \"lasnym kraju. Konieczna jest więc bodaj większa konferencja różnych ośrodkóv", naukowych w kraju poświęcona popularyzacji ,.Demosu" i naszego w nim udziału .. 'zukająca rozwiązań zmierzających do połączenia informacji krajowej i zagraniczne.j. być może poprzez polską wersję powieloną na szerszy użytek krajowy. mobilizującą nowych autorów dla publikacji referatów. A równocześnie doświadczenia w pracy nad "Thesaurusem" etnograficznym, zainicjowane przez naczelną, nif'miecką redakcję "Demos" i prowadzone w porozumieniu z przedstawicielami innych instytucji naukowych zgromadzonych w Akademii Nauk NRD, w tym ZWl;bZcza z historykami w obrębie Instytutu Historii AN NRD (w którym mieści się również etnografia. Volkskunde, w ramach działu poświęconego studium nad hi· storią kultury), winny być również tutaj przedstawione wraz z uwagami etnografów polskich. Licząc na zamieszczenie tych wszystkich informacji, propozycji i dyskusji na łamach następnych roczników "Ludu", na tym miejscu jedynie informuję czytelników, że w maju 1976 r. odbyła się w Moskwie kolejna, XI konferencja międzynarodowej redakcji "Demos". Uczestniczyli w niej z NRD etnografowie i historycy. kierownicy i pracownicy placówek Centralnego Instytutu Historii: dr B. Weisse!. dr R. Weinhold, dr S. Kube, dr P. Wick, dr W. Fiedler, dr L Gardos, B. Emmrich. H. Palm; z Czechosłowacji: prof. A. Robek - kierownik Instytutu Etnografii i Folklorystyki CSA V, dr L. Kunz - kierownik Instytutu Etnograficznego Morawskiego Muzeum w Brnie; z Węgier: dr L. Takacs i dr Z. Gabor z Instytutu Etnografii AN WRL; z Rumunii: dr P. Petrescu z Instytutu Badania Południowo-wschodnil',j Europy; z Bułgarii: prof. M. Veleva z Instytutu Etnografii BAN i dr S. Stojkova dyrektor Instytutu Badań Folklorystycznych. Nie przybyli przedstawiciele Jugosławii i Albanii. Polskę reprezentowała podpisana. Naj liczniejsza była reprezentacja Związku Radzieckiego, złożona z pracowników Instytutu Etnografii AN ZSRR z Moskwy i Leningradu, członków redakcji i dyrekcji Instytutu. Ot\vorzył �317 KRONIKA konferencję prof. J. Bromlej - dyrektor Instytutu, witając uczestników i zazn-.jamiając ich z kierunkami i osiągnięciami badawczymi oraz wydawniczymi. Na zakor1czenie konferencji zastępca dyrektora Instytutu, prof. S. Bruk, przedstawił wyniki prac nad atlasami etnograficznymi ZSRR i atlasem europejskim. Zastępca dyrektora. prof. L. Terentieva, prowadząca redakcję radziecką "Demosu", przedstawiła sprawozdanie z prac redakcyjnych i wiele wniosków dotyczących metod pracy. w tym podjęty na zakończenie dyskusji nad klasyfikacją wniosek o zwrócenie się do akademii nauk krajów uczestniczących w pracach "Demosu" o powołanie specjalnej komisji międzydyscyplinarnej (ale oczywiście z przewagą merytoryczną etnografów) dla tych prac, nadania im właściwej rangi i uznania. Czynny udział w dyskusjach brali ponadto prof. K. Cistov, B. Putiłov, E. Pomeranceva, L. Saburova, V. Sokołova i in. Informacje o pracach etnografów w ZSRR, przedstawione na konferencji, powinny - moim zdaniem - znaleźć się w formie odręb:lych, nieco sze;:-zej jeszcze opracowanych artykułów również w którymś z naszych czołowych czasopism etnograficznych, a to tym bardziej, że - niestety nie jest łatwo dostępne wydane ostatnio w Związku Radzieckim zbiorowe wydawnictwo o etnografii w krajach socjalistycznych po drugiej wojnie światowej. Program konferencji obejmował w dniu pierwszym, poza wspomnianymi wystąpieniami etnografów radzieckich, sprawozdanie redakcji naczelnej "Demos" przedstawione przez R. Weinholda. sprawozdania i dezyderaty redakcji krajowych oraz program na lata 1976-1977. W dniu drugim uczestnicy konferencji zostali zaproszeni do zwiedzenia pięknie odrestaurowanych wspaniałych zabytków dawnej stolicy Rusi, Suzdalu. W dniu trzecim główny referat o stanie i zasadach prac naci ..Thesaurusem'· wygłosił P. Wick, a prace przygotowane przez B. Kopczyń.'ką-·Taworską i S. Błaszczyka zreferowała podpisana. Prace te spotkały się z dużyn~ uznaniem. Po Bułgarii i Polsce także inne kraje podejmują obecnie próby tłuJ:'Clczenia na własny język zasad przyjętych dla klasyfikacji, określania zakresu i p.,działu treści przedmiotu naszych prac etnograficznych. Anna ZWIĄZKI INTERETNICZNE MIĘDZYNARODOWA W FOLKLORZE SESJA Kutrzeba-Pojnarowa ZACHODNICH FOLKLORYSTYCZNA SŁOWIAN W OPOLU W dniach 21-23 listopada 1975 roku odbyła się w Opolu międzynarodowa sesja folklorystyczna na temat ,.Związków interetnicznych w folklorze Zachodnich Słowian". zorganizowana przez Zakład Folklorystyki Instytutu Filologii Polskiej Wyższej Szkoły Pedagogicznej w Opolu oraz Towarzystwo Przyjaciół Opola. Miała ona charakter roboczego spotkania folklorystów z Akademii Nauk w Pradze, Bratysia-,vie i Brnie, z Instytutu Łużyckiego w Budziszynie i Lipsku oraz z ośrodków Polskiej Akademii Nauk i ośrodków uniwersyteckich w kraju. Ponieważ sesja odbyła się w ramach międzynarodowej współpracy nad wielotomową edycją, zgłoszo"a do Departamentu Kultury UNESCO, pt. "Etnografia narodów słowiańskich", dlatego też celem jej było przede wszystkim przedyskutowanie i ujednolicenie metod i form pracy nad folklorem poszczególnych etników słowiańskich, ze szczególnym uwzględnieniem zjawisk zapożyczonych z folkloru narodu sąsiedniego. Tematyka sesji była niezwykle urozmaicona, a wynikało to głównie z istotnych przeobrażer1 jakie dokonały się ostatnio w nauce światowej. Zamiast dawnych �318 KRONIKA badań, obejmujących strefy przygraniczne, w centrum zainteresowania folklorystów znalazły się zagadnienia dotyczące całościowego, porównawczego badania f:J1kloru sąsiadujących z sobą narodowości. Pojawiły się pytania - szczególnie C;lkawe - o to, co przejmujemy wzajemnie od siebie, co jest dla nas na tyle atrakcyjne, iż wchodzi na stałe do obiegowego repertuaru ustnego? Na nie właśnie próbowała odpowiedzieć doc. dr hab. Dorota Simonides (Opole), która podkreśliła w swym referacie doniosłą rolę badań interetnicznych we współczesnej folklorystyce oraz zaprezentowała własne ustalenia metodologiczne dotyczące badań n"d materiałem empirycznym. Badania tego typu prowadzone wśród Słowian Zachodnich posiadają już <\\'2 wymierne efekty. Pod kierunkiem międzynarodowego komitetu wydawniczego. w którym Polskę reprezentowała dr Helena Kapełuś (Warszawa), opracowano i wydano w pięknej szacie graficznej książkę Spiewająca Lipka, czyli antologię bajpk Zachodnich Słowian. Na opolskiej sesji dr Helena Kapełuś przedstawiła daL'ze wyniki swych penetracji naukowych tego zagadnienia, a mianowicie przeanalizowała formułę bajkową w folklorze słowiańskim, ujmując ją w szerokim aspekcie kulturowym. Prof. dr Viera Gasparikova (Bratysława) z kolei wygłosiła referat pt. ,.1nteretniczne związki słowacko-polskie w prozie ludowej". Szczególnie wiele miejsca poświęciła autorka zagadnieniu narodowej redakcji wątku międzynarodowego, śledząc to na przykładzie tradycji zbójnickiej po obu stronach Tatr - i udowodnili,. że badanie folkloru sąsiednich krajów nie może obyć się bez szerokiego kontek.<lu porównawczego z innymi, ościennymi krajami. Te zagadnienia metodologiczne podjął w swym referacie prof. dr Jaromir Je('h (Praga), który spojrzał na folklor Zachodnich Słowian jako na problem interetniczny. Podział Słowian na trzy różne grupy oznacza jednocześnie, iż narody przynależne do każdej z nich znajdują się pod silnym oddziaływaniem innej tradycji folklorystycznej, która w przypadku Zachodnich Słowian jest tradycją zachodniośrodkowo-europejską. Trudno jednak w wielu wypadkach prowadzić tak szeroką a.nalizę, skoro materiał którym dysponujemy, ma charakter sekundarny. A zatem współczesna folklorystyka nie powinna akcentować odrębności etnicznych, ale przede wszystkim dążyć do określenia ich elementów wspólnych, bowiem zdaniem prof. J. Jecha, można ustalić zachodniosłowiallski typ opracowania międzynarodowego wątku (jako przykład elementu spajającego Słowian Zachodnich podał prof. J. Jech wątek śpiącego wojska). Odrębne miejsce na sesji zajęły referaty dotyczące specyfiki funkcjonowania folkloru łużyckiego. Prof. dr Pawoł Nedo (Lipsk) przedstawił referat pt .. ,Aspekt~· in ter etniczne w folklorze serbo-łużyckim". w którym wykazał, iż wyspowy charakter tego etniku, jak i jego dwujęzyczność, zadecydowały o silnych obcycll wpływach na folklor łużycki, podczas gdy oddziaływanie odwrotne było bardzo słabe. Jednocześnie folklor łużycki zachował w tradycji ustnej wiele archaicznych form, będących wspólną w!asnością Zachodnich Słowian. Formą uzupełnienia referatu prof. P. Nedo było wystąpienie dr Izoldy Garcosowej (Budziszyn), która zinterpretowała postać demona wodnego w folklorze łużyckim, oraz mgr A. Skrukwy, która zapoznała uczestników sesji z łużyckimJ materiałami folklorystycznymi znajdującymi się w zbiorach Oskara Kolberga. W programie sesji ponadto znalazł się jeszcze referat dr M. Śramkovej (BrI'o) pt. "Wpływ literatury na czeskie opowiadania ludowe" oraz wyjątkowo intere:,ujący referat doc. dr hab. Adolfa Dygacza na temat związków interetnicznych w folklorze muzycznym Zachodnich Słowian. �319 KRGNJKA Prezentacja referatów - zgodnie z programem sesji nie wyczerpuje jeszcze wszystkich zagadnień, które stały się tematem dyskusji. W trakcie listopadowego spotkania folklorystów wiele miejsca poświęcono na przedyskutowanie ostatecznej koncepcji pracy pt. "Humor Zachodnich Słowian", jako że kierownictwo zespołu sprawuje doc. dr hab. D. Simonides, a polską wersję językową tomu opublikuje Instytut Śląski w Opolu. Ponadto zgłoszono inicjatywę przeprowadzenia do 1979 roku badań terenowych w strefach przygranicznych, wspólnie z folklorystami radzieckimi, czechoi'łowackimi i niemieckimi (Łużyczanami) oraz - w dalszej kolejności - zorganizowania międzynarodowej sesji wszy~tkich narodów słowiańskich. Dr A. Satke (05trawal natomiast zaapelował do uczestników sesji o podjęcie starań w celu wydania materiałów J. Ligęzy (głównie zebranych przez niego anegdot). Warto na zakol1czenie wspomnieć o sprawnej organizacji sesji oraz o wyjątkowej atmosferze towarzyszącej obradom, która zadecydowała o tym, iż sesja naukowa stała się jednocześnie przyjemnym spotkaniem towarzyskim. Szczególnie wzruszającym momentem było wręczenie prof. P. Nedo, jako Łużyczaninowi współpracującemu z Polakami studiującymi w Berlinie w latach międzywojennych. pamiątkowego medalu wybitego z okazji 50-lecia powstania Związku Polaków w Niemczech. Wszystkie materiały z sesji zostaną wydane drukiem przez Wydawnictwo "iVyższej Szkoły Pedagogicznej w Opołu. Janina KONFERENCJA NAUKOWA Hajduk-Nijakou:ska W MARTINIE Wspaniałe Muzeum Etnograficzne w Martinie, będące Oddziałem Słowackiego Muzeum Narodowego, gościło w dniach 3--5 czerwca 1975 r. uczestników konferencji naukowej zorganizowanej z okazji VI Walnego Zgromadzenia Słowackiego Towarzystwa Ludoznawczego (Slovenska Narodopisna Spolocnost' pri SAV). Konferencja ta, pod nazwą "Posłanie narodopisu v socialistickej spolocnosti" (Znaczenie etnografii w społeczell.;twie socjalistycznym). odbyła się dla uczczenia 30 rocznicy wyzwołenia Czechosłowacji, a jej celem było zjednoczenie na gruncie badań naukowych różnych specjalizacji naukowych i wykorzystanie ich dla potrzeb ~połeczeństwa i ideologii. :Spotkaniu temu patrc.nowały wiodące instytucje etnograficzne: Słowackie Towarzystwo Ludoznawcze przy Słowackiej Akademii Nauk w Bratysławie, Instytut Etnograficzny Słowackiej Akademii Nauk w Bratysławie (Narodopisny Llstav SAY), Oddział Etnograficzny Słowackiego Muzeum Narodowego w Martinie (Etnograficky ustav SNM), Gabinet Muzeologiczny Słowackiego Muzeum Narodowego w Bratysławie (Muzeologicky kabin et SNM) i Czechosło\vackie Towarzystwo Ludoznawcze przy Czechosłowackiej Akademii Nauk w Pradze (Narodopisna Spoloćnos t' Ceskoslovenska pri CSA V). W konferencji wzięli udział słowaccy etnografowie ze wszystkich niemal ośrodków naukowych oraz zaproszeni goście z Brna, Pragi i z zagranicy: delegacja Węgierskiego Towarzystwa Ludoznawczego, w skład której wchodzili J. Manga (Budapeszt) i A. Krupa (Bekesc~aba) oraz delegacja Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego w osobach D. Simonide~ (Opole) i G. Skalskiego (Poznań). Program konferencji był niezwyklp obfity i obejmował w sumie pełne dwa dni obrad (w godz. od 9 do 19) oraz jedno popołudnie przeznaczone na zwiedzanie �320 KRONIKA ekspozycji martińskiego Muzeum. W ciągu tych dwóch dni wystąpiło 23 referentów, nie licząc głosów w dyskusji, Program konferencji obejmował 4 posiedzenia, z których każde poświęcone było innej t~matyce związanej z postawionym w tytule problemem. Pierwszy temat, spełniający rolę prologu konferencji, odnosił się bezpośrednio do głównego zagadnienia: Znaczenie etnografii w społeczeństwie socjalistycznym. Zawierał on następujące referaty: Współczesne zadania nauk społecznych i kultury w świetle polityki kulturalnej KPCz; Znaczenie etnografii w budo- (B. Fi(A. Robek, Praga) oraz Miejsce etnografii w systemie nauk społecznych (A. Pranda, Bratysława). We wszystkich tych wystąpieniach przewijała się wyraźnie akcentowana myśl o politycznym charakterze i znaczeniu etnografii. Etnografia bowiem badając kultury najszerszych warstw ludowych w społeczeństwach etnicznych i narodowych staje się nauką o politycznym wyrazie, zwłaszcza gdy cele danego systemu społecznego pokrywają się z obiektem badawczym etnografii. W toku minionych 30 lat uwidoczniła się potrzeba wypracowania wspólnej dla obu narodów słowackiego i czeskiego - orientacji badawczej. Jej głównymi celami realizowanymi obecnie i w przyszłości są: badania i interpretacja wartości tradycyjnych kultur ludowych obu narodów oraz poddawanie naukowej interpretacji nowych wartości powstających w kulturze warstw ludowych podczas procesu budowania socjalizmu. Etnografia również, ze względu na swój obiekt i przedmiot badania oraz swoistą metodologię, aktywnie winna włączyć się w ramach nauk społecznych do rozwiązywania aktualnych problemów formowania socjalistycznej kultury. Tematem drugiego posiedzenia konferencji był problem stosowania doświadczel1 etnografii w nauczaniu i pracy ideologicznej. Omówiono go w następujących referatach: Stusowanie doświadczeń etnografii w nauczaniu i pracy ideologicznej (E. Horvathova, Bratysława), Kitka uwag z badań nad religijnością ludową (J. Manga, Budapeszt), a problemie stosowania doświadczeń etnugrafii w wychowaniu waniu społeczeństwa lova, Bratysława); młodej łach socjalistycznego; generacji średnich grafii w Karola Aktualne wychowaniu w Pradze zadania na Wydziale (J. Michalek, Aktua!ne czeskiej Filozoficznum Bratysława), młodej generacji (A. Robek, Praga) nauki w wychowaniu wcrsytctu Purkynego młodej rzystanie etnografii generacji zadania a słowackiej etnografii Uniwersytetu problemie na oraz stosowania na Wydziale i w szko- doświadczeń Filozoficznym problemie etnografów Komeńskiego stosowania Wydziale a etnografii etno- Uniwersytetu doświadczeń Filozoficznym Uni- w Brnie (R. Jei'abek, Brno). Referaty te uwidoczniły. jak wielką wagę przykłada się w Czechosłowacji do problemu kształcenia młodej kadry etnografów. Dużo uwagi poświ~ca się doskonaleniu programów studiów - przeL dosto:.owywanie ich do współczesnych osiągnięć nauk społecznych, a także r;;li szkół średnich w kształtowaniu ogólnej wiedzy o kulturze ludowej. Kolejne posiedzenie omawianej konferencji skupiło się wokół wykorzystania wynikó,v badań etnografii w formowaniu kultury socjalistycznej. Zagadnienie to przedstawiono w następujących referatach: Etnografia a środki masowego przekazu (B. Benes, Brno), Funkcja folkloru we współczesnej kul.turze masowej (D. S'monides, Opole), Etnografia a oświata (A. Krupa, Bekescsaba), Wykorzystanie materiałów etnograficznych w programach radiowych na Słowacji (O. Demo. Bratysława), Wykorzystanie materiałów etnograficznych w rozgłośni czechosłowackiej na. ziemi czeskiej (D. Holy, Brno), Prob.:emy literackiego opracowania folkloru (M. Lescak, Bratysława), Ruch folklorystyczny jako przedmiot tvspó/czesnej s/owackiej folklorystyki (S. Śvehl:ik, Bratysława), Badania etnomuzyko!ogiczne i ich znaczenie w pracy zespołów folklorystycznych (S. Duzek, Bratysława) oraz Wykodoświadczeit w rozwijaniu opieki nad ludową twórczością art y- �321 KRONIKA styczną (B. Mazakova, Bratysława). Jak z samych tytułów referatów wynika, główny nacisk położono na zagadnIenia folkloru i artystycznej twórczości ludowej we współczesnym życiu kulturalnym kraju. Uderzył w nich duży rozmach prowadzonych prac, zwłaszcza dokumentacyjnych, i wysuniętych zamierzeń dotyczących upowszechnienia wszelkich pozytywnych wartości niesionych przez kulturę ludową na przestrzeni jej wielowiekowego rozwoju. Wyrazem tego mogą być liczne przykłady opieki państwa nad współczesnymi przejawami twórczości ludowej. Ostatnie, czwarte, posiedzenie miało na celu ukazanie roli etnografii w muzeach. Postawienie tego problemu było ze wszech miar uzasadnione, spotkało się też z tak dużym zainteresowaniem, że czas przeznaczony na dyskusję okazał się za krótki. Muzealnictwo odgrywa u naszych południowych sąsiadów bardzo dużą rolę w popularyzacji wiedzy o kulturze ludowej w szerokich kręgach społeczeństwa, stanowiąc znakomity pomost między nauką a praktyką, wykorzystuje oba elementy układu dla swojego nieustannego rozwoju. Mogliśmy się O tym przekonać bliżej, przechodząc salami nowo otwartej ekspozycji etnograficznej w Muzeum Etnograficznym w Martinie. Urządzono ją wysokim nakładem pracy i środków, wykorzystując bardzo szeroko nowoczesne środki wystawiennicze. Wielka plastyczność wystawy nie zaciera jej poznawczej warstwy ukazującej podstawowe dziedziny kultury ludowej ugrupowane wokół zagadnień: człowiek a pożywienie, człowiek a materiał, człowiek a odzież oraz artystyczna twórczość ludowa. Zagadnienie etnografii w muzeach ilustrowały następujące referaty: Znaczenie i pozycja etnografii w muzeum (L Kristek, Martin), Dokumentacja ikonograficzna w etnugrafii (G. Skalski, Poznań). Etnografia w specjaListycznym muzeum (M. Benza, Marlin). Etnugrafia w muzeum na wolnym powietrzu (J. Stika, Roznov) oraz Etnografia w muzeum krajoznawczym (J. Koma, Preszów). W podsumowaniu należy podkreślić serdeczne przyjęcie uczestników zjazdu przez gospodarzy oraz niezwykle bezpośrednią atmosferę, jaka towarzyszyła obradom od ich początku. Organizatorzy zapowiedzieli wydanie pełnych materiałów z tej konferencji w osobnym wydawnictwie. Grzegorz TEORIA SESJA KULTURY NAUKOWA, I POLITYKA KRAKOW SkaLski KULTURALNA 21"":'22LISTOPADA 1975 R. W dniach 21 i 22 listopada 1975 r. Instytut Filozofii Uniwersytetu Jagiellońskiego zorganizował sesję naukową pt. "Teoria kultury i polityka kulturalna". Obrady otworzył rektor UJ, prof. dr M. Karaś, który podkreślił znaczenie tego typu spotkania, będącego zarówno okazją do wymiany poglądów między przedstawicielami różnych dyscyplin naukowych (filozofii, socjologii, historii sztuki, etnografii) na temat kultury. jak i dającego szansę dialogu między teoretykami kultury, a jej praktykami. Jako pierwszy z prelegentów zabrał głos dr W. Lorane (wiceminister Kultury i Sztuki), przedstawiając referat, będący naszkicowaniem głównych nurtów polityki kulturalnej państwa. Omówił on założenia tej polityki w tak istotnych punktach, jak: stosunek do tradycji, formy i znaczenie mecenatu oraz upowszechnianie kultury. Prelegent podkreślił, że zarówno sukcesy, jak i niepowodzenia pewnych akcji w tym zakresie, stanowią bardzo interesujący materiał poznawczy dla praktyków, a także dla teoretyków kultury. 21 - Lud, tom LXI �322 II Prof. dr Z. Kuderowicz (Instytut Filozofii UJ) skoncentrował się w swoim wystąpieniu na analizie odcieni znaczeniowych terminu kultura na gruncie poszczególnych współczesnych teorii filozoficznych. Zwrócił w tym kontekście uwagę na przewagę znaczeń wartościujących. Centralnym fragmentem jego wystąpienia było przedstawienie sporów o kulturę, mających na gruncie poszczególnych koncepcji filozoficznych formę pytań o jej genezę, twórców, zakres wytworów podlegających wartościowaniu oraz o funkcję w rozwoju historycznym. Prof. dr M. Porębski (Instytut Historii Sztuki UJ) przedstawił poglądy historyków sztuki na zagadnienia kultury artystycznej. Naszkicował założenia tej dyscypliny, polegające w uproszczeniu na diachronicznym widzeniu i badaniu współczesnej kultury artystycznej, na dostrzeganiu w niej' walki dwóch tendencji znanych już w starożytności i zyskujących przewagę w różnych okresach historycznych: romantycznej i klasycznej. Wystąpienie doc. dra A. Wallisa (Instytut Filozofii i Socjologii PAN) dotyczyło możliwości i granic prognozowania kultury. Prelegent podkreślił, że pewne bardzo istotne zjawiska kultury nie podlegają czynnościom prognostycznym. Nie można z odpowiednią dozą prawdopodobieństwa prognozować ani rozwoju sztuki, ani treści kulturalnych, czy też społecznych celów kultury. Można natomiast ustalić, w oparciu o odpowiedni aparat poznawczy, kulturowe następstwa przewidywanych zmian społeczno-technicznych, środowiskowych, kontaktów międzynarodowych itd. Prof. dr J. Klimaszewska (Katedra Etnografii Słowian UJ) przedstawiła dwa zagadnienia: pierwszym było rozumienie terminu kultura w poszczególnych kierunkach etnografii, drugim - przedstawienie niektórych pożałowania godnych skutków wynikających z błędnego programowania, lub jego braku, w dziedzinie kultury ludowej. Skutki błędnej polityki kulturalnej, będące niekiedy wynikiem niezrozumienia roli tradycji i istotnych mechanizmów kultury ludowej, dają o sobie znać nie od dzisiaj szczególnie w takich jej działach, jak sztuka, folklor, rzemiosło. Wydaje się zatem, że rola pomocnicza etnografa-eksperta przy podejmowaniu decyzji o szerokim zasięgu społecznym, niekiedy niesłychanie istotnych dla wsi współczesnej, jest bardzo ważna, choć niezbyt jeszcze doceniana. Kolejny referent, dr A. Paluch (Instytut Socjologii UJ) przedstawił pojęcie i rozumienie ewolucji kulturowej w neoewolucjoniźmie oraz przeprowadził jego krytykę. Jako ostatni wystąpił dr T. Goban-Klas (Instytut Socjologii UJ) na temat głównych problemów polityki w zakresie środków masowego przekazu. Jak można ocenić sesję? Sądzę, że jej cele zostały osiągnięte jedynie częściowo. Przedstawiciele kilku dyscyplin humanistycznych zaprezentowali swój punkt widzenia na kulturę, zapoznano się wzajemnie z zakresem badań i z pewnymi założeniami metodologicznymi na gruncie poszczególnych dyscyplin i zapewne już to uznać można za sukces, gdyż stanowi podstawę do planowanych ściślejszych związków między dyscyplinami zajmującymi się kulturą. Ale temat konferencji był dwuczłonowy, o ile więc teoria kultury znalazła na niej właściwe, planowane odzwierciedlenie, o tyle polityka kulturalna potraktowana została marginalnie. 8tało się tak w wyniku braku spodziewanego dialogu między teoretykami a praktykami kultury. Ci ostatni w żadnym stopniu nie zaakcentowali swojej obecności, brakło z ich strony jakiejkolwiek refleksji. W ten sposób nie znaleziono łącznika, który sprowadziłby teoretyczne rozważania na płaszczyznę konkretnych, choć może niekiedy uproszczonych zaleceń i recept. Wydaje mi się, że brak takiego dialogu, takiej wymiany poglądów, która zbli- �323 KRONIKA żyłaby teoretyków kultury do jej praktyków, stanowi wielką bolączkę naszego życia kulturalnego. Mimo bowiem wysoko postawionej teorii, praktycy skazani są często (zbyt często) na działanie intuicyjne, co jest konsekwencją "nieprzetłumaczania" teorii na język praktyki. A przecież w świetle wielu niekorzystnych zjawisk, jakie obserwować można w kulturze współczesnej, działalność taka wydaje się pierwszoplanowa. Miejmy nadzieję, że organizatorzy omawianej konferencji podzielają to zdanie i nie zrażając się jej częściowym niepowodzeniem, a nawet nim zdopingowani, postarają się wykorzystać wynikające z niego wnioski i zalecenia. Ryszard BADANIA TERENOWE KATEDRY ETNOGRAFII Kantor UAM W AFGANISTANIE W dniu 3 października 1976 roku powróciła do Poznania, po pięciomiesięcznym pobycie za granicą, Etnologiczna Wyprawa Azjatycka. Wyjazd zorganizowany został w ramach działalności Zespołu do Badań nad Kulturą Azji Srodkowej Katedry Etnografii Uniwersytetu im. A. Mickiewicza w Poznaniu. W wyprawie uczestniczyli: doc. dr hab. Z Jasiewicz, etnograf, pracownik KE UAM - kierownik naukowy, mgr M. Gawęcki, etnograf, pracownik KE UAM - kierownik organizacyjny, mgr D. Penkala, etnograf, pracownik KE UAM, mgr M. Bero, etnograf, absolwent KE UAM, T. OkoniEwska, studentka V roku etnografii UAM, mgr A. Ananicz, turkolog i iranista, pracownik UW, Z. Ananicz, studentka V roku iranistyki UW, T. Jaroszewski, lekarz, pracownik Instytutu Psychoneurologicznego w Warszawie, S. Ubermanowicz, fotograf i filmowiec, pracownik UAM, Z. Bańcer, kierowca, pracownik Fabryki Samochodów Ciężarowych w Starachowicach i W. Majda, kierowca, pracownik Fabryki Samochodów Dostawczych w Nysie. Dwuletnie przygotowania do badań, prowadzone z pełnym poświęceniem przez mgr M. Gawęckiego i innych członków zespołu, objęły m. in. obóz badawczo-przygotowawczy w Sokoldzie w woj. białostockim (4-16 VIII 1975) oraz obóz przygotowawczy w Kołobrzegu (14-21 II 1976). Celem wyprawy było: zgromadzenie materiałów do prac naukowych - Katedra Etnografii UAM uczestniczy w realizacji problemu międzyresortowego nr III/9 Problemu społeczne i kulturowe krajów pozaeuropejskich kierowanego przez prof. dr J. ChałasiiJskiego; stworzenie warunków dla rozwoju i specjalizacji młodej kadry naukowej - zaplanowano w oparciu o badania prace doktorskie i magisterskie; zgromadzenie eksponatów dla muzeów etnograficznych oraz nawiązanie kontaktów z zagranicznymi instytucjami etnograficznymi. Główny ciężar wyposażenia ekspedycji spoczął na Uniwersytecie im. A. Mickiewicza w Poznaniu. Wydatnej pomocy i poparcia udzielił Urząd Wojewódzki w Poznaniu, Polski Komitet d/s UNESCO, Przedsiębiorstwo "Cukrownie Wielkopolskie", .Międzynarodowe Targi Poznańskie i wiele innych instytucji i przedsiębiorstw. Wyjazd nie mógłby dojść do skutku bez samochodów: mikrobusu "Nysa" udostępnionego przez Fabrykę Samochodów Dostawczych w Nysie oraz samochodu ciężarowego "Star 266" wypożyczonego przez Fabrykę Samochodów Ciężarowych w Starachowicach. Wyprawa wyjechała z Poznania w dniu 8 V 1976 roku. Trasa dojazdowa do Afganistanu wiodła przez Czechosłowację, Austrię, Węgry, Rumunię, Bułgarię, Turcję i Iran. W Wiedniu zwiedzono Muzeum fur Volkerkunde i konsultowano się u pracownika Muzeum dr A. Janata, prowadzącego badania terenowe w Afga- �KRONIKA nistanie. W Ankarze złożono wizytę na Wydziale Geografii i Historii Uniwersytetu, w obrębie którego pracuje Instytut Antropologii oraz zapoznano się ze zbiorami Muzeum Etnograficznego. Po przekroczeniu granicy Afganistanu, w drodze do Kabulu. etnografowie uzyskali możliwość odwiedzin w zróżnicowanej etnicznie wsi Szabas z (Tadżycy, Tatarzy, Czagataj, Pusztuni) oraz w obozowisku seminomadycznych Pusztunów w miejscowości Galamieh. Do Kabulu dotarto w dniu 7 VI 1976 roku. Okres poprzedzający wyjazd w teren wykorzystano dla zaznajomienia się z działalnością placówek etnograficznych: Sekcji Antropologii Instytutu Filozofii i Nauk Społecznych Uniwersytetu w Kabulu i Muzeum w Kabulu oraz przeprowadzenia kwerendy w bibliotekach naukowych. Po uzyskaniu zezwolenia na prowadzenie etnograficznych badań terenowych, otrzymanego dzięki poprzednim kontaktom z Komitetem dis UNESCO w Afganistanie i staraniom Ambasady PRL w Kabulu, wyprawa wyjechała do punktów badawczych w środkowym i północnym Afganistanie. Miejscowości do badań dobierano w porozumieniu z lokalnymi władzami administracyjnymi. Pierwszą wsią, w której przeprowadzono badania stacjonarne był Najak (20 VI-27 VI 1976) w prowincji Bomjan, na wysokości około 3000 m. Uzyskano tutaj możliwości studiów nad Hazarami. Stwierdzono wyodrębnioną pozycję wśród ludności szyickiej endogamicznej grupy tzw. saidów i odnotowano napięcia w związku z ich uprzywilejowaną sytuacją. W Tola-o-Barfak (l VII-18 VII) w prowincji Baghlan zetknięto się z interesującym zróżnicowaniem Hazarów: plemiennym, odzwierciedlającym dawne pochodzenie etniczne (Karam Ali, Ali Dżam, Chaszt Chodża) i religijnym (sunnici, szyici, ismailici). Z Tola wyjeżdżano do wysokogórskiego obozowiska (aj lok) ismailitów Chaszt Chodża. W czasie przejazdu do następnego punktu badań objęto penetracją znane centrum rzemieślniczo-handlowe Khulm (Taszkurghan). Dawlatabod (21 VII-6 VIII 1976), na równinie nad Amu Darią w prowincji Balkh, stworzył możliwości do badań w małym mieście rolniczo-rzemieślniczym. będącym lokalnym centrum handlowym. Mieszkańcami miasta są Tadżycy, Uzbecy, Pusztuni, okoliczne wsie zamieszkują również Turkmeni i środkowoazjatyccy Arabi. Wystąpiły tutaj interesujące zagadnienia tradycyjnego rzemiosła oraz organizacji bazaru. Wyjazdy na wieś umożliwiły zapoznanie się z wsiami turkmeńskimi. W ostatnim punkcie badawczym Qaisor (8 VIII-20 VIII 1976) w prowincji Foriob badano ośrodek handlowo-administracyjny zamieszkały przez mieszaną ludność: Uzbeków, Turkmenów, Pusztunów i Tadżyków oraz pobliskie wsie zasiedlone przez Kipczaków, stanowiących na tym terenie plemię uzbeckie. Przeprowadzono studia nad endogamiczną grupą kowali Hajdar6w, liczącą kilkaset osób. Pod Almorem odwiedzono letnią osadę Uzbeków z plemienia Arab. Osiągnięte wyniki badań stacjonarnych etnografowie w poważnej mierze zawdzięczają pracy tłumaczy. Lekarz wyprawy udzielił w miejscach postoju pomocy kilkuset osobom, uzyskując zainteresowanie i wdzięczność miejscowej ludności. Wyprawa polska spotykała się z życzliwością i pomocą władz terenowych. Droga powrotna prowadziła przez Kabul, gdzie m. in. uzyskano zgodę na wywóz zakupionych eksponatów etnograficznych i przeprowadzono lekarskie badania laboratoryjne członków ekspedycji. Dalej jechano przez Iran, Turcję, Grecję, Jugosławię, Austrię i Czechosłowację. Z Teheranu odesłano do Polski drogą lotniczą, przy pomocy Ambasady PRL w Iranie, chorego uczestnika wyprawy. Tutaj też zapoznano się ze zbiorami Muzeum Etnograficznego. W Salonikach zaznajomiono się z działalnością Muzeum i Archiwum Folkloru miejscowego uniwersytetu. �225 KRONIKA Rezultatem wyprawy są notatki z kilkuset wywiadów, zapisy obserwacji, szkice i rysunki, nagrania tekstów gwarowych i muzyki ludowej, kilka tysięcy zdjęć fotograficznych, filmy. Uzyskano materiały do opracowania zagadnień: tradycyjnego rolnictwa i procesów jego przeobrażeń; społeczności lokalnych i zróżnicowań plemiennych oraz religijnych; tradycyjnego rzemiosła metalowego; lecznictwa ludoviego; budownictwa wiejskiego i małomiasteczkowego; pozycji i roli społecznej kobiety. Zgromadzono dane do znajomości zamkniętej, etniczno-zawodowej grupy Hajdarów. Badania nad tematami szczegółowymi podporządkowane były naczelnemu problemowi podjętemu przez Zespół, a mianowicie współczesnym przeobrażeniom społeczno-kulturowym w Afganistanie. Odszukano i zakupiono ponadto około dwustu eksponatów etnograficznych przeznaczonych dla Muzeum Etnograficznego i Muzeum Azji i Pacyfiku w Warszawie. W skład kolekcji zebranej w trakcie wyprawy wchodzą: tkaniny dekoracyjne, odzież, naczynia metalowe, biżuteria ludowa, narzędzia rzemieślnicze i in. Opracowane materiały z badań terenowych znajdą się w archiwum Katedry Etnografii UAM. Posłużą one do przygotowania prac naukowych: monografii i artykułów, rozpraw doktorskich i magisterskich oraz wykładów i ćwiczeń uniwersyteckich. Podjęto prace nad publikacją zbiorową, która przyniesie wstępną prezentację wyników badań. Eksponaty etnograficzne, przed przekazaniem ich do muzeów, zostaną zbiorczo pokazane na wystawie "Kultura ludowa Afganistanu". Dzięki pracom terenowym Zespół do Badań nad kulturą Azji Srodkowej Katedry Etnografii UAM zdobył cenne doświadczenia i materiały do dalszej pracy naukowej, Zbigniew TKACTWO WYSTAWA W MUS€E UZBEKOW DES ARTS Jasiewicz TURKEST AND D€CORATIFS DE LAUSANNE Od czerwca do 10 października 1975 była czynna w Muzeum Sztuk Pięknych w Lozannie wystawa poświęcona sztuce tekstylnej Uzbeków (L'ART TEXTILE DES TRIBUS UZBEK DU TURKESTAN), zorganizowana przez miejscowe Towarzystwo Przyjaciół Afganistanu (ASSOCIATION DES AMIS DE L'AFGHANISTAN). Twórcami tej wystawy byli: Tomasz Knorr z Republiki Federalnej Niemiec i Dawid Lindahl ze Szwecji, a także liczni kolekcjonerzy prywatni, jak również Towarzystwo Przyjaciół Afganistanu. Otwarciu wystawy towarzyszył odczyt Karola M. Kieffer'a a Uzbekach i ich kulturze. 14 czerwca z okazji walnego zebrania Towarzystwa Paweł Bucherer omawiał swój projekt założenia skansenu w Afganistanie, a Annie Zorz-Dupaigne z Paryża pokazała dwa swoje filmy: wieś turkmeńska i L'ikat - jedwabne tkaniny turkmeńskie. Najcenniejszą a zarazem trwałą pozycją jest wydawnictwo, katalog wystawy, wydany przez Musee des Arts Decoratifs de Lausanne, bogato ilustrowany i podający rzeczowe i wyczerpujące opisy pokazanych na wystawie eksponatów. Równie cennym jest podanie przy każdym eksponacie nazwiska właściciela - kolekcjonera, umożliwia to bowiem na przyszłość stosunkowo łatwe zorganizowanie studiów nad tkaninami uzbeckimi w tak zawsze trudno dostępnych, a często wprost anonimowych, prywatnych kolekcjach w Europie czy w Ameryce. Krzysztof Wolski �326 KRONIKA SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOSCI ZARZĄDU GŁOWNEGO PTL ZA OKRES KADENCJI OD 9 CZERWCA 1973 DO 13 WRZESNIA 1976 R. I. Stan organizacyjny Towarzystwa W okresie sprawozdawczym Towarzystwo posiadało 18 Oddziałów, za pośrednictwem których prowadzono działalność statutową: w Gdańsku, w Katowicach (Oddział Sląski), Kielcach, Koszalinie, Krakowie, Lublinie, Łańcucie, Łodzi, Mszanie Dolnej, Opolu, Poznaniu, Przemyślu, Sanoku. w Toruniu. Warszawie, Wrocławiu, Zakopanem i Zielonej Górze. Na zebraniu Zarządu Gł. w dniu 12 IX 1976 zapadła uchwała o powołaniu Oddziału Towarzystwa w Rzeszowie. Według stanu na dzień 31 VIII 1976 Towarzystwo posiadało 727 członków, w tym 3 członków prawnych. Ponadto w szeregach PTL mamy 6 członków Słowackiego Towarzystwa Ludoznawczego w Bratysławie oraz 9 członków honorowych 1. W latach ubiegłych ilość członków PTL kształtowała się następująco: 31 XII 1973 - 732, 31 XII 1974 - 776, 31 XII 1975 - 735. Skład władz Towarzystwa. wybranych w dniu 8 VI 1973 w Lublinie na sprawozdawczo-wyborczym WZD, był następujący: a) Zarząd Główny: prezes - prof. dr K. Zawistowicz-Adamska; wiceprezesi prof. dr A. Kutrzeba-Pojnarowa i dr L. Itman; sekretarz generalny - doc. dr hab. B. Jaworska, z-ca sekretarza generalnego doc. dr hab. D. Simonides; skarbnik - dr S. Blaszczyk, z-ca skarbnika - prof. dr S. Bąk; członkowie Prezydium: prof. dr M. Priifferowa i dr L. Malicki; członkowie Zarządu Gł.: prof. dr J. Burszta, mgr P. Kaleciak, dr K. Marczak, prof. dr M. Frankowska, dr E. FryśPietraszkowa, dr J. Kamocki, dr K. Pietkiewicz, mgr E. Jaworski, mgr Z. Neymanowa, dr Wł. Jeż-Jarecki; z-cy członków: mgr inż. R. Krzanowska, mgr J. Lech, mgr M. Suboczowa. W dniu 10 IV 1976 prof. dr K. Zawistowicz-Adamska ze względu na stan zdrowia zgłosiła rezygnację z pełnionej funkcji. Do czasu nowych wyborów Zarząd Gł. powierzył funkcję prezesa prof. dr A. Kutrzebie-Pojnarowej. b) Główna Komisja Rewizyjna: przewodniczący - prof. dr Fr. Wokroj; członkowie: dr B. Linette, dr S. Chmielowski, dr A. Posem-Zieliński, mgr S. Lew, dr J. Pawłowska. c) Sąd Koleżeński: przewodniczący dr T. Prus-Wiśniowski; członkowie: dr W. Armon, doc. dr hab. M. Biernacka, dr B. Łopuszański. II. D z i a ł a l n ość o g ó l n o o l' g a n i z a c y j n a Jednostkami organizacyjnymi Zarządu Głównego PTL jest biuro administracyjne i biblioteka główna oraz archiwum we Wrocławiu, Ośrodek Dokumentacji i Informacji Etnograficznej PTL w Łodzi, Redakcja Naczelna Dzieł wszystkich O. Kolberga w Poznaniu oraz redakcja: "Ludu" w Poznaniu i "Literatury Ludowej" we Wrocławiu. Placówki te zatrudniają łącznie 17 pracowników. W okresie sprawozdawczym odbyło się 6 posiedzeń Zarządu Gł. (średnio po 2 posiedzenia rocznie) 2. Stosunkowo mała ilość zebrań spowodowana była ograniczeniem wydatków Towarzystwa na delegacje oraz trudnościami w zdobyciu noclegów. Zależnie od potrzeb organizowano zebrania Prezydium w poszerzonym 1 Wasilij K. Bondarczuk, Cyril Czistow, Jiti DśmborskY. Olga Ganckaja. M.llovan Gavazs1, Wiktor Gusiew, Ja,n Mjartan, Ljudmiła Terentiewa, Stanislaw Bąk. 'W dniach: 30 III 1974 Wrocław, 19 IX 1974 Warszawa, 8 III 1975 Wrocław, 18 IX 1»75 - Wroclaw, lil IV 1976 - Lódź, 12 IX 1976 - Kraków. �327 KRONIKA składzie. W okresie sprawozdawczym odbyło się 9 zebrań zwyczajnych Prezydium oraz 3 posiedzenia nadzwyczajne s. Przedmiotem posiedzeń Zarządu Gł. i Prezydium były sprawy organizacyjnonaukowe, administracyjno-finansowe i wydawnicze. Główna Komisja Rewizyjna przeprowadziła ogółem 11 kontroli, z tego 4 kontrole Zarządu Gł. we Wrocławiu, 2 Redakcji Naczelnej Dziel wszystkich O. Kolberga w Poznaniu, 2 Ośrodka Dokumentacji i Informacji Etnograficznej PTL w Łodzi i 3 kontrole Oddziałów (. Sąd Koleżeński w okresie sprawozdawczym nie odbył żadnego posiedzenia. W listopadzie i grudniu 1974 r. kontrolę działalności Towarzystwa przeprowadziła Polska Akademia Nauk, zaś w lutym i marcu tegoż roku Wydział Spraw Wewnętrznych Woj ew. i Miasta Wrocławia. Poza drobnymi zaleceniami natury formalnej obie kontrole zwróciły uwagę na duże zaległości w opłaCaniu składek członkowskich. W wyniku zaleceń kontrolnych przeprowadzono ponowną weryfikację stanu członków Towarzystwa oraz zalecono Oddziałom maksymalne wysiłki w celu wyegzekwowania zaległych składek. W niektórych przypadkach zaległości sięgały kilku lat. W ostatnim roku, na skutek niezbyt sprawnej działalności Oddziałów, wysłano z biura Zarządu Gł. imienne przekazy PKO do wszystkich członków zalegających z opłatą składek z prośbą o uregulowanie zaległości i wypowiedzenie się co do dalszej przynależności do PTL. Przedsięwzięcie to okazało się ze wszech miar słuszne, gdyż odwrotnie na konto Zarządu wpłynęły wpłaty na łączną sumę 4.995.- zł. Najwięcej zaległości zlikwidowano w Oddziałach: Warszawskim i Wrocławskim. W wyniku powyższych akcji zadłużenie z tytułu składek zmniejszyło się z ok. 40.000,- zł w końcu 1974 r. do 15.380,- zł na koniec czerwca 1976. A. Działalność organizacyjna Zarządu Głównego W okr'esie sprawozdawczym działalność organizacyjna Zarządu Gl. obok spraw dotyczących wewnętrznej organizacji Towarzystwa - koncentrowała się na podtrzymywaniu kontaktów z instytucjami interesującymi się problematyką ludoznawstwa i na reprezentowaniu interesów PTL oraz przekazywaniu opinii środowiska etnograficznego odnośnym władzom i instytucjom. Wobec powołania przez Polską Akademię Nauk w 1975 r. Komitetu Nauk Etnologicznych PAN, część prac prowadzonych do tej pory wyłącznie przez Towarzystwo przejął Komitet. W realizacji niektórych poczynań Komitetowi pomaga nadal nasze Towarzystwo, jak np. w zakresie prac nad bibliografią etnografii polskiej. które finansuje Komitet a wykonują współpracownicy Ośrodka Dokumentacji i Informacji Etnograficznej w Łodzi. W okresie sprawozdawczym udało się zacieśnić współpracę PTL z CPLiA, która przejawiła się m. in. czynnym udziałem przedstawicieli "Cepelii" w sesjach naukowych w Warszawie i Krakowie w 1974 r. oraz w finansowaniu przez "Cepelię" dwóch obecnie przygotowywanych wydawnictw. Niemałą zasługę ma w tym • Zebrania zwyczajne: 22 VIII 1973 - Warszawa, 6 X 1973 - Wrocław, 8 XII 1973 - Łódź, 27 V 1974 - Poznań, 21 IX 1974 - Warszawa, 28 XI 1974 - Warszawa, 14 XII 1974 Wrocław, 25 I 1975 Wrocław, 28 VI 1975 Wroclaw; zebrania nad2Wyczajne: 12 X 1974 Błażejewko, 15 III 1976 - Łódź, 15 V 1976 - Wrocław. • W dniach 14-15 XII 1973, 15-16 XI 1974, 10 VI 1975 i 14-15 V 1976 kontrola biura i działalności Zarządu Głównego we Wrocławiu; 15 II 1975 i 23 IV 1976 kontrola Redakcji Naczelnej DWOK w Poznaniu; 18 IV 197-5 i 12 XII 1975 - kontrola Ośrodka Dokumentacji i Informacji Etnograficznej w Łodzi; 19 II 1975 - kontrola Oddziału PTL w Zielonej Górze, 12 V 1975 Oddziału w Kielcach i 10 IV 1976 Oddziału w K<lszaJJinie. �328 KRONIKA. zakresie obecny prezes CPLiA, mgr Tadeusz Więckowski, żywo interesujący się pracami naszej organizacji. Poszerzono również kontakty z Towarzystwem Łączności z Polonią Zagraniczną "Polonia", czego wyrazem był m. in. udział reprezentacji PTL w dwóch kolejnych zjazdach uczonych polskiego pochodzenia w Krakowie w latach 1974 i 1975 oraz udział 8 uczonych polskiego pochodzenia w sesji naukowej WZ Delegatów w ubiegłym roku we Wrocławiu. Przygotowujemy do druku specjalną obcojęzyczną edycję katalogu naszych wydawnictw na zlecenie Centrali Handlu Zagranicznego "Ars Polona". W tym miejscu należy jednak zaznaczyć, że - jak zorientowaliśmy się w kontaktach z "Ar s Poloną" - Towarzystwo nasze nie może liczyć na specjalnie duży zbyt swoich wydawnictw wśród Polonii ze względu na słabą znajomość języka polskiego wśród przedstawicieli młodszej generacji. Nawiązanie powyższych kontaktów instytucjonalnych z CPLiA i "Polonią" jest dużą zasługą Oddziału Warszawskiego PTL. Tenże Oddział z upoważnienia Zarządu Gl. PTL włączył się do akcji zainicjowanej przez Polskie Towarzystwo Archeologiczne opracowując postulaty odnośnie do wykorzystania osiągnięć naukowych etnografii i etnologii w programie edukacji młodzieży. Postulaty te, zaaprobowane przez Komitet Nauk Etnologicznych PAN, przekazano Ministerstwu Oświaty i Wychowania. W dziedzinie współpracy międzynarodowej należy odnotować stały udział przedstawicieli PTL w pracach redakcji międzynarodowego czasopisma etnogr. "Demos", zwłaszcza duży tu był wkład pracy członków Zarządu: dra S. Błaszczyka, prof. dr A. Kutrzeby-Pojnarowej i doc. dr hab. B. Jaworskiej, oraz udział w pracach Międzynarodowej Komisji do Badania i Ochrony Zabytków Tradycyjnego Rybołówstwa pod kierunkiem prof. dr M. Znamierowskiej-Priifferowej, m. in. udział strony polskiej. w Międzynarodowej Konferencji w Baja na Węgrzech w 1974 r.; od 1976 r. prace te przejął specjalny zespół w ramach Komitetu Nauk Etnologicznych PAN. Osobnego omówienia wymaga zawarta w 1973 r. umowa o współpracy między PTL a Slovenską Narodopisną Spolocnost'ą. W realizacji postanowień tej umowy, oprócz zintensyfikowania wymiany wydawnictw, 10 etnografów polskich zostało powołanych na członków SNS i 6 etnografów słowackich na członków PTL. Reprezentanci SNS brali udział w Walnych Zgromadzeniach PTL w latach 1974 i 1975, zaś przedstawiciele PTL (doc. dr hab. D. Simonides i mgr G. Skalski) w zebraniu SNS w Martinie w 1975 r. Nie został, niestety, do tej pory zrealizowany postulat wzajemnego udziału w akcjach badawczych, co z naszej strony spowodowane jest małą ilością badań podejmowanych przez Towarzystwo. Podjęte kroki w celu podpisania podobnej umowy z Węgierskim Towarzystwem Ludoznawczym nie zostały dotąd uwieńczone pomyślnym skutkiem. Natomiast nastąpiło wyrażne zbliżenie z Czeskim Towarzystwem Ludoznawczym. Odnośnie do wewnętrznych prac organizacyjnych Zarząd Gl. opracował w 1975 r. nowy plan pracy Towarzystwa na pięciolecie 1976-1980 (w załączeniu). Plan zakłada dalszy rozwój działalności Towarzystwa zmierzającej do większej integracji i aktywizacji środowisk etnograficznych. Postuluje się, aby w dalszej działalności Towarzystwo nasze stało się forum wymiany doświadczeń oraz osiągnięć różnych środowisk naukowych, skupiających etnografów, jak również specjalistów z dziedzin pokrewnych i sympatyków ludoznawstwa. Ponadto pragnęlibyśmy zaktywizować członków i sympatyków Oddziałów terenowych przez włączenie ich do prac badawczych związanych z realizacją badań węzłowych i międzyresortowych. Z planem tym łączy się przyjęcie przez �KRONIKA nasze Towarzystwo zobowiązania zorganizowania sieci korespondentów terenowych (zob. omówienie wyników przez mgr Z. Neymanową na s. 362-364). Wiele uwagi poświęcił Zarząd zagadnieniu popularyzacji wydawnictw PTL i upłynnieniu zapasu wydawnictw, których wartość wynosi blisko półtora miliona złotych. W tym celu organizowano sprzedaż wydawnictw PTL z okazji różnego rodzaju sesji i konferencji naukowych, takich jak: Kongres Slawistów w Warszawie w 1973 r., zjazdy uczonych polskiego pochodzenia w Krakowie w latach 1974 i 1975, Festiwal Ziem Górskich w Zakopanem w 1975 r., Sesja Słowian Zachodnich w Opolu w 1976 r., czy sesje naukowe PTL. Zorganizowano wystawy kolbergowskie w 1973 r. w Krakowie i w 1974 r. w Moskwie. Obie wystawy połączono z wydaniem specjalnych katalogów obcojęzycznych, finansowanych przez Polskie Wydawnictwo Muzyczne, Ludową Spółdzielnię Wydawniczą i Towarzystwo Łączności z Polonią Zagraniczną "Polonia". W 1976 r. wydano i rozpowszechniono w kraju nowy katalog wydawnictw. Podjęto uchwałę (dotąd niezrealizowaną), aby rozesłać w celach reklamowych komplety wydawnictw PTL do wybranych instytucji kulturalnych w kraju. Ważne miejsce w działalności Towarzystwa zajmują sesje naukowe. W okresie sprawozdawczym odbyło się ich 8 przeważnie staraniem poszczególnych Oddziałów. Materiały z sesji, których znaczną część opublikowano w "Ludzie", bądź Sesje i konferencje naukowe PTL w latach 1973 - 1976 Lp. Oddział Tematyka Rok l. Wrocław 1973 19-20 IX 2. Kraków 1973 7 XII 3. Kraków 1974 Uwagi dotyczące organizacji sesji Historia kontaktów polsko-roWspólnie z Zarządem syjskich w dziedzinie etnografii TPPR we Wrocławiu Peru Wspólnie z Muzeum Archeologicznym w Krakowie --------- Pasterstwo w Polsce Wspólnie z Muzeum Etnograficznym w Krakowie Społeczne zadania etnografii w Polsce Ludowej z okazji WZD PTL Strój ludowy Wspólnie z Muzelolm Etnograficznym w Krakowie 7-8 IV 4. Warszawa 5. Kraków 1974 9-10 Xl 6. Poznań 1974 10-20 IV V Seminarium amerykanistyczne Wspólnie z Pracownią IHKM PAN 7. Wrocław 1975 19-21 IX Wczoraj, dziś i jutro PTL Z okazji WZD PTL 8. Kraków 1975 15-16 XI Magia Wspólnie z Muzeum Etnograficznym w Krakowie 1974 20-22 IX czarownictwo �330 KRONIKA w innych pismach fachowych, odzwierciedlają aktualne kierunki zainteresowań i wyniki badań poszczególnych środowisk. Są to pod każdym względem pożyteczne zebrania naukowe. Oprócz sesji zorganizowanych przez Oddziały należy wspomnieć o szczególnie uroczystym charakterze WZD i sesji naukowej zorganizowanej w ubiegłym roku przez Zarząd Gł. i Oddział Wrocławski PTL z okazji 80-lecia naszego Towarzystwa. W wyniku starań Zarządu Gl. szczególnie zasłużeni działacze PTL otrzymali z tej okazji odznaczenia państwowe i resortowe. Na zakończenie przeglądu działalności Zarządu Głównego w okresie ostatniej kadencji trzeba wspomnieć jeszcze o trudnej sytuacji lokalowej oraz wysiłkach, jakie zostały poświęcone sprawie lepszej organizacji biura Zarządu PTL we Wrocławiu. Jeśli chodzi o lokal, to - j'ak wiadomo - Towarzystwo nasze nie dysponuje własnym pomieszczeniem. Od dawna korzystamy z nadzwyczajnej gościnności Uniwersytetu Wrocławskiego, który bezpłatnie udziela część swojej powierzchni zarówno na potrzeby naszej biblioteki i archiwum, jak również biura i magazynu wydawnictw. Niestety, sytuacja lokalowa agend Zarządu uległa w ostatnim czasie wyraźnemu pogorszeniu. Obiecany na prośbę Towarzystwa przez Uniwersytet Wrocławski w 1974 r. nowy lokal znajdował się w domu, który został rozebrany w związku z budową nowej arterii komunikacyjnej, a następnie projektowane przez Uniwersytet przeniesienie biura PTL do lokalu przy ul. Szewskiej 19/20 także nie doszło do skutku, gdyż domu tego nie opuścili poprzedni użytkownicy. W maju 1976 r. Uniwersytet zażądał opróżnienia magazynów wydawnictw PTL przy ul. Przybyszewskiego dając w zamian lokal za mały i ze względu na wysoki stopień za wilgocenia nie nadający się na magazynowanie książek. Żądanie to Uniwersytet motywował koniecznością wykorzystania pomieszczeń magazynowych na laboratoria dla nowo powstałego zakładu. W tej sytuacji Zarząd zlecił wykonanie odpowiedniej ekspertyzy specjalistom z Ossolineum we Wrocławiu i w trosce o swe dobro odmówił zgody na przeniesienie księgozbioru, zwracając się do PAN z prośbą o interwencję. W wyniku rozlicznych starań udało się eksmitowany z danych pomieszczeń księgozbiór umieścić w pozostawionych nam magazynach oraz w dwóch pomieszczeniach wygospodarowanych przez kierownictwo domu uniwersyteckiego. We wrześniu 1976 r. Uniwersytet zażądał opróżnienia dalszych pomieszczeń, w wyniku czego trzeba było przenieść archiwum PTL do czytelni, uniemożliwiając tym samym korzystanie z biblioteki. Reaktywowanie czytelni byłoby możliwe, gdyby Towarzystwu udało się zakupić metalowe szafy archiwalne, które zajmują mniej miejsca i mogą pozostawać w niestrzeżonym pomieszczeniu. Z przykrością musimy stwierdzić, że kierownictwo administracji Uniwersytetu nie wykazało tu należytego zrozumienia dla interesów Towarzystwa. Drugim przedmiotem troski Zarządu była płynność kadry pracowniczej spowodowana w pierwszym rzędzie niskimi wynagrodzeniami oraz niekiedy sytuacją rodzinną pracowników. Liczne zmiany personalne zakłócały niewątpliwie sprawną pracę biura. wymagały stałej zmiany zakresów obowiązków i odbijały się w pewnym stopniu ujemnie na sprawnej działalności biura. Obecnie Akademia przystąpiła do regulacji płac pracowniczych, co być może przyczyni się do poprawy sytuacji w tym względzie. B. D z i a ł a l n OŚć 1. Ośrodek Dokumentacji i a gen d Informacji specj alnych Etnograficznej Pod kierunkiem doc. dr hab. B. Jaworskiej wowe informacje do kart dokumentacyjnych w PTL Łodzi. Ośrodek bieżąco gromadzi podsta(kartoteka ośrodków badawczych, �KRONIKA 331 twórców ludowych, zespołów folklorystycznych, festiwali, wystaw etnograficznych, konferencji itp.) oraz materiały do kroniki w "Ludzie", ponadto kontynuował prace nad tezaurusem haseł etnograficznych opracowywanych w ramach współpracy z międzynarodowym czasopismem "Demos". W okresie sprawozdawczym przedstawiciele PTL wzięli udział w dwóch zebraniach redakcyjnych "Demos" przedstawiając stanowisko strony polskiej w problemach dyskusyjnych tezaurusa i przygotowując polską wersję tablic hierarchiczno-systematycznych. Na zlecenie Komitetu Nauk Etnologicznych PAN w Ośrodku gromadzono materiały do bieżące} bibliografii etnografii polskiej (od 1970 rol i przystąpiono do prac redakcyjnych nad bibliografią za lata 1960-1965. W ostatnim roku wdrożono także prace do przygotowania indeksu personalnego etnografów pracujących w Polsce (dla potrzeb ODiIE i KNE PAN) oraz przystąpiono do sporządzenia wykazu prac magisterskich, doktorskich i habilitacyjnych wykonanych w XXX-leciu PRL i do rejestracji aktualnie prowadzonych prac badawczych. Działalność informacyjna ODiIE polega głównie na przekazywaniu opracowań Komitetowi Nauk Etnologicznych PAN oraz instytucjom zagranicznym. 2. Redakcja Naczelna "Dziel wszystkich" O. Kolberga w Poznaniu. Pod kierunkiem red. naczelnego, prof. dra J. Burszty, oraz Komitetu Redakcyjnego złożonego z przedstawicieli PTL i PAN, placówka ta w dalszym ciągu realizowała swoje zadanie, do wykonania którego została powołana, tj. wydanie drukiem spuścizny O. Kolberga w 80 tomach pomnikowym wydawnictwie dla uczczenia 1000-lecia Państwa Polskiego realizowanym przez PTL na podstawie specjalnej uchwały Rady Państwa z dnia 13 lipca 1960 r. Od początku swej działalności Redakcja wydała 58 tomów, w tym 36 fotooffsetowych i 22 z rękopisów. Objętość wydanych tomów wynosi 1.652,2 ark. wyd., tj. około 86010całości DWOK. Wydanie Dziel wszystkich opiera się na corocznej dotacji finansowej PAN oraz na zlimitowanych przydziałach papieru, które pozwalają na wydawanie rocznie tylko po jednym tomie. Równolegle z edycją Redakcja prowadzi akcję druku wznowień tomów, których nakład został wyczerpany i które są poszukiwane na rynku księgarskim. Działalność ta opiera się na środkach Polskiego Wydawnictwa Muzycznego i Ludowej Spółdzielni Wydawniczej (wyniki działalności wydawniczej w tym zakresie zob. niżej). W okrE'sie sprawozdawczym zespół Redakcji DWOK, wyspecjalizowany w zakresie wydawania żródeł, przystąpił do opracowywania naukowego rękopiśmiennego materiału O. Kolberga jako uzupełnień do komentarzy tekstowych i muzycznych, do opracowania Jego biografii, indeksu melodycznego i in. 3. Sekcje specjalistyczne. Sekcja amerykanistyczna, pracująca w Poznaniu pod kierunkiem prof. dr Marii Frankowskiej, zajmowała się głównie przygotowaniem V ogólnopolskiego Seminarium Amerykanistycznego, które odbyło się w kwietniu 1974 r. w Poznaniu. oraz na pracach przygotowawczych do następnego seminarium. Sekcja folklorystyczna, pracująca w Opolu pod kierunkiem doc. dr hab. D. Simonides. zorganizowała wespół z Zakładem Folklorystyki Wyższej Szkoły Pedagogicznej w Opolu w dniach 19-21 listopada 1975 r. międzynarodową sesję pl. "Związki interetniczne w folklorze Zachodnich Słowian". W czasie sesji wręczono uczestnikom i gościom wydawnictwa PTL: Slqsk O. Kolberga (DWOK, t. 43), zeszyt śląski "Literatury Ludowej" i in. Udział w sesji wzięli członkowie PTL z Łodzi, Torunia, Lublina, Katowic, Opola. �332 KRONIKA W marcu 1976 r. zorganizowano w Opolu pierwsze orientacyjne zebranie na temat włączenia się członków sekcji w badania węzłowe związane z folklorem. W zebraniu uczestniczyli członkowie z Łodzi (dr Hajduk-Nijakowska). Na zebraniu opracowano projekt kwestionariusza do badań terenowych nad stanem współczesnego folkloru słownego. Sekcja muzealna, pracująca pod kierunkiem prof. dr M. Znamierowskiej-Priifferowej, zrealizowała wiele zamierzeń. W powiązaniu z planem pracy sekcji, mgr A. Tyszkowa opracowuje zagadnienia dokumentacji muzealnej. Praca jej zmierza do unowocześnienia rozwiązań dokumentacyjnych i organizacyjnych muzealnictwa etnograficznego, co ma na celu bardziej planowe wyszukiwanie i opracowywanie zbio!'ów muzealnych w oparciu o elektroniczną technikę obliczeniową (ETO), wymagającą opracowania poszczególnych systemów klasyfikujących zbiory w zakresie dokumentów pisanych, ikonograficznych i wytworów rąk ludzkich. Problem ten będzie mógł być zreferowany zapewne za kilka miesięcy. Dr J. Cza}kowski z Muzeum Budownictwa Ludowego w Sanoku zebrał materiał uzyskany jako odpowiedź na ankietę rozesłaną do muzeów, dotyczącą formy dokumentacji, rodzajów oraz ilości obiektów architektury ludowej w skansenach. Prof. dr M. Znamierowska-Priifferowa opracowała zarys układu grup narzędzi rybackich według wzorów proponowanych przez szereg specjalistów, rozszerzony o podgrupy narzędzi występujących w Polsce. Nawiązane przez nią kontakty oraz odbyte wykłady i seminaria, m. Ln. na Wydziale Muzealnym w Leicester, przyczyniły się do zapoczątkowania lub intensyfikacji wymiany naszych publikacji muzealnych z placówkami etnograficznymi w Szkocji, Anglii, Walii i Irlandii Północnej, gdzie jest duże zainteresowanie polskim muzealnictwem etnograficznym. Sekcja muzealna, udzielając pomocy administracyjno-organizacyjnej, przyczyniła się do powstania Zespołu do Badania i Ochrony Zabytków Rybołówstwa Tradycyjnego w Polsce przy Komitecie Nauk Etnologicznych PAN. Dalszy plan pracy Sekcji przewiduje m. in. zwołanie konferencji poświęconej podstawowym zagadnieniom dokumentacji muzealnej oraz zapoczątkowanie opracowania systematyki wybranych zagadnień kultury ludowej w oparciu o materiały zebrane w muzeach oraz o odnośną literaturę polską i obcą. 4. Biblioteka Główna i wymiana wydawnictw. N a b y t k i. W okresie sprawozdawczym wpłynęło do Biblioteki 3 178 vol. .. ~----_. __ ..-._--_._- Okres --_._- -~- ---- VI 1973-VII i974 VlI ]974-VIJI ]975 VIII 1975-VIII 1976 ._-----_ .. _ 1973-]976 -_ . .. ._--_. ---- Wymiana Zakup ]047 938 958 2943 ~--_. ,._- Inne Razem vol. 55 40 82 22 ]5 21 1124 993 10ól ]77 58 3178 Zarówno dzieła zwarte, jak i czasopisma, pochodzą głównie z wymiany krajowej i zagranicznej. Wartość dzieł pochodzących z wymiany za okres sprawozdawczy wynosi 102.520,77 zł. Zakup książek zagranicznych dokonywany jest za pośrednictwem Ośrodka Rozpowszechniania Wydawnictw Naukowych PAN w Warszawie. Rocznie przeznacza się na ten cel około 10000 zł. W związku z rocznym przyrostem księgozbioru w ilości około 1000 vol. istnieje problem składowania napłYwających książek. U d o s t ę P n i a n i e k s i ę g o z b i o r u. W okresie sprawozdawczym udostępniono czytelnikom w różnej formie łącznie 40 371 vol. �333 KRONIKA _ ..... _---- Lata Liczba czytelników w czytelni i wypożyczalni ----1973/1974 1974/1975 1975/1976 Razem 1973-1976 ------ Liczba wypoLiczba wypożyczeń książek życzeń książek i czasop. poza bibliotekę w czytelni ----_._----- --------- 2427 2400 2411 ll902 9666 13623 1800 1500 1600 7238 35191 4900 --'--------- Liczba książek wysl. do innych bibliotek 70 100 110 --- --"---"-'--'280 ... _----_._------ W latach 1974-1975 czytelnia biblioteki czynna była tylko 3 godz. dziennie. od września 1975 r., tj. po zaangażowaniu w bibliotece absolwentki Studium Bibliotekarskiego, czytelnia otwarta jest 6 godz. dziennie i dodatkowo 2 razy po południu do godz. 18-tej. Z czytelni biblioteki korzystali w większości studenci etnografii, archeologii i innych dyscyplin oraz pracownicy naukowi Uniwersytetu Wrocławskiego, poza tym osoby zainteresowane wybraną problematyką (pracownicy Izby Rzemieślniczej, radia i telewizji, domów kultury i in.). Z wypożyczeń poza bibliotekę korzystali w większości również studenci oraz pracownicy naukowi różnych kierunków, członkowie PTL i in. W bardzo dużym stopniu ze zbiorów biblioteki korzystali pracownicy Polskiego Atlasu Etnograficznego_ W obiegu książek najwięcej kłopotu sprawiali niektórzy członkowie PTL, którzy mimo upomnień nie zwracali w terminie wypożyczonych tytułów. Pod względem wypożyczeń biblioteka jest kontrolowana przez Główną Komisję Rewizyjną PTL i Biuro Finansowe P AN. Zarządzeniem nr 49/71 Sekretarza Naukowego PAN z dnia 16 XII 1971 r. w sprawie organizacji i działania sieci bibliotek naukowych PAN, biblioteka PTL została włączona do sieci bibliotek P AN i pozostaje pod opieką biblioteki Ossolineum we Wrocławiu. I n f o r m a c j a b i b l i o t e c z n a. W okresie sprawozdawczym biblioteka udzieliła ok. 700 informacji ustnych i pisemnych na temat poszukiwanych książek oraz wielu porad korzystającym z biblioteki w zakresie opracowywanych zagadnień. Biblioteka współpracuje z Zakładem Katalogów Centralnych Biblioteki Narodowej w Warszawie, wysyłając opisy dzieł zwartych otrzymywanych z zagranicy, oraz z Działem Katalogów Centralnych Biblioteki PAN w Warszawie, przekazując opisy czasopism zagranicznych. Dzięki temu zbiory nasze dostępne są zainteresowanym ~poza ośrodka wrocławskiego. S k o n t r u m w B i b I i o t e c e. W 1973 r. zinwentaryzowano część dzieł zwartych i czasopism, był to sprawdzian wyrywkowy; w 1974 czasopisma holenderskie i austriackie; w 1975 - czasopisma duńskie, afrykańskie, japońskie, tureckie, wietnamskie, "judaica", Ameryki Lac., kubańskie, belgijskie, fińskie, estońskie i łotewskie; w 1976 - czasopisma angielskie i francuskie. W y m i a n a w y d a w n i c t w. W okresie sprawoz-dawczym prowadzono wymianę z 55 instytucjami w kraju i 170 za granicą. W 1976 r. nawiązaliśmy współpracę z Muzeum Sląskim w Opawie, z Instytutem Etnomedycyny w Hamburgu oraz z Biblioteką Europejskiej Etnologii Uniwersytetu w Marburgu. Poza tym zwróciliśmy się z propozycją nawiązania wymiany wydawnictw do kilkunastu instytucji m. in. w Czechosłowacji, Rumunii, Belgii i W. Brytanii. Należy tu pod- �334 KRONIKA. kreślić, że drogą wymiany Biblioteka otrzymuje rocznie przeszło 200 periodyków i serii wydawniczych oraz kilkadziesiąt publikacji zwartych, z czego 80% to wydawnictwa zagraniczne. Wzamian wysyłamy nasz rocznik "Lud", dwumiesięcznik "Literatura Ludowa" oraz zapasy pozostałych wydawnictw wydanych w ubiegłych latach. Dzięki wymianie wydawnictwa Towarzystwa docierają do 36 krajów. 5. Archiwum Ze względu na brak odpowiedniej powierzchni archiwum znajdowało się w pomieszczeniach magazynowych PTL. Materiały, po uprzednim zamówieniu, udostępniane były zainteresowanym w czytelni biblioteki, jedynie w uzasadnionych wypadkach za zgodą Zarządu niektóre mogły być wypożyczone poza siedzibę PTL. Obecna sytuacja lokalowa PTL pobudza Zarząd do usilnych starań o właściwe pomieszczenie dla archiwum. III. D z i a ł a l n ość O d d z i a łów Poszczególne Oddziały działają w zróżnicowanych warunkach i posiadają różną liczebność oraz wykazują zróżnicowaną aktywność. Liczebność Oddziałów: Oddział Warszawski liczy 99 członków, Łódzki 91, Krakowski 77, Poznański 76, Wrocławski 70, Mszana Dolna 67, Oddział Toruński 61, Lubelski 29, Łańcucki 26, Sląski 19, Koszaliński 18, Gdański 16, Sanocki 13, Przemyski 24, Zakopiański 11, Kielecki 10, Opolski 10 i Zielonogórski 10. W związku z różnymi warunkami środowiska Oddziały prowadzą odmienną działalność. Np. Oddział Krakowski koncentruje się na urządzaniu dorocznych monotematycznych sesji naukowych, Oddziały Sląski i Łódzki na akcji wydawniczej, Oddział Łódzki ponadto na pracy w Kole Miłośników Folkloru Łodzi, Oddział Toruński prowadzi akcję kolportażową, Lubelski i w Mszanie Dolnej prowadzą szeroką akcję samokształceniową. Praca najmniejszych Oddziałów ogranicza się prawie całkowicie do pracy indywidualnej zrzeszonych członków. Jak z powyższego widać trudno jest wypracować Towarzystwu jakiś jeden model działania, co niekiedy oddziaływuje ujemnie na możliwości przeprowadzenia akcji, których zasięg objąłby wszystkich członków naszego Towarzystwa. IV. W okresie D z i a ł a l n ość sprawozdawczym w y daw n icza ukazały się drukiem T o war zy st w a następują~ tytuły: Czasopisma "Lud", pod red. prof. dra J. Burszty t. t. t. t. 57 (poświęcony VlI Międzynarodowerr.u Kongresowi Slawistów) 58 59 (poświęcony XXX-leciu PRL) 60 (dedykowany Prezesowi PTL Adamskiej) 29,16 ark. wyd. 29,00 " 30,00 " 30.00 " prof. dr K. Zawistowicz- "Łódzkie Studia Etnograficzne", pod red. prof. dr K. ZawistowiczAdamskiej t. 15 t. 16 10,75 ark. wyd. 12,00 " t. 17 13,00 " �KRONIKA "Literatura Ludowa" pod red. prof. dra Cz. Hernasa rocznik XVII, z. 4-6/73 rocznik XVIII, z. 1-6/74 rocznik XIX, z. I - 6/75 rocznik XX, z. 1-3/76 15,00 30,00 30,00 15,00 ark. wyd. " " " 243,91 Pozycje zawarte W serii "Biblioteki Popularnonaukowej": t. 8 E. Ozgowicz, Śląska rzeźba ludowa w drewnie, pod red. doc. dra A. Nasza. Wyd. w 1973 r. 10,84 " W serii "Prac i Materiałów Etnograficznych": t. 27 E. Kucharska, A. Nasz. S. Rospond, Wieś śląska w 1840 r. Relacje z podróży naukowej /. /. Sriezniewskiego po Śląsku, pod red. doc. dra A. Nasza. (Pracę wydano wspólnie z Opolskim Towarzystwem Przyjaciół Nauk). Wyd. w 1973 r. 13,75 " Folklor robotniczej Łodzi. Poklosie konkurusu, pod red. B. Kopczyńskiej-Jaworskiej, J. Kucharskiej i J. P. Dekowskiego. (Publikacja wydana jako tom "Literatury Ludowej", R. XII -XV, wypełniający lukę powstałą w latach 1969-1971). Wyd. w 1976 r. 16,00 " Katalog wydawnictw PTL 2,00 " 42,59 Dzida wszystkie Oskara Kolberga t. 51 Sanockie-Krośnieliskie cz. Ul, 1973 t. 49 Sanockie-Krośnieńskie cz. I 1974 t. 61 Pisma muzyczne cz. I 1975 Łącznie w okresie sprawozdawczym wydano " 41,90 " 43,50 " 25,20 " "----_.~110,60 ,. 397,10 " Według planu wydawniczego Towarzystwa na rok 1976 ukażą się jeszcze: "Literatura Ludowa", rocznik XX, z. 4·6/76 15 ark. wyd. "Łódzkie Studia Etnograficzne", t. 18 10 DWOK, t. 56 Ruś Czerwona cz. I 40 65 W opracowaniu redakcyjno-graficznym i w druku znajdują się dalsze 2 tomy DWOK: 57 Ruś Czerwona cz. II (ok. 50 ark.) i 62 Pisma muzyczne cz. II (ok. 45 ark.). Tomy te ukażą się w latach 1977-1978. W opracowaniu redakcyjnym i autorskim znajdują się wszystkie pozostałe tomy (łącznie 19 pozycji). Ponadto nakładem Polskiego Wydawnictwa Muzycznego i Ludowej Spółdzielni Wydawniczej ukazują się wznowienia tomów wyczerpanych. Po wznowieniu w 1974 r. t. 1 Pieśni ludu polskiego z nowym wstępem w wersji angielskiej, w 1976 r. ukazało się III wyd. t. 2 Sandomierskie (obydwa wznowienia nakładem PWM). W druku znajdują się wznowienia: t. 3-4 Kujawy cz. I-II i t. 5-6 Krakowskie cz. I-II (PWM) oraz t. 7-8 Krakowskie cz. III-IV i t. 60 Prz1Jslowia (LSW). W planie są dalsze wznowienia. PTL uzyskuje każdorazowo od wydawców zwrot wartości diapozytywów wykorzystanych przy wznowieniach (z wyjątkiem t. 60, który nie był wykonany fotooffsetowo i nie ma diapozytywów). Za uzyskane środki Towarzystwo zakupuje wznowione egzemplarze, które udostępnia osobom i instytucjom komple- �KRONIKit tującym DWOK; część tych egzemplarzy stanowi żelazny zapas wznowionych pozycji. W przygotowaniu redakcyjnym znajdują się także następne numery czasopism oraz inne tytuły. Należy tu podkreślić regularność ukazywania się "Literatury Ludowej", która począwszy od 1972 r., kiedy to redakcję merytoryczną przejął prof. dr Czesław Hernas, ukazuje się punktualnie co dwa miesiące, ku zadowoleniu odbiorców krajowych i zagranicznych. Zaawansowany tok prac wydawniczych wskazuje na to, że mimo trudności plan wydawniczy na rok 1976 zostanie wykonany w 100"/0. Z powyższego zestawienia wynika, że w okresie sprawozdawczym Towarzystwo wydawało głównie czasopisma, tj. "Lud", "Literaturę Ludową" i "Łódzkie Studia Etnograficzne" (łącznie ok. 60% wydawnictw). Ograniczeniu uległy wydawnictwa książkowe, w tym także Dzieła wszystkie O. Kolberga, które od 1972 r. ukazują się w ilości tylko po jednym tomie rocznie. Wynikło to z tego, że na skutek poważnych trudności, jakie wystąpiły na światowym rynku papierniczym, a tym samym i w polskim ruchu wydawniczym, Polska Akademia Nauk ograniczyła Towarzystwu limit objętościowy wydawnictw ze 170 arkuszy wyd. w latach 1970-1973 do 110 arkuszy rocznie w latach następnych, przyznając 70 ark. na czasopisma i 40 na DWOK. Z tego też względu w okresie 1974-1975 nie v/ydaliśmy żadnej pracy zwartej w ramach naszych serii: tj ... Prac Etnologicznych", "Prac i Materiałów Etnograficznych", "Archiwum Etnograficznego", "Biblioteki Popularnonaukowej" i "Atlasu Polskich Strojów Ludowych". Zarząd Główny i Rada Wydawnicza PTL ponawia nieustannie starania w Polskiej Akademii Nauk o zwiększenie limitu arkuszowego na druk publikacji zwartych-seryjnych: Jednak na lata 1976-1977 Akademia przydzieliła Towarzystwu tylko arkusze na stałe czasopisma i 1 tom DWOK rocznie. Należy tu jednak zaznaczyć, że kilkuletnie starania w Polskiej Akademii Nauk o przyznanie dodatkowych arkuszy na realizację zaległych roczników "Literatury Ludowej" i równoczesne starania w Naczelnym Zarządzie Wydawnictwo zezwolenie na ich druk, przyniosły wynik w postaci wspomnianej wyżej publikacji Folklor robotniczej Łodzi. Praca ta (o objętości 16 ark. wyd. w nakładzie 1000 egz.) ukazała się dzięki pomocy finansowej wydziału kultury m. Łodzi, który pokrył wszystkie koszty w kwocie 150 tys. zł. Publikacja uzyskała nader życzliwe recenzje prasowe, a największą miarą jej sukcesu jest fakt, że w kilka tygodni po wydrukowaniu nakład został całkowicie wyczerpany. Poza planem wydawniczym P AN, dzięki pomocy finansowej Zarządu Głównego "Cepelii", Towarzystwo wyda w 1976 r. w ramach serii "Atlas Polskich Strojów Ludowych" zeszyt pt. Strój kielecki, opracowany przez A. Jacher-Tyszkową, pod red. prof. dr A. Kutrzeby-Pojnarowej. Będzie to już 31 zeszyt APSL. Publikacja ta znajduje się w druku. Perspektywiczny plan wydawniczy Towarzystwa na lata 1977-1980 przewiduje wydanie w grupie czasopism kolejnych 4 roczników "Ludu" (t. 61-64) po 30 ark. wyd. i "Literatury Ludowej" (R. XXI-XXIV) również po 30 ark. oraz "Łódzkie Studia Etnograficzne" (t. 19-22) po 10 ark. rocznie, razem 280 ark. wyd. W grupie wydawnictw książkowych plan przewiduje jedynie 4 kolejne tomy DWOK: 57 Ruś Czerwona cz. II, 62 Pisma muzyczne cz. II, 68-69 Utwory instrumentalne i wokalne cz. I-II, razem ok. 160 ark. wyd. Podsumowując, należy stwierdzić, że działalność wydawnicza Towarzystwa ze względu na swój wąski profil naukowy, niskie nakłady i ceny tytułów oraz stosunkowo duże koszty, jest nierentowna. Wiele publikacji może ukazywać się drukiem jedynie dzięki pomocy zainteresowanych instytucji. �337 KRONIKA V. D z i a ł a l n ość f inansowa Podstawą działalności finansowej Towarzystwa są budżety roczne zatwierdzane przez Polską Akademię Nauk, która dotuje PTL i nadzoruje wykorzystanie przyznanych środków. Dla zorientowania w wysokości posiadanych środków oraz sposobach ich wydatkowania zgodnie z przeznaczeniem, służą poniższe dane, ujmujące w kwotach łącznych zarówno wydatki, jak i dochody w latach 1973-1975: Dochody Dotacje Wpływy Wpływy Dotacje budżetowe ze składek członkowskich ze sprzedaży na prace zlecone Plan 4.995.410 76.550 1.457.403 489.930 Wykonanie 4.995.410 40.359 974.943 773.176 7.019.293 6.783.888 ---------------------- Razem W sprawie nie wykonania planu wpływów ze składek członkowskich należy wyjaśnić, że chociaż przeprowadzona weryfikacja członków PTL spowodowała skreślenia z listy szeregu osób, co w rezultacie o czym już była mowa zmniejszyło stan zadłużenia członków w zakresie składek, nadal wiele osób nie spełnia obowiązku bieżącego regulowania tej należności. Sprawa ta wymaga dalszej troski wszystkich Oddziałów. Jeśli zaś chodzi o wpływy ze sprzedaży - mniejsza niż planowana sprzedaż wydawnictw własnych wynikła m. in. z ograniczonej ilości pozycji wydawniczych, spowodowanej brakiem arkuszy wydawniczych i trudnościami w uzyskaniu przydziału papieru. W okresie 1973-1975 wydatkowano na działalność: Koszty wg preliminarza Administracja Biblioteka Popularyzacja Wydawnictwa Zarządu Gł. Wydawnictwa DWOK Akcje zlecone Razem Plan 771.374 243.582 294.042 1.552.162 2.932.114 478.936 Wykonanie 770.993 256.737 245.548 1.800.981 2.382.168 518.912 6.272.210 5.976.339 ------- -- ---- Łączne wydatki na administrację, bibliotekę i popularyzację wykonano poniżej planu zgodnie z zaleceniem oszczędnościowym Polskiej Akademii Nauk. Wydatki na działalność wydawniczą uwarunkowane zostały ograniczonym limitem arkuszowym, szczególnie w działalności DWOK, co w pełni uzasadnia poziom wykonania. Przekroczenie planu akcji zleconych, uzależnione od finansowania jednostek terenowych, zostało zaakceptowane przez P AN. W I półroczu 1976 wydatkowano: Koszty wg preliminarza Plan roczny Administracja 296.232 126.421 Biblioteka 121.643 Popularyzacja Wydawnictwa Zarządu Gl. 618.638 Wydawnictwa DWOK 897.573 129.900 Akcje zlecone Razem 22 - Lud. tom LX! 2.190.407 Wykonanie w I p6łr. 154.308 51.981 32.561 138.373 193.808 14.453 585.484 �Wykorzystanie Lp. Treść § _ .. .. _-_ .... _--_ .._ .... __ . I. Osobowy fundusz płac Bezosobowy fundusz płac Fundusz honorariów Nagrody i inne wynagrodzen ia Podatki od wynagrodzeń Fundusz na podróże krajowe Materiały i przedmioty Podróże zagraniczne Usługi materialne Usługi niematerialne II. Ubezpieczenia społeczne 12. Zakładowy fundusz mieszkaniowy 13. Różne wydatki 14. Zakładowy fundusz socjalny 2. 3. 4. 5. 5. 7. 8. 9. 10. ------- ..-.'--'.-_ 11 12 13 15 16 18 31 35 36 37 41 46 49 69 1973 .. -._- _ .. 1974 --"-"- ------------_._- 459.1 78 82.329 417.272 13.281 2.460 18.307 72.748 30.049 822.112 34.458 7 J.551 621.514 32.280 81.870 2.189 2.296 6.087 ..__ . '-'---"'---"'--" 2.025.159 Płany roczne ,-.-.- ..... _- 2.084.314 ---- -_ .. _- "-'"" --- .. 1.928.920 "'---_._._---_ 2.165.800 .....• .. Razem 1973-1975 I półr. 1976 1.485.085 282.142 1.289.259 35.438 56.911 107.485 157.062 33.999 2.165.037 101.300 240.665 4.369 7.140 10.447 251.070 30.083.50 103.016,50 -_.__ ._-_._ .._--_._-----------500.072 90.357 415.841 6.739 52.081 44.589 55.444 3.950 721.411 34.562 87.244 2.180 3.430 4.360 525.835 109.456 456.146 15.418 2.370 44.589 28.870 1.414 Razem 1975 rodzajowe funduszy 2.022,096 - ._------ -_ ..... ----_ .. - 24.434, -8.848,60 21.593,70.854,40 30.232,85 43.045,72 845,20 1.460,70 ------ 5.976.339 2.022.260 ----- -- 6.272.210 .' -_ .._._---, 585.484,47 -- .. _------ 2.190.407, - --.-_._-- -- ._--_ .. ~ :>:l O Z ~ ;.. �Zestawienie nakładów Rok na akcje wydawnicze 1973-1975 Tytuł Lp. Ilość ark. Całkowity koszt 1973 3. 4. 5. 6. 30 58 8 11 10 42 "Literatura Ludowa", z. 1-6 "Lud", t. 56 i 57 Dumy ukraińskie Śląska rzeźba ludowa "Łódzkie Studia Etnograficzne", t. 15 Dzieła wszystkie O. Kolberga', t. 51 Razem 1973 1. 2. 1974 3. 4. 5. 1975 2. 3. 4. 25 30 14 12 . 64.099 120.887 17.439 20.415 10.054 175.313 1.671.048 --------' 44 ---- ---- 181.886 ł 58.226 108.042 126.175 832.874 54.254 60.644 32.707 62.850 124.409 Razem 1975 103 1.351.798 339.149 387 4.430.049 1.082.220 Ogółem 1973-1975 ------------ __ .-.' ._--- --_ .. ".' -.,. ---- ----_._---------- --- --,,- -------.------_ ---- 5 , Podane nakłady działalności DWOK dotyczą zarówno efektywnie ukazujących się drukiem poszczególnych pozycji wydawniczych, jak i dalszych pozycji pozostających w opracowaniu. zaliczkowanych od lat z tytułu honorariów i silą rzeczy wpływających na wyższe koszty w latach sprawozdawczych. 210.423 202.903 164.783 673.689 _ .. 6.822 5.618 8.890 12.058 6.104 20.871 408.207 ---- 125 -_ .._-30 30 13 30 "-- 1.407.203 -. "Literatura Ludowa", z. 6/1974, 1-5/1975 "Lud", t. 59 "Łódzkie Studia Etnograficzne", t. 17 Dzieła wszystkie O. Kolberga", t. 61 Razem 1974 1. 204.672 325.822 71.314 132.640 61.044 875.606 159 "Literatura Ludowa", z. 1-5 "Lud", t. 58 Wid opołska "Łódzkie Studia Etnograficzne", t. 16 Dzieła wszystkie O. Kolberga6, t. 49 Koszt I ark. -----"._------------.- --_._._---- 1. W tym honoraria -- 7.275 5.274 7.744 10.514 18.929 334.864 ..... ,-,-----_._. 76.276 86.314 89.271 87.288 7.014 6.763 12.675 22.456 �340 KRONIKA Należy wspomnieć o ukazaniu się drukiem w lipcu 1976 "Ludu" t. 60, co zwiększyło wykonanie działalności wydawniczej Zarządu Gł. o dalsze 150 tys. zł. Wykorzystanie rodzajowe funduszów przedstawia załączona tabela (s. 340). Porównanie planów rocznych z wykonaniem wskazuje na znaczne oszczędności finansowe przy jednoczesnym wykonaniu zadań rzeczowych. Na podkreślenie zasługuje fakt, iż pozycje limitowane, jak płace, fundusz bezosobowy oraz honoraria i delegacje, pozostają w zasadzie na niezmienionym poziomie. Wysokie nakłady wydawnicze mogły być dokonane dzięki zwiększonej w 1975 r. dotacji Polskiej Akademii Nauk na pozycje: działalność Zarządu Gl. i Redakcji DWOK. Należy zaznaczyć, że niektóre pozycje ukazały się dzięki pomocy finansowej udzielonej Towarzystwu z zewnątrz. Nakłady na pozycje wydawnicze zakończone w latach 1973-1975 ilustruje załączona tabela (s. 341). W I półroczu 1976 ukazały się drukiem dalsze pozycje wydawnicze, mianowicie: 1. Katalog 2. FoLkLor robotno Łodzi Razem 2 ark., koszt. całko 17.149 w tym honor. 5.575 71.211 16 ., 154.290 " " 171.439 76.786 18 ark. Obok akcji wydawniczej Zarządu, Oddziały Towarzystwa prowadziły w okresie sprawozdawczym akcje badawcze. Jednakże tylko badania Oddziału Łódzkiego były finansowane i zlecane bezpośrednio temu Oddziałowi (badania w Bełchatowskiem. i Bytowskiem). W 1974 r. szczegółową kontrolę działalności PTL za okres od l lipca 1971 do 30 czerwca 1974 r. przeprowadziła inspektor PAN, mgr Zofia Jaszczołt. Kontrola wykazała znaczną poprawę organizacji pracy, ewidencji, sprawozdawczości i gospodarki finansowej Towarzystwa, zwróciła też uwagę na potrzebę zlikwidowania zaległości w opłacie składek członkowskich oraz zmniejszenie zapasu wydawnictw. Kontrole statutowe Głównej Komisji Rewizyjnej, o których już była mowa, stwierdzały pewne usterki formalne w dokumentacji finansowej nadesłanej z Oddziałów oraz również mocno akcentowały nadmierne zapasy magazynowe i zaległe składki członkowskie. Periodyczne kontrole terenowych władz finansowych, ZUS i PZU nie stwierdziły uchybień. Zalecenia pokontrolne zostały w znacznej części wykonane, pozostałe, jak np. uregulowanie składek członkowskich lub upłynnienie zapasów magazynowych, są w trakcie realizacji. Na zakończenie sprawozdania finansowego należy podkreślić, że dzięki uzyskanej w 1975 r., w wyniku specjalnych starań, dodatkowej dotacji na pokrycie zadłużenia wynikłego ze wzrostu kosztów poligraficznych, Towarzystwo nasze po raz pierwszy od 9 lat znajduje się w korzystnej sytuacji finansowej. Należałoby • tę szansę w pełni wykorzystać poszerzając maksymalnie nasz zakres działalności. Bronisława Jaworska �341 KRONIKA RAMOWY PLAN PRACY POLSKIEGO NA LATA TOWARZYSTWA 1976-1980 LUDOZNAWCZEGO Działalność PTL prowadzona jest w dwóch głównych pionach organizacyjnych: - poczynania kierowane bezpośrednio przez Zarząd Główny oraz powoływane przy nim sekcje specjalistyczne; - działania podejmowane z inicjatywy poszczególnych Oddziałów według planów przystosowanych do potrzeb i właściwości poszczególnych środowisk. L Plan pracy Zarządu Głównego Towarzystwo stawia sobie za cel w pierwszym rzędzie wymianę poglądów, osiągnięć oraz doświadczeń różnych środowisk naukowych, skupiających etnografów i specjalistów z dziedzin pokrewnych (folklorystów, muzeologów itp.), jak również zaktywizowanie członków i sympatyków Oddziałów terenowych przez włączenie ich do prac badawczych, które w miarę możności będą ukierunkowywane przez potrzeby ogólnopolskich planów naukowych z perspektywą włączenia PTL do badań węzłowych czy międzyresortowych. A. Szczegółowy plan pracy w zakresie prac badawczych przewiduje: 1) Akcję szkolenia przyszłych korespondentów terenowych PTL zbierających informacje dla potrzeb konkretnych opracowań naukowych związanych jak było przewidziane wyżej z ogólnopolskim pięcioletnim planem badań naukowych. W ramach tej akcji przewidujemy: a) w latach 1976-1977 zorganizowanie ogólnopolskiej sieci korespondentów; b) organizowanie dla korespondentów co 2 lata sesji szkoleniowej z wykładami. O ile uzyskalibyśmy fundusze na ten cel ,od koordynatora tematu węzłowego, pierwsza sesja zostałaby zorganizowana już w końcu 1976 r.; c) przygotowanie i rozprowadzanie kwestionariuszy badawczych, opracowywanie wyników badań. 2) Rozwijanie działalności Ośrodka Dokumentacji i Informacji Etnograficznej w Łodzi (uruchomionego w 1968 r.): a) doskonalenie naukowych metod pracy Ośrodka (problematyka klasyfikacji i systematyki zasobów); b) organizowanie na zlecenie Komitetu Nauk Etnologicznych PAN prac nad bibliografią bieżącą etnografii polskiej i wyborami bibliograficznymi dla bibliografii międzynarodowych; c) rozwijanie działalności usługowej, pomoc w przygotowywaniu ekspertyz w dziedzinie etnografii; d) gromadzenie dalszej dokumentacji życia naukowego i folklorystycznych poczynań organizacyjnych, 3) Gromadzenie i opracowywanie księgozbioru Biblioteki Centralnej PTL. B. Upowszechnianie osiągnięć etnografii polskiej w kraju i za granicą oraz dokształcanie kadry etnograficznej. 1) Przygotowywanie dorocznych sesji naukowych z okazji Walnych Zgromadzeń Delegatów PTL: 1976 - sesja w Krakowie poświęcona kulturze ludowej ziemi krakowskiej; 1977-1980 - coroczne sesje połączone z Walnymi Zgromadzeniami Delegatów; tematyka uzależniona będzie od decyzji podjętych, zgodnie ze statutem, na kolejnych Walnych Zgromadzeniach Delegatów. �3-!2 KRONIKA 2) Organizowanie sesji naukowych okolicznościowych i tematycznych, m. in. w latach 1977 i 1979 VII i VIII sesje amery'kanistyczne Sekcji amerykanistycznej PTL w Poznaniu (kier. nauk. prof. dr M. Frankowska). 3) Współpraca z bratnimi towarzystwami ludoznawczymi w krajach demokracji ludowej, ze Słowackim Towarzystwem Ludoznawczym w ramach dwustronnej umowy o współpracy. 4) Propagowanie czynnego udziału etnografów polskich w poczynaniach zagranicznych. 5) Prowadzenie akcji wydawniczej (wg planów omówionych wyżej). II. P l a n p r a cy O d d z i a łów W planach działalności Oddziałów istnieją różne kierunki, przy czym zaznaczyć należy, że dokonanie podziału dziedzin działalności, jaki zastosowano w planie Zarządu, jest trudne do przeprowadzenia z uwagi na zróżnicowany charakter środowisk, w których Oddziały pracują. Generalnie przewidują one: 1) Badania naukowe nad kulturą ludową regionu, powiązane z działaniem na rzecz ochrony zabytków, organizowaniem "izb pamiątek", małych skansenów in situ w powiązaniu z szeregiem instytucji kulturalnych działających w tym samym regionie. Ponadto Oddziały włączą się z czynną pomocą przy organizowaniu sieci koresponden tów. 2) Realizowanie opracowań popularnonaukowych, takich jak informatory, katalogi, foldery, przewodniki i inne wydawnictwa okolicznościowe - materiały ze zjazdów, konferencji lokalnych itp. Wydawnictwo stałe posiada jedynie Oddział Łódzki ("Łódzkie Studia Etnograficzne"), pozostałe Oddziały będą korzystać z wszelkich dostępnych dla nich wydawnictw lokalnych i ogólnopolskich. 3) Organizowanie odczytów: a) dla członków PTL samokształceniowych, b) popularnonaukowych, samodzielnie lub we współpracy z takimi instytucjami, jak domy kultury, PTTK, PPK-"Ruch" oraz towarzystwa regionalne, zakłady pracy, uczelnie itp. 4) Organizowanie sesji bądź seminanow naukowych poświęconych zagadnieniom kultury regionu, na terenie którego Oddział działa, zwykle w powiązaniu z różnego rodzaju "dniami", festiwalami itp. 5) Pomoc w organizowaniu wystaw sztuki ludowej, konkursów, festiwali itp. Opieka nad twórcami ludowymi. 6) Prace w kołach zainteresowań. INFORMACJA O DZIAŁALNOSCI ODDZIAŁOW ODDZIAL PTL W LATACH 1973-1976 GDAŃSKI W okresie sprawozdawczym Oddział liczył 16 członków. W skład Zarządu wchodzili: dr L. Malicki - prezes, mgr T. Sadkowski - wiceprezes, mgr K. Szałaśna sekretarz, mgr E. Szymroszczyk skarbnik. Komisja Rewizyjna: red. T. Bolduan - przewodniczący, mgr M. Halicka i mgr E. Went - członkowie. Zarząd odbył 17 posiedzeń, Oddział 6 zebrań, w tym 1 wyborcze; 3 zebrania odbyła Komisja Rewizyjna. Na plenarnych zebraniach członków Oddziału wygło- �KRONIKA 343 szono następujące referaty na temat skansenów oraz muzealnictwa na Pomorzu Gdańskim: dr L. Malicki, Węgierski skansen etnograficzny w Szentendre; mgr B. Malinowski, Skanseny fińskie i sztokholmski; mgr B. Wieczorek, Koncepcja nowej wystawy etnograficznej w Muzeum Kaszubskim w Kartuzach; mgr T. Lasowa, Wystawy etnograficzne w Muzeum Regionalnym w Pucku. Dwa spotkania członków odbyły się w ośrodkach muzealnych w Kartuzach i Pucku i były połączone ze zwiedzeniem wystaw, przeglądem prac inwentaryzacyjnych, oceną krytyczną działalności i udzieleniem rad dotyczących ukierunkowania rozwoju placówek. Goszczono także w Muzeum Piśmiennictwa i Muzyki Kaszubsko-Pomorskiej w Wejherowie. Zaznajomiono się i dyskutowano nad aktualnymi planami wystawienniczymi, w których dominuje urządzenie skansenu w zabytkowej chacie rybackiej w Nadolu nad jeziorem Zarnowieckim oraz planami naukowymi i wydawniczo-oświatowymi tej rozwijającej się placówki. Ponadto w ramach akcji popularyzacyjnej mgr H. Sampławska: wygłosiła szereg referatów z zakresu kultury ludowej Pomorza Historia i kultura ludowa Dolnego Powiśla referat w Liceum Ogólnokształcącym w Kwidzynie, Zwyczaje i obrzędy weselne w Klubie Seniora przy PDK w Kwidzynie, Sztuka ludowa Pomorza Gdańskiego w Muzeum w Grudziądzu, Zwyczaje wiosenne na Pomo-rzu w Powiatowej Bibliotece w Kwidzynie, Sztuka ludowa Dolnego Powiśla w Klubie Pomerania, Obrzędy doroczne na Pomorzu - w Domu Spokojnej Starości w Kwidzynie. Zywc kontakty podtrzymywano także z Towarzystwem "Pax", dla którego dr L. Malicki przygotował bogato ilustrowany odczyt pt. Kaszubski rok obrzędowy, \\ ygłoszony w Klubie Domu Kultury w Pucku. Impreza była połączona z udaną sprzedażą wydawnictwa "Sztuka ludowa na Pomorzu Gdańskim". Oddział Gdański współpracował z wieloma instytucjami. Zorganizował dwa "Poranki folklorystyczne" w Pałacu Opatów w Oliwie, prezentując publiczności 10 lutego 1974 r. Regionalny Zespół Tancerzy przy Powiatowym Domu Kultury w Kościerzynie oraz Kapelę Ludową Cirockich i 12 maja 1974 r. Ludowy Zespół Dramatyczny z Gnieżdżewa z przedstawieniem pt. Deguse (dyngus). Współpracowano z miejscową Jednostką Wojskową w Oliwie podczas Zlotu Wojskowych Grup PTTK, oprowadzając po wystawach etnograficznych 500 osób (K. Szałaśna). Przeprowadzono szkolenie z zakresu kultury ludowej Pomorza dla 30 osób na kursie przewodników PTTK. M. Buczkawska i T. Sadkowski wzięli udział w organizowaniu niektórych imprez "Jarmarku Wdzydzkiego" (20-22 lipca 1974 r.). M. Halicka brała udział w organizacji stoisk twórców ludowych i wystawy "Współczesnej sztuki ludowej" na gdańskim "Jarmarku Dominikańskim" (3-18 sierpnia 1974 r.). Prócz tego K. Szałaśna i E. Szymroszczyk współpracowały stale z Regionalnym Biurem Sprzedaży "Cepelia" w Gdyni i Art-Regionem w Sopocie, biorąc udział w komisjach kwalifikacyjnych. K. Szałaśna przygotowała wystawę czasową pL "Współczesna sztuka ludowa woj. Gdańskiego" przeznaczoną do Warny (Bułgaria) na tamtejsze "Dni Gdańska" i opracowała folder ilustrowany do tej wystawy, L. Malicki, współpracując z badawczą organizacją dla europejskiego rybołówstwa tradycyjnego, opracował na międzynarodową konferencję w Baja (Węgry) referat bogato ilustrowany pt. Fischereigerate in den Museen zu Gdańsk i brał czynny udział w tej konferencji. W 1973 roku ukazała się w druku ilustrowana praca L. Malickiego pt. Kociewska sztuka ludowa (nakład Muzeum Narodowego w Gdańsku, 2 000 egzemplarzy), a w 1974 roku opracował do druku ilustrowany artykuł pL Węgierski skansen etnograficzny Szentendre. Księgozbiór Oddziału powiększył się i liczy obecnie 208 tomów. �344 KRONIKA ODDZIAŁ KIELECKI Oddział Kielecki liczy obecnie 10 członków. Wskutek rozpadnięcia się Zarządu w 1972 r. Oddział w okresie 'sprawozdawczym nie prowadził praktycznie żadnej działalności. Na posiedzeniu plenarnym członków Oddziału w dniu 19 grudnia 1975 r. wybrano nowy Zarząd w następującym składzie: prezes - mgr B. Erber, wiceprezes mgr A. Szura, sekretarz - B. Dzierżek, skarbnik mgr J. Skotnicka. Komisja Rewizyjna: mgr A. Dobrowolska, T. Gajda. Nowowybrany Zarząd przedstawił propozycję planu działalności Oddziału na rok 1976: - zwerbowanie członków Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego w środowiskach interesujących się zagadnieniami kultury ludowej (Wyższa Szkoła Pedagogiczna, Związek Harcerstwa Polskiego, Socjalistyczny Związek Młodzieży Wiejskiej, nauczycielstwo, kolekcjonerzy, Koła Gospodyń Wiejskich, środowisko dziennikarskie itp.); - organizowanie raz w miesiącu zebrań Zarządu Oddziału; - prelekcje w jednym lub kilku wybranych Gminnych Ośrodkach Kultury w ramach programu "Studium Wiedzy o Regionie"; - współpraca i opieka merytoryczna nad projektowanym w Chałupkach koło Kielc muzeum - izbą pamiątek, ilustrującą historię garncarstwa w Chałupkach, oraz nawiązanie kontaktów z wieloma instytucjami w Kielcach w celu szerzenia wiedzy o kulturze ludowej. Podczas dyskusji zwrócono Zarządowi uwagę, by poczynił próby mające na celu zwiększenie w "Cepelii" asortymentu prezentującego region, by gromadzić materiały folklorystyczne do następnego zeszytu "Literatury Ludowej", nawiązać kontakt z "Ruchem" i ZSMW w sprawie możliwości zorganizowania wystawy objazdowej w klubach "Ruchu". ODDZIAL KOSZALIŃSKI Oddział liczy 18 członków (w tym 12 etnografów oraz artysta plastyk, działacz polityczny, literat, dziennikarz, konserwator zabytków i historyk sztuki). W skład Zarządu Oddziału wchodzą: prezes mgr Z. Szulc, sekretarz mgr A. Mosiewicz, skarbnik - mgr U. Dalska. W latach 1973-1975 odbywały się raz na dwa miesiące zebrania ogólne (brak sprawozdania z działalności Oddziału za rok 1975/1976) z określoną tematyką, w których uczestniczyły także osoby zaproszone. Tematycznie zebrania ogólne stanowiły najczęściej forum do dyskusji nad przygotowanymi tematami członków Oddziału, a także nad zagadnieniami etnograficznymi prezentowanymi przez przedstawicieli ośrodków naukowych spoza województwa. Rozważano możliwości bardziej wszechstronnej działalności na rzecz ochrony za bytkowcgo budownici wa wiejskiego. Omawiano formy współpracy z organizacjami i instytucjami społeczno-kulturalnymi w dziedzinie upowszechniania problematyki PTL. Odbyło ~ię spotkanie członków PTL z dr W. Błaszkowskim na temat haftu kaszubskiego. W ramach akcji popularyzacyjnej w okresie sprawozdawczym odbyły się 44 spotkania o następującej tematyce: Przemiany w kulturze wsi koszalir!skiej pod wpływem turystyki S. Górny; Dawna sztuka ludowa na Pomorzu Srodkowym H. Ostrowska-Wójcik; Rola organizacji młodzieżowej w kształtowaniu nowoczesnego kulturowego oblicza wsi E. Małyga; Kultura ludowa ludności rodzimej na Pomorzu Zachodnim H. Soja; Pomorze Zachodnie w etnografii niemieckiej H. Soja; Zabytki budownictwa ludowego, ich ochrona na Pomorzu �KRONIKA 345 J. Sienkiewicz, U. Dalska; Legendy i baśnie koszalińskie G. Bojar-Fijałkowski. Oddział w Koszalinie ma stały kontakt z Państwowym Ogniskiem Kultury Plastycznej, z Wojewódzkim Domem Kultury i z ZO ZSMW w Koszalinie, w wyniku czego została przeprowadzona szeroka penetracja środowiska wiejskiego w zakresie stanu liczebnego twórców ludowych oraz twórców-amatorów uprawiających rękodzieło ludowe i artystyczne. Wykorzystując kontakty z miejscową prasą ("Głos Koszaliński", "Pobrzeże") członkowie PTL publikują w miarę możliwości artykuły dotyczące problematyki PTL (S. Górny, Z. Szulc, G. Bojar-Fijałkowski). Oddział prowadzi działalność badawczą. Jedenastu członków PTL w oparciu o Ośrodek Naukowo-Badawczy w Koszalinie oraz Katedrę Etnografii DAM w Poznaniu prowadzi tematyczne badania związane z terenem woj. koszalińskiego. Sześciu członków uczęszcza na seminaria doktorskie. Prowadząc badania nad określonymi tematami członkowie ci równocześnie publikują swoje dotychczasowe wyniki: K. Wołos, Zmiany w obrzędowości weselnej na tle zmian modelu małżeństwa i rodziny na wsi koszalińskiej po 1945 r.; H. Ostrowska-Wójcik, Dawna sztuka ludowa na Pomorzu Srodkowym; Z. Szulc, Twórczość ludowa i pamiątkarska Zachodnim w woj. koszalińskim. Oddział PTL VI Koszalinie był współautorem II Jarmarku Folklorystycznego w Bytowie i XII Konkursu twórczości pamiątkarskiej i wytworów ludowych. Współuczestnicząc w tych imprezach i innych inicjatywach, Oddział mógł, w oparciu o pełniejsze rozeznanie, lepiej oddziaływać na właściwe instytucje zobowiązane do świadczenia pomocy w zakresie opieki nad twórczością ludową i ochrony zabytków etnograficznych. ODDZIAL KRAKOWSKI W ciągu 3 lat przyjęto deklaracje członkowskie od 27 osób. Po weryfikacji członków, stan obecny Oddziału wynosi 77 osób. Skład Zarządu Oddziału jest następujący: prezes - dr A. Kowalska-Lewicka, wiceprezes mgr H. Szewczykowa, sekretarz - dr E. Fryś-Pietraszkowa. Członkowie Zarządu: prof. dr R. Reinfuss, mgr T. Gustab-Skorusa. Komisja Rewizyjna: mgr Z. Reinfuss, mgr M. Gołuchowska-Zachorowska, dr Z. Szromba-Rysowa. W okresic sprawozdawczym odbyło się 9 zebrań Zarządu Oddziału oraz 8 otwartych zebrań naukowych, na których wystąpili prelegenci krajowi i zagraniczni z odczytami na temat kultury krajów europejskich i pozaeuropejskich: lon Vladutiu z Rumunii wygłosił odczyt pt. Współczesne badania etnograficzne nad przemysłem artystycznym w Rumunii; Nils Bringeus ze Szwecji - Etnologia szwedzka; prof. M. Gavazzi Losy zadrug Słowian południowych; B. Małkin - Indianie Urubu oraz Wrażenia z podróży na wyspę Dominikanę; M. Żornecka TU71ce ludowe w ZSRR; inż. S. Makowiecki - Bogactwo folkloru Hiszpanii; inż. A. KrzanoV/ski - Wrażenia z podróży do Peru. Dużym osiągnięciem Krakowskiego Oddziału było zorganizowanie wspólnie z Muzeum Etnograficznym trzech ogólnopolskich sesji naukowych: w 1973 r. sesję poświqconą kulturze starożytnego Peru, połączoną z wystawą, na którą złożyły się eksponaty zarówno ze zbiorów Muzeum Archeologicznego, jak i ze zbiorów prywatnych Romy i Andrzeja Krzanowskich; w 1974 r. - sesję naukową poświęconą zagadnieniu stroju ludowego, a w 1975 r. sesję naukową poświęconą zagadnieniom magii i czarownictwa. Na sesjach wielu członków Oddziału Krakowskiego wygłosiło referaty: prof. dr J. Klimaszewska - Teoria magH w etnologii; prof. �KRONIKA dr R. Reinfuss - Postać znachora w kulturze ludowej Łemków; dr A. KowalskaLewicka - Bacowie i czarownicy Bes~cidu Sądeckiego; mgr H. Szewczykowa -Tezauryzacja stroju ludowego; dr J. Kamocki - Wpływ mundurów wojskowych na strój ludowy; mgr A. Tyszko - Grafika polska XIX wieku jako źródło do badań nad strojem ludowym; mgr A. Mleczko - Kultury starożytnego Peru w świetle najnowszych badań; mgr K. Turlik - Ceramika staroperuwiańska i jej rola w życiu ówczesnych Indian; mgr R. i A. Krzanowscy - Próba porównania dawnej i współczesnej ceramiki peruwiańskiej; mgr Z. Tabasz - Kolekcja zablltków staroperuwiańskich w zbiorach Muzeum Archeologicznego w Krakowie. W sesjach uczestniczyło wielu specjalistów danej problematyki reprezentujących szereg ośrodków naukowych. Materiały z sesji ogłasza się drukiem. W 1974 r. ukazał się tom zawierający materiały z sesji poświęconej pożywieniu ludowemu, wydany przez Oddział Krakowski wspólnie z Muzeum Etnograficznym w Krakowie. W 1974 r. Oddział nawiązał ścisłą współpracę z powstałą w Krakowie Radą Towarzystw Społeczno-Kulturalnych, mającą na celu koordynację działalności wszystkich tfilgo typu towarzystw na terenie Krakowa. Polskie Towarzystwo Ludoznawcze wzięło udział w zorganizowanej przez Radę wystawie mającej na celu przedstawienie dorobku wszystkich towarzystw działających w Krakowie na przestrzeni ostatniego 3D-lecia. Polskie Towarzystwo Ludoznawcze miało na powyższej wystawie oddzielną gablotę. Niezależnie od tego Oddział zorganizował spotkanie Zarządu z prezesem Rady, mające na celu zorientowanie Rady o charakterze i profilu Polskie~o Towarzystwa Ludoznawczego. Oddział kontynuował nadal kolportaż wydawnictw PTL. W 1976 r. Oddział Krakowski skoncentrował się w poważnym stopniu na pracach przygotowawczych do Walnego Zgromadzenia. ODDZIAL LUBELSKI Aktualny stan członków Oddziału wynosi 29 osób. W okresie sprawozdawczym przyjęto 2 nowych członków. Skład Zarządu Oddziału jest następujący: prezes dr K. Marczak, wiceprezes - H. Babinicz, sekretarz - mgr J. Babinicz, skarbnik - mgr R. Schreiter; mgr L lskrzycka i mgr A. Bełz - członkowie. Skład Komisji Rewizyjnej: przewodniczący - E. Kępa, członkowie dr F. Olesiejuk i mgr A. Gauda. W okresie sprawozdawczym ·odbyły się 22 posiedzenia Zarządu, które poświęcone były omawianiu następujących spraw organizacyjnych: ustalenie programu pracy i poszczególnych zebrań członków Oddziału; organizacja ogólnopolskiego zjazdu PTL; organizacja badań terenowych; typowanie kandydatów do odznaczeń na jubileusz aD-lecia PTL oraz do nagrody im. Oskara Kolberga. Ponadto odbyło się ogółem 15 zebrań członków Oddziału. Pięć zebrań miało charakter organizacyjny. Omawiane na nich były sprawy związane z organizowaniem Ogólnopolskiego Zjazdu PTL, przygotowaniem badań terenowych. Na dziewięciu zebraniach wygłoszone były odczyty połączone z dyskusją na następujące tematy: Ośrodek garncarski w Baranowie S. Dados; Od obrzędu do teatru J. Zięba; Okólniki urzędowskie E. Kępa; Wesele ukraińskie na Podlasiu J. 19natiuk; Pasterze Arumuni koczujący na półwyspie Bałkańskim J. Petera; Kultura ludowa Albanii J. Petera; Trzej regionaliści podlascy w końcu XIX i XX wieku A. Oleszczuk; Stan badań nad mieszkalnym wnętrzem ludowym �KRONIKA 347 na Lubelszczyźnie - K. Marczak; Ludowe wnętrze mieszkalne na LubelszczyźnieK. Marczak. Jedno zebranie członków poświęcone było 30-leciu Oddziału Lubelskiego PTL. Na zebraniu Prezes K. Marczak przedstawiła historię Oddziału. Jedną z podstawowych form działalności Oddziału w wymienionym okresie było popularyzowanie wiedzy o kulturze ludowej regionu Lubelskiego. W ramach tego, oprócz wygłaszania odczytów na zebraniach członków Oddziału, odbyto 31 prelekcji dla: przewodników PTTK w Lublinie i Zamościu, nauczycieli, regionalistów, dziennikarzy, Regionalnej- Pracowni Krajoznawczej w Lublinie, młodzieży szkół zawodowych, domów kultury. Ważnym wydarzeniem w okresie sprawozdawczym było zorganizowanie w Lublinie po raz pierwszy w historii Oddziału w czerwcu 1973 r. Ogólnopolskiego Zjazdu członków PTL. W roku 1975 Oddział wystąpił z inicjatywą zorganizowania na tercnie przyszłego Zagłębia Węglowego na Lubelszczyżnie kompleksowych etnograficznych badań terenowych. Projekt ten został w pełni poparty przez Wydział Kultury i Sztuki Urzędu Wojewódzkiego w Lublinie, który na ten cel przeznacza corocznie specjalne fundusze. Odbyły się dotychczas dwa etapy badań: pierwsze w październiku 1975 r., a drugie w marcu bieżącego roku. Na te badania Wydział Kultury i Sztuki Urzędu Wojewódzkiego przeznaczył około 120000 tys. zł - przekazując je Muzeum Okręgowemu do rozliczenia. Nawiązana została również ścisła współpraca z Muzeum Okręgowym w Lublinie, Muzeum Wsi Lubelskiej i Stowarzyszeniem Twórców Ludowych. W badaniach brało udział 18 osób. Ogółem przebadano 42 wsie. Tematyka badań dotyczyła problematyki kultury materialnej, społecznej i duchowej. Do osiągnięć Oddziału w okresie sprawozdawczym, godnych podkreślenia należy zaliczyć również: nawiązanie kontaktu z Biurem Organizacyjnym Festiwalu Folkloru Ziem Górskich, w którym uczestniczyły trzy osoby z Oddziału; uzyskanie odznaczeń dla dwóch zasłużonych członków Oddziału, a mianowicie: Złotej Odznaki za ochronę nad zabytkami - dla Eugenii Dziewulskiej oraz nagrody im. Oskara Kolberga - dla Aleksandra Oleszczuka. Zarząd Oddziału kontynuował sprzedaż wydawnictw PTL. ODDZIAŁ W LAŃCUCIE Oddział liczy 26 członków. W omawianym okresie skupił się na dwóch podstawowych zadaniach: dalszym dokumentowaniu dorobku kultury ludowej łańcuckiego regionu i propagowaniu wartości ogólnopolskiej kultury ludowej, oczywiście z uwzględnieniem kultury ludowej łańcuckiej wsi. W ramach tej działalności Ob. Franciszek Frączak, artysta malarz, członek Oddziału, zebrał i opisał miejsca legendowe łańcuckiego regionu. Oprócz zapisu, temat ten został dodatkowo utrwalony na .taśmie magnetofonowej w formie autentycznej relacji informatorów. Równocześnie wymienione legendy zostały zilustrowane obrazami wykonanymi przez Frączaka techniką temperową. Poza tym F. Frączak w swojej twórczości malarskiej zrealizował duży cykl obrazów, głównie olejnych i akwarel, tematycznie poświęconych kulturze ludowej łańcuckiego regionu, między innymi wyglądowi wnętrz mieszkalnych dawnych chat, różnym odmianom miejscowego stroju ludowego, zwyczajom i obrzędom, przede wszystkim weselnym. Z obrazów tych zorganizowane zostały poglądowe wystawy, z którymi Frączak wyjeżdżał do wielu miejscowości b. powiatu łańcuckiego i województwa rzeszowskiego. Wystawy łączone były z odpowiednimi prelekcjami folklorystycznymi, wygłaszanymi przez autora. �348 KRONIKA Ponadto członkowie Oddziału wyglosili szereg odczytów w placówkach kulturalno-oświatowych, klubach, świetlicach i szkołach średnich. Tematem odczytów była kultura ludowa ogólnopolska i lokalna. Poza tym w Gminnym Ośrodku Kultury w Białobrzegach zorganiwwane zostało Studium Wiedzy o Regionie. Studium w całości poświęcone było kulturze ludowej Polski i regionu łańcuckiego. Studium w środowisku wzbudziło duże zainteresowanie. Finansował je Gminny Ośrodek Kultury, współorganizator Studium. Członkowie Oddziału brali także udział w obcych imprezach folklorystycznych, między innymi: w seminarium poświęconym magii i czarownictwu w kulturze ludowej, Kraków 15-16 listopada 1975 r., w II Międzywojewódzkim Konkursie połączonym z konferencją folklorystyczną pod nazwą "Praca w obrzędach i zwyczajach ludowych" - Rzeszów 22-24 listopada 1975 r., w Ogólnopolskim Sympozjum na temat: "Kowalstwo wiejskie jako przedmiot zainteresowań etnograficznych" - Częstochowa 22-23 maja 1976 r. W okresie sprawozdawczym praca Oddziału skupiała się również na: - podtrzymywaniu żywotności wesel wiejskich; zostało wznowione Wesele budziańskie i Wesele wolańskie. Wesele budziańskie pokazane zostało 10 razy, między innymi w Budach Łańcuckich, Markowej, Żołyni. Wesele wolańskie występowało między innymi w gminie Białobrzegi w ramach uroczystości dożynkowych. Występy tych wesel cieszyły się ogromnym zainteresowaniem i frekwencją. Działacz ludowy, twórca Wesela budziańsldego, członek Oddziału, opracował wspomnienia ze swego życia. Wspomnienia te zawierają również ciekawy materiał etnograficzny. - zbieraniu materiałów biograficznych do monografii o pisarzach ludowych łańcuckiego regionu. Łańcucki Oddział poczynił nadto starania mające na celu uruchomienie Muzeum Regionalnego w Łańcucie (zebrano już bogaty materiał etnograficzny) oraz odtworzenie kilku podstawowych odmian stroju ludowego. ODDZIAL LODZKI W okresie sprawozdawczym liczba członków Oddziału Łódzkiego wzrosła o 32 osoby (są to członkowie Koła Miłośników Folkloru Łódzkiego) i obecnie Oddział liczy 91 członków. Zarząd Oddziału pracował w następującym składzie: prezes doc. dr hab. J. Kucharska, wiceprezes mgr Z. Neymanowa, sekretarz mgr B. Żłobicka, skarbnik - mgr 1. Lechowa. Realizując cele i zadania statutowe Oddział skoncentrował się na zagadnieniach związanych z etnograficznymi badaniami terenowymi, wydawniciwem "Łódzkich Studiów Etnograficznych" i akcją popularyzacyjną. Rozpoczęto i przez cały okres kontynuowano etnograficzne badania terenowe nad procesem kształtowania się świadomości społecznej Kaszubów Bytowskich, pod merytorycznym kierownictwem doc. dr hab. Jadwigi Kucharskiej. W badaniach na przełomie lutego i marca 1975 r. brało udział 18 osób. W czierech wsiach w okolicy Bytowa (Studzienice, Kłączno, Płotowo, Osłowa Dąbrowa) badano siosunek mieszkańców tych wsi do przeszłości (historii) własnej wsi, parafii, regionu, przywiązanie do mowy kaszubskiej oraz stosunek do zagadnień wiary i religii. W drugim terminie od 27 czerwca do 10 lipca 1975 10-cio osobowa grupa prowadziła w tych samych wsiach badania na inny temat. Przedmiotem badań była rodzina kaszubska jako obiekt i podmiot procesów etnicznych (konsolidacji, asymilacji i iniegracji). W badaniach dążono do poznania różnych okoliczności (służba wojskowa, wyjazdy do pracy, małżeństwa mieszane, kontakty rodzinno-towarzy- �KRONIKA 3·19 skie) sprzyjających nawiązywaniu kontaktów z rodzinami kaszubskimi z innych powiatów, z przedstawicielami obcej grupy etnicznej (niemieckiej) oraz z kulturą polską. Po zakończeniu badań przewidywana jest sesja naukowa podsumowująca ich wyniki. Rozpoczęte prace badawcze w b. powiecie bełchatowskim miały charakter dokumentacyjno-inwentaryzacyjny; był to początkowy etap badań zmierzających do zarejestrowania zjawisk kulturowych obrazujących warunki bytowe i podstawy gospodarcze społeczności lokalnej, znajdującej się w zasięgu oddziaływania wielkiej inwestycji przemysłowej. W 1974 r. przeprowadzono uproszczoną inwentaryzację budownictwa mieszkalnego dla 117 obiektów, inwentaryzację wyposażenia wnętrz mieszkalnych w 73 obiektach, uzyskano dokumentację opisową w formie 70 wywiadów terenowych (441 str.), dokumentację fotograficzną (186 zdjęć). Srodki na wyżcj wymienione badania uzyskano z Wydziału Kultury Urzędu Wojewódzkiego przy poparciu Pełnomocnika Wojewody ds. budowy Okręgu Górniczo-Energetycznego w Bełchatowie. Badania na terenie Bełchatowskiego będą kontynuowane w latach następnych. Sprawą wiążącą się ściśle z prowadzeniem w przyszłości badań etnograficznych w zmodyfikowanej formie jest rozpoczęta przez Zarząd Główny PTL akcja werbująca korespondentów terenowych do stałej współpracy z Towarzystwem. Włączając się do tej ogólnopolskiej akcji Oddział poprzez swojego reprezentanta, mgr Zofię Neymanową. przeprowadził rekonesans we wsiach regionu sieradzkiego w celu nawiązania odpowiednich kontaktów. W zakresie działalności wydawniczej stałą pozycją wydawniczą Oddziału Łódzkiego jest rocznik "Łódzkie Studia Etnograficzne". W omawianym okresie wydano drukiem tom XVI i XVII "Łódzkich Studiów Etnograficznych". Tom XVI zawiera materiały z terenu województwa łódzkiego, a t. XVII stanowi compendium informacji n/t działalności naukowo-badawczej, popularyzatorskiej i wydawniczej etnograficznego środowiska naukowego w Łodzi i województwie. Informacje obejmują okres 30-tu lat. Do druku oddany został tom XVIII, w całości poświęcony zagadnieniom polskiej sztuki ludowej ze zwróceniem uwagi na stan wiedzy, prace badawcze i upowszechnienie. Tom ten został sfinansowany przez Związek Rękodzieła Ludowego i Artystycznego "Cepelia". Kolejny przygotowywany tom XIX zawiera etnograficzne opracowanie związane z regionem sieradzkim. W kwietniu 1976 r. wyszło w druku osobne wydawnictwo Folklor robotniczej Łodzi. Pokłosie Konkursu, będące podsumowaniem konkursu, którego głównym inicjatorem i realizatorem był Oddział. Publikacja ta została rozreklamowana wśród instytucji oświatowych. Jedną z form działalności Oddziału jest prowadzona od lat wymiana wydawnictw z 47 instytucjami w kraju i za granicą. Ostatnio nawiązano wymianę z Instytutem Etnografii Uniwersytetu Wiedeńskiego. Innym rodzajem rozpowszechniania wydawnictw etnograficznych (PTL-owskich) jest prowadzona ich sprzedaż w kiosku zlokalizowanym przy Muzeum Archeologicznym i Etnograficznym w Łodzi. W ramach akcji naukowo-popularyzacyjnej na zebraniach członków Oddziału w okresie 1973-1975 zorganizowano pokaz filmów etnograficznych dotyczących Australii i Oceanii, a wypożyczonych z ambasady RFN w Warszawie, oraz cykl odczytów z przeźroczami poświęcony Kanadzie - jej najdawniejszym mieszkańcom, a także jej sprawom współczesnym. Odczyty te zostały wygłoszone przez prof. Josta z Uniwersytetu w Ottawie. W 1974 r. powstało przy Łódzkim Oddziale PTL wspomniane Koło Miłośników �3flO KRONIKA Folkloru Łódzkiego, którego członkami są w większości uczestnicy zorganizowanego w 1973 r. konkursu na folklor robotniczy Łodzi. Obecnie Koło liczy 34 członków. Założeniem programowym Koła jest utrwalenie folkloru łódzkiego dla potrzeb naukowych poprzez systematyczne gromadzenie materiałów, a także pielęgnowanie i krzewienie folkloru, w związku z czym organizowano różne imprezy o tematyce związanej z Łodzią. W okresie sprawozdawczym odbyły się 32 zebrania Koła, z tego 11 przypada na wieczory wspomnień rodzinnych, 4 na wieczory autorskie osób piszących amatorsko, a będących członkami Koła. Pozostałe zebrania poświęcone były sprawom bieżącym związanym z działalnością Koła. W ramach akcji naukowo-popularyzacyjnej w 1975-1976 r. również wygłoszono szereg odczytów i wykładów. Prof. Karoly Gall z Instytutu Etnografii Uniwersytetu Wiedeńskiego wygłosił na spotkaniach z członkami Oddziału cykl wykładów, których treścią była etnografia krajów alpejskich. Cykl obejmował wykłady o następujących tematach: l) Historia i metody badań regionów etnicznych w Austrii. Wykład był ilustrowany filmem pt. Zwyczaje zapustne na wsi austriackiej; 2) Problematyka i metody badań nad rybołówstwem w Instytucie Etnograficznym w Wiedniu; 3) Pasterstwo w Alpach (wykład ilustrowany filmem o tym samym tytule); 4) Folklor słowny Austrii; 5) Zwyczaje związane z wypasem na halach. Mgr Z. Neymanowa wygłosiła odczyt na temat rzemiosła artystycznego w Towarzystwie Przyjaciół Złoczewa w Złoczewie. Członkowie Oddziału, dr J. Dekowski i B. Wojewódzki, sprawowali merytoryczny patronat i brali czynny udział w pracach nad organizacją Muzeum Regionalnego w Opocznie. ODDZIAŁ W MSZA NIE DOLNEJ Oddział zrzesza 67 członków. W wyniku weryfikacji w okresie sprawozdawczym skreślono 12 członków, pozyskano 47, a 3 osoby zmarły. Skład Zarządu Oddziału przedstawia się następująco: prezes - mgr P. Kaleciak, sekretarz - mgr J. Hanuka, członek - Z. Kmiecik. Oddział urządzał co kwartał jedno plenarne posiedzenie naukowe, na którym członkowie wygłaszali odczyty, referując przeważnie wyniki swych własnych badań. Niektóre referaty były streszczeniem ogólniejszych opracowań etnograficznych w oparciu o literaturę specjalistyczną. Oddział urządzał również wspólne "posiady" z Oddziałem Związku Podhalan w Mszanie Dolnej, gdyż wielu członków PTL jest równocześnie członkami Związku Podhalan. W 1975 r. urządzono uroczystą sesję naukową w IDO-lecie urodzin Władysława Orka na. Zarząd Oddziału brał aktywny udział w organizowaniu Rady Stowarzyszeń i Związków Regionalnych województwa Nowosądeckiego, a prezes Oddziału jest członkiem tejże Rady. Oddział inspiruje i ukierunkowuje działalność naukową swych członków w oparciu o ich osobiste zainteresowania i predylekcje. Oddział wskazuje w miarę możliwości materiały i opracowania źródłowe, wskazuje literaturę i zachęca do własnych badań terenowych. Opracowania zbliżające się do wyczerpania tematu są czytane na posiedzeniach Oddziału i wspólnie dyskutowane. Gotowe artykuły są przygotowywane do druku. Część prac członków Oddziału ukazała się w "Archiwum Etnograficznym" nr 30 w dwu zeszytach zatytułowanych Materiały etnograficzne z powiatu Limanowskiego. Zeszyty te ukazały się dzięki zasiłkom finansowym Wydziału Kultury �351 KRONIKA Powiatowej Rady Narodowej w Limanowej. Ambicją Oddziału jest wydanie dalszych zeszytów "Archiwum Etnograficznego", na które jest duże zamówienie społeczne i czekają przygotowane prace. Członkowie Oddziału popularyzują wiedzę etnograficzną w szkołach i na koloniach letnich, wygłaszają odczyty i pogadanki oraz sprzedają wydawnictwa PTL. Wśród wielu popularyzatorów wyróżniają się: 1) prof. Antoni Górszczyk - honorowy członek PTL, 2) Walenty Gawron - honorowy członek PTL, 3) dr Tadeusz Prus-Wiśniowski działacz TWP, 4) mgr Jan Kapłon działacz PTTK, 5) mgr Julisz Hanuka działacz PTTK i ZHP, 6) artysta Stanisław Ciężalik, 7) mgr Piotr Kaleciak. Działalność naukowo-popularyzatorską członków Oddziału wspiera biblioteka Oddziału obejmująca 275 pozycji bibliograficznych. Bibliotekę prowadzi prezes Oddziału. ODDZIAŁ OPOLSKI Oddział w Opolu liczy 16 osób l. Skład Zarządu Oddziału: prezes - dr S. Michalik, wiceprezes - dr P. Swierc, sekretarz - mgr K. Różanowski, skarbnik mgr K. Skałuba, członek Zarządu - dyr. 1. Kuźniewski. Zarząd odbył 6 zebrań, zorganizowano 1 zebranie członków i 1 zebranie Komisji Rewizyjnej. Kontynuowano dalsze badania i prace naukowo-badawcze oraz zajmowano się zbieraniem folkloru muzycznego Opolszczyzny i materiałów z dziedziny kultury i sztuki ludowej regionu opolskiego, a także gromadzeniem folkloru związanego z powstańcami śląskimi i plebiscytem na Górnym Sląsku. Kontynuowano prace w Zespole Wojewódzkim ds. realizacji programu "Kultura ludowa - dobrem narodu". Popularyzację wiedzy ludoznawczej prowadzono w różnych środowiskach, w szczególności wśród młodzieży. Referaty przy większej frekwencji wygłosili: dr P. Swierc - Z badań nad folklorem Sląska Opolskiego, doc. dr A. Dygacz Rzeka Odra w pieśniach ludowych (z ilustracją muzyczną), mgr K. Różanowski Folklor polski dr S. Michalik w zasobach - Z badań akt Wojewódzkiego Archiwum Państwowego w Opolu, dyr. I. Kuźniewski Pieśni ludowe miasta Opola. Wygłoszono nadto 7 pogadanek o tematyce ludoznawczej. Członek Oddziału, doc. dr A. Dygacz, kontynuował swoje wystąpienia w TV propagując folklor muzyczny. W okresie sprawozdawczym nie prowadzono działalności wydawniczej i wymiany wydawnictw. Księgozbiór Oddziału powiększył się tylko o pozycje otrzymane z Zarządu Głównego. nad folklorem ODDZIAŁ w przyrodzie; POZNAŃSKI Aktualnie Oddział liczy 76 członków, w tym kilku honorowych. Zarząd Oddziału w składzie: dr S. Błaszczyk - przewodniczący, prof. dr F. Wokroj - wiceprzewodniczący, dr B. Linette - wiceprzewodniczący, mgr D.' Penkala sekretarz, mgr G. Skalski - skarbnik, prof. dr M. Frankowska, prof. dr J. Burszta - członkowie, został wybrany na walnym zebraniu Oddziału w dniu 15 maja 1973 r. Członkowie Zarządu pełnili swe funkcje bez zmian przez cały okres kadencji. W skład Komisji Rewizyjnej wchodzili: mgr M. Tarko, mgr A. Pawlak i dr S. Chmielowski. 1 Dane gprawozdawcze obejmują wozdania za okres 1975----1976. dzialalność Oddzialu tylko za lata 1973-1974. Brak Sp,'ł- �352 KRONIKA W okresie sprawozdawczym odbyło się 11 zebrań Zarządu i 10 zebrań plenarnych Oddziału połączonych z ·prelekcjami. Tematyka większości wykładów dotyczyła zagadnień kultur pozaeuropejskich: prof. dr hab. M. Frankowska Indianie i ich kultura w dzisiejszym Meksyku, dr A. Posern-Zieliński - Mormoni jako grupa etniczna w amerykańskim społeczeństwie pluralistycznym, mgr Lubaczewski - Wrażenia z podróży do Indii - cz. 1 i 2, doc. dr hab. Z. Jasiewicz Chorezm. Dzieje i tradycyjna kultura ludowa, J. Petrus Afganistan przeszłość i teraźniejszość, mgr P. Klafkowski - Tybet i Tybetańczycy. Dzieje i współczesna kultura. Zarząd Oddziału współuczestniczył z Komisją Etnograficzną Poznańskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk w zorganizowaniu wykładu doc. dr Srebricy Kneżević z Jugosławii pt. Etnologia w Serbii. Organizacja, kształcenie, prace badawcze. Z odczytami Etnografia w Jugosławii występował prof. dr P. Vlachović z Belgradu. Oddział udzielił pomocy finansowej Komitetowi Organizacyjnemu V Seminarium Amerykanistycznego w kwietniu 1974 r. Udzielił również dotacji pieniężnej i wziął czynny udział w organizacji sesji redakcyjnych "Demos" i "Ethnologia Slavica" oraz II Międzynarodowej Konferencji Etnografów Słowiańskich, które odbyły się w październiku 1974 r. w Błażejewku. Oddział wziął czynny udział i udzielił pomocy finansowej VIII Międzynarodowemu Seminarium Ethnologicum, które odbyło się we wrześniu 1975 r. w Julinie w woj. rzeszowskim. Oddział popierał organizowaną przez Katedrę Etnografii UAM wyprawę naukową do Afganistanu - EWA 76, kierowaną przez doc. dra hab. Zbigniewa Jasiewicza. Członek Oddziału, ,dr S. Błaszczyk, uczestniczy stale w pracach redakcyjnych międzynarodowego zespołu opracowującego tezaurus haseł etnograficznych; wziął udział m. in. w konferencji, która odbyła się w Dreźnie w 1975 r. Uczestniczy on także w zespole opracowującym polską wersję tezaurusa pod kier. doc. dr hab. B. Jaworskiej. Mgr G. Skalski wziął udział jako przedstawiciel Oddziału PTL w konferencji "PosIanie narodopisu v socialistickej spolol:nosti", która odbyła się w czerwcu 1975 r. w Martinie na Słowacji. Mgr Skalski wygłosił na konferencji referat zatytułowany - Dokumentacja ikonograficzna w etnografii. Kilku członków Oddziału otrzymało w 1975 r. wysokie odznaczenia państwowe. Złoty Krzyż Zasługi Rada Państwa przyznała mgr Medardowi Tarko; Dr S. Chmielowski i F. Kosiński otrzymali odznaczenie "Za opiekę nad zabytkami", przyznane przez Ministerstwo Kultury i Sztuki na wniosek Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego. Oddział Poznański posiada bibliotekę znajdującą się w lokalu Redakcji DWOK pod opieką mgr Agaty Skrukwy. Sprzedażą wydawnictw PTL zajmuje się od marca 1973 r. mgr Danuta Penkala. Punkt sprzedaży i magazyn wydawnictw mieści się w Katedrze Etnografii UAM. ODDzrAL W PRZEMYSLU Oddział Priemyski liczy 24 członków. Zarząd Oddziału pracował w następującym składzie: prezes - mgr T. Burzyński, sekretarz - W. Widuch, skarbnik 'G. Jakubowski. Komisja Rewizyjna: przewodniczący - T. Dobrowolski, członkowie - J. Pietrzak i W. Nachyna. W okresie sprawozdawczym odbyło się 19 posiedzeń Zarządu, na których poruszano sprawy organizacyjne Oddziału i określono charakter pracy oraz współpracy z innymi instytucjami społeczno-kulturalnymi działającymi w Przemyślu. Dyskutowano także na temat możliwości Oddziału zorganizowania opieki merytorycznej nad działalnością kulturalną gminnych ośrodków kultury. �KRONIKA W ciągu trzech lat działalność Oddziału koncentrowała się głównie na prowadzeniu akcji informacyjno-oświatowej w formie prelekcji i wycieczek terenowych. W tym okresie członkowie Oddziału wygłosili około 70 prelekcji tematycznie związanych z h istorią regionu i kulturą ludową terenów nadsańskich, ze szczególnym uwzględnieniem budownictwa i architektury ludowej o charakterze świeckim i sakralnym, kultury społecznej wsi oraz sztuki ludowej. Większość prelekcji została wygłoszona w. wiejskich klubach "RUCH", w szkołach, w PTTK i Młodzieżowym Domu Kultury w Przemyślu. W roku 1974 nawiązano kontakt z PTTK w Przemyślu, co umożliwiło członkom Oddziału częstsze odbywanie wycieczek krajozna wczych w okolice Przemyśla. Wielu przewodników i pracowników PTTK wstąpiło do Oddziału. Z innych form działalności· Oddziału na uwagę zasługuje kilka akcji, które cieszyły się dużym zainteresowaniem. W roku 1973 w ramach Dni Przemyśla oraz z okazji lO-lecia Oddziału PTL w Przemyślu zorganizowano sesję popularno-naukową poświęconą ochronie dorobku kultury ludowej, połączoną z otwarciem Vvystawy czasowej na temat "Kultura ludowa - dobrem narodu". Składały się nCl nią plansze traktujące o sztuce ludowej Pogórza Przemyskiego oraz kilkadziesiąt rzcźb hvórców ludowych. Odbyło się również spotkanie z rzeźbiarzami ludc>wymi, \'; wyniku czego założono kartotekę twórców ludowych. Referaty na sesji wygłosili: mgr A. Kunysz - Kultura ludowa dobrem narodu, mgr T. Burzyński Polskie Towarzystwo i popierania stów Ludoznowcze twórczości i jego działalność mgr J. Z. Mikołajtis ludowej, w zakresie - ochrony Twórczość kultury wiejskich arty- ludowych. Oddzirlł współpracował również przy organizacji wystawy czasowej haftów ludowych w Dubiecku w ramach dni tego miasteczka. W ramach badań terenowych Oddział wykonał wstępną inwentaryzację chałup wiejskich z I połowy XIX wieku w Medyce i Babicach. Dokumentacja została przesiana do MuzC'um Budownictwa Ludowego w Sanoku i do Konserwatora Zabytków. W roku 1975 ze środków PTL zrealizowano 9 wyjazdów terenowych pod kątem zbierania materiałów do publikacji w informtorze "Z Naszej Ziemi". Oddział bowiem pragnie w 1976 r. reaktywować wydawar:ie biuletynu informacyjnego o tej nazwie. Zgromadzono materiały do kolejnego 9 numeru. Są to artykuły: T. BurZY11ski. RybolrJwstwo Ludowe nad Sanem, G. Jakubowski, Zwyczaje wieLkanocne wsi przemyskiej, A. Koperski, Obrządek pogrzebowy w dawnych wiekach, S. Lew, Skansen Muzeum w Kolbuszowej. Biuletyn będzie wydawany dwa razy do roku. Z traku własnego tytułu wydawniczego członkowie Oddziału publikowali swe prace w innych wydawnictwach. W okresie sprawozdawczym ukazały się lub zostały złożone do druku prace stanowiące podsumowanie wyników badań terenowych prowadzonych przez Oddział w poprzedniej kadencji: S. Lew, Sztuka ludowa Lasou:iaków, Kolbuszowa 1972; Budownictwo wiejskie międz'll Sanem a Wisłoką ,.Mat. Muz. Bud. Ludowego w Sanoku"; J. Pawłowska, Stare i nowe w kuLturze społecznej wsi z okolic Birczy. "Rocznik Przemyski" 1975; Obrzędy doroczne we wsiach z okoLic Duhiecka. "Rocznik Przemyski" 1976; T. Burzyński, Z badań nad obrzędowością rodzinną. Zwyczaje, "Rocznik Przemyski" Przemyśla ze sfery działalności dyrygent i Edward go, w: Z życia 23 - Lud, tom LXI Jurczyński kultury obrzędy i wierzenia 1976; T. Dobrowolski muzycznej: Stanisław n/Sanem. - i literatury dyrygent Ziemi narodzinowe - Wisłocki Przemyskiego Przemyskiej, dwie z okolic biografie - światowej Towarzystwa Przemyśl 1974. Babic sylwetek slawy Muzyczne- �354 KRONIKA ODDZ'rAL W SANOKU Oddział Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego przy Muzeum Budownictwa Ludowego w Sanoku grupuje 13 członków, w tym 12 osób spośród pracowników muzeum. Aktualny skład Zarządu Oddziału: S. Stefański przewodniczący, mgr H. Piasecka - sekretarz, M. Wołoszczak - skarbnik, B. Andruszko i M. Barczłonkowie. Komisja Rewizyjna: mgr J. Malinowska - przewodnicząca, S. Nowakowska - sekretarz, mgr H. Olszański - członek. W okresie sprawozdawczym Zarząd Oddziału zbierał się 6-krotnie. Na swych posiedzeniach omawiał sprawy poszerzenia form działalności oraz możliwości ściągnięcia zaległości w składkach członkowskich. Członkowie Oddziału wygłosili szereg odczytów, przede wszystkim dla młodzieży. Tematyka odczytów dotyczyła wyłącznie spraw związanych z ochroną zabytków kultury ludowej na terenie woj. krośnieńskiego. Odczyty odbywały się pod hasłem "Kultura ludowa - dobrem narodu". Ponadto Oddział był współorganizatorem wystawy w Klubie Górnika w Sanoku, zorganizowanej pod hasłem "Człowiek - praca - kultura" w ramach realizacji przeglądu aktywności kulturalnej ludzi pracy. Z okazji Międzynarodowego Roku Ochrony Zabytków urządzono w sali klubowej Domu Kultury w Sanoku wieczór pt. "Melodie z dawnych instrumentów muzycznych". Oddział w Sanoku współpracował z PTTK, zwłaszcza z Oddziałami w Sanoku, Lesku, Krośnie i Rzeszowie, w zakresie szkolenia kandydatów na przewodników, m. in. przez wygłaszanie na kursach prelekcji o ochronie zabytków budownictwa ludowego i małomiasteczkowego. ODDZIAL SLĄSKI Oddział Sląski liczy 19 członków, w tym 15 etnografów oraz 4 folklorystów. Siedzibą Oddziału są obecnie Katowice. W skład Zarządu wchodzą: prezes mgr M. Suboczowa, wiceprezes - mgr A. Widera, sekretarz - mgr M. Lipa-Kupieńska, skarbnik - prof. J. Tacina. Komisja Rewizyjna - mgr H. Łoś i mgr S. Łysik. Zasięgiem działalności Oddział obejmuje Górny Sląsk, Sląsk Cieszyński oraz Częstochowskie. Oddział prowadzi badania naukowe w zakresie kultury ludowej i jej przemian współczesnych oraz folkloru, prowadzi też sporadycznie akcję popularyzatorską, współdziała z innymi Towarzystwami Naukowymi na Sląsku oraz z "Cepelią" w zakresie porad fachowych. Na szerszą działalność brak Oddziałowi środków materialnych. Efektem ostatnich dwu lat pracy Oddziału jest będący w druku Informator a kulturze ludowej Sląska i regionu Częstochowskiego. Jest to praca zbiorowa członków Oddziału, obejmująca 14 rozdziałów oraz dwie mapy ujmujące zjawiska etnograficzne przestrzennie. Informator został opracowany jak gdyby na zapotrzebowanie społeczne regionu. Akcja odczytowa Oddziału jest prowadzona sporadycznie: m. in. odbyły się odczyty w Bielsku Białej pt. Historia i zabytki Bielska Białej i rcjonu oraz Założenia, przebieg i wyniki konkursu rzeźby ludowej w drewnie w woj. Katowickim, wygłoszone przez mgr B. Turno; w Bytomiu pt. Ceramika Sląska wyroby. warsztaty. twórcy oraz Współczesne pojęcie sztuki ludowej wygłoszone przez mgr M. Lipę. Dr L. Dubiel i mgr E. Jaworski przedstawili sylwetkę zmarłego Józefa Ligęzy jako etnografa i folklorysty podczas wieczoru zorganizowanego w 1974 r. �KRONIK •.••. 355 Członkowie Sląskiego Oddziału PTL opublikowali następujące prace: dr B. Bazielich - Złote hafty w tradycyjnej odzieży na Sląsku; mgr E. Jaworski - Józef Ligęza 28.02.1910-24.12.1972, "Lud", tom 58. W przygotowaniu znajduje się praca mgr J. Taciny - Tańce ziemi Zywieckiej. Członkowie Oddziału wnieśli swój duży wkład w myśl utworzenia oraz w realizację Sląskiego Skansenu (Parku Etnograficznego), w Wojewódzkim Parku Kultury i Wypoczynku w Chorzowie, którego otwarcie połączone z sesją naukową, tematycznie związaną ze skansenami, nastąpiło w 1975 r. Etnografowie - członkowie Oddziału opracowali pierwsze i zasadnicze założenia Skansenu, przeprowadzili szczegółową inwentaryzację w terenie oraz wytypowali najbardziej cenne obiekty do przeniesienia do Skansenu. W planie prac Oddziału na lata następne ustalono badania nad twórczością ludową ujętą w formie monografii poszczególnych twórców ludowych. W efekcie powstanie zbiór monografii twórców do wydania drukiem, o ile Oddział uzyska na ten cel odpowiednią subwencję z Zarządu Głównego. ODDZIAL TORUŃSKI Oddział w Toruniu liczy obecnie 61 członków, w tym 42 z Torunia, pozostali z Kcyni i innych miejscowości. W skład Zarządu Oddziału wchodzili: prezes prof. dr M. Priifferowa, sekretarz - mgr E. Arszyńska, skarbnik - mgr M. Polakiewicz. W okresie sprawozdawczym działalność Oddziału skupiała się przede wszystkim na pracy popularyzatorskiej poprzez wygłaszanie odczytów popularno naukowych oraz na pracy kolportażowej. Działalność popularyzatorska Oddziału w okresie sprawozdawczym wyraziła się w zorganizowaniu szeregu odczytów publicznych na zebraniach członków Oddziału. W 1973 r. został wygłoszony odczyt pt. Kultura ludowa Turkmenii kand. nauk M. Muradowa, w 1974 r. Folklor i jego sceniczna adaptacja - prof. dr R. Reinfuss oraz Sztuka Indian Meksyku dawniej i dziś prof. dr M. Frankowska. W 1975 r. wygłosili odczyty: doc. dr S. Salmonowicz - Z dziejów obyczajowości mieszczańskiej w Toruniu w XVII i XVIII w. oraz prof. dr R. Reinfuss Geneza niektórych motywów w sztuce ludowej. Oddział zorganizował także wieczór poświęcony pamięci Profesora Kazimierza Moszyńskiego, na którym zostały wygłoszone 4 referaty: dr T. Karwicka Zarys biografii Kazimierza Moszyńskiego, mgr 1. Bagińska - Problematyka etnomuzykologiczna w studiach Kazimierza Moszyńskiego, mgr M. Pieciukiewicz - Znaczenie Kazimierza Moszyńskiego dla etnografii bialoruskiej, prof. dr M. Priifferowa - Wkład K. Moszyńskiego w rozWÓJ muzealnictwa etnograficznego. Liczne prelekcje na temat legend, podań i sztuki ludowej Ziemi Michałowskiej w domach kultury i ośrodkach wczasowych wygłaszał członek Oddziału J. Małnicki z Brodnicy. Członek Oddziału M. Kalinowska-Bąkowska z Radziejowa Kuj., nauczycielka w tamtejs2.ym Liceum Ogólnokształcącym, od dwóch lat prowadzi kółko folklorystyczne liczące 15 osób. Kółko to oprócz pracy w terenie i na zebraniach przygotowuje materiały do apeli szkolnych. W roku szkolnym 1974/1975 na apelach został przedstawiony rok obrzędowy na Kujawach poprzez pogadanki ilustrowane piosenkami ludowymi, melodiami i recytacjami. W omawianym okresie członkowie Oddziału dr T. Karwicka, J. Chere i E. Arszyńska kontynuowali prace badawcze na temat: "Folklor Torunia". Opracowano również niektóre zagadnienia do druku: prof. dr M. Priifferowa - R'lIbolówstwo �KRONiKA Polski, dr T. Karwicka - Monografia etnograficzna Ziemi Domgr M. Pieciukiewicz - Znaczenie Moszyńskiego dla etnografii białoruskiej, dyr. A. Błachowski - Wielcy Polacy, ich życie i dzicla w rzeźbie ludowej. W okresie sprawozdawczym Oddział prowadził kolporataż następujących wydawnictw: .,Lud" t. 58, DWOK - t. 39, 40, 49, 50, 51, 60, 61, 63 (dla subskrybentów), ,.Literatura Ludowa" za rok 1974, "Atlas Polskich Strojów Ludowych". Z biblioteki Oddziału, liczącej obecnie ponad ROO pozycji, korzystają przede wszystkim członkowie PTL z Torunia, pracownicy Muzeum. a w ostatnich lalach pełni ona często także rolę księgozbioru uzupełniającego dla słuchaczy Podyplomowego Studium Etnografii przy UMK w Toruniu. ludowe północnej brzyńskiej, ODDZIAŁ WAHSZ:\WSKI Zarząd Oddziału pracował w następującym składzie: prezes - mgr Z. Jeż-Jarecka, wiceprezesi - mgr M. Parnowska, dr A. Zadrożyńska. skarbnik - nacz. E. Mach. Komisja Rewizyjna: przewodniczący H. Nowosad. członkowie dr K. Pietkiewicz, mgr B. Tężycka. W wyniku przeprowadzonej weryfikacji sIan członków wynosi 99 osób. Zarząd Oddziału odbył 16 zebrań oraz szereg spotkań roboczych nie protokołowanych. W latach 1973·-1975 działalność merytoryczna Oddzialu kOl1C'cntrowab ;;ję głównie na organizowaniu zebrań naukowych i dyskusyjnych. na których omawiane były problemy etnograficzne. Do ważniejszych osiągnięto w tym zakresie należy zaliczyć spotkanie członków Oddziału, na którym przedyskutowano cele. formy i kierunki działania PTL. Dyskusja była zainspirowana przez Zarząd Główny PTL w ramach ogólnej dyskusji w związku z II Kongresem Nauki Polskiej (1973), wytyczającym główne linie działania rozwoju nauki na naslępne 10-lecic, do którego poważny wkład winny wnieść towarzystwa naukowe. Na zebraniu tym sformułowano szereg ciekawych postulatów, które w formie protokołów zostały przekazane do Zarządu Głównego PTL i spotkały się z zainteresowaniem i uznaniem. Ponadto wygłoszono następujące odczyty: dr J. Jasit'lski - Wybrane probl,emy Afryki Wschodniej; mgr P. Burchard - Indianie Kolumbii; dr M. Małkin Indianie Jiwaro z Ekwadoru; dr B. Małkin - Indianie Yuko-Motilon z Kolumbii; dr A. Kodak-Sertel - Małżeństwo przez porwanie u ludności tureckiej. Oprócz działalności odczytowej prowadzono akcję popularyzatorską. Członkowie Oddziału występowali w telewizji, prowadzili szkolenie dla przewodników PTTK, wygła~zając wykłady z zakresu kultury ludowej. Ponadto Oddział Warszawski włącza się do różnych imprez popularyzatorskich organizowanych przez Państwowe Muzeum Etnograficzne dla szerokiego kręgu społeczet'lstwa Warszawy. W ramach tych akcji Oddział był współorganizatorem pokazu tańców ludowych i fragmentu wesela łowickiego w wykonaniu Zespołu Regionałnego ze wsi Mąkolice. Członkowie Oddziału są zapraszani na środowe odczyty organizowane przez PME, na których wygłosili następujące referaty: P. Burchard - W środku Europy i Zielony płomień; W. Korabiewicz - Nepal; J. Petrus - Afganistan wczoraj i dziś; K. Kolczyński - Majowie; J. Olędzki - Afryka współczesna; L. Mróz - Mongolia. W okresie sprawozdawczym 1975/1976 Oddział Warszawski PTL realizując cele i zadania statutowe Towarzystwa podjął następujące akcje: 1. Prace badawcze. Mgr M. Wieczorkowski prowadzi badania na zlecenie Urzędu Wojewódzkiego w Jeleniej Górze (Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków) nad zespołem cmentarzy woj, jeleniogórskiego. Dotychczasowe badania były prowadzone we Wschowie woj. Zielona Góra na cmentarzu ewangelickim z XVII wieku. Wyniki badań stały się pionierskim początkiem inaugurującym szeroko zakrojone na przyszłość �KRONIKA akcje ratowania zabytkowych cmentarzy w kraju. Ponadto zebrany materiał stanie się podstawą pracy doktorskiej (był referowany na seminarium doktorskim w Katedrze Etnografii UW). Na podkreślenie zasługuje, że obok aspektu naukowego, zarysowała się możliwość przysporzenia dochodu pieniężnego dla Towarzystwa. 2. Rozpowszechnianie wiedzy etnograficznej, popularyzacja, ochrona zabytków. Zarząd Warszawski czynnie włączył się do zainicjowanej przez Polskie Towarzystwo Archeologiczne akcji przeprowadzenia analizy dotychczasowych podn;czników szkolnych i programów nauczania szkół podstawowych i średnich pod kątem naszych specjalności, dla potrzeb i programów przyszłej szkoły lO-letniej. Zarząd uczestniczył we wspólnych posiedzeniach, zorganizował spotkanie w siedzibie Muzeum, w którym uczestniczyli przedstawiciele Polskiego Towarzystwa Archeologicznego, Stowarzyszenia Historyków Sztuki, Naczelnej Organizacji Technicznej oraz Dyrekcji Państwowego Muzeum Etnograficznego (przewodniczącym posiedzenia był dyr. dr K. Makuiski). W ostateczmym wyniku 4-osobowy zespół: mgr M. Parnowska, mgr M. Orlewicz, mgr L Kabzińska-Stawarz i mgr M. Ignatowicz opracowały "Projekt wprowadzenia elementów etnografii do programu kształcenia w lO-letniej szkole średniej". Projekt został przedstawiony Komitetowi Nauk Etnologicznych PAN i spotkał się z pełną aprobatą. Przedstawiono go również w środowisku etnografów, dzięki czemu wpłynęły do Oddziału pisemne wypowiedzi, które wzięto pod uwagę w ostatecznym opracowaniu pt. "Postulaty środowiska etnograficznego reprezentowanego przez Zarząd Główny Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego w sprawie wykorzystania osiągnięć naukowych etnografii i etnologii w programie edukacji młodzieży" (opracowane przez mgr M. Parnowską). W dniu 26.07.76 r. "Postulaty" zostały złożone w gabinecie Ministra Oświaty i Wychowania, dra J. Kuberskiego, a w ślad za nimi Komitet Nauk Etnologicznych p AN wysłał pismo popierające całą akcję, za co w tym miejscu dziękujemy przewodniczącemu Komitetu, prof. J. Burszcie. Jednocześnie Oddział pragnie poinformować, że członek Oddziału, Nacz. E. Mach, opracował w 1972 r. projekt koncepcji szerokiego stosowania pierwiastków sztuki ludowej w programie nauczania ośmioklasowej szkoły podstawowej w ramach planowych i pozalekcyjnych zajęć praktyczno-technicznych i wychowania plastycznego. Projekt spotkał się z pełną akceptacją Ministerstwa Oświaty i Wychowania, Instytutu Programów Szkolnych, co zostało udokumentowane na piśmie, a przed_,tawione wnioski wcielone w życie w szkołach podstawowych w wielu województ wach. Czynne są również w szkołach wiejskich dziecięce zespoły pieśni i tańca, np. w Kcyni, Kadzidle, Białym Dunajcu, Jabłonce i Radkowicach K/Wierzbnika. Pragnąc rozwijać popularyzację sztuki ludowej przez zachęcanie do nabywania umiejętności tradycyjnego rękodzieła, przekazywania wiadomości o kulturze ludowej i kultywowania rodzimego folkloru, Zarząd Oddziału proponuje zorganizowanie przeglądu-konkursu pod hasłem: "Dzieci kultywują dzieło ojców" lub ..Sztuka ludowa w szkole" i przeznacza na ufundowanie nagrody 5 000 tys. zł na pomoce naukowe niezbędne do realizowania programu i nagrody przechodniej w postaci rzeźby ludowej, którą by ofiarowano na własność 3-krotnemu zwycięzcy w konkursie. Konkurs należałoby ogłosić w.szkołach z:-iorczych woj. warszawskiego lub w skali ogólnopolskiej. W związku z powyższym Zarząd Oddziału pozwolił sobie złożyć formalny wniosek zgodnie z § 24 Statutu następującej treści: "Walne Zgromadzenie Delegatów PTL zachęca Zarządy i Członków Oddziałów do popularyzowania, szczególnie w szkołach wiejskich, nauczania wiadomości o kulturze ludowej i kultywowania folkloru i plastyki ludowej oraz współdziałania w organizowaniu "przeglądów konkursów". Opracowane założenia konkursów i uzasadnienie załączono. �358 KRONIKA Zarząd Oddziału współpracuje z Działem Oświatowo-Naukowym PME i członkowie PTL uczestniczą w odczytach, otwarciach wystaw oraz różnych imprezach organizowanych przez PME. W kiosku muzealnym w PME udało się rozprowadzić dzieła na sumę 14 588.-zł. Księgozbiór Oddziału jest konsekwentnie powiększany o dary nadsyłane przez Zarząd Główny. W ramach działalności organizacyjnej Oddział Warszawski PTL był współorganizatorem w 1972 r. Zjazdu w Ostrołęce i Sesji poświęconej Adamowi Chętnikowi. W 1974 roku zorganizowano w Warszawie XLIX Walny Zjazd PTL. ODDZIAL WROCLAWSKJ Oddział liczy 70 członków. W skład Zarządu wchodzą: prezes - dr J. Bohdanowicz, sekretarz - dr K. Zielnica, skarbnik - mgr B. Jankowska. W okresie sprawozdawczym na plenarnych posiedzeniach członków Oddziału omawiano sprawy związane z organizacją sesji naukowych i wygłaszano referaty. Dr Z. Kłodnicki wygłosił referat ilustrowany przeźroczami na temat etnografii Bałkanów oraz mgr J. Kurek wygłosił referat pt. Kult drzew. W zakresie pracy organizacyjnej Oddział Wrocławski wspólnie z Zakładem Historii Nauki i Techniki Polskiej Akademii Nauk zorganizował w 1973 roku I Ogólnopolską konferencję na temat "Historia kontaktów polsko-rosyjskich w dziedzinie etnografii". Głównym inicjatorem Sesji był członek Oddziału Wrocławskiego. mgr A. Kuczyński. Na Sesji z Oddziału Wrocławskiego wygłosili referaty: mgr B. Jankowska, mgr A. Kuczyński PoLacy jako badacze kultury Ludów Kamczatki; Perspektywy poLsko-radzieckiej współpracy naukowej na poLu historii Konferencja cieszyła się dużym zainteresowaniem uczestników z wielu ośrodków naukowych w Polsce. Materiały z Konferencji zostały ogłoszone drukiem w serii "Studia z Dziejów Nauki" (wyd. Ossolineum). Ponadto Oddział Wrocławski był gospodarzem jubileuszowego Zjazdu Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego w 1975 r. z okazji 80-lecia Towarzystwa. W omawianym okresie Oddział Wrocławski podjął liczne inicjatywy w zakresie popularyzacji wiedzy etnograficznej i wydawnictw. Nawiązano ścisłe kontakty z Wojewódzkim Domem Kultury i Powiatową Poradnią Kulturalno-Oświatową. W ramach współpracy z wymienionymi instytucjami odbyto szereg spotkań autorskich, wygłoszono kilkadziesiąt odczytów z zakresu etnografii krajów europejskich i azjatyckich (prof. dr A. Godlewski, dr H. Romaliska, mgr J. Kurek), prowadząc również sprzedaż wydawnictw PTL. Nadal kontynuowano współpracę z Wrocławskim Towarzystwem Naukowym oraz podjęto starania o nawiązanie ścisłej współpracy z Okręgowym Zarządem PTTK. Szczególnie duże nadzieje Zarząd Oddziału wiąże z faktem powołania w swym łonie Koła Upowszechniania Kultury Ludowej. Nowopowstała agenda zrzesza znanych działaczy kulturalno-oświatowych województwa, którzy deklarują jak najdalej idącą pomoc w propagowaniu zagadnień ludoznawczych w placówkach terenowych oraz pomoc w kolportażu wydawnictw Towarzystwa. Aktywiści Koła planują wprowadzenie do programów działalności kierowanych przez nich placówek problematyki etnograficznej, a to poprzez organizację odczytów, konkursy i wystawy oraz inne formy popularyzacji, umożliwiające jednoczesną sprzedaż wydawnictw, rozumianych tu jako niezbędne materiały instruktażowe. Oddział nie prowadził własnych badań, jednakże znaczna część jego członków pracuje w instytucjach etnograficznych: w Katedrze Etnografii, Polskim Atlasie Etnograficznym, Muzeum Etnograficznym. Z tej racji prowadzą oni badania i dziaetnografii. �359 KRONIKA łalność naukową w swych macierzystych placówkach. Badania etnograficzne prowadzą również członkowie PTL pracujący w Pracowni Technicznych SrodkÓw. Naukowo-Badawczych, którzy interesują się żywo problemami sztuki i obrzędowości, na badanie których posiadają znaczne środki finansowe i techniczne. Inni członkowie Oddziału, jak dr J. Pawłowska, mgr A. Kuczyński i mgr H. Romańska, prowadzą ożywioną pracę badawczą i edytorską we własnym zakresie. Tam, gdzie jest to możliwe, Oddział patronuje poczynaniom swych członków. ODDZIAŁ W ZAKOPANEM Oddział zakopiański PTL liczy 11 członków. W skład Zarządu Oddziału wchodzą: prezes - dr W. Jostowa, sekretarz - mgr H. Sredniawa, skarbnik - W. Bratkowska. W okresie sprawozdawczym Oddział w Zakopanem zajmował się sztuką ludową regionu przy współpracy ze Stowarzyszeniem Twórców Ludowych, Tatrzańskim Towarzystwem Kulturalnym oraz "Cepelią" i Zrzeszeniem "Milenium". Członkowie Oddziału brali udział w badaniach penetracyjnych na terenie Orawy, Podhala i Spisza. Na podstawie tych badań zorganizowano konkurs i wystawę pokonkursową orawskiej sztuki ludowej, prezentującą prace 90 twórców. Otwarta w Muzeum w Zubrzycy Górnej ekspozycj.a czynna była od końca maja do końca września 1976 r. W wyniku penetracji Podhala i Spisza zebrano ponad 200 eksponatów na wystawę urządzoną w Zakopanem przy okazji "Jesieni Tatrzańskiej". Obydwie wystawy przedstawiały typowe dla regionu dziedziny twórczości - rzeźbę, malarstwo na szkle, kowalstwo, tkaniny i hafty. W zależności od lokalnych potrzeb Oddział udzielał licznych konsultacji osobom zainteresowanym kulturą i sztuką regionu. Prace naukowe członków Oddziału: dr W. Jostowa - Badania nad kulturą Orawy, zagadnienia parków etnograficznych.: W. Paryski Bibliografia tatrzańska; H. Sredniawa Dawna i współczesna sztuka ludowa Podhala. Biblioteka posiada 204 woluminy. ODDZIAŁ W ZIELONEJ GORZE Oddział liczy 10 członków. W skład Zarządu wchodzą: prezes dr B. Kołodziejska, sekretarz - mgr 1. Sochacka, skarbnik - L. Oleksy. Z uwagi na małą liczbę członków Oddział nie podejmował samodzielnych prac naukowo-badawczych. Członkowie Oddziału brali udział w pracach mających na celu opiekę nad twórczością ludową i popularyzacją wiedzy o kulturze ludowej, organizowanych przez Muzeum Ziemi Lubuskiej i WDK w Zielonej Górze. Ponadto współpraca prowadzona jest z ZW ZSMW, ZSL, WZKR, Urzędem Wojewódzkim i szkolnictwem. Zakres współpracy obejmuje między innymi taką problematykę: wystawy twórczości ludowej, konkursy na wieńce dożynkowe, prelekcje na tematy kultury ludowej. organizowanie kiermaszów sztuki ludowej, udzielanie konsultacji przy opracowywaniu scenariuszy i programów wielu imprez. Brano udział w przygotowaniu merytorycznym obozów szkoleniowo wypoczynkowych dla aktywu i zespołów folklorystycznych. Zorganizowano również spotkanie z twórcami ludowymi Ziemi Lubuskiej poświęcone problematyce współczesnej twórczości ludowej tego regionu. Ponadto prowadzona była działalność popularyzatorska w postaci wygłaszanych pogadanek i odczytów dla pracowników kulturalno-oświatowych, twórców ludowych, studentów Wyższej Szkoły Pedagogicznej w Zielonej Górze. �360 KRONII<:'~ Z uwagi na odczuwaną potrzebę szerszej wymiany naukowej nawiązano pierwsze kontakty z Sekcją Językoznawczą WSP w Zielonej Górze. Księgozbiór Oddziału, zdeponowany obecnie w Dziale Etnograficznym Muzeum Ziemi Lubuskiej, jest udostępiany zarówno członkom PTL, jak i innym osobom zainteresowanym; korzystają z niego etnografowie, twórcy ludowi i mlodzież szkolna, Na podstawie sprawozdań opracowała DZIAŁALNOSC SEKCJI KORESPONDENTOW Anna Oddziałów Kozyra TERENOWYCH Zgodnie z uchwałą Walnego Zgromadzenia Delegatów PTL we Wrocławiu w 1975 1'. Zarząd Główny przystąpił do zorganizowania sieci korespondentów terenowych - informatorów, którzy mogliby być pomocni w zbieraniu materiałów etnograficznych potrzebnych do prac badawczych nad problemem węzłowym nr 11.1 "Polska kultura narodowa, jej tendencje rozwojowe i percepcja Utworzono w związku z tym Sekcję korespondentów terenowych PTL, w ramach której rozwija się akcję organizowania sieci korespondentów, Do prowadzenia tej akcji powołano na posiedzeniu Zarządu w dniu 10 IV 1976 mgr Zofię Neymanową, członka Zarządu Głównego. Komórka organizacyjna sieci korespondentów mieści się w Ośrodku Dokumentacji i Informacji Etnograficznej w Łodzi. Do dnia 31 VIn 1976 opracowano i wydrukowano odezwy oraz krótkie ankiety, które w pierwszym rzucie wysłano do 250 osób traktowanych jako potencjalnych korespondentów. Opracowano także i rozesłano do wiciu innych osób krótką instrukcję o sposobie zbierania materiałów etnograficznych. Rozesłana ankieta po wypełnieniu będzie zawierać dane personalne o zbieraczu oraz najogólniejsze wiadomości o jego wsi, o budownictwie drewnianym, dawnych strojach ludowych obrzędach i zwyczajach, zainteresowaniach szczególnych zbieracza w zakresie kultury ludowej i możliwościach pozyskania nowych korespondentów w danej miejscowości i okolicy, Ponadto opracowano i wysłano pisma do 106 muzeów etnograficznych lub posiadających działy etnograficzne oraz do Oddziałów PTL i osobno do członków Zarządu Głównego z prośbą o zgłoszenie akcesu do współpracy. W celu zmobilizowania sił wykorzystuje się informacje ODiIE dotyczące członków PTL, zespołów folklorystycznych, miłośników kultury ludowej, amatorów ludoznawstwa itp., a także wykazy członków Stowarzyszenia Twórców Ludowych drukowane systematycznie w Biuletynach Zarządu Głównego STL w Lublinie. Dużą pomoc w wynajdywaniu kandydatów do współpracy okazują zgłaszający już swój akces do pracy zbierackiej sami korespondenci. podający nazwiska znanych sobie miłośników ludoznawstwa, twórców i in. Wśród zgłoszonych do l IX 1976 40 korespondentów (w końcu 1976 1'. ich liczba wzrosła już do 62 osób), było 14 kobiet i 26 mężczyzn. Wykształcenie, strukturę zawodową, wiek korespondentów, podaną przez nich tematykę badawczą (często podają po kilka tematów) ilustruje następująca tabela: n. �Zawód nauczyciel rolnik twórca ludowy 12 11 9 rzemieślnik muzyk 3 urzędnik 3 2 Wiek do 30 lat 30-40 40-50 4 4 5 Zgłoszono udział w badaniach budown. 16 rzemiosłem 15 50-60 13 nad: obrzędami 21 60-70 8 sztuką lud. 19 powyżej 6 lit. lud. 22 70 lat folkI. muz. gwarą 5 Korespondenci pOWyzsl pochodzą z 20 województw (białostockie, bielskie, bydgoskie, ciechanowskie, katowickie, kieleckie, krakowskie miejskie, krośnieńskie, leszczyńskie, lubelskie, nowosądeckie, opolskie, ostrołęckie, piotrkowskie, płockie, rzeszowskie, siedleckie, sieradzkie, skierniewickie, wałbrzyskie). Najliczniej zgłosili się z woj. piotrkowskiego (6), nowosądeckiego (5), sieradzkiego (5), rzeszowskiego (4) i bielskiego (3). Do wypełnionych ankiet korespondenci dołączają swoje uwagi, bliższe informacje o sobie, wyrażają poparcie dla akcji PTL. Niektórzy zgłaszają materiały uprzednio przez siebie zgromadzone, monografie swych wsi itp. W opracowaniu obecnie znajdują się kwestionariusze i ankiety do badań nad obrzędami dorocznymi i rodzinnymi oraz nad innymi zagadnieniami. Zaplanowano zorganizowanie w grudniu 1976 zjazdu szkoleniowego korespondentów, na którym zetkną się oni z wybitnymi etnografami - teoretykami i praktykami - i wspólnie, metodą seminaryjną przedyskutują przygotowane kwestionariusze, sprawy organizacyjne itp. Sekcja korespondentów terenowych zaprowadziła kartotekę zgłaszających się współpracowników (nazwiska w układzie alfabetycznym, skorowidz alfabetyczny z danymi o rodzaju zainteresowań ludoznawczych i in.). Polskie Towarzystwo Ludoznawcze otrzymuje od korespondentów i innych osób wiele wypowiedzi pełnych zaangażowania emocjonalnego, popierających podejmowane badania. Z wypowiedzi tych wynika, że podejmując gromadzenie i dokumentowanie przejawów kultury ludowej na terenie całego kraju z pomocą mieszkańców wsi pobudzamy ich do czynnego uczestnictwa w badaniach. Jak wiemy, wieś polska młodnieje i modernizuje się pod względem kulturalnym, ale jednocześnie w szybko zmieniających się warunkach społeczno-gospodarczych zanika wśród jej mieszkańców wiedza o tradycyjnej kulturze. Chodzi o to, aby najwartościowsze elementy tradycji ludowej były znane ogółowi i świadomie użytkowane twórczo w kształtowaniu kultury ogólnonarodowej. Materiały zebrane przez naszych korespondentów terenowych traktujemy jako materiały żródłowe. Posłużą one do rozwiązania przez naukę szeregu ważnych problemów badawczych, zostaną wykorzystane do prac doktorskich i habilitacyjnych; jednocześnie będą one pomocne w działalności praktycznej PTL oraz wielu instytucji kulturalnych, w opracowywaniu planów rozwoju kultury w kraju i prognoz regionalnych. Materiał będzie więc użyteczny naukowo i społecznie. Włączając do tej zaszczytnej pracy mieszkańców wsi i miasteczek polskich podniesiemy na wyższy poziom kulturę społeczeństwa ruralistycznego i małomiejskiego, rozbudzając w nim uczucia patriotyczne oraz głębsze zrozumienie zagadnień tworzenia kultury narodowej. Sekcja korespondentów terenowych przy Zarządzie Głównym PTL opiera �362 KRONIKA swój rozwój na współpracy z naj aktywniejszymi ośrodkami miłośników ludoznawstwa, z nauczycielami, rolnikami i młodzieżą wiejską na czele. Apeluj.emy z tego miejsca do wszystkich członków PTL o pomoc w wyszukiwaniu uzdolnionych kandydatów na korespondentów etnograficznych, których będziemy mogli włączyć do naszej Sekcji, by wspólnie pracować dla dobra kultury narodowej. Zofia LI WALNE ZGROMADZENIE DELEGATÓW PTL I SESJA W KRAKOWIE W DNIACH 13-15 WRZESNIA 1976 Neymanowa NAUKOWA Obrady 51 Walnego Zgromadzenia Sprawozdawczo-Wyborczego Delegatów toczyły się w auli Krakowskiego Oddziału Polskiej Akademii Nauk przy ul. Sławkowskiej 17. Obrady otworzyła przewodnicząca Krakowskiego Oddziału PTL, dr Anna Kowalska-Lewicka, witając przedstawicieli władz w osobach: dyrektora Wydziału Kultury i Sztuki Urzędu Miasta Krakowa - mgra Mariana Fity, sekretarza KW ZSL Franciszka Kurza, Prezesa Towarzystwa Miłośników Miasta Krakowa - doc. dr hab. Wiesława Bieńkowskiego, przedstawicieli świata naukowego - katedr uniwersyteckich P AN i muzeów, z nestorem etnografii polskiej, prof. dr Kazimierzem Dobrowolskim na czele, oraz wszystkich przybyłych. W otwarciu wzięło udział Bractwo Kurkowe w tradycyjnych strojach, którego Prezes, dr Wincenty Bogdanowski, wygłosił uroczystą mowę powitalną, życząc zgromadzonym owocnych obrad. Następnie dr A. Kowalska-Lewicka przekazała głos aktualnemu Prezesowi PTL, prof. dr Annie Kutrzeba-Pojnarowej, która podkreśliła, że zjazd tegoroczny ma na celu podsumowanie ważnego etapu w dziejach Towarzystwa, które pod przewodnictwem prof. dr Kazimiery Zawistowicz-Adamskiej wydobyło się z licznych trudności natury organizacyjnej. i naukowej. W tym okresie powstał Komitet Nauk Etnologicznych przy PAN, a PTL czynnie włączyło się w prace nad problemem węzłowym "Polska kultura narodowa, jej tendencje rozwojowe i percepcja". Po krótkim przemówieniu prof. Pojnarowej odczytano listy i depesze z życzeniami pomyślnych obrad, które nadeszły od prof. Milovana Gavazziego z Zagrzebia, dra Jana Mjartana z Bratysławy, prof. Wiktora Gusicwa z Leningradu, prof. Ludmiły Terentiewej z Moskwy, dr Klary Csillery z Budapesztu, prof. dr Kazimiery Zawi,towicz-Adamskiej z Nałęczowa, doc. dr hab. Waleriana Sobisiaka, dra Krzysztofa MakuIskiego oraz od Piotra Swierca. Komisja Krajoznawcza Zarządu Wojewódzkiego PTTK w Krakowie zgłosiła, że dla uczczenia Walnego Zgromadzenia PTL opracowała trasę etnograficzno-krajoznawczą dla młodzieży, przebiegającą przez najciekawsze pod względem etnograficznym wsie położone na północ od Krakowa. Następnie prof. Pojnarowa poprosiła dr A. Kowalską-Lewicką o przewodniczenie zebraniu z następującym porządkiem dziennym: 1. Uczczenie pamięci zmarłych członków PTL. 2. Odczytanie i przyjęcie protokołu z poprzedniego Walnego Zgromadzenia. 3. Wybór Komisji Matki, Komisji Mandatowej i Komisji Wnioskowej. 4. Sprawozdanie Zarządu Głównego z działalności w latach 1974-1976 Oi-az sprawozdania z działalności Oddziałów. 5. Projekt ramowego 5-ldniego planu �KRONIKA ;-;63 pracy PTL 1976-1980, opracowanego przez ustępujący Zarząd. 6. Sprawozdanie i wnioski Głównej Komisji Rewizyjnej. 7. Dyskusja nad sprawozdaniami i planem. 8. Uchwalenie absolutorium dla ustępującego Zarządu. 9. Wybór władz Towarzystwa nowej kadencji. 10. Wolne wnioski. Przedstawiony porządek dzienny został przyjęty jednogłośnie. Ad 1. Przedstawiciele Zarządu Gł. i poszczególnych Oddziałów scharakteryzowali sylwetki zmarłych w ostatnim roku członków Towarzystwa oraz ludzi zasłużonych dla etnografii polskiej, a mianowicie: prof. dra Juliana Krzyżanowskiego, prof. dra Aleksandra Godlewskiego, prof. dra Lucjana Turkowskiego, Stanisława Szyllera i mgr a Henryka Ormana z Mszany Dolnej, mgra Kazimierza Różanowskiego z Opola, prof. dra Wojciecha Hejnosza, prof. dra Witolda Doroszewskiego, prof. dra Witolda Klingera. Pamięć zmarłych uczczono minutą milczenia. Ad 2. Mgr Piotr Kaleciak postawił wniosek, aby protokół z poprzedniego Walnego Zgromadzenia Delegatów przedyskutować bez odczytania ze względu na to, że został opublikowany w "Ludzie" i stąd jest znany większości zebranych. Delegaci nie podjęli dyskusji nad protokółem i przyjęli go jednogłośnie. Ad 3. Do Komisji Matki zaproponowano następujące osoby: mgr Medard Tarko, dr Krystyna Marczakowa i dr Jan P. Dekowski. Do Komisji Mandatowej: mgr Mirosława Jastrzębska, mgr Małgorzata Orlewicz i mgr Józef Lech. Do Komisji Wnioskowej: dr Stanisław Błaszczyk, doc. dr hab. Maria Biernacka i mgr Piotr Kaleciak. Wszystkie kandydatury zostały jednomyślnie przyjęte (przy wstrzymaniu się od głosu kandydatów). Ad 4. Sprawozdanie Zarządu Głównego z działalności w latach 1974--1976 przedstawiła doc. dr hab. Bronisława Kopczyńska-Jaworska, Sekretarz Generalny PTL. W uzupełnieniu do tego sprawozdania mgr Zofia Neymanowa zreferowała stan prac nad zorganizowaniem sieci korespondentów terenowych (zob. teksty wyżej). Na wniosek przewodniczącej Zgromadzenia przyjęty przez Delegatów (przy 2 osobach wstrzymujących się od głosowania), nie odczytano sprawozdań z działalności Oddziałów ze względu na konieczność oszczędności czasu obrad, postanowiono najważniejsze osiągnięcia i problemy Oddziałów poruszyć w późniejszej dyskusji i opublikować w "Ludzie" (zob. tekst wyżej). Ad 5. Ramowy projekt planu pracy Towarzystwa na najbliższe 5-lecie przedstawiła w imieniu ustępującego Zarządu doc. B. Kopczyńska-Jaworska (zob. tekst wyżej, opublikowany po przedyskutowaniu i przyjęciu przez Zgromadzenie). Ad 6. Sprawozdanie Głównej Komisji Rewizyjnej przedstawił jej przewodniczący, prof. dr Franciszek Wokroj. Ad 7. W dyskusji pierw3zy wystąpił prof. dr Kazimierz Dobrowolski, który :~wJ"('H:jł uwagę na postępujący proces wynaradawiania ludności polskiej na Spiszu i Orawie. jako wynik długofalowej działalności strony słowackiej. Wynaradawianie to polega zarówno na stwarzaniu odpowiednich bodźców ekonomicznych, jak i wielostronnej akcji propagandowej. Powstała sytuacja doprowadziła do licznych konfliktów narodowościowych na tym terenie. Niepokój prof. Dobrowolskiego, który należal do współorganizatorów pamiętnego plebiscytu w 1920 r., budzą również ostatnie publikacje Słowackiej Akademii Nauk, pomijające, bądź tendencyjnie przed.,tawiające udział Polaków w zasiedleniu i historii tych ziem. Mgr P. Kaleciak omówił działalność prężnego Oddziału w Mszanie Dolnej, który skupia grono amatorów i prowadzi liczne prace popularyzatorskie dla młodzieży i przedstawicieli Polonii. Oddział ten wpłynął na ożywienie działalności zespołów �KRONIKA regionalnych, a obecnie pracuje nad zorganizowaniem Oddziału PTL w Nowym Sączu. Kol. Kaleciak zapewnił zebranych, że wśród członków jego Oddziału na pewno znajdzie się kilku chętnych korespondentów terenowych PTL. Mgr Zofia Jeż-Jarecka przedstawiła problem Sekcji filmu etnograficznego przy Oddziale Warszawskim PTL. Sekcja ta nie posiada żadnego sprzętu specjalistycznego i ostatnio nie przejawia działalności, a jej przewodnicząca złożyła rezygnację. W dyskusji nad tą sprawą zabrali głos: prof. dr A. Pojnarowa, prof. dr Maria Prufferowa, doc. dr hab. B. Jaworska, dr Longin Malicki, a w następnym etapie mgr Z. Neymanowa i dr K. Pietkewicz. Prof. Pojnarowa stwierdziła, że wobec dużego zapotrzebowania na filmową dokumentację etnograficzną nie należy likwidować tej sekcji zbyt pochopnie, a raczej próbować ożywić jej działalność, np. w oparciu o Pracownię filmową Państw. Muzeum Etnograficznego. Podobne stanowisko reprezentowali pozostali dyskutanci. Prof. Pojnarowa uważa ponadto, że warto byłoby przygotować listę osób, które mogłyby się zająć dokumentacją filmową i zachęcić je do współpracy, tym bardziej, że istniejące Towarzystwo Filmu Etnograficzł)ego nie spełniło pokładanych w nim nadziei. Prof. Pojnarowa poruszyła również sprawę wprowadzania problematyki etnograficznej do programów szkolnych. Akcję tę rozpoczęto już w niektórych szkołach Dolnego Śląska. Konieczne byłoby konsultowanie tej działalności ze strony etnografów. Doc. dr hab. B. Jaworska zaproponowała włączenie sprawy Sekcji filmowej PTL do programu planowanej sesji pClświęconcj dokumentacji naukow2j. Dr L. Malicki podkreślił, że sprawy fotografii dokumentarnej jak i filmu etnograficznego na wysokim poziomie, niezbędnego w nowoczesnej dokumentacji, winny być szeroko rozpowszechnione, m. in. przez placówki muzealne. Dr A. Lewicka uważa, że sekcje działające w oparciu o konkretne zespoły osób zainteresowanych nie zawsze są zjawiskiem trwałym. Tak np. przy Oddziale Krakowskim działalność Sekcji amerykanistycznej, bardzo ożywiona i wielostronna przed kilku laty, uległa zupełnemu zahamowaniu i konieczne było jej rozwiązanie. Prof. dr M. Prilfferowa mówiła o doświadczeniach Oddziału Toruńskiego zebranych podczas współpracy w organizowaniu kursów szkoleniowych dla przedstawicieli Polonii. Dla kursów tych trzeba zapewnić kadrę dobrych wykładowcówetnografów oraz możliwość szkolenia w muzeach i skansenach. Główne jednak braki zaznaczają się w dziedzinie literatury etnograficznej. W najbliższym czasie niezbędne wydaje się przygotowanie w językach obcych zarówno wyboru z dzieł Kolberga, jak również serii krótkich monografii z różnych dziedzin polskiej kultury ludowej oraz wkładek do atlasów strojów ludowych. Kol. E. Mach przedstawił wniosek Oddziału Warszawskiego, dotyczący organizowania konkursów z zakresu wiedzy o kulturze ludowej dla dzieci szkolnych pl. "Dzieci kontynuują dzieło ojców". Dr Maria Suboczowa powiedziała o specyficznej strukturze Oddziału Śląskiego, którego członkowie rozproszeni są w wielu miastach, co powoduje liczne trudności w pracy organizacyjnej. Największym osiągnięciem tego Oddziału jest przygotowanie i opublikowanie pracy zbiorowej na temat kultury ludowej Górnego Śląska i Częstochowskiego. Korzystano przy tym z pomocy finansowej Muzeum Sląskiego i Wydziału Kultury UW w Katowicach. Obecnie Oddział przystąpił do prac nad monografią twórców ludowych trzech województw śląskich i zwraca się do Zarządu Gł. o pomoc przy wydaniu tej publikacji. Doc. dr hab. B. Jaworska w odpowiedzi stwierdziła, że rozproszenie terytorialne jest zarówno siłą, jak i słabością naszego Towarzystwa. Nie zawsze właściwie i terminowo przygotowywana jest sprawozdawczość Oddziałów (np. 6 Oddziałów �KRONIKA nie nadesłało sprawozdań przed obecnym zjazdem) i dopiero na zjeździe można było dowiedzieć się o tak ważnych osiągnięciach, jak publikacja Oddziału Sląskiego. Prawdopodobnie przyszły Zarząd będzie mógł pomóc w wydaniu następnej publikacji. Kol. M. Grabiec z Oddziału Wrocławskiego, pedagog szkolny, mówiła o działalności sekcji upowszechnienia sztuki ludowej w jednej ze szkół wrocławskich. Sekcja ta skupia nauczycieli zainteresowanych sztuką ludową poszczególnych regionów Polski i wprowadzających tę problematykę do zajęć z młodzieżą szkolną. Dr Jan P. Dekowski scharakteryzował w obszernym wywodzie działalność Koła Miłośników Robotniczej Łodzi przy Łódzkim Oddziale PTL. Koło to prowadzi liczne akcje, gromadząc i uzupełniając materiały folklorystyczne zebrane w trakcie konkursu. Kola o podobnych zainteresowaniach powstały ostatnio w K3li;:zu i Opocznie. Ad R. Po dyskusji przewodnicząca Walnego Zgromadzenia Delegatów poddała pod głosowanie "",niosek o udzielenie absolutorium ustępującemu Zarządowi Głównemu i GKR. Wniosek został jednomyślnie przyjęty, po czym przystąpiono do wyborów. Ad 9. Komisja Matka przedstawiła listę proponowanych kandydatów do Zarządu Głównego, Komisji Rewizyjnej i Sądu Koleżeńskiego. Dodatkowo z sali zaproponowano kandydaturę dr Anny Kowalskiej-Lewickiej, która jednak nie zgo.dziła się na kandydowanie. Po sprawdzeniu mandatów Delegatów przez KomisjG Mandatową przeprowadzono tajne głosowanie. W głosowaniu wzięło udział 60 osób na 62 uprawnione do głosowania (2 osoby uprawnione były nieobecne). Ad 10. Przewodnicząca Komisji Wnioskowej, doc. dr hab. M. Biernacka, przedstawiła wnioski, które napłynęły na WZD w statutowo określonym terminie lub zostały zgłoszone w trakcie dyskusji, a mianowicie: 1. Wniosek Oddziału Warszawskiego o włączenie zajęć z zakresu kultury ludowej do programów pracy z młodzieżą szkolną. 2. Wniosek Oddziału Toruńskiego o zapewnienie udziału PTL w planowaniu zajęć szkoleniowych dla przedstawicieli Polonii oraz o zapewnienie literatury z zakresu kultury ludowej w językach obcych dla Polonii. 3. Wniosek Oddziału Sląskiego o wspieranie przez Zarząd Gl. inicjatyw wydawniczych poszczególnych Oddziałów. 4. Wniosek Sekretarza Generalnego, doc. B. Jaworskiej, aby Oddziały, które nie są w stanie we własnym zakresie zbierać terminowo składek członkowskich, przekazały to zadanie Zarządowi Głównemu. 5. Wniosek mgr Z. Neymanowej w imieniu Oddziału Łódzkiego o zorganizowanie następnego Walnego Zgromadzenia Delegatów PTL w Łodzi. 6. Wniosek dra Witolda Armona o przygotowanie publikacji na temat dorobku twórców polskiej etnografii. 7. W nawiązaniu do wniosku prof. K. Dobrowolskiego Komisja postuluje, aby przyszły Zarząd Główny rozważył poruszoną problematykę i możliwości zainteresowania nią odpowiednich czynników. Wszystkie wnioski zostały jednogłośnie przyjęte. Po zebraniu ukonstytuował się Zarząd Główny nowej kadencji 1976-1979 w następującym składzie: Prezydium: Prezes - doc. dr hab. Brenisława Kopczyńska-Jaworska, zastępcy Prezesa - prof. dr Anna Kutrzeba-Pojnarowa i doc. dr hab. Dorota Simonides, Sekretarz Genera-Iny - doc. dr hab. Edward Pietrasz~k, Zastępca Sekretarza - �:366 KRONIKA mgr Zofia Neymanowa, Skarbnik dr Stanisław Błaszczyk, Zastępca Skarbnika - dr Antoni Kuczyński. Członkowie Zarządu: Dr Barbara Bazielich, dr Janusz Bohdanowicz, prof. dr Józef Burszta (przewodniczący Rady Wydawniczej), dr Władysław Jeż-Jarecki, mgr Piotr Kaleciak, dr Janusz Kamocki, dr Bolesław Łopuszański, dr Krzysztof Makuiski, dr Krystyna Marczakowa, dr Kazimierz Pietkiewicz, dr Aleksander Posern-Zieliński, prof. dr Maria Priifferowa. Zastępcy członków Zarządu: Dr Ewa Fryś-Pietraszkowa, mgr Irena Lechowa, dr Bogusław Linette. Główna Komisja Rewizyjna: Dr Longin Malicki - przewodniczący, dr Stanisław Chmielowski - sekretarz, prof. dr Franciszek Wokroj - członek, dr Witold Armon z-ca członka, mgr Eugeniusz Jaworski z-ca członka. Sąd Koleżeński: Mgr Maria Suboczowa - przewodnicząca, prof. dr Stanisław Bąk, doc. dr Maria Biernacka, dr Jan Piotr Dekowski, dr Tadeusz Prus-Wiśniowski. Protokołowały: dr Aleksandra SESJA Tyszkowa i dr Ewa Fryś-Pietraszkowa NAUKOWA Drugi dzień WZ Delegatów, 14 września 1976 r., upłynął na obradach Sesji naukowej pt. "Kultura ludowa Krakowa i regionu krakowskiego". Otwarcia obrad dokonała dr Anna Kowalska-Lewicka, prezes Oddziału Krakowskiego PTL i główny organizator obrad. Wygłoszono 12 następujących referatów i komunikatów: prof. dr Antoni Podraza, Ziemia Krakowska jako region historlIczny; prof. dr Roman Reinfuss, Ziemia Krakowska jako region etnograficzny; doc. dr hab. Wiesław Bieńkowski, Kraków jako ośrodek badań etnograficznych; doc. dr hab. Alicja Falniowska-Gradowska, Ze studiów nad wsią Ziemi Krakowskiej. Wiejskie ośrodki przemysłowe we wsiach otaczających Kraków w XVIII wieku; dr Jerzy Czajkowski, Ze studiów nad budownictwem ludowym w Krakowskiem; mgr inż. arch. Jan Rączka, Budownictwo drewniane obrzeża Wielkiego Krakowa. Problemy badawcze i konserwatorskie; mgr Zofia Cieśla-Reinfussowa, Zywotność obrzędów ludowych w Krakowie i na wsi podkrakowskiej; dr Krystyna Kwaśniewicz, Przemiany zwyczajów ludowych. Problemy i refleksje; mgr Janusz Mroczek, Zywotność i rozpowszechnienie melodii krakowiaka; mgr Izabella Rejduch-Samkowa, Elementy ludowej sztuki nieprofesjonalnej w małopolskich judaikach; doc. dr hab. Jan Samek, Klasztorna sztuka nieprofesjonalna w Krakowie; prof. dr Anna Kutrzeba-Pojnarowa, Wieś podmiejska Krakowa. Model i rzeczywistość. Nie został wygłoszony (z powodu nie przybycia na Sesję autorki) referat doc. dr hab. Emilii Horvathovej z Bratysławy pt. Z problematyki regionalistyki etnograficznej. Większość wystąpień została opublikowana w niniejszym tomie (s. 75-173). Referaty oraz dyskusja uczestników Sesji były cennym wkładem do badań nad kulturą Krakowa i regionu. Wskazały m. in. na: al historyczne i ekonomiczne uwarunkowania kultury ludowej miasta i regionu; b) procesy współczesnych przeobrażeń w dziedzinie kultury z uwzględnieniem elementów zanikających lub modernizujących się w mieście i na wsi; c) społeczną potrzebę dalszego rozwijania badań etnograficznych i dyscyplin pokrewnych w tym zakresie w całym kraju oraz d) celowość organizowania monotematycznego programu obrad w czasie WZD i e) wysoki poziom naukowy i popularnonaukowy wystąpień, opartych na wynikach aktualnych badań oraz praktyce zawodowej referentów. �367 KRONIKA WYCIECZ'KI ETNOGRAFICZNE W dniu 13 wrzesma 1976 wieczorem uczestnicy WZD spotkali się w MQgilanach w odrestaurowanym dworku Konopków, należącym obecnie do Polskiej Akademii Nauk (w 1871 r. przebywał tu Oskar Kolberg). Wieczór uświetniły występy artystyczne dziecięcego zespołu folklorystycznego z Białej oraz kapeli reprezentującej folklor miejski Krakowa. W dniu 15 września 1976 uczestnicy WZD zwiedzili: wiejskie ośrodki koszykarskie w Budzowie i Sokołowie, gdzie zapoznali się z techniką i organizacją pracy nakładczej chałupników; miejsco'!"e zabytki oraz izbę pamiątek etnograficznych w Lanckoronie; klasztor z dziełami sztuki ludowej w Kalwarii Zebrzydowskiej, gdzie także wysłuchano prawykonania dźwiękowego reportażu TV w Krakowie nt. słynnej "Drogi krzyżowej" istniejącej w Kalwarii Zebrzydowskiej od XVIIIw. i odbywanej rokrocznie do dziś przez pielgrzymów w połączeniu z widowiskiem religijnym z udziałem artystów ludowych. Protokołował: Medard KONFERENCJE, ZJAZDY I INNE SPOTKANIA PROBLEMATYKĘ ETNOGRAFICZNĄ Tarko UWZGLĘDNIAJĄCE W 1975 R. U r o c z y s t a s e s jaR a d y M u z e a l n e j M u z e u m M a z u r sk i e g o w O l s z t y n i e "S t a n i p o t r z e b y m u z e a l n i c t w a w woj e w ó d zt w i e o l s z t y ń s k i m" (Olsztyn 3 V). Organizator: Muzeum Mazurskie w Olsztynie. Referaty: Romuald Odoj, Dorobek muzealnictwa w woj. Olsztyńskim 19451974; Władysław Ogrodziński, Perspektywy rozwojowe muzealnictwa olsztyńskiego; Lucjan Czubiel, Problem zagospodarowania obiektów zabytkowych przez muzea. Romunikaty: Włodzimiera Ziemlińska-Odojowa, Muzealnictwo archeologiczne na Warmii i Mazurach; Zofia Januszkiewicz, Gromadzenie i zabezpieczanie dokumentów polskości Warmii i Mazur; Halina Keferstein, Druki i rękopisy jako eksponat. (Doświadczenia Muzeum Mazurskiego w Olsztynie); Kamila Wróblewska. Zbiory sztuki dawnej w OlsztjJńskiem; Anna Samulowska, Triennale szkła artystycznego w Lidzbarku Warmińskim; Wacław Radziwinowicz, Muzeum a problem ochrony środowiska naturalnego Warmii i Mazur; Aleksander Maliszewski (Frombork), Nowy model organizacji muzeum na przykładzie Muzeum M. Kopernika We Fromborku; Eugeniusz Oleszczuk (Olsztynek), Zaplecze techniczne muzeum skansenowskiego na przykładzie Muzeum Budownictwa Ludowego w Olsztynku. O g 6 l n o p o l s k i e s e m i n a r i u m "F o l k lor Z i e m i C i e s z y ń s k i e j" (Cieszyn f6-18 V). Organizatorzy: Wydział Kultury i Sztuki Urzędu Wojewódzkiego w Katowicach, Wojewódzki Ośrodek Kulturalno-Oświatowy w Katowicach, Urząd Miejski w Cieszynie, Filia Uniwersytetu Sląskiego w Cieszynie. Referaty: Barbara Bazielich, Przemiany w sztuce ludowej na Slqsku Cieszyńskim; Janina Marcinkowa, Tańce Ziemi Cieszyńskiej; Ryszard Gabryś, Folklor muzyczny regionu cieszyńskiego; Ryszard Gabryś, Beskidzki folklor muzyczny w twórczości kompozytorów XX wieku; Barbara Bazielich, Stroje regionu cieszyńskiego; Jerzy Drozd, Pieśni ludowe Slqska Cieszyńskiego. W seminarium uczestniczyli naukowcy, znawcy folkloru, kierownicy zespołów regionalnych i studenci. Omawiano dzieje folkloru �KRONIKA oraz źródła jego powstania, dokonano oceny działalności i metodyki pracy zespałó,,, regionalnych. Prelekcje naukowe przeplecione były częścią widowiskową. w której zaprezentowały się zespoły regionalne, takie jak dziecięce z Koniakowa i z Brennej oraz Zespół Pieśni i Tańca Ziemi Cieszyńskiej. Ponadto odbyły się zajęcia metodyczne dla instruktorów nauki tańców cieszyriskich, zwiedzanie wystawy regionalnej oraz wycieczka po Ziemi Cieszyńskiej. K o n f e l' e n c j a 3---4 VI). Organizator: pt. "F o l k lor lat w jny o k u p a c j i" (Warszawa, Instytut Badań Literackich PAN. Referaty: Jerzy Swięch. Okupacja-literatura-folklor; Adolf Dygacz, Stare i nowe pierwiastki w samorodnych pieśniach okresu II wojny światowej; Wanda MaIko. Melodie pidni okresu II wojny światowej. Próba charakterystyki; Stani~ław Swirko, Historyczna pieśń wojskowa w pieśniarstwie okupacyjnym i partyzanckim II wojny świntowej; Stanisław Kania, Z badań nad polską gwarą konspiracyjno-partyzancką lat 1939-1945; Jan Adamowski, Uwagi a programie Festiwali Pieśni Partyzanckich w Krasnii-w (1969-1974); Roch Sulima, Ludowe pamiętniki okresu wojny i okupacji jako "wypowiedzi" a folklorze; Dionizjusz Czubala, Opowieści wspomnieniowe z okresu wojny i okupacji mieszkańców Lubowca; Jan Tacina, Przyczynki do chara'<terystyki polskich pieśni obozowych z lat 1939-1945; Helena Wolny. Pieśni, oracje i opowiadania z lat wojny i okupacji na Kielecczyźnie; Ry~zard Gór~ki, Uwagi o polskim folklorze lat wojny i okupacji. K o n f e l' e n c j a pt. "P l' o b l e m y o c h l' o n y i k o n s e l' wac j i z a b y tk ó w k u l t u l' y m a t e r i a l n e j" (Szczecin 8-11 VI). Organizatorzy: Muzeum Pomorza Zachodniego, Konserwator Wojewódzki w Szczecinie. Referaty (m. in.): Ryszard Kukier, Tradycyjne budownictwo ludowe regionu kamieńsko-wolińskiego; Jerzy Łomnicki; 01'ganizacja archeologiczno-etnograficznego muzeum w plenerze na przykładzie skansenu w Lednogórze; Jacek Łapott, Działalno.~ć Muzeum Narodowego w Szczecinie w zakresie ochrony zabytków kult ury ludowej. J u b i l e u s z o w e 50 Wal n e Z g l' o m a d z e n i e D e l e g a t ó w i S e s j a N a u k o w a w 80 - l e c i e P o l s k i e g o T o war z y s t waL u d o z n a w c z eg o (Wrocław 19-21 IX). Organizator: Oddział Wrocławski Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego. Referaty: Kazimiera Zawistowicz-Adamska, Bronisława .Jaworska. Polskie Towarzystwo Ludoznawcze, przeszłość, teraźniejszość Józef Burszta, Etnografia Polska. Organizacja, Biernacka, Wyniki prac nad syntezą etnografii Polski; woju; i perspektywy plany badawcze; roz- Maria Zofia Sokolewicz. ProblePodczas Konferencji odbyło się posiedzenie dyskusyjne nt.: Etnograficzne badania nad życiem współczesnym Ziem Zachodnich potrzeby i możliwości. Wprowadzenie przygotował Edward Pietraszek. Imprezy towarzyszące: zwiedzanie Wrocławia. matyka zróżnicowań etnicznych w ujęciu etnografii. U l' o C z y s t ość o t war c i a S ą d e c k i e g o P ark u E t n o g r a f i c z n eg o w N o w y m S ą c z u, p o ł ą c z o n a z k o n f e r e n c ją n a u k o w ą (Nowy Sącz 25-28 IX). Organizatorzy: Wojewoda nowosądecki. Prezydent Miasta Nowego Sącza, Dyrektor Muzeum Okręgowego w Nowym Sączu. Referaty: Zadania i osiągnięcia muzealnictwa skansenowskiego XXX-lecia PRL (wygłosił przedstawiciel Ministerstwa Kultury i Sztuki); Tadeusz Szczepanek, Historia i założenia merytoryczne Sądeckiego Parku Etnograficznego; Maria Brylak-Załuska, Ekspozycja etnograficzna Wojciech Zygmunt w Skansenowskim Parku Etnograficznym wnętrza i otoczenia zagród; Szczygieł, Założenia przestrzenne Sądeckiego Parku Etnograficznego; Lewczuk, Architektura murowana i jej elementy w Sądeckim Parku �KRONIKA Teresa Maszczak, Architektura monumentaLna w Magdalena Krah, Obrzędowo-magiczne eLementy Sądeckiego Parku Etnograficznego; Hanna Pieńkowska, ProbLemy ochrony a idea tworzenia skansenów; Janusz Bogdanowski, ProbLem skansenu w zie; Roman Reinfuss, Skansen jako muzeum kuLtury Ludowej. Imprezy szące: wystawa pokonkursowa "Współczesna rzeźba ludowa Karpat koncert "Capella Cracoviensis", pokaz filmu "Złoto Polskich Karpat", zespołów regionalnych, wycieczka po Sądecczyźnie. Etnograficznym; Parku Maria Etnograficznym; 36!l Sądeckim wystroju zabytków krajobra- towarzyPolskich", występy S e s j a N a u k o waz o k a z j i 100 - r o e z n i c y p o b y t u O s kar a K o 1b e r g a n a P o m o r z u G d a ń s k i m (Gdańsk 20 X). Organizatorzy: Urząd Wojewódzki Wydział Kultury i Sztuki, Wojewódzki Ośrodek Kultury, Wojewódzka Rada Stowarzyszeń Społeczno-Kulturalnyeh w Gdańsku. Referaty: Medard Tarko, Badania Oskara KoLberga na Pomorzu; Bogusław Linette, Oskar KoLberg, dokumentator pieśni Ludowej; Elżbieta Millerowa, Literatura Ludowa w zbiorach Oskara KoLberga; Andrzej Bukowski, FoLkLorystyka Pomorza Gdańskiego (Prus Zachodnich) za czasów Oskara KoLberga; Edward Breza, O pomorskich diaLektyzmach u Oskara KoLberga; Antoni Poszowski, FoLkLor kaszubski w twórczości kompozytorów gdańskich. Imprezy towarzyszące: występy zespołów folklorystycznych. S e m i n a r i u m p o ś w i ę c o n e m a g II i c z a r o w n i c t w u w k u l t ur z e l u d o w e j P o l s k i (Kraków, 15-16 XI). Organizatorzy: Oddział Krakowski Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, Muzeum Etnograficzne w Krakowie. Referaty: Jadwiga Klimaszewska, Teoria magii w etnoLogii; Ryszard Tomicki, Magia i mitoLogia w kuLturze Ludowej; Ludwik Stomma, Magia ALkmeny; Marek Godlewski, System Logiczny formuł magicznych; Jacek Olędzki, RefLeksje o wybranych zdarzeniach cudownych; Dorota Simonides, Przesądy wspólczesnllch "nastoLatków"; Alicja Bednarczuk, Praktyki magiczne w poLskim społeczeństwie współczesnym; Teresa Karwicka, RoLa drzew w Ludowych praktykach magicznych; Barbara Boebel-Szychowska, Magia w Lecznictwie Ludowym Kaszubów; Anna Szyfer, Praktyki magiczne Ludności OLsztyńskiego (stan zachowania); Bela Gunda (Debreczyn, Węgry), Magiczne praktyki w kuLturze pasterskiej Węgrów; Roman Reinfuss, Postać znachora w kulturze Ludowej Łemków; Anna Kowalska-Lewicka, Bacowie i czarownicy Beskidu Sądeckiego; Wanda Jostowa, DziałaLność magiczna na poLskiej Orawie; Anna Kisielewska, Płanetnik z PrzysietniclI. Sesja popularno-naukowa poświęcona folklorowi Ziemi B e s k i d z k i e j z o k a z j i 20 - l e c i a Z e s p o ł u P i e ś n i T a ń c a "B es k i d" (Bielsko-Biała 13 XI). Organizatorzy: Międzyzakładowy Dom Kultury Włókniarzy w Bielsku-Białej, Muzeum Regionalne w Bielsku, Wojewódzki Dom Kultury w Bielsku-Białej. Referaty: Bernadetta Turno, Raport o stanie foLkLoru województwa bieLskiego; Bernadetta Turno, Stroje regionu beskidzkiego; Maria Romowicz, Tańce regionu Ziemi Cieszyńskiej i Bielskiej; Krzysztof Straszkiewicz, Barwy Beskidów przeźrocza; Józef Mikś Muzyka Ludowa jako źródło repertuaru dLa zespołów wokaLnych i instrumentaLnych. Imprezy towarzyszące: wystawa strojów ludowych, wystawa wianków ludowych, finał wojewódzkiego przeglądu gawędziarzy ludowych, wystawa osiągnięć i dorobku Zespołu Pieśni i Tańca "Beskid", koncert galowy Zespołu Pieśni i Tańca "Beskid". S e m i n a r i li m: c z e s n e j (Warszawa w Warszawie, Zarząd 24 - Lud, tom LXI M i e j s c e k u l t li r y l li d o w e j w k u l t li r z e w s p ó ł28-29 XI). Organizatorzy: Państwowe Muzeum Etnograficzne Główny Towarzystwa Wiedzy Powszechnej. Referaty: Zof}a �370 KRONIKA Sokolewicz, Etnografia i jej rola w badaniach kuLtury współczesnej; Jan Krzysztof MakuIski, Teoria kultury ludowej; Janusz Bohdanowicz, Prace Pols!dego Atlasu Etnograficznego; Halina Olędzka, Tradycyjna sztuka ludowa; Aleksander Jackowski, Inspiracja sztuki p'rofesjonalnej sztukq ludową; Teresa Ambrożewicz, Przemiany obrzędowości w kulturze współczesnej; Franciszek Midura, Problemy popularyzacji etnografii; Tadeusz Więckowski, Rola "Cepelii" w kształtowaniu kultury artystycznej; Kazimierz Pietkiewicz, Problemy ochrony zabytków etnograficznych. Imprezy towarzyszące: zwiedzanie Państwowego Muzeum Etnograficznego, pokaz zastosowania środków audiowizualnych w dziale folkloru Państwowego Muzeum Etnograficznego; pokaz audiowizualny w Muzeum Lenina. Posiedzenia naukowe Komisji Etnograficznej Oddziału P o l s k i e jAk a d e m i i N a u k w K I' a k o w i e: Kraków 2 VI. Referat: Marek Tracz, Społeczności chłopskie Ameryki Łacińskiej; Kraków 15-16 IX. Referaty: lon Vladutiu (Rumunia-Bukareszt), Problematyka badań etnograficznych w Rumunii; Nils Arvid Bringeus (Szwecja-Lund), Quellenkritische Probleme der Ethnologischen Forschung. Z e b r a n i a n a u k o w e Z a kła d u E t n o g I' a f i i IHKM P AN w W a 1's z a w i e: Warszawa 29 L Referat: Ryszard Tomicki, Religijność ludowa w Polscestan i problematyka badań. Warszawa 29 IV. Referat: Krystyna Kwaśnicwiczowa. Zwyczaje wsi doroczne Niegoszowice i rodzinne oraz ich współczesne przeobrażenia na przykładzie klKrakowa. SPOTKANIA. KURSY, OBOZY Spotkanie twórczyń ludowych, zrzeszonych w Stowarzys z e n i u T w Ó l' C Ó w L u d o w y c h, z o k a z j i M i ę d z y n a I' o d o w e g o R ok u K o b i e t (Kielce, czerwiec). Organizatorzy: Zarząd Oddziału STL w Kielcach, Zarząd Wojewódzki ZSMW. W czasie spotkania wyrażono podziękowanie władzom wojewódzkim za pomoc udzielaną twórcom ludowym oraz omawiano potrzebę kontynuowania tradycji ludowej. Mgr Barbara Erbcr z Muzeum Swiętokrzyskiego wygłosiła referat nt. działalności plastycznej kobiet. W spotkaniu uczestniczyło 40 twórczyń ludowych; uczestniczki spotkania prezentowały swoje wyroby plastyczne. Odbyły się również występy poetów ludowych. S p o t k a n i e - b i e s i a d a o p o l s k i c h t w Ó I' C Ó w l u d o w y c h (skansen w Bierkowicach, czerwiec). Organizatorzy: Opolski Oddział STL, Muzeum Wsi Opolskiej, Opolska "Cepelia", Opolskie Towarzystwo Kulturalno-Oświatowe, ZW Związku Socjalistycznej Młodzieży Wiejskiej. Spotkanie miało charakter improwizowanej biesiady weselnej ze śpiewami i jadłem. Podczas spotkania omawiano sprawy Oddziału oraz poinformowano uczestników oświadczeniach Państwa dla twórców ludowych. Kra j o wan a r a d a k o b i e t r e p r e z e n t u j ą c y c h w s z y s t k i e j e dn o s t k i o r g a n i z a c y j n e "C e p e l i i" (Zakopane 20 XI). Organizator: "Cepelia". Głównym punktem narady był referat prof. dr Romana Reinfussa pL Rola kobiet w utrzymaniu tradycji sztuki i zwyczajów ludowych. V Spotkanie twórców literatury Kaszubsko-pomorskiej (Wdzydze Kiszewskie 3-4 X). Organizatorzy: Zarząd Główny Zrzeszenia KaszubskoPomorskiego w Gdańsku, Zarząd Oddziału Zrzeszenia w Kościerzynie, Urząd Miej- �371 KRONIKA ski w Kościerzynie, Urzędy Gminne Kościerzyny i Karsina. W spotkaniu wzięło udział ok. 50 osób, wśród nich literaci, krytycy i literaturoznawcy z ośrodków naukowych zainteresowanych problematyką współczesnej literatury powstającej na Pomorzu, pisanej zarówno w języku literackim, jak i w gwarze kaszubskiej. Referat wprowadzający pL Piśmiennictwo kaszubsko-pomorskie a ktLltura literacka regionu wygłosił Stanisław Pestka. Z j a z d t wór c ó w l u d o w y c h Z i e m i G d a ń s k i e j (Puck 19 XI). Organizator: Wojew. Ośrodek Kultury w Gdańsku. Referaty: Jerzy Samp (UG), Folklor kaszubski i jego rola w rozwoju kulturalnym regionu; Stefania LiszkowskaSkurowa (Wojew. Ośrodek Kultury w Gdańsku), Osiągnięcia w dziedzinie sztuki ludowej w minionym roku. W dyskusji wzięli udział zarówno znani artyści ludowi, jak i młodzi twórcy. Wypowiedzi koncentrowały się wokół problemów przyszłości sztuki ludowej, tj. dorobku i postaw najmłodszych twórców. N a r a d a p o l s k i c h c h o r e o g r a f ó w, i n s t r u k t o rów c o r o c z n eg o kur s u f o l k lor y s t Yc z n e g o d l a P o lon i i (Lublin 13 XII). Organizator: Centrum Polonijne przy UMCS. W czasie narady omawiano sprawy związane z programem kursu folklorystycznego, z organizacją letniej szkoły tańca oraz przygotowaniem skryptu dla uczestników kursu. III E t n o g r a f i c z n y kur s d l a P o lon i i (Kielce, sierpień). Organizatorzy: Wojew. Dom Kultury, Towarzystwo Łączności z Polonią Zagraniczną "Polonia ". Uczestnikami kursu była młodzież polonijna (ok. 50 osób) ze Stanów Zjednoczonych Am. I'n., Kanady. Francji, RFN. Program kursu obejmował m. in. naukę tallca i pieśni ludowych oraz spotkania z twórcami ludowymi. Z.JAZDY Międzynarodowa Etnografia narodów MIF;DZYNARODOWE konferencja poświęcona wydawnictwu (Warszawa 17-19 III). Organizator: Polska AkaSłowianoznawstwa. Referaty: Julian W. Bromlej, Kirill słowiańskich demia Nauk Komitet W. Czistow, Naświetlenie ogólnych problemów metodologicznych w I wmic "EtnogTClfii narodów słowiańskich"; M. G. Rabinowicz, fikacji osiedli Mieczysław wschodniosłowiańskich Gładysz, Teoretllczne w I tomie założenia "Etnografii i podstawowe i historycznych Problemy narodów problemy klasy- słowiańskich", II tomu "Etno- Karel Fojtik, Wyniki opracowania częśCi tomu II a czeskiej kulturze ludowej; Emilia Horvathovil, Problemy metodologiczne syntetycznego opracowania kulLury ludowej Słowaków; Pawoł Nowotny, Niektóre etnokulturalne zagadnienia etnogTClfii Łużyczan; Maria Gładyszowa, Podstawowe zagadnienia w opracowaniu kultury ludowej w Polsce; Antoni Podraza, Helena Madurowicz-Urbańska, Jerzy Wyrozumski, Procesy historyczne warunkujące rozwój kultury ludowej w Polsce; Maria Biernacka, Zycie społeczne wsi polskiej; Danuta Markowska. Tradycyjna i współczesna rodzina wiejska w Polsce; Jadwiga Klimaszewska, Tradycyjna wiedza i wierzenia ludowe w Polsce; Dorota Simonides, Polski folklor literacki; Jan Stęszewski, Folklor muzyczny w Polsce; Grażyna Dąbrowska, Taniec i jego rodzaje na wsi polskiej; Weselin Chadżinikołow, Stan prac przygotowawczych do tomu III cz. 1 - Bułgarzy; Duśan Nedeljković, Stan prac przygotowawczych do tomu III cz. 2 - Narody Jugosławii; Vilko Novak, Najważniejsza problematyka w badaniach kultury ludowej w Jugosławii; Marianna GuŚić. Porl.grafii narodów słowiańskich"; �KRONIKA stawowe kultury zagadnienia ~udowej tury ludowej w Macedonii. w ~udowej w Chorwacji; Niko Kuret, Zagadnienia Radmila Fabijanović-Filipović, Z prob~ematyki kuli Bośni; Galaba Palikruseva, Badania nad kulturą ludową kultury Słowenii; w Serbii Konferencja międzynarodowa nt.: Źródła do historii muz y k i l u d o we j d o l' o k u 1800 (Kazimierz Dolny, 7-12 IV). Organizator: Pracownia Dokumentacji Folkloru Polskiego Instytutu Sztuki P AN przy współudziale International Folk Music Council (Międzynarodowej Rady Muzyki Ludowej). Referaty: Wolfgang Suppan, Informacje o muzyce ludowej w dokumentach średniowiecznych; Jan Stęszewski, O społecznym rozwarstwieniu w polskiej muzyce 17 wieku; Max Peter Baumann, Etnohistoryczne zródła jako problem hisl.orycznego przekazu; Ulrich MiHler, Historyczne pieśni ludowe; Christoph Petzsch, Wiadomości o muzyce ludowej w kronikach miast 14 i 15 wieku; Doris Stockmann. O publiczno-prawnej praktyce używania sygnałów w niemieckiej wojnie chłopskiej; Ewgenij Gippius, Instrumentalne rytualne melodie taneczne związane Ze świętem niedźwiedzia Ob-Ugren (Mansy-WoQulen) jako źródło historllc.znc; Anna Czekanowska, Znaczenie starych kalendarzy reliQi.i lcschoc/nich diu cyklu s~owiańskich pieśni ~udowych; Wiatscheslaw Schtschurow, Ki~ka s/.ylislycznllCh 1l'!akiwości rosyjskich pieśni ludowych z 15-17 wieku; Jerzy Pikulik. Ludowość polskich ko~ęd i pieśni kościelnych 15 wieku; Benjamin Rajeczky, Me~odie 16 wieku w dzisiejszej węgierskiej tradycji; Barbara Krzyżaniak, Związek po~skich ko~ęd z 17 i 18 wieku z muzyką ludową; Oskar Elschek, Historyczne źród~a słowackiej muzyki ~udowej 16-18 wieku; Zofia Stęszewska, Tańce 16-18 wieku i prob~em muzy.'<i ludowej; Karol Hławiczka, Polskie śpiewniki 16 i 17 wieku jako źródła poznania polskiej muzyki ludowej; Hartmut Braun, Wskazówki dotyczące poszukiwań pieśni ludowych 16 i 17 wieku; Adolf Dygacz, Zakazy i ograniczenia w pols!<iej muzyce ludowej od 13 do 18 wieku jako źródło poznania polskiej muzyki ludowej; Aron Petneki, Zycie muzyczne w B1'asov od 16 do 18 wieku. Międzynarodowa konferencja naukowa: Stan potrzeby b a d a ń n a d z b i o r o w o Ś c i a m i p o lon i j n y m i (Kraków 30 VIII-5 IX). Organizatorzy: Towarzystwo Łączności z Polonią Zagraniczną "Polonia", Polonijny Ośrodek Naukowo-Dydaktyczny UJ. W Konferencji wzięli udział przedstawiciele różnych dziedzin nauki polskiej, w tym również etnografii. oraz około 150 naukowców polskiego pochodzenia z 13 krajów świata. Polskie Towarzystwo Ludoznawcze reprezentowała w dyskusji prof. dr Anna Kutrzeba-Pojnarowa. Poza sesjami plenarnymi obrady odbywały się w zespołach problemowych (emigracji. imigracji, dokumentacji. metodologii) i zespołach regionalnych (Europy, Ameryki Południowej, Ameryki Północnej, Australii, Azji, Afryki). Celem konferencji była wymiana poglądów na temat stanu i potrzeb badania przemian zachodzących w zbiorowościach polonijnych. Referaty: Władysław Markiewicz (Wydział I PAN), Główne kierunki i uwarunkowanie przemian zbiorowości polonijnych; Hieronim Kubiak (Instytut Socjologii UJ), Proces przllstosowania społecznegO emigrantów do warunków kulturowych krajów osied~enia. Podstawowe założenia i konk~uzje teoretyczne; Andrzej Polch (Instytut Historii UJ), Główne prawidłowości emigracji z ziem po~skich. Próba typo~ogii i syntezy; Grzegorz Babiński (Instytut Socjologii UJ), Prob~emy metodo~ogiczne interdyscypLinarnych badań nad ruchami emigracyjnymi i zbiorowościami wytworzonymi przez te ruchy; Andrzej Paluch (Instytut Socjologii UJ), Ink~uzllwne i ekskluzywne rozumienie terminu Polonia; Alina Baran (Katedra Statystyki i Demografii SGPiS), Kontrowersje wokÓł pomiaru natężenia �3_·· KRONIKA j .) statystYk emigracyjnych; Cel ma do dyskusji nt.: "Problemy teoretyczne badań nad emigracją. Propozycja systematyzacji"; Jerzy Zubrzycki (Australia. Narodovv'y Australijski Uniwersytet). Polityka imigracyjna i asymilacyjna różnych krajów osiedlenia Polonii; Walerian Sobisiak (Uniwersytet im. Adama Mickiewicza). Rola kultury rodzimej w życiu codziennym polskiej emigracji; Grzegorz Babiński (Instytut Socjologii UJ), Wprowadzenie do dyskusji nt.: "Metodolo- ruchów emigracyjnych Bobińska (Instytut gia badań nad a teoretyczne Historii ruchami zalożenia UJ), Wprowadzenie emigracyjnymi a współczesne tendencje rozwojowe meto- Józef Byczkowski (Instytut Sląski), Metodologia badań nad ruchami emigracyjnymi; Stanisław Otok (Uniwersytet Warszawski), Teoretyczne probierny badań nad imigracją; Witold Stankiewicz (Biblioteka Narodowa), Wprowadzenie do dyskusji nt.: "Zabezpieczenie i gromadzenie źródel do historii ruchótc emigracyjnych i zbiorowości wy,worzonych przez te ruchy. Stan i potrzeb1J"; Teodor Domaradzki (Kanada, Centrum Dokumentacji i Badań Polskich), dologii nauk Potrzeby spolecznych; u.~rodków świadczeit dokumentacji prowadzonego przeze i badań mnie polskich Centrum za granicą Dokumentacji na podstawie i Badań do- Polskich; Danuta Licińska (PAN), Gcugrajiczne rozmieszczenie Polonii; Włodzimierz Drzewieniecki (USA, Stanowy Uniwersytet w Buffalo), Polonia w Ameryce Pólnocnej; Marcin Kula (Polska). Polonia w Ameryce Poludniowej; Krystyna Murzynowska (PAN), Polonia w Europie; Eugene Kusielewicz (USA, Fundacja Kościuszkowska), Podsiawowe tendencje wspólczesnych przemian Polonii Ameryka7tskiej i ich Bogodar Wini d (Polska), Polonia w Australii, Azji, Afryce; Andrzej (Uniwersytet im. Adama Mickiewicza), Wprowadzenie do dyskusji nt.: w Europie"; Adam VeŁulani (UJ), Polonia w Europie; Jan Gruszyński czyny; Integracja emigrucji polskiej we Francji ze spoleczeństwem francuskim; przy- Kwilecki ,'polonia (polska), Jan Palka (W. 13rytani", UniwPl'sytet w Leeds). Kilka uwag nad 3D-leciem osiedlenia się Marcin Kula (polska), Wprowadzenie do dyskusji nt.: "Polonia u; Ameryce [Jolurlnżowej"; Walter Drzcwieniecki (USA, Stanowy Uniwersytet w Buffalo). Wprowadzenie do dyskusji nt.: "Polonio 10 Ameryce Północnej"; Maria Starczewska (USA, Hofstra University Hempstead), Przeobrażenia gospodarcze na terl!nie Long Island i ich wplyw na strukturę ośrodków polonijnych; Monika Gruc'lmanow:l (Polska), Interferencje językowe w środowisku polonijnym Nowego Jor/w i okoiic!!; Imrc Boba (USA, Uniwersytet w Washingtonie), Problemy związane .z 'nstclcniem narodowości w statystykach imigracyjnych Stanów Zjednoczonych i Konady; Benedykt Heydenkorn (Kanada, Polish Alliance Press !JTD), Poluniu I~' Kanael.?ie. Zalożenia polityki wielokulturowości; Edward Puacz (USA, Klub Przyjaciól Polskiej Książki w Chicago), Polonia li) U S /1 wobec polityki melting poi; Bogndar Winid (Studium Afrykanistyczne), Wprowadzenie do dyskusji nt.: "Polrntia w Australii, Azji i Afryce"; Alina Mrozowska (Studium Afrykanistyczne). Polecy no Bliskim Wschodzie i w Afryce l'ółnocnej; Hieronim Kubiak (Instytut Socjulagii UJ), Perspektywiczne zadania poznawcze 11) badaniach polonijnych i lUCIPolaków runki ich w Yorkshire; j·eaiizacji. S e m i n a r i u m E t h n o log i c u m VIII (Julin k/Łańcuta 1-13 IX). Organizatorzy: Kaledra ~lnografii Uniwt::rsytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu, Katedra Etnografii Uniwersytetu Łódzkiego, Zarząd Główny CPLiA, Koła Naukowe. Studentów Etnografii Uniwersytetów Poznańskiego i Łódzkiego, Muzeum Okręgowe w Rzeszowie. W seminarium uczestniczyło 73 pracowników naukowych i s!uden [ów etnografii. z tego 48 osób z Polski i 25 przedstawicieli następujących ośrodków etnograficznych: Tbilisi, Taszkent, Belgrad, Ljubljana, Sofia, Bukareszt, Bratysława, Brno, Martin, Debreczyn, Misżkolc, Wiedeń i Lund. Seminarium o cha- �;Y'.J KRONIKA rak terze badań terenowych miało na celu zapoznanie studentów różnych ośrodków etnograficznych z kulturą ludową regionu i metodami prac badawczych. Przedmiotem badań była ludowa twórczość rzemieślnicza i artystyczna okolic Leżajska. Uzyskane wyniki dyskutowano w grupach roboczych. Ponadto organizowano zebrania informacyjne o stanie badań etnograficznych w poszczególnych krajach. W czasie seminarium odbyło się kilka wycieczek po okolicznym terenie. M i ę d z y n a r o d o waS e s j a pt. "Z w i ą z k i i n t e r e t n i c z n e w f o 1k lor z e Z a c h o d n i c h S ł o w i a n" (Opole 21-23 XI). Organizatorzy: Zakład Folklorystyki Instytutu Filologii Polskiej Wyższej Szkoły Pedagogicznej im. Powstańców Śląskich w Opolu, Towarzystwo Przyjaciół Opola. Referaty: D. Simonides, Rola badań interetnicznych we współczesnej folklorystyce; H. Kapełuś, Formuła bajkowa w folklorze słowiańskim; P. Nedo (Lipsk), Badania folkloru Łużyczan; V. Gasparikova (Bratysława), Interetniczne związki słowacko-polskie w ludowej prozie; J. Jech (Praga), Folklor Zachodnich Słowian jako problem interetniczny; I. Gardosova (Budziszyn), Demon wodny w folklorze łużyckim; A. Skrukwa, Łużyckie materiał'll folklorystyczne w zbiorach Oskara Kolberga; M. Sramkova (Brno), Wpływ literatury na czeskie opowiadania ludowe. Z materiałów Teresa ETNOGRAFICZNE WYSTAWY WOJ. CZASOWE ODiIE opracowała Zakrzewska EKSPONOWANE W 1975 R. BIALSKOPODLASKIE "Strój ludowy na Mazowszu" Ł o s i c e, Dom Kultury 5-10 III. Organizatorzy: Państwowe Muzeum Etnograficzne w Warszawie, Muzeum Ziemi Podlaskiej w Siedlcach, Wydział Kultury Urzędu Woj ew. w Warszawie. Scenariusz: G. Tkaczyk, oprawa plastyczna: A. Klimiuk. Folder. "Prace twórców ludowych z pow. parczewskiego" P a r c z e w, Liceum Ogólnokształcące, luty. Organizator: Dom Kultury w Parczewie. Scenariusz i oprawa plastyczna: A. Choińska. WOJ. BIAŁOSTOCKIE "Wycinanki kurpiowskie z Kolneńskiego" B i a ł y s t o k, Galeria Sztuki Ludowej "Folklor", marzec. Organizatorzy: Towarzystwo Przyjaciół Sztuk Pięknych w Białymstoku, Dom Kultury w Kolnie. "Brań ski e dywany dwuosnowowe" B i a ł y s t o k, Muzeum Okręgowe, 3 VI-9 VII. Współorganizator: Muzeum Rolnictwa im. K. Kluka w Ciechanowcu. Scenariusz: G. Czerwińska, oprawa plastyczna: W. Bogucki. "Garncarstwo i plecionkarstwo na Białostocczyźnie" B i a ł y s t o k, Muzeum Okręgowe, 6 VII-14 IX. Współorganizator: Muzeum Rolnictwa im. K. Kluka w Ciechanowcu. Scenariusz: G. Czerwińska, oprawa plastyczna: W. Bogucki. �375 KRONIKA "Rzeźba ludowa Ziemi Białostockiej" B i a ł y s t o k, Muzeum Okręgowe, 5 VIII-lO XI, z okazji Międzynarodowego Roku Ochrony Zabytków. Scenariusz: B. Kiestenis-Studzińska, oprawa plastyczna: A. Szymaniuk. Plakat. "Twórczość ludowa i amatorska" (ceramika, rzeźba, tkaniny, malarstwo) C h o r o s z c z, Miejsko-Gminny Ośrodek Kultury, maj. Organizator: Poradnia Kulturalno-Oświatowa w Białymstoku. WOJ. BIELSKIE "Dorobek Działu Etnograficznego Muzeum w Bielsku-Białej na wystawie XXX-lecia PRL" B i e l s k o - B i a ł a, Państwowe Muzeum, 10 II-18 V. Z okazji rocznicy wyzwolenia miasta Bielsko-Biała. Scenariusz: B. Turno. "Jan Wałach - artysta malarz i kultura ludowa jego środowiska" B i e l s k o - B i a ł a, Państwowe Muzeum, 24 V-24 IX. Z okazji "Dni Bielska-Białej". Scenariusz: S1. Oczko, B. Turno. "Ludowe zdobnictwo metalu Beskidu Zachodniego" B i e l s k o - B i a ł a, Państwowe Muzeum, 25 IX 1975 r.-15 I 1976 r. Współorganizator: Muzeum Górnośląskic w Bytomiu. Scenariusz: M. Lipa-Kuczyńska, B. Turno. Folder, katalog. "Sztuka ludowa Ziemi Suskiej" S u c h a B e s k i d z k a, Ośrodek Kultury, lipiec, wystawa pokonkursowa . .,Twórczość ludowa wojew. bielskiego, katowickiego i nowosądeckiego" S z c z y r k, Regionalny Ośrodek Kultury 3-10 VIII, z okazji XII Tygodnia Kultury Beskidzkiej. Organizator: Społeczny Komitet XII TKB. Scenariusz: Z. Kaczmarczyk, oprawa plastyczna: K. Leśniak. Folder, plakat . ..Wystawa twórczości nieprofesjonalnej powiatu wadowiekiego" W a d o w i c e, Sala "kameralna", 18-16 V, wystawa pokonkursowa. Organizatorzy: Dom Kultury, Wydział Oświaty Urzędu Pow. Scenariusz: Z. Biały, oprawa plastyczna: M. Kopacz, konsultacja naukowa: J. Klimaszewska. Plakat. "Zdobnictwo bibułkowe twórców ludowych" Z y w i e c, Muzeum Regionalne, czerwiec, wystawa pokonkursowa. "Haft żywiecki" Z y w i e c, Muzeum Regionalne, grudzień wystawa pokonkursowa. Współorganizatorzy: "Cepelia", ZM Ligi Kobiet w Zywcu. WOJ. BYDGOSKIE "Sztuka ludowa Kaszub" C h o j n i c e, Muzeum Regionalne, czerwiec. Współorganizator: Muzeum Etnograficzne w Toruniu. "Sztuka ludowa Pałuk" M o g i l n o, marzec, "Zima na Pałukach". Organizator: Muzeum Etnograficzne w Toruniu. WOJ. CHELMSKIE Kra "Twórczość ludowa" s n y s t a w, Sala posiedzeń (wycinanki, rzeźby, PMRN, marzec. wyroby ze słomy) �376 KRONIKA WOJ. CIECHANOWSKIE "Rzeźba ludowa Ziemi Sierpeckiej" R a c i ą ź, Miejsko-Gminny Ośrodek Kultury, maj, z okazji turnieju gmin Grudusk-Raciąź. Organizator: Muzeum i Park Etnograficzny w Sierpcu. Scenariusz i oprawa plastyczna: B. Kohutnicki. WOJ. CZĘSTOCHOWSKIE "Rzeźby twórców ludowych" C z ę s t a c h a w a, Dom Kultury "Stradom", 18 V-3 VI. "Drewno i tkanina na Śląsku" C z ę s t a c h a w a, Muzeum, 12 VII-24 VIII. Współorganizator: Muzeum Górnośląskie w Bytomiu. Scenariusz: B. Bazielich. Plakat. "Wystawa pamiątek "Cepelii" (lalki regionalne i in.) C z ę s t a c h a wa, Pawilony wystawiennicze "Cepelii", 1-3 IV. Organizator: Spółdzielnia Pracy Przemysłu Ludowego i Artystycznego im, St. Wyspiańskiego w Krakowie. Scenariusz i oprawa plastyczna: J. Chojnacka. "Konfrontacje włókna" (koronki, tkaniny, kilimy, dziewiarstwo ludowe i stroje regionalne) C z ę s t a c h a w a, Pawilony wystawiennicze "Cepelii", 6-10 X, wystawa-giełda. "Ceramika ludowa" C z ę s to c h a w a, Pawilony wystawiennicze "Cepelii", październik. "Sztuka ludowa Ziemi Wieluńskiej" (wystawa fotograficzna) G a n a, (woj. częstochowskie) Szkoła Podstawowa, 27 XI 1975 r.-31 I 1976 r., z okazji Międzynarodowego Roku Ochrony Zabytków. Organizator: Muzeum Ziemi Wieluńskiej w Wieluniu. Scenariusz: B. Wiluś, oprawa plastyczna: B. Mrugała. WOJ. ELBLĄSKIE "Malowany fajans włocławski" F r a m b ark, Muzeum M. Kopernika, 4 VI 1975 r.-1 IV 1976 r. Współorganizator: Muzeum Kujawskie we Włocławku. Scenariusz i oprawa plastyczna: R. Hankowska. Plakat. WOJ. GDAŃSKIE "Sztuka ludowa regionów kaszubskiego, kociewskiego i Powiśla Warmińskiego" G d a ń s k, Muzeum m. Gdańska, 2-18 VIII, w ramach "Dni Gdańska". Współorganizator: Wojew. Ośrodek Kultury w Gdańsku. Scenariusz: Liszkowska- Wierzejewska, oprawa plastyczna: H. Gregor, konsultacja naukowa: W. Błaszkowski. "Haft kaszubsko-kociewski i warmi11ski" G d a ń s k, Woj ew. Ośrodek Kultury, 3-18 I, wystawa pokonkursowa. Scenariusz: St. Liszkowska-Skurowa, oprawa plastyczna: H. Gregor. "Wystawa sztuki ludowej" G d y n i a, Targi Rybne, lipiec-sierpień. Organizatorzy: "Cepelia", Redakcja "Głusu Wybrzeźa". "Rzeźba ludowa twórców pow. kościerskiego" Koś c i e r z y n a, Dom Kultury, 28 II-20 IV. Scenariusz: J. Kostrzewa, oprawa plastyczna: M. Kulas, konsultacja naukowa: M. Buczkawska. Folder. "Haft wdzydzki twórczyni ludowej Władysławy Wiśniewskiej z Wdzydz Kiszewskich" �KRONIKA :377 Koś c i e r z y n a, Dom Kultury, 18 IX-13 X, z okazji inauguracji Roku Kulturalno-Oświatowego 1975/1976. Scenariusz: J. Kostrzewa, oprawa plastyczna: M. Kulas, konsultacja naukowa: M. Buczkowska. Plakat. "Swiątki kaszubskie Adama Zwolakiewicza" Koś c i e r z y n a, Klub Stowarzyszenia "PAX", 20-27 V, Gdańsk, Klub Stowarzyszenia "PAX" 10 X-16 XII. Konsultacja naukowa: E. Went. "Haft kaszubski" Koś c i e r z y n a, Klub Stowarzyszenia "PAX", 26-30 VI. Konsultacja naukowa: E. Went. "Malowane na drewnie" Koś c i e r z y n a, Klub Stowarzyszenia "PAX", 16-25 X. Konsultacja naukowa: E. Went. "Dzieje rybołówstwa Ziemi Puckiej" P u c k, Stacja Wiedzy o Regionie, 10 X 1975 L-31 I 1976 r. Współorganizator: Muzeum Archeologiczne w Gdańsku. Scenariusz: T. Lasowa, oprawa plastyczna: A. Taborski, konsultacja naukowa: J. Szwed. "Hafty i rzeźby twórców ludowych" S o p o t, Klub Międzynarodowej Książki i Prasy, listopad, "Panorama XXX-lecia PRL". Współorganizator: Miejski Dom Kultury w Wejherowie. "Prace twórców ludowych Kociewia" S t a r g a r d G d a ń s k i, Dom Kultury, styczeń. "Kaszubskie rękodzieło ludowe" W d z y d z e, Dworek z Barkoczyna, 17--27 VII. Organizator: Woj ew. Ośrodek Kultury w Gdańsku. Scenariusz: Liszkowska- Wierzejewska, oprawa plastyczna: H. Gregor. "Sztuka ludowa Pomorza Gdańskiego" We j h e r o w o. Miejski Dom Kultury, 26 VI-16 VII. Współorganizator: Woj ew. Dom Kultury w GdaÓsku. Scenariusz: Liszkowska-Skurowa, H. BłaszkowskaGregor, oprawa plastyczna: H. Błaszkowska, konsultacja naukowa: W. Błaszkowski. WOJ. JELENIOGORSKlE "Budownictwo drewniane na Dolnym Sląsku" B o g a t y n i a, Miejski Międzyzakładowy Dom Kultury, l-3D IX. K CI m i e n n a Gór <1, Muzeum Tkactwa Dolnośląskiego, 15 XI-3l XII, z okazii Międzynarodowego Roku Ochrony Zabytków. Organizator: Muzeum Etnograficzne Oddział Muzeum Narodowego we Wrocławiu. Scenariusz: K. Jagieła, E. JęczaJik. oprawa plastyczna: M. Sobolewska . ..Prace ludowego rzeźbiarza, Jana Nowińskiego" W o j c i e s z ci w. Miejski Dom Kultury, listopad. "Wystawa twórczości ludowej" Z g o r z c l e c, Dom Kultury, luty, z okazji turnieju gmin. WOJ. KATOWJCKIE ..Tradycje kultury ludowej w Polsce" (różne dziedziny kultury ludowej) B y t o m, Kościółek zabytkowy, 27 VI-5 X. Organizator: Muzeum Górnośląskie w Bytomiu. Scenariusz: M. Lipa-Kuczyńska, oprawa plastyczna: H. Pakuła. Plakat. fotogramy St. Deptuszewskiego. �3.8 KRONIKA "Ludowe zdobnictwo w metalu Beskidu Zachodniego" B y t o m, Muzeum Górnośląskie, 19 VII-31 VIII. Scenariusz: M. Lipa-Kuczyńska, oprawa plastyczna: L. Kot. Folder. "Amatorska twórczość plastyczna województwa katowickiego" C h r z a n ó w, Ośrodek Kultury i sportu, 26 IX-5 X, z okazji Inauguracji Roku Kulturalno-Oświatowego 1975/76. Współorganizator: Muzeum Górnośląskie w Bytomiu. Scenariusz: 1. Bukowska-Floreńska, E. Jaworski, oprawa plastyczna: K. Adamczyk. "Szopki krakowskie" R a c i bór z, Muzeum, 19 III-7 IV. Folder wyd. przez Muzeum Historyczne Krakowa. "Tradycje piernikarskie Opolszczyzny" R a c i bór z, Muzeum, 19 1II-7 IV. Scenariusz: H. Jakubowska. oprawa plastyczna: J. Beski. Folder. "Współczesna rzeźba ludowa Beskidu Zachodniego" R a c i bór z, Muzeum, 24 IV-18 VI. Współorganizator: Państwowe Muzeum w Bielsku-Białej. Scenariusz: B. Turno, Z. Lipiarz. "Szopki krakowskie" R a c i bór z, Muzeum, 19 1II-7 IV. Folder wyd. przez Muzeum Historyczne Krakowa. "Tradycje piernikarskie Opolszczyzny" R a c i bór z, Muzeum, 19 III-7 IV. Scenariusz: H. Jakubowska, oprawa plastyczna: J. Beski. Folder. "Współczesna rzeźba ludowa Beskidu Zachodniego" R a c i bór z, Muzeum, 24 IV-18 VI. Współorganizator: Państwowe Muzeum w Bielsku-Białej. Scenariusz: B. Turno, Z. Lipiarz. "Rzeźba w węglu oraz malarstwo ludowe i amatorskie Górnośląskiego Okręgu Przemysłowego" R a c i bór z, Muzeum, 23 VI-26 VIII, Zabrze, Muzeum, 15 IX-26 X. Scenariusz: K. Kaczko. "Zdobnictwo bibułkowe regionu beskidzkiego" R a c i bór z, Muzeum, 5 IX-15 X. "Ceramika Wilhelma Słowika i Kazimierza Tabacharniuka" R a c i bór z, Muzeum 22 X-31 XII. Scenariusz: Z. Lipiarz. Folder. "Rzeźby górników w węglu, graficie i łupku" R y b n i k, Muzeum, listopad. "Węgiel w kręgu światła" Z a b r z e, Muzeum, 4 XII 1973 r.-31 IV 1974 r., z okazji Dnia Górnika. Scenariusz: K. Kaczko, B. Król, A. Kisielewska, oprawa plastyczna: A. i Z. Barankowie. Plakat. "Rzeźby w węglu i lampy górnicze" Z a b r z e ZDK Kop. Pstrowski, 3-7 XII 1974 r. Scenariusz: K. Kaczko, W. Kazimierowicz. ,,Sztuka ludowa i rzemiosło" Z a w i e r c i e, Lazy, Siewierz, Poręba, lipiec, wystawa-kiermasz, "Dni Ziemi Zawierciańskiej" . WOJ. KIELECKIE "Rzeźby ludowe inspirowane twórczością St. Żeromskiego" K i e l c e, Muzeum Lat Szkolnych Stefana Żeromskiego, listopad, wystawa pokonkursowa. Współorganizatorzy: Gminny Ośrodek Kultury w Masłowie, Kieleckie Stowarzyszenie Twórców Ludowych. �KRONIKA 379 "Wystawa etnograficzna" K i e l c e, Teatr im. St. Żeromskiego, 6-13 VIII, z okazji II Harcerskiego Festiwalu Kultury Młodzieży Szkolnej. Organizator: Harcerski Klub Etnograficzny przy II Liceum Ogólnokształcącym w Opolu. Scenariusz i oprawa plastyczna L. Cipior. Plakat, folder. "III wystawa współczesnej ludowej sztuki sakralnej" K i e l c e, Wojew. Oddział Stowarzyszenia "PAX", 16 IX-lO XI, wystawa pokonkursowa. Współorganizator: ZZG Zespół Handlu Veritas w Warszawie. Scenariusz: St. Rosiński, oprawa plastyczna: W. Wesołowski, konsultacja naukowa: St. Rosiński, B. Erber, A. Michałowski, L Lorentowicz, J. Lis. Plakat. "Prace twórców ludowych powiatu miechowskiego" M i e c h ó w, Dom Kultury, 3-31 V, wystawa pokonkursowa. Scenariusz: St. Konieczna. oprawa plastyczna: I. Czarnecka, konsultacja naukowa: R. Reinfuss. Plakat. "Ludowe kowalstwo artystyczne" O s t r o w i e c S w i ę t o k r z y s k i, Muzeum Regionalne, 27 XI 1975 r.-31 I 1976 L, wystawa pokonkursowa. Współorganizatorzy: Muzeum Okręgowe w Radomiu, Wydział Kultury i Sztuki Urzędu Woj ew. w Kielcach, Ministerstwo Kultury i Sztuki. Oprawa plastyczna: W. Kotasiak, T. Maj. Katalog, plakat. WOJ. KOSZALIŃSKIE "Przegląd wyrobów Sp-ni im. St. Wyspiańskiego w Krakowie" (stroje i hafty ludowe oraz lalki regionalne) Koł o b r z e g, Ośrodek Centralnej Rady Związków Zawodowych "Bałtyk", 7-25 III, z okazji XXX rocznicy Zaślubin Polski z Bałtykiem. Organizator: Spółdzielnia im. St. Wyspiańskiego w Krakowie. "Kopernik W rzeżbie ludowej" K o s z a l i n, Muzeum Archeologiczno-Historyczne, 6 IV-6 VI. Współorganizator: Muzeum Etnograficzne w Toruniu. Oprawa plastyczna: A. Mosiewicz. Katalog (wyd. przez Muzeum Etnograficzne w Toruniu). "Ikony" K o s z a l i n, Muzeum Archeologiczno-Historyczne, 20 XI 1975-15 I 1976 r. Współorganizator: Muzeum Zamkowe w Łańcucie. Scenariusz i oprawa plastyczna: J. Szczęk i pracownicy naukowi Muzeum w Łańcucie. Plakat, folder. "Jarmark folklorystyczny" K o s z a l i n, "Domki pod strzechą", 6-7 IX, z okazji Centralnych Dożynek. Organizatorzy: Wojew. Dom Kultury w Koszalinie, Urząd Wojew. w Koszalinie. Scenariusz: T. Skurowa, K. Wołos, oprawa plastyczna: R. Kozłowska. Plakat. "Rzemiosło ludowe i twórczość pamiątkarska wojew. koszalińskiego" K o s z a l i n, Woj ew. Dom Kultury, 22 VII-26 IX, wystawa pokonkursowa. Współorganizatorzy: Urząd Woj ew. w Koszalinie, Państwowe Ognisko Kultury Plastycznej, "Art Region" Sopot. Oprawa plastyczna: K. Kozłowska, konsultacja naukowa: H. Ostrowska-Wójcik. Katalog, plakat. WOJ. KRAKOWSKIE Kra "Strój ludowy i jego adaptacje we współczesnej odzieży" k ó w, Biuro Wystaw Artystycznych, 30 VIII-2! IX, "III Targi Sztuki Ludowej w Krakowie". Organizatorzy: "Cepelia", Biuro Targów Sztuki Ludowej. Scenariusz: K. Wodzowa, oprawa plastyczna: R. Tołżycka, konsultacja naukowa: R. Reinfuss. Plakat. �KRONIKA "Przegląd wyrobów artystycznych i ludowych Sp-ni im. St. Wyspiańskiego w Krakowie" Kra k ó w, Dom Turysty, 2-3 X, Szkoła nr 22, 13--14 XI, z okazji XXX-lecia działalności Sp-ni im. S1. Wyspiańskiego w Krakowie. Organizator: Sp-nia im. St. Wyspiańskiego w Krakowie. Scenariusz i opracowanie plastyczne: M. Jenner. "Rzeźby twórców ludowych'" Kra k ó w, Galeria "Desy", wrzesień, "III Targi Sztuki Ludowej w Krakowie". "Malowanki i hafty z Zalipia" Kra k ó w, Galeria Sztuki Nowoczesnej, lipiec, wystawa poprzedzająca TlI Targi Sztuki Ludowej w Krakowie. "Pokaz ludowego koronkarstwa i haftu" Współczesnej Sztuki Ludowej, 7-9 VII. Organizator: "Cepelia". "Twórczość ludowa Grobli i okolicy" Kra k ów - G r o b l a, Dom Kultury, 19-28 I. Organizator: Muzeum w Bochni. Scenariusz: J. Barbaszewska, oprawa plastyczna: uczniowie Liceum Sztuk Plastycznych w Nowym Wiśniczu. Kra k ó w, Galeria Kra k ó w, Klasztor "Szopka krakowska" Franciszkanów, grudzień 1975 r.-styczeń 1976 r. "Sztuka Podhala" Kra k ó w, Krakowskie Zakłady Sodowe, maj. Organizator: Podhalański Kultury w Nowym Targu. Scenariusz: T. Jabłońska, oprawa plastyczna: T. Jabłońska. Plakat. Kra Kra Ośrodek St. Gat, "Ikony anonimowych twórców z XV w." k ó w, Muzeum Archeologiczne, otwarcie: 19 XI. Współorganizator: Muzeum Budownictwa Ludowego w Sanoku. Scenariusz: K. Bielenin, oprawa pla~;tyczna: M. Michajłow, J. Miller, konsultacja naukowa: R. Grządziela. Plakat, folder. "Szopki krakowskie 1975 r." k ó w, Muzeum Historyczne, 6 XI 1975 r.-15 I 1976 r., wystawa pokonkursowa (XXXIII konkurs szopek krakowskich). Scenariusz: T. Szczepanck, T. Wroński, oprawa plastyczna: A. Zalińska. Plakat. "Nikifor" k Ó w, Muzeum Narodowe, 25 IX-l6 XI, z okazji odbywającego się w Krakowie festiwalu sztuki "Cracow Art Festival", organizowanego przez miesięcznik The Connoisseur z Londynu i Du Magazine z Zurichu. Scenariusz: B. Małkiewicz, A. Zeń czak, oprawa plastyczna: M. KokoszY!'lska. Informator powielany w języku angielskim i niemieckim opracowany przez T. Chruścickieeo. ,.Rzeźba. malarstwo i tkactwo ludowe Dolnego Sląska" Kra k ó w, Pałac w Krzysztoforach, wrzesień. III Targi Sztuki Ludowej \V Kr8kowie. Organizator: Związek Zawodowy Górników (III Zespół Przemy,-:łu). .,Ludowe inspiracje we współczesnym rzemiośle cechowym" Kra k ó w, Pałac Sztuki, wrzesień, III Targi Sztuki Ludowej w Krakowie. Organizatorzy: Centralny Zw. Rzemiosła i Izba Rzemieślnicza w Krakowie. "V konfrontacje ludowych natchnień" (ekspozycja plenerowa kwiat.ów bihułkowych i rzeźby Wiktora Cwicrzyka) M y ś I e n i c e - Z a r a b i e, 6 VII. Scenariusz i oprawa plastyczna: J. Koczwara. "Kowalstwo artystyczne Władysława Pieprzyka z Gdowa" M y ś l e n i c e - Z a r a b i e, 10 VIII, wystawa plenerowa. Organizator: Klub Plastyków Amatorów i Twórców Ludowych Miejskie&o Domu Kultury, ScenaKra �381 KRONIKA riusz i oprawa plastyczna: J. Koczwara, konsultacja naukowa: E. Fryś-Pietraszkowa. "Piękno w metal zakute" (wystawa prac 27 kowali) M y ś l e n i c e, Miejski Dom Kultury, 2 1X-1 X, wystawa pokońkursowa. Scenariusz i oprawa plastyczna: J. Koczwara, Z. Skałka, konsultacja naukowa: E. Fryś-Pietraszkowa. Katalog, plakat. "Kwiaty Tokarni" (ozdoby bibułkowe) T o kar n i a, Gminny Ośrodek Kultury. 5-20 V, Myślenice, Miejski Dom Kultury, 24 V-4 VII, wystawa pokonkursowa. Scenariusz: J. Skałka, oprawa plastyczna: St. Winter. Konsultacja naukowa: E. Fryś-Pietraszkowa. WOJ. LEGNICKIE L e g n i c a, Muzeum Plakat. L e g n i c a, giczne folder. "Kolorowe Powiśle" Miedzi, 2 1-6 II. Współorganizator: Muzeum "Z kraju kwitnącej wiśni" Muzeum Miedzi, 12 IV-1 VI. Współorganizator: Etnograficzne w Łodzi. Konsultacja naukowa: w Tarnowie. Muzeum ArcheoloT. Byczko. Plakat, "Ludowe hafty i koronki na Dolnym Śląsku" L e g n i c a, Muzeum Miedzi, 5 V1-3 VII, wystawa pokonkursowa. Współorganizator: Muzeum Etnograficzne Oddział Muzeum Narodowego we Wrocławiu. Scenariusz: M. Rostworowska, oprawa plastyczna: E. Radomska-Zurad. Folder, plakat. "Akwarele, rzeżby i hafty wiejskich plastyków-amatorów" R a d wan i c e, Biblioteka Gminna, maj. WOJ. LUBELSKIE "Plecionkarstwo ludowe Lubelszczyzny" L u b a r t 6 w, Muzeum. 21 1-15 XII, w ramach akcji "Kultura ludowa dobrem narodu". Scenariusz i oprawa plastyczna: C. Wrębiak. "Ikony, świątki i Nikifor" P u ł a w y, Muzeum Regionalne PTTK, 25 V-15 X. Współorganizator: Muzeum Narodowe w Krakowie. Scenariusz i oprawa plastyczna: J. Kłosińska. WOJ. LOMZYŃSKIE "Brańskie dywany dwuosnowowe" C i e c h a n o w i e c, Muzeum Rolnictwa, 16 II-30 III. Scenariusz: G. Czerwińska, oprawa plastyczna: W. Bogucki. Plakat. "Współczesne dywany dwuosnowowe wzorowane na dywanach brańskich" C i e c h a n o w i e c, Muzeum Rolnictwa, 22 VI-27 VII, wystawa pokonkursowa. Scenariusz: G. Czerwińska, oprawa plastyczna: W. Bogucki. "Wycinanka kurpiowska byłego pow. kolneńskiego" K o l n o, Dom Kultury, 15 II1-15 IV. Współorganizator: Muzeum w Nowogrodzie, Muzeum Okręgowe w Łomży. Scenariusz: J. Chętnikowa, oprawa plastyczna: B. Naleśniak. "Wycinanka kurpiowska Puszczy Zielonej" K o l n o, Dom Kultury, 28 IX-lO XII, z okazji 550 rocznicy powstania Kolna. Współorganizator: Muzeum Okręgowe w Łomży, Muzeum w Nowogrodzie. Scenariusz: J. Chętnikowa, oprawa plastyczna: B. Naleśniak. �382 KRONIKA "Wycinanka kurpiowska rodziny Konopków" Ł o m ż a, Muzeum Okręgowe, 1 1-4 III. Współorganizator: Muzeum w Nowogrodzie. Scenariusz: J. Chętnikowa, oprawa plastyczna: B. Naleśniak. "Pokaz tkanin i rzeźb kurpiowskich" N o w o gr ó d, skansen, czerwiec-październik, współorganizatorzy: Muzeum Okręgowe w Łomży i Muzeum w Nowogrodzie. Scenariusz: J. Chętnikowa, oprawa plastyczna: B. Naleśniak. "Twórcy kurpiowscy w Polsce Ludowej" N o w o g ród, skansen, 14 IX, z okazji dożynek wojewódzkich. Współorganizatorzy: Muzeum Okręgowe w Łomży, Muzeum w Nowogrodzie. Scenariusz: J. Chętnikowa. "Sztuka kurpiowska dzisiaj" N o w o g ród, skansen 14 IX-l XII, z okazji dożynek wojewódzkich. Współorganizatorzy: Muzeum Okręgowe w Łomży, Muzeum w Nowogrodzie. Scenariusz i oprawa plastyczna: B. Naleśniak. WOJ. LODZKJE "Sztuka ludowa Podhala" Ł ód ź, Muzeum Archeologiczne i Etnograficzne, 18 II-31 III. Współorganizator: Muzeum Tatrzańskie w Zakopanem. Scenariusz: mgr. Sredniawa, E. Rodzik, oprawa plastyczna: E. Rodzik, konsultacja naukowa: E. Zrost. Folder. .,Stroje ludowe republik radzieckich" Ł ó d Ź, Zakładowy Dom Kultury im. Marchlewskiego. listopad. Konsultant: Dom Kultury Radzieckiej w Warszawie. WOJ. NOWOSĄDECKIE "Prace Nikifora Krynickiego" n i c a, Sala Obrad Urzędu Miejskiego, styczeń, "Zimowe Dni Krynicy". "Wystawa sztuki ludowej" (Kunegunda Jeżowska - wyroby z gliny, Józef Sikorski - rzeż ba) M u s z y n a, Muzeum Regionalne PTTK, 30 1-2 III. Scenariusz: W. Czerniec. ,.Rzeźba ludowa Józefa Citaka z Krynicy" M u s z y n a, Muzeum Regionalne PTTK, 6 VIII-7 IX. Scenariusz: W. Czerniec. "Rzeźba z obszaru Karpat Polskich" N o w Y T a r g, Miejska Galeria Sztuki, maj-lipiec. Organizator: Podhalański Ośrodek Kultury w Nowym Targu. Scenariusz i oprawa plastyczna: T. Jabłońska. Plakat. "Twórczość ludowa kobiet podhalańskich" N o w Y T a I' g, Miejska Galeria Sztuki, czerwiec. Organizator: Podhalański Ośrodek Kultury. Scenariusz: T. Jabłońska, oprawa plastyczna: St. Gat, T. Jabłońska. Plakat. "Współczesna rzeźba ludowa Karpat Polskich" N o w y S ą c z, Muzeum Okręgowe, 26 IX 1975 1'.-29 II 1976 r., \I,;ystawa pokonkursowa. Scenariusz: A. Kroch, oprawa plastyczna: J. Pogwizd. Katalog, plakat. "Współczesna rzcźba Karpat Polskich" R a b k a, Muzeum, sierpień. Scenariusz: T. Jabłońska, oprawa plastyczna: T. Jabłońska, P. Piotrowski. Plakat. "Malarstwo na szkle - Janina Sierosławska" R a b k a, Muzeum, grudzień. Scenariusz: J. Sieroslawska, P. Piotrowska, H. ZeKry �KRONIKA gadło, oprawa plastyczna: P. Piotrowska, H. Zegadło. Konsultacja naukowa: M. Lechowska-Bujak, T. Jabłońska. "Przegląd wyrobów Sp-ni im. St. Wyspiańskiego (strój i hafty ludowe oraz lalki regionalne) Z a k o p a n e, hotel Ośrodka Sportu, 15-22 VII, wystawa urządzona na prośbę Polskiego Komitetu Olimpijskiego dla Polonii, połączona z kiermaszem. Organizator: Sp-nia im. Sto Wyspiańskiego w Krakowie. "Prace twórców ludowych z terenu Zakopanego" Z a k o p a n e, Turnia, grudzień. ,.Rzeźba na terenie Orawy" Z u b r z y c a Gór n a, orawski Park Etnograficzny 21 VI. WO.J.OLSZTyJ\1SKIE .,Kultura ludowa Olsztyńskiego wczoraj i dziś" g o w o, Muzeum, 16 X 1975 r.-3D III 1976 r. Scenariusz i oprawa plastyczna: M. Wesołowska. Plakat. "Współczesna sztuka ludowa Ziemi Olsztyńskiej" O l s z t y n, Biuro Wystaw Artystycznych, 1-20 VII, wystawa pokonkursowa. Organizatorzy: Woj ew. Dom Kultury w Olsztynie, Urząd Wojew. w Olsztynie, Stow. Twórców Ludowych Oddział w Olsztynie, "Cepelia" w Warszawie, "Art Region" w Sopocie. Scenariusz i oprawa plastyczna: J. Jankowska. Konsultacja naukowa: E. Kaczmarek. Katalog. "Kolekcja Jana Lubomirskiego, badacza folkloru olsztyńskiego" O l s z t y n, Muzeum Mazurskie, 20 XI-31 XII, z okazji 70-lecia urodzin Jana Lubomirskiego. Scenariusz i oprawa plastyczna: M. Wesołowska. Folder. Mrą WOJ. OPOLSKIE "Wayang teatr jawajski" (ze zbiorów Andrzeja Wawrzyniaka) K l u c z b o r k, Muzeum im. J. Dzierżona. 15 XI-31 XII. Współorganizator: Muzeum Archipelagu Nusantary w Warszawie. Katalog, plakat. "Kiermasz wyrobów twórców ludowych" N ie m o d l i n. Dom Kultury, czerwiec. "Meble ludowe z XVIII i XIX w." O p o l e, Muzeum Sląska Opolskiego, styczeń. "Sprzęt i narzędzia w tradycyjnym gospodarstwie wiejskim" O p o l e, Muzeum Wsi Opolskiej, 3 V-3D IX. Scenariusz: E. Gil, oprawa plastyczna: E. Gil, W. JeŻewska. "Współczesna twórczość ludowa Opolszczyzny" O p o l e, Muzeum Wsi Opolskiej, 3 V-3D IX. Scenariusz: E. Kurek, oprawa plastyczna: R. Kowal. "Wayang - teatr jawajski (ze zbiorów Andrzeja Wawrzyniaka) O p o l e, Muzeum Sląska Opolskiego, 12 IX-ID XI, z okazji Ogólnopolskiego Festiwalu Teatrów Lalkowych w Opolu. Współorganizator: Muzeum Archipelagu Nusantary w Warszawie. Katalog, plakat. WO.J. OSTROŁĘCKIE .,Wystawa palm wielkanocnych, wyrobów kowalskich i plecionek" Szkoła Zbiorcza, 23-24 III, wystawa pokonkursowa. Współorganizator: Muzeum w Nowogrodzie. Scenariusz: J. Chętnikowa, oprawa plastyczna: B. Naleśniak. Ł y s e, Gminna �384 KRONIKA "Tkanina ludowa na Mazowszu" O s t r o łęk a, Zakładowy Dom Kultury Zakładów Celulozowo-Papierniczych, 30 V-14 VI, z okazji Woj ew. Festiwalu Folklorystycznego w Ostrołęce. Organizator: Muzeum Mazowieckie w Płocku. Scenariusz: T. Baraniuk, oprawa plastyczna: M. Kosałka-Pukownik. "Hafty i wycinanki z terenu Puszczy Białej" S o m i a n k a, Gminny Ośrodek Kultury, kwiecień-maj, z okazji "Dni Oświaty, Książki i Prasy". Scenariusz: St. Bombola, oprawa plastyczna: M. PachuIska. "Historia ludu kurpiowskiego" (prace z gliny i drewna) S o m i a n k a, Gminny Ośrodek Kultury, 1-31 VII. Scenariusz: St. Bombola, oprawa plastyczna: M. PachuIska. WOJ. PILSKIE "Wielkopolska sztuka ludowa" T r z c i a n k a, Muzeum im. W. Stachowiaka, 15 VII-15 X. Współorganizator: Muzeum Etnograficzne Oddział Muzeum Narodowego w Poznaniu. Scenariusz: S. Błaszczyk, oprawa plastyczna: S. Błaszczyk, Z. Toroński. Katalog, folder. "Współczesna rzeźba ludowa regionu nadnoteckiego" T r z c i a n k a, Muzeum im. St. Stachowiaka, 28 X 1975 r.-15 I 1976 r. Współorganizator: Muzeum Okręgowe w Pile. Scenariusz: S. Macudziński, oprawa plastyczna: S. Macudziński, M. Kosowicz, konsultacja naukowa: R. GumQwski. "Prace twórców ludowych regionu pałuckiego" W ą g r o w i e c, Dom Kultury, lipiec, z okazji "Lata na Pałukach". Scenariusz: J. Matysiak, oprawa plastyczna: J. Matysiak, T. Kubisz. Plakat. "Wystawa twórczości ludowej i amatorskiej" Z ł o t ó w, Dom Kultury, marzec, wystawa pokonkursowa. WOJ. P P P P P R PIOTRKOWSKIE "Żywe dziedziny twórczości ludowej w Piotrkowskiem" i o t r k ó w T r y b u n a I s k i, Centrum Doskonalenia Nauczycieli, 29-30 XI, z okazji Woj ew. Zjazdu ZSL. Organizator: Muzeum Okręgowe w Piotrkowie. Scenariusz i oprawa plastyczna: Z. Tatkowska. "Rzeźba ludowa Kazimierza Ajsa" i o t r k ó w T r y b u n a I s k i, Muzeum Okręgowe, 1-16 III, wystawa pośmiertna. Scenariusz: M. Kępińska, opracowanie plastyczne: R. Warzocha. Plakat. "Tkanina ludowa w "Cepelii" i o t r k ó w T r y b u n a l s k i, Muzeum Okręgowe, 18 VII-25 IX. Organizatorzy: Muzeum Włókiennictwa w Łodzi, "Cepelia" w Łodzi. Scenariusz i oprawa plastyczna: Cz. Rutkowski. "Wyroby "Cepelii" województwa piotrkowskiego" i o t r k ó w T r y b u n a l s k i, Muzeum Okręgowe, 27 IX-23 X, z okazji I Cepeliady Woj ew. Piotrkowskiego. Współorganizatorzy: "Cepelia" w Łodzi oraz Spółdzielnie "Cepelii" wojew. piotrkowskiego w Wolborzu, Opocznie, Tomaszowie i Przedborzu. Scenariusz: Cz. Rutkowski, oprawa plastyczna: plastycy Spółdzielni Opoczynianka, Wrzeciono, Sztuka Mazowiecka. "Wystawa wycinanki ludowej wojew. piotrkowskiego" i o t r k ó w T r y b u n a l s k i, Muzeum Okręgowe. 27 XI-Z1 XII. Scenariusz: M. Jastrzębska, Z. Tatkowska, oprawa plastyczna: T. Książczyk. Plakat. "Tkaniny ludowe Ziemi Radomszczańskiej" a d o m s k o, Muzeum Regionalne, 26 V-30 X, wystawa pokonkursowa. Scena· riusz: J. Kucharska-Pawłowska, oprawa plastyczna: p. Pawłowski. �KRONIKA 385 "Kwiaty z Koziegłów" R a d o m s k o, Muzeum Regionalne, 16 X-20 XI, współorganizator: "Cepelia" w Zawadzie. Scenariusz: J. Kucharska-Pawłowska, oprawa plastyczna: P. Pawłowski, Z. Helfener. "Rzeźba ludowa w łódzkiej "Cepelii" R a d o m s k o, Muzeum Regionalne, 24 XI-15 XII. Współorganizator: "Cepelia" w Łodzi. Scenariusz: Cz. Rutkowski, oprawa plastyczna: Cz. Rutkowski, P. Pawłowski. "Współczesna twórczość ludowa wojew. katowickiego" T o m a s z ó w M a z o w i e c k i, listopad 1974 r.-styczeń 1975 r. Współorganizator: Muzeum Górnośląskie w Bytomiu. Scenariusz: E. Jaworski, I. BukowskaFloreńska. 3 katalogi. "Wycinanka ludowa woj ew. piotrkowskiego" T o m a s z ó w M a z o w i e c k i, Muzeum, 24 XII 1975 r.-20 I 1976 r. Współorganizatorzy: Muzeum Okręgowe w Piotrkowie Tryb., Muzeum Regionalne w Radomsku. Scenariusz: M. Jastrzębska, oprawa plastyczna: T. Ksiąźek. Plakat. WOJ. PŁOCKIE "Łęczycka sztuka ludowa" L ę c z y c a, Muzeum, 5 VI-31 XII, wystawa pokonkursowa. Scenariusz: H. Rzeźny, oprawa plastyczna: St. Staniewski. "Górnik w rzeźbie ludowej" Ł ę c z y c a, Łęczyckie Zakłady Górnicze, 28 XI-23 XII. wystawa pokonkursowa. Scenariusz: W. Pawlak. "Garncarstwo ludowe wojew. warszawskiego" P l o c k, Muzeum Mazowieckie, 3 III-23 IV, wystawa pokonkursowa. Scenariusz: W: Dowlaszewicz, oprawa plastyczna: E. Papierski. Folder, plakat. "Wycinanka ludowa woj ew. warszawskiego" P l o c k, Muzeum Mazowieckie, 21 VI-15 VII, wystawa pokonkursowa. Scenariusz: W. Dowlaszewicz, oprawa plastyczna: M. Kosałka-Pukownik. Folder, plakat. "Tkanina ludowa wojew. warszawskiego" P l o c k, Salon wystawowy na Politechnice, 1 1-24 II. Organizator: Muzeum Mazowieckie w Plocku. Scenariusz: W. Dowlaszewicz, oprawa plastyczna: M. Kosalka-Pukownik. "Zdobnictwo ludowe wnętrz mieszkalnych na Mazowszu" P l o c k, Salon wystawowy Politechniki, 3 X-20 XI. Organizator: Muzeum Mazowieckie w Płocku. Scenariusz: W. Dowlaszewicz, oprawa plastyczna: W. Dowlaszewicz, T. Kwiatkowska. "Kujawski haft i koronki" P l o c k, czerwiec, "Ogólnopolski Festiwal Folklorystyczny". Organizator: Spółdzielnia Rękodzieła Ludowego i Artystycznego "Sztuka Kujawska" we Włocławku. "Kobieta w rzeźbie ludowej Mazowsza" S i e r p c, Muzeum i Park Etnograficzny, maj-grudzień. Scenariusz oprawa plastyczna: B. Kohutnicki. "Postacie historyczne w oczach rzeźbiarzy Ziemi Sierpeckiej" S i e r p c, Technikum Ekonomiczne, Liceum Ekonomiczne, Szkoła Podstawowa nr 3, Gójsk, Szkola Zbiorcza, Szczutów, Szkoła Gminna. Organizator: Muzeum i Park Etnograficzny w Sierpcu. Scenariusz i oprawa plastyczna: B. Kohutnicki. 25 - Lud, tom LXI �386 KRONIKA "Nabytki obozu etnograficznego "Wyszogród 75" W y s z o g ród, Zbiorcza Szkoła Gminna, 13 VII. Organizator: Muzeum Mazowieckie w Płocku. Scenariusz i oprawa plastyczna: uczestnicy obozu etnograficznego. WOJ. POZNAI'ISKIE "Prace twórców ludowych powiatu wągrowieckiego" M i e ś c i s k o, Gminny Ośrodek Kulturalno-Oświatowy, 24 V-16 VI. Organizator: Dom Kultury w Wągrowcuo Scenariusz i oprawa plastyczna: T. Kubisz. Plakat. "Sylwetki wielkopolskich twórców ludowych i ich dzieła" (Wystawa fotografii Brunona Cynalewskiego) P o z n a ń, Wojew. Ośrodek Informacji Turystycznej, marzec. WOJ. RADOMSKIE "Prace twórców ludowych regionu opoczyńskiego" P r z y s u c h a, Dom Kultury, 30 V-15 VI, z okazji obchodów "Dni Kolbergowskich". Scenariusz i oprawa plastyczna: W. Sosnowski. "Kobieta regionu radomskiego w rzeźbie ludowej" R a d o m, Klub Międzynarodowej Książki i Prasy, 5 VII-4 VIII, Kozienice, Dom Kultury, grudzień, wystawa z okazji Międzynarodowego Roku Kobiet. Współorganizator: Muzeum Okręgowe w Radomiu. Scenariusz: St. Rosiński, oprawa plastyczna: L. Pinkowski. Folder, plakat. WOJ. RZESZOWSKIE "Prace twórców ludowych" (obrazy, rzeźby) L a ń c u t, Dom Kultury, listopad-grudzień. "Sztuka wyspy Bali" (ze zbiorów Andrzeja Wawrzyniaka) R z e s z ó w, Muzeum Okręgowe, 5 XI 1975 r.-lO I 1976 r. Współorganizator: Muzeum Archipelagu Nusantary w Warszawie. Scenariusz i oprawa plastyczna: K. Sus-Aksamit, konsultacja naukowa: A. Wawrzyniak. Katalog, plakat. WOJ. SIEDLECKIE "Wybrane zagadnienia sztuki ludowej z terenu woj ew. siedleckiego" S o koł ó w P o d l a s k i, Centrum Kultury i Sztuki woj ew. siedleckiego, 2-9 X, z okazji inauguracji Roku Kulturalno-Oświatowego. Współorganizator: Państwowe Muzeum Etnograficzne w Warszawie. Scenariusz: B. Kaznowska, G. Tkaczyk, oprawa plastyczna: M. Zalewski, konsultacja naukowa: Fr. Midura. WOJ. SIERADZKIE "Prace twórców ludowych regionu łaskiego" L a s k, Dom Kultury, maj, wystawa pokonkursowa. "Sztuka ludowa Ziemi Wieluńskiej" (wystawa fotograficzna) M i e r z y c e, Szkoła Podstawowa, 27 XI 1975 r.-31 I 1976 ro, z okazji Międzynarodowego Roku Ochrony Zabytków. Organizator: Muzeum Ziemi Wieluńskiej w Wieluniu.Scenariusz: B. Wiluś, oprawa plastyczna: Bo Mrugała. "Sieradzka wycinanka ludowa" S i e r a d z, Liceum Ekonomiczne, 13-30 I, Brzezień, Szkoła Podstawowa, 14--31 III. Złoczew, Miejska Biblioteka Publiczna, 10 IV-15 V. Organizator: Muzeum �KRONIKA 387 w Sieradzu. Scenariusz: E. Delida, oprawa plastyczna: Z. Fiszer, konsultacja naukowa: Z. Neymanowa. "Rzeźby Szczepana Muchy" S i e r a d z, Muzeum, 25 V-3 VII, z okazji "Dni Oświaty Ksiąźki i Prasy". Scenariusz: E. Delida, oprawa plastyczna: Z. Fiszer, konsultacja naukowa: Z. Neymanowa. "Strój ludowy i tkanina ubraniowa regionu rawskiego" S i e r a d z, Muzeum, 16 XI-14 XII. Współorganizator: Muzeum Ziemi Rawskiej. "Sieradzka sztuka ludowa" S i e r a d z, Ośrodek Sportu, Turystyki i Wypoczynku, 15 IX. Scenariusz: Z. Neymanowa, oprawa plastyczna: Z. Fiszer. "Sztuka ludowa regionu sieradzkiego" S i e r a d z, Zasadnicza Szkoła Budowlana, 21-25 V, z okazji konkursu "Złotej kielni", Wojsławice, Technikum Rolnicze, 22-24 III. Współorganizator: Muzeum w Sieradzu. Scenariusz: E. Delida, oprawa plastyczna: Z. Fiszer, konsultacja naukowa: Z. Neymanowa. WOJ. SKIERNIEWICKIE "Strój ludowy i tkanina ubraniowa regionu rawskiego" R a waM a z o w i e c k a, Muzeum Ziemi Rawskiej, 3 V-3 VIII, z okazji "Międzynarodowego Roku Ochrony Zabytków", Żyrardów, 15 X-5 XI. Organizator: Muzeum Ziemi Rawskiej. Scenariusz: M. Jastrzębska, oprawa plastyczna: Z. Pągowski. "Rzeźby Szczepana Muchy" R a waM a z o w i e c k a, Muzeum Ziemi Rawskiej 8 VIII-7 X. Współorganizator: Muzeum w Sieradzu. Scenariusz: E. Delida, oprawa plastyczna: Z. Fiszer, konsultacja naukowa: Z. Neymanowa. WOJ. SLUPSKIE "Sztuka ludowa Ziemi Gdańskiej" L ę b o r k, Dom Kultury, 22-28 V. Organizator: Woj ew. Ośrodek Kultury w Gdańsku. Scenariusz: Liszkowska-Skurowa, oprawa plastyczna: H. Gregor, konsultacja naukowa: W. Błaszkowski. "Rzeźba ludowa Piotra Saksona z Pobłocia" P o b ł o c i e, Wiejski Dom Kultury, czerwiec, wystawa pokonkursowa laureata I nagrody wojewódzkiej, Koszalin, 1975 r. "Złotogłowie i wielobarwny haft kaszubski" S ł u p s k, Muzeum Pomorza Środkowego, styczeń-luty. Scenariusz: H. OstrowskaWójcik, oprawa plastyczna: B. Perzyna-Przymusińska. "Współczesna sztuka ludowa województwa koszalińskiego" S ł u p s k, Muzeum Pomorza Środkowego, marzec-kwiecień. Scenariusz: H. Ostrowska-Wójcik, oprawa plastyczna: B. Perzyna-Przymusińska. Plakat. "Białostocka tkanina dwuosnowowa" S ł u p s k, Muzeum Pomorza Środkowego, maj-czerwiec. Współorganizator: Muzeum Okręgowe w Białymstoku. Scenariusz: B. Kiestenis-Studzińska, oprawa plastyczna: B. Perzyna-Przymusińska. Plakat. "Podlaskie dywany dwuosnowowe" S ł u p s k, Muzeum Pomorza Środkowego, 27 V-3D VI. Współorganizator: Muzeum Okręgowe w Białymstoku. Scenariusz: B. Kiestenis-Studzińska, oprawa plastyczna: B. Perzyna-Przymusińska. �388 "Ogólnopolska KRONIKA wystawa grafiki, malarstwa i rzeźby amatorskiej rzemieślników cechowych" S ł u p s k, Muzeum Pomorza Srodkowego, wrzesień-październik. Współorganizatorzy: Centralny Związek Rzemiosła w Warszawie, Izba Rzemieślnicza w Koszalinie z siedzibą w Słupsku. Scenariusz: H. Soja, oprawa plastyczna: B. Perzyna-Przymusińska. Katalog, plakat. "Tradycje i współczesność wsi koszalińskiej" War c i n, Technikum Leśne, czerwiec-sierpień. Współorganizator: Muzeum Po· morza Srodkowego w Słupsku. Scenariusz: H. Ostrowska-Wójcik, J. Piotrowska, H. Soja, oprawa plastyczna: B. Perzyna-Przymusińska. WOJ. SUWALSKIE "IV Wojewódzki przegląd pisanki ludowej" Dom Kultury, Suwałki, Woj ew. Dom Kultury, 23 III-7 IV. Oprawa plastyczna: W. Nowicka. "Przegląd twórczości ludowej" Ełk, Dom Kultury, 18-24 V, w ramach obchodów 550-lecia powstania Ełku. Oprawa plastyczna: W. Nowicka. Album. "Giżycka - Mrągowo - Węgorzewo 75" W ę g o r z e w o, Urząd Miejski, 25 X-23 XI. Organizatorzy: Dom Kultury w Węgorzewie, Mrągowie, Giżycku, Węgorzewskie Towarzystwo Społeczno Kulturalne. Scenariusz i oprawa plastyczna: B. Grąziewicz. Album pt. "Nasi twórcy", katalog. Ełk, WOJ. sZCZ'ECINSKIE "Prace twórców ludowych i amatorów pow. stargardzkiego" S t a r g a r d Szczeciński, Miejska Biblioteka Publiczna, luty-marzec, wystawa połączona z jarmarkiem. "Chrońmy zabytki - świadectwa naszej kultury" (31 fotogramów etnograficzno-archeologicznych) S z c z e c i n, Woj ew. Biblioteka Publiczna, 7-8 VI. Organizatorzy: Muzeum Narodowe w Szczecinie, Woj ew. konserwator zabytków w Szczecinie. Scenariusz i oprawa plastyczna: Wł. Garczyński. "Wojewódzka wystawa plastycznej twórczości ludowej i amatorskiej" S z c z e c i n, Woj ew. Dom Kultury, 4-28 XII. Organizator: Klub Plastyków Amatorów i Twórców Ludowych przy Wojew. Domu Kultury. Dorobek szczecińskich środowisk twórczych i twórców ludowych na wystawie pt. "Twórcy Szczecina na VII Zjazd PZPR" S z c z e c i n, Zamek Książąt Pomorskich, 7-12 XII. Organizator: Związek Polskich Artystów Plastyków w Szczecinie. WOJ. TARNOBRZESKIE "Wystawa twórczości plastyków-amatorów (rzeźba, malarstwo, hafciarstwo)" S t a lowa W o l a, Zakładowy Dom Kultury, marzec. Organizator: Klub Plastyka Amatora przy Poradni Kulturalno-Oświatowej. "Wystawa rzeźby Andrzeja Tkacza" T a r n o b r z e g, Klub Międzynarodowej Książki i Prasy. Scenariusz oprawa plastyczna M. Delimata. Plakat. �KRONIKA WOJ. TARNOWSKIE "Twórczość artystek ludowych pow. bocheńskiego" B o c h n i a, Muzeum, 8-28 III, z okazji "Międz)"narodowego Roku Kobiet. Scenariusz: J. Barbaszewska, konsultant: W. Kasprzyk. "Twórczość ludowa pow. bocheńskiego" B o c h n i a, Muzeum, 20-24 V, wystawa pokonkursowa. Scenariusz: J. Barbaszewska. "Wystawa prac twórców ludowych regionu" (hafciarstwo, malarstwo, rzeźba) N o w y W i ś n i c z, ekspozycja na wolnym powietrzu, 11 V, Bochnia, świetlica, 25 V, Połom Duży, maj-czerwiec. Organizator: Gminny Ośrodek Kultury m. Wiśnicz. Oprawa plastyczna: E. Molski. Folder, plakat. "Sztuka ludowa regionu tarnowskiego" T a r n ó w, Dom Kultury "Tamel", lipiec. Współorganizator: Muzeum w Tarnowie. Scenariusz: Anna i Adam Bartoszowie, oprawa plastyczna: B. Idler. "Ludowe obrzędy wielkanocne" T a r n ó w, Towarzystwo Przyjaciół Ziemi Tarnowskiej, 25 III-15 IV. Współorganizator: Muzeum w Tarnowie. Scenariusz: A. Bartosz, oprawa plastyczna: M. Kołodziej. "Kowalstwo artystyczne Ziemi Tarnowskiej" T a r n ó w, Towarzystwo Przyjaciół Ziemi Tarnowskiej, kwiecień-maj. Współorganizator: Muzeum w Tarnowie. Scenariusz i oprawa plastyczna: A. Bartosz. Folder. "Zabawka ludowa" T a r n ó w, Towarzystwo Przyjaciół Ziemi Tarnowskiej, 1-15 VI, z okazji Międzynarodowego Dnia Dziecka. Współorganizator: Muzeum w Tarnowie. Scenariusz i oprawa plastyczna: A. Bartosz. WOJ. TORUŃSKIE "Kaszubska sztuka ludowa" B r o d n i c a, Muzeum Regionalne, 17 XII 1974 r.-20 V 1975 r. Współorganizator: Muzeum Etnograficzne w Toruniu. Scenariusz: H. Mikułowska, oprawa plastyczna: A. Piotrowicz. "Tkanina i strój białoruski" B r o d n i c a, Muzeum Regionalne, 1 II-3D IV. Współorganizator: Muzeum Etnograficzne w Toruniu. Scenariusz: H. Mikułowska. "Rybołówstwo na Pojezierzu Brodnickim" B r o d n i c a, Muzeum Regionalne, 13 VII 1975 r.-30 IX 1976 r. Scenariusz: B. Dudarewicz, E. Kotlińska, konsultacja naukowa: E. Czerwiński. Katalog. "Hafty kaszubskie" T o ruń, Muzeum Etnograficzne, 19 I. "Spotkanie z folklorem 1". Oprawa plastyczna: H. Mikułowska. "Współczesna polska tkanina ludowa" T o ruń, Muzeum Etnograficzne, 21 1-20 II. Współorganizator: "Cepelia". Scenariusz: Zespół naukowy Muzeum, oprawa plastyczna: H. Mikułowska, O. Piotrowicz. Plakat. "Wielcy Polacy, ich życie i dzieła w rzeźbie ludowej" T o ruń, Muzeum Etnograficzne, 7 II-5 X, Grudziądz, Muzeum, 12 X-31 XII, Brodnica, Muzeum Regionalne, 12 X 1975 r.-29 II 1976 r., wystawa pokonkursowa. Współorganizator: Ministerstwo Kultury i Sztuki. Scenariusz: H. Mikułowska, opracowanie plastyczne: J. Pietrzyk. Katalog, plakat. �390 KRONIKA "Malarstwo na szkle" T o ruń, Muzeum Etnograficzne, 22 III, "Spotkanie z folklorem 3". Scenariusz i oprawa plastyczna: Zespół naukowy Muzeum. "Kultura ludowa narodów ZSRR" T o ruń, Muzeum Etnograficzne, 18 IV-25 IV, z okazji "Dni Kultury radzieckiej". Scenariusz i oprawa plastyczna A. Błachowski. "Wycinanki rawskie" T o ruń, Muzeum Etnograficzne, 26 IV. ..sDotkanie z folklorem 4". Scenariusz i opracowanie plastyczne: J. Przyborak. "Wycinanki i kwiaty sannickie" T o ruń, Muzeum Etnograficzne, 29 IV. "Spotkanie z folklorem 6". Oprawa plastyczna: H. Mikułowska. "Skarby rumuńskiej sztuki ludowej" T o ruń, Muzeum Etnograficzne, 9-31 X. Współorganizator: Państwowe Muzeum Etnograficzne w Warszawie. Scenariusz: A. Błachowski, oprawa plastyczna: J. Kuligowski. Katalog, plakat. "Meble ludowe północnej Polski" T o ruń, Muzeum Etnograficzne, 15 XI 1975 r.-15 III 1976 L, z okazji XXX-lecia PRL. Scenariusz i oprawa plastyczna: A. Błachowski, konsultacja naukowa: H. Ostrowska (Słupsk), A. Mosiewicz (Koszalin), E. Oleszczuk (Olsztynek), H. Sampławska (Kwidzyń), K. Szałaśna (Gdańsk), L Święch (Toruń), J. Drozdowska (Grudziądz), M. Buczkowska (Wdzydze), H. Ostaszewska (Szczytno). Katalog, plakat. "Rzeźby kaszubskiego twórcy Władysława Licy" T o ruń, Muzeum Etnograficzne, listopad. "Malarstwo nieprofesjonalne górnośląskiego okręgu przemysłowego Zycie regionu" T o ruń, Muzeum Etnograficzne, 7 XII 1975 r.-S I 1976 r. Z okazji Święta Górnika. Współorganizator: Muzeum w Zabrzu. Scenariusz: M. Kaczko, opr'awa plastyczna: A. Błachowski, H. Mikułowska, J. Strzelecka. Katalog, plakat. "Plener rzeźbiarzy ludowych Kujaw" T o ruń, Park Etnograficzny, maj. "Pokaz prac artystów ludowych wojew. bydgoskiego (rzeźby, hafty, ceramika)" T o ruń, Park Etnograficzny, 25 X, pokaz połączony z kiermaszem. "Rzeźba ludowa A. Kraśkiewicza" T o ruń, Dom Kultury, czerwiec. WOJ. W ALBRZYSKIE "Sztuka ludowa Ziemi Kłodzkiej" K ł o d z k o, Muzeum Ziemi Kłodzkiej, 22 II-27 IV. Współorganizator: Muzeum Etnograficzne Oddział Muzeum Narodowego we Wrocławiu. Scenariusz: K. Toczyńska-Rudysz, oprawa plastyczna: W. Brejter, konsultacja naukowa: E. Jęczalik. Katalog. "Ludowe hafty i koronki na Dolnym Śląsku" Wał b r z y c h, Muzeum, 5 II-25 IV, wystawa pokonkursowa. Współorganizator: Muzeum Etnograficzne Oddział Muzeum Narodowego we Wrocławiu. Scenariusz: M. Roztworowska, oprawa plastyczna: E. Radomska-Zurad. Folder. �KRONIKA 391 WOJ. WARSZAWSKIE "Polski strój ludowy" War s z a w a, Akademia Rolnicza, 7-12 V, z okazji XXX-lecia PRL. Organizatorzy: Państwowe Muzeum Etnograficzne w Warszawie, Zespół Pieśni i Tańca "Prornit" przy Akademii Rolniczej. Scenariusz: M. Pol, L. Kosiński, konsultacja naukowa: B. Kaznowska. Tekst powielony pt. "Polski strój ludowy". "Twórczość ludowa Opolszczyzny" War s z a wa, "Dom Chłopa", luty, "Panorama XXX-lecia PRL". Organizator: Muzeum Sląska Opolskiego. "Sztuka ludowa woj ew. rzeszowskiego" War s z a w a, "Dom Chłopa", 6--15 IV. "Panorama XXX-lecia PRL". Organizator: Muzeum Okręgowe w Rzeszowie. Scenariusz: A. Karczmarzewski, K. Ruszel, A. Targańska, oprawa plastyczna: R. Łyżka, B. Orlik, M. Siteń, T. Tarnawski. Folder. "Dzieła sztuki ludowej i amatorskiej wojew. szczecińskiego" War s z a w a, "Dom Chłopa", czerwiec. "Współczesna sztuka ludowa Ziemi Lubuskiej,,, W a r s z a w a, "Dom Chłopa" 5-13 VII. "Panorama XXX-lecia PRL". Organizator: Muzeum Ziemi Lubuskiej w Zielonej Górze. Scenariusz: B. Kołodziejska, oprawa plastyczna: B. i W. Michorzewscy. "Sztuka twórców ludowych całego kraju" War s z a w a, "Dom Chłopa", październik. "Radzieckie rzemiosło artystyczne" War s z a w a, Dom Kultury Radzieckiej, sierpień. "Wyroby rzemieślnicze Mazowsza, Kurpiów i Podlasia" W a r s z a w a, Dom Rzemiosła, styczeń, wystawa-kiermasz. "Panorama XXX-lecia PRL". "Sztuka ludowa Mazowsza" (w ramach wystawy "Zbiory muzealne Mazowsza") War s z a wa, Muzeum Narodowe, 20 1-9 II. "Panorama XXX-lecia PRL". Organizator: Muzeum Mazowieckie w Płocku. Scenariusz: Pracownicy naukowi Działu Etnografii Muzeum Mazowieckiego w Płocku, oprawa plastyczna: T. Za-' ręba. Plakat dla ekspozycji "Zbiory muzealne Mazowsza". "Rzeźby Bolesława Suski" War s z a w a, Towarzystwo Przyjaciół Sztuk Pięknych, styczeń. "Strój ludowy na Mazowszu" War s z a wa, Państwowe Muzeum Etnograficzne, 24--31 I. "Panorama XXX-lecia PRL". Współorganizator: Wydział Kultury Urzędu Woj ew. Scenariusz i oprawa plastyczna: G. Tkaczyk. Folder. "llOO-lecie zasiedlenia Islandii" W a r s z a w a, Państwowe Muzeum Etnograficzne, 14 11-15 III, z okazji llOO-lecia zasiedlenia Islandii. Współorganizatorzy: Ministerstwo Kultury i Sztuki, Towarzystwo Przyjaźni Polsko-Islandzkiej, Muzeum w Reykjawiku. "Sztuka ludowa w XXX-leciu PRL" War s z a w a, Pańs.twowe Muzeum Etnograficzne, 17 111-30 VII, z okazji XXX-lecia PRL. Współorganizatorzy: Departament Plastyki Ministerstwa Kultury i Sztuki, "Cepelia". Scenariusz: A. Jackowski, H. Olędzka, oprawa plastyczna: K. Burnatowicz. Plakat, katalog. �392 KRONIKA "Miłość i małżeństwo" (pokaz eksponatów polskich na wystawę "Folklor europejski 1975" w Belgii) War s z a wa, Państwowe Muzeum Etnograficzne, 20 III-lO IV. Współorganizatorzy: Ministerstwo Kultury i Sztuki oraz 16 muzeów krajowych. Scenariusz i konsultacja naukowa: Z. Neymanowa. Folder. "Maski w polskiej kulturze ludowej" War s z a w a, Państwowe Muzeum Etnograficzne, 20 III-lO IV, wystawa zorganizowana w związku z międzynarodową ekspozycją: .,Europa-Folklor 75" w Belgii, lipiec. Współorganizatorzy: Ministerstwo Kultury i Sztuki oraz 16 muzeów krajowych. Scenariusz i konsultacja naukowa: T. Ambrożewicz. Folder. "Trony i insygnia wodzowskie dawnej Afryki" War s z a w a, Państwowe Muzeum Etnograficzne, 17 V-15 VI. Współorganizatorzy: Koło naukowe Afrykanistów SZSP, Komitet Organizacyjny Wypraw Akademickich: Afryka, Azja, Ameryka Łacińska. Scenariusz: J. Koziorowska, konsultacja naukowa: J. K. Makuiski. Plakat literniczy, informacja powielana. "Strój ludowy narodów świata" (wystawa filatelistyczna) War s z a w a, Państwowe Muzeum Etnograficzne, maj-listopad, w ramach opieki PME nad klubem "Folklor-Etnografia". Współorganizator: Klub Filatelistów "Folklor-Etnografia" przy PZF i PME. Scenariusz: F. Waligórski i Dział r.aukowo-oświatowy PME. "Sahara 74" (plon II Akademickiej wyprawy Afrykańskiej) War s z a w a, Państwowe Muzeum Etnograficzne, 18 VI-30 VII. Współorganizatorzy: Koło Naukowe Afrykanistów SZSP, Komitet Organizacyjny wypraw Akademickich: Azja, Afryka, Ameryka Łacińska. Scenariusz: J. Koziorowska. "Strój ludowy Słowian" (z kolekcji Państwowego Muzeum Etnografii Narodów ZSRR w Leningradzie) War s z a w a, Państwowe Muzeum Etnograficzne, 20 VI-30 XI, w ramach współpracy między PME w Warszawie i Państwowym Muzeum Etnografii Narodów ZSRR w Leningradzie. Współorganizatorzy: Ministerstwo Kultury i Sztuki, Ministerstwo Kultury ZSRR, Państwowe Muzeum Etnografii Narodów ZSRR w Leningradzie. Scenariusz B. Kaznowska i pracownicy Muzeum w Leningradzie: Nina Michajłowna-Chazowa i Lidia Andrejewna Myszasta, Plakat graficzny pt. "Strój ludowy Słowian". "Najnowsze nabytki Działu Sztuki PME" W a l' s z a w a, Państwowe Muzeum Etnograficzne, 20 VIII-15 IX, scenariusz: H. Olędzka. "Skarby rumuńskiej sztuki ludowej" War s z a w a, Państwowe Muzeum Etnograficzne, 21 VIII-30 IX, w ramach współpracy z Muzeum Sztuki Ludowej w Bukareszcie. Współorganizatorzy: Ministerstwo Kultury i Sztuki, Rada d.s. Kultury i Wychowania Socjalistycznego S.R. Rumunii, Muzeum Sztuki Ludowej w Bukareszcie. Scenariusz: Muzeum Sztuki Ludowej w Bukareszcie, oprawa plastyczna: J. Szaniawski. "Ludowe instrumenty muzyczne z terenu Mazowsza" War s z a w a, Państwowe Muzeum Etnograficzne, 6-21 X, wystawa pokonkursowa. Scenariusz: T. Lewińska. Katalog. "Rytualne i obrzędowe maski archipelagu Nusantary" W a l' s z a w a, Państwowe Muzeum Etnograficzne, 20 X-lO XII. Współorganizator: Muzeum Archipelagu Nusantary. Scenariusz: Z. Filarski, konsultacja naukowa: A. Wawrzyniak. Katalog, plakat. �KRONIKA "Zycie regionu" - malarstwo nieprofesjonalne GórnośląskieĘ"l Okręgu Przemysłowego" W a r s z a w a, Państwowe Muzeum Etnograficzne, 6-30 XI, wystawa pokonkursowa. Współorganizator: Muzeum w Zabrzu. Scenariusz: K. Kaczko, konsultacja naukowa H. Olędzka. Katalog, plakat. "Folklor Belgii i Holandii" "wystawa filatelistyczna (zbiory Z. Boruckiego z Ch odzieży) War s z a w a, Państwowe Muzeum Etnograficzne, XI 1975 r.-III 1976 r., wystawa urządzona w związku z patronatem PME nad Klubem Filatelistycznym "Folklor-Etnografia". Współorganizator: Klub Filatelistyczny "Folklor-Etnografia", konsultacja naukowa: J. K. Makuiski. .,Twórczość Władysława Rybkowskiego (ur. w 1894 L) i Stanisława Karulaka (1890-1973) w zbiorach PME" W a r s z a wa, Państwowe Muzeum Etnograficzne, 12 XII 1975 r.-31 I 1976 r. Scenariusz i oprawa plastyczna: H. Olędzka, A. Kurzątkowska, konsultacja naukowa: SL Szymański. "Malarstwo naiwne Republiki Federalnej Niemiec" War s z a w a, Państwowe Muzeum Etnograficzne, 20 XII 1975 r.-31 I 1976 L, z okazji nawiązania współpracy z RFN. Współorganizatorzy: Muzeum Etnograficzne w Krakowie, Instytut d.s. Kontaktów z Zagranicą w Stuttgarcie. Scenariusz: H. Olędzka, konsultacja naukowa: prof. Thomas Grochowiak, dr Irmgard Feldhaus, prof. dr Lothar Pretzell. Katalog oraz plakat graficzny. "Rzeźba ludowa wojew. warszawskiego" War s z a w a, Pawilon "Cepelii", styczeń, wystawa-kiermasz, "Panorama XXX-lecia PRL". "Sztuka ludowa i rękodzieło artystyczne Polski, Bułgarii, Czechosłowacji, Rumunii, Niemieckiej Republiki Demokratycznej, Węgier i Związku Radzieckiego" War s z a w a, Sale wystawowe Pałacu Kultury i Nauki, 17 VI-3 VII. Organizator: Ministerstwo Kultury i Sztuki. Wystawa "Cepelii": scenariusz: Wł. JeźJarecki, B. Golcz, oprawa plastyczna: J. Nowak. Katalog, plakat. "Tkaniny podwójne i sejpaki" War s z a w a, Stara Kordegarda - Łazienki, 1-16 II. Organizatorzy: "Cepelia", Towarzystwo Przyjaciół Sztuk Pięknych w Warszawie, oprawa plastyczna: J. Zielińska. Katalog. "Wojska polskie w rzeźbie ludowej" War s z a w a, Stara Kordegarda - Łazienki, maj, wystawa pokonkursowa, z okazji XXX-lecia PRL. Organizatorzy: Ministerstwo Kultury i Sztuki, 29 Oddz. Polit. Wojska Polskiego, Zarząd Główny Stowarzyszenia Twórców Ludowych w Lublinie, "Cepelia" w Warszawie, Towarzystwo Sztuk Pięknych w Warszawie. Katalog, plakat. "Prace artystów ludowych laureatów dorocznej nagrody im. Oskara Kolberga" War s z a w a. Stara Kordegarda - Łazienki, lipiec. "Raciborskie druki ludowe na płótnie" War s z a w a, Stołeczny Dom Kultury, 10-27 II. Scenariusz: Z. Lipiarz, oprawa plastyczna: M. Zawisła. Folder. "Sztuka ludowa Sądecczyzny" War s z a wa, Szkoła Główna Planowania i Statystyki, czerwiec, wystawa-kiermasz. Organizatorzy: Koło ZSL przy Szkole Głównej Planowania i Statystyki, Komisja Kultury Rady Uczelnianej SZSP. �394 KRONIKA "Węgierskie hafty ludowe i tkaniny artystyczne" W a r s z a w a, Węgierski Instytut Kultury, grudzień, wystawa-kiermasz. "Naj piękniejsze dzieła sztuki ludowej na odbudowę Zamku Królewskiego" W a r s z a wa, Zamek Królewski, 3'-25 VI, wystawa-aukcja. Organizatorzy: Redakcja "Gromady-Rolnika Polskiego", "Cepelia", Stowarzyszenie Twórców Ludowych. Oprawa plastyczna: R. Tołżecka, konsultacja naukowa: Komisja Etnograficzna i Artystyczna "Cepelii". Plakat. "Instrumenty ludowe Wielkopolski" War s z a w a, Związek Polskich Artystów Plastyków, "Panorama XXX-lecia PRL". Współorganizator: Urząd Wojew. w Poznaniu. Scenariusz: W. Dopierała, oprawa plastyczna: J. Matysiak, konsultacja naukowa: J. Sobieska. Folder. WOJ. WLOCLAWSKIE "Wystawa prac dziecięcych Ogniska Plastyki Ludowej" W ł o c ł a wek, Klub Międzynarodowej Książki i Prasy, 30 V-lO VI, w związku z podsumowaniem 3-letniej działalności Ogniska Plastyki Ludowej. Organizatorzy: Spółdzielnia "Sztuka Kujawska" Włocławek, Włocławska Spółdzielnia Mieszkaniowa. Scenariusz: Z. Pietrzykowska, oprawa plastyczna: J. Rudek. Plakat. "Haft i koronka cepeliowska" W ł o c ł a wek, Klub Międzynarodowej Książki i Prasy, 18-31 X. Organizatorzy: Spółdzielnia "Sztuka Kujawska" Włocławek, "Cepelia" Włocławek. Scenariusz: Z. Pietrzykowska, oprawa plastyczna: J. Rudek. Plakat. "II Biennale fajansu włocławskiego" W ł o c ł a wek, Muzeum Kujawskie, 1 X-31 XII, wystawa pokonkursowa. Scenariusz i oprawa plastyczna: R. Hankowska. Katalog, plakat. WOJ. WROCLA WSKIE ,,Pisanki i palmy wielkanocne" W r o c ł a w, Muzeum Etnograficzne Oddział Muzeum Narodowego, 16-22 III, wystawa połączona z kiermaszem. Scenariusz: M. Gołubkow, oprawa plastyczna: E. Radomska-Żurad. "Budownictwo drewniane na Dolnym Sląsku" W r o c ł a w, Muzeum Etnograficzne Oddział Muzeum Narodowego, 11 V-31 VII, z okazji Międzynarodowego Roku Ochrony Zabytków. Scenariusz: E. Jęczalik, K. Jagieła, oprawa plastyczna: M. Sobolewska. "Malarstwo naiwne Republiki Federalnej Niemiec" W r o c ł a w, Muzeum Etnograficzne Oddział Muzeum Narodowego, 30 X-30 XI. Współorganizatorzy: Instytut d.s. Kontaktów z Zagranicą w Stuttgarcie, Muzeum Etnograficzne w Krakowie. Scenariusz: E. Jęczalik, M. Rostworowska. Katalog wydany przez Instytut d.s. Kontaktów z Zagranicą w Stuttgarcie. "Sztuka ludowa ze zbiorów Muzeum Narodowego we Wrocławiu" W r o c ł a w, Muzeum Narodowe, 5 IX-31 XII, z okazji 50-go Walnego Zgromadzenia Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego. Scenariusz i oprawa plastyczna: E. J ęczalik. WOJ. ZAMOJSKIE "Hrubieszowska plastyka obrzędowa" H r u b i e s z ó w, Muzeum Regionalne, 7 V-7 VII, wystawa pokonkursowa. Współorganizatorzy: Dom Kultury w Hrubieszowie, Towarzystwo Regionalne Hru- �395 KRONIKA bieszowskie. Scenariusz: H. Bojarczuk, oprawa plastyczna: A. Przybysz, konsultacja naukowa: Dział Etnografii Muzeum Okręgowego w Lublinie. "Twórczość ludowa południowej Lubelszczyzny" T o m a s z ó w L u b e l s k i, Muzeum Regionalne, 11 IV-30 VII, wystawa pokonkursowa. Scenariusz: Z. Switka, konsultacja naukowa: pracownicy Działu Etnografii Muzeum Okręgowego w Lublinie. "Sztuka ludowa południowej Lubelszczyzny" Z a m ość, Muzeum Okręgowe, 7-31 III, wystawa pokonkursowa. Współorganizator: Muzeum Okręgowe w Lublinie. Scenariusz: J. Babinicz-Witucka, C. Wrębiak, oprawa plastyczna: B. Nagrodzki. Katalog. WOJ. ZIELONOGORSKIE "Kiermasz wyrobów węgierskiej sztuki ludowej" Z i e lon a Gór a, Klub "Uśmiech" 11-·15 X. Współorganizator: Instytut Kultury Węgierskiej w Warszawie. "Sztuka ludowa pow. żarskiego" Żar y, Dom Kultury, 27 II-30 III, wystawa pokonkursowa. Organizator: Urząd Pow., Wydział Oświaty Wychowania i Kultury w Żarach. Konsultacja naukowa: Muzeum Ziemi Lubuskiej, Urząd Woj ew. W Zielonej Górze. Polskie wystawy etnograficzne za granicą ANGLIA "Rzeźba ceramiczna St. Zagajewskiego" L o n d y n, Instytut Kultury Polskiej, 18 XI-lO XII. Prezentacja kultury polskiej w Londynie. Współorganizatorzy: Ministerstwo Spraw Zagranicznych, Muzeum Kujawskie we Włocławku. Scenariusz i oprawa plastyczna: R. Hankowska. Katalog, plakat. BELGIA "Maska w tradycji europejskiej" B i n c h e, Międzynarodowe Muzeum Maski i Karnawału, VI-X, w ramach polskiego wkładu do wystawy "Europa - Folklor 75". Organizator: Komitet Organizacyjny wystawy "Europa Folklor 75". Scenariusz: T. Ambrożewicz, konsultacja naukowa: J. K. MakuIski, przewodniczący Komitetu polskiego wystawy "Europa - Folklor 75". "Miłość i małżeństwo" A n t w c r p i a, Miejska Hala Balowa, VII-IX, w ramach polskiego wkładu do wystawy "Europa - Folklor 75". Qrganizator: Komitet Organizacyjny wystawy "Europa - Folklor 75". Scenariusz: Z. Neymanowa, konsultacja naukowa: J. K. Makuiski. Katalog. "Miłość i małżeństwo" (podarki ślubne) L i e g e, Muzeum Życia Walońskiego, VII-X, w ramach polskiego wkładu do wystawy "Europa - Folklor 75". Organizator: Komitet Organizacyjny wystawy "Europa Folklor 75". Scenariusz: Z. Neymanowa, konsultacja naukowa: J. K. MakuIski. �396 KRONIKA CZECHOSLOW ACJ A "Współczesna twórczość ludowa woj ew. katowickiego" O ł o m u n i e c, Muzeum, 17 111-6 IV, w ramach "Dni Kultury Polskiej w Czechosłowacji", Opawa, Muzeum Sląskie, 18 V-IS VII. Współorganizator: Muzeum Górnośląskie w Bytomiu. Scenariusz: E. Jaworski, L Bukowska-Floreńska, oprawa plastyczna: K. Adamczyk, Z. Dobrowolska. 3 katalogi z wkładką w j. czeskim, plakat. FRANCJA T I' "Sztuka ludowa" na wystawie "Oto Polska" o yes, sala reprezentacyjna merostwa, styczeń-luty, z okazji Polskich. Organizator: Towarzystwo France-Pologne. Dni Francusko- HOLANDIA "Sztuka ludowa Podhala" A m.s t e I' d a m, Roothaanhuis, 10--19 X, z okazji "Dni Polskich w Amsterdamie". Organizatorzy: "Cepelia", Zrzeszenie "Milenium", "Cepelia Holand". KANADA "Wystawa wyrobów ludowych i wnętrza chaty góralskiej" W i n n i p e g, Polski Pawilon "Warszawa", listopad, w ramach corocznej imprezy "Folklorama". Organizator: Polonia, "Budownictwo kościelne i sztuka sakr:alna w Polsce" K a n a d a, 1975, wystawa eksponowana w różnych miastach o większych środowiskach polonijnych. Organizator: Chrześcijańskie Stowarzyszenie Społeczne Zarząd Główny w Warszawie. Scenariusz: ks. M. Chmielowski, oprawa plastyczna: Pracownia Sztuk Plastycznych w Warszawie. Plansza informacyjna. NIEMIECKA REPUBLIKA DEMOKRATYCZNA "Sztuka ludowa i twórczość amatorska woj ew. koszalińskiego" N e u b r a n d e n b u r g, Klub Inteligencji, 12-20 IX, z okazji "Dni Kultury Polskiej i Przyjaźni z Neubrandenburgiem". Otrgan~zator: Woj ew. Dom Kultury w Koszalinie. S~enariusz: T. Skurowa, oprawa plastyczna: R. Kozłowska. Katalog. "Sztuka ludowa Zi~mi Lubuskiej" B e e s k o w, Muzeum, 30 IX-lO XI, w ramach "Dni Ziemi Lubuskiej w okręgu Frankfurckim". Organizator: Muzeum Ziemi Lubuskiej w Zielonej Górze. Scenariusz: B. Koł·odziejska. SZWECJA "Obrazy na szkle Eweliny Pęksowej" L u n d, Muzeum "Kulturen", Landskrona, Goteborg, Sztokholm, wrzesień 1974 styczeń 1975. "Polska ceramika ludowa" L u n d, Muzeum, IX 1975--1 1976 r., w ramach współprcy Państwowego Muzeum Etnograficznego w Warszawie z Muzeum w Lund. Współorganizator: Państwowe Muzeum Etnograficzne w Warszawie. Scenariusz: U. Gmachowska, P. Szacki. Folder w j. szwedzkim. �397 KRONIKA rękodzieŁo ludowe" "Slltukia y s t a d, Muzeum, 26 XI 1975-16 I 1976 r. Organizator: Scenariusz: E. Wortman. "Cepelia" w Warszawie. WĘGRY "Wystawa pamiątek "Cepelii" (lalki reg~onalne i in.) B u d a p e s z t, Ośrodek Kultury i Informacji Polskiej, 11 IV. Współorganizator: Spółdzielnia im. SL Wyspiańskiego w Krakowie. Scenariusz i oprawa plastyczna: J. Chojnacka. "Polskie rękodzieło ludowe i artystyczne" B u d a p e s z t, Ośrodek Kultury i Informacji Polskiej", wrzesień, wystawa-kiermasz. Organizator: Spółdzielnia "Milenium" z Krakowa. WŁOCHY "Wyroby Opolskiej Spółdzielni Pracy Rękodzieła Ludowego i Artystycznego" B o lon i a, Salony Pałacu Królewskiego, październik. Organizator: Opolska Spółdzielnia Pracy Rękodzieła Ludowego i Artystycznego; wystawa pod patronatem magistratu m. Bolonii. "Zbiory Muzeum Etnograficznego w Krakowie (ok. 700 eksponatów) na wystawie Sztuki Ludowej w Rkcionie" R i c c i o n a k/Rawenny, sierpień. Organizator: Muzeum Etnograficzne w Krakowie. "Polska rzeźba ludowa" R z y m, witryny wystaw sklepowy'ch na ul. Frattina, październik, wystawa zorganizowana pod patronatem władz miejskich Rzymu z inicjatywy Associazione Via Frattina. STANY ZJEDNOCZONE AMERYKI PN. "Budownictwo kościelne i sztuka sakralna w Polsce" U. S. A. 1975, wystawa eksponowana w różnych miastach o większych środowiskach polonijnych. Organizator: Chrześcijańskie Stowarzyszenie Społeczne - Zarząd Główny w Warszawie. Scenariusz: ks. M. Chmielowski, oprawa plastyczna: Pracownia Sztuk Plastycznych w Warszawie. Plansza iniiormacyjna. ZWIĄZEK SOCJALISTYCZNYCH REPUBLIK RADZIECKICH "Kultura ludowa Olsztyńskiego wC7)oraj i dziś" K a l i n i n g r a d, Okręgowe Muzeum Krajoznawcze, 21 VII-ID VIII, z okazji "Dni Olsztyna w Kaliningradzie". Organizator: Muzeum Mazurskie w Olsztynie. Oprawa plastyczna: M. Wesołowska. Plakat, informator. Z materiałów Teresa ODiIE opracowała Zakrzewska �398 KRONIKA MAGISTERIA I DOKTORATY Z ZAKRESU ETNOGRAFII W 1975 R. PRACE MAGLSTERSKIE • Uniwersytet Jagielloński GODULA Róża, Meblarstwo ludowe w północnej części ziemi krakowskiej od połowy XIX wieku do czasów współczesnych, prof. dr Jadwiga Klimaszewska. KOZIK Janina, Rola magii w obrzędach rodzinnych we wsi Istebna pow. Cieszyn, prof. dr Jadwiga Klima'szewska. LITWIN Małgor<zata, D7Ji.ałalnośćregionalnych muzeów karpackich w zakresie ochrony i rozwoju kultury ludowej (na przykładzie :muzeów w Rabce, Zakopanem, Żywcu i Myślenicach), prof. dr Mieczysław Gładysz. PAJĄK Henryka, Psycho-fizjologiczne i społeczne progi dojrzewania i starzenia się ludności wsi Jurgów na Polskim Spiszu, prof. dr Mieczysław Gładysz. SIWEK Jerzy, Skanseny - jedna z form ochrony zabytkowego budownictwa ludowego na terenie woj. krakowskiego, prof. dr Mieczysław Gładysz. Uniwersytet Warszawski DATKO Andrzej, Struktura miejsca świętego, na przykładzie misterium Męki Pańskiej w Kalwarii Zebrzydowskiej, prof. dr Anna Kutrzeba-Pojnarowa. KAMIZELA Ryszard, Rola kapeli ludowej w obrzędach weselnych XIX wieku wsi polskiej, doc. dr Zofia Sdkolewicz. POPLAWSKI Stanisław, Proces przygotowania dziecka do współżycia w grupie społecznej, na przykładzie wsi Pniewy, pow. Grójec, woj.. warszawskie, doc. dr Zofia Sokolewicz. ST ASINOWSKA Ewa, Proces wychowania dziecka w plemieniu Hopi, doc. dr Zofia Sokolewicz. ST ASINOWSKI Marek, Przemiany społeczno-kultur,owe wsi podmiejskiej. Studium wsi Przytoka, gmina Kałużyn, woj. siedleckie, prof. dr Anna Kutrzeba-Pojnarowa. PRACE Uniwersytet DOKTORSKIE Jagiell'oński KRASIŃSKA Ewa, Źródła chłopskiej wiedzy rolniczej w drug'iej połowie XIX i w XX wieku (na przykładzie wybranych wsi karpackich). Promotor: prof. dr Mieczysław Gładysz. Pr<Zedmiotem pracy są źródła oraz sposoby przekazywania i upowszechniania wiedzy rolniczej w zachodniej części Kar.pat Polskich. Badaniami objęto zarówno tradycyjną wiedzę ludową, jak i wiedzę oficjalną, docierającą różnymi drogami na wieś spiską i gorczańską w drugiej połowie XIX i w XX wieku oraz czynniki • W 1974 f. nie bylo na Uniwersytetach absolwentów, co wyniJkalo z retormy przeprowadZonej w szkołach średnich. Podane osoby ukończyły studia w terminIe opóźllionym. �399 KRONIKA determinujące ich współwystępowanie. W oparciu Q własne badania terenowe oraz literaturę przedmiotu autorka starała się wykryć, jakie czynniki oddziaływały w przeszłości, jak też oddziaływują obecnie na stan wiedzy rolniczej badanego obszaru. W pracy omówiono: 1) charakter wiedzy rolniczej w tradycyjnie zorganiwwanej społp,:zności chłopskiej, 2) niektóre tradycyjne chłopskie i niechłopskie oraz nowo~~esne źródła wiedzy rolniczej oraz drogi jej upowszechniania się, 3) relacje zach'odzące między tradycyjną a nowoczesną wiedzą rolniczą, na przykładzie konkretnych czynności agrotechnicznych. MARTYNOWICZ Tadeusz, Afgańskie obyczaje i zwyczaje a stopniowy proces modernizacji kraju. Promotor: prof. dr Jadwiga Klimaszewska. Autor rozprawy pracował w latach 1957-1960 oraz 1972-1975 w placówce dyplomatycznej w Afganistanie,co pozwoliło mu na wiel!okrotne bezpośrednie zetknięcie się z różnymi miejscowymi społecznościami. Poczynione obserwacje wykorzystał w niniejszej pracy w celu ukazania mechanizmu działania tradycyjnej rodziny afgańskiej na przykładzie obrzędowości praktykowanej w trzech zasadniczych momentach życia ludzkiego: narodzin, małżeństwa i śmierci. Praca powstała w oparciu o własne badania, pogłębione literaturą. Bogata dokumentacja fot'ograficzna, dotycząca głównie stroju ludowego, stanowi dodatkowy cenny materiał źródłowy. Uniwersytet Poznański CHMIELOWSKI Stanisław, Geneza, rozwój i zróżnicowanie strojów ludowych Wielkopolski. Na podstawie badań nakryć głowy. Promotor: prof. dr Józef Burszta. Podstawą źródłową pracy są 20-letnie badania terenowe na obszarze Wielkopolski, skonfrontowane z zastaną literaturą przedmiotu i materiałami archiwalnymi. Autor na szerokim porównawczym tle odzieży ludowe} Wielkopolski różnych warstw społecznych w XIX i pierwszej 'połowie XX wieku szczegółowo za5muje się nakryciami głowy i podejmuje próbę wyjaśnienia ich zróżnicowania oraz określenia czynników kształtowania się lokalnych zasięgów mody. ROSTWOROWSKA Magdalena, Reemigranci z Bukowiny Rumuńskiej na Dolnym Sląsku. Analiza procesów adaptacji i integracji w latach 1946-1973. Promotor: prof. dr Józef Burszta. Podjęty w ujęciu monograficznym problem adaptacji grupy regionalnej w złożonych warunkach osadniczych Ziem Zachodnich, na przykładzie grupy reemigrantów z Rumunii na terenie Dolnego Sląska. Autorka omawia dzieje migracji, lOS grupy na obczyźnie i jej powrót, charakteryzuje wybrane wsie zamieszkałe przez reemigrantów, omawia procesy adaptacji i integracji w zakresie kultury materialnej i niektórych zachowań symbolicznych oraz - na zakończenie - porusza zagadnienie małżeństw międzygrupowych. W pracy zwraca się m. in. uwagę na mechanizmy utrzymujące w ramach badanej grupy niektóre wniesione tradycyjne elementy kulturowe i trwający współcześnie stały proces integracyjny. RUSZEL Krzysztof, Kształtowanie puszczańskiego. Na przykładzie zef Burszta. się kultury ludowej w warunkach osadnictwa Puszczy Sandomierskiej. Promotor: prof. dr Jó- �400 KRONIKA W pierwszej części pracy autor podejmuje analizę środowiska geograficznego i jego wpływ na kształtowanie się na terenie Puszczy Sandomierskiej specyficznych cech h1storycznego podłoża rozwoju kultury ludowej. W drugiej, w oparciu o monograficzne badania społeczności lokalnej Dzikowca w byłym powiecie kolbuszowskim, autor śledzi proces rozwoju jej kultury ludowej i szuka odpowiedzi na pytanie, w jakim stopniu jest ona ekspozycją cech szerszej jednostki terytorialnej zamkniętej w widłach Wisły i Sanu. Uniwersytet Wrocł awski BOBROWSKA Jadwiga. Pieśni ludowe regionu żywieckiego. Zarys monograficzny. Promotor: doc. dr Adolf Dygacz. Celem pracy jest ustalenie cech stylistycznych żywieckich pieśni ludowych w zakresie muzyki, poetyki, wzajemnych relacji między muzyką a tekstem uwarunkowań funkcjonalnych pieśni oraz zasięgów terytorialnych niektórych cech stylistycznych i wariantów melodycznych, z głównym jednak ukierunkowaniem muzycznym. Praca składa się z trzech części. Zagadnienia wstępne dotyczą historii badań folklorystycZinych, tła geograficznego, etnicznego, historycznego, gospodarczego i społecznego kultury ludowej oraz typów systematyk stosowanych w zbiorach pieśni żywieckich. Właściwy trzon pracy stanowi analiza tekstów pieśni i melodii, przy czym analiza tekstów ogranicza się do zagadnień tematyki, uwarunkowań funkcjonalnych i realiów zawartych w tekstach, zaś analiza muzyczna obejmuje melodykę, metrorytmikę i formę ze wskazaniem cech wspólnych dla polskiej muzyki ludowej oraz odrębności regionalnych i ich zasięgów. Trzecia część pracy dotyczy związków melodii żywieckich z ogólnopolskimi i z pieśniami innych krajów. CZUBALA Dionizjusz, Folklor garncarzy polskich. Promotor: doc. dr Adolf Dygacz. Założeniem rozprawy jest zarys monograficzny folkloru słownego garncarzy. Podstawą rozważań są materiały uzyskane przez autora w czasie badań terenowych oraz drogą ankietową. Dla celów porównawczych wykorzystane zostały również opublikowane dotychczas teksty (w stosunku do zarejestrowanych w terenie stanowią one niewielki procent). Autor uwzględnił głównie przysłowia i pieśni oraz baśnie, legendy, anegdoty i podania. Omówione we wstępnym rozdziale zwyczaje. obrzędy i wierzenia garncarzy traktuje jako samodzielną część rozprawy i jako wprowadzenie do problematyki wymienionych form anonimowych autorów ludowych. ROSIŃSKI Stefan, Ludowa kultura materialna Puszczy Kozienickiej. (Studium etnograficzne). Promotor: prof. dr Józef Gajek. Celem rozprawy jes;t przedstawienie procesu przemian ludowej kultury materialnej Puszczy Kozienickiej na szerokim tle uwarunkowań historycznych i geograficznych. Praca z'ostała oparta na własnych badaniach terenowych, literaturze etnograficznej, zbiorach muzealnych Radomia i Kielc oraz archiwach historycznych. Autor omówił na,stępujące zagadnienia ludowej kultury materialnej: osadnictwo, zbieractwo, myśliwstwo, rybołówstwo, hodowlę, bartnictwo i pszczelarstwo, rolnictwo, budownictwo, przemysły leśne, przemysł ludowy, ubiory puszczańskie, transport i komunikację. �401 KRONIKA PRACE HABll.rr ACYJNE Uniwersytet Poznański DYGACZ Adolf, Ludowe pieśni górnicze w Zagłębiu Dąbrowskim. Studium folklorystyczne. Promotor: prof. dr Józef Burszta. Praca stanowi kontynuację naukowych zainteresowań autora śląskim folklorem. Na około 300 pieśni górniczych zapisanych przez niego w Zagłębiu Dąbrowskim, w pracy zaprezentowano 52, w więIDszości dotychczas nieznane. Omówiono je i zanalizowano w 10 grupach tematycznych, sklasyfikowanych w oparciu o kryterium treści i funkcji: 1) pieśni obrzędowe i zwyczajowe, 2) historyczne, społeczne i rewolucyjne, 3) o zawodzie, 4) o pracy, 5) rodzinne, 6) towarzyskie, 7) zalotne i miłosne. 8) żartobliwe i satyryczne, 9) o muzykowaniu i tańcu, 10) tańce zawodowe. Autor odkrywa wiele ważnych powiązań tematycznych w pieśniach górniczych z folklorem innych warstw SlPołecznych oraz grup zawodowych poszczególnych regionów P,olski. Instytut Zakład Historii Kuirtury Etnografii w Materialnej Warszawie PAN PAPROCKA Wanda. Współczesne przemiany wsi kurpiowskiei, Promotor: prof. dr Anna Kutrzeba-Pojnarowa. Rozprawa zawiera analizę zmian w tradycyjnej kulturze ludowej, dokonujących się pod wpływem uprzemysłowienia. Autorka szczególnie wnikliwie analizuje zmiany zachodzące w strukturze agrarnej i społeczneJ-zawodowej na wsi kurpiowskiej, w rolnictwie i hodowli, budownictwie, w gospodarstwie domowym, rodzinie i szerszej społeczności lokalnej. Z 26 - Lud, tom LXI materiałów ODiJlE opracowała Barbara Jaruga � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/4240762abe58b425d5567489a3f1d41c.pdf 1e928f2263f7aee9209216f7eb368042 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6098 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2011 Subject The topic of the resource stosunki polsko-rosyjskie Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5686 Title A name given to the resource Dialog polsko-rosyjski/ ETNOGRAFIA POLSKA 2011 t.55 Description An account of the resource Etnografia Polska 2011 t.55 s.68-95 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kabzińska, Iwona Language A language of the resource pol., ang. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska”, t. LV, 2011, z. 1–2 PL ISSN 0071-1861 IWONA KABZIŃSKA Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Warszawa DIALOG POLSKO-ROSYJSKI. OBSZARY WSPÓŁDZIAŁANIA, NADZIEJE I OGRANICZENIA INSTYTUCJONALIZACJA DIALOGU Powinniśmy się przyjaźnić z Rosjanami, żyć w zgodzie, przecież jesteśmy Słowianami. Takimi słowami starsza kobieta, pasażerka warszawskiego autobusu, zakończyła rozmowę z siedzącą obok niej panią w średnim wieku. Mówiły o „katastrofie smoleńskiej”1. Nie słyszałam całej rozmowy, jedynie jej fragmenty, ostatnie zdanie zostało jednak wypowiedziane bardzo głośno i wyraźnie. Zapamiętałam je, wiązało się bowiem z dwoma interesującymi mnie od dawna zjawiskami: dialogiem międzykulturowym i relacjami słowiańskimi2. Bezpośrednio po „katastrofie smoleńskiej” w działających w Polsce mediach bardzo dużo mówiono o konieczności zbliżenia z Rosją, odrzucenia wielowiekowych, historycznych podziałów, zapomnienia o konfliktach z przeszłości i podjęcia współpracy na szeroką skalę (gospodarczej, kulturalnej, naukowej). Wskazywano też na potrzebę dialogu. W tym celu, z inicjatywy Polsko-Rosyjskiej Grupy do Spraw Trudnych3, powstało Centrum Polsko-Rosyjskiego Dialogu i Porozumienia4, mające kontynuować Rozmowa miała miejsce 9 sierpnia 2010 roku. W swoich pracach nawiązywałam m. in. do mitu jedności Słowian i utopijnej idei słowiańskiej wspólnoty, pokazując przykłady świadczące o ich bezzasadności (Kabzińska 1996; 2001). Zastanawiałam się także nad miejscem Słowian we współczesnej Europie (Kabzińska 2009a). 3 „Inauguracyjne spotkanie [Grupy] odbyło się w Moskwie w listopadzie 2002, jednak ze względu na pogorszenie relacji polsko-rosyjskich wkrótce zaprzestała [ona] działalności. Do reaktywowania Grupy w nowym składzie doszło w czerwcu 2008” (http://pl.wikipedia.org.wiki/Polsko_Rosyjska_Grupa_do_ Spraw_Trudnych...; dostęp: 6.06.2011; http://www.msz.gov.pl/Komunikat,o,wynikach,pracy,posiedzenia,wspolnej,Polsko-Rosyjskiej...; dostęp: 6.06. 2011). W innym miejscu znalazłam informację o tym, że reaktywowanie Grupy nastąpiło w grudniu 2007 roku (http://www.psz.pl/index/php?option=com. content...; dostęp: 6.06.2011; patrz też: http://wiadomosci.wp.pl/kat,1342,title/Zbiera-sie-Polsko-Rosyjska-Grupa-ds-Trudnych...; dostęp: 6.06. 2011). 4 Polska część Centrum, powołana do życia na mocy ustawy Sejmu RP z dnia 25 marca 2011 roku, zainaugurowała działalność 23 czerwca 2011. Od 30 września 2011 roku dyrektorem Centrum jest Sławomir Dębski z Instytutu Historii Uniwersytetu Warszawskiego, w latach 2007–2010 – dyrektor Polskiego Instytutu Spraw Międzynarodowych, od lipca 2010 do kwietnia 2011 – pełnomocnik Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego do spraw Centrum Polsko-Rosyjskiego Dialogu i Porozumienia. 1 2 �72 IWONA KABZIŃSKA i rozwijać dorobek Grupy, a przede wszystkim prowadzić i stymulować dialog5 poprzez „współprac[ę] i wymian[ę] naukow[ców], [prowadzenie] bada[ń] archiwaln[ych], tworzenie publikacji o historii [...] [Polski i Rosji oraz o stosunkach polsko-rosyjskich], propagowanie wiedzy o obu krajach, wymianę młodzieży, organizację seminariów i konferencji. Ta instytucja ma być dodatkowym [...] elementem w budowaniu porozumienia opartego na prawdzie6 – mówił w Sejmie minister kultury Bogdan Zdrojewski, któremu formalnie będzie podlegać Centrum”7. Działalność Centrum ma służyć „zbliżeni[u] obydwu narodów, [...] ochron[ie] pamięci o losach Polaków w Rosji i Rosjan w Polsce. [...] prowadzeni[u] badań archiwalnych w obydwu państwach, przeciwdziała[niu] fałszowaniu historii, niesprawiedliwym stereotypom. Chodzi też o wspieranie wzajemnego dialogu we współczesnych stosunkach polsko-rosyjskich8. Ustalono, że cele te zostaną osiągnięte przez realizowanie określonych zadań [...] prowadzenie badań naukowych, upowszechnianie w społeczeństwie polskim i rosyjskim wiedzy o wzajemnych stosunkach, historii, kulturze i dziedzictwie obu narodów, prowadzenie działalności edukacyjnej w Polsce i w Rosji, inicjowanie dialogu polskoRadę Centrum Tworzą: Jerzy Bahr – były ambasador RP w Moskwie, członek Polsko-Rosyjskiej Grupy do Spraw Trudnych, Andrzej Grajewski – współprzewodniczący zarządu Fundacji Współpracy Polsko-Niemieckiej, członek wspomnianej Grupy, Adolf Juzwenko – dyrektor Zakładu Narodowego im. Ossolińskich, Jacek Miler – Dyrektor Departamentu Dziedzictwa Narodowego MKiDN, Jerzy Pomianowski – redaktor naczelny kwartalnika „Nowaja Polsza”, członek Grupy do Spraw Trudnych, Adam Daniel Rotfeld – współprzewodniczący Grupy, obok Anatolija Torkunowa, Władysław Stępniak – naczelny dyrektor Archiwów Państwowych, członek tejże Grupy. W skład Międzynarodowej Rady Centrum wchodzą: A. D. Rotfeld (przewodniczący Rady), J. Bahr, Jarosław Bratkiewicz – Dyrektor Polityczny MSZ, A. Grajewski, A. Juzwenko, Łukasz Kamieński – prezes Instytutu Pamięci Narodowej, A. Kunert – sekretarz Rady Ochrony Pamięci Walk i Męczeństwa, członek Grupy do Spraw Trudnych, J. Miler, Daria Nałęcz – członek tejże Grupy, Włodzimierz Marciniak – członek Grupy, J. Pomianowski i W. Stępniak (http:// www.cprdip.pl/main/index.php?id-powolanie-dyrektora-centrum-polsko-rosyjs...; dostęp: 21.10.2011). Siedziba Centrum mieści się w Warszawie na ul. Jasnej 14/16a. Zdaniem A. Rotfelda, „Polsko-Rosyjskie Centrum Porozumienia i Dialogu to jeden z sukcesów Grupy, która w ten sposób instytucjonalizuje dialog. To już nie będzie dialog od jednego spotkania Grupy do Kolejnego” (http://kurierwilenski.lt/2011/06/01/ grupa-ds-trudnych-bedzie-rozmawiac-na-Lotwie-o...; dostęp: 6.06.2011). „W polskiej części Grupy przeważa pogląd, by [...] przekształcić [...] [ją] w radę naukową Centrum, [...] [niektórzy natomiast uważają, że nie [należy] likwidować Grupy, lecz uzupełnić ją o osoby, które zajmą się współczesnymi problemami w polsko-rosyjskich relacjach. «Być może – powiedział jeden z członków Grupy, prof. Wojciech Materski – będzie należało pomyśleć o tym, aby mniej w Grupie było historyków, a więcej politologów, socjologów polityki, urzędników wysokich szczebli w państwowej administracji, aby miała ona charakter bardziej użytkowy i mniej skoncentrowany na przeszłości»” (tamże). Rosyjska część Centrum, powołana do życia dekretem prezydenta Dmitrija Miedwiediewa z 14 października 2011 r., rozpocznie działalność w 2012 r. 5 http://info.wyborcza.pl/temat/wyborcza/polsko+rosyjska+komisja+ds.trudnych... (dostęp: 6.06.2011). 6 Należałoby zauważyć, że nie istnieje jedna prawda, ani polska, ani rosyjska. W obrębie tego samego narodu/grupy etnicznej funkcjonują też różne pamięci (na ten temat patrz np.: Boym 2002; Connerton 1992; Łazarewicz 2011; McKinley 1992). 7 http://wyborcza.pl/1,75478,9169392, Z-Rosja_w_koncu_dialog.html... (dostęp: 23.05.2011). 8 Pojawia się pytanie, jakie kwestie, istotne z punktu widzenia dużej części społeczeństwa polskiego i rosyjskiego, miałyby przede wszystkim stać się przedmiotem dialogu. W jaki sposób miałby on wpłynąć na charakter relacji polsko-rosyjskich w bliższej i dalszej przyszłości? �DIALOG POLSKO-ROSYJSKI 73 -rosyjskiego przez organizowanie konferencji, wykładów, seminariów i dyskusji, utrzymywanie kontaktów z ośrodkami szkoleniowymi, naukowymi i politycznymi w Polsce i w Rosji, wspieranie wymiany młodzieży i studentów, wspieranie środowisk naukowych, akademickich, organizacji pozarządowych, samorządowych i gospodarczych. Centra mają także prowadzić działalność wydawniczą, zwłaszcza tłumaczeń literatury naukowej. [...] w celu koordynacji działalności obu Centrów utworzone zostaną organy konsultacyjno-doradcze – Międzynarodowe Rady. W Polsce i w Rosji będą one powoływane przez ministrów kultury, po zasięgnięciu opinii ministrów spraw zagranicznych. Do tych rad wejdą przede wszystkim członkowie Polsko-Rosyjskiej Grupy do Spraw Trudnych. Ich skład osobowy powinien być zbliżony i nie będą one liczyć więcej niż 30 osób. [...] [Centrum] będzie posiadało 3 organy: dyrektora Centrum, Międzynarodową Radę Centrum i Radę Centrum. Kierowanie pracami Centrum i reprezentowanie go na zewnątrz będzie należeć do dyrektora. Rada Centrum to organ doradczy, który ma liczyć nie więcej niż 7 członków wybranych spośród wybitnych specjalistów, których wiedza i doświadczenie umożliwią prawidłową realizację zadań Rady. [...]”9. Placówki działające w ramach Centrum – w Warszawie i w Moskwie – mają dysponować budżetami po około 1 mln euro rocznie10. „Potrzebę powołania w Polsce i w Rosji ośrodków wspierania i stymulowania wzajemnego dialogu w obszarze historii, kultury i dziedzictwa narodowego zarekomendowa[no] premierom Donaldowi Tuskowi i Władimirowi Putinowi. Obydwaj premierzy przyjęli tę rekomendację we wrześniu 2009 r., a 7. 04. 2010 r. w Smoleńsku podjęli wspólną decyzję o utworzeniu tych instytucji i powierzeniu inicjatyw założycielskich ministrom kultury”11. List intencyjny w sprawie powołania wspomnianego Centrum podpisany został 6 grudnia 2010 roku, podczas wizyty prezydenta Federacji Rosyjskiej, Dmitrija Miedwiediewa, w Polsce12. Jako pierwsze miały zostać zrealizowane dwa projekty. Jeden z nich dotyczy losu polskich jeńców wojennych w ZSRR we wrześniu 1939 roku, drugi – żołnierzy Armii Czerwonej, którzy zginęli na ziemiach polskich w latach 1944–194513. Andriej Artizow, szef Archiwów Rosyjskich, odpowiedzialny za stworzenie rosyjskiej części Centrum Dialogu i Porozumienia, wyraził nadzieję, że „oba projekty będą służyć lepszemu zrozumieniu naszych narodów. Myślimy o zamawianiu badań socjologicznych, o wzajemnym postrzeganiu obu narodów, o stereotypach, o barierach historycznych. Będziemy organizować dyskusje. Historia polsko-rosyjska jest na tyle bogata, że można na jej kanwie zrobić bardzo dużo. Przy czym chcemy pokazać, że były między nami momenty tragiczne, ale także dobre. [...] Sukces zależy od wielu spraw, w tym klimatu politycznego między http://www.eporady24.pl/utworzenie_centrum_polsko_rosyjskiego_dialogu_i_porozumienia... (dostęp: 23.05.2011). 10 http://wyborcza.pl/1,75478,9169392,Z_Rosja_w_koncu_dialog.html (dostęp: 23.05.2011). 11 http://www.eporady24.pl/utworzenie_centrum_polsko_rosyjskiego_dialogu_i_porozumienia (dostęp: 23.05.2011); pogrub.I.K. 12 http://wyborcza.pl./1,75478,9169392,_Z_Rosja_w_koncu_dialog.html (dostęp: 23.05.2011). 13 http://wyborcza.pl/1,75515,8944392,Centrum_Dialogu_i_Porozumienia_w_budowie... (dostęp: 23.05.2011). 9 �74 IWONA KABZIŃSKA naszymi krajami. Poza tym od talentów szefów Centrów, członków ich rad, zdolności reklamowania projektów [...] jeśli Centra podejmą projekty ważne dla naszych społeczeństw, to wtedy odniosą sukces. Wybór projektów powinien wynikać z autentycznej potrzeby Rosjan i Polaków”14. Zdaniem Anatolija W. Torkunowa, współprzewodniczącego Polsko-Rosyjskiej Grupy do Spraw Trudnych i rektora Moskiewskiego Państwowego Instytutu Stosunków Międzynarodowych MSZ Rosji, dzięki Centrum możliwe będzie nie tylko zajmowanie się „«trudnymi kwestiami» [...] w sprawach przeszłości, ale także teraźniejszości i przyszłości. «Chcielibyśmy, żeby te ośrodki były wpływowe i szanowane przez oba rządy i obywateli i okazały się bardzo ważne dla Polaków i Rosjan»”15. Dyrektor Centrum, Sławomir Dębski, stwierdził, że można mówić o sukcesie. Żaden inny kraj bowiem „nie ma z Rosją instytucji współpracy ustanowionej dekretem prezydenta”16. Z inicjatywy Centrum, 2 czerwca 2011 roku, zorganizowano m.in. międzynarodową konferencję naukową w Rydze, „poświęconą 90. rocznicy podpisania Traktatu pokojowego między Polską a Rosją Sowiecką i Sowiecką Ukrainą, zawartego 18 marca 1921 r. Zakończył on wojnę polsko-bolszewicką i ustalił wschodnie granice II Rzeczypospolitej, a także stał się wraz z Traktatem Wersalskim podstawą systemu międzynarodowego w okresie międzywojennym”17. Jednym z zadań Centrum, oprócz tych, o których była już mowa, jest próba rekonstrukcji białoruskiej listy katyńskiej (we współpracy z Rosyjską Agencją Archiwalną). Lista ta „obejmuje 3870 osób aresztowanych przez NKWD we wschodnich województwach II Rzeczypospolitej, a następnie zamordowanych najprawdopodobniej w więzieniu w Mińsku i pogrzebanych w pobliskich Kuropatach z ciałami innych ofiar stalinizmu”18. Zabierając głos podczas finału konkursu „Historia bliska”, Dyrektor Centrum Polsko-Rosyjskiego Dialogu i Porozumienia podkreślił, że „jest sprawą niezwykłej wagi, aby w proces kształtowania stosunków polsko-rosyjskich poprzez badania i studiowanie historii, kultury, wzajemne poznawanie dziedzictwa narodowego, angażować młodzież. Dla Centrum to jest cel strategiczny. Od powodzenia w tym zakresie zależy czy w przyszłości uda nam się zmniejszyć wpływ uprzedzeń, niechęci, wzajemnych negatywnych stereotypów na nasze relacje. Starszym pokoleniom bardzo trudno się od nich uwolnić, doświadczamy tego na bieżąco obserwując relacje polsko-rosyjskie w ostatnich dwóch dekadach. Ale patrząc na młodzież, która się tu dziś zgromadziła, zainteresowaną badaniem przeszłości w imię lepszego zrozumienia dnia dzisiejszego, w imię lepszego poznania źródeł i składników naszej tożsa­mości, niezbędnego warunku dla trafnej identyfikacji naszych interesów w relacjach z innymi Tamże. http://www.polskatimes.pl/fakty/341915,powstanie-polsko-rosyjskie-centrum-dialogu... (dostęp: 23.05.2011). 16 http://info.wyborcza.pl/temat/wyborcza/centrum+polsko-rosyjskiego+dialogu+i+poro... (dostęp: 21.10.2011). 17 http://www.cprdip.pl/main/index.php?id+konferencje (dostęp: 21.10.2011). 18 http://www.wprost.pl/ar/26589/Powstanie-Centrum-Rosyjsko-Polskiego-Dialogu-i... (dostęp: 21.10.2011). 14 15 �DIALOG POLSKO-ROSYJSKI 75 państwami i szerzej – w środowisku międzynarodowym, możemy mieć nadzieję, że nowe pokolenia Polaków i Rosjan doprowadzą do końca wielką sprawę sprawiedliwego wyrównania wzajemnych stosunków w oparciu o prawdę historyczną, wyrwania ich z gorsetu – jak to ujął Juliusz Mieroszewski – «emocji, niekontrolowanych reakcji i głuchej a upokarzającej nienawiści». [...]”19. Bardzo ważnym zadaniem jest wymiana młodzieży i „zainteresowanie młodych ludzi sprawami obu krajów [Polski i Rosji], a w efekcie wykształcenie przyszłych ekspertów zajmujących się polsko-rosyjską tematyką. [...]”20 Należy zauważyć, że „w ostatnich dwudziestu latach w Rosji nastąpił znaczący spadek zainteresowania Polską, jej historią, kulturą, dziedzictwem narodowym. Fakt ten unaocznia potrzebę podjęcia przez Centrum działań edukacyjnych. Ich celem będzie z jednej strony zapoznanie wszystkich zainteresowanych w Rosji, zwłaszcza młodzieży szkolnej i akademickiej, ale także przedstawicieli administracji państwowej i samorządowej, z rzetelną wiedzą o współczesnej Polsce, jej historii, kulturze i dziedzictwie narodowym. Sformułowanie programów nakierowanych na kształcenie nowych pokoleń naukowców i ekspertów w Polsce i w Rosji, które w przyszłości będą mogły uczestniczyć w kształtowaniu stosunków polsko-rosyjskich przyczyniając się do ich optymalizacji”21. Jak widać, twórcy Centrum stawiają sobie ambitne cele, planują też podjęcie działań na szeroką skalę. Za szczególnie interesujące, m.in. ze względów praktycznych, uważam plany realizacji badań dotyczących stereotypów etnicznych i barier w relacjach polsko-rosyjskich. One to bowiem, jak sądzę, najbardziej rzutują na sposób widzenia Rosjan przez Polaków i Polaków przez Rosjan. Wprawdzie badania tego typu były już prowadzone22, wydaje mi się jednak, że należałoby je systematycznie powtarzać, obejmując nimi możliwie szerokie grupy Polaków i Rosjan, by prześledzić ewentualne zmiany, zastanowić się nad przyczynami trudności i możliwościami znalezienia recepty mającej uzdrowić relacje polsko-rosyjskie w tych dziedzinach, w których takie uzdrowienie byłoby konieczne. Należałoby też zwrócić uwagę na te wydarzenia w naszych dziejach, które miały pozytywny wpływ na relacje polsko-rosyjskie. Pozwoliłoby to na ukazanie nie tylko dominujących w ich obrazie konfliktów, ale też na podanie przykładów dialogu i porozumienia. Czas pokaże, które z zamierzeń twórców Centrum zostaną zrealizowane i w jakim zakresie. Czy działalność tej instytucji ograniczy się do specjalistycznych dyskusji prowadzonych w gronie naukowców, czy też zainteresuje liczne grupy Polaków i Rosjan, stając się przedmiotem częstych rozmów prowadzonych w różnych miejscach i środowiskach? Jaki wpływ na relacje polsko-rosyjskie, na wielu poziomach, będą miały prace podejmowane przez tę placówkę? Nasuwa się też pytanie, jaka strategia zdominuje rozmowy prowadzone przez historyków polskich i rosyjskich związanych z Centrum? Czy stanie się tak, jak http://www.cprdip.pl/index.php?id=konkurs-historia-bliska (dostęp: 21.10.2011); pogrub. I.K. http://www.wprost.pl/ar/26589/Powstanie-Centrum-Rosyjsko-Polskiego-Dialogu-i-... (dostęp: 21.10.2011). 21 htrtp://www.cprdip.pl/main/indem.php?id=edukacja (dostęp: 21.10.2011). 22 Patrz np.: Wzajemne uprzedzenia... 2001; Rossiâ-Pol’ša... 2002; Obrazy Rosji... 2011. 19 20 �76 IWONA KABZIŃSKA w przypadku spotkań historyków z Polski i Ukrainy, organizowanych od połowy lat 1990. z inicjatywy Ośrodka „Karta”23, w których dominującą okazała się „strategia pragmatyczna”? Zgodnie z nią, dialog ma mieć charakter utylitarny, ma też „prowadzić do neutralizacji negatywnego bagażu przeszłości” (Mędrzecki 2010, s. 47). Nie wydaje mi się jednak, by cel ten został osiągnięty. W trakcie spotkań zrezygnowano „z dotykania problemów, co do których było oczywiste, że nie mogą podlegać działaniom mediacyjnym” (tamże), nie zostały też rozstrzygnięte liczne kwestie sporne. Newralgicznym punktem pozostała np. „kwestia praw do ziem szerokiego pogranicza polsko-ukraińskiego. Zagadnienie to jest klasycznym problemem, który nie da się rozwiązać «kompromisowo». Strona ukraińska postrzega go w kontekście kategorii «ukraińskiego terytorium etnicznego». W aksjologii ukraińskiej ziemie, które zostały doń zaliczone (także Chełmszczyzna, Podlasie, łącznie z Bielskiem Podlaskim, Łemkowszczyzna po Krynicę) w sposób niepodlegający dyskusji są częścią Ukrainy, nawet jeśli pozostają poza jej granicami. Największe ustępstwo, jakie mogą Ukraińcy uczynić, to nie podnosić w danym momencie tego problemu24. Z kolei w aksjologii polskiej pogranicze polsko-ukraińskie jest postrzegane jako terytorium polskiej pracy cywilizacyjnej i kulturalnej, którego Polacy byli przez setki lat pełnoprawnymi gospodarzami. Polacy godzą się z faktem rozwoju ukraińskiego ruchu narodowego oraz przyjmują do wiadomości fakt, że odniósł on historyczne zwycięstwo w walce o suwerenność na tym terytorium, ale [...] nie daje [to] tytułu do ukrainizacji/negowania «polskiego dziedzictwa kresowego», a tym bardziej prawa do monopolizowania identyfikacji z przeszłością tych terenów przez Ukraińców. [...] Polacy bezdyskusyjnie przyjęli do wiadomości kategorię «Ukraina Zachodnia», stosowaną przez historiografię ukraińską, i nie podjęli polemiki z ukraińskimi propozycjami definiowania «ukraińskiego obszaru etnicznego», nie podnieśli kwestii znacznego udziału wiejskiej ludności polskiej w wielu regionach Galicji Wschodniej. Z drugiej strony Ukraińcy nie odnieśli się nawet do używania przez niektórych polskich dyskutantów [...] terminu Małopolska Wschodnia. Wydaje się jednak, że zawieszenie w próżni tej absolutnie podstawowej kwestii było warunkiem sine qua non powodzenia jakiegokolwiek dialogu. Świadczy o tym ostrość sporu, jaki ujawnił się przy okazji omawiania spraw Chełmszczyzny, w odniesieniu do której Polacy liczyli, że strona ukraińska «odpuści»” (tamże, s. 47–48)25. 23 Uczestniczyli w nich m.in. pracownicy Wojskowego Instytutu Historycznego z Warszawy oraz Wołyńskiego Uniwersytetu Państwowego im. Łesi Ukrainki z Łucka. Rozmowy dotyczyły przede wszystkim okresu 1918–1947. Efektem spotkań jest dziesięciotomowe dzieło zatytułowane Polska – Ukraina. Trudne pytania, wydane w latach 1998–2006 (Mędrzecki 2010, s. 47). 24 Nie oznacza to, rzecz jasna, że ten i inne problemy przestały istnieć, rozmowy na ich temat zostały jedynie odłożone w czasie. 25 Kwestie terytorialne od dawna utrudniają czy wręcz uniemożliwiają dialog polsko-ukraiński. W wieku XIX, podobnie jak w czasach II Rzeczypospolitej, spory dotyczyły przede wszystkim Galicji Wschodniej (szerzej patrz: Kowalczyk 2002; Stępień 2002). Nieśmiałe próby dialogu polsko-ukraińskiego podejmowano nawet podczas II wojny światowej, jednak i tu przeszkodą okazały się problemy terytorialne (Galicja Wschodnia, Wołyń) (szerzej patrz: Motyka 2002). Newralgicznym punktem w relacjach między Polakami i Ukraińcami pozostaje tzw. rzeź wołyńska (szerzej patrz: Siemaszko W., Siemaszko E. 2000). Strategia milczenia, którą najczęściej w tej kwestii przyjmują władze Polski, by nie psuć relacji �DIALOG POLSKO-ROSYJSKI 77 W dyskusjach ujawniła się także, silnie akcentowana, „strategia wyższości moralnej”. Obie strony mówiły o krzywdzie, jakiej ich naród doznał ze strony sąsiada, który powinien przyznać się do winy, wykazać skruchę i prosić o wybaczenie. „Reprezentujący tę strategię uczestnicy dialogu koncentrowali się głównie na tezie o polskim imperializmie i okupowaniu ziem ukraińskich, konsekwentnej polityce polonizacji «rdzennej ludności ukraińskiej», pozbawieniu Ukraińców godności narodowej, pogardzie, jaką Polacy okazywali Ukraińcom, wykorzystywaniu ich pracy dla własnego bogacenia się, stosowaniu wobec nich wszelkiego rodzaju represji i prześladowań przez setki lat. Oskarżenia ze strony polskiej są nie mniej poważne – Ukraińcy są opisywani jako naród pełen nienawiści wobec Polaków, zdolny do niewyobrażalnego okrucieństwa, winien ludobójstwa dokonanego na polskiej ludności Wołynia, Galicji i Chełmszczyzny26. W tym ujęciu wszelkie «nasze» działania wymierzone w drugą stronę miały charakter obrony przed «ich» agresją lub były wyrazem sprawiedliwej walki o podstawowe, niezbywalne interesy pokrzywdzonego narodu” (tamże, s. 49–50). Stosunkowo najmniej widoczny w dyskusjach historyków był nurt określony przez Włodzimierza Mędrzeckiego mianem „strategii krytycznej”. Ilustruje go następująca wypowiedź ukraińskiego badacza Ihora Iljuszyna: „«badałem [...] dokumenty z roku 1944, dotyczące rozmów niektórych przedstawicieli OUN Bandery [...] z czołowymi przedstawicielami administracji władz okupacyjnych – i na Wołyniu, i w Generalnym Gubernatorstwie. Wynika z nich, iż Niemcy żądali przerwania antypolskiej akcji, zaś ounowcy, choć świadomi takiej konieczności, przekonywali stronę niemiecką, że jeśli to zrobią, Polacy w dalszym ciągu będą utrudniać walkę z ich wrogiem nr 1 – Związkiem Radzieckim»” (cyt. za: Mędrzecki 2010, s. 52). Mędrzecki podkreśla, że ukraiński historyk „daje świadectwo poszukiwania prawdy i zrozumienia tego, co w istocie zachodziło na pograniczu polsko-ukraińskim w czasie wojny” (tamże). Zauważa jednak również, że „z punktu widzenia narracji «pragmatycznej», a zwłaszcza «wyższości moralnej», wypowiedź [...] [tę] należałoby uznać za z sąsiadami, i władze Ukrainy, by zapewnić sobie głosy wyborców z zachodniej części kraju (Ciechanowicz 2008, s. 14) jest nie do zaakceptowania, zwłaszcza przez tych, którzy stracili bliskich na Wołyniu, jak i na innych obszarach pogranicza polsko-ukraińskiego. Należy zarazem zauważyć, że „sprawa wołyńska” jest różnie interpretowana przez historyków ukraińskich. „Dla części z nich Wołyń jest kontynuacją walki zapoczątkowanej przez Chmielnickiego. [...] Ci, którzy w ogóle wiedzą o sprawie, w większości starają się ją wytłumaczyć i uzasadnić trudnymi relacjami między naszymi narodami trwającymi od powstań kozackich w XVI w. Dla innych był to odwet za lata ucisku podczas rządów sanacji. W mniejszości są ci, którzy uważają akcję za zbrodnię, którą trzeba napiętnować. [...] [Zdaniem Jarosława Hrycaka] ukraińskim politykom brakuje pewnej ważnej cechy: umiejętności strategicznego myślenia. Wolą się zajmować doraźnymi sprawami i sporami, niż wreszcie uświadomić sobie, jakie znaczenie dla relacji między naszymi narodami ma prawdziwe pojednanie. Prawdziwe, a nie tylko mówienie o partnerstwie” (Musimy poznać... 2008, s. 14). 26 W czasach PRL „wiedza przeciętnego Polaka o narodzie ukraińskim ograniczała się w zasadzie do stereotypu Ukraińca rezuna, utrwalonego przez powieść Łuny w Bieszczadach Jana Gerharda i film Ewy i Czesława Petelskich «Ogniomistrz Kaleń». Historycy prawie wcale nie podejmowali tematów polsko-ukraińskich, zresztą nie było to mile widziane przez władze zarówno w Polsce, jak i w Związku Radzieckim” (Stegner 2002, s. 100). �78 IWONA KABZIŃSKA samobójczą, za dostarczenie drugiej stronie argumentów przeciwko «swoim». Tak zresztą dorobek Ihora Iluszyna27 czy Grzegorza Motyki jest w środowiskach nacjonalistycznych i kombatanckich interpretowany” (tamże). „Wątpliwe wydaje się [też] zaakceptowanie ewentualnych ustępstw działaczy politycznych przez społeczeństwo polskie i ukraińskie” (Motyka 2002, s. 61). Mędrzecki uważa, że „[n]iewielka grupa historyków, którzy w badaniach przeszłości zrezygnowali z nacjonalistycznego paradygmatu” to „jedyne środowisko, które w ciągu ostatnich kilkunastu lat znalazło wspólny język i spojrzenie na przyszłość Polaków i Ukraińców. [...] Jaka będzie ich rola w kształtowaniu szerszych postaw społecznych, czas pokaże” (tamże, s. 52). Należałoby zauważyć, że próby nawiązania dialogu polsko-ukraińskiego podejmowane były w przeszłości wielokrotnie. Nigdy jednak nie wyszły poza wąskie grono reprezentowane przez niektórych historyków, przedstawicieli elit intelektualnych i nielicznych polityków (szerzej na ten temat patrz: Polska – Ukraina... 2002). Podejmowane są też próby dialogu między Kościołem Rzymsko- i Greckokatolickim (na ten temat patrz np. Melnyk 2006, s. 115–128), trudno mi jednak powiedzieć, jak są one postrzegane przez szersze grupy wiernych reprezentujących te Kościoły, jak wielu znajdują naśladowców. Uczestnicy dialogu powinni rozmawiać przede wszystkim o sprawach trudnych, kontrowersyjnych (de Rougemont 1995, s. 45; Ostojska 2007, s. 20, 24). Ich odkładanie na później nie jest, moim zdaniem, najlepszą strategią, przynosi jedynie chwilowy spokój. Ci, którzy podejmują dialog powinni też uznać, że może istnieć wiele poglądów na te same kwestie, że ten sam fakt może być różnie widziany i interpretowany (Cudowska 2003, s. 131; Ostojska 2007, s. 24–25). Można spierać się o to, kto ma rację albo ograniczyć się do przedstawienia własnych poglądów i wysłuchania zdania innych, bez dowodzenia czyja prawda jest „jedynie słuszna”. Ważne jest też, jakie są efekty dialogu, również tego prowadzonego przez historyków, dla poszczególnych społeczeństw. W jaki sposób wpływa on np. na relacje polsko-rosyjskie? Poglądy uczestników dialogu mogą się wykluczać, nie znaczy to jednak, że w takim przypadku należałoby zrezygnować z rozmów i prezentacji nawet najbardziej krańcowo odmiennych stanowisk, należy to jednak czynić niezwykle taktownie i ostrożnie. W przygotowanej z inicjatywy Polsko-Rosyjskiej Grupy do Spraw Trudnych 900-stronicowej publikacji, zatytułowanej Białe plamy – Czarne plamy. Sprawy trudne w polsko-rosyjskich stosunkach 1918–2008, zamieszczono m.in. tekst historyków rosyjskich sugerujący, że „Polska przyczyniła się do wybuchu II wojny światowej” i „ponosi [za nią] współwinę”28. Twierdzenie to jest nie do przyjęcia dla Polaków, z których wielu bezpośrednio doświadczyło skutków wojny, wciąż ma ją w pamięci, przeżywa śmierć swoich bliskich i utratę dorobku pokoleń. Jest też niezgodne z ich wiedzą historyczną. Komentując artykuł rosyjskich badaczy opublikowany we wspomnianej pracy zbiorowej, Anatolij Torkunow oświadczył dziennikarzom: „«Mamy takie powiedzenie, 27 28 W artykule nazwisko tego badacza występuje w wersji Iluszyn i Iljuszyn. http://dzieje.pl/q=content/polsko-rosyjska-grupa-ds-trudnych... (dostęp: 6.06.2011). �DIALOG POLSKO-ROSYJSKI 79 gdzie jest trzech śledczych, tam znajdzie się osiem poglądów. Zatem sami rozumiecie – u badaczy w naszych krajach są różne podejścia i oceny tych czy innych problemów, w tym spraw dotyczących relacji polsko-rosyjskich, Ale chociaż reprezentujemy inne szkoły historyczne, łączy nas rozumienie potrzeby, znaczenia i wagi naszej pracy»”29. Kontrowersyjne sądy należy jednak formułować niezwykle ostrożnie, zdając sobie sprawę z ich następstw. Trzeba też zdecydowanie odróżniać hipotezy badawcze od faktów potwierdzonych przez wiarygodne źródła, w tym także relacje bezpośrednich świadków. Pojawiają się też pytania: Jak doniesienia historyków przyjmuje społeczeństwo polskie i rosyjskie? Czemu mają one służyć? I dalej: Jak „zwykli” Polacy i Rosjanie wyobrażają sobie dialog polsko-rosyjski? Czego miałby on przede wszystkim dotyczyć? Jakich tematów nie należy poruszać (i z jakich względów)? Jakie są oczekiwania wobec dialogu polsko-rosyjskiego? W jaki sposób ma on być prowadzony? ROLA MEDIÓW W PROPAGOWANIU IDEI DIALOGU POLSKO-ROSYJSKIEGO 24 i 25 czerwca 2011 roku, z inicjatywy Centrum Polsko-Rosyjskiego Dialogu i Porozumienia odbył się we Wrocławiu Polsko-Rosyjski Kongres Mediów30. Już wcześniej, zdając sobie doskonale sprawę z potęgi mediów, A. Torkunow zaapelował do dziennikarzy o wsparcie prac Polsko-Rosyjskiej Grupy Do Spraw Trudnych31. Zdaniem Andrzeja Halickiego (PO), szefa Sejmowej Komisji Spraw Zagranicznych, Polacy i Rosjanie powinni wziąć przykład z Niemców i Francuzów, którym po II wojnie światowej, m. in. dzięki zaangażowaniu mediów, udało się przełamać dzielące ich bariery historyczne. Przedstawiciele tych narodów podjęli wysiłki na rzecz pojednania i pokonania wcześniejszych uprzedzeń, zachowując przy tym własną tożsamość32. Halicki stwierdził, że aby osiągnąć taki cel, w Polsce i w Rosji, w głównych kanałach publicznej telewizji, należałoby emitować „cykl[e] filmów o wzajemnych uprzedzeniach narosłych na gruncie doświadczeń historycznych, wyjaśniających ich źródła i prezentujących faktyczny stan ustaleń naukowców, a także postaw polityków [...] trzeba wiedzieć nie tylko jak sąsiad postępuje, ale dlaczego tak robi. [...] co to za ludzie, którzy byli w stanie dokonać niewyobrażalnej zbrodni w Katyniu i przez lata cynicznie się jej wypierać? Dlaczego we wrześniu 1939 r. wbili sąsiadowi nóż w plecy, gdy jeszcze miesiąc wcześniej oferowali mu pomoc? Jak mogli przyglądać się z prawego brzegu walczącej Warszawie, którą sami do tej walki zachęcali? Po stronie rosyjskiej również istnieją podobnie formułowane pytania sugerujące odpowiedź http://www.wiadomosci24.pl/artykul/polsko_rosyjska_grupa_do_spraw-trudnych_68... (dostęp: 6.06.2011). 30 http:// www.cprdip.pl/main/index.php?id=konferencje (dostęp: 21.10.2011). 31 http:// dzieje.pl/q=kontent/polsko-rosyjska-grupa-ds.-trudnych... (dostęp: 6.06.2011). 32 http://wyborcza.pl/1,75515,9148730,Nie_wystarczy_wiedziec.html (dostęp: 23.05.2011). Pojednanie francusko-niemieckie po II wojnie światowej jest najbardziej znanym w Europie przykładem „proces[u] przełamywania wrogości między narodami”, doprowadzenia zwaśnionych stron do zgody (Stegner 2002a, s. 7). 29 �80 IWONA KABZIŃSKA w kategoriach wzajemnego potępienia, niechęci, a co najmniej nieufności. Po obu stronach istnieją środowiska polityczne, w których interesie leży utrwalenie takich postaw. [...] Co więc można zrobić, by Polacy i Rosjanie mogli traktować się jak normalni ludzie, bez negatywnych obciążeń historii? Najprościej wyjaśnić to na przykładzie głównej zadry w stosunkach polsko-rosyjskich ostatnich lat – zbrodni katyńskiej33. Poraża ona Polaków swoim rozmiarem i formą. Przywołuje zasadnicze pytania na temat systemu politycznego, którego była produktem, każe zastanowić się nad mentalnością jej wykonawców, rodząc pokusę odwołania do stereotypów odnoszących się do wszystkich Rosjan. Tymczasem istoty katyńskiego mordu nie da się zrozumieć bez wpisania go w ciąg zbrodni dokonywanych przez ówczesne władze ZSRR przede wszystkim na jego narodach. Dlatego, jak słusznie stwierdzają coraz częściej rosyjscy uczeni, sprawy Katynia nie da się «wyjaśnić» w izolacji od historycznego kontekstu”34. Jest rzeczą bezsporną, że media mają do odegrania ważną rolę w promowaniu dialogu polsko-rosyjskiego (i idei dialogu w ogóle), wskazany przez A. Halickiego, jako godny naśladowania, przykład Francji i Niemiec uważam jednak za zbyt odległy. Bliższy moim zdaniem, jeśli chodzi o skalę trudności, które należy pokonywać, i historyczne uprzedzenia, jest przykład relacji polsko-niemieckich, o których A. Halicki wspomniał w innym miejscu. „Polscy politycy chcą, by między Warszawą i Moskwą powstała sieć instytucji zajmująca się współpracą między obu krajami nie mniej gęsta niż między Warszawą a Berlinem. Kilkaset polskich miast ma stałych partnerów w Niemczech. W Rosji miast partnerskich mamy zaledwie kilka. Powinniśmy dążyć, by było ich jak najwięcej – przekonywał [A. Halicki] podczas konferencji o stosunkach polsko-rosyjskich, zorganizowanej przez PAP i RIA – Nowosti [...]”35. Zauważmy, że, wspomniane wcześniej Niemcy i Francja są od wieków związane z zachodnioeuropejską cywilizacją, od początku też funkcjonują we wspólnocie europejskiej, odgrywając w niej porównywalną rolę, co ułatwia im porozumienie. Niemcy i Francja chętnie przy tym współpracują z Rosją na arenie międzynarodowej, realizując wspólne interesy36, Polska natomiast, choć jest członkiem Unii Europejskiej i NATO, nie zawsze odczuwa wsparcie z ich strony, wikła się też ciągle w konflikty z Rosją. Rosjanie sprzeciwili się np. zdecydowanie amerykańskiemu programowi umieszczenia elementów tarczy antyrakietowej na terenie naszego kraju, grożąc nawet powrotem do czasów zimnej wojny w przypadku realizacji tej inicjatywy37. W paź33 Interesujące, moim zdaniem, byłoby przeprowadzenie badań, które by pozwoliły określić inne – według Polaków i Rosjan – „zadry” w relacjach między nimi. Dla mieszkańców dawnych Kresów Wschodnich II RP taką „zadrą” jest zapewne wkroczenie Armii Czerwonej na te tereny, deportacje, a także powojenne „repatriacje”. 34 http://wyborcza.pl/1,75515,9148730.Nie_wystarczy_wiedziec.html (dostęp: 23.05.2011). 35 http://wyborcza.pl/1,76842,8122603,Polska_Rosja_jak_Polska_Niemcy_Poroz... (dostęp: 21.10.2011). 36 „Nad Renem [np.] kolosalny wpływ na politykę mają wielkie korporacje. [...] niemiecki rząd nie zrobi niczego przeciwko Rosji” (Na Wschodzie... 2011, s. 19; patrz też: Czachor 2009; Frol’cov 2010). 37 Takie informacje podały m.in. TVN 24 i Polsat News w połowie maja 2011 r. Na rosyjskich stronach internetowych wiele było „głosów żalu i pretensji, że Polska, o której przez lata uczono, iż jest bratnim krajem, chce instalować u siebie rakiety przeciw Słowianom” (Lewandowska 2007, s. 38). �DIALOG POLSKO-ROSYJSKI 81 dzierniku 2010 roku „Rossijskaja Gazieta” w następujący sposób skomentowała wizytę ministra spraw zagranicznych, Siergieja Ławrowa, w Polsce: „«Moskwie i Warszawie – z jednej strony – udało się przenieść problematykę historyczną na płaszczyznę stricte naukową i moralną». «Z drugiej – Polska nie zrezygnowała z rozmieszczenia na swoim terytorium elementów tarczy antyrakietowej USA, którą w Moskwie wielokrotnie określano jako zagrożenie dla bezpieczeństwa narodowego Rosji». [...] Dziennik podkreślił, że «nikt nie obiecywał rozwiązania z marszu spornych problemów, które gromadziły się latami». «Strony na razie są zadowolone z samego demonstrowania pragnienia dokonania ostatecznego +resetu+ (w stosunkach polsko-rosyjskich). [...]». «Rossijskaja Gazieta» odnotowuje, że «jeszcze niedawno z Polski pod adresem Rosji dochodziły tylko oskarżenia o imperialne ambicje». «Poprawa sytuacji nastąpiła z chwilą, gdy premierem Polski został Donald Tusk [...]»”38. Zdaniem A. Rotfelda, zimnowojenny język Rosjan „odstrasza [...] partnerów i blokuje postępy” w procesie otwierania się Europy na Rosję i Rosji na Europę. „Ponadto, jeśli Rosja chce współpracować, musi włączyć do swojej polityki zasadę wzajem­ności”39. W opinii niektórych badaczy „Rosja mogłaby zyskać [...] o wiele więcej, gdyby rozpowszechniała swoją myśl naukową i osiągnięcia kulturalne, stanowiła potęgę gospodarczą, zamiast kultu siły i potęgi militarnej” (Wierzbicki 2004, s. 100)40. Co jakiś czas Rosja ogłasza embargo na polskie artykuły spożywcze (mięso, owoce, warzywa)41. Newralgicznym punktem w kontaktach między Polską i Rosją są działania związane z importem rosyjskiego gazu42. Dziennikarz Krzysztof Różycki, podczas rozmowy z Janem Malickim, dyrektorem Studium Europy Wschodniej UW, zauważył, że „przez 21 lat nie zdołaliśmy wybudować nawet 30 km gazociągu Bernau-Szczecin. Budowa gazoportu wlecze się niemiłosiernie, a rurociąg z Norwegii pozostał w sferze marzeń” (Na Wschodzie... 2011, s. 19). Zdaniem J. Malickiego, „na zaniechanie inwestycji, które w znacznym stopniu uniezależniłyby nas od rosyjskich dostaw musiało mieć wpływ prorosyjskie lobby, które jest w Polsce bardzo silne. Ale równie istotne były sprawy ogromnych kosztów – nie tylko samych inwestycji, ale także norweskiego gazu. Polska chciała bowiem kupować zaledwie 5 miliardów metrów sześciennych, gdy Norwegowie byli gotowi zbudować rurociąg pod warunkiem, że kupowalibyśmy od 10 do 12 miliardów metrów sześciennych. Nie ma wątpliwości, że media zaatakowałyby każdy rząd, który zdecydowałby się na taki krok, mimo że dywersyfikacja była w interesie polskiej racji stanu” (tamże). http://wyborcza.pl/1,75477,85871,Rosja_blizej_Polski_Tylko_po_co_html (dostęp: 21.10.2011). http://eastbook.eu/2010/07/material/news/polska-8-07-2010-czy-potrzebna-nam-redef.... (dostęp: 6.06.2011). 40 Uwaga ta dotyczy przede wszystkim relacji Rosji ze „światem słowiańskim”, sądzę jednak, że można jej nadać o wiele szerszy wymiar. 41 Nie spowodowało to, co prawda, do tej pory, upadku tych sektorów polskiej gospodarki, choć zapewne indywidualni producenci ponieśli straty, wywołało jednak napięcia w relacjach polsko-rosyjskich (na ten temat patrz np.: Na Wschodzie... 2011, s. 19). 42 W Polsce ponad połowa surowców energetycznych pochodzi z Rosji. Na Węgrzech, Słowacji i w Bułgarii – 98% (Na Wschodzie... 2011, s. 19). 38 39 �82 IWONA KABZIŃSKA Za sprawą mediów w centrum uwagi polskiego społeczeństwa znalazł się problem eksploatacji złóż gazu łupkowego znajdujących się na terenie Polski. Dyskusje na ten temat pokazują, że część polskiego społeczeństwa nie ufa Rosjanom (nie ulega wątpliwości, że w takiej sytuacji trudno prowadzić jakikolwiek dialog). Zdaniem J. Malickiego, Rosja nie pozwoli Polsce na eksploatację gazu łupkowego. „Rozbuchałaby [ona] w Unii niewyobrażalnie silną propagandę w celu przekonywania Europejczyków, że gaz łupkowy stanowi zagrożenie dla zdrowia ludności i środowiska naturalnego” (Na Wschodzie... 2011, s. 19)43. Malicki i prowadzący z nim rozmowę dziennikarz podkreślili, że w relacjach Polski z Rosją decydujące znaczenie ma pozycja gospodarcza naszego kraju. By stać się dla Rosji partnerem, Polska musiałaby zdecydowanie rozwinąć gospodarkę, dorównując Wielkiej Brytanii, Francji i Niemcom (tamże). Jeśli wyłącznie od tego miałaby zależeć poprawa relacji polsko-rosyjskich rokowania – według mnie – nie są optymistyczne. Poseł Zbigniew Girzyński (PiS) stwierdził, że „Rosja zawsze liczy się z tymi, którzy się szanują, są silni, potrafią zabiegać o swoje interesy. I jeśli państwo jest słabe, tak jak Polska w XVIII wieku, to Rosjanie to wykorzystują i bezwzględnie je likwidują lub traktują jako państwo trzeciej kategorii, jakim dla nich teraz jesteśmy”44. Inny poseł PiS, Jarosław Sellin, w rozmowie z Bogdanem Rymanowskim (TVN 24) przytoczył słowa rosyjskiego politologa45, który miał stwierdzić, że Polska nigdy nie będzie dla Rosji partnerem, nie będzie też wrogiem, ponieważ jest zbyt mała. Może być najwyżej sparing-partnerem. Tego typu wypowiedzi z pewnością nie służą tworzeniu klimatu sprzyjającego dialogowi mającemu na celu poprawę relacji polsko-rosyjskich. Nie jest możliwy dialog w sytuacji, gdy jedna ze stron zostaje arbitralnie podporządkowana drugiej46. Pod koniec września 2011 roku, w „Polska. The Times” opublikowano artykuł Kazimierza Netki, zatytułowany „W Polsce wydano już 101 koncesji na poszukiwanie gazu z łupków”. Przedruk tego tekstu w „Angorze” opatrzono wiele mówiącym tytuTakie działania podejmowane są już w Polsce w wyniku lokalnych inicjatyw. Mieszkańcy kilku wsi kaszubskich, w których miały być prowadzone badania geologiczne przez jedną z amerykańskich firm poszukujących gazu łupkowego, zorganizowali protesty, obawiając się skażenia środowiska i utraty dochodów z turystyki. Mieszkaniec jednej z wiosek zarejestrował Stowarzyszenie „Kamienne Kręgi”, którego celem jest walka „o zaprzestanie poszukiwań gazu łupkowego w całej Polsce” (Stangret 2011, s. 1). Zbierane są podpisy na liście, która ma być wysłana do Brukseli, by pokazać „skalę polskiego sprzeciwu”. Inicjatorzy protestu mają nadzieję, że Bruksela wpłynie na polskich polityków, „by się opamiętali” (tamże). „[P]rotestujący przyznawali, że czerpią wiedzę głównie z krążącego w sieci filmu «Gasland» (Amerykanie mieszkający przy polach wydobywczych opowiadają w nim m.in. o samozapalającej się wodzie, która wybuchała z kranów czy martwych rybach), eksperci uspokajali, że film przedstawia skutki awarii sprzed lat, a teraz technologie są bardziej bezpieczne. To zazwyczaj wystarczało, by protesty w końcu ucichały” (tamże). W kaszubskiej wiosce „stało się inaczej” (tamże). 44 http://wiadomosci.wp.pl/kat,1329,title,Ta-afera-zakonczy-sie-konfliktem-Polska-Rosja... (dostęp: 23.05.2011). Przytoczony tu fragment komentarza dotyczy umieszczenia tablicy na pomniku w Strzałkowie (o incydencie tym będzie mowa w dalszej części artykułu). 45 Rozmowa miała miejsce 20 maja 2011 roku. Niestety, nie zapamiętałam nazwiska owego politologa. 46 Jednym z warunków dialogu jest zasada równości uczestników (Cudowska 2003, s. 133; Preece 2007, s. 38). 43 �DIALOG POLSKO-ROSYJSKI 83 łem „Nie oddamy Ruskim gazu!” (Netka 2011, s. 18). Czytamy tam m.in.: „Ostatnio pojawiła się pogłoska, że koncesje na poszukiwanie w naszym kraju gazu łupkowego wykupują Rosjanie, by zablokować ten proces i sprzedawać Polsce własny gaz. Taką wiadomość podał [...] «Dziennik Gazeta Prawna»” (tamże). Zapytani o tę kwestię przedstawiciele Ministerstwa Środowiska47 odparli: „Informacja o tym, że 21 proc. koncesji na poszukiwanie gazu łupkowego w Polsce mają firmy rosyjskie jest nieprawdziwa. [...] Nie można mówić, że rosyjskie firmy posiadają lub przejmują koncesje na poszukiwanie gazu łupkowego w Polsce. Zarzut o przejęciu koncesji przez podmioty, których celem jest zablokowanie eksploatacji złóż gazu [...] jest nieprawdziwy. [...] Zdecydowana większość ze 101 koncesji na poszukiwanie gazu łupkowego została przyznana firmom z kapitałem polskim (39), amerykańskim (21), brytyjskim (21) oraz kanadyjskim (9) [...]” (tamże). „Donald Tusk uspokajał, że przydział koncesji na poszukiwanie nie jest jednoznaczny z pozwoleniem na eksploatację złóż. Przypomniał, że rząd przygotował założenia nowych przepisów, które pozwolą, by niezależnie od tego, kto będzie eksploatował te złoża, beneficjentem gazu łupkowego było państwo polskie, a co za tym idzie – obywatele” (tamże). Zaraz jednak dodał: „Jeśli miałoby być tak, że to Rosjanin będzie ten gaz kopał, a Polak będzie na tym zarabiał, to jest całkiem niezła historia z niezłym happy endem” (tamże). Nie sądzę, żeby jakakolwiek firma przystała na takie warunki, w biznesie bowiem najważniejszy jest własny zysk. „Musimy [też] się liczyć z oporem zwolenników wykorzystania innego rodzaju źródeł energii. [...] Takie zjawisko odnotowano we Francji, gdzie przedstawiciele elektrowni atomowych zaczęli wykupywać koncesje na wydobycie gazu łupkowego, próbując w ten sposób zablokować korzystanie z tych zasobów” (tamże)48. Czytając tego rodzaju doniesienia można odnieść wrażenie, że „coś jednak jest na rzeczy”. Osoby nie mające zaufania do premiera i jego urzędników nie uwierzą też zapewne ich uspokajającym wypowiedziom w sprawie eksploatacji gazu łupkowego49. Przypominają mi się sensacje z czasów PRL, kiedy to – na rozkaz Rosjan – miano zabetonować odwiert ropy w Karlinie, by nie dopuścić do eksploatacji złóż i nie pozwolić Polsce na uniezależnienie się od rosyjskich surowców. Krążyły też wówczas, jak pamiętam, rozmaite opowieści, mające świadczyć o wykorzystywaniu polskiej gospodarki przez Związek Radziecki. Mówiono np. o wysyłaniu polskich towarów na wschód, za które Rosjanie w ogóle nie płacili, albo przysyłali nam towary nie mające większej wartości (np. za statki produkowane w polskich stoczniach 47 Minister środowiska udziela koncesji na poszukiwanie i rozpoznawanie złóż gazu łupkowego (Netka 2011, s. 18). 48 Autorem tych słów jest Tadeusz Iwanowski, prezes zarządu Polsko-Szwedzkiej Izby Gospodarczej. 49 Zbigniew Ziobro miał powiedzieć, że Polska, oddając w obce ręce koncesje na wydobycie gazu łupkowego, znajdzie się w sytuacji krajów III świata, w których zagraniczne koncerny czerpią zyski z eksploatacji surowców, a miejscowa ludność nie ma z nich żadnego pożytku (taką informację podały „na pasku” niektóre stacje telewizyjne, m.in. TVN24, 26 września 2011 roku). Wicepremier Waldemar Pawlak w telewizyjnej debacie przedwyborczej powiedział natomiast, że Polska może się obejść bez rosyjskiego gazu (PolstatNews, 30 września 2011). Był to ewidentny chwyt wyborczy, dający zarazem nadzieję mieszkańcom naszego kraju na to, że Polska może być światową potęgą gazową. �84 IWONA KABZIŃSKA mieliśmy otrzymywać zabawki). Koniecznością oddawania Rosjanom polskich towarów uliczne plotki wyjaśniały też braki mięsa, zboża czy cukru na rodzimym rynku. Dziś znów jesteśmy straszeni Rosją jako krajem, do którego nie można mieć zaufania, który nigdy nie będzie dla Polski uczciwym partnerem, na współpracy z którym (o ile w ogóle jest ona możliwa) Polska może tylko stracić. „W budowaniu oceny zagrożenia Polski ze strony Rosji” znaczącą rolę odgrywa psychologia, która „znacznie powiększała dotąd realne, znajdujące odbicie w rzeczywistości, zagrożenia ze strony Rosji”50. „Na naszą ocenę składają się elementy dwojakiego rodzaju: to rzeczywista ocena potencjału wschodniego sąsiada oraz naznaczona doświadczeniem historycznym percepcja tego zagrożenia. [...] «Rosja, podobnie jak i Polska, ma historycznie bardzo dużo zakotwiczonych w pamięci kompleksów. I te kompleksy, kiedy się zderzają, dają bardzo niedobry efekt psychologiczny. [...] Z jednej strony mamy wzajemną fascynację, z drugiej strony różnego typu wzajemne pretensje»”51. Nietrudno zauważyć, że mimo początkowych apeli o podjęcie dialogu polsko-rosyjskiego, media, zarówno w Polsce, jak i w Rosji, zdecydowanie nie sprzyjają budowaniu dobrego klimatu wokół tej idei. W naszych programach telewizyjnych nie znalazłam np. audycji poświęconych pracom Centrum Polsko-Rosyjskiego Dialogu i Porozumienia oraz Polsko-Rosyjskiej Grupy do Spraw Trudnych52. Nagłaśniane są natomiast i drobiazgowo analizowane zdarzenia prowadzące do konfliktów. Wystarczy wspomnieć, trwającą do dziś, dyskusję o przyczynach „katastrofy smoleńskiej” 53 oraz kontrowersje wokół raportu MAK i raportu Komisji Millera. Kwestii tych i konfliktów wokół nich, umiejętnie kreowanych i podsycanych przez media, nie będę tutaj omawiać, choć zapewne warto spojrzeć na nie z perspektywy dialogu polsko-rosyjskiego, chciałabym natomiast przytoczyć znamienne słowa J. Malickiego, dotyczące tegoż dialogu: „Jeśli uważnie przeczytamy raport komisji Millera, to zobaczymy, że czas otwartości i prawdziwej współpracy ze strony rosyjskiej trwał zaledwie dwa tygodnie i skończył się w okolicach 24 kwietnia 2010 r. Zarówno w czasach ZSRR, jak i w Rosji w pierwszym okresie po jakimś ważnym wydarzeniu, zwłaszcza katastrofie, niemal zawsze panował bałagan, centrala nie zdążyła jeszcze wysłać żadnych nakazów, ani zakazów i wszystko było możliwe. W Rosji władza wszelkimi możliwymi http://eastbook.eu/2010/04/uncategorized/polska-rosja-nowe-utwarcie... (dostęp: 6.06.2011); wykład miał miejsce 20 kwietnia 2010 roku. 51 Tamże. Autorem tych słów jest A. Rotfeld. 52 Uwadze mediów, zaangażowanych w powyborcze dyskusje, umknęła np. ważna i ogromnie interesująca konferencja nt. „Akademie Nauk Polski i Rosji, uniwersytety, wyższe uczelnie, zakłady i towarzystwa naukowe: polsko-rosyjskie relacje w sferze nauki”, zorganizowana przez Komisję Historyków Polski i Rosji, Wydział I Nauk Społecznych i Humanistycznych PAN, Instytut Historii Nauki PAN, Akademię Humanistyczną im. Aleksandra Gieysztora w Pułtusku oraz Kasę im. Józefa Mianowskiego – Fundację Popierania Nauki. Konferencja odbyła się 17–21 października 2011 roku w Warszawie i Pułtusku. Jej uczestnicy poruszyli wiele problemów związanych m.in. z rosyjską historiografią i sposobami przedstawiania przez nią relacji polsko-rosyjskich. Mówiono też o współpracy polsko-rosyjskiej (w różnych okresach) w sferze nauki, kultury, oświaty i in. 53 Na ten temat patrz np.: Katastrofa smoleńska... 2011. 50 �DIALOG POLSKO-ROSYJSKI 85 sposobami zawsze broniła honoru kraju, munduru, armii. Nawet gdy istnieją żelazne dowody obciążające aparat państwa, obowiązuje zasada: my nie popełniamy błędów. Wystarczy przeczytać «Listy z Rosji» markiza de Custine, żeby zobaczyć, że pod tym względem nie zmieniło się nic od 172 lat” (Na wschodzie... 2011, s. 18)54. Dziennikarz K. Różycki przypomniał, że „[n]ajpierw [były] deklaracje o wszechstronnej pomocy, medialne gesty, a następnie brak dialogu, współpracy. Matactwa w sprawie kontrolerów lotu na lotnisku «Siewiernyj» czy pozostawienie w szczerym polu, bez ochrony, przez długie miesiące wraku prezydenckiego samolotu” (tamże). J. Malicki zauważył, że „od momentu, gdy po objęciu władzy premier Donald Tusk dał wyraźny sygnał, że Polska chce poprawić stosunki z Rosją, tak naprawdę nie zanotowaliśmy postępu praktycznie w żadnej dziedzinie. Moskwa prowadzi własną, twardą i konsekwentną politykę zagraniczną, w której Polska, wbrew temu, co nam się wydaje, nie odgrywa aż tak dużej roli. Wielu polskich polityków, praktycznie ze wszystkich ugrupowań, ma złudzenia, że możemy być dla Rosji «pasem transmisyjnym» prowadzącym w stronę Zachodu. Tymczasem nie jesteśmy tu Rosji do niczego potrzebni, gdyż Moskwa ma o wiele lepszy dostęp do najważniejszych gabinetów – Berlina, Paryża czy Rzymu – niż my” (tamże, s. 18). Szeroko komentowanym w mediach wydarzeniem, które z pewnością nie sprzyjało kształtowaniu atmosfery zaufania w stosunkach polsko-rosyjskich, było usunięcie przez Rosjan tablicy umieszczonej na smoleńskim lotnisku przez część rodzin, których bliscy ponieśli śmierć w „katastrofie smoleńskiej”, i zastąpienie jej inną (stało się to w nocy, przed rozpoczęciem uroczystości rocznicowych, bez poinformowania strony polskiej). Na usuniętej tablicy widniał napis informujący o tym, że „Polacy zginęli «w drodze na uroczystości upamiętnienia 70. rocznicy sowieckiej zbrodni ludobójstwa w Lesie Katyńskim dokonanej na jeńcach wojennych, na oficerach Wojska Polskiego, w 1940 r.»”55. Nie informuje o tym natomiast dwujęzyczny (polski i rosyjski) napis znajdujący się na nowej tablicy56. W mediach polskich i rosyjskich drobiazgowo omawiano też sprawę innej tablicy, umieszczonej w nocy z 14 na 15 maja 2011 roku na obelisku stojącym na granicy gmin Strzałkowo i Słupca, upamiętniającym 90 rocznicę odzyskania niepodleg­łości przez Polskę. Napis (w języku rosyjskim) głosił: „Tu spoczywa osiem tysięcy radzieckich czerwonoarmistów, brutalnie zamęczonych w polskich obozach śmierci w latach 1919–1921” (z podpisem: „Od pogrążonych w żalu rodaków”) (Kołodziejczyk 2011, s. 34)57. Tomasz Nałęcz, doradca prezydenta RP, w radiowej audycji „Sygnały 54 Pozwolę sobie przypomnieć, że Rosjanie oficjalnie przyznali się do zbrodni katyńskiej, poddano też krytyce wiele elementów polityki stalinowskiej. 55 ? http://wiadomosci,wp.pl/kat,1329, title,Ta-afera-zakonczy-się-konfliktem-Polska-Rosja... (dostęp: 23.05.2011). 56 Tamże. 57 Wielu komentatorów łączyło zawieszenie tablicy w Strzałkowie z „tablicą smoleńską”; patrz np.: http:// wiadomosci.wp.pl/kat,1342,title,Historycy-o-tablicy-pod-Strzalkowem-to-prow... (dostęp: 23.05.2011); http://tvp.info/informacje/polska/tablica-zdjeta-sprawe-bada-policja... (dostęp: 23.05.2011); http:// poznan.gazeta.pl/poznan/l.36001,9602982.Polskie_obozy_smierci_na_tablicy... (dostęp: 23.05.2011). �86 IWONA KABZIŃSKA dnia” wyjaś­nił, że w Strzałkowie był wprawdzie „obóz jeniecki, w którym umierali ludzie, ale nie z powodu zamęczenia58. [...] napis na tablicy kojarzy się z propagandową akcją z końca ZSRR. Gorbaczow, kiedy zdecydował się ujawnić prawdę o Katyniu, polecił służbom szukać wydarzenia, które mogłoby równoważyć Katyń. [...] Sprawy jeńców sowieckich były drobiazgowo uregulowane w traktacie ryskim, była komisja polsko-sowiecka dotycząca jeńców. Co więcej, strona sowiecka nie podnosiła tego tematu w okresie międzywojennym. [...] do końca lat 80-tych Związek Radziecki o tym nie mówił. Nawiązywanie do tej sytuacji związanej z oczywistą akcją propagandową nie ma sensu. [...] osoba, która umieściła tablicę w Strzałkowie, chciała, by ta sprawa «położyła się cieniem» na relacjach Polski i Rosji. [...] w Rosji, a nawet w Polsce, nie brak osób o postawach radykalnych, którym nie odpowiada klimat poprawiających się stosunków polsko-rosyjskich”59. Odpowiadając na pytanie dziennikarza: dlaczego sprawcy wybrali akurat Strzałkowo?, T. Nałęcz wyjaśnił, że „poszukiwano miejsca, gdzie obóz był upamiętniony, ale nie było tablicy. [...] W Strzałkowie w czasie I wojny światowej był obóz jeniecki stworzony przez Niemców. Potem trafili tam więźniowie z frontu wojny polsko-bolszewickiej. Na miejscowym cmentarzu jest pochowanych 8 tysięcy jeńców”60. „Obóz pod Strzałkowem powstał na przełomie lat 1914 i 1915 na granicy Cesarstwa Niemieckiego i Imperium Rosyjskiego. Trafiali do niego jeńcy z frontów I wojny światowej. Po wojnie miał być zlikwidowany, ale po wybuchu wojny polsko-bolszewickiej trafiali do niego jeńcy z Armii Czerwonej. Po zakończeniu wojny w 1920 roku obóz przekształcono w miejsce dla osób internowanych, w tym żołnierzy Armii Ukraińskiej Republiki Ludowej. Oficjalnie zamknięto go w 1943 roku”61. O tym, że „teza o mordowaniu Rosjan w polskich obozach jenieckich w latach 1919–1921 jest niezgodna z prawdą historyczną i ma charakter prowokacji”, jak też o tym, że „twierdzenie o polskich mordach na radzieckich jeńcach w 1920 r. było popularne na przełomie lat 80. i 90., gdy temat ten miał być przeciwwagą do ujawnienia informacji o zbrodni katyńskiej”, mówił inny historyk, Sławomir Dębski, dyrektor Centrum Polsko-Rosyjskiego Dialogu i Porozumienia. Przypomniał on, że „w 2004 r. polscy i rosyjscy historycy wydali w Rosji zbiór dokumentów i publikacji pt. «Krasnoarmiejcy w niewoli polskiej», z których jednoznacznie wynika, że w polskich obozach nie było żadnych mordów. [...] publikacja ta była opracowana przez środowiska naukowe obu krajów. [...] śmierć bolszewickich jeńców w polskich obozach, m.in. w Strzałkowie, Tucholi i Wadowicach, wynikała wyłącznie ze złych warunków higie58 Najczęstszą przyczyną zgonów były choroby zakaźne (epidemia tyfusu i czerwonki) oraz wycieńczenie (Kołodziejczyk 2011, s. 34). Jak zauważył Wiesław Olszewski, historyk z UAM w Poznaniu, „sytua­ cja całego kraju była wówczas tragiczna, to nie było celowe wyniszczanie jeńców” (tamże, s. 33). 59 http://www.polskieradio.pl/5/3/Artykul/368984, Nalecz-tablica-w-Strzalkowie-to-pro... (dostęp: 23.05.2011). 60 Tamże. 61 http://wiadomosci.wp.pl/kat,1329, title, Ta-afera-zakonczy-się-konfliktem-Polska-Rosja... (dostęp: 23.05.2011); patrz też: Kołodziejczyk 2011, s. 33. Dariusz Grzywiński, wójt gminy Strzałkowo, zauważył, że „ci, którzy wieszali tablicę, pomylili miejsca. [...] Obóz był dalej, w kierunku wsi Łężec, tak samo cmentarz jeniecki. Nie mówiąc już o tym, że miejsce nie leży na terenie Strzałkowa, tylko Słupcy. Dziennikarze wciąż mówili Strzałkowo i tak zostało [...]” (Kołodziejczyk 2011, s. 34). �DIALOG POLSKO-ROSYJSKI 87 nicznych. Nikt rosyjskich żołnierzy nie rozstrzeliwał”62. Pojawia się jednak pytanie ile osób, zarówno w Polsce, jak i w Rosji, czytało tę publikację? Ile osób zaakceptowało podane w niej wyniki badań? Czy dotarły one np. do uczniów i studentów, a jeśli tak – to jak zostały przyjęte i czy miały jakikolwiek wpływ na ich sposób widzenia relacji polsko-rosyjskich? Czy wyniki nawet najbardziej rzetelnych badań są w stanie przebić się do społecznej świadomości przez systematycznie ugruntowywane propagandowe treści, mające służyć podsycaniu dawnych i wywoływaniu nowych antagonizmów? A może coś się zmieniło? W naszej telewizji nie nagłośniono np. informacji o pomalowaniu czarną farbą części pomnika braterstwa polsko-radzieckiego (zwanego „pomnikiem czterech śpiących”) na warszawskiej Pradze, jak też o zniszczeniu, w podwarszawskim Ossowie, kilkunastu mogił żołnierzy radzieckich, którzy zginęli w 1920 roku. 18 września 2011 r. informację tę podała („na pasku”) „Superstacja”, nie była ona jednak komentowana i „rozdmuchiwana”. Niewiele miejsca poświęcono też w mediach (poza niszowym kanałem TVP Historia) kolejnej rocznicy wkroczenia Armii Czerwonej na Kresy Wschodnie II Rzeczypospolitej 17 września 1939 roku63. Jeśli mamy prowadzić dialog polsko-rosyjski, nie powinniśmy unikać trudnych tematów, z obu stron musi jednak istnieć wola uczestnictwa w tym dialogu i podejmowania wszelkich, także najbardziej bolesnych, kwestii dzielących nasze społeczeństwa. Pojawia się ponadto problem nauczania historii. Nie sądzę, by należało przemilczać sprawy „niewygodne” dla Polaków i Rosjan albo przedstawiać je w sposób zawoalowany. Jak jednak mówić o historycznych ranach, by nie wywoływać negatywnych uczuć, nie potęgować konfliktów, poczucia krzywdy, niewyrównanych rachunków i braku zaufania? Milczenie, według mnie, nie jest najlepszą strategią. Oddala jedynie w czasie dyskusję, która i tak, w miarę narastania problemów, będzie musiała zostać podjęta. Trudno prowadzić dialog, gdy osoby wypowiadające swoje zdanie są w niewybredny sposób atakowane publicznie. Posłużę się przykładem stałej rubryki „Telewizor pod gruszą” z tygodnika „Angora”. Zacytowano w niej wybrane, wyłącznie krytyczne, wypowiedzi internautów, dotyczące organizacji IV Festiwalu Piosenki Rosyjskiej64, który odbył się w Zielonej Górze latem 2011 roku65, opatrując je następującym http://wiadomosci.wp.pl/kat,1342,title,Historycy-o-tablicy-pod-Strzałkowem-to-prow... (dostęp: 23.05.2011). 63 Wspomniana dewastacja mogił i zamalowanie części warszawskiego pomnika miały zapewne związek z tą rocznicą. 64 Organizacja tej imprezy, stanowiącej kontynuację popularnego w czasach PRL Festiwalu Piosenki Radzieckiej, jest, jak sądzę, jednym z efektów polityki zagranicznej Federacji Rosyjskiej, której zasady zostały sformułowane w 2000 roku przez ówczesnego prezydenta W. Putina. Do wiodących celów tej polityki, mających sprzyjać pozytywnemu postrzeganiu Rosji w świecie i poprawieniu jej wizerunku, należy popularyzacja języka rosyjskiego i kultury narodów Rosji (na temat tej polityki patrz: Wierzbicki 2004, s. 100). 65 Oto przytoczone wypowiedzi: „Ciekawe czy w Irkucku lub Władywostoku daliby sobie zrobić festiwal piosenki Polskiej?”; „Zacny Rosyjski naród już w Katyniu, Charkowie, Miednoje, Ostaszkowie i innych miejscach pokazał miłość do Polaków strzałem w tył głowy, a teraz pokazuje miłość do Czeczenów jak i narodu kaukaskiego”; „Trzeba nie mieć za grosz wyczucia, żeby po tym, co stało się w Smoleńsku organizować w Polsce taki festiwal” (Sobczak i Szpak 2011, s. 38). Należałoby dodać, ze na rosyjskich stronach internetowych zdecydowanie przeważają krytyczne wypowiedzi o Polsce i Polakach, 62 �88 IWONA KABZIŃSKA komentarzem: „Szowinizm i nacjonalizm zasiany przez duet egzotyczny KaczyRydz zbiera swoje obrzydliwe żniwo. Na forach internetowych zainfekowanych ksenofobią i rusofobią matoły wypisują co im ślina na ozór przyniesie. Udziału mózgu w tych rzygowinach nie uświadczysz” (Sobczak i Szpak 2011, s. 38). Słowa te są anty-wzorem jakiegokolwiek dialogu, także polsko-polskiego, z relacjami polsko-rosyjskimi w tle. Języka dialogu trzeba się długo uczyć, przede wszystkim zaś nie należy operować słownictwem, jakim posłużyli się autorzy wspomnianej rubryki, przypominającym, moim zdaniem, najgorsze wzory propagandy z okresu wczesnego PRL, kiedy to walczono z „zaplutymi karłami reakcji”. BEZ ODNIESIEŃ DO SŁOWIAŃSKIEJ WSPÓLNOTY Analizując informacje dotyczące Centrum Polsko-Rosyjskiego Dialogu i Porozumienia, zwróciłam uwagę na brak odniesień do idei słowiańskiej wspólnoty. Uważam to za zdecydowanie pozytywne zjawisko. Do idei/mitu owej (swoiście rozumianej) wspólnoty nawiązywali m.in. w swych programach XIX-wieczni słowianofile i panslawiści (patrz np.: Bobrownicka 1995; Idee wspólnotowe... 2004; Lipatow 1999; Slavânskij vopros... 1997)66, w rzeczywistości jednak, jak doskonale wiadomo, historia Słowian pełna jest przykładów wewnątrzgrupowych konfliktów. „Międzysłowiańskie zależności stanowią jedną z najgłębszych ran integralnego obrazu Słowiańszczyzny, dowodząc, że polityka niszczy zupełnie zasady pokrewieństwa i sakralnych związków, że jest przestrzenią profanum” (Grigorova 2009, s. 15–16; patrz też: Bobrownicka 1995). Mimo swej utopijności, idea słowiańskiej jedności wciąż ma wielu zwolenników m.in. we współczesnej Rosji i w Republice Białorusi. Po rozpadzie Związku Radzieckiego rosyjscy przywódcy uznali słowiańskość i wspólnotę państw słowiańskich za jedną ze współczesnych „sił kulturotwórczych [...] przeobrażających sztucznie ideo­ logizowany świat postkomunistycznych znaczeń i wartości” (Grabski, Pałyga 1995, s. 91)67. Idea ta „aspiruje [...] do roli nowej «idei narodowej», która ma nie tylko spajać zdezorientowane społeczeństwo rosyjskie, sterować zbiorową wyobraźnią, ale również legitymizować działania Kremla na arenie międzynarodowej” (Nadskakuła 2009, s. 71). Ma ona służyć „integracji przestrzeni postradzieckiej [...], w której wiodąca rolę, z racji potencjału społeczno-ekonomicznego, będzie odgrywać Rosja. Wcielepowielane są negatywne stereotypy etniczne, mówi się też wciąż o „polskich panach” i „pańskiej Polsce” (szerzej patrz: Lewandowska 2007). 66 Najczęściej przyjmuje się, że idea kulturowej i politycznej wspólnoty słowiańskiej oraz zjednoczenia Słowian narodziła się na przełomie XVIII i XIX wieku. Wówczas to popularne stały się, sformułowane w Niemczech, koncepcje narodu jako wspólnoty kulturowej oraz narodów tworzących rodziny. Dały one podstawę do postrzegania narodów wschodniej Europy jako jednej, zjednoczonej rodziny słowiańskiej. Znacznie wcześniej jednak, bo już w połowie XVII w., Chorwat Juraj Kriżanić uznał państwo rosyjskie (po koniecznych, daleko idących reformach) za decydujący czynnik słowiańskiego zjednoczenia, niezbędnego dla przeciwstawienia się ekspansji tureckiej i germańskiej. Sformułowany przez Kriżanicia program zakładał też utworzenie i upowszechnienie języka ogólnosłowiańskiego, niemożliwe było jednak, jego zdaniem, zjednoczenie różnych Kościołów (Akimova, Mel’nikov 1997, s. 17). 67 Autorzy cytują wypowiedź Borysa Jelcyna. �DIALOG POLSKO-ROSYJSKI 89 nie w życie jedności słowiańskiej miałoby polegać na stworzeniu Związku Słowiańskiego czy, jak proponuje A. Sołżenicyn, Związku Rosyjskiego, skupiającego słowiańskie republiki byłego ZSRR – Białoruś, Rosję i Ukrainę. Pisarz proponuje ponadto dołączenie Kazachstanu ze względu na dużą liczbę ludności rosyjskojęzycznej”68 (Wierzbicki 2004, s. 93). Rosjanie zastępują „panslawizm, utożsamiany z dominującą rolą Rosji, [...] ideą jedności wschodniosłowiańskiej (ruskiej) [nie wszechsłowiańskiej – dop. I.K.] powołującą się nie tylko na kulturalno-prawosławną wspólnotę Rosjan, Białorusinów i Ukraińców, lecz przede wszystkim na istnienie jednego narodu rosyjskiego (ruskiego). Naród ten miał w przeszłości tworzyć [...] wspólne państwo – Ruś Kijowską, by później – nie z własnej woli [...] podzielić się na trzy części: Wielkorusów (Rosjan), Białorusinów i Małorosjan (Ukraińców)” (tamże, s. 91). Znaczenie, jakie wielu Rosjan nadaje słowiańskiej tożsamości i jedności69 (dotyczy to głównie Słowian Wschodnich) jest wykorzystywane przez polityków, a „mit historyczny o «braciach Słowianach» [...] może wywierać realny wpływ na bieg wydarzeń” (tamże, s. 98). Zawężenie przez Rosjan wspólnoty Słowian do jej wschodniego odłamu (lub nawet jego części – o czym będzie mowa dalej) może, moim zdaniem, tłumaczyć brak odniesień do idei słowiańskiej jedności, czy choćby nawet jedynie wspólnych słowiańskich korzeni, w materiałach dotyczących Centrum Polsko-Rosyjskiego Dialogu i Porozumienia. Zwolennicy wspomnianej wspólnoty uważają, że mogłaby ona przyjąć formę państwa unitarnego (włączenie Białorusi i Ukrainy do Rosji), federacji, bądź konfederacji, np. w postaci Związku Rosyjskiego, Unii Słowiańskiej Koncepcja ta nawiązuje do programów słowianofilskich i panslawistycznych, w których była mowa m.in. o powołaniu do życia Związku Wszechsłowiańskiego i uznaniu naczelnej roli Rosji. Jednym z zadań Związku miało być kulturalno-religijne przeciwstawienie się Rosji i całej Słowiańszczyzny Europie oraz światu romańsko-germańskiemu (Wierzbicki 2004, s. 91, 88–89; por. Bobrownicka 1995)70. Dziś widać doskonale, że znaczna część Słowian, także tych, którzy mieszkają w Rosji, na Białorusi czy Ukrainie, nie ma nic przeciwko współpracy ze światem romańsko-germańskim, pragnie zbliżenia z Zachodem, nie angażuje się też w żadne działania na rzecz realizacji idei wspólnoty słowiańskiej. Chodzi tu o „wzmocnienie «słowiańskiego rdzenia» Rosji” (Wierzbicki 2004, s. 94). Badania przeprowadzone w 2001 roku przez fundację Obszczestwiennoje Mnienije wykazały, że 68% Rosjan identyfikuje się ze Słowianami. 54% respondentów stwierdziło, że Słowianie różnią się od innych narodów europejskich m.in. szczególną świadomością, obyczajami, duchowością. 78% badanych było zdania, że Rosja powinna utrzymywać bliskie stosunki z krajami słowiańskimi – 62% respondentów wskazało przy tym na Białoruś, 61% na Ukrainę, 44% na byłą Jugosławię (Serbia i Czarnogóra), 17% na Polskę (Wierzbicki 2004, s. 96–97). 70 Opozycja kultura słowiańska – kultura europejska/Słowiańszczyzna – Europa jest jednym z fundamentów mitu słowiańskiego. „Nie traktuje się kultury Słowian jako lokalnego wariantu kulturowego nadrzędnej europejskiej wspólnoty, jako regionalnej specyfiki czy historycznie uwarunkowanej mutacji wyrosłej ze wspólnych korzeni, lecz podkreśla się przeciwstawność” (Bobrownicka 1995, s. 9; patrz też: tamże, s. 33–43). Cytowana autorka zauważa, że opozycja Słowiańszczyzna – Europa w różnym stopniu została zaaprobowana przez ludy słowiańskie. Oparli się jej np. w większości Polacy, Chorwaci i Słoweńcy (tamże, s. 14). O stosunku części polskiego społeczeństwa do idei panslawistycznych patrz też np.: Wrzesińska 2009. 68 69 �90 IWONA KABZIŃSKA Zdaniem rosyjskiego politologa Anatolija Panarina, gorącego zwolennika dialogu międzysłowiańskiego (Wierzbicki 2004, s. 100), słowiańska wspólnota polityczna może obecnie obejmować jedynie Rosję i Białoruś. Integracji sprzyja m.in. brak podziałów wyznaniowych oraz identyfikacja wielu Białorusinów z kulturą rosyjską. „Nic nie wskazuje [natomiast] na to, żeby w przyszłości [do tej wspólnoty] miała dołączyć Ukraina, która prowadzi samodzielną politykę zorientowaną na integrację z UE” (tamże, s. 101). Chciałabym zauważyć, że Ukraina nie jest jednomyślna w wyborze politycznej strategii. Część jej mieszkańców reprezentuje postawy prozachodnie, część natomiast opowiada się za ścisłą współpracą z Rosją (o wewnętrznych podziałach Ukrainy patrz np.: Hnatiuk 2003; Hrycak 2001; Kabzińska 2009b, s. 159–178; Oduškin 2000; Stoćkyj 2000 i in.). Nasilają się też konflikty między Rosją i Białorusią, co poddaje w wątpliwość możliwość stworzenia wspólnoty rosyjsko-białoruskiej, o której wspomina Panarin. W początkowych latach prezydentury Aleksandr Łukaszenka chętnie odwoływał się do idei wspólnoty słowiańskiej (a ściślej: wschodniosłowiańskiej) (Foligowski 1999, s. 196, 199–200; Usow 2007, s. 463), sytuując zarazem Białoruś w opozycji do „zgubnej cywilizacji zachodniej” (Usow 2007, s. 463). W miarę pogarszania się relacji z Rosją, w białoruskiej propagandzie pojawiły się oskarżenia o to, że kraj ten „utracił dotychczasową zdolność jednoczenia wschodnich Słowian. [...] [a] z bratniej republiki [...] stał się nieomal agresorem dążącym do likwidacji suwerenności Białorusi” (Usow 2007, s. 464 ). Zdaniem prezydenta Łukaszenki, „[...] «Rosja przestała być duchową i kulturową ostoją cywilizacji wschodnio-euroazjatyckiej» [...] nie jest [też] już tym samym państwem, razem z którym dotąd żyliśmy. To obecnie państwo kontrowersyjne [...], w którym [...] [Rosjanie] «realizują swoje wąsko egoistyczne interesy finansowe i gdzie Białoruś tratowana jest instrumentalnie» [...] «przykro stwierdzić, iż niektórzy na Kremlu traktują Sojusz [Białorusi i Rosji] jako podmiot, w którym jedni dominują nad drugimi». [...]” (tamże, s. 465). Mimo tych zarzutów, w Republice Białorusi „wyolbrzymia się białorusko-rosyjskie współdziałanie, tradycje przyjaźni pomiędzy Białorusinami i Rosjanami. Nieustannie propaguje się wspólne Białorusko-Rosyjskie Państwo jako epokowe osiągnięcie aktualnej polityki” (Bieńkowski 2009, s. 154). Wciąż też, podobnie jak w Rosji, wiele mówi się o wspólnocie wschodniosłowiańskiej. „W polityce Łukaszenki kwestie natury historycznej, odwoływanie się do przeszłości i związanych z tym emocji (nie licząc eksponowanych historycznych więzów Białorusinów z innymi narodami wschodniej Słowiańszczyzny) są stosunkowo mniej znaczące” (Czachor 2008, s. 131). „W potocznej świadomości Świat Słowian ogranicza się do Białorusinów, Rosjan i Ukraińców. Z tymi ostatnimi [jednak] różnie bywa. Władze «przeżywają», i tego nie da się ukryć, dryfowanie Ukrainy w stronę przeciwną od zapędów integracyjnych odradzającego się imperium rosyjskiego. Wciąż aktualna jest teza o «słowiańskiej zdradzie» Polaków71. Podkreśla się to przy byle okazji: zdradzili, bo wstąpili do NATO, zdradzili, bo weszli do Unii Europejskiej, zdradzili, bo zgodzili się na rozmieszczenie 71 Utrudnia to – dodajmy – podjęcie dialogu między Białorusinami i Polakami, czy też – szerzej – dialogu wewnątrzsłowiańskiego. �DIALOG POLSKO-ROSYJSKI 91 w Polsce elementów tarczy antyrakietowej. Białoruś [...] podjudza rzekome militarne zagrożenie płynące z Polski. Polska nie jest traktowana jako państwo samodzielne, lecz jako marionetka USA. Na tym też buduje się stereotyp Polaka. W prywatnych rozmowach również ludzie wykształceni w oczy mówią: zdradziecka jest ta wasza Polska” (Bieńkowski 2009, s. 155). „Słowiańska tradycja w rozumieniu władz w Mińsku łączy się z prawosławiem. Parę lat temu ulice miasta stołecznego były udekorowane bilbordami z napisem «Slawianskie i prawosławnyje narody objediniajties’». Mit o «słowiańskim braterstwie Rosji i Białorusi» jest jednym z czołowych sloganów propagandowych. Mieści się on w idei «trójjedynego narodu rosyjskiego». Polaków jakby nie ma w tej rodzinie Słowian. Polacy są wśród stereotypów negatywnych. My wśród wrogów. Pozytywne stereotypy: «My, Białorusini», [...], «Białoruś – wyspa wolności», wrogowie: «Zachód», «NATO», «UE», czasem – «Polska»” (tamże, s. 155–156). Film „Katyń”, w reżyserii Andrzeja Wajdy, został oficjalnie uznany za „polityczny kicz [...] [s]klejony i zszyty na modłę goebbelsowskiej propagandy. [...] Po co taki film – zadaje retoryczne pytanie autor [...] artykułu [opublikowanego na łamach czasopisma „Wo sławu rodziny”72, organu Ministerstwa Obrony RB] i odpowiada: by skłócić Słowian, by szerzyć nienawiść do Armii Czerwonej. I ni wzmianki, że jeszcze za Gorbaczowa – Jaruzelskiego Rosjanie ostatecznie przyznali się do tej potwornej zbrodni” (tamże, s. 154). Niektórzy obserwatorzy sceny politycznej uważają, że w swoich działaniach Rosja kieruje się wyłącznie koniunkturalizmem. „«Nie wynikają [one] [...] z poczucia wspólnoty kulturowej, aksjologicznej, mają jedynie za zadanie umocnienie międzynarodowej pozycji Rosji»” (cyt. za: Nadskakuła 2009, s. 71)73. Idea słowiańskiej (czy choćby tylko wschodniosłowiańskiej) wspólnoty przegrywa zdecydowanie z ekonomią i polityką. Świadczą o tym m.in. wspomniane przeze mnie polsko-rosyjskie konflikty dotyczące energetyki, sektora paliwowego, przemysłu spożywczego, co jakiś czas media donoszą także o rosyjsko-białoruskich i rosyjsko-ukraińskich sporach o dostawy gazu z Rosji i jego tranzyt przez terytorium Białorusi i Ukrainy. Głoszenie idei wspólnoty wschodniosłowiańskiej nie przeszkodziło Moskwie w opóźnieniu realizacji pożyczek obiecanych Białorusi, co „pogłębi[ło] [...] destabilizację rynku finansowego sąsiada. [...] Nadszedł głęboki kryzys gospodarczy. [...] Ekonomiści szacują, że dla ustabilizowania finansów Białoruś będzie potrzebowała od 6,5 do 10 mld dol. wsparcia. [...] 19 maja [2011 roku] premier Putin, podczas wizyty w Mińsku, nie pozostawił Łukaszence wyboru. Rosja zgodzi się na udzielenie 3 mld dol kredytu z funduszu stabilizacyjnego Euroazjatyckiej Wspólnoty Gospodarczej, ale na własnych warunkach. Rosyjski minister finansów Aleksiej Kudrin powiedział, że w zamian za pożyczkę Białoruś musi zatwierdzić trzyletni plan prywatyzacji. W Mińsku spekuluje się, które z perełek rodzimej gospodarki trafią w ręce rosyjskich biznesmenów” (Kwiatkowska 2011, s. 61–62). Podobne obawy o przejęcie części rodzimej gospodarki przez Rosjan istnieją w Polsce. Wskazują na to chociażby 72 „Ku chwale ojczyzny”. Artykuł nosi tytuł „Według wzorców Goebbelsa, czyli sól na rany” (Bieńkowski 2009, s. 154). 73 Autorką cytowanej wypowiedzi jest Monika Nizioł. �92 IWONA KABZIŃSKA dyskusje dotyczące przydzielania koncesji na poszukiwanie złóż gazu łupkowego. U nas jednak, w oficjalnym dyskursie, nie pojawiają się hasła słowiańskiej wspólnoty, nie gloryfikuje się jej w mediach i nie przekonuje społeczeństwa, że taka wspólnota istnieje lub miałaby się narodzić74. Okazuje się, że Polska wciąż jest dość „odporna na mit słowiański” (na temat tej szczególnej „odporności” patrz np.: Bobrownicka 1995, s. 1175; Wrzesińska 2009). *  *  * Idea dialogu sama w sobie może być urzekająca, nie ukrywam jednak sceptycyzmu co do możliwości jej powodzenia, zwłaszcza w stosunkach międzynarodowych. Historia już nie raz dowiodła, że o losach poszczególnych narodów/grup etnicznych nie decyduje dialog, prowadzony zazwyczaj jedynie przez nielicznych przedstawicieli elit, lecz siła armii, pieniądze, trafnie dobrane koalicje i bezwzględne dążenie do realizacji własnych celów76. Nie sądzę, by dyskusje naukowców mogły w istotny sposób wpłynąć na poprawę relacji na poziomie państw i narodów77. Pojawia się też kwestia tematów, jakich ów dialog miałby dotyczyć. Nie mam wątpliwości, że dla wielu osób (nie tylko Polaków i Rosjan) najważniejsze są dziś sprawy ekonomiczne, decydujące o podstawach ich egzystencji obecnie i w najbliższej przyszłości, a nie np. spory o historię. LITERATURA Akimova O. A., Mel’ n i k o v G. P. 1997, Ideâ slavânskoj obščnosti v predstavleniâh čehov i horvatov èpohi srednevekov’â, [w:] Slavânskij vopros: vehi istorii, red. M. Dostal’ i in., Rossijskaâ Akademiâ Nauk, Institut slavânovedeniâ i balkanistiki, Moskva, s. 5–19. B i e ń k o w s k i C z e s ł a w 2009, Stosunek władz centralnych RB do fenomenu odrodzenia polskiego. Zarys tendencji polityki wobec polskiej mniejszości narodowej, [w:] Polska mniejszość narodowa na Białorusi 1988–2009. Ocena minionego dwudziestolecia, red. Z. J. Winnicki, T. Gawin, Wyższa Szkoła Administracji Publicznej im. Stanisława Staszica, Białystok, s. 152–160. B o b r o w n i c k a M a r i a 1995, Narkotyk mitu. Szkice o świadomości narodowej i kulturowej Słowian Zachodnich i Południowych, UNIVERSITAS, Kraków B o y m S v e t l a n a 2002, Nostalgia i postkomunistyczna pamięć, [w:] Nostalgia. Eseje o tęsknocie za komunizmem, red. F. Modrzejewski, M. Sznajderman, Wydawnictwo Czarne, Wołowiec, s. 270–301. C i e c h a n o w i c z A r t u r 2008, Polska i Ukraina nie chcą mówić o masakrze wołyńskiej, Dziennik, 11 lipca, 2008, s. 14. Nie znaczy to, że nie ma osób, które w taką wspólnotę, czy jakąkolwiek bliskość słowiańską, wierzą. Należy do nich m.in. pasażerka warszawskiego autobusu, której słowa przytoczyłam na początku artykułu. Do idei wspólnoty słowiańskiej odwołują się też np. członkowie Polskiego Komitetu Słowiańskiego i Związku Słowiańskiego. 75 Bobrownicka dodaje, że „we wschodniej strefie jedynie Ukraina wykazuje, jakkolwiek z innych powodów, podobną odporność” (Bobrownicka 1995, s. 11). 76 Nawet na poziomie rodziny zwolennicy dialogu najczęściej muszą się ugiąć wobec przewagi tych, którzy lekceważą zdanie innych i zawsze chcą postawić na swoim. 77 Wspomnę tu ponownie o pracy zbiorowej Polska-Ukraina. Ludzie pojednania... (2002). Wynika z niej jednoznacznie, że ludzie dialogu mają najczęściej niewielki wpływ na losy narodów, które reprezentują. 74 �DIALOG POLSKO-ROSYJSKI 93 C o n n e r t o n P a u l 1992, How societies remember?, Cambridge University Press, New York–Cambridge. C u d o w s k a A g a t a 2003, Postawa „niewspółobecności” antropologii filozoficznej M. Bachtina w dialogu międzykulturowym, [w:] Międzygeneracyjna transmisja dziedzictwa kulturowego. Globalizm versus regionalizm, red. J. Nikitorowicz, J. Halicki, J. Muszyńska, Trans Humana, Białystok, s. 127–135. C z a c h o r R a f a ł 2008, Kulturowe uwarunkowania społecznego odbioru prezydentury Aleksandra Łukaszenki, Wschodnioznawstwo, t. II, s. 125–133. – 2009, Polityczne uwarunkowania budowy Gazociągu Północnego: polityka energetyczna Fede   racji Rosyjskiej a solidarność europejska, Wschodnioznawstwo, t. III, s. 261–273. F o l i g o w s k i P r z e m y s ł a w 1999, Białoruś. Trudna niepodległość, Atla 2, Wrocław. F r o l’c o v V l a d i s l a v V. 2010, Politika FRG w otnošenii Pol’ši w 1990-e – načale 2000-h godov: osnovnye tendencii i protivorečâ, Wschodnioznawstwo, t. IV, Wrocław, s. 139–157. G r a b s k i W ł a d y s ł a w M., P a ł y g a E d w a r d 1995, Kwestia słowiańskich tradycji narodowych w procesie integracji europejskiej, [w:] Filozofia i religia w kulturze narodów słowiańskich, red. T. Chrobak, Z. Stachowski, Wyższa Szkoła Pedagogiczna, Rzeszów, s. 89–98. G r i g o r o v a M a r g r e t a 2009, Słowianie w Europie – spojrzenie w przeszłość w imię przyszłości. Idee iliryzmu w kontekście dialogu Europy i Słowiańszczyzny, [w:] Żyje, żyje duch słowiański. Rozważania nad ideą Słowiańszczyzny, red. I. Kuźma, P. Schmidt, Wydawnictwo Adam Marszałek, Toruń, s. 11–35. Hnatiuk Ola 2003, Pożegnanie z imperium. Ukraińskie dyskusje o tożsamości, Wydawnictwo Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej, Lublin. H r y c a k J a r o s ł a w 2001, Po obu stronach Zbrucza. Regionalizm i tożsamość narodowa na Ukrainie po upadku Związku Sowieckiego, [w:] Tematy polsko-ukraińskie. Historia, Literatura. Edukacja, red. R. Traba, Wspólnota Kulturowa Borussia, Olsztyn, s. 127–144. Idee wspólnotowe... 2004, Idee wspólnotowe Słowiańszczyzny, red. A. Mikołajczak, W. Szulc, B. Zieliński, Wydawnictwo Naukowe UAM, Poznań. K a b z i ń s k a I w o n a 1996, Rozważania nad mitem słowiańskiej jedności, [w:] Konflikty etniczne. Źródła – Typy – Sposoby rozstrzygania, red. I. Kabzińska, S. Szynkiewicz, Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Warszawa, s. 225–236. – 2001, Utopijna idea słowiańskiej jedności w świetle podziałów w łonie katolicyzmu i pra   wosławia oraz konfliktów między „siostrzanymi Kościołami” (przykład Słowian Wschodnich   i Zachodnich), Etnografia Polska, t. XLV, z. 1–2, s. 99–116. – 2009a, Co współcześni Słowianie mogą dać Europie i czego Europa od nich oczekuje?, [w:]   Żyje, żyje duch słowiański. Rozważania nad ideą Słowiańszczyzny, red. I. Kuźma, P. Schmidt,    Wydawnictwo Adam Marszałek, Toruń, s. 84–104. – 2009b, Między pragnieniem ideału a rzeczywistością. Polacy na Litwie, Białorusi i Ukrainie    w okresie transformacji systemowej przełomu XX i XXI stulecia, Letter Quality, Warszawa. Katastrofa smoleńska... 2011, Katastrofa smoleńska. Reakcje społeczne, polityczne i medialne, red. P. Gliński, J. Wasilewski, Instytut Filozofii i Socjologii PAN, Polskie Towarzystwo Socjologiczne, Warszawa. K o ł o d z i e j c z y k M a r c i n 2011, Kamień za kamień, Polityka, nr 22, 25.05.–31.05. 2011, s. 33–34. K o w a l c z y k A n d r z e j 2002, O zgodę w Galicji Wschodniej. Z wybranych zagadnień stosunków polsko-ukraińskich do roku 1914, [w:] Polska – Ukraina. Ludzie pojednania. Ukraińcy na Pomorzu w XX wieku, red. T. Stegner, Wydawnictwo „STEPAN design”, Gdańsk, s. 14–30. K w i a t k o w s k a K a t a r z y n a 2011, Czarne dni na Białej Rusi, Polityka, nr 24, 8.06–14.06., 2011, s. 60–62. L e w a n d o w s k a A l e k s a n d r a 2007, Polacy oczami współczesnych Rosjan (niepublikowana praca licencjacka, napisana pod kierunkiem dr. hab. Wojciecha Olszewskiego w Katedrze Etnologii i Antropologii Kulturowej UMK w Toruniu). �94 IWONA KABZIŃSKA L i p a t o w A l e k s a n d e r 1999, Słowiańszczyzna – Polska – Rosja. Studia o literaturze i kulturze, Świat Literacki, Izabelin. – 2003, Rosja i Polska: konfrontacja i grawitacja, Adam Marszałek, Toruń. Ł a z a r e w i c z C e z a r y 2011, Pamięć do wzięcia, Polityka, nr 22, 25.05.–31.05., 2011, s. 20–22. M c K i n l e y R y n y a n W i l l i a m 1992, Historie życia a psychobiografia. Badania, teorie, metody, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa. M e l n y k M a r e k 2006, Rola kościoła katolickiego w pojednaniu polsko-ukraińskim, [w:] Kultury narodowe na pograniczach, red. J. Nikitorowicz, J. Halicki, J. Muszyńska, Trans Humana, Białystok, s. 115–137. M ę d r z e c k i W ł o d z i m i e r z 2010, Język dialogu historyków polskich i ukraińskich na przełomie XX i XXI wieku, [w:] Na pograniczu „nowej Europy”. Polsko-ukraińskie sąsiedztwo, red. M. Zowczak, Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej UW, Wydawnictwo DiG, Warszawa, s. 45–52. M o t y k a G r z e g o r z 2002, W cieniu grobów. Trudny dialog w czasie II wojny światowej, [w:] Polska – Ukraina. Ludzie pojednania. Ukraińcy na Pomorzu w XX wieku, red. T. Stegner, Wydawnictwo „STEPAN design”, Gdańsk, s. 51–61. Musimy poznać... 2008, Musimy poznać prawdę [rozmowa Artura Ciechanowicza z Jarosławem Hrycakiem], Dziennik, 11.07.2008, s. 14. N a d s k a k u ł a O l g a 2009, Idee wspólnoty słowiańskiej we współczesnej politycznej myśli rosyjskiej, [w:] Żyje, żyje duch słowiański. Rozważania nad ideą Słowiańszczyzny, red. I. Kuźma, P. Schmidt, Wydawnictwo Adam Marszałek, Toruń, s. 70–83. Na Wschodzie... 2011, Na Wschodzie bez zmian. Rozmowa w Janem Malickim, dyrektorem Studium Europy Wschodniej Uniwersytetu Warszawskiego [rozmowę przeprowadził Krzysztof Różycki], Angora, nr 33, 14.08.2011, s. 18–19. N e t k a K a z i m i e r z 2011, Nie oddamy Ruskim gazu!, Angora, nr 30, 2.10.2011, s. 18 (przedruk artykułu z „Polska. The Times”, nr 76, 23–25.09. 2011). N i z i o ł M o n i k a 2004, Dylematy kulturowe międzynarodowej roli Rosji, Wydawnictwo UMCS, Lublin. Obrazy Rosji... 2011, Obrazy Rosji i Rosjan w Polsce od końca XIX w. do początku XXI stulecia. Myśl polityczna. Media. Opinia publiczna, red. E. Kirwiel, E. Maj, E. Podgajna, Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego, Wrocław. O d u s h k i n O s t a p 2000, Political subcultures in Ukraina: Historical legacy and contemporary divides, extreme movements and ideological preferences of Eastern and Western Ukrainians as indicator of hidden antagonism, Polish Sociological Review, nr 4, s. 411–445. O s t o j s k a E l i z a 2007, Vincent Crapanzano o badaniach terenowych, Lud, t. 91, s. 17–33. P r e e c e J e n n i f e r J a c k s o n 2007, Prawa mniejszości, tłum. M. Stolarska, Sic!, Warszawa. Rossiâ – Pol’ša... 2002, Rossiâ – Pol’ša. Obrazy i stereotipy v literature i kul’ture, red. I. E. Adel’gejt i in., „Indrik”, Moskva. R o u g e m o n t D e n i s, d e 1995, List otwarty do Europejczyków, Oficyna Wydawnicza Volumen, Warszawa. S i e m a s z k o W ł a d y s ł a w, S i e m a s z k o E w a 2000, Ludobójstwo dokonane przez nacjonalistów ukraińskich na ludności polskiej Wołynia 1939–1945, t. 1–2, Wydawnictwo von Borowiecky, Warszawa. Slavânskij vopros... 1997, Slavânskij vopros: vehi istorii, red. M. Dostal’ i in., Rossijskaâ Akademiâ Nauk, Institut slavânovedeniâ i balkanistiki, Moskva. S o b c z a k i S z p a k 2011, Telewizor pod gruszą, Angora, nr 31, 31.07.2011, s. 38. S t a n g r e t M i c h a ł 2011, Jankes nie złupi Kaszuba, Metro, 24.10.2011, s. 1. S t e g n e r T a d e u s z 2002a, Uwagi wstępne, [w:] Polska – Ukraina. Ludzie pojednania. Ukraińcy na Pomorzu w XX wieku, red. T. Stegner, Wydawnictwo „STEPAN design”, Gdańsk, s. 7–9. – 2002b, Przemiany na Ukrainie w latach 1991–2001 widziane z polskiej i gdańskiej perspektywy,   [w:] Polska – Ukraina. Ludzie pojednania. Ukraińcy na Pomorzu w XX wieku, red. T. Stegner,    Wydawnictwo „STEPAN design”, Gdańsk, s. 109–116. �DIALOG POLSKO-ROSYJSKI 95 S t ę p i e ń S t a n i s ł a w 2002, Próby polsko-ukraińskiego porozumienia środowisk opiniotwórczych w Drugiej Rzeczypospolitej, [w:] Polska – Ukraina. Ludzie pojednania. Ukraińcy na Pomorzu w XX wieku,. red. T. Stegner, Wydawnictwo „STEPAN design”, Gdańsk, s. 31–50. S t o ć k y j J u r i j 2000, Sytuacja religijna na Ukrainie w latach 1988–1998, [w:] Studia nad demografią historyczną i sytuacją religijną Ukrainy, red. G. Hryciuk, J. Stoćkyj, Instytut Europy Środkowo-Wschodniej, Lublin, s. 111–180. U s o w P a w e ł 2007, Mechanizmy polityczne kształtowania świadomości autorytarnej społeczeństwa białoruskiego, [w:] Wybrane problemy badań wschodnich, red. Z. J. Winnicki, W. Baluk, G. Tokarz, Uniwersytet Wrocławski, Wydział Nauk Społecznych, Instytut Studiów Międzynarodowych, Wrocław, s. 457–474. W i e r z b i c k i A n d r z e j 2004, Rosja i wspólnota słowiańska w XXI wieku, [w:] Narody i nacjonalizm w Federacji Rosyjskiej, red. P. Timofiejuk, A. Wierzbicki, E. Zieliński, Dom Wydawniczy ELIPSA, Warszawa, s. 87–102. W r z e s i ń s k a K a t a r z y n a 2009, Panslawizm w piśmiennictwie Narodowej Demokracji do 1914 roku, [w:] Europa – Slavia – Germania. W poszukiwaniu tożsamości, red. W. Burszta, M. Dudziak, R. Piotrowski, Instytut Slawistyki PAN, Warszawa–Gorzów Wlkp., s. 43–62. Wzajemne uprzedzenia... 2001, Wzajemne uprzedzenia pomiędzy Polakami i Rosjanami. Materiały konferencyjne, Łódź, 2–5 grudnia 2001, red. A. de Lazari, Polski Instytut Spraw Międzynarodowych, Wydawnictwo Ibidem, Kurowice k/Łodzi. Źródła internetowe Centrum Polsko-Rosyjskiego Dialogu i Porozumienia: http:www.cprdip.pl/main/indem.php?id=edukacja http:www.cprdip.pl/main/indem.php?id=konferencje http:www.cprdip.pl/main/indem.php?id=konkurs-historia-bliska http://www.cprdip.pl/main/index.php?id-podpisanie-listu-intencyjnego... http://www.cprdip.pl/main/ index.php?id=powolanie-dyrektora-centrum-polsko-rosyjs... Portal Dzieje.pl: http://dzieje.pl/?q=content/polsko-roysjska-grupa-ds-trudnych Portal Eporady24.pl: http://www.eporady24.pl/utworzenie_centrum_polsko_rosyjskiego_dialogu_i_porozumienia Portal Gazeta.pl: http://poznan.gazeta.pl/poznan/1,36001,9602982,_Polskie_obozy_smierci-na_tablicy... Portal Kurierwilenski.lt: http://kurierwilenski.lt/2011/06/01/grupa-ds-trudnych-bedzie-rozmawiac-na-Lotwie-o... Portal Onet.pl: http://wiadomosci.wp.pl/kat,1342,title,Historycy-o-tablicy-pod-Strzalkowem-to-prow... http://wiadomosci.onet.pl/kraj/-nowy-dyrektor-centrum-polsko-rosyjskiego-disalogu-i... Portal o partnerstwie wschodnim Eastbook.eu: http://eastbook.eu/2010/04/uncategorized/polska-rosja-nowe-otwarcie... http://eastbook.eu/2010/07/material/news/polska-8-07-2010-czy-potrzebna-nam-redef... www.msz.gov.pl/Komunikat,o,wynikach,pracy,posiedzenia,wspolnej,Polsko-Rosyjskiej... Portal Polskatimes.pl: http://www.polskatimes.pl/fakty/341915,powstanie-polsko-rosyjskie-centrum-dialogu... Portal PolskieRadio.pl: http://www.polskieradio.pl/5/3/Artykul/368984,Nalecz-tablica-w-Strzalkowie-to-pro... Portal Spraw Zagranicznych PSZ.pl: http://www.psz.pl/index/php?option=com.content... Portal TVP.info: http://tvp.info/informacje/polska/tablica-zdjeta-sprawe-bada-policja... Portal Wiadomości24.pl: �96 IWONA KABZIŃSKA www.wiadomosci24.pl/artykul/polsko_rosyjska_grupa_do_spraw_trudnych_ 68... Portal WP.pl: http://wiadomosci.wp.pl/kat,1329,title,Ta-afera-zakonczy-sie-konfliktem-Polska-Rosja... http://wiadomości.wp.pl/kat,1342,title/Zbiera-sie-Polsko-Rosyjska-Grupa-ds.-Trudnych Portal Wprost.pl: http://www.wprost.pl/ar/265891/Powstanie-Centrum-Rosyjsko-Polskiego-Dialogu-i... Portal Wyborcza.pl: http://wyborcza.pl/1,75515,8944392,Centrum_Dialogu_i_Porozumienia_w_budowie... http:info.wyborcza.pl/temat/wyborcza/centrum+polsko-rosyjskiego+dialogu+i+poro... http:wyborcza. pl/1,76842,8122603,Polska_Rosja_jak_Polska_Niemcy_poroz... http://wyborcza.pl/1,75515,9148730.Nie_wystarczy_wiedziec.html http:wyborcza.pl/1,75477,858722,Rosja_blizej_Polski_tylko_po_co_html http://wyborcza.pl/1,91446,9608705,Wkrotce_inauguracja_Polsko_Rosyjskiego_Centrum.. http://info.wyborcza.pl/temat/wyborcza/polsko+rosyjska+komisja+ds.trudnych http://wyborcza.pl/1,75478,9169392 Wikipedia: http://pl.wikipedia.org.wiki/Polsko_Rosyjska_Grupa_do_Spraw_Trudnych... IWONA KABZIŃSKA POLISH-RUSSIAN DIALOGUE. FIELDS OF COLLABORATION, HOPES AND LIMITATIONS Keywords: Poland, Russia, Cooperation, Dialogue, Difficulties, Media Recently, there have been in Poland and in Russia a lot of rumor about necessity of changes in Polish-Russian relations, overcoming the conflicts and conducting the systematic dialogue. In 2008, after a several year break, the Polish-Russian Group on Difficult Matters started its activities. In 2011 there was established Polish-Russian Centre for Dialogue. Both of these institutions focus among others on the development of scientific cooperation between Poland and Russia, publication of works on the history of both countries and Polish-Russian relations, popularization of cultural heritage of Poles and Russians as well as on making a young generation interested in the Polish-Russian matters. Support given to the idea of dialogue is supposed to ease the influence of negative stereotypes and prejudices in Polish-Russian relations. The author is skeptical about idea of dialogue in the international relations, even though she thinks such activities have significant meaning. This article discusses the strategies of historians’ debates as well as what Polish and Russian societies expect from the dialogue conducted by scientists and politicians. It shows how mass medias popularize the idea of dialogue and shape Polish-Russian relations. The author positively evaluates that no references are made to the idea of Slavic commonwealth in official documents and talks concerning the Centre for Dialogue. This idea has never been popular in Polish society, and on the other hand, in Russia the concept of Slavic commonwealth included (and still does) mainly Eastern Slavs. Translated by Jarosław Derlicki Adres Autorki: Prof. dr hab. Iwona Kabzińska Instytut Archeologii i Etnologii PAN al. Solidarności 105, 00-140 Warszawa e-mail: red_etno@iaepan.edu.pl �