49 50 4499 https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/8f935bec3aaf264c4c3878898434f9e1.jpg 0bab4da7da1c15f10fd52c93bb0c14a2 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Po grzybobraniu / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Sulęczyno (woj. pomorskie) Subject The topic of the resource zbieractwo ; rzemiosło ; wikliniarstwo ; Pomorze Description An account of the resource fotografia przedstawia dwie kobiety i mężczyznę siedzących na ławce przed domem; przed nimi na stołku stoi kosz półkolisty z grzybami Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1987 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_18.11.V_G.4.12.5_01 kosz kosz półkulisty kosz ręczny kosz roboczy okolice Kartuz plecionkarstwo rzemiosło Sulęczyno transport lądowy transport ludzki wikliniarstwo https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/b706a15c0eb9fbe21274097e0e4c3f4a.pdf 8ba861362171415ff94646dbb14d9273 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4248 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1950 Subject The topic of the resource sztuka ludowa - konferencje Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3959 Title A name given to the resource Po I Ogólnopolskiej Konferencji Naukowej w Sprawie Badań na Sztuką / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1950 t.4 z.7-12 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1950 t.4 ,z.7-12; s.97-99 Creator An entity primarily responsible for making the resource Reinfuss, Roman Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text PO I OGÓLNOPOLSKIEJ KONFERENCJI NAUKOWEJ W SPRAWIE BADAŃ NAD SZTUKĄ ROMAN Jako jeden z e t a p ó w przygotowawczych, przed m a j ą c y m się odbyć w n i e d ł u g i m czasie Kon­ gresem Nauki, zorganizowana została przez P o d s e k c j ę B a d a ń Sztuki oraz kierownictwo P a ń s t w o w e g o Instytutu Sztuki — Pierwsza Ogólnopolska Konferencja Naukowa w Sprawie B a d a ń Nad Sztuką, której obrady odbywały się w Krakowie na Wawelu w dniach od 11 do 16 grudnia 1950 r. Rozbudowany program Konferencji prócz obrad o charakterze plenarnym, p r z e w i d y w a ł podział uczestników na szereg Sekcji, w ś r ó d których była również czynna Sekcja Sztuki L u ­ dowej. Członkowie tej Sekcji bądź obradowali we w ł a s n y m gronie, bądź w e d ł u g ustalonego z g ó r y harmonogramu brali udział w obradach innych Sekcji, j a k Sekcji Sztuk Plastycznych lub Sekcji Muzyki. W ramach w ł a s n y c h prac Sekcji Sztuki L u ­ dowej w y g ł o s z o n e zostały dwa referaty, z któ­ rych pierwszy pod t y t u ł e m „Zagadnienia meto­ dologii badań nad sztuką l u d o w ą " opracował Prof. D r . Eugeniusz Frankowski, drugi zaś , 0 organizacji b a d a ń nad sztuką ludową" D r . Roman Reinfuss. ; Zagadnienie sztuki w referacie swym ujmuje Prof. Frankowski jako jeden z rodzajów działal­ ności ideologicznej człowieka społecznego, jako specyficzną f o r m ę poznania ś w i a t a i aktywnego oddziaływania w celu jego zmiany. W społeczeń­ stwach pierwotnych sztuka nie w y s t ę p u j e w po­ staci w y o d r ę b n i o n e j lecz stopiona jest w jedną całość z innymi dziedzinami nadbudowy ideolo­ gicznej j a k wiedza i religia. Dopiero w społe­ c z e ń s t w a c h klasowo zróżnicowanych, w związku z n a s u w a j ą c y m się podziałem pracy, n a s t ę p u j e wydzielenie sztuki jako osobnej kategorii ideo­ logicznej i j e j dalsza specyfikacja. Między sztu­ ką ludową a nieludową nie ma różnic jakościo­ wych tylko ilościowe które sa n a s t ę p s t w e m podziału społeczeństwa na klasy i różnego tem­ pa rozwoju historycznego. REINFUSS Stojąc na gruncie leninowskiej teorii odbicia, s c h a r a k t e r y z o w a ł autor jako błędne p o g l ą d y lansowane przez naukę burżuazyjną, t r a k t u j ą ­ ce sztukę jako zjawisko autonomiczne rządzą­ ce się w ł a s n y m i prawami niezależnymi od w a r u n k ó w ekonomicznych i społecznych i pod­ kreślił z całym naciskiem, że sztuka jest f o r m ą odbicia bytu społecznego w świadomości ludz­ kiej. Sztuka jako jedna z gałęzi ideologicznej nadbudowy posiada charakter klasowy. Propa­ g u j ą c pewne idee staje się ona w a ż n y m orężem w walce klasowej i jednym ze środków przy­ czyniających się do praktycznego przeobraże­ nia rzeczywistości. W dalszym ciągu swego referatu przeszedł autor do omawiania badań sztuki ludowej pod­ j ę t y c h na terenie Z w i ą z k u Radzieckiego. Przed­ stawił organizację i szeroki zasięg badań tere­ nowych, s c h a r a k t e r y z o w a ł stosowane tam sposo­ by wykonywania opieki nad ludową t w ó r c z o ś ­ cią a r t y s t y c z n ą i przemiany j a k i m t w ó r c z o ś ć owa ulega w społeczeństwie socjalistycznym. W związku ze sztuką ludową w Polsce oma­ wiał Prof. Frankowski ogólne warunki, w j a ­ kich rozwijała się ludowa twórczość arty­ styczna w ciągu ostatniego stulecia. Przedsta­ wił w skrócie stan badań dotychczasowych nad sztuką ludową, wskazał na konieczność uwzględniania w przyszłych badaniach podłoża historycznego i powiązania ich z pracami hi­ storyków, z m i e r z a j ą c y m i do ustalenia nowej periodyzacji opartej o p r z e ł o m o w e momenty przemian formacji społecznych. W k o ń c o w y c h ustępach referatu o m a w i a ł prelegent zagadnienie literatury i muzyki ludo­ wej, podkreślając potrzeby i osiągnięcia na od­ cinku ich badania i zajął się nieco szerzej scharakteryzowaniem opieki nad ludowym prze­ m y s ł e m artystycznym ze strony czynników państwowych. Referat D r . R . Reinfussa rozpadał się na dwie części. W części pierwszej o m ó w i o n y zo97 �stał i poddany krytycznej ocenie dorobek nau­ ki polskiej w dziedzinie badania sztuki ludo­ wej, od chwili gdy tematem tym zaczęto się u nas i n t e r e s o w a ć do czasów ostatnich, w drugiej zaś plan naukowych prac badaw­ czych w czasokresie o b j ę t y m przez plan 6-letni. O m a w i a j ą c dorobek dotychczasowy, autor podkreślił trudne warunki, w jakich rozwijała się nauka polska w okresie m i ę d z y w o j e n n y m , c h a r a k t e r y s t y c z n ą dla tego okresu bezplanow o ś ć poczynań, brak w y s i ł k u kolektywnego i p r z y p a d k o w o ś ć w y n i k ó w . D z i ś mimo, że na temat sztuki ludowej pisano sporo, istnieje wie­ le dziedzin prawie zupełnie n i e t k n i ę t y c h i zna­ czne obszary Polski nie zostały jeszcze prze­ badane. Ze w z g l ę d u na przemiany, jakim ulega w i e ś współczesna, intensywne prace ba­ dawcze kultury ludowej jako całości, a tym sa­ mym i sztuki ludowej, są jednym z najpilniej­ szych n a k a z ó w chwili. A k c j a badania sztuki ludowej powinna sku­ pić się dookoła P a ń s t w o w e g o Instytutu Sztuki, który podejmie zadanie wypracowania w dzie­ dzinie badania sztuki ludowej nowych metod opartych na założeniach materializmu histo­ rycznego, szeroko k o r z y s t a j ą c z dorobku nauki radzieckiej. Zagadnienie metodologiczne należy w y p r a c o w a ć w s p ó l n i e z etnografami, z a j m u j ą ­ cymi się badaniem kultury materialnej i w tym celu trzeba u t w o r z y ć specjalną komisję, skła­ dającą się z badaczy sztuki ludowej, etnogra­ fów, h i s t o r y k ó w sztuki i teoretyków-marksistów. Drugim zasadniczym postulatem jest inten­ sywne gromadzenie m a t e r i a ł ó w dokumentacyj­ nych przez zorganizowanie zakrojonych na sze­ roką skalę badań terenowych. Autor podał opracowany przez siebie plan tego rodzaju ba­ dań, obliczony na najbliższe cztery lata, w cią­ gu których systemem prac zespołowych przebadanoby 16 dużych okręgów, rozrzuconych na obszarze całej Polski. R ó w n o c z e ś n i e z badaniami terenowymi pro­ wadzić należy badania bibliograficzne w zakre­ sie, sztuki ludowej oraz r e j e s t r a c j ę zabytków tejże sztuki, przechowywanych w muzeach. Wykonanie n a k r e ś l o n e g o planu badawczego m o ż l i w e jest pod warunkiem posiadania liczeb­ nie w y s t a r c z a j ą c y c h kadr p r a c o w n i k ó w . Prelegent dokonał obliczenia obecnego stanu p r a c o w n i k ó w , m o g ą c y c h w z i ą ć udział w bada­ niach sztuki ludowej i w s k a z a ł na znaczne w tym względzie niedobory, w y n i k a j ą c e stąd, że młodzież unika s t u d i ó w etnograficznych, nie widząc w nich możliwości materialnego zabez­ pieczenia sobie przyszłości. Sytuacja uległaby zmianie n a lepsze, gdyby w placówkach nauko­ wych, jakimi s ą zakłady etnologii i etnografii przy uniwersytetach, w instytucjach nauko­ wych i w muzeach etnograficznych oraz wielodziałowych, powiększono ilość e t a t ó w dla pra­ c o w n i k ó w naukowych. Wynikiem prowadzonych w ciągu najbliż­ szych czterech lat prac badawczych pod koniec okresu objętego planem 6-letnim, będzie wzmo­ żona akcja wydawnicza, która obejmie publi­ kacje prac m a t e r i a ł o w y c h , opracowań mono­ graficznych oraz syntetycznych o charakterze podręcznikowym. W związku z w y g ł o s z o n y m i referatami wy­ wiązała się o ż y w i o n a dyskusja. Uwaga dysku­ t a n t ó w skupiła się g ł ó w n i e na referacie Prof. Frankowskiego, co jest zupełnie zrozumiałe ze w z g l ę d u na treść referatu, z a w i e r a j ą c e g o sze­ reg podstawowych s f o r m u ł o w a ń metodologicz­ nych, p o s i a d a j ą c y c h znaczenie ogólne. W toku dyskusji, która okazała się bardzo płodna, zo­ stało w y j a ś n i o n y c h kilka z a g a d n i e ń przez au­ tora bądź n i e u j ę t y c h w sposób w ł a ś c i w y , bądź przeoczonych. W związku z drugim referatem dyskutowana byłą prawie wyłącznie część pierwsza, obejmu­ jąca, j a k w s p o m n i a ł e m , krytyczne sprawozda­ nie z badań dotychczasowych. W, sprawie pro­ gramu prac na przyszłość, g ł o s y dyskusji ogra­ niczyły się jedynie do kilku zapytań. N a rozwi­ nięcie się szerszej dyskusji, niestety, brakło już czasu, a szkoda, gdyż zagadnienie należytego postawienia programu prac badawczych w na­ szej, zaniedbanej nieco dziedzinie, należy do spraw niesłychanie istotnych. P r z y s t ę p u j ą c do ogólnej* charakterystyki wy­ ników pracy Sekcji Sztuki Ludowej na Konfe­ rencji Krakowskiej stwierdzić należy, że wyni­ ki te — jakkolwiek z punktu widzenia organi­ z a t o r ó w Konferencji nie spełniły w całości po­ kładanych nadziei — niemniej były pozytywne. Z a r ó w n o w samych referatach, j a k i w dysku­ sji nad nimi ujawniono szereg niedociągnięć i b r a k ó w naszych prac nad zagadnieniami sztuki ludowej i to zarówno, jeśli chodzi o okres miniony, j a k też i obecny, przypadający j u ż na czasy powojenne. Zaniedbania te, leżące g ł ó w n i e w sferze za­ gadnień metodologicznych i problematyki, szczególnie ostro z a r y s o w a ł y się przez kon­ trast z tym, co w ostatnich latach zdołano osią­ g n ą ć n innych odcinkach sztuki. Podczas gdy np. historycy sztuki na swym odcinku pracy poczynili w ostatnim roku bardzo p o w a ż n e poa 98 • �s t ę p y w zakresie pogłębiania i rozbudowy no­ wych metod pracy naukowej, dokonali krytycz­ nego przeglądu całego dotychczasowego dorob­ ku pod k ą t e m widzenia rewizji dawnych prze­ starzałych poglądów, j a k i m i obciążyła naszą wiedzę nauka burżuazyjna, przeprowadzili stu­ dia nad n o w ą periodyzacją w zakresie sztuki, zebrali m a t e r i a ł y do zagadnienia narodowych i realistycznych tradycji w naszej sztuce — ba­ dacze sztuki ludowej nie zdołali jeszcze w swej dziedzinie p r z e p r a c o w a ć ani zagadnień meto­ dologicznych, ani nawet w y s u n ą ć nowej proble­ matyki. problem Masowości-sztuki ludowej), j a k i kwe­ stie związane z n o w ą periodyzacją w dziedzinie sztuki, zagadnienie realizmu w ludowej plasty­ ce, problem rodzimości i zapożyczeń, stosunek sztuki ludowej do prowincjonalnego rzemiosła artystycznego i sztuki amatorskiej, ludowa t w ó r czość artystyczna w społeczeństwie zmierzają­ cym do socjalizmu, wytyczenie w s k a z ó w e k dla ochrony ludowej sztuki i szereg innych. P r z y ­ puszczać należy, że po gruntownym przedysku­ towania podstawowych zagadnień, praca w dziedzinie badania ludowej sztuki nabierze no­ wego wyrazu i życia. Ustawiczna konfrontacja w y n i k ó w w ł a s n e j pracy z osiągnięciami w pokrewnych dziedzi­ nach nauki, prowadziła do przykrego uczucia, że na wielu odcinkach pozostajemy w tyle. Pewien impas w j a k i m znalazła się ostatnio nauka o sztuce ludowej w z w i ą z k u z tym, że praca na jej odcinku ograniczała się w latach powojennych g ł ó w n i e do b a d a ń terenowych i publikacji m a t e r i a ł ó w — odbił się ujemnie nie tylko na poczynaniach w ł a s n y c h Sekcji Sztuki Ludowej, ale i na n i e k t ó r y c h referatach opra­ cowanych na Konferencję K r a k o w s k ą przez in­ ne Sekcje. Pozytywnym wynikiem Konferencji jest przekonanie, wyniesione przez uczestników Sek­ cji Sztuki Ludowej, że n a j w a ż n i e j s z y m wska­ zaniem na najbliższe miesiące musi być sprawa ustawienia całokształtu zagadnień z w i ą z a n y c h ze sztuką l u d o w ą na nowej bazie teoretycznej, bazie, którą jest dla nas materializm dialek­ tyczny i historyczny. Przekonanie to znalazło s w ó j wyraz w po­ staci konkretnego wniosku, zgłoszonego w cza­ sie posiedzenia Sekcji Sztuki Ludowej, prze­ w i d u j ą c e g o zwołanie osobnej konferencji, na której możliwie najszersze grono badaczy sztu­ ki ludowej wraz z szeregiem zaproszonych spe­ c j a l i s t ó w z innych dziedzin ( h i s t o r y k ó w sztuki, prehistoryków, e t n o g r a f ó w , specjalistów z za­ kresu historii gospodarczej, socjologów i in­ nych) miałoby możność gruntownego przeana­ lizowania i przedyskutowania podstawowych zagadnień sztuki ludowej. W ś r ó d t e m a t ó w , które będą przedmiotem dyskusji w czasie planowanej konferencji, wy­ sunięte zostałyby z a r ó w n o podstawowe zagad­ nienia metodologiczne (definicja sztuki ludowej z punktu widzenia metody marksistowskiej, P r z y k ł a d e m m o ż e b y ć referat kolektywny Sekcji Sztuk Plastycznych na temat rodzimych tradycji w polskiej architekturze, malarstwie, rzeźbie i rzemiośle artystycznym, gdzie zagad­ nienie rodzimości zjawisk artystycznych rozwa­ żane było wyłącznie w płaszczyźnie twórczości nazywanej dawniej „sztuką wyższą", a którą w odniesieniu do sztuki społeczeństw klasowo zróżnicowanych byłoby może w ł a ś c i w i e j , w od­ różnieniu od sztuki ludowej, określać mianem sztuki „elitarnej". Artystyczny dorobek ludu mimo, że .niewąt­ pliwie zawiera w sobie znaczniejszy odsetek treści rodzimych od tego, j a k i odkryć m o ż n a w sztuce warstw uprzywilejowanych—w opra­ cowaniach p o w y ż s z y c h został zupełnie n i » uwzględniony. Odpowiedzialność za taki stal. rzeczy w dużej mierze spada na nas samych, gdyż zbyt późno i zbyt połowicznie zabierali­ ś m y się do uporządkowania w ł a s n e g o p o d w ó r ­ ka. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/acec723665eab778762cac9d1f9b9538.pdf 4b6f3ebbefe8d5595e8a2b7bdc883356 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4881 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1968 Subject The topic of the resource sztuka naiwna Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4527 Title A name given to the resource Po I Triennale sztuki naiwnej w Bratysławie / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1968 t.22 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1968 t.22 z.1-2: s.67-79 Creator An entity primarily responsible for making the resource Jackowski, Aleksander Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text II. 1. Louis Delattre, Wniebowstąpienie księcia Baudouina, ol. Aleksander Jackowski PO I T R I E N N A L E SZTUKI NAIWNEJ Oto kolejny s t o p i e ń w przedziwnej karierze malar­ stwa naiwnego — oficjalna konfrontacja naiwnej sztuki całego świata, p o ł ą c z o n a z u c z o n ą nad n i ą d y s k u s j ą . Kariera doprawdy ciekawa, p r z e k r a c z a j ą c a zdecydowa­ nie ramy zjawiska artystycznego, a s t a j ą c a s i ę faktem społecznym, k u l t u r o w y m . Po prostu m o ż n a j u ż m ó w i ć o i s t n i e j ą c y m r ó w n o l e g l e obok sztuki oficjalnej nurcie „ n a i w n y m " . M a on swoją publiczność, k o l e k c j o n e r ó w , i d e o l o g ó w i k r y t y k ó w , ma własnych m a r s z a n d ó w i a n i m a t o r ó w , a w i ę c i pewien określony wzorzec a t r a k c y j n y nie t y l k o dla odbiorcy, ale i dla samych malarzy, nierzadko s t a r a j ą c y c h się t y m właśnie wzorcem o k r e ś l i ć w ł a s n ą t w ó r c z o ś ć . Pierwsze w y s t a w y malarzy n a i w n y c h m i a ł y na celu zwrócenie u w a g i na pewien fenomen artystyczny, na l W BRATYSŁAWIE twórczość, k t ó r a z a s k a k i w a ł a s w o b o d ą rozwiązań, od­ m i e n n o ś c i ą w i z j i ś w i a t a , twórczość, k t ó r a raz jeszcze dowodziła, że znamiona sztuki nie zależą a n i od spraw­ nego r z e m i o s ł a , arii od k o n t y n u a c j i ustalonych reguł. J u ż awangarda p o c z ą t k u w i e k u c h ę t n i e p o w o ł y w a ł a się na wszelkie p r z y k ł a d y sztuki p r y m i t y w n e j , naiwnej, ludowej, dziecięcej, spontanicznej. — znajdując w nich potwierdzenie słuszności drogi, k t ó r ą k r o c z y ł a . Picasso, Klee, Apollinaire, a później Brancusi ś w i a d o m i e burzyli zastygłe kanony akademickich konwencji, t o r u j ą c drogę do wyzwolenia w y o b r a ź n i , do sztuki ś w i a d o m i e w s p ó ł ­ t w o r z ą c e j i i n t e r p r e t u j ą c e j ś w i a t l u b t e ż — przeciw­ nie — a p e l u j ą c e j do p o d ś w i a d o m o ś c i , do przypadko­ wego gestu. Malarstwo n a i w n y c h podobnie j a k rzeźba m u r z y ń s k a czy sztuka dziecka s t a w a ł y się sojusznikiem 67 �68 �ówczesnych poszukiwań, p o t w i e r d z a j ą c je, a niekiedy i inspirując. Dla odbiorcy jednak pierwsze manifestacje m a l a r ­ stwa naiwnego były niemal r ó w n i e s z o k u j ą c e j a k i sztu­ ka ich protektorów. W ramach p a n u j ą c e j konwencji realistycznej były nie do przyjęcia. Dopiero zrozumienie i oswojenie się ze sztuką w s p ó ł c z e s n ą pozwoliło poprzez jej pryzmat spojrzeć i docenić obrazy starego Celnika, Vivina czy Bomboisa. Były to jednak zjawiska w y b i t n e , do k t ó r y c h m o ż n a było stosować wysokie k r y t e r i a artystyczne. I , tak czy­ niono. Z biegiem czasu zainteresowanie n u r t e m sztuki n a i w ­ nej rosło, zaczęto dostrzegać coraz to n o w y c h malarzy, wystawiać ich prace, hołubić •— czasem w uznaniu rze­ czywistej wartości artystycznej, czasem dlatego, że m o ż ­ na ich było zaliczyć do k i e r u n k u , k t ó r y s t a w a ł się coraz bardziej modny. Okazało się, że „ n a i w n i " są niemal wszędzie. Odkryto ich t y l k o w p ó ł n o c n e j F r a n c j i ponad setkę, odkryto w Niemczech, Szwajcarii, Belgii, USA, Anglii, Jugosławii, ZSRR, Ameryce P o ł u d n i o w e j , Hisz­ panii, Grecji, Izraelu. Zjawisko nie było jednoznacznie o k r e ś l o n e , niemniej poprzez analogie do uznanych j u ż w a r t o ś c i f o r m u ł o w a n o je jako odrębny kierunek w sztuce, podbudowywano eoretycznie. Nurt „ n a i w n y c h " z wolna a u t o n o m i z o w a ł ię, odbierano go już nie w k o n t e k ś c i e z a i n t e r e s o w a ń ztuką awangardy, ale jako zjawisko samodzielne. Nie zokujące — gdyż w gruncie rzeczy ś w i a t w y o b r a ź n i aiwnych jest nader ograniczony i daleko m u do w i z j i rrealistów, Salvadore Dali, Maksa Ernsta czy M a gritte'a. Nie szokujące w i ę c na tle szybkich przemian, które zachodzą we w s p ó ł c z e s n y m malarstwie, a w r ę c z przeciwnie, s p r o w a d z a j ą c e skomplikowany obraz ś w i a t a do f o r m u ł prostych, naiwnych, czasem pociesznych i rzewnych j a k stara fotografia czy wspomnienie c y r k o ­ w y c h a t r a k c j o n ó w i l u n a p a r k ó w . W dramatycznej i go­ r ą c z k o w e j epoce p a t r z y m y na m a l a r s k i ś w i a t naiwnych j a k na f i l m y i zdjęcia z belle epoque. I w ł a ś n i e coraz w i ę k s z y dystans p o w s t a j ą c y m i ę d z y k s z t a ł t e m nowoczesnej sztuki a n a w y k a m i odbiorców s p o w o d o w a ł (zwłaszcza po ostatniej wojnie), że malar­ stwo n a i w n y c h przyjmuje się jako s z t u k ę ł a t w ą , odwo­ ł u j ą c ą się do w s p o m n i e ń , prostych s k o j a r z e ń . Dialektyka p r o c e s ó w z a c h o d z ą c y c h w kulturze s p r a w i ł a , że malar­ stwo naiwnych, odbiorowi k t ó r e g o u t o r o w a ł a d r o g ę sztu­ ka nowoczesna, obecne powodzenie zawdzięcza znużeniu s z t u k ą n o w o c z e s n ą . W y p e ł n i a ona, j a k m o ż n a sądzić, ż y w e jeszcze potrzeby sztuki narracyjnej, figuratywnej, sztuki o p o w i a d a j ą c e j o świecie, sztuki-bajki, sztuki po­ godnej i b u d z ą c e j u ś m i e c h zadumy lub rozbawienia. Malarstwo naiwne stało się w i ę c w istocie rzeczy j e d n y m z k i e r u n k ó w sztuki: omawiane w encyklope­ diach, p o d r ę c z n i k a c h , monografiach współczesnego m a ­ larstwa. Z n a l e ź l i się malarze zawodowi n a w i ą z u j ą c y z całą p r e m e d y t a c j ą do „ s t y l u naiwnego" (np. u nas M a r i a Anto). S p r z y j a j ą c a aura s p o w o d o w a ł a ujawnienie się w i e l u , nie zawsze najlepszych, t w ó r c ó w wypowiada­ j ą c y c h się w konwencji „ n a i w n e j " . Odkryto, a nawet p o w o ł a n o do życia c a ł e o ś r o d k i produkcji o b r a z ó w l u dowo-naiwnych. Zjawisko to szczególnie w y r a ź n i e daje się z a u w a ż y ć w J u g o s ł a w i i . W ostatnich latach zorganizowano też, obok licznych pokazów indywidualnych, w i e l k i e w y s t a w y narodowe ¡ n a i w n y c h Belgii, J u g o s ł a w i i , Polski, Czechosłowacji, �70 �Brazylii itp. i k i l k a n a p r a w d ę w s p a n i a ł y c h , liczących się w kronikach życia artystycznego, p o k a z ó w twórczości naiwnych całego ś w i a t a w Brukseli, Bazylei, P a r y ż u , Nowym Jorku, Rotterdamie, Baden-Baden, Frankfurcie n/Menem, Hannowerze, a ostatnio w ł a ś n i e w B r a t y ­ sławie. Wystawy te organizowano przede w s z y s t k i m z u w a g i na wartość a r t y s t y c z n ą sztuki n a i w n e j , w y b i e r a n o w i ę c przeważnie pozycje pewne, o ustalonej j u ż marce, ś w i a ­ domie k o n s t r u u j ą c p a n o r a m ę „ n a i w n e g o obrazu ś w i a t a " W tych wypadkach m i e l i ś m y do czynienia z w y s t a wami-koncepcjami O. B i h a l j i - M e r i n a . A . Jakovsky'ego, D. Mahlowa, A . Hernandeza i t d . O n i decydowali, oni zakreślali granice dość przecież niejasnego pojęcia „ n a i w ­ ności". Rzecz bowiem w t y m , że nie m a j a k i e j ś oderwanej kategorii n a i w n o ś c i , są jedynie dzieła, k t ó r e m y w da­ nym czasie i k o n t e k ś c i e u w a ż a m y za naiwne. M y — sto­ jący „z z e w n ą t r z " , m y — o c e n i a j ą c y to malarstwo czy rzeźbę z pozycji w s p ó ł c z e s n e j sztuki. Przy czym w a r t o pamiętać i o t y m , że o k r e ś l e n i e „ n a i w n a sztuka" nie jest w pełni adekwatne do rzeczy, k t ó r e się pod to po­ jęcie podciąga, że obok tego o k r e ś l e n i a u ż y w a się, często wymiennie, wiele i n n y c h : sztuka p r y m i t y w i s t ó w , m a ­ larzy niedzielnych, dnia s i ó d m e g o , czystego serca, n a i w ­ nych realistów. P o j ę c i a te przy t y m nie p o k r y w a j ą się w pełni i a k c e n t u j ą nieco odmienne k r y t e r i a w y b o r u . Naiwny realizm preferuje dobrotliwą obserwację świata, n a t r ę t n ą p r a c o w i t o ś ć w m a l o w a n i u szczegółów, bez hierarchii ich w a ż n o ś c i albo w ł a ś n i e z h i e r a r c h i ą nader szczególną i przez to n a i w n ą . A l e w p o j ę c i u t y m nie bardzo mieszczą się mistyczne n i e m a l wizje b i b l i j n e Trillhaasego czy fantastyczny ś w i a t Ociepki. A z kolei czy m o ż n a do niedzielnych malarzy zaliczyć Nikifora, z o b s e s y j n ą p a s j ą m a l u j ą c e g o od wschodu słońca do późnego wieczoru? A j a k k l a s y f i k o w a ć sztukę, k t ó r a jest d r a m a t y c z n ą p r o j e k c j ą życia w e w n ę t r z n e g o , p o d ­ ś w i a d o m y m niemal zapisem e t a n ó w l ę k o w y c h i n a t r ę c t w ? S z t u k ę , k t ó r a w y m i e r z a realnemu ś w i a t u s p r a w i e d l i w o ś ć , sądzi, karze, o s k a r ż a ? Czy t a k a twórczość, w swej f o r ­ mie p r y m i t y w n a , a w w i z j i ś w i a t a — naiwna, mieści się w ramach szeroko p o j ę t e j „ n a i w n o ś c i " ? I m więcej pytamy, t y m o d p o w i e d ź w y d a się t r u d ­ niejsza, a stosowane o k r e ś l e n i a coraz bardziej umowne. Problemy te r y s o w a ł y się w y r a ź n i e j u ż w poprzed­ nich ekspozycjach, ale z całą ostrością u j a w n i ł y się właśnie w Bratysławie. Dotychczas bowiem — j a k j u ż p i s a ł e m — w y s t a w y komponowano z m a t e r i a ł u znanego i w d u ż e j mierze powszechnie akceptowanego (przez e k s p e r t ó w ) . W B r a ­ t y s ł a w i e p o s t ą p i o n o inaczej. Organizatorzy zwrócili się do r ó ż n y c h osób i i n s t y t u c j i na c a ł y m świecie, prosząc o n a d e s ł a n i e k o l e k c j i prac. Nie precyzowano przy t y m w y r a ź n i e granic pojęcia. N a d e s ł a n y w odpowiedzi ma­ t e r i a ł nie zawsze b y ł reprezentatywny, niekiedy ogra­ niczał się do w y b o r u przypadkowego (Ameryka Płd.) albo dość n i e p e ł n e g o ( J u g o s ł a w i a , Francja, Szwajcaria), w k r a c z a ł w regiony kiczu i dyletantyzmu (np. rzeźba w dziale austriackim) czy t e ż amatorstwa bazującego na ś w i a d o m y m powielaniu s c h e m a t ó w sztuki w s p ó ł c z e s ­ nej (Indie). T r u d n a do uchwycenia w y d a w a ł a się też granica ze s z t u k ą l u d o w ą , i to nie t y l k o e u r o p e j s k ą (rzeźby drewniane w dziale w ę g i e r s k i m , szwajcarskie malarstwo S y b i l l i Neff k o n t y n u u j ą c e t r a d y c j ę malar- 71 �stwa z Appenzelle), ale zwłaszcza e g z o t y c z n ą — m a m t u na m y ś l i etiopski malunek s p e ł n i a j ą c y wszelkie w a ­ r u n k i „ n a i w n e g o " dzieła, a przecież n a l e ż ą c y do k r ę g u tradycyjnej sztuki ludowej (plemiennej?) tego k r a j u . Pewna p r z y p a d k o w o ś ć w szukaniu k o n t a k t ó w , w y n i ­ k a j ą c a z b r a k u d o ś w i a d c z e ń organizacyjnych, k t ó r a spo­ w o d o w a ł a , że n a d e s ł a n y m a t e r i a ł na Triennale nie zaw­ sze r e p r e z e n t o w a ł n a j w y ż s z e w a r t o ś c i , d a ł a niezamie­ rzone zapewne, ale niezmiernie ciekawe rezultaty. Z o ­ b a c z y l i ś m y rozległą p a n o r a m ę sztuki, k t ó r ą p o d c i ą g a się do o k r e ś l e n i a „ n a i w n a " , p r z e k o n a l i ś m y się raz jeszcze, jak umowna i trudna do ustalenia jest granica tej n a i w ­ ności. Okazało się, że dla n i e k t ó r y c h k o l e k c j o n e r ó w , którzy n a d e s ł a l i na apel o r g a n i z a t o r ó w posiadane prace, pojęcie sztuki naiwnej w r ę c z p o k r y w a się ze s z t u k ą a m a t o r ó w , d y l e t a n t ó w , a w n i e k t ó r y c h w y p a d k a c h do­ tyczy tylko kategorii formalno-stylowych, jako że p r z y ­ syłano i dzieła malarzy o nienagannym warsztacie p r o ­ fesjonalnym, ś w i a d o m i e p o d e j m u j ą c e pewne konwencje plastyczne. Trudna b y ł a w tych w a r u n k a c h praca j u r y , z w ł a s z ­ cza że w w i e l u Wypadkach nic się w ł a ś c i w i e nie w i e ­ działo o samym t w ó r c y . K i m jest? Na ile autentyczna jest jego w y p o w i e d ź ? Pytania bynajmniej nie o b o j ę t n e , na Zachodzie bowiem (a nawet w Polsce) i s t n i e j ą k o ­ mercyjne bodźce dla tworzenia takiej w ł a ś n i e naiwnej sztuki i liczne są p r z y k ł a d y ś w i a d o m e g o podjęcia przez amatora (czy nawet profesjonalistę) f o r m u ł y „ n a i w n e j " , jako tej, k t ó r a m o ż e z a g w a r a n t o w a ć r y n k o w y sukces. W B r a t y s ł a w i e j u r y s t a n ę ł o na stanowisku, że tego r o ­ dzaju prace, nie w y n i k ł e z w e w n ę t r z n y c h konieczności, a t y l k o z ś w i a d o m e g o w y b o r u konwencji, nie p o w i n n y się znaleźć na wystawie. 72 Sprawy, o k t ó r y c h t u m ó w i ę , s t a ł y s i ę też g ł ó w n y m tematem dyskusji, k t ó r a m i a ł a miejsce na t r z y d n i o w y m sympozjum zorganizowanym w czasie t r w a n i a wystawy. Inicjator i komisarz generalny Triennale, Stefan Tkać, p r ó b o w a ł l a n s o w a ć n o w y t e r m i n : „ i n s i t n e umenie" (der insiten Kunst, insitic art), z a s t ę p u j ą c „ n a i w n o ś ć " p o j ę ­ ciem w y w o d z o n y m z ł a c i ń s k i e g o t e r m i n u „ i n s c i t u s " — wrodzony, n i e ś w i a d o m y . Propozycja ta nie została jednak w dyskusji pod­ trzymana, w w i e l u b o w i e m j ę z y k a c h , m . i n . w naszym, t e r m i n ten jest nieznany, pozbawiony zaplecza skojarzeń. Choć k t o wie, czy nie trafniej niż inne o k r e ś l e n i a przy­ lega do charakteru samego zjawiska, podkreślając moment s p o n t a n i c z n o ś c i , w y n i k a n i a kształtu dzieła z „ w n ę t r z a " , z dyspozycji psychiki t w ó r c y . Czym jest jednak ta i n n o ś ć , s p o n t a n i c z n o ś ć czy „naiw­ ność". Zagadnienie to r o z w a ż a n o w k i l k u referatach i wypowiedziach. P o g l ą d y B i h a l j i - M e r i n a i Schmitsa znajdzie czytelnik na i n n y m miejscu, podobnie jak Piwockiego. W y p o w i e d ź Piwoekiego, k t ó r y b y ł jednym z p r z e w o d n i c z ą c y c h obrad, d o t y c z y ł a zresztą głównie samego sytuowania t w ó r c z o ś c i n a i w n y c h i sprecyzowania różnic m i ę d z y t ą t w ó r c z o ś c i ą a s z t u k ą l u d o w ą czy ama­ t o r ó w . G o r ą c e p r z y j ę c i e tego w y s t ą p i e n i a b y ł o nie tylko dowodem szacunku i sympatii dla polskiego historyka sztuki, ale i uznania dla k l a r o w n o ś c i m y ś l i , k t ó r e j nigdy nie za wiele, z w ł a s z c z a przy podejmowaniu tematu, k t ó r y j a k ż e ł a t w o prowadzi na manowce poetyckich s p o s t r z e ż e ń , mglistej metafizyki i r e t o r y k i . Referat niżej podpisanego s t a n o w i ł p r ó b ę klasyfikacji r ó ż n y c h postaw t w ó r c z y c h , spotykanych w zjawisku „ n a i w n e j " sztuki. S t a r a ł e m się w y k a z a ć , że w gruncie rzeczy m a m y do czynienia z co najmniej k i l k u odręb- �10 II 9 Israel Litwak, Stolorz, Dworzec w Times Square w Nowym Jorku, ol. II. 10. Maria Korsak, Widok na Pragę, Katowicach, akw., tusz. II. 12. Franciszek Kocielski, Pejzaż, tempera. �13 n y m i grupami twórczości, k t ó r e w s p ó l n i e oznaczamy pewnym u m o w n y m h a s ł e m . Czym i n n y m jest bowiem p r y m i t y w i z m w y n i k a j ą c y z izolacji k u l t u r o w e j t w ó r c y , czym i n n y m samodzielny sposób obserwowania ś w i a t a czy uleganie naporowi w y o b r a ź n i . S t a r a ł e m się dowieść, że granica „ n a i w n o ś c i " jest p ł y n n a , r e l a t y w n a i że za­ zwyczaj tak samo nazywamy rzeczy dość różne. K r y t y k literacki z Pragi Aleksy Kusak w swej w y ­ powiedzi p o d k r e ś l a ł , że w ł a ś c i w i e wszystkie cechy for­ malne sztuki naiwnej znaleźć m o ż n a w dziełach l u d o ­ w y c h i w sztuce dwudziestego w i e k u . A na pytanie, co Więc w y r ó ż n i a s t y l sztuki naiwnej, o d p o w i e d z i a ł : „ S ą d z ę , że charakteryzuje ją oscylacja, niejako zawieszenie m i ę ­ dzy s z t u k ą a kiczem, ś w i a d o m o ś c i ą a i n s t y n k t e m t w ó r ­ czym, wiedzą p l a s t y c z n ą a świeżością doznań, skostnie­ niem tradycyjnej t e m a t y k i a w e w n ę t r z n y m ś w i a t e m artysty, m i ę d z y jego t w ó r c z y m stosunkiem do ś w i a t a a obojętnością i p r o z ą w s p ó ł c z e s n e j cywilizacji. Ta oscy­ lacja s t a ł a się elementem podstawowym w k o n s t r u k c j i estetyki sztuki naiwnej." Dietrich Mahlow, d y r e k t o r galerii miejskiej w N o ­ rymberdze i j u r o r Triennale, zwrócił z kolei u w a g ę na przemiany zachodzące w nurcie naiwnej sztuki. Z a i n ­ t e r e s o w a ł y go naiwne kompozycje abstrakcyjne i kolaże n a d e s ł a n e na Triennale. „ N a s u w a się w i ę c pytanie — pisał w n a d e s ł a n e j wypowiedzi — czy m o ż n a łączyć po­ jęcie abstrakcji z n a i w n o ś c i ą ? " Dla w y j a ś n i e n i a tej sprawy i n t e r e s u j ą c y m o ż e b y ć przypadek W e r o n i k i K o k o t t , s p r z ą t a c z k i z Hamburga. Podobnie j a k Seraphine zaczęła m a l o w a ć w p o d e s z ł y m już wieku. Malarstwa przedtem w ł a ś c i w i e w ogóle nie znała i nie uczyła się go nigdy. Jej k w i t n ą c e b a r w a m i 74 malarstwo nie przypomina f o r m realnych. Od trzy­ dziestu j u ż chyba lat m a l u j e k w i a t y i doszła w nich do f o r m niemal abstrakcyjnych. Inaczej m ó w i ą c — po­ zostając n a i w n ą m a l o w a ł a to, co s p r a w i a ł o jej przy­ j e m n o ś ć , co w y n i k a ł o z istotnych potrzeb wewnętrznych. ... I n n y p r z y k ł a d —• t w ó r c z o ś ć pani M e h r g u t z Oslo (na wystawie pokazana w dziale niemieckim). Zaczęła ona na stare lata k o m p o n o w a ć k o l a ż e wycinane z kolorowych o b r a z k ó w w ilustrowanych pismach. Otóż w odróżnieniu od k o l a ż y Schwitersa, w k t ó r y c h poszczególne elementy w i ą ż ą się l u ź n o ze sobą, t w o r z ą c w ł a ś n i e w takim roz­ sypaniu szczególną k o m p o z y c j ę k w i e t n ą , u Mehrgut wszystkie elementy ściśle s ą ze s o b ą p o w i ą z a n e i tworzą k o m p o z y c j ę z w a r t ą , u z u p e ł n i a j ą c się tematycznie. M o ż n a by t u dodać, że zjawiskiem podobnym jest s ł y n n a Ursula w NRF, a u nas f a s c y n u j ą c e kompozycje b u k i e t ó w Felicji G ł o w a c k i e j , s t o j ą c e już na granicy p r z e d m i o t o w o ś c i i abstrakcji. Triennale b r a t y s ł a w s k i e p o s u n ę ł o n a p r z ó d rozważa­ nia i obserwacje nad s z t u k ą n a i w n ą , choćby przez ilość w ą t p l i w o ś c i i p r o b l e m ó w , k t ó r e się w y r a ź n i e zaryso­ w a ł y na wystawie. Najcenniejsze dla m n i e było wspólne o g l ą d a n i e i dyskutowanie poszczególnych działów i po­ zycji w y s t a w y , zwłaszcza u w a g i B i h a l j i - M e r i n a i Grochowiaka (z NRF) pozwoliły na p e w n ą konfrontacje; naszych s ą d ó w , opartych g ł ó w n i e o m a t e r i a ł polski, z p o g l ą d a m i zagranicznych a u t o r y t e t ó w . Niemniej cenie sobie w s p ó ł p r a c ę w j u r y k w a l i f i k u j ą c y m eksponaty, szczególnie z D. M a h l o w e m i E. L a n g u i . 2 Wydaje m i się jednak, że aby uczynić wyraźny krok n a p r z ó d , konieczne są j u ż nie impresje, nawet naj­ ciekawsze h i s t o r y k ó w sztuki, ale systematyczne, szeroko ��17 zarysowane badania w poszczególnych krajach oparte o stasowanie kombinowanych metod s i ę g a j ą c y c h do r ó ż ­ nych dziedzin n a u k i — od historii sztuki p o c z y n a j ą c , na etnologii, socjologii i psychologii k o ń c z ą c . N i m to n a s t ą p i , m o ż n a , j a k m n i e m a m , p o k u s i ć się o zarysowanie j u ż teraz pewnych w n i o s k ó w d o t y c z ą ­ cych w y s t a w i n a s t ę p n y c h Triennale. Wydaje się, że i s t n i e j ą w t y m w z g l ę d z i e dwie p o d ­ stawowe tendencje. Jedna — to d ą ż e n i e do pewnego puryzmu, do zachowania jednolitego oblicza stylistycz­ nego ekspozycji, druga — to rozszerzenie z a i n t e r e s o w a ń nie t y l k o na f o r m y w y r a ź n i e naiwne (zgodne ze sche­ matem franeusko-belgijsko-jugosłowiańskim), ale na wszelkie ciekawe (zjawiska p o j a w i a j ą c e się na obszarze twórczości nieprofesjonalnej. Jedna tendencja nie w y ­ klucza zresztą drugiej. W r ę c z przeciwnie, dopiero r e a l i ­ zacja problemowych w y s t a w t w ó r c z o ś c i nieprofesjonalnej może pozwolić na s p o k o j n ą o b s e r w a c j ę i w y o d r ę b n i e n i e prac, k t ó r e najbliższe s ą wzorcowi „ n a i w n e m u " . Czas j u ż n a j w y ż s z y dostrzec, że w nurcie nieprofesjo­ nalnym mieszczą się zjawiska ciekawe z a r ó w n o psycho­ logicznie, j a k i — przede wszystkim — artystycznie. A l e w y s t a w t a k i c h w ł a ś c i w i e nie ma, a u r z ą d z a n e co pewien czas pokazy a m a t o r ó w m a j ą z u p e ł n i e i n n y sens. S t a n o w i ą podsumowanie działalności jakiegoś ośrodka, grupy, ś r o d o w i s k a . O d p o w i a d a j ą na hasła z góry narzucone (czasem dość naiwne w swej d y d a k ­ tycznej koncepcji wychowania obywatelskiego przez sztukę). A gdyby i s t n i a ł y r ó w n i e ż w y s t a w y selekcjono­ wane pod k ą t e m widzenia w a l o r ó w artystycznych, u j a w ­ nić by m o g ł y inne oblicze sztuki spontanicznej, nie 76, zawsze ś w i a d o m e j , ale w a ż k i e j w życiu c z ł o w i e k a i cie­ kawej dla obserwatora. F o r m u ł a „ n a i w n a " , j a k b y ś m y nie chcieli jej rozsze­ rzać, nie wystarcza dla w y c h w y c e n i a wszystkich ważkich i i n t e r e s u j ą c y c h zjawisk w sztuce nieprofesjonalnej. I dopóki nie b ę d z i e się r o b i ć t a k i c h w ł a ś n i e wielokie­ r u n k o w y c h wystaw, nie l i m i t o w a n y c h ż a d n y m i z góry p r z y j ę t y m i definicjami, t r u d n o ś c i w y d a j ą się nieunik­ nione, gdyż trzeba ciągle r e z y g n o w a ć albo z ciekawych zjawisk t w ó r c z y c h , albo z czystości p r o f i l u wystawy. P e w n ą p r ó b ą takiego nowego spojrzenia na twórczość n i e p r o f e s j o n a l n ą b y ł a zorganizowana przed trzema laty w warszawskiej „ Z a c h ę c i e " w y s t a w a pt. „ I n n i . Od Niki­ fora do G ł o w a c k i e j " . A l e i tamta wystawa, choć przez t y t u ł s u g e r u j ą c a zjawisko szersze n i ż „ n a i w n o ś ć " , nie d a w a ł a p e ł n e g o rozpoznania, w y k r e ś l a ł a jednak pewne w a ż n e pogranicza m i ę d z y s z t u k ą n a i w n ą i ludową (zwłaszcza problem rzeźby), s z t u k ą p s y c h o t y k ó w i amatorów-naśladowców. Na Triennale b r a t y s ł a w s k i m •— j a k j u ż mówiłem — znalazły się prace bardzo r ó ż n e , zdecydowanie przekra­ czające najbardziej 'nawet tolerancyjnie p o j m o w a n ą gra­ n i c ę n a i w n o ś c i . B y ł y w i ę c t a m r z e ź b y z metalu, np. „Ko­ gut" Einy Rautaruoho (Finlandia) znakomicie zrobiony z łopat, kos, k ł ó d e k i w i d e ł . Swoistym p r z y k ł a d e m dosko­ n a ł e g o p o p - a r t u b y ł wspomniany j u ż abstrakcyjny kolaż G e r t r u d y M e h r g u t (NRF), typowe rzemiosło artystycz­ ne — metaloplastyka S ł o w a k a Zigmunda H u b a ć k a , pełne dramatycznej ekspresji sceny A b r a h a m a Levina (USA), typowo ludowa r z e ź b a W ę g r a A n t a l a H o r v á t h a , pogra­ nicze — j a k ż e trudno definiowalne — ze s z t u k ą schizo- �П. 17- Maria Lenczewska, О skarbach w bytowskim zamku, ol. II. 18. Leokadia Płonkowa, Sw. Jan Chrzci­ ciel, dl. II. 19. Marta Michałowska, Portret matki, ol. freników, p s y c h o t y k ó w — nasz Monsiel. Przy n i e k t ó r y c h obrazach np. Reginy Dapra (Austria) trudno b y ł o roz­ strzygnąć, nie o d w o ł u j ą c s i ę do z n a j o m o ś c i życia i psy­ chiki malarki, czy są one spontaniczne, czy też z z u p e ł ­ ną finezją i ś w i a d o m o ś c i ą n a w i ą z u j ą do „ n a i w n e g o " sposobu obrazowania. Niestety, n a d e s ł a n e w i a d o m o ś c i o twórcach b y ł y często w r ę c z znikome, a sama analiza formalna (zwłaszcza gdy n a d s y ł a n o j e d n ą l u b dwie prace) nie zawsze m o g ł a z a p e w n i ć w y c i ą g n i ę c i e p r a w i d ł o ­ wych wniosków. Element ś w i a d o m o ś c i w y s t ę p u j e zresz­ tą u wielu w y b i t n y c h „ n a i w n y c h " , i z biegiem czasu wyraźnie wzrasta. Tak w i d z ę d o s k o n a ł e malarstwo Ge­ neralice, Rabuzina, u nas — P ł o n k o w e j . Powstaje p r o ­ blem trudny jeszcze do r o z s t r z y g n i ę c i e — granic dzie­ lących n a i w n o ś ć n i e ś w i a d o m ą , od n a i w n o ś c i ś w i a ­ d o m e j . I jeżeli na naszym gruncie uznamy za znako­ mity p r z y k ł a d tej ostatniej obrazy M a r i i A n t o , to nie wolno zapominać, że istnieje jeszcze jeden rodzaj świa­ domego w y b o r u — p r z y k ł a d — P ł a s k o c i ń s k i . W y b ó r naiwnej konwencji przez dyletanta, amatora. Ś w i a d o m y wybór konwencji d a j ą c e j n a j w i ę k s z ą s z a n s ę sukcesu. Sprawa jest zresztą bardziej złożona, t u t y l k o sygnali19 18 żuję, że i w ś r ó d „ n a i w n y c h " spotyka się zapożyczenia od w y b i t n y c h i n d y w i d u a l n o ś c i „ n a i w n y c h " . Szczególnie widoczne jest to w J u g o s ł a w i i , gdzie s t y l G e n e r a l i ć a zaciążył i z a i n s p i r o w a ł cały k r ą g okolicznych malarzy, widoczne jest to jednak nawet i u nas w sporadycznych p r ó b a c h n a w i ą z y w a n i a przez mniej uzdolnionych amato­ r ó w do N i k i f o r a czy Ociepki. M y ś l ą c o przyszłości b r a t y s ł a w s k i e g o Triennale, c h ę t ­ nie w i d z i a ł b y m je w u k ł a d z i e nie t y l k o narodowym, ale i p r o b l e m o w y m . A w i ę c w y r a ź n i e w y o d r ę b n i a n e k r ę g i p o k r e w i e ń s t w i inspiracji, ukazywanie r ó ż n y c h n u r ­ t ó w , a nie zacieranie ich przez sprowadzanie do w s p ó l ­ nego m i a n o w n i k a . R o z w a ż a n i a te nie p o d w a ż a j ą jednak r o l i i sensu m i n i o n e j w y s t a w y . Nie t y l k o p o b u d z a ł a ona do refleksji, ale d a w a ł a s p o r ą s u m ę w r a ż e ń artystycznych; zawsze bowiem fascynuje z e t k n i ę c i e ze s z t u k ą p r o s t ą i w i e l k ą . I kto wie, czy nie na tych w ł a ś n i e p r z y k ł a d a c h n a j ­ ł a t w i e j dojrzeć istotny mechanizm twórczego aktu. Z p r a w d z i w y m wzruszeniem o g l ą d a ł e m p a t r o n u j ą c y w y s t a w i e autoportret Rousseau z Muzeum Narodowego w Pradze. Rola Celnika nie t y l k o w sztuce francuskiej, ale w całej naszej kulturze artystycznej wydaje się co­ raz bardziej w a ż k a . D o m i n o w a ł też nad c a ł ą w y s t a w ą . S p o ś r ó d k i l k u d z i e s i ę c i u innych bardzo ciekawych malarzy w y m i e n i ć by n a l e ż a ł o w ś r ó d t w ó r c ó w „ p r y m i ­ t y w n y c h " (nie upieram się przy s f o r m u ł o w a n i u ) chociaż­ by N a t a l i ę S c h m i d t o w ą z Czechosłowacji, z klasycznie „ n a i w n y c h " : Skurjeniego, F e j e ś a i Buktenica z Jugo­ sławii, t r o c h ę p o w t a r z a j ą c e g o już samego siebie Ge­ n e r a l i ć a ; F r a n c u z ó w : Bauchanta, V i v i n a , Bomboisa, 77 �20 Л. 20. Jan Lada, Śmierć Spartakusa, Unolit. II. 21. Adam Zegadło, Sw. Cecylia, drewno. 21 a z nie znanych mai d o t ą d •— Maurice'a G r i m a (piękne bajkowe sceny leśne) i Simona Schwartzenberga, t w ó r c ę ślicznie zinterpretowanej katedry Notre Dame. W ś r ó d o b r a z ó w niemieckich w y r ó ż n i a ł y się s w o j ą e k s p r e s j ą i p r y m i t y w n ą ż a r l i w o ś c i ą r e l i g i j n ą bliskie ś r e d n i o w i e c z ­ nym mistrzom obrazy Trillhaasego, p r z y w o d z ą c e t r o c h ę na m y ś l naszego O c i e p k ę . Trudno m ó w i ć o narodowych cechach sztuki „ n a i w ­ nej", w y r a ź n i e jednak widoczna jest cezura dzieląca narody o żywej jeszcze t r a d y c j i ludowej sztuki od k r a ­ j ó w u p r z e m y s ł o w i o n y c h , zurbanizowanych. Bardzo „ n a ­ rodowa" b y ł a ekspozycja w ę g i e r s k a , a t a k ż e i czecho­ s ł o w a c k a . Swoisty charakter m i a ł y prace z J u g o s ł a w i i , zresztą w dużej mierze s ł a b e i w t ó r n e ( w p ł y w Generalića, maniera szkoły w Kovacicach). Na i c h tle w y ­ r a ź n i e w y o d r ę b n i a ł y się zestawy takie j a k francuski, belgijski czy niemiecki. Francuski — w a l o r a m i m a l a r ­ skimi, r a d o s n ą o b s e r w a c j ą scenek jarmarcznych, ulicz­ nych, w e s o ł y c h miasteczek. Dział niemiecki k a z a ł m y ś l e ć o k r ę g a c h m i e s z c z a ń s k i c h , belgijski — dla mnie n a j ­ ciekawszy chyba z całej w y s t a w y , p o k a z y w a ł p o w a ż n ą , s k u p i o n ą f a s c y n a c j ę t e c h n i k ą , miastem. Szczególnie cie­ k a w y dla ś l e d z e n i a życia s t e r e o t y p ó w b y ł p e ł e n n a i w n e ­ go w d z i ę k u obraz fotografa nadwornego Louisa Delattre'a „Apoteoza księcia Baudouina". Podobnie j a k Aloys Sauter Delattre wychodzi z t r a d y c j i realistycznego m a ­ larstwa, a ściślej nawet — p o r t r e t u . Z u p e ł n i e urocze były w y r a ź n i e inspirowane l u d o w ą t r a d y c j ą p e ł n e w d z i ę ­ k u obrazy na szkle austriackiej nauczycielki, Helgi Muller. Nowością w y s t a w y b r a t y s ł a w s k i e j b y ł a liczna k o l e k ­ cja rzeźb. Pokazali je W ę g r z y , C z e c h o s ł o w a c y , J u g o s ł o - 78 �wianie, Polacy i Austriacy. Prace tych ostatnich prze­ kraczały już chyba g r a n i c ę r z e m i o s ł a i strasznej ama­ torszczyzny, inne w y r a ź n i e w y w o d z i ł y się z ludowej t r a ­ dycji. S ł o w a c y pokazali też dość zabawne f i g u r y z d r u ­ tu, prace r z e m i e ś l n i k a w y k o n u j ą c e g o p u ł a p k i na myszy. Najciekawsze b y ł y jednak poza w s p o m n i a n y m już f i ń ­ skim pop-artem r z e ź b y Zivkovica z J u g o s ł a w i i oraz na­ sze: Kudły, Czajkowskiego, L a m ę c k i e g o , ojca i syna Zegadłów, S k r ę t o w i c z a . Jak na tle w y s t a w y w y p a d ł w ogóle dział polski? Był chyba najbardziej r ó ż n o r o d n y , b u d z i ł duże zaintere­ sowanie. Poza N i k i f o r e m i O c i e p k ą naszych n a i w n y c h dotychczas nie znano, a poza t y m wydaje się, że dzięki temu, iż u nas są jeszcze n a p r a w d ę niezepsuci, auten­ tyczni malarze, t w o r z ą c y t y l k o dla siebie, a nie na po­ kaz czy s p r z e d a ż , całość naszej ekspozycji b u d z i ł a zaufa­ nie i zaciekawienie. Zestaw polski na wniosek I n s t y ­ tutu Sztuki i P a ń s t w o w e g o Muzeum Etnograficznego przygotował niżej podpisany, w y s t a w k ę liczącą b ą d ź co bądź ponad 50 pozycji z o r g a n i z o w a ł o z d u ż y m n a k ł a d e m starań i p r z e s ł a ł o Muzeum Etnograficzne, co w a r t o t u podkreślić chociażby dlatego, iż w katalogu informacja ta została w niefrasobliwy sposób po prostu p o m i n i ę t a . Z prac polskich poza N i k i f o r e m i O c i e p k ą szczególne zainteresowanie budził R y b k o w s k i , M a r i a Korsak, M o n siel i M a r i a Lenczewska, a z r z e ź b H e n r y k i Adam Fot.: Jan Swiderski Adam 22 Zegadło: — il. 10—23; il. 1—9 dostarczone II. 22. Umywanie nóg, drewno Z e g a d ł o , K u d ł a oraz Zagajewski. W sumie dzieła 24 autorów. P o w a ż n y b y ł też nasz w k ł a d z a r ó w n o w pracy j u r y , j a k i w obrady sympozjum. Wygłoszono dwa referaty, prof. P i w o c k i p r z e w o d n i c z y ł w pierwszym dniu obrad. M o ż n a żywić n a d z i e j ę , że w n a s t ę p n y m Triennale udział nasz b ę d z i e nie mniejszy. Z a c h ę t ą m o ż e być i czynnik dodatkowy — ogromna serdeczność o r g a n i z a t o r ó w , k t ó r z y zrobili wszystko, aby u p r z y j e m n i ć nam pobyt. B y l i tak w t y m szczerzy i spon­ taniczni, j a k to w ł a ś n i e S ł o w a c y p o t r a f i ą . PRZYPISY 1 I Triennale d'art naif. Bratislava 1966. Organiza­ torzy: Povernictvo SNR pre Skolstvo a K u l t ú r u i Slov e n s k á Narodna Galeria; czasokres t r w a n i a wystawy 26.8 — 2.X.1966 r. Komisarz Generalny — Stefan T k a ć . Sympozjum o d b y ł o się w dn. 21—23.IX.1966. 2 J u r y m i ę d z y n a r o d o w e p r a c o w a ł o w s k ł a d z i e : Emile L a n g u i (Belgia) — p r z e w o d n i c z ą c y , Dietrich Mahlow (NRF), Aleksander Jackowski (Polska), Julia Szabó (Węgry), Miroslav Mićko, Stefan T k a ć , K a r o l Vaculik i A n d r e i Barcik (Czechosłowacja). 3 Jedynym p r z y k ł a d e m , na k t ó r y m ó g ł b y m t u się po­ w o ł a ć , jest zorganizowana w 1961 r. przez Gewerbemuseum w Bazylei w y s t a w a pt. „ L a i e n m a l e r " (Amatorzy), k t ó r a jednak, jak m o g ę w n i o s k o w a ć z katalogu, r ó w n i e ż p r e f e r o w a ł a k r ą g twórczości „ n a i w n e j " . przez Komitet polichr. Organizacyjny 11. 23. Zwiastowanie I Triennale N.M.P., drewno Naiwnych. polichr. 23 �II. Jerzy H 1. Heródek, Galeria drewno mai. Darowski E R O Był p a ź d z i e r n i k 1959 r. P r z e p r o w a d z a l i ś m y z ramienia Muzeum T a t r z a ń s k i e g o badania terenowe w powiecie nowotarskim. Trzeba b y ł o j u ż w r a c a ć , p r z e c h o d z i l i ś m y więc spiesznie przez L i p n i c ę W i e l k ą i j u ż t y l k o z n a w y ­ k u zajrzeliśmy przez w y b i t e okno do w n ę t r z a starej, opuszczonej c h a ł u p y . W m r o k u m o ż n a było dostrzec na zerwanej p o d ł o d z e sterty ż e l a s t w a , znoszonego obuwia, wszelkich osobliwości. W k ą c i e stał ś w i ą t e k , p r z y k r y t y kurzem, ale w y r a ź n i e świeżej roboty. Zaciekawieni w e s z l i ś m y do ś r o d k a . I tak zaczęła się z n a j o m o ś ć z gos­ podarzem chaty. W e d ł u g m e t r y k i nazywa się K a r o l Wójciak, ale w e wsi n a z y w a j ą go powszechnie H e r ó d e k . Trudno dziś dociec, s k ą d w z i ę ł a się ta nazwa, podobno H e r ó d k i e m nazywano już ojca i dziadka naszego r z e ź b i a r z a . U r o d z i ł 80 postaci, D E K się w 1892 r o k u , m a w i ę c 76 lat, ale nie wygląda na tyle. Postaci jest n i e w i e l k i e j , chudy, k r ę p y , pochylony do przodu, o r u c h l i w e j niespokojnej twarzy, skorej do szerokiego u ś m i e c h u i n a g ł y c h z a m y ś l e ń . Odziany po wiejsfcu, na nogach pepegi, na g ł o w i e stary, zniszczony w o j s k o w y kaszkiet, t y l e że z kieszonki przydługiego kabata s t e r c z a ł a fantazyjnie kolorowa chusta, a na szyi z a w i ą z a n e niedbale k r a w a t y . D w a , trzy, a n a w é t i cztery. Palce suto u p i e r ś c i e n i o n e d z i e ł a m i w ł a s n e j roboty. P o r o z u m i e ć się z H e r ó d k i e m nie b y ł o łatwo. Mowę ma b e ł k o t l i w ą , k a l e k ą , trzeba się dobrze wsłuchiwać, by pojąć, co m ó w i . M o ż e dlatego opowiada niechętnie o so­ bie i dawnych latach, a m o ż e dlatego, że cały wychylo­ ny jest k u temu, co jest i jeszcze b y ć m o ż e . Na gospo­ darnego nie w y g l ą d a . K i e d y ś m i a ł j a k ą ś tam odziedzi- �W H e r ó d k o w e j naturze jest i miejsce na chwilę sa­ m o t n o ś c i w graniu i tworzeniu, ale wielka siła ciągnie go do ludzi i do przygody. Unudzi sobie j e d n o s t a j n o ś ć pasienia a przychodzi czas wesel i o d p u s t ó w , to idzie we ś w i a t , ograniczony p r z e s t r z e n i ą k i l k u s ą s i e d n i c h dzie­ dzin, w ł ą c z y ć s w o j ą wesołość w l u d z k ą ochotę, popisać się n i e p o r a d n ą ś p i e w k ą , opowieścią, k t ó r ą t y l k o swoi a co u w a ż n i e j s i p o j ą ć p o t r a f i ą . Ten i ów ulituje się jego biedzie ś p i e w a c z e j , grosz j a k i rzuci. Chciwych nie l u b i , na p i e n i ą d z e się nie ł a k o m i , ale nie ma ich przecie w pogardzie: „ p i n i ą d z e to tyż chlyb" — mawia. To chadzanie ś w i a t a m i t r w a po k i l k a tygodni i d ł u ­ żej, czasem i dalsza droga wypadnie, gdy się uda p r z y ­ łączyć do pielgrzymki. Ciężka p r ó b a w y r o z u m i a ł o ś c i dla przychylnego gazdy, od w i e l u j u ż lat chlebodawcy He­ r ó d k a , a dla niego zaspokojenie na czas j a k i ś p ę d u k u przygodzie, wesołości człowieczej i w ę d r o w a n i u . L u b i też w ę d r o w a ć w y o b r a ź n i ą , gdy p r z e g l ą d a pisma z obraz­ k a m i w l i p n i c k i m domu k u l t u r y . I n s t y n k t s p o ł e c z n y o k r e ś l a jego p o s t a w ę etyczną. Jest w n i m g ł ę b o k a wrodzona dobroć, życzliwość dla ludzi Przyjdzie noc, to go ta siła podrywa z p o s ł a n i a i każe iść w jar bystrego potoku, by jego .niszczącą siłę ujarz­ mić. Buduje jazy, groble, zapory, żeby ludziom ziemi nie b r a ł o w czas powodzi. Nie ubliży nikomu, choćby czasem złość z w y k ł a , ludzka p o r w a ł a , gryzie wtedy r ę k ę w ł a s n ą , żeby t ę złość zdusić, po sobie nie okazać. Ta p r z y c h y l n o ś ć idzie szerzej i k u wszelkiemu stworzeniu. Zaszyje się, b y w a , na cały dzień w mroczny k ą t , by o p ł a ­ k a ć ś m i e r ć z a r ż n i ę t e g o koguta, k r z y w d ę w y r z ą d z o n ą k a ż d e m u stworzeniu. W t y m jest cały. II. 2. Heródek, Chrystus Zmartwychwstały, drewno mai. czoną ziemię, ale nie chciał jej u p r a w i a ć , zabrali ją więc krewniacy, co H e r ó d k a j a k się zdaje zbytnio nie zmartwiło. W o l a ł p r a c o w a ć jako parobek i pastuch u innych. W y m a g a ń d u ż y c h zresztą nie ma, a p r a c ę lubi. Bywa, że z w ł a s n e j w o l i niejedno sarn zrobi, brzeg potoka umocni, d r o g ę poprawi. A l e n a j w i ę c e j to l u b i wygnać „ g a d z i n ę " k u grapom, s k ą d szeroki w i d o k na Babią G ó r ę , z a ś p i e w a ć wtedy szeroko czy z a g r a ć p i s k l i ­ wie na skrzypeczkach, k t ó r e nosi p r z e w a ż n i e ze sobą. W graniu z a p a m i ę t u j e się cały, gra sobie a tej ubo­ giej muzie, k t ó r e j służy, grania tego bowiem po p r a w ­ dzie n i k t rad nie s ł u c h a , takie nieporadne, ś m i e j ą się więc z niego ludziska, a jeśli kto go s ł u c h a , to t y l k o dzieci. A l e w n i m jest w t e d y powaga w i e l k a i p r z e j ę c i e , oczy się m g l ą wzruszeniem. Gra na skrzypcach cudzej roboty, z prawdziwego zdarzenia, ale sam l u t n i k nieuczony, a wielce z a m i ł o w a n y w tej robocie, zrobił i n ­ s t r u m e n t ó w k i l k a n a ś c i e . Z drzewa smrekowego, p o ś c i ą gane d r u t a m i , t u i ó w d z i e b l a c h ą , n i e k t ó r e po r z e ź b i a r s k u piękne, choć do grania nieprzydatne. B y w a jednak, że ciągnie po nich smykiem, z a s ł u c h a n y w d ź w i ę k i , k t ó r e sam t y l k o słyszy. I w r z e ź b i e n i u . Rzeźbi, kiedy przyjdzie n a ń potrzeba i czas sposobny do tego (ale nigdy w niedzielę). Wtedy z a p a m i ę t u j e się w robocie, z a p a ł w i e l k i go ogarnia, w o ł a z p r z e c h w a ł k ą , w uniesieniu, że nic dla niego taka r o ­ bota „może i ś t y r y sto figur takich zrobić". Co zai w y r o b i , to pod siano k r y j e w szopie, by kto tego nie w y p a t r z y ł . I t y l k o w y r o s t k i wiejskie, ciekawe wszelkich osobliwości, co i raz w y p a t r z ą H e r ó d k o w e skarby, czy ludzie z miasta p r z y j a d ą , co jest, obejrzą i za t a n i grosz k u p i ą , bo moda się na H e r ó d k a zrobiła, o d k ą d rzeźby jego w 1966 r o k u pokazano na wystawach ludowej sztu­ k i w N o w y m Targu i K r a k o w i e (w Domach K u l t u r y ) , a w rok potem u k a z a ł y się o n i m w z m i a n k i i a r t y k u ł y Rzeźbi w i ę c H e r ó d e k m i l c z ą c e swe s k r z y p k i i „ p a n y " — bo tak nazywa ciosane czy raczej p r y m i t y w n i e w k l o c k u zaznaczone figury. Jednakie w etylu i odmien­ ne od tego, co d o t ą d znamy, ludowe w swej formie prostej i pierwotnej, ale wszelkiej tradycji dalekie. L u b i te swoje figury, a rzeźbi ich dużo, dumny z nich, ale i zawsze do przygany skory. Tych, k t ó r e za gorsze uzna lub n i e d o k o ń c z o n e , choć na pozór nic i m nie chy­ bia, gdy z i n n y m i p o r ó w n a ć , s p r z e d a ć nie chce, t a k i ma honor. S p r z e d a j ą c zaś pyta, prawie bezosobowo i pa­ t r z ą c m i m o „kielo dadzom?",. ale po prawdzie o pie­ n i ą d z e nie stoi, a o t r z y m a n y m i dzieli się z gazdą, od k t ó r e g o ma s t r a w ę i przyodziewek. 1 P i e r w s z ą w z m i a n k ę p o d a ł k r a k o w s k i tygodnik „ T e m p o " 27.VI.1966 r. N a s t ę p n i e — w „Przekroju" 21.V.1967 r. a r t y k u ł J. Bujaka. Ze sprostowaniem w y ­ stąpił J. Darowski na ł a m a c h „ T y g o d n i k a Powszechne­ go" 2.VII.1967 r. (wobec niezamieszczenia sprostowania przez „ P r z e k r ó j " ) . D r u k o w a n y obecnie a r t y k u ł J. Darowskiego n a d e s ł a n y został do redakcji w początku czerwca 1966 г.; ze w z g l ę d u na p r z e s u n i ę c i e numeru, do k t ó r e g o był przygotowany, ukazuje się dopiero obec­ nie. P o d k r e ś l a m y ten moment, gdyż w ł a ś n i e p. Jerzemu Darowskiemu p r z y p i s a ć należy zasługę „ o d k r y c i a " He­ r ó d k a i zaopiekowania się n i m . Redakcja 81 �Rzeźbi w drzewie s m r e k o w y m (bo „ ś w i e r k " u g ó r a l i to modrzew), k r z e s z ą c s i e k i e r ą choć j a k i o k r ą g l a k i w y ­ r ó w n u j ą c nożem. S ą to p r a w d z i w e p i e r w o c i n y ludowej czy w r ę c z ludzkiej twórczości, t w o r y p o w s t a ł e z pier­ wotnej potrzeby p i ę k n a i i n s t y n k t u tworzenia. Postacie p o d ł u g o w a t e , wysokie czasem w y ż e j metra, j a k d y k ­ tuje m a t e r i a ł , prosty k u l i k . C a ł ą u w a g ę skupia na g ł o ­ wie świętego. T w a r z znaczy lekko zakrzesanymi szczegó­ ł a m i , oczy obwodzi mocnym w y r a z i s t y m k o n t u r e m . S ą to wszystko biskupie postacie, a n i o ł y ze s k r z y d ł a m i do­ p r a w i o n y m i z desek, Chrystus, d z i e r ż ą c y chorągiew w i e l k a n o c n ą w jedynej wwierconej ręce, m a ł e a n i o ł k i ledwie w y ł a n i a j ą c e się z k a w a ł k a drewna. A wszystko polichromowane dostarczonymi m u f a r b a m i olejnymi (bo z pierwszych farba ł u s k ą s p a d a ł a ) w bielach, czer­ wieniach i b ł ę k i t a c h . H i e r a r c h i ę postaci zaznacza wzrostem. Najwyższy więc zawsze. Pan Bóg będzie, Chrystus j u ż mniejszy, lecz od ś w i ę t y c h w i ę k s z y , a r c h a n i o ł y d u ż e a a n i o ł y m a ł e . K a ż d e m u nazwa jego przystoi, będzie to w i ę c M i k u ł a s z czy Wendelin, a, by ł a t w i e j , k t o zacz, r o z p o z n a ć , r z e ź b i a r z k a ż d e m u na k l o c k u dorysowuje, domalowuje czy r y t e m zaznacza p r y m i t y w n y a t r y b u t postaci. M a r c i ­ n o w i — dziecko, Jackowi — ledwo widoczny instrument muzyczny (pokazując go H e r ó d e k wpada w zachwyt i w k ó ł k o ś p i e w a : „ J a c e k chudy zagrał w dudy, Jacek chudy zagrał w dudy..."). 2 Nie s ą to wszystko w y o b r a ż e n i a , takie j a k i e spot­ k a ć m o ż n a w p r z y d r o ż n e j kapliczce czy kościele. „ P a n y " H e r ó d k a niczego nie n a ś l a d u j ą . S ą t w o r e m p r y m i t y w ­ nej, choć ż a r l i w e j w y o b r a ź n i . N i e rzeźbi ich dla s ą s i a ­ d ó w ani ido kapliczek. I nawet nie na s p r z e d a ż , lecz z w ł a s n e j potrzeby, dla siebie samego. Minęło j u ż k i l k a lat, j a k o b s e r w u j ę jego prace. Z m i e n i a j ą się szczegóły, ale w istocie rzeczy forma r z e ź b H e r ó d k a jest niezmien­ na. Nie podlega ewolucji, rozwojowi. Niezmienny jest 3 II. 3. Karol Wójciak — Heródek. II. 4. Skrzypce Heródka. ś w i a t jego d o z n a ń , w y o b r a ź n i a p i ę k n a , choć prymi­ tywna. H e r ó d e k coraz częściej zapada na zdrowiu. Nie jest już młody... Dobrze, że na stare lata znalazł ludzi, którzy cenią i l u b i ą jego r z e ź b y , k t ó r z y w p r y m i t y w n y m w i e j s k i m ś w i ą t k a r z u u m i e j ą dostrzec p i ę k n e g o człowie­ ka o g o ł ę b i m sercu. 3 2 B u j a k w cyt. w y ż e j a r t y k u l e trafnie z a u w a ż a , że: „Dziesięć kresek zielonych na figurze, k t ó r ą nazywa »Mojżesz«, to dziesięć p r z y k a z a ń . Trzy k r e s k i to gwoź­ dzie, k t ó r y m i Chrystus został p r z y b i t y do k r z y ż a , obok k ó ł k o czerwone, kolczaste — to korona cierpniowa. Czerwona plama to k s i ą ż k a w r ę k a c h Eliasza". R z e ź b y H e r ó d k a z a k u p i ł y do swych zbiorów: Mu­ zeum T a t r z a ń s k i e w Zakopanem, Muzeum i m . Orkana w Rabce ( w i ę k s z e kolekcje), Muzeum Etnograficzne w K r a k o w i e i P a ń s t w o w e M u z e u m Etnograficzne w War­ szawie. Fot. autor 3 82 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/c342bac573a5b5d1f728bc6e6545ca85.pdf 6d2a5e13c59ec8a30d5220923d6f74a4 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2250 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1990 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2087 Title A name given to the resource Pochwała intuicji / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty t.44 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty t.44 z.1, s.31-36 Creator An entity primarily responsible for making the resource Jackowski, Aleksander Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polski Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Aleksander Jackowski POCHWAŁA INTUICJI W twórczości intuicja odgrywa poważną rolę. Obok wrażli­ wości, wyobraźni, wiedzy, umiejętności, świadomości wyboru. Zmieniają się jedynie proporcje czynników. Zrozumiałe, że profe­ sjonalny artysta-plastyk w większym stopniu wykorzystuje swój obszar świadomości niż wiejski prymityw czy malarz naiwny, zdany na swój domysł, inwencję, właśnie intuicję. Inny jest też zasób wiedzy jednego i drugiego, a więc i stosunek do niej, do tradycji, widzianych wzorów. Można by zaryzykować twierdze­ nie, iż czym bardziej skonwencjalizowana jest twórczość jakiejś grupy czy społeczności, tym mniejszy w niej udział takich czynników, jak wyobraźnia, fantazja, intuicja. Widać to na przykładzie sztuki ludowej. Widać też na nieselekcjonowanych wystawach amatorów-plastyków. Jest to jednak ogromna różnica między jednym i drugim. Na korzyść sztuki ludowej. „ L u d o w i " naśladują też, to prawda, ale czynią to z pełnym pokryciem. Włączają swój głos w chór, świadomi swego miejsca, wiedząc co się śpiewa, kiedy, o czym, jak i poco. Włączają się ze swą inwencją w tradycję wspólną całej społeczności. Nie naśladują jej, ale współtworzą. Natomiast amatorzy bardzo często naśladują powierzchownie, nie widząc istotnych problemów sztuki, do której chcą się przybliżyć. Idea­ łem wielu jest kopia. Bywa, że z uśmiechem wyższości, a nawet wzgardy, patrzą na prace naiwne czy „inne", nie umiejąc dostrzec ich wartości. Jest to zapewne problem dla instruktora plastyczne­ go Domu Kultury, ale nie zmienia faktu, iż plastyka amatorska ma swoje poważne uzasadnienia — społeczne, psychologiczne, kulturowe. Wyraźnie to chcę podkreślić — funkcje amatorstwa plastycznego są wielorakie i ważne. Dotyczą także spraw artysty­ cznych, ale — podkreślam — nie ten aspekt decyduje o znaczeniu amatorstwa. Jest to sprawa niezmiernie ważna, jako że większość konflik­ tów, nieporozumień i wszelkich pretensji właśnie stąd się bierze, że amatorów ocenia się na tle plastyki profesjonalnej, a więc w tych samych kategoriach artystycznych. Jak młodszych braci, adeptów, rywali konkurujących o względy publiczności. Tymcza­ sem sens amatorstwa i jego waga polegają na tym, iż pomaga ono ludziom, daje satysfakcję, przybliża do problematyki kultury artystycznej, a nawet (i to jest bardzo istotne) rekompensuje niepowodzenia na innych obszarach życia. Ale amatorstwo staje się zjawiskiem niebezpiecznym, gdy rozdmuchuje urojone ambi­ cje, gdy wciąga w miażdżący tryb rywalizacji, zawiści, gdy daje poczucie doznanej krzywdy. Jest zjawiskiem wątpliwej wartości, a czasem nawet wręcz szkodliwym, gdy spojrzymy na nie z perspektywy edukacji plastycznej społeczeństwa. Bywa na­ miastką, przynosząc złudzenia obcowania ze sztuką, podczas gdy często jest to tylko obcowanie z przedmiotami o zewnętrznych atrybutach obrazu czy rzeźby. Pomińmy tu jednak rozważania na temat edukacji plastycznej społeczeństwa, funkcji plastyki amatorskiej i form opieki nad nią, pozostając przy właściwym temacie tego tekstu — w a r t o ­ ściach artystycznych. Umówmy się, mówiąc o wartościach artystycznych będziemy mieli na myśli nie powielanie już istniejących schematów, nie poprawne nawet powtarzanie wzorów, lecz propozycje twórcze, wnoszące coś nowego, własnego, osobistego. Nawet, gdy będzie to nie doskonałe, ale adekwatne w formie do możliwości twórcy. Takie propozycje dopełniają obraz sztuki naszego czasu, wnoszą do niej nowe wartości. Kiedy one występują? Szczególnie w dwóch sytuacjach, j e d n e j — która w istocie wykracza poza obręb amatorstwa, mimo że ze względów taktycznych może się czasem z tym ruchem utożsamiać — samodzielnego, świadomego wysuwania nowych propozycji twórczych (odwołam się tu do Van Gogha, Cezanne'a, Kandinsky'ego, Caldera, Маха Billa, Ipoustegui); i d r u g i e j , która nas właśnie interesuje w przypadku twórczości intuicyjnej. W pierwszej sytuacji mamy do czynienia ze świadomością, nawet nad-świadomością, z rozeznaniem sytuacji, dostrzeżeniem nowych dróg, nowej koncepcji sztuki (dlatego tak denerwuje, gdy się o tych wielkich twórcach mówi jak o amatorach, biorąc pod uwagę tylko fakt ich samouctwa) — w drugiej sytuacji przeciwnie, siłą inwencji jest nieświadomość, zawierzenie intu­ icji, często wręcz swoista blokada psychiczna pomagająca skupić się na własnych podnietach i wizjach, bez myślenia — a jak to będzie wyglądało? co powiedzą sąsiedzi, widzowie, artyści? Taką twórczość można zaliczyć do dwóch głównych kategorii, ugrun­ towanych już w estetyce i nazywanych dość powszechnie: sztuką naiwną oraz sztuką ekspresyjną, poza konwencjami kultury, zwaną — za słynną kolekcją Dubuffeta — Art Brut, a więc sztuką surową, nie uładzoną kulturą. Jedna i druga od chwili swych szokujących początków stały się pełnoprawnymi komponentami obrazu współczesnej sztuki. I jedna i druga — w skomercjalizowanym świecie stały się później naśladowanym wzorcem, stylem. I jedna i druga znalazły swą kontynuacje w prądach współczesnej sztuki. Naiwni — Rous­ seau, Bombois, Pirosmanaszwili, Nikifor stworzyli modę na naiwnych, na pseudonaiwnych, na obrazy w stylu naiwnym. Najlepszym tego przykładem są „naiwni" Jugosławii a zwłaszcza ze szkoły hlebińskiej, z wielkim majstrem Ivanem Generaliciem na czele. Ci spod znaku Art Brut (u nas wrzuca się ich do jednego worka ekspresji psychopatologicznej) — z n a l e ź l i kontynuatorów i wykształconych sojuszników wśród tzw. Nowych Dzikich. Jedych i drugich — tych autentycznych — łączy cecha wspólna: intuicja. Zastanówmy się więc nad sensem, nad istotą tego pojęcia. Zapytajmy kiedy można mówić o twórczości intuicyjnej? Otóż wtedy, kiedy głównym bodźcem twórczości jest nie wiedza, nie świadomość, lecz wewnętrzny impuls. Przeczucie formy. Intuicja jest wiedzą nieuświadomioną, przeczuciem formy, która jawi się jako rzeczywisty i często wręcz jedyny wyraz artystycznej myśli i wyobraźni. Twórca nie zastanawia się jaka konwencja mu najbardziej odpowiada, działa — tak się to nam z zewnątrz wydaje — direct, bezpośrednio. Umiejętność, skłonności każą mu znaleźć od razu formę wypowiedzi, którą później już tylko szlifuje. Twórcy intuicyjni nie szukają, nie próbują — oni jakby od razu wiedzieli czego chcą, dokąd idą. Zwłaszcza gdy impuls twórczy ujawnia się już wtedy, gdy człowiek jest dojrzały, gdy zaczyna późno (jak np. słynna malarka naiwna z Lublina Marta Michałowska), gdy potrzeba ekspresji plastycznej wiąże się z przeżyciami psychicz­ nymi, których jest wyrazem. Wracam tu do tego co już powiedzia­ łem, do pomocnej roli blokady psychicznej, kiedy to człowiek tworzy, by dać wyraz czemuś, co uważa za najważniejsze — idei, fantomom, lękom — kiedy jego dzieło jest tylko monologiem w samotności, rozprawą z Bogiem czy Szatanem. To, i tylko to, jest dla niego ważne, dlatego — gdy wyobraźnia łączy się z talentem, zdolny jest stworzyć dzieło o wielkiej sile wyrazu, wręcz porażające swoją odrębnością. Wystarczy, że przypomnę tu rysunki Monsiela, malarstwo Wnękowej, rzeźby Sutora i Zaga­ jewskiego. Intuicja, jako czynnik wyrzucony przed nawias (jak w mate­ matycznym równaniu) mówi nam jednak tylko o tym, że g ł ó w ­ nym bodźcem działania jest wyobraźnia. Gorejąca, impulsywna i kreatywna — u „ n a i w n y c h " czy tych spod znaku Art Brut, bądź ujarzmiona, podporządkowana świadomej woli twórczej. Taką intuicję przemienioną w świadomie akceptowaną formę ujrzymy w wielkiej sztuce Brancussiego, Chagala i Picassa, Morandiego i Wojtkiewicza, w filmach Felliniego czy Bunuela. Jednak intuicja, o której tutaj mówimy, różni się tym, iż połączona jest z niewiedzą, iż otwiera świat widziany i przeczuty przede wszystkim samemu twórcy, iż służy bardziej jemu w wyra­ żeniu nurtujących treści niż w konstrukcji formy, która mogłaby korespondując z prądami artystycznymi stać się nową, uświado­ mioną wartością. Intuicję „naszych" odróżnia od „wielkich" moment naiwności, często nieporadności. Wróćmy jeszcze na chwilę do różnic między „naiwnymi" a tymi z kręgu Art Brut. Nie ulega wątpliwości, że u naiwnych intuicja jest silniej powiązana ze świadomością ich dzieła, że 31 �II. 1 . Edmund Monsiel, „To jest Bóg... "rys/papier, 16,6 x 11,9 cm, 1957 г.; il. 2. E. Monsiel, Słowa Boga Ojca, rys. (papier,15,7 x 9,8 cm, 1955 г.; il. 3. Heródek, Matka Boska, drewno malowane, wys. 70 cm; il. 4. Maria Wnęk, Autoportret, akwarela, 42 x 29 cm 32 �33 �И. 9. Stanisław Zagajewski, Głowa płaczącego Chrystusa, fragm. ołtarza, ceramika wypalana. Muzeum Ziemi Kujawskiej i Dobrzyńskiej we Włocławku zaskoczeni efektem tego, co namalowali, przyglądają się nieraz ze zdumieniem swym obrazkom (Iwańska, Witkowska, Michałow­ ska, Wiśnios) i później już z dozą świadomości kontynuują formę zrodzoną jakby „poza nimi". Znając twórczość wielkiego Celnika, czy naszych: Nikifora i Ociepki, dostrzegamy u nich rozwój formy „intuicyjnie zaproponowanej", fiksację tego, co odbieramy jako ich styl. Natomiast w twórczości Art Brut — rzeźbienie Heródka, Szczypawki, Gołębiewskiej czy zmarłego ostatnio H o ł d y — pole manewru było mniejsze. Wydaje się wręcz, że forma ich dzieł była dla nich jedyną możliwą i próżno by ich namawiać, by coś uczynili inaczej. Twórcy intuicyjni, jak ich nazwano w 1988 r. na wystawie w Puławach, reprezentują tradycję, która liczy już okrągły wiek. Na początku nikt ich nie akceptował, nie rozumiał, zbyt daleko odbiegali od kształtu sztuki, którą można było zobaczyć dokoła. Dostrzeżenie, a później wręcz fascynacja obrazami największego z naiwnych mistrzów, Henri Rousseau, miała miejsce wówczas, gdy zaczęła dochodzić do głosu awangarda artystyczna przełomu wieku — w Paryżu, a potem i w innych centrach europejskich sztuki. Wtedy, gdy „ n o w a sztuka" łamała konwencję i nawyki artystyczne, samotna (osobna — j a k b y to powiedział Białoszewki) twórczość Celnika stanowiła dodatkowy argument, świadzący o tym, że twórczość może mieć wiele oblicz, że akademicka poprawność i wierność anatomii nie jest jedyną obowiązującą doktryną. Bujny rozwój nowych idei domagał się przewartościoania tradycji, nowych inspiracji. Była nimi rzeźba i maska ją I murzyńska, sztuka Cykladów, ale także i naiwna formuła świata, naiwna poetyka Rousseau, a później Seraphine Louis, Vivine'a czy Bomboisa. Nieco później nurt wyznaczony przez działalność dadaistów, surrealistów, fowistów i ekspresjonizm niemiecki uformował wrażliwość estetyczną, w ramach której zaczęto postrzegać w kategoriach artystycznych dzieła twórców alienowanych powstałe w szpitalach psychiatrycznych, przytułkach i więzieniach. Ale to, co w okresie „burzy i naporu" wiązało się z kształtowaniem się nowych postaw estetycznych, co było twór­ cze, szokujące, nowe — w latach pięćdziesiątych stało się już uznaną wartością, weszło w obieg komercyjny. Nastąpiło zatarcie granic między „naiwnością" jako autentycznym wyrazem osobo­ wości twórczej, a „naiwnością" — jako stylem, jako formułą użyteczną ze względów handlowych, czy też pozwalającą róż­ nym amatorom (i nie tylko amatorom) wypowiedzieć się w kon­ wencji łatwiejszej a modnej. We Francji, w Paryżu, w latach siedemdziesiątych 80 do 90% obrazów „ n a i w n y c h " sprzedawa­ nych w galeriach nastawionych na obrót taką sztuką stanowiły prace w stylu naiwnym, pseudonaiwne. Na tym tle Art Brut wyróżniał się dynamiką formy, zaskakującymi dziełami o dużym natężeniu ekspresji. Lecz powstanie takich kierunków w sztuce jak pop a zwłaszcza ruch „Die neuen Wilden" (nowych dzikich) sprawiło, iż także ten typ twórczości został włączony w mecha­ nizm rynku, oswojony, pozbawiony cech zaskoczenia. Zdezorie­ ntowana publiczność przestała odróżniać prawdziwych szaleń­ ców od inteligentnych, młodych ludzi bardzo trzeźwo uprawia­ �II. 10. Stanisław Zagajewski, ołtarz, ceramika wypalana, Muzeum Ziemi Kujawskiej i iDobrzyńskiej we Włocławku jących swą ekspresywną sztukę. Sztukę, która stała się stylem, formułą — a nie dramatycznym krzykiem w samotności. Ale nie tylko oswojenie przez kulturę sprawiło, że zarówno „naiwni", jak i ci z Art Brut wtopili się w krajobraz współczesnej sztuki, w dukt mody. Procesowi „ukulturalnienia" twórczości intuicyjnej towarzyszy jeszcze inne zjawisko — zanik autentycznej twórczości naiwnej, samorodnej. Widoczne to jest zwłaszcza w ostatnich latach. Dość powiedzieć, iż spośród licznej grupy twórców o cechach naiwnych, którzy takim blaskiem opromienili wystawy w Szczecinie i Wrocławiu I i II Trienale Plastyki Nieprofesjonalnej, większość umarła, inni „wysferzyli się", przestali malować. Pozostały jednostki. Ten sam proces obserwujemy w rzeźbie, którą zwie się u nas ludową, a którą, słusznie można by określić (jak to uczyniono w NRD) jako naiwną. Opublikowałem w jednym z zeszytów „Polskiej Sztuki Ludo­ wej" (3—4/1986) listę zmarłych twórców ludowych i naiwnych w latach 1980—86. Jest przerażająca. Nie ma już nikogo z rzeź­ biarzy, którzy pracowali jeszcze na potrzeby własnego środowis­ ka. Skończyli się „samorodni", „prymitywni". Spośród Art Brut ubył Sutor, pozostał już tylko Zagajewski, Wałęga, Wnękowa. Do działających naiwnych zaliczyć już można tylko, coraz bardziej rzemieślniczo sprawnego, Brożka, coraz starszych i coraz bardziej niedołężnych, Ludwika Więcka, Rusewicza. Nie chodzi o to, czy opuściłem kogoś; czy wystawa, jak choćby ta w Puławach, czy w Białymskoku (Przegląd Plastyki Amatorskiej) ujawni jeszcze 2 — 3 osoby. To cudownie, że są, ale nie zmienia to faktu, że zjawisko obumiera i to w szybkim tempie. 35 �Trudno dziś o nowego Heródka, żyjącego w zapadłej wsi, z dala od turystycznych szlaków, nie wyobrażam sobie nowego Nikifora, coraz mniej można oczekiwać po malarzach alienowanych — po prostu środki farmakologiczne, stosowane w terapii skutecznie uśmierzają — także ekspresję Art Brut. W tej sytuacji można powiedzieć, że duże znaczenie ma ujawnianie samorodnych talentów, czego doskonałym przykła­ dem są choćby pokazane w Puławach obrazy 83-letniego Sidora z Tomaszowa Lubelskiego Przegląd tak pomyślany ma również i ten walor, że zwraca uwagę zarówno amatorów, jak i publiczności na artystyczny aspekt, tak istotny w przypadku twórczości intuicyjnej. Nie wyczerpuje to jednak, jak już wspomniałem, problematyki ruchu plastyki amatorskiej, jest dotknięciem zaledwie jednego jej aspektu. Zapewne nie najważniejszego — j e ś l i mieć na uwadze rolę społeczną i humanitarną plastyki amatorskiej. Dlatego, jak sądzę, należałoby przemyśleć problem tej plastyki w obecnej sytuacji, mając na uwadze zarówno siły i środki, którymi dyspo­ nujemy w opiece nad tym ruchem, jak też i hierarchię celów. Sądzę, że przede wszystkim trzeba sobie odpowiedzieć na dwa pytania — jak działać, by amatorskie uprawianie plastyki było pożyteczne dla samych amatorów i, drugie pytanie, by pełniło rolę kulturotwórczą w środowisku. Jak to czynić, jakimi metodami? I kto, co ma robić? Sytuacja obecna jest diametralnie różna od tej, która się rysowała w okresie zainicjowania przeglą­ d ó w Trienale. Wtedy amatorzy byli kopciuszkami, nie mieli (nawet ci dobrzy) okazji, by się zaprezentować, by porównać swoje próby z próbami innych. Dziś amatorzy mają takich okazji aż za wiele. Powstają imprezy, przeglądy, różne biennale, z sen­ sem czy częściej bez sensu, bez myśli o tym, co impreza może dać amatorowi, ale za to reklamując tych, którzy tę imprezę organizu­ ją. Dochodzą i znane są od dawna problemy— uczyć, nie uczyć, a jeśli uczyć to kogo i jak, i kto ma to robić? Czy malowania, czy innych technik? Czy rzeczywiście podbechtywać pseudoartysty­ czne ambicje? Czy lepiej kierować je w inne strony, np. rękodzie­ ła? Jak na tle analizy możliwości kadry instruktorów Domów Kultury kształtować program ich działania? Drugi etap reformy podszeptuje też pewne sugestie. Dlaczego nie miałyby tam, gdzie istnieją po temu możliwości, powstać szkółki prywatne, ogniska II. 1 1 . Stanisław Hołda, Pod krzyżem, drewno, pakuły, wys. 71 cm Fot.: Ewa Kozłowska-Tomczyk — il. 4; Jan l zainteresowań. Odpłatne. Tym, którzy pożądają tych form w y ż y ­ wania się, należałoby zapewnić—jeśli się da — takie możliwości. Tak jest w wielu krajach. W Anglii, czy Szwecji, gdzie środki municypalne na kulturę starczą po temu, wystarczy by powstała grupa ponad 5 osobowa o określonym zainteresowaniu, byangażowano instruktora, fachowego kierownika. Ale tych grup jest wiele: jeśli kogoś interesuje sanskryt — uczy się go, jeśli historia — angażuje się historyka, kiedy indziej elektronika, inżyniera, psychologa, filozofa. U nas tradycyjnie uprawia się malarstwo. Mając inne szanse może część amatorów zajęłaby się innymi sprawami, tworzyła kluby, grupy nieformalne, bez zapi­ sów, list obecności, książki zajęć. Tu już konieczne są inne przemyślenia, dotyczące w ogóle form aktywności kulturalnej, programu działań Domów Kultury. Jeśli o tym wspominam, to po to, aby pomóc ludziom w znale­ zieniu satysfakcjonujących ich form pracy. Na przykład, czy w Warszawie udostępnienie niezwykłej, wspaniałej kolekcji — daru państwa Porczyńskich — nie mogłoby zaowocować t w o ­ rzeniem grup samokształceniowych, które zwrócone ku historii sztuki pozwalałyby mądrzej i głębiej przeżyć tę kolekcję, śledzić na doskonałych przykładach dzieje sztuki, prądów artystycznych? Trzeba przemyśleć formy wystaw, przeglądów, w które anga­ żują się Domy Kultury, placówki kulturalnej edukacji społeczeń­ stwa. Sądzę, że przy dużej obfitości różnych wystaw i pokazów amatorów także w restauracjach, kawiarniach, Klubach Prasy i Książki, w witrynach kwiaciarń itd. przeglądy organizowane sporadycznie przez Dom Kultury powinny mieć coś, co nazwał­ bym znakiem jakości. Powinno się utrwalić przekonanie, że na tych przeglądach może być nawet niewiele prac, ale reprezentu­ jących dobry poziom. Prac zarówno świadczących o pogłębio­ nym stosunku do sztuki, zrozumieniu problematyki artystycznej — jak i tych nielicznych — intuicyjnych, cieszących przede wszystkim oko wyrobionego widza. Nie odpowiadam na pytania, stawiam je tylko. Sądzę, że to jest obecnie najważniejsze — zorientować się w miejscu, w któ­ rym jesteśmy, w sytuacji kultury, w zachodzących procesach. Dostrzec złożoność zagadnień, różnorodność odpowiedzi, z któ­ rych każda może mieć swój sens, i jedna nie wyklucza drugiej. II. 12. Helena Szczypawka-Ptaszyńska, Jeździec, malowane Sieraczkiewicz — il. 9, 10; Jan Świderski — il. 1, 3, 5 — 8 , 11,12; Witalis Wolny — il. 2 drewno � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/ed4468a4940a9c60256f2eac5ef91a1e.pdf dfa96b99daaa69cd569e8aff6d489b16 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4443 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1975 Subject The topic of the resource kolekcjonerstwo Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4132 Title A name given to the resource Pochwała zbieractwa / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1975 t.29 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1975 t.29 z.1-2 ; s.3-8 Creator An entity primarily responsible for making the resource Jackowski, Aleksander Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Aleksander Jackowski 0.4 POCHWAŁA Hobbystów jest wszędzie coraz więcej, za granicą i u nas. Zrzeszają się w klubach i stowarzyszeniach, spo­ tykają na aukcjach i pchlich targach, wydają dziesiątki pism — dla wędkarzy, filumenistów, modelarzy, hodowców kanarków... Poczty wszystkich państw emitują wciąż nowe serie znaczków, z różnej okazji, kolorowe, atrakcyjne, często tak duże, że trudno je nalepić na kopertę, ale nie chodzi przecież o wygodę wysyłającego list, lecz o wielki rynek filatelistyczny. Znaczki te — jak giełdowe akcje — mają swoje kursy, notowania. Czym rzadsze, t y m są droższe i bardziej poszukiwane. Podobnie dzieje się z innymi przed­ miotami zbieractwa, a kolekcjonuje się rzeczy najróżniejsze: hotelowe nalepki, stare żelazka, podpisy idoli, o których za lat kilka wszyscy zapomną. Kolekcjonuje się także medale, plakaty, obrazy, wyroby sztuki ludowej. Hobbyzm jest w swej obecnej, masowej postaci pro­ duktem współczesnej cywilizacji, aktywnym wyrazem różnych zainteresowań, uczestnictwa w kulturze. Kompen­ suje rozliczne potrzeby człowieka — aktywności, gromadze­ nia, wyżywania się, wyróżniania. Zbierając, angażując się w jakimś kierunku — ludzie przeciwdziałają stanowi alie­ nacji, zagubienia, wypełniają pusty czas, stwarzają sobie cele w życiu, czasem tylko dodatkowe, czasem wręcz jedyne. Hobbyzm wprowadza inną hierarchię wartości, pozwalając jednostce osiągnąć satysfakcję wyróżnienia się w grupie społecznej, a zarazem wzmagając poczucie więzi z t ą grupą. Oczywiście — zbieractwo popierają, z czysto merkantylnych powodów, różne instytucje, zbieractwem można sterować — jak modą, to wszystko prawda, ale warunkiem koniecznym zbieractwa poważnego i nie chwilowego jest istnienie wśród ludzi odpowiednich dyspozycji i potrzeb. Zbierają ludzie w różnym wieku i z różnych kręgów społecznych. Młodzież i ludzie dojrzali, robotnicy i inteligenci. Niektóre zainteresowania mają charakter powszechny, jak np. filatelistyka, inne są popularne w określonych środo­ wiskach czy grupach wieku. Wśród górników na Śląsku dominuje hodowla gołębi i kanarków, emeryci chętnie hodują różne odmiany róż, kaktusów, młodzież zbiera znaczki pamiątkowe, turystyczne. Podjęcie świadomej decyzji zbie­ rania określonych przedmiotów zależy jednak nie tylko od zainteresowań, ale i od możliwości materialnych, finansowych i lokalowych. Zrozumiałe więc, że w naszych warunkach, zwłaszcza w dużych miastach, rzadko powstają wielkie księgozbiory, kolekcje rzeźb, obrazów, antyków. Częściej natomiast spotyka się zbiory plakatów, monet, druków (np. okupacyjnych), przedmiotów sztuki ludowej, jarmar­ cznej a nawet kiczu. Kolekcjonerstwo wynika z różnych motywów i zaspo­ kaja różne „piętra" potrzeb duchowych człowieka. Naj­ prymitywniejszą formą jest zbieranie dla samego zbierania. Znałem człowieka, który gromadził roczniki gazet wraz z książkami, które dodawano przed wojną, jako premię, prenumeratorom. Nie czytał ich, a gdy bomba padła na dom, ratował z gruzów właśnie te zakurzone stosy gazet i książek. Zbieranie dla samego zbierania może stać się nałogiem, ZBIERACTWA manią a nawet czynnością ograniczającą horyzonty myślowe' inteligencję, wrażliwość. Niemniej nawet takie hobby może pełnić funkcje pozytywne, stwarzając konkretny cel, anga­ żując czas, myśli i uczucia człowieka. Poważne kolekcjonerstwo przekracza ramy samego „hobby", wiedzie do umiłow&nia wybranej dziedziny zain­ teresowań, do pogłębienia wiedzy o przedmiocie. Zbieractwo bywa dla wielu swoistą szkołą, a nawet uniwersytetem. Niemiecki korespondent — poprzez swe zainteresowania zbieracze — stał się naprawdę doskonałym znawcą polskiej sztuki nieprofesjonalnej, węgierski eksporter win — eksper­ tem w dziedzinie karpackiego malarstwa na szkle, polski dyplomata: Antoni Wawrzyniak — znawcą sztuki indo­ nezyjskiej. Zbieractwo, którego początkiem było przypad­ kowe nawet zainteresowanie czy oczarowanie, wiodło do coraz większej dyscypliny naukowej, do konsekwencji w kształtowaniu profilu zbiorów. O ile jednak w zbiorach tego rodzaju wyraźnie dostrzec można, zwłaszcza na początku, pewną przypadkowość, brak wyraźnej koncepcji w pozyskiwaniu eksponatów, to zbiory specjalistów, towarzyszące ich określonym zainteresowaniom, są zazwyczaj świadectwem ich wiedzy i mają wysoką wartość naukową. Wymienię t u przykładowo niewielki, ale jakże istotny zbiór ceramiki prof, dr Romana Reinfussa, zbiór ceramiki dr Aleksandra Rybickiego czy ciekawy zestaw obrazów, zebranych w toku pracy klinicznej w Stroniu Śląskim przez psychiatrę, doktora Andrzeja Janickiego. Zjawiska tego rodzaju są czymś jakościowo innym niż masowy ruch hobbystów. Różnica polega na tym, że u źródeł masowego ruchu leży chęć zbierania, kompleto­ wania, posiadania — często czegokolwiek, chęć uczestnicze­ nia w całej ceremonii należenia do klubu, dokonywania wymian, targów, pozyskiwania upragnionych obiektów, podczas gdy kolekcje poważne, przemyślane — są rezultatem zainteresowań konkretną dziedziną, a nierzadko towarzyszy temu świadomość ich roli kulturowej, społecznej. Zbieractwo sztuki ludowej, a szerzej biorąc — przed­ miotów kultury ludowej i sztuki niezawodowej ma rozmaite źródła, co dobrze chyba pokazuje cykl zamieszczonych w t y m numerze artykułów. Zbieranie różnorodnych przedmiotów kultury ludowej wiąże się przeważnie z emocjonalnym stosunkiem do daw­ nych tradycji, do wartości, które chce się uchronić przed zapomnieniem. I na t y m właśnie polega różnica — nikt bowiem nie zbiera w t y m celu znaczków czy kart do gry, czy wizytówek. Nie przypadkiem wiele, jeśli nie większość tych kolekcji, stało się zaczątkiem regionalnych muzeów lub uzupełniło zbiory już istniejących. Zadaniem nad­ rzędnym przy tworzeniu takich kolekcji była więc świado­ mość ich społecznej użyteczności, tego że utrwalają dorobek regionu, ludu. Ten motyw przesądził o powstaniu bochnieńskich zbiorów Stanisława Fischera, kilkutysięcznej kolekcji pp. Chrząstowskich z Podegrodzia, prywatnego muzeum dr Balickiego z Łańcuta czy pp. Szymańskich w Zakopanem. 3 �Również umiłowanie sztuki ludowej, wartości ideowych i estetycznych, które w tej sztuce dostrzegano, prowadziło i prowadzi do tworzenia zbiorów. Szczególnie silnie uwidocz­ niło się to na Podhalu, oczywiście za sprawą Witkiewicza i mody na góralszczyznę. Zbierał sam Witkiewicz i Maria Dembowska, a nieco później Stanisław Barabasz, kopiując motywy i formy zdobnictwa, dekoracji malarskich. Mniejsze czy większe kolekcje rzeźb i obrazów na szkle z terenu całej Polski gromadzili artyści plastycy, jak chociażby Władysław Skoczylas czy Zbigniew Pronaszko, a w ślad za nimi miłośnicy sztuki. Moda na sztukę ludową w naszym trzydziestoleciu przyczyniła się do tego, że nie tylko u znakomitych współ­ czesnych plastyków znaleźć można w domu cenne rzeźby czy obrazy, ale i wśród studentów, architektów, przedsta­ wicieli wolnych zawodów. Prawda — dawniej zbierano w terenie, po wsiach, obecnie coraz częściej kupuje się w Cepelii, na kiermaszach regionalnych. Współczesną sztukę ludową i jarmarczną zbiera się, ponieważ jest ładna, dekora­ cyjna, ożywia mieszkanie, jest zabawna, „draczna". Waż­ ne — jest tania. To nawet bardzo ważne. Można przyjąć, że wielu ludzi, mogąc swobodnie decydować się na „styl" swojego mieszkania, wolałoby antyki czy naprawdę piękne meble nowoczesne, takie jakie widuje się na ilustracjach zagranicznych czasopism. Ale sztuka ludowa jest tania: kilka ptaszków, mata, rzeźba, garnek, tkanina, sztuczne kwiaty — i już pokój ma charakter — jest barwny, przy­ tulny. Przedmioty ludowe daje się przy tym łączyć z meblem cepeliowskim, ale i z meblościankami, a nawet wkomponowa­ nym we wnętrze antykiem. Taniość odgrywa tu dużą rolę i mimo wszystkich narzutów i wyśrubowanych cen — posłu­ żenie się przedmiotami rzemiosła i sztuki ludowej (czy cepeliowskiej) wciąż jest nieporównanie tańsze od wszelkiego innego sposobu urządzenia stylowego wnętrza. Jest to różnica rzędu co najmniej kilkudziesięciu tysięcy złotych. Skoro zaś coś jest ładne i niezbyt drogie, chętnie dokupuje się przy kolejnej okazji jeszcze jeden garnek, jeszcze jeden „Włocławek", jeszcze jedną rzeźbę. Powoli gromadzi się ich coraz więcej i rośnie pokusa, aby mieć jeszcze więcej. Zwłaszcza że jest to wciąż u nas kolekcjonerstwo na miarę zwykłego człowieka. Zbieranie sztuki współczesnej daje ponadto poczucie „uczestnictwa w kulturze", zmusza do samodzielnego wy­ boru, do określania swego stanowiska, sądów estetycznych. Wprowadza element rywalizacji z muzeami, chęć pozyskania prac tych twórców, których się szczególnie ceni. Wiąże się z tym satysfakcja, jaką daje kontakt z artystą. Wielu zbieraczy, jeśli nie większość, stara się kupić bezpośrednio od ludowego twórcy. Gdy mogą — jadą do wiejskich rzeźbia­ rzy, nawiązują z nimi serdeczne stosunki, czasem — wyko­ rzystują ich, czasem naprawdę pomagają. 0 Ale kontakt z twórcą daje coś więcej niż możliwoś tańszego kupna czy większego wyboru; zbieracz angażuje się emocjonalnie, śledzi losy i twórczość zaprzyjaźnionego artysty, staje się doradcą, mecenasem, przyjacielem. Tak Emil Zegadłowicz pomagał Jędrzejowi Wawrze, gromadząc w Gorzeniu bogaty zbiór jego prac. Co więcej, zamawiał konkretne tematy, a nawet zachęcił Wawrę do robienia „piecątek", co było herezją z punktu widzenia etnografa •— purysty, ale niezwykle ciekawe dla badania procesu twór­ czego, relacji między tradycją a inwencją, nie mówiąc już o tym, że dzięki Zegadłowiczowi sztuka nasza zyskała kilkanaście znakomitych drzeworytów (wydanych następnie w tece przez pisarza). Leonem Kudła opiekował się Karol Tchorek, wprowadził nawet go do Związku Polskich Artystów Plastyków. Zgro­ madził też dużą i nader pełną kolekcję dzieł kozienickiego rzeźbiarza, z której część znajduje się już w zbiorach Pań­ stwowego Muzeum Etnograficznego w Warszawie. 4 Nikifora „odkrył" i kupował artysta-plastyk Seweryn Turyn, później malarz Jerzy Wolff, autor pierwszego studium 0 krynickim Matejce, a po wojnie Andrzej Banach, który wraz z żoną dużo pomógł Nikiforowi, gromadząc przy t y m ogromną i wszechstronną kolekcję jego dzieł. Wydali oni dwie książki o Nikiforze, a prace jego pokazali na licznych wystawach w kraju i za granicą. Oczywiścio można t u wtrącić uwagę, że zbieranie nie zawsze jest filantropią, że kolekcja Tchorka czy Banacha w ciągu lat nabrała wartości, ale nie zmienia to faktu, że w Polsce (w odróżnieniu od Zachodu) motyw zysku pojawia się sporadycznie i to raczej w fazie późniejszej, gdy okazuje się, że tanio zdobyte dzieła warte są niewspół­ miernie dużo. Na ogół dominuje zainteresowanie sztuką 1 osobą twórcy. Zainteresowanie to bywa jednym z powodów powstawa­ nia zbiorów. Zimmerer wręcz mówi, że go nie interesuje „sztuka", alo dzieło jako wyraz osobowości, psychiki. Śledzi on rolę, jaką odgrywa twórczość w życiu ludzi. Dr Janicki gromadzi rysunki, rzeźby, obrazy, tkaniny — nie tylko dla ich wartości estetycznych, ale przede wszystkim ekspresywnych, emocjonalnych, widząc w nich wyraz osobo­ wości człowieka. Twórca — zaciekawienie jego osobą, sta­ nowi też ważny motyw w tworzeniu kolekcji pp. Erberów z Kielc, Jana Sznajdra z Konina czy Ferdynanda Kijak-Solowskiego z Krakowa. Nieco inną motywację, choć również nie „artystyczną" przedstawia Wojciech Siemion. Rzeźby, obrazy — są dla niego rodzajem „pamiątek", wiążą się ze wspomnieniami kontaktów z plastykami zarówno zawodowymi, jak i ludo­ wymi, naiwnymi. Szczególną, graniczną postacią kolekcjonerstwa i pasji naukowej, i artystycznej — jest gromadzenie nie samych obiektów, a sporządzonych przez siebie ich wizerunków. Jeszcze w początkach naszego stulecia fotografowała ludowe budownictwo Bronisława Kondratowiczowa, a Stanisław Ba­ rabasz rysował i kalkował to, co najciokawsze było na Podhalu. Władysław Skoczylas utrwalił w szkicowniku wszystkie kapliczki podhalańskie. A w czasach nam współ­ czesnych kapitalną kolekcję „strachów" sfotografował Jan Kurkiewicz. Lata całe chodził z aparatem po beskidz­ kich polach, wyszukując wciąż nowe obiekty. Rysunki „remontowe" na szybach dokumentował i zbierał fotografik toruński Jan Krippendorf, obrzędy, ceremonie sekt i róż­ nych wyznań utrwalił w pełnych ekspresji zdjęciach Adam Bujak. Niekiedy przedmioty o charakterze ludowym zbierane są w ramach zainteresowań obejmujących określoną tema­ tykę, np. obrzędową, myśliwską, regionalną czy historyczną. Wszystko, co dotyczy historii nowotarskiego powiatu, zwłaszcza z okresu ostatniego pięćdziesięciolecia, gromadzi w Nowym Targu pracownik PTTK Antoni Pajerski. Z terenu Rzeszowszczyzny duży i bardzo różnorodny zbiór ma doc. dr Franciszek Kotula. Krakowski plastyk Zbylut Grzywacz zbiera z kolei tematykę „końską". Rzeźby, obrazy i grafiki, ozdoby, pamiątki, a także ludowe zabawki czy wycinanki z motywem konia. Właśnie ta rozpiętość punktów widzenia i wyboru przedmiotów zainteresowań decyduje o tym, że kolekcjo­ nerstwo jest ciekawe, a czasem i cenne, że niejednokrotnie właśnie ono ratuje dla kultury pewne zjawiska, które inaczej skazane byłyby na zagładę. Przecież gdyby nie wspomniany t u Jan Kurkiewicz, o strachach wiedzielibyśmy bardzo niewiele. Żadne muzeum nie pomyślało nawet o dokumentowaniu ich, bo też nie mieściły się w tradycyjnym repertuarze etnograficznych muzeów i nie umiano spojrzeć na nie jak na obiekty intere­ sujące od strony artystycznej. Nie przypadkiem strachami zainteresował się mniej więcej w tym samym okresie, �w końcu lat pięćdziesiątych — Tadeusz Kantor, który za­ mierzał nawet wraz z Haliną Ptaszkowską zrobić wystawę „strachów", redaktor Irena Groszowa z „Gromady", na której apel nadesłano nawet sporo „strachów" z terenu, rzeźbiarz — Jerzy Jarnuszkiewicz, który namawiał redakcję „Polskiej Sztuki Ludowej" do podjęcia tego tematu. Alo tylko Kurkiewicz doprowadził zamysł do końca. Warto przypomnieć, że był on artystą grafikiem. Jest symptomatyczne, że na zjawisko to zwrócili uwagę przede wszystkim plastycy i to ci, o których najchętniej mówi się „nowocześni". Trudno t u więc mieć pretensję do muzeów, zwłaszcza że sam charakter tych z natury rzeczy szacownych instytucji skłania do myślenia konser­ watywnego, tradycyjnego. Muzea dokumentują bowiem przeważnie przeszłość, a z tego, co się dzieje współcześnie, wybierają wartości już uznane, ucukrowane, nie budzące sporów. Muzea działają metodycznie i fachowo, w myśl z góry ustalonych założeń. Obce im są wszelkie szaleństwa, ryzyko wydawania na wątpliwe zakupy społecznych pie­ niędzy, których nigdy nie za wiele. Muzea mają komisje, a wiadomo, że system komisyjny prawie zawsze powoduje obcinanie wszelkich skrajności. Zespół wieloosobowy, w którym na dodatek wielu członków stara się myśleć tak — jak ich zdaniem powinien myśleć przedstawiciel instytucji, którą reprezentują — często wybiera te wartości, które są już znane, sprawdzono. Dodajmy do tego konserwatyzm niektórych wybitnych specjalistów starszego pokolenia, którzy autorytetem swym również oddziaływali hamująco na politykę zakupów, dodajmy opieszałość w decyzjach o zakupie, w wypłatach, konieczność uzyskania różnych akceptacji — aby jasne się stało, dlaczego muzea, z powodów obiektywnych, a w każdym razie psychologicznie zrozu­ miałych, nie są forpocztą nowego. 7 Mówię t u oczywiście o muzeach etnograficznych, ra­ dykalne zmiany zachodzą bowiem w muzeach sztuki współ­ czesnej, które — wręcz programowo — zaczęły uczestniczyć w procesie kształtowania współczesnej twórczości. Otóż u nas muzea etnograficzne przy wielkich zasłu­ gach, których nikt nie neguje, nie zauważyły: ekranów ulicznych fotografów, malowideł strzelnic, lunaparków, karuzel, „sztuki" jarmarcznej, zaliczanej od razu do „kiczu", nie zauważyły okresów przejściowych pomiędzy strojem „tradycyjnym" a miejskim, lokalnych i czasem efemerycz­ nych mód i tylko niekiedy rejestrowały fakty nowej obrzę­ dowości (Bytom, Poznań). Oczywiście zarzut ton równie dobrze można odnieść i do instytucji zajmujących się bada­ niami terenowymi, nie chodzi t u jednak o rozwijanie tej tematyki, lecz o pokazanie dlaczego nawet w kraju o tak silnej sieci muzeów jak u nas, wciąż istnieje sens prywatnego zbieractwa jako czynnika uzupełniającego. 7 Zbieracz działa natomiast na innych prawach. Sam sobio jest panem, nikomu nie musi się tłumaczyć, co i dla­ czego zbiera. Ma prawo do ryzyka, do szaleństwa, które — czasem — może okazać się błogosławione, gdy się okaże, że w tym swoim pozornym szaleństwie zdołał dojrzeć to, co muzea spostrzegły już po fakcie, albo czego w ogóle nio dojrzały. Społecznie sytuacja jest t u z punktu widzenia Państwa bardzo wygodna. Kolekcjonerzy ratują na własny koszt ślady przeszłości i współczesności, a wiadomo, iż prędzej czy później większość tych zbiorów przejdzie do muzeów (w formie dotacji czy zakupów). 7 Chciałbym być dobrze zrozumiany. Nie atakuję po­ szczególnych muzeów, oceniam tylko sytuację obiektywnie istniejącą. Czy można ją naprawić ? Częściowo tak, i w ostat­ nich latach widać w yraźną zmianę na lepsze — ale częściowo nie, ponieważ w naszych warunkach finansowych muzea nie mogą być śmietnikiem* rzeczy byle jakich, ich prawo 7 do ryzyka musi być społecznie kontrolowane, a przepisy, nawet skądinąd uzasadnione, hamują inicjatywę ludzi. A sami ludzie ? Oni przecież decydują w końcu o wszyst­ kim. W muzeach są pracownicy, często po prostu urzędujący „od—do", wielu trafiło tam po studiach raczej przypadkowo czy z rozsądku, a nie z przemożnej pasji. Muzealnictwo, które kiedyś, w początkach swych było zamiłowaniem, stało się zawodem, jak każdy inny. Ale kolekcjonerstwo zawsze jest zamiłowaniem. Nie daje profitu, jest bezintere­ sowne. Prawda, zbieracz staje się czasem niewolnikiem swej kolekcji — ale nigdy urzędnikiem. Gdyby nie miał pasji do tego co robi, nie zbierałby. To chyba oczywiste. Śpieszę t u dodać, że znam i w muzeach cudownych ludzi, których nazwisk nie wymienię, raz — że znam przecież nie wsz5 stkich, dwa — że nie chcę utrudniać im życia. Ludzi autentycznie zaangażowanych, dbających o swe muzeum, o zakupy, nie patrzących na zegarek, mających czas na zajmowanie się konkretnymi twórcami, na prawdzi­ wą nad nimi opiekę. Współpracowało więc z Józefem Piłatem Muzeum Świętokrzyskie, kupowało jego rzeźby, wożono go do sanatorium, leczono... W Nowym Sączu opiekowano się Marią W nęk, w Sieradzu — Edwardem Korpą czy Fran­ ciszką Grala, we Włocławku — Stanisławem Zagajewskim i malarkami fajansu, w Zakopanem — Sutorem i malarzami na szkle, w Łęczycy zaś muzeum od początku patronuje rozwojowi tego ośrodka ludowej rzeźby. Nie muszę dodawać, że dzięki temu patronujące muzea mają naprawdę reprezen­ tacyjny wybór prac swych podopiecznych. 7 r Czasem opiekę sprawują inne placówki — Dział Plastyki Wojewódzkiego Domu Kultury we Wrocławiu dba o spra­ wy bytowe i właściwą „politykę" zakupów rzeźb przez muzea, opiekując się zwłaszcza Bolesławem Musiałem, Janem Zworskim i Józefem Lurką. Z twórcami ludowymi współpracuje P D K w Myślenicach, w Węgorzewie. Nie zmienia to jednak faktu, że i t u prywatny kole­ kcjoner wnieść może swój pozytywny wkład. Niektórzy zbieracze mają ścisłe i serdeczne kontakty z jednym czy kilkoma twórcami, zbierają nie tylko ich dzieła, ale i listy, zapiski ze spotkań, pomagają, radzą. W rezultacie nie tylko legitymują się zbiorami, ale i wiedzą o ludziach. Wykorzystu­ ją tę wiedzę w pracy naukowej czy publicystycznej, lite­ rackiej. Zbieractwo jest więc nie tylko prywatnym zaintereso­ waniem czy nawet nałogiem, ale i czynnikiem liczącym się w kulturze, wartym uwagi i pomocy zwłaszcza ze strony muzeów, dla których kolekcjoner może być sojusznikiem w ich działaniu. Bzecz tylko w tym, aby nie traktować zbieraczy jak uprzykrzonych konkurentów czy wrogów. Przykładów pozytywnych jest sporo, wymienię t u choćby spotkania z kolekcjonerami oraz pokazywanie ich zbiorów przez muzea (np. Narodowe i Etnograficzne w Krakowie oraz Warszawie). Współpraca taka może iść jednak znacznie dalej, warto kontaktować się ze zbieraczem-znawcą, zapraszać kolekcjo­ nerów do dyskutowania programów pracy, omawiania nowych nabytków. Zbieracz, zwłaszcza poważny, to natu­ ralny sojusznik muzeum, a nawet więcej... Nie zapominajmy, że większość zbiorów muzealnych powstała przecież w opar­ ciu o zbiory prywatne. Kolekcjoner t y m się bowiem różni od przypadkowego zbieracza kilku rzeźb czy obrazów, że docenia wartość swego zbioru, czasem nawet przecenia, stąd tak częste dążenia do przekształcenia prywatnej kolekcji w muzeum, w izbę regionalną — gdy nie ma po temu ani realnych warunków, ani sensu. Kolekcjoner jest do dorobku swego życia przywiązany. Naturalne jest, że z troską myśli o dal­ szych losach zbioru. Człowiek nawet gdy musi pozbyć się psa czy kota, stara się, aby trafił w dobre ręce. Cóż dopiero, 5 �gdy chodzi o kolekcję. Zrozumiałe, że zbieracz w pewnym momencie swego życia zaczyna myśleć o tym, aby eksponaty nie zostały rozproszone. Większość zbieraczy, których znam, widzi w przyszłości miejsce dla swych zbiorów właśnie w muzeum. Ale chcieliby mieć pewność, że ich dar nie zostanie rozproszony ani zniszczony. Kto wie, czy w szczegól­ nych sytuacjach nie wrócić więc do dawnej praktyki poka­ zywania ofiarowanych kolekcji w całości, bez rozpraszania ich po różnych działach, skazywania na niepewną wegetację w nie zawsze najlepiej urządzonych magazynach. Współpraca muzeów może polegać —- a są przecież już precedensy — na konserwacji cenniejszych obiektów w ob­ jętej opieką prywatnej kolekcji, w pomocy przy inwenta­ ryzacji, w dokumentacji fotograficznej, w uzyskaniu dla zbieracza przywilejów lokalowych, w staraniach o przyznanie specjalnej renty na starość itd. Wiem, że o tych sprawach myśli się w Ministerstwie Kultury, ale czasem nawet wyższa instancja nie jest konieczna, a wystarczy dobry klimat, serdeczność, rzetelność i dobra wola. Chciałbym t u dodać jeszcze jeden argument przema­ wiający ,,za" kolekcjonerstwem. To nie kolekcjonerzy obra­ bowali z rzeźb przydrożne kapliczki, nie oni ukradli modli­ tewnik Nikifora (zakupiony potem za ciężkie pieniądze przez Muzeum w Nowym Sączu), pięknego Frasobliwego z kościoła w Grzegorzewicach itd. Nie twierdzę, że tego rodzaju wypadki nie mogły mieć miejsca — ale jest to margines. Kradli raczej ci nie związani blisko z kulturą ludową, nie rozumiejący jak głęboko ranią ludzi, zabierając im przedmiot kultu, ślad po ojcach, przeszłości. Kradli turyści, studenci, plastycy — najlepiej doceniający wartość zabytku. Ileż rzeźb i ikon wywędrowało za granicę, ile utonęło w prywatnych mieszkaniach... Tylko cząstka trafia czasem do salonów Desy, w których zresztą muzea etno­ graficzne na ogół nie kupują (!). Kupują natomiast zbieracze i uważnie śledzą, co się pojawia w Desie czy Cepelii. Docierają sobie tylko znanymi drogami do osób mających interesujący ich obiekt, moles­ tują, targują latami i przeważnie w końcu pozyskują taką rzeźbę czy obraz. Kolekcjonerzy d r e n u j ą c pokątny rynek sprawiają, że rozproszone a wybitne dzieła sztuki trafiają do kolekcji — a już to zwiększa ogromnie szansę ich po­ zyskania k i e d y ś przez muzeum, uwzględnienia w pra­ cach naukowych, przy organizacji wystaw itd. Nie wszystko jednak odbywa się bezkolizyjnie. Są sytuacje drażliwe i dwuznaczne, trudne do uniknięcia, gdy np. pracownik muzeum gromadzi własną, prywatną kolekcję. Znam kilka takich przykładów i wiem, jak trudno zachować w opinii innych absolutnie czyste ręce, zwłaszcza gdy od tego pracownika zależy kwalifikacja prac do za­ kupu. Zresztą wiadomo jak silna jest żyłka kolekcjonerska, jak trudno nie sięgnąć po okazję, być przez 24 godziny na dobę pracownikiem muzealnym, nie kupić najładniejszej figurki dla siebie, gdy się nawet prywatnie pojechało do wiejskiego rzeźbiarza. Dlatego jestem z zasady przeciwnikiem takich sytuacji. Inna rzecz, gdy pracownik muzeum zbiera dla muzeum i czyni to z pasją kolekcjonera, gdy identyfikuje siebie z placówką. Trudno nie myśleć z podziwem o zbiorze ościeni i narzędzi rybackich zgromadzonych przez prof, dr Marię Znamierowską-Prufferową w toruńskim Muzeum Etnogra­ ficznym, czy o kolekcji ceramiki włocławskiej zebranej w Muzeum Włocławskim przez mgr Romualdę Hankowską. Są zbiory muzealne bezosobowe i są takie, których by nigdy nie było, gdyby nie zainteresowanie i szczególna troska konkretnego człowieka. Gdybyśmy tak umieli to doceniać i ludziom związanym przez całe życie z kolekcją muzealną dawali zasłużoną satysfakcję, zwłaszcza po ich odejściu na emeryturę czy przejściu do innej placówki. W placówkach naukowych i uniwersyteckich sposób taki 6 jest — profesor po przejściu na emeryturę zatrzymuje gabi­ net, nadal ma możność współpracy, udziału w Radzie Naukowej, kształtowaniu planu naukowego placówki itd. A w muzeach? Następca niezwłocznie zmienia ekspozycję, trzeba czy nie trzeba, byle szybciej wycisnąć własne piętno na placówce, a zatrzeć pamięć poprzednika. Sytuacje drażliwe, wręcz niedopuszczalne, mają miejsce wówczas, gdy zbieracz izoluje odkrytego przez siebie malarza czy rzeźbiarza, uzależnia go od siebie i eksploatuje, starając się nie dopuścić do niego muzeum, czyni histeryczne grymasy i grozi pozbawieniem swej opieki — gdy rzeźbiarz sprzeda swe prace do muzeum. Z ostatnich miesięcy znam trzy takie przykłady. Jeden jest szczególnie przykry. O cieka­ wych obrazach ludowej malarki spod Krakowa dowiedziałem się zupełnie przypadkiem od lekarza z RFN, interesującego się sztuką „naiwną". Pan, który go zawiózł do malarki, prosił usilnie, aby nie pokazywać jej prac i nie ujawniać nikomu jej adresu. Widziałem też wizytówki, w których ustosunkowany kolekcjoner łaskawie zezwalał podopiecz­ nemu rzeźbiarzowi na sprzedanie rzeźb... muzeum regional­ nemu. Wysłany za granicę zabrał ze sobą część kolekcji, z której niektóre obiekty rzeczywiście wystawiał, niektóre natomiast... znaleziono zupełnie przypadkowo w jednej z galerii sztuki. W podobny sposób dotarły do galerii fran­ cuskich i amerykańskich akwarele Nikifora. Są to przykłady negatywne, świadczące tylko o tym, że ludzie bywają różni, często nie tacy, jak o t y m sami deklamują. To, że zbieracze bywają różni, że zjawisko samo ma pozytywy i negatywy — jest zrozumiałe. Na pewno jednak łatwiej byłoby unikać stron negatywnych — wzmacniając — czy w ogóle ustalając kontakty muzeów ze zbieraczami. Sądzę więc, że warto zainwestować w zbieracza, w jego kolekcję, aby mieć potem możliwość pierwokupu. Mimo wszystkich możliwych zastrzeżeń — warto stworzyć bodźce dla kolekcjonerów, a szczególną i znaczną opieką otaczać tych, których działalność ma charakter publiczny, ważny dla naszej kultury. Na koniec warto powiedzieć kilka zdań o t y m kim są zbieracze. Czy jest jakiś związek między profilem zbieranych dzieł a zawodem i środowiskiem społecznym kolekcjonera ? Otóż jest. Zdecydowanie przeważają, i to jest zrozumiałe, przedstawiciele inteligencji, zwłaszcza wolnych zawodów. Ale są też, nieliczne co prawda, przykłady zbieractwa wśród robotników, chłopów. Są to fakty jednostkowe, niemniej, a może właśnie dlatego, warto o nich wspomnieć. Przy­ wiązuję do nich wagę, ponieważ widzę je na tle innych przejawów świadczących o rosnącej randze sztuki wśród niektórych grup robotników i chłopów. Mam t u na myśli przede wszystkim wzrost zainteresowania sztuką ludową, folklorem, tradycją zawodową i regionalną, a także i roz­ wijający się ruch amatorski, zwłaszcza wśród górników i robotników. G ó r n i c y . Wiadomo mi tylko o nielicznych przypad­ kach. Ktoś zbiera lampy górnicze, kto inny folklor, inny minerały, kawałki węgla z odciśniętymi śladami żyjątek, flory. Największy jest zbiór różnych przedmiotów wiążących się z życiem i kulturą górniczą — Ryszarda Broi. Założył on własnym sumptem prywatne muzeum w Polanicy, czynne też i obecnie, już po śmierci zasłużonego zbieracza. R o l n i c y . Przykład jeden, ale znamienny, świad­ czący o rosnącej randze sztuki, o prestiżu, który w środowisku dać może nie tylko dobre gospodarzenie — ale i aspiracje artystyczne, kulturowe. Józef Brzozowski spod Łowicza wybudował muzeum, gromadząc tam ludową twórczość matki i wuja, własne rzeźby i prace córki — absolwentki liceum plastycznego. Oba fakty wydają się symptomatyczne, mówią o prze­ mianach w świadomości, o dumie z własnej kultury, którą �chcą popularyzować, zachować dla potomnych. Górnik — świadomy wartości kultury swych przodków, zdolny do licznych wyrzeczeń, by materialne wytwory tej kultury zebrać i udostępnić innym. Chłop — który dobrze gospoda­ rzy, jest zaradny, a przy tym gotów wraz z rodziną poświęcić wiele, by odtworzyć obraz przeszłości, ofiarować społeczeń­ stwu to, co jest wkładem jego rodziny. Muzeum własnych rzeźb, przeznaczone głównie dla turystów i wycieczek szkol­ nych stworzył również drwal — znakomity rzeźbiarz Józef Lurka z Bystrzycy Górnej, pow. Świdnica. Znamienne jest, iż twórcy ludowi widząc szacunek i zainteresowanie dla swej działalności, włączają się samorzutnie w różne akcje patrio­ tyczne i społeczne. Zmarły niedawno Ignacy Kamiński wybudował w Oraczewie, na własnym gruncie, pomnik na Tysiąclecie Państwa Polskiego. Maria Lenczewska ofiaro­ wała szkołom paręset obrazów ilustrujących śląskie legendy. Waldemar Paciuk sam odbudowuje drugi już z kolei pałac, ratując go przed zniszczeniem i zdobiąc zgodnie z własnymi nawykami estetycznymi. Sztukę ludową regionu zbiera i wystawia w swym domu-muzeum korzenioplastyk z Augus­ towa — Stanisław Szostak. Izby Regionalne, dotowane przez Cepelię, powstały również dzięki patriotyzmowi lokalnemu wybitnych twórców ludowych, którzy nie szczędzą czasu i wysiłku, by pokazać turystom piękno miejscowego folkloru. Przejdźmy z kolei do omówienia zbieractwa przedsta­ wicieli wolnych zawodów. L e k a r z e . Nie ma zawodu, który równie silni łączyłby się w powszechnej świadomości z postawą społecz" nikowską. Toteż mówi się (niestety coraz rzadziej) o Judy­ mach, wspomina Tytusa Chałubińskiego czy dr Jordana. Zo środowiska lekarskiego wywodzi się wielu wybitnych pisarzy, dramaturgów, znawców sztuki, plastyków-amatorów, zbieraczy. Zainteresowania ich idą w różnych kierun­ kach, od historii medycyny, poprzez kolekcjonowanie militariów, dzieł sztuki, numizmatów, medalierstwa — aż po zainteresowania ludową twórczością. Zbierają więc — cha­ rakterystyczne, że właśnie poza wielkimi centrami — dr Hoffmann ze Żnina (rzeźbę ludową), dr Balicki z Łańcuta (rzeźbę i wszelkie przedmioty ludowej kultury), dr Piotrow­ ski w Wadowicach. Wymieniam t u tylko kilka przykładów. Dodam, że dr Hoffmann część zbioru już ofiarował muzeum, a dr Balicki kolekcję swą udostępnia publicznie w ofiaro­ wanym mu w t y m celu budynku dawnej bóżnicy. 6 Zbierają też p r a w n i c y . Liczną i niezłą kolekcję rzeźb ma dr Bolesław Nawrocki z Warszawy, czasowo przebywający w Szwajcarii, gdzie zorganizował kilka wystaw rzeźb ze swych zbiorów, połączonych z odczytami. Toruński adwokat, Henryk Zawadzki, zgromadził ok. 60 kropielniczek ceramicznych, napisał też kilka prac etnograficznych. Współczesną rzeźbę zbiera w Rzeszowie adwokat Edmund Samborowski. Przypuszczam, że zbierających przedstawi­ cieli palestry jest znacznie więcej. K s i ę ż a . Powołanie — ale i zawód. Sam status księży ułatwia im żywy kontakt z miejscową ludnością. Księża malują, kupują książki, zbierają dzieła sztuki. Bywają księża głęboko zrośnięci z kulturą regionu, rozmiłowani w sztuce ludowej, zwłaszcza miejscowej. Przypomnę księdza bVdynanda Macha ya, znawcę kultury orawskiej, księdza Mieszko z Kurpi czy ks. Świstka, którego wielki zbiór znajduje się obecnie w Muzeum Etnograficznym w Krakowie. Nierzadko księża zbierali nie dlatego, że im się sztuka miej­ scowa tak podobała, ale jako świadectwo religijnych uczuć parafian. Inspirowali zresztą tematykę religijną np. wyci­ nanek kurpiowskich, obrazów czy rzeźb. Najciekawszy zbiór współcześnie powstały ma ks. Nitka z Paszyna pod Nowym Sączom. Dzięki niemu Paszyn stał się wyjątkowo interesującym ośrodkiem ludowej rzeźby, która rozwija się tam w sposób niespotykany dawniej. Powodem działalności księdza Nitki nie była oczywiście chęć osiągnięcia efektów czysto artystycznych, ale przede wszystkim motywacja społeczna, religijna. Sam zresztą ksiądz jest postacią nie­ przeciętną, wyjątkowo barwną. Pochodzi ze wsi, z nieda­ lekich stron, jest naprawdę zżyty ze swymi podopiecznymi, rubaszny, by nie rzec „ludowy" — w sposobie bycia, bar­ dziej może z Jana Chryzostoma Paska niż z liturgicznych te­ kstów , toteż nie stąpał w swej karierze duchownej po różach... 7 Niestety, wiele z cennych, a niewielkich kolekcji prze­ pada po przeprowadzce na inne miejsce lub po śmierci kolekcjonera. Wiem o wielu zbiorach unikalnych, po których niestety ślad zaginął. N a u c z y c i e l e . Grupa szczególnie ciekawa. Nauczy­ ciele zbierają sztukę ludową regionu, ale inaczej niż adwokaci, lekarze czy księża. Inteligencja w mniejszych ośrodkach kraju ma nadwyżki czasu wolnego, odczuwa nieraz dotkliwie brak środowiska, w którym realizowałaby swoje zainteresowania humanistycz­ ne. Zbieranie stwarza dodatkową oś zainteresowań, poczucie społecznego i nie tylko doraźnego sensu tego działania •—• podobnie jak studia nad historią regionu. Ale nauczyciele, przy podobnym stosunku do historii regionu, do tradycji, kultury artystycznej — są pedagogami. Nie mają czasu wolnego, pozaszkolnego. Nie szukają dodat­ kowych zainteresowań czy celów życia. Żyją i pracują w kontakcie z młodzieżą, ucząc i wychowując. Gdy zbierają ślady przeszłości — czynią to nie tylko po to, by je w ogóle uchronić, ale by wychowywać na nich młodzież. Nie zbierają sami dla siebie. Są przede wszystkim inicjatorami, działają przez młodzież, tworząc szkolne galerie sztuki ludowej. Nie przychodzi to łatwo, czego dowodzi przejmujący tekst Jana Plucińskiego, zamieszczony w tym numerze pisma. Aż dziwne, że władze szkolne nie umiały do dziś stworzyć właściwych bodźców dla tego rodzaju działalności, która jest przecież w pierwszym rzędzie wychowaniem obywatelskim, wychowaniem w atmosferze szacunku dla kultury swych ojców, dla sztuki, dla kraju. D z i e n n i k a r z e . Tak jak cechą zbiorów księży czy nauczycieli jest ich lokalny charakter, tak dziennikarze zbierają przeważnie prace ludzi, z którymi się zetknęli, o których pisali. Wiem o licznych takich kolekcjach kom­ pletowanych przez dziennikarzy prasy miejscowej, zwłaszcza gdy dziennikarz w jakiś sposób patronował miejscowemu rzeźbiarzowi czy malarzowi. Mają też zbiory dzieł sztuki ludowej i nieprofesjonalnej •— jeżdżący wiele po kraju — reportażyści prasy centralnej, tygodników, radia, telewizji. Spotykają się w swej pracy z ciekawymi twórcami, piszą 0 nich, a otrzymany czy kupiony obraz lub rzeźba stają się nie tylko przedmiotem artystycznym, ale i śladem kontak­ tów, pamiątką, dokumentem. Ryszard Wójcik rozdział swej książki Odmieńcy poświęcił Irenie Trzaskowskiej — ma też jej obrazy. Anna Strońska pisała o Marii Wnęk 1 Antoninie Juszczak — ma też ich prace. Podobnie, zbiór jako świadectwo kontaktów, obcowania artysty z artystą, mają jeżdżący często po kraju a k t o r z y . Wymienię t u dwóch — Wojciecha Siemiona i Ferdynanda Kijak-Solowskiego. Obaj związani byli od dzieciństwa z kul­ turą ludową, obaj związków tych nigdy nie starali się zatrzeć. Obaj często jeżdżą po kraju, co sprzyja kontaktom z wiejskimi twórcami. I znów — pozyskane dzieło jest tu zarazem i przedmiotem artystycznym i pamiątką spotkania. Wyraźnie podkreśla to w drukowanym dalej tekście Wojciech Siemion. Natomiast p l a s t y c y zbierają przede, wszystkim to, co ich zafrapowało. Dla nich najważniejsze są: forma, świeżość widzenia, fantazja, szczerość, naiwność. Po kilka — kilkanaście rzeźb, malowideł, obrazów (ostatnio również gipsów jarmarcznych i makatek) ma bardzo wielu artystów7 �П. 1, 2, 3. Leluje, wycinanki Rozalii Polak z Kadzidła, pow. Ostrołęka. Kolekcja sztuki kurpiowskiej Haliny Nowosadowej plastyków, architektów. Niektórzy mają większe kolekcje, z reguły dobrze dobrane, ciekawe od strony artystycznej. Tadeusz Kulisiewicz i Alfons Karny — Nikifory, Karol Tchorek •— rzeźbę Kudły, Barbara Jonscher — baranki wielkanocne, Zbigniew Kowalewski, Józef Wilkoń, Emil Warzecha — rzeźby, kapliczki. Jan Kurkiewicz zbierał „strachy". Przed laty piękne zbiory malarstwa na szkle i snycerki huculskiej miał Zbigniew Pronaszko, dużą kolekcję zgromadzili, eksplorując zwłaszcza obszar Kurpi — Wincen­ t y i Leon Śliwińscy. Obecnie małe prywatne muzeum w oko­ licach Krynicy zakłada Stanisław Fortecki. Zbieractwu sprzyjają więc, jak widać, pewne okolicz­ ności. Nadwyżka czasu wolnego, zawód ułatwiający po­ zyskiwanie eksponatów, kontakty z twórcami, dobra sy­ tuacja materialna, odpowiednie warunki lokalowe, z reguły lepsze w małych miastach, gdzie nie obowiązują ograni­ czenia metrażu. Zbieractwo w naszych warunkach ma szansę rozwoju i duże pole działania. Zarówno wtedy, gdy jest wyraźnie zorientowane metodologicznie, jak i wówczas, gdy penetruje nowe obszary, nie dostrzegane jeszcze czy lekceważone przez oficjalne placówki. Jest zjawiskiem w naszej kulturze ważnym i ciekawym, zarówno dla etnografa, socjologa czy psychologa. Dlatego redakcja „Polskiej Sztuki Ludowej" zdecydowała się na przygotowanie tego podwójnogo zeszytu poświęconego kolekcjonerstwu sztuki nieprofesjonalnej, a zwłaszcza ludowej — a i nadal zamierza poświęcać uwagę temu zagadnieniu. Fot.: St. Deptuszewski Redakcja „Polskiej Sztuki Ludowej" zwraca się do wszystkich kolekcjonerów sztuki ludowej z prośbą o nadesłanie informacji o posiadanych zbiorach, w miarę możności ze zdjęciami najcenniejszych obiektów zarówno sztuki dawnej, jak i współczesnej. Chcielibyśmy nadal publikować co pewien czas artykuły i informacje o zbiorach, a jeśli okaże się to celowe, stworzyć kolekcjonerom możliwość wzajemnego kontaktu i współpracy. Sądzimy, iż najwłaściwszym miejscem dla tego rodzaju kontaktów będzie Państwowe Muzeum Etnograficzne w Warszawie, które deklaruje gotowość otoczenia zbie­ raczy swoją opieką i zainteresowane jest żywo w rozwoju kolekcjonerstwa etnograficznego w Polsce. 8 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/0096cf62dbc722cf227970f09a1fb1c9.pdf a7f40f3145ba5d2e63b279a48edfbdf1 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Książki Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4991 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2010 Subject The topic of the resource antropologia kulturowa - historia historia etnologii Zadrożyńska, Anna Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4628 Title A name given to the resource Początki etnologii/antropologii kulturowej w Polsce/ Antropolog wobec współczesności Description An account of the resource tom w darze Profesor Annie Zadrożyńskiej Creator An entity primarily responsible for making the resource Jasiewicz, Zbigniew Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej UW Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Zbigniew Jasiewicz Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej UAM Początki etnologii/antropologii kulturowej w Polsce. Poszukiwanie nazw dla zainteresowań badawczych i rodzącej się dyscypliny Istotne i interesujące w ramach nauki jest nadawanie nazw kierunkom zainteresowań badawczych i dyscyplinom naukowym. Służy ono nie tylko wyznaczaniu pola ba­ dawczego i wskazywaniu miejsca w klasyfikacji nauk, ale również gromadzeniu się i organizowaniu badaczy i kształtowaniu ich tożsamości oraz komunikowaniu się ze społeczeństwem i instytucjami państwowymi. Zaproponowana indywidualnie lub przez zespół nazwa, jeśli zostaje przyjęta, jest wyrazem konsensusu środowiska na­ ukowego lub, jeśli nazw tych jest wiele, również jego zróżnicowania w poglądach na przedmiot, metody, powiązania interdyscyplinarne i cele dyscypliny. Zdarza się, że nazwy kierunków zainteresowań badawczych i dyscyplin wyrażają wartości i emocje. Podlegają porządkującej i normatywnej działalności krajowych i międzynarodo­ wych gremiów naukowców oraz są formalizowane w postaci list dziedzin i dyscyplin naukowych, zatwierdzanych przez administrację państwową. Niekiedy z powodów ideologicznych, stają się przedmiotem bezpośredniej ingerencji państwa totalitar¬ nego. Działania mające na celu wynalezienie, ujednolicenie i upowszechnienie nazw dyscyplin, ważne w czasie powstawania tych dyscyplin, nie tracą na znaczeniu w trak­ cie ich dalszych przekształceń. N a z w y dyscyplin i zmiany tych nazw, także zmiany ich znaczenia, towarzyszące rozwojowi poszczególnych dziedzin wiedzy, są t y m sa¬ mym świadectwem historii nauki. Dobrego przykładu złożoności procesu kształtowania dyscypliny i perypetii z jej nazwaniem dostarczają dzieje etnologii i antropologii kulturowej na świecie, w Euro­ pie, także w Polsce. To właśnie początki etnologii i antropologii w naszym kraju, o d końca X V I I I w. d o połowy X I X w., i podejmowane wówczas próby nazwania prac badawczych będą przedmiotem tego opracowania. Działania mające na celu wypraco¬ wanie i ujednolicenie stosowanej terminologii, ważne także w obrębie studiów euro¬ pejskich, podejmowano również później (por. Zadrożyńska-Barącz 1970, s. 212; Et­ nografia... 1081; Kaniowska 1996, s. 103 i in.). Wybór, akceptacja i upowszechnienie 36 �Początki etnologii/antropologii kulturowej w Polsce przyjętej przez środowisko etnologów polskich nazwy dla uprawianej dyscypliny są przedmiotem naszych rozważań i starań d o dzisiaj (por. Jasiewicz 2006, s. 29). Historią etnologii zajmuję się jako etnolog przekonany o kontynuacji, choć nie zawsze ciągłej, jaka jest udziałem przeszłości i teraźniejszości dyscypliny i znacze­ niu pytań, które dzięki współczesnej wiedzy możemy i chcemy sformułować wobec przeszłości. Przyjmuję zatem, podobnie jak wielu innych etnologów/antropologów kulturowych, podejmujących studia nad historią własnej dyscypliny, stanowisko prezentystyczne, polegające na, zgodnie z określeniem George'a W. Stockinga, zajmowa­ niu się przeszłością dla teraźniejszości (Stocking 1968, s. 3), choć staram się unikać skrajności tego ujęcia. To przecież charakter dzisiejszej etnologii i antropologii k u l ­ turowej wskazuje kierunek poszukiwań w przeszłości idei i działań, które mogą zo¬ stać uznane, z obecnej perspektywy, za ważne dla narodzin i późniejszych przekształ¬ ceń dyscypliny Tę perspektywę tworzy dzisiaj nie tylko zadziwienie kulturą obcych - ludów odległych krain, i „swoich obcych" - ludzi żyjących tuż obok, lecz w wyróż¬ niających się subkulturach, do niedawna w kulturze ludowej, ale także refleksja nad kulturą uznawaną za własną, choćby w ramach antropologii codzienności. Zakres p o ­ szukiwań będzie zatem szerszy od tego, który był przyjmowany jeszcze kilkanaście lat temu w studiach nad historią polskiej etnologii/antropologii kulturowej. Prace świadczące o intensyfikacji działań, zapowiadających pojawienie się no¬ wej dyscypliny odnajdujemy w piśmiennictwie polskim, od końca X V I I I w., w pię­ ciu sferach zainteresowań. Były to: rozważania nad pochodzeniem i rozwojem k u l ­ tury ludzkości, przedstawienia kultury ludowej, próby rejestrowania sposobu życia przedstawicieli innych niż chłopska warstw narodu, opisy kultury ludów pozaeuro¬ pejskich, zainteresowanie grupami etnicznymi. Pochodzenie i rozwój ludzkości inte¬ resowały uczonych tak wybitnych jak Stanisław Staszic i H u g o Kołłątaj. Opisami kul¬ tury ludowej obejmowano głównie, choć nie wyłącznie, ludność w granicach Rzeczypospolitej, zróżnicowaną etnicznie i wyznaniowo, wyróżniano przy t y m mieszkańców kresów wschodnich. Dokumentowano także życie codzienne - „życie domowe" szlachty i mieszczan. L u d y pozaeuropejskie poznawano z tłumaczonych prac obcych oraz opisów polskich podróżników i zesłańców; publikacje relacji ze­ słańców polskich były jednak do połowy X I X w. jeszcze nieliczne. D o w o d y zainte¬ resowania sprawami etnicznymi, także ich związkiem z kwestią narodową, odnajdu¬ jemy w różnych rodzajach piśmiennictwa, m.in. w: publicystyce, rozprawach nauko¬ wych, relacjach podróżniczych, pamiętnikach i listach. Zadziwienie innością, traktowane często jako inspiracja dla naszej dyscypliny, w początkach jej kształtowania w Polsce dotyczyło głównie odległych ludów. Świad­ czy o t y m choćby tytuł dzieła Benedykta Chmielowskiego, poprzedzającego zresztą badany okres: Nowe Ateny albo Akademia wszelkiej sciencyi pełna [ . . . ] alias o [ . . . ] narodów manierze, co kray który ma w sobie dziwnych ciekawości... (1745-1746). Ważniejsze było poszukiwanie wartości, które można by zużytkować jako wzory przydatne w tam¬ tym czasie, odnajdywanych nie tylko w odległej przeszłości, ale również współ37 �Zbigniew Jasiewicz cześnie, w t y m także w kulturze ludowej. Silna była ponadto świadomość przemijalności codzienności, którą należało zarejestrować. Jędrzej K i t o w i c z w Opisie oby­ czajów za panowania Augusta JJJ, napisanym pod koniec lat 80. X V I I I w., a wydanym dopiero w latach 1840-1841, stwierdza: C i , c o p r z e d n a m i żyli s t e m lat p r ę d z e j [ . . . ] w cale b y l i o d m i e n n y c h o d n a s z y c h o b y ­ c z a j ó w [ . . . ] . C i , c o p o nas nastąpią za lat s t o Polacy p e w n i e się o d nas dzisiaj ż y ­ j ą c y c h t a k b ę d ą różnili, j a k się m y r ó ż n i m y o d d a w n i e j s z y c h ( K i t o w i c z 1985, s. 2 3 ) . H u g o Kołłątaj, nawołując w swoim znanym liście przesłanym Janowi Majowi, d o poznania „obyczajów pospólstwa", uzasadnia swój apel m.in. potrzebą „zostawienia potomności rzetelnego świadectwa, w jakim stanie były obyczaje naszego ludu przy ostatecznej rzeczy naszych zmianie" (Kołłątaj 1810, s. 34). Dodajmy że określenie „pospólstwo" doczekało się definicji w pracy Sebastiana Sierakowskiego z 1811 r. Stwierdza on: „Powszechnie mamy za pospólstwo lud wiejski, lud po miasteczkach i lud uboższy w miastach większych". K r y t e r i u m przynależności d o pospólstwa czyni on jednak nie tylko stan społeczny i p o z i o m materialny, ale również wartość człowieka. Pozwala mu t o na przekroczenie barier stanowych i dostrzeżenie, zapew¬ ne dla celów wychowawczych, że „pod tymi znakami we wszystkich ludzi klasach znajduje się pospólstwo" (Sierakowski 1811, s. 3, 4). Cele poznawcze, dla jakich po¬ dejmowano działalność wyprzedzającą powstanie etnologii, w t y m działalność do¬ kumentacyjną, przeplatały się z celami ideologicznymi i związanymi z nimi praktycz¬ nymi, wynikającymi z przeświadczenia o potrzebie reform i przekształcenia społe¬ czeństwa, właściwymi okresowi oświecenia, a w Polsce uzasadnionymi i wzmocnio¬ nymi utratą państwowości. Przed pojawieniem się opartych na grece lub łacinie terminów, określających no¬ we, powstające głównie w X V I I I w. dyscypliny naukowe, próby poznawcze zapo¬ wiadające te dyscypliny nazywano w językach narodowych przez wymienienie ich przedmiotu. Etnologia/antropologia kulturowa uznaje obecnie za swój przedmiot kulturę rozumianą najczęściej jako sposób życia ludzi w różnych ich kontekstach społecznych i sytuacjach egzystencjalnych: ludzkości, czyli - w języku Stanisława Staszica - „rodu ludzkiego", grup etnicznych, narodów, społeczeństw i inaczej ukształtowanych grup oraz sfer ich życia, korzystających ze stworzonych przez nich lub dla nich i właściwych im idei, zachowań i wytworów. W piśmiennictwie polskim interesującego nas okresu termin „kultura" dopiero się pojawił i często był stosowa¬ ny wymiennie z nieco wcześniejszym u nas terminem „cywilizacja", który przewa¬ żał w pracach naukowych (Serejski 1965, s. 241 i in.), m.in. w pismach Hugona Koł¬ łątaja. Po raz pierwszy (zapewne po raz pierwszy, mogą przecież zostać ujawnione nowe źródła) termin „kultura" użyty został w liście Adama Kazimierza Czartoryskie­ go d o Józefa Zawadzkiego z 1809 r.: „Raguzę [Dubrownik - Z.J.] sławną z kultury języka i wszelkich nauk" (Michalski 1958, s. 205). W k r ó t c e znalazł się w tytule pra­ cy Ignacego Lubicz-Czerwińskiego Rys dziejów kultury i oświecenia narodu polskiego 38 �Początki etnologii/antropologii kulturowej w Polsce z 1816 r. Tam też został zdefiniowany jako stan i wartość w procesie rozwoju ludzkości, a więc w znaczeniu „cultura animi" Cycerona, utożsamiany z oświece¬ niem: I s t o t n i e o ś w i e c e n i e i k u l t u r a t o jest: z b l i ż e n i e się c z ł o w i e k a a l b o n a r o d u d o stanu doskonalszego w s p o ł e c z n o ś c i l u d z k i e j [ . . . ] . Przed o w y m stanem b y w a ó w c z ł o w i e k g r u b y m t y l k o r o z s ą d k i e m [ . . . ] o d n a t u r y o b d a r z o n y [ . . . ] ani s m a k u s p o ł e c z n e g o życia, ani c n ó t ludzkości, a z a t e m d z i k i jest ( L u b i c z - C z e r w i ń s k i 1816, t. I , s. 1 - 2 ) . Nieobce jednakże było Ignacemu Czerwińskiemu rozumienie kultury jako właści¬ wości warstw i stanów społecznych. Pisze bowiem o „kulturze szlacheckiej" i „kul¬ turze duchowieństwa" i wiąże je z obyczajami, ocenianymi poprzez „wzrost kultury" i „utratę kultury" (Lubicz-Czerwiński 1816, t. I I , s. 24, 37). Termin „kultura", nadal w znaczeniu głównie selektywnym i wartościującym, zastosowany został dwa lata później w artykule Franciszka A . Grzymały Rys historyczno-statystyczny Cesarstwa Ja­ pońskiego (1818, s. 39-40, 45). „Kulturę", w rozumieniu bliskim przyjętemu później w an¬ tropologii, wprowadził w latach 20. X I X w. Joachim Lelewel. Pisał on o „działaniu ludzkim w całej rozmaitości swojej, czyli kulturze ludzkiej", na którą składają się: „uobyczajnienie człowieka, jego religijne i moralne ukształcenie, jego społeczne urządzenie się, jego charakter, działalność i zdolności, estetycznie w sztukach oży¬ wione, a filozofią wspierane, jego przemysł, jego rozumowe, naukowe i piśmienne płody" (Lelewel 1826, s. 85, 49-50, za: Serejski 1965, s. 241-242; por. również: Kłoskowska 1991, s. 8; Bednarek 1995, s. 24). Podobnie Joachim Lelewel definiuje kulturę w Wykładach dziejów powszechnych, przygotowanych do druku w 1849 r., na podstawie skryptów opracowanych w czasie profesury wileńskiej w latach 1822-1824, zwracając uwagę na jej wymiar zarówno materialny, jak i mentalny: H i s t o r i a k u l t u r y wykłada p o s t ę p i o d m i a n y r o d u l u d z k i e g o w j e g o r e l i g i j n y m , m o r a l ¬ n y m i o b y c z a j o w y m u k s z t a ł c e n i u , w jego s p o ł e c z n y m u r z ą d z e n i u się, w jego działal¬ ności i z d o l n o ś c i a c h , jakie się objawiają w jego p r a c y r ę c z n e j i umysłowej, e s t e t y c z n i e w s z t u k a c h o ż y w i o n y c h , a filozofią ( r ó d l u d z k i ) w s p a r t y zostaje w s w y c h r o z u m o ¬ w y c h , n a u k o w y c h i p i ś m i e n n y c h p ł o d a c h ( L e l e w e l 1959, s. 110). D o czasu upowszechnienia się terminu „kultura" stosowano zwykle określenie „obyczaje" (por. Damrosz 1988, s. 44), etymologicznie wyprowadzone od czasowni­ ka „obyknąć", „przywyknąć", „mieć zwyczaj" (Bańkowski 2000), rozumiane jako po¬ wtarzalny i zestandaryzowany t y p zachowań i towarzyszących im wytworów. Ter¬ min ten występuje np. jako nazwa zbiorcza, obejmująca wiele dziedzin, w znanym liście Hugona Kołłątaja do Jana Maja, wysłanym z Ołomuńca 15 lipca 1802 r., o p u b ­ likowanym po raz pierwszy w 1810 r. w „Pamiętniku Warszawskim" i powtórzonym, w interesującym nas fragmencie, w przypisie do artykułu Obrzędy weselne ludu wiejskiego..., zamieszczonego w „Tygodniku Wileńskim" w 1819 r. Po stwierdzeniu, że potrzebne jest „doskonałe dzieło o obyczajach, zwyczajach, obrządkach narodu p o l 39 �Zbigniew Jasiewicz skiego", H u g o Kołłątaj do „obyczajów pospólstwa" zalicza: „ich mowę", „różnice w ubiorze", „obrządek przy godach weselnych, przy urodzinach, przy pogrzebach", „zabawy", „muzykę", „instrumenty muzyczne", „gody roczne", „pieśni", „bajki i his¬ torie", „gusła i zabobony", „postacie i fizjonomie", „gatunek pożywności", „mieszkania", „pasterstwo i rolnictwo", „rękodzieła", „nałogi i wady", „choroby" i „sposoby ratowa­ nia chorych" (Kołłątaj 1810, s. 33 i n.; Obrzędy... 1819, cz. 2, s. 85 i n.). O p i s o w o - w y liczający sposób zakreślania pola badań, z wykorzystaniem podobnego jak u H u g o ­ na Kołłątaja zestawu dziedzin zainteresowań, odnajdujemy u wielu innych badaczy Tak postępował, w okresie późniejszym, m.in. Oskar Kolberg, nadając wydanym w latach 1857-1890, za swego życia, 23 t o m o m Ludu podtytuł Jego zwyczaje, sposób życia, mowa, podania, przysłowia, obrzędy, gusła, zabawy, pieśni, muzyka i tańce. Rozpatry­ wano także relacje między częściami składowymi „obyczajów". Kilkadziesiąt lat przed pojawieniem się listu Hugona Kołłątaja Jędrzej Kitowicz, w znakomitym dokumen­ cie sposobu życia Opisie obyczajów za panowania Augusta JJJ, stwierdza: „przedsięwziąwszy pisanie o obyczajach polskich, najpierw udałem się do opisania religii, która gruntem obyczajności będąc, pierwszeństwo między obyczajami trzymać powinna" (Kitowicz 1985, s. 53). Bliski związek określenia „obyczaje" z terminem „kultura" dostrzegł Jan Rutko¬ wski w artykule napisanym zaraz po I I wojnie światowej. Zauważył on, że Włady¬ sław Łoziński i Jan Stanisław Bystroń w swoich pracach łączą „obyczaje", trak­ towane jako codzienność, przeciętność dnia, z „życiem" i nie widzą różnicy między nimi a kulturą (Rutkowski 1959, s. 8). Określenie „życie", powiązane z obyczajami czy zwyczajami, występowało nader często w piśmiennictwie polskim końca X V I I I i początków X I X w. Było zwykle uzupełnione odniesieniami do grupy lub sfery dzia¬ łalności człowieka: „życie narodowe", „życie różnych narodów", „życie ludu", „życie rodzinne" lub „życie domowe". Innym określeniem, spotykanym w literaturze p o ­ czątków X I X w., stosowanym dla scharakteryzowania sposobu życia, był „gust" - upo­ dobanie, zamiłowanie, wzór, styl życia. Odnajdujemy je m.in. w pracy Józefa W ł a ­ dysława Bychowca Rzut oka na Rossyą (1817). Spośród wymienionych kierunków zainteresowań szczególną popularność i zna¬ czenie społeczne zyskały w Polsce prace dotyczące kultury ludowej. To one miały określony przedmiot, metodę gromadzenia materiałów i cele. Miały także wsparcie nauki i piśmiennictwa z zagranicy m.in. Pieśni Osjana Jamesa Macphersona i dzieł Johanna G. Herdera. Ich rozwojowi sprzyjała ponadto wyrazistość dystansu kultur¬ owego chłopa i jego pozycji społecznej, dystansu głębiej odczuwanego na skutek przemian oświeceniowych (Woźniak 1995, s. 26 i in.), powiązanie sprawy ludu ze sprawą narodową oraz rozwojem społeczno-gospodarczym, wreszcie możliwość uzasadnienia zainteresowania kulturą ludową i jej interpretacji z pozycji zarówno postępowych, jak i konserwatywnych. „Folklor stał się pierwszym etapem kształto¬ wania się niezależnego pola badawczego przyszłej etnologii", napisał Aleksander Posern-Zieliński (1973, s. 45). Rozwiniętym zainteresowaniom literaturą ludową 40 �Początki etnologii/antropologii kulturowej w Polsce i wierzeniami towarzyszyło jednak, w okresie romantyzmu, traktowanego przez Jó¬ zefa Bursztę jako system myślenia „antyetnograficzny", zarzucenie szerszego pro¬ gramu badań kultury zaproponowanego wcześniej przez Hugona Kołłątaja (Burszta 1973, s. 30 i i n . ) . Podejmowanie problematyki kultury ludowej i intensyfikacja badań nad nią na¬ potykały jednak opory. „Obyczajów pospólstwa" często nie uznawano za przed¬ miot godny zainteresowania. Informował o t y m m.in. zasłużony dla popularyzacji poszukiwań ludoznawczych „Tygodnik Wileński". We wstępie do pierwszej części artykułu Obrzędy. stwierdzono jedynie, że „podobnego rodzaju opisania, oprócz zaspokojenia ciekawości, ważne są jeszcze pod względem naukowym" (Obrzędy. 1819, cz. 1, s. 1). Za to w przypisie d o drugiej części artykułu redakcja ujawnia, że „znaleźli się tacy którym podobne wiadomości do smaku wcale nie przypadły", i pod¬ piera się stanowiskiem Kołłątaja, cytując fragmenty jego znanego listu. „Cenzorom [ . ] nielubiącym wiadomości o chłopskich obyczajach" z kolei przypomina, że pub¬ likując tego rodzaju materiały, „Tygodnik" dostosował się do „życzeń Ministerstwa narodowego oświecenia w Monarchii Rosyjskiej" (Obrzędy... 1819, cz. 2, s. 82 i n.). M i m o tych przeszkód to właśnie badania kultury ludowej pierwsze spośród przed¬ stawionych powyżej zainteresowań poznawczych zyskały szanse przekształcenia się w oddzielną dyscyplinę naukową. Zapowiedziami powstania dyscypliny naukowej były pojawiające się coraz licz¬ niej artykuły przynoszące materiały dotyczące głównie literatury ludowej, apele o gromadzenie informacji terenowych, uwagi metodyczne dotyczące badań i uza¬ sadnienia ich celu oraz próby nadania im nazwy zgodnej z konwencjami przyjętymi w ówczesnej nauce, a więc z wykorzystaniem greki. Pierwszy w piśmiennictwie p o l ­ skim pojawił się termin „etnografia", najwcześniej zapewne w Instrukcjach do układa­ nia po gimnazjach i szkołach powiatowych zapisów w przedmiotach różnych nauk, opubliko­ wanych w „Dzienniku Wileńskim" w 1816 i 1817 r. Było to tłumaczenie z języka rosyj­ skiego, z podaniem roku druku oryginału - 1812, lecz bez zapisu w języku rosyjskim tytułu źródła. Poszukiwania, które przeprowadziłem w Rosyjskiej Bibliotece N a r o ­ dowej w Petersburgu, pozwoliły ustalić, że tłumaczenia dokonano z Nastawlienij dlja sostawlienija w gimnazjach i ujezdnych ucziliszczach zapisok po raznym naukam izdanych ot Gławnogo Prawlienija Ucziliszcz, z Zaleceniami ministra oświaty cesarstwa hr. Aleksieja Razumowskiego, opublikowanych w Sankt Petersburgu. Również w literaturze rosyj¬ skiej było to prawdopodobnie pierwsze zastosowanie terminu „etnografia", dotąd nieodnotowane; Siergiej A. Tokariew wskazywał dopiero na 1824 r (1966, s. 185). Za nim lata 20. jako datę pojawienia się w Rosji terminu „etnografia" powtórzono w pra­ cach polskich (np. Burszta 1974, s. 189). Wcześniej, bo w 1807 r., został wprowadzony do piśmiennictwa szwedzkiego (Bringeus 1966, s. 326, za: Kopczyński 2008, s. 18). Termin ten, przyjmowany w innych znaczeniach, znany był jednak od dawna, już w X V I I w., wówczas to znalazł się w tytule dzieła Jana Olovinusa Ethnographia Mundi, wydanego w Magdeburgu w 1608 r. (Wróblewski 1969, s. 12). W nauce rosyjskiej 41 �Zbigniew Jasiewicz został przyjęty pod wpływem uczonych niemieckich, pracujących w Rosji w X V I I I w., a przede wszystkim pod wpływem historyka i językoznawcy Augusta Ludwiga Schlözera. To ten uczony pracujący w Göttingen i Sankt Petersburgu, gdzie był asystentem Gerharda Friedricha Mullera, jednego z czołowych inicjatorów badań historycznych i etnograficznych na Syberii, autor Allgemeine Nordische Geschichte, opublikowanej w Halle w 1771 r., w dziele t y m pierwszy zastosował termin „etno­ grafia", traktowany jako synonim „Völkerkunde" (Vermeulen 1995, s. 39, 42; 1996, s. 99; Gingrich 2007, s. 85). Potwierdzeniem jest to, że w Instrukcjach... zalecono wzorowanie się na pracach „Szlecera (Schloetzera)" (Instrukcje... 1816, s. 133). D o Instrukcji... dotarł zasłużony w gromadzeniu materiałów do historii polskiej etno­ logii Wiesław Bieńkowski, nie dostrzegł jednak wymienienia w nich etnografii i m y l ­ nie wskazał 1817 r. jako datę ich wydania (Bieńkowski 1956, s. 41, 59). W a r t o o d n o ­ tować znaczenie publikowanych ankiet („instrukcji", „apeli", „wskazówek") w roz¬ woju poszczególnych dyscyplin naukowych. Pierwszą z nich, mającą znaczenie dla poszukiwań w sferze kultury ludowej, były Punkta do zebrania postrzeżeń i wiadomości w przedmiotach fizycznych... (1805), obejmujące m.in. czary medycynę i podania (Kamocki 1953, s. 7; Bieńkowski 1956, s. 41), sformułowane jednak przez przyrodników z Uniwersytetu Wileńskiego i mające i m służyć. A n k i e t y takie stały się ważnym narzędziem służącym nie tylko gromadzeniu materiałów, ale również poszerzaniu kręgu osób zainteresowanych problematyką ludoznawczą: przyciąganiu czytelni­ ków, kreowaniu autorów, jednym słowem, kształtowaniu środowiska ludzi zainte¬ resowanych poszukiwaniami ludoznawczymi, tak ważnego w czasie, kiedy brako¬ wało instytucji i profesjonalistów w tej dziedzinie. W Instrukcjach... etnografia znalazła się w ramach Instrukcji do układania zapisów w przedmiocie historii wśród metod i „nauk pomocnych" historii, takich jak krytyka i hermeneutyka, dyplomatyka, lingwistyka, chronologia, geografia, genealogia, heral¬ dyka, numizmatyka, statystyka, literatura oraz historyka albo metodologia historii. Etnografia dostarcza historii, stwierdzono, „licznych i po części obszernych opisań narodów zamieszkałych w Rosji [ . . . ] , potrzeba wyrazić nie tylko rzeki, ale i stru¬ mienie, nad którymi żyją błąkające się ludy: potrzeba oznaczyć, które pokolenia rozmaitymi mówią dialektami" (Instrukcje... 1816, s. 136, 138). Z analizy zadań stawia¬ nych etnografii wynika, że miała się ona zajmować raczej narodami i ludami odle¬ głymi, pozaeuropejskimi. Dla Rosji, ekspandującej na teren Azji, z jej zróżnicowaną strukturą etniczną, tak rozumiana etnografia stała się ważną nauką o znaczeniu pra¬ ktycznym. Dla Polaków, zamieszkałych na ziemiach włączonych do imperium rosyj¬ skiego, wiedza o ludach spoza kręgu kultury europejskiej, żyjących w państwie ro¬ syjskim, była częścią wiedzy o t y m państwie. Pochodziła z doświadczeń zesłańczych, ale także z podróży naukowych i doświadczeń z miejsca podjęcia pracy. D o zdobywania wiedzy o Rosji zachęcał „Dziennik Wileński" w nocie redakcyjnej po¬ przedzającej artykuł sygnowany literami J.K. Stan polityczno-jeograficznyRossyi (1806, s. 1). Zwłaszcza na początku X I X w., kiedy Rosja była jeszcze państwem stanowym 42 �Początki etnologii/antropologii kulturowej w Polsce i dynastycznym, a nie narodowym, część Polaków współpracowała z zaborcą: „jedni dla kariery inni z lojalności, a jeszcze inni z wyłącznie względów naukowych" - jak pisał Jerzy Róziewicz (1984, s. 90). Pojawiły się ważne opisy ludów A z j i Środkowej i Kaukazu z podróży Jana Potockiego w latach 1797-1798 (1959) oraz wiele relacji przekazywanych z miejsc pracy m.in. Wiadomości z Syberii. Wyjątki z listów Pana Tade­ usza Hreczyny... (1817), lekarza, który pozostawił interesujące informacje dotyczą¬ ce nie tylko Rosjan żyjących na Syberii, ale również Jakutów i Tunguzów (Ewen¬ ków) oraz innych tubylczych ludów Syberii i Dalekiego Wschodu. Zainteresowanie własnym narodem i ludem i innymi narodami, głównie chyba jed¬ nak europejskimi, znalazło swój wyraz w Instrukcji do układania zapisów w przedmiocie sta¬ tystyki i topografii, także przetłumaczonej z wymienionych już Nastawlienij., a opublikowanej w „Dzienniku Wileńskim" z 1817 r. Znalazł się w niej dział Obyczaje i zwyczaje, poświadczający związki XIX-wiecznej statystyki z ludoznawstwem. Wska­ zano w nim na zróżnicowanie społeczne - „każdy stan w społeczności ma obyczaje i zwyczaje sobie właściwe", i wyróżniono „szlachtę", „stan średni" oraz „wieśniaków i pospólstwo w miastach". Zwrócono uwagę na obszary wielonarodowościowe: „Je­ żeli zaś gubernia zamieszkana jest od różnych narodów, należy każdy z nich opisać osobno". Polecono zainteresować się ubiorami, a nawet odmianami mody, „życiem wewnętrznym czyli d o m o w y m " , edukacją kobiet, wychowaniem dzieci, miłością do ojczyzny a również charakterem narodowym (Instrukcja... 1817, s. 100, 101). O d ¬ różniono zatem etnografię jako naukę o odległych ludach od zainteresowań oby¬ czajami głównie własnego narodu i innych narodów europejskich. Dla tej dziedziny zainteresowań nie było stosownej nazwy Nader interesującą próbę wprowadzenia takiej nazwy podjęto w wielokroć t u przytaczanym „Dzienniku Wileńskim", będącym organem Uniwersytetu Wileńskiego. W dwóch kolejnych tomach V I I i V I I I z 1819 r. stworzono dział Etologia, umieszczony na czele innych działów, takich jak Estetyka, Fizjognomika, Powieści i romanse czy Poezja. Z zawartości tego działu wynika, że miał prezentować materiały i omówienia dotyczące obyczajów i literatury ludowej. Zamieszczono w nim przecież wymieniony już artykuł Obrzędy weselne ludu wiejskiego., z dołączonym w przypisie listem Hugona Kołłątaja do Jana Maja, tłu¬ maczenie Piosenki pospólstwa litewskiego i Śpiewów ludu litewskiego oraz dwuodcinkowe studium Józefa Sękowskiego O zabawach i śpiewach nowożytnych Greków. Można przy¬ puszczać, że była to próba odróżnienia etnografii, zajmującej się odległymi ludami, identyfikowanej wówczas z Völkerkunde, od zainteresowań własnym ludem i inny¬ mi narodami europejskimi. Termin „etologia" nie był zatem błędnym zapisem „et¬ nologii", jak sądzono (Bieńkowski 1956, s. 43; Posern-Zieliński 1973, s. 65), lecz zo¬ stał celowo wprowadzony dla określenia poszukiwań i opracowań ludoznawczych. N i e wiemy, k t o nazwę tę w Wilnie zaproponował i jak interpretował oraz czym zo¬ stał zainspirowany. Termin „etologia", przyjęty przez Johna Stuarta Milla do ozna¬ czenia nauki o kształtowaniu charakteru narodowego i indywidualnego oraz przez Wilhelma Wundta do oznaczenia badań nad obyczajami i zwyczajami ludów, prze43 �Zbigniew Jasiewicz trwał długo, m.in. w encyklopediach polskich z końca X I X w., takich jak encyklope­ dia Orgelbranda, Wielka encyklopedia powszechna i Wielka encyklopedia powszechna ilus­ trowana. Stosowany był jednak głównie w psychologii i filozofii i nie utrwalił się w etnologii i antropologii kulturowej. Termin „antropologia" znany był od początku X V I w. Zapowiedź nauki o czło­ wieku, ujmowanym we wszystkich jego aspektach, a więc nauki o zakresie szerszym niż dotychczasowa „etnografia" lub nauka o obyczajach, nauki inkluzywnej, bo obej­ mującej dyscypliny o węższym zakresie, ujawniła się w piśmiennictwie polskim pierwszej połowy X I X w. w pracach przyrodników. Szerokie rozumienie nauki 0 człowieku, bez stosowania nazwy „antropologia", przyjął Jędrzej Śniadecki. W dzie­ le Teoria jestestw organicznych, wydanym po raz pierwszy w latach 1804-1811 i powtórzo­ nym, bez zmiany treści, w 1838 r., stwierdził: N a u k a zaś p o ś w i ę c a j ą c a się jego [człowieka - Z.J.] u w a d z e p o w i n n a o b e j m o w a ć wszystkie p o d o b n e względy; p o w i n n a zająć wszystko, co tylko wiedzieć można o je­ g o składzie i w y k s z t a ł c e n i u ; o siłach w n i m , na n i e g o i p r z e z n i e g o działających; o jego stosunkach do reszty otaczającego go przyrodzenia; o początku, wzroście, postępku i schyłku jego życia; o c z y n n o ś c i a c h i m o c y t a k c a ł e j jego m a c h i n y jako i p o j e d y n ­ c z y c h narzędzi; na k o n i e c o s t o s u n k a c h jego t o w a r z y s k i c h , c z y l i d o j e s t e s t w j e m u p o ­ d o b n y c h ( Ś n i a d e c k i 1838, I I , s. 3 ) . D o tego „wykształcenia" i stosunków społecznych przywiązuje autor dużą wagę 1 poświęca i m ostatnie rozdziały tomu trzeciego: Różnica ludzi zależąca od klimatu, Różnice pierwiastkowego ukształcenia czyli rodzaje ludzi i Różnice ludzi wynikające ze związ­ ków towarzyskich. Podobnie naukę o człowieku, nazwaną już antropologią, określił, lecz już bez szerokich horyzontów właściwych Jędrzejowi Śniadeckiemu, Józef Ja¬ siński, autor pracy uznawanej za pierwszy polski podręcznik antropologii Antro­ pologia o własnościach człowieka fizycznych i moralnych (1818). Napisał on: „Jeśli potrzeby życia wiążą człowieka ze światem fizycznym, nie mniej też wiążą go ze światem mo¬ ralnym, to jest ze społecznością ludzi w towarzystwie żyjących" (Jasiński 1818, X V I ) . Inne rozumienie antropologii zawierał intrygujący znany mi tylko z tytułu, Prospekt do dzieła pod napisem: Nauka o człowieku uważanym co do sprawności jego w życiu ze społecz­ nymi ludźmi, czyli antropologia pod względem pragmatycznym Józefa Władysława Bychowca (1819), o którym to prospekcie Karol Estreicher w Bibliografii polskiej XIX stulecia napisał: „Skończyło się na prospekcie" (Estreicher 1961, s. 641). Prospektu tego nie odnalazłem jednak mimo poszukiwań w bibliotekach w Polsce, Petersburgu, Wilnie i Mińsku. Prospekt dzieła Józefa W Bychowca, ucznia Immanuela Kanta w Królewcu i tłumacza jego i Johanna Gottfrieda Herdera prac na język polski (Wepsięć 1937, s. 159), miał zapewne sygnalizować studium o charakterze normatywnym, wskazu¬ jącym na cele człowieka, a więc należące do antropologii filozoficznej, a nie opartej na empirii antropologii stosowanej społeczno-kulturowej. Rozważania nad zróżni¬ cowaniem rasowym i etnicznym, traktowanymi jako zjawiska dynamiczne, podjął, 44 �Początki etnologii/antropologii kulturowej w Polsce opierając się na znajomości literatury europejskiej, Stanisław Rzewuski. Pierwszy przedstawił próbę scharakteryzowania struktury „plemiennej [etnicznej - Z.J.] na¬ rodu polskiego", przedstawianego jako ogół mieszkańców ziem polskich, a więc nie naród etniczny, ale połączony zamieszkaniem w dawnym państwie naród, w obec¬ nej terminologii, polityczny. Stanisława Rzewuskiego interesują również migracje i tworzenie się narodów. Stwierdza, że dla tego rodzaju poszukiwań nie wystarcza „fizjologia", rozumiana t u jako badanie cech fizycznych ludzi, lecz ona „koniecznie z badaniami historycznymi, etnograficznymi i filologicznymi powinna być połą¬ czona" (Rzewuski 1830, s. 338 i in.). W piśmiennictwie polskim pierwszej połowy X I X w. nie stwierdzano, z wyjątkiem artykułu Stanisława Rzewuskiego i zaintereso¬ wań „fizjonomiką", właściwych już Hugonowi Kołłątajowi, związków między bada¬ niami antropologicznymi a etnograficznymi. Przekonanie o przynależności etno¬ grafii, a przede wszystkim etnologii, do nauk antropologicznych pojawi się w nauce polskiej dopiero w drugiej połowie tegoż stulecia. D o literatury polskiej termin „etnologia" wchodzi dopiero w połowie X I X w., choć w nauce europejskiej jest używany od lat 80. X V I I I w. Został d o niej wprowa­ dzony przez Adama Frantiska Kollara w Wiedniu i Alexandra Cezara Chavannes w Lozannie, a w latach 30. i 40. X I X w. znalazł się w nazwach stowarzyszeń nauko¬ wych w Paryżu i Londynie, zainteresowanych zresztą głównie kwestiami rasowymi (Vermeulen 1995, s. 40, 4 1 ; 1996, s. 99, 100). W piśmiennictwie polskim zastosował ten termin, chyba jako pierwszy, Jan Rymarkiewicz w artykule Nauka o narodowości, czyli ethnologia, opublikowanym w Poznaniu w 1849 r. Artykuł ten znany był już Fran¬ ciszkowi Gawełkowi i umieszczony został w jego Bibliografii ludoznawstwa polskiego (1914, s. 222), lecz nie był uwzględniany dotychczas w studiach nad historią pol¬ skiej etnologii. Jan Rymarkiewicz, wzorem nauki niemieckiej i p o d wpływem Wios¬ ny Ludów oraz polskiej „filozofii narodowej", widzi etnologię jako niezwykle ważną samodzielną dyscyplinę naukową, zajmującą miejsce między etnografią a filozofią. Charakteryzuje ją następująco: Jest ona s z c z y t e m e t n o g r a f i i i p o d s t a w ą h i s t o r i o z o f i i i ma t o powołanie, ż e b y z n a t u r a l i s t y c z n y c h i e m p i r y c z n y c h m a t e r i a ł ó w e t n o g r a f i i , na d r o d z e systematycznego badania i k o n i e c z n e g o r o z u m o w a n i a o d s ł o n i ć normalną, o r g a n i c z n ą narodowości p r z y r o d ę ; żeby w z n i e ś ć się na s t a n o w i s k o h i s t o r i o z o f i c z n e i o k a z a ć w e w s z y s t k i c h n a r o d o w o ś c i a c h zastosowaną tę samą n i e z m i e n n ą n a r o d o w o ś c i b u d o w ę , t e n sam orga­ n i c z n y p r o c e s jej życia i cel o s t a t e c z n y ( R y m a r k i e w i c z 1849, s. 135). Dzieli etnologię na „ogólną, czyli teoretyczną" i „zastosowaną, czyli praktyczną". Wskazuje na jej części składowe, z których pierwsza zajmuje się początkami naro¬ dowości, druga duchem narodowym, a trzecia budowaniem ojczyzny w trzech wy¬ miarach: ziemskim, duchowym i osobistym. Ubolewa, że nie powołano jeszcze katedr uniwersyteckich dla niej przeznaczonych (Rymarkiewicz 1849, s. 137 i n.). W rok po ukazaniu się pracy Jana Rymarkiewicza anonimowy autor, t y m razem we L w o 45 �Zbigniew Jasiewicz wie, publikuje artykuł Kilka słów o etnologii. Poucza w nim, że „etnologia nie ogranicza się, jak to mylnie mniemają niektórzy, rozgatunkowaniem plemion ludzkich, względnie tylko na dostrzeżone różnice fizyczne" - nawiązując w ten sposób do utożsamiania etnologii z nauką o rasach, właściwemu stowarzyszeniom etnologicznym z pierwszej połowy X I X w. we Francji i Anglii. „Chodzi t u jeszcze - kontynu­ uje - o anatomię porównawczą pod względem moralnym. Jakie, któremu z plemion, właściwe są p r z y m i o t y albo wady" (Kilka... 1850, s. 676). Ryszard Berwiński, jak się sądzi, wprowadził termin „ludoznawstwo" (por. Wróblewski 1967, s. 15; Damrosz 1988, s. 73); nie potrafiłem jednak go odnaleźć w pracach autora Studiów o literaturze ludowej. Pojawienie się „ludoznawstwa" było poprzedzone próbą wprowadzenia ter¬ minu „narodopis", przejętego z literatury czeskiej. Dokonał tego Piotr Dahlmann, tłumacz dzieła Pawła Józefa Szafarzyka Słowiański narodopis, wydanego we Wrocławiu w 1843 r. „Narodopis" jednakże, jak o t y m napisał Jan Karłowicz w haśle Etnografia i etnologia, umieszczonym w t. X I X Wielkiej encyklopedii powszechnej ilustrowanej z 1897 r., „jakoś się nie utarł on w mowie naszej" (za: Gajkowa 1959, s. 40). Charakterystyczne, że terminem „ludoznawstwo", powszechnie niegdyś stosowanym, głównie na prze¬ łomie X I X i X X w., m.in. w pracach Jana Karłowicza, a będącym już dzisiaj tylko ter­ minem o znaczeniu historycznym, zachowanym z tego powodu w nazwie Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, nigdy nie określano na ziemiach polskich instytucji akademickich. Połowa X I X w. to zwiększenie zainteresowania człowiekiem, ludem - warstwą społeczną, i ludem (narodem) jako grupą etniczną i jego kulturą, rozwijanie metod i precyzowanie celów oraz zaczątki instytucjonalizacji i profesjonalizacji tych ba¬ dań. Były wówczas znane wszystkie najważniejsze terminy stosowane później jako nazwy ukształtowanej już dyscypliny: antropologia, etnografia, etnologia. Akcent przesunął się z zainteresowań literaturą i wierzeniami ludowymi, traktowanymi dotąd głównie jako źródło historyczne (Kutrzeba-Pojnarowa 1977, s. 20), na szerzej ujmowaną kulturę ludu i ludów, których badanie zwano teraz najczęściej etnogra¬ fią. Upowszechnieniu tej nazwy sprzyjało pojawienie się jej, za sprawą Wincentego Pola, w roku akademickim 1850/1851 i 1851/1852, wśród tytułów wykładów na U n i ­ wersytecie Jagiellońskim (m.in. Zawistowicz-Adamska 1966, s. 29, 30), opublikowanie pierwszego podręcznika z tego zakresu O plemionach rodzaju ludzkiego czyli krótkiego rysu etnografii, którego autorem był Jean Julien d'Omalius d'Halloy (1852), a tłuma­ czem i autorem wstępu W P - najprawdopodobniej nie W i n c e n t y Pol, jak początko¬ wo sądziłem, ale Wacław Przybylski, oraz wielokrotne przywoływanie tego terminu i wskazywanie na znaczenie etnografii przez Antoniego Nowosielskiego (Marcin¬ kowskiego) w jego nierównej, lecz cennej z wielu przyczyn monografii Lud ukraiński (1857). Znamienne było w połowie X I X w. zróżnicowanie nie tylko nazw, ale rów¬ nież problematyki zainteresowań i związków z innymi dyscyplinami naukowymi. W i n c e n t y Pol, posługujący się nazwą „etnografia", umieścił ją w ramach geografii i w ten sposób zbliżył do nauk przyrodniczych. Ryszard Berwiński, w Studiach o lite46 �Początki etnologii/antropologii kulturowej w Polsce raturze ludowej ze stanowiska historycznej i naukowej krytyki (1854), przeciwstawił się dotychczasowym poglądom na twórczość ludową, przygotowując, z pozycji histo¬ ryka literatury i kultury, warunki dla rozwoju późniejszej etnologii i folklorystyki. Książka Ryszarda Berwińskiego, napisał Adam Fischer, tworzy w historii polskiej etnologii „słup graniczny między dawnymi a nowymi laty". Niezrozumiana i odrzu­ cana przez współczesnych, doczekała się uznania dopiero w latach 80. X I X w., kiedy to Jan Karłowicz i redagowana przez niego „Wisła" budowali podstawy nowoczesnej etnologii (Fischer 1946, s. 154, 155). Jan Rymarkiewicz przedłożył program etno¬ logii jako nauki o „narodowościach" (narodach, grupach etnicznych) i wskazał na jej bliskość z historią i geografią, lecz związał ją przede wszystkim z filozofią. Przed¬ stawione zróżnicowanie trwale wpłynęło na rozwój etnologii/antropologii kulturo¬ wej i przesądziło o zakresie podejmowanych przez nią problemów i różnorodności przyjmowanych rozwiązań. Bibliografia Bańkowski A. 2000 Etymologiczny słownik języka polskiego, Warszawa Bednarek S. 1995 Pojmowanie kultury i jej historii we współczesnych syntezach dziejów kultury polskiej, Wrocław Berwiński R. 1854 Studia o literaturze ludowej ze stanowiska historycznej i naukowej krytyki, t. I i I I , Poznań Bieńkowski W. 1956 PoprzednicyOskara Kolberga na polu badań ludoznawczych w Polsce. Podłoże społeczne początków etnografii polskiej, Wrocław Bringeus N . A . 1966 Qunnar Olof Hylten-Cavallius: En studie kring Warend och Widarne, L u n d Burszta J. 1973 Oświecenie i romantyzm a słowiańska etnografia i folklorystyka, „Lud", t. 57 1974 Kultura ludowa - kultura narodowa. Szkice i rozprawy, Warszawa Bychowiec J.W 1817 Rzut oka na Rossyą pod względami historycznym, statystycznym, politycznym, moralnym, naukowym i gustu, Warszawa 1819 Prospekt do dzieła pod napisem: Nauka o człowieku co do sprawności jego w życiu ze społecznymi ludźmi, czyli antropologia pod względem pragmatycznym, G r o d n o 47 �Zbigniew Jasiewicz Chmielowski B. 1745-1746 Nowe Ateny albo Akademia wszelkiej sciencyi pełna, na różne tytuły, jak na classes podzielona, mądrym dla memoryału, idiotom dla nauki, politykom dla praktyki, melancholikom dla rozrywki erygowana, Lwów Damrosz J. 1988 Rozwój pojęć podstawowych w polskiej nauce o kulturze ludowej do 1939 roku, Wrocław-Warszawa Estreicher K. 1961 Bibliografia polska XIX stulecia, t. 2, Kraków Etnografia... 1981 Etnografia - etnologia - antropologia kultury - ludoznawstwo. Czym są? Dokąd zmierzają? (Odpowiedzi na ankietę), „Polska Sztuka Ludowa", t. 35, nr 2 Fischer A . 1946 Ryszard Wincenty Berwiński (1819—1870), „Lud", t. 37 Gajkowa O. 1959 Jan Karłowicz i Ludwik Krzywicki skiej, Wrocław jako reprezentanci dwu nurtów w etnologii pol¬ Gawełek F. 1914 Bibliografia ludoznawstwa polskiego, Kraków Gingrich A. 2007 Rozłamy, szkoły i nie-tradycje: nowe spojrzenie na historię antropologii społeczno-kulturowej w Niemczech, w : Antropologia. Jedna dyscyplina, cztery tradycje: brytyjska, niemiecka, francuska i amerykańska, Kraków Grzymała F.E. 1818 Rys historyczno-statystyczny nr 1 Cesarstwa Japońskiego, „Dziennik Wileński", t. 1, Hreczyna T. 1817 Wiadomości z Syberii. Wyjątki z listów Pana Tadeusza Hreczyny, doktora medycyny, pisanych zHiżygi..., „Dziennik Wileński", t. 6, nr 32-36 Instrukcja... 1817 Instrukcja do układania zapisów w przedmiocie statystyki i topografii, „Dziennik Wileński", t. 5, nr 25 Instrukcje... 1816 Instrukcje do układania po gimnazjach i szkołach powiatowych zapisów w przedmio­ tach różnych nauk, wydana od Rządu Głównego Szkół i ogłoszona drukiem r. 1812, „Dziennik Wileński", t. 4, nr 20 48 �Początki etnologii/antropologii kulturowej w Polsce Jasiewicz Z . 2006 Etnolodzy i etnologia polska przełomu XX i XXI wieku. W poszukiwaniu tożsamości zbiorowej, w : Kultura profesjonalna etnologów w Polsce, red. M . Brocki, K. Górny i W. Kuligowski, Wrocław Jasiński J. 1818 Antropologia o własnościach człowieka, W i l n o J. K. 1806 Stan polityczno-jeograficzny Rossyi, „Dziennik Wileński", R. 2, kwiecień Kamocki J. 1953 Przegląd kwestionariuszy wydanych w języku polskim, Poznań Kaniowska K. 1996 Kilka. 1850 Definicje etnologii w polskiej literaturze przedmiotu, „Acta Universitatis Lodziensis. Folia Ethnologica", t. 9 Kilka słów o etnologii, „Pamiętnik Literacki", nr 29 K i t o w i c z J. 1985 Opis obyczajów za panowania Augusta JJJ, Warszawa Kłoskowska A. 1991 Kultura, w: Encyklopedia kultury polskiej XX wieku. Pojęcia i problemy wiedzy o kul¬ turze, red. A . Kłoskowska, Wrocław Kołłątaj H . 1810 List... do T. M. z Ołomuńca dnia 15 lipca 1802 roku pisany..., „Pamiętnik War¬ szawski", r. 7, t. 2 Kopczyński W. 2008 Kształtowanie się i rozwój etnograficznego muzealnictwa w Szwecji na przełomie XJX i XX wieku. Wiedza o szwedzkich dokonaniach muzealnych i ich recepcja w Polsce, maszynopis pracy doktorskiej, archiwum I E i A K U A M Kutrzeba-Pojnarowa A. 1977 Kultura ludowa i jej badacze. Mit i rzeczywistość, Warszawa Lelewel J. 1826 1959 O historii, jej rozgałęzieniu i naukach związek z nią mających, „Dziennik Warszawski" Wykłady dziejów powszechnych, w: Wykłady dziejów powszechnych. Dzieła, red. M . H . Serejski, t. 3, Warszawa Lubicz-Czerwiński I . 1816 Rys dziejów kultury i oświecenia narodu polskiego od wieku X do końca w dwóch częściach, Przemyśl 49 XVJJ �Zbigniew Jasiewicz Michalski J. 1958 „Słownik języka polskiego" Samuela Bogumiła Lindego w opinii współczesnych, „Studia i Materiały d o Dziejów N a u k i Polskiej. H i s t o r i a N a u k Społecznych", z. 2 Nastawlienija... 1812 Nastawlienija dlja sostawlienija w gimnazjach i ujezdnych ucziliszczach zapisok po raznym naukam i danych ot (jławnogo Prawlienija Ucziliszcz, Sankt Petersburg Nowosielski A. 1857 Lud ukraiński, t. I i II, W i l n o Obrzędy. 1819 Obrzędy weselne ludu wiejskiego w guberni mińskiej, w powiecie borysowskim, w parafii hajeńskiej, obserwowane w latach 1800, 1801, 1802, „Tygodnik Wileński", cz. 1 i 2, nr 130 i 132 d'Omalius d'Halloy J.J. 1852 O plemionach rodzaju ludzkiego, czyli krótki rys etnografii, W i l n o Posern-Zieliński A. 1973 Kształtowanie się etnografii polskiej jako samodzielnej dyscypliny naukowej (do 1939 roku), w: Historia etnografii polskiej, red. M . Terlecka, Wrocław Potocki J. 1959 Podróże, Warszawa Punkta. 1805 Punkta do zebrania spostrzeżeń i wiadomości w przedmiotach fizycznych., Pamiętnik Warszawski", r. 5, t. 18 „Nowy Róziewicz J. 1984 Polsko-rosyjskie powiązania naukowe (1725-1918), Wrocław Rutkowski J. 1959 Historia kultury i próba systematyzacji jej zagadnień, „Kwartalnik H i s t o r i i Kultury Materialnej", nr 1 Rymarkiewicz J. 1849 Nauka o narodowości, czyli etnologia, „Szkoła Polska", t. I Rzewuski S. 1830 Zastosowanie fizjologii do historii, „Pamiętnik Fizycznych, Matematycznych i Statystycznych Umiejętności", R. 1 Serejski M . H . 1965 Początki i dzieje słów „kultura" i „cywilizacja" w Polsce, w : Przeszłość i teraźniej¬ szość. Szkice historiozoficzne, Warszawa 50 �Początki etnologii/antropologii kulturowej w Polsce Sierakowski S. 1811 O pospólstwie krajowym, Kraków Stocking G.W. 1968 On the limits of„presentism" and „historicism" in the historiography of the behavioral sci­ ences, w: Race, Culture and Evolution. Essays in the History of Anthropology, N e w York Śniadecki J. 1838 Teoria jestestw organicznych, t. I - I I I , W i l n o Tokariew S.A. 1966 Istorija russkoj etnografii. Dooktjabrskij pieriod, Moskva Vermeulen H . F 1995 Origins and institutionalization of ethnography and ethnology in Europe and USA, 1771-1845, w : Fieldwork and Footnotes. Studies in the History of European Anthropology, red. H . F Vermeulen, A . A . Roldan, London, N e w York 1996 Stowarzyszenia antropologiczne, etnologiczne i etnograficzne. Spojrzenie porównawcze, „Lud", t. 80 Wepsięć J. 1937 Bychowiec Józef Władysław, w: Polski słownik bibliograficzny, t. I I I , Kraków Woźniak A. 1995 Oświeceniowy przełom w kulturze a początki ludoznawstwa polskiego, „Lud", t. 78 Wróblewski T 1967 Z dziejów pojęcia etnografii, „Łódzkie Studia Etnograficzne", t. IX 1969 Wstęp do etnografii. Etnografia, lud, kultura, cz. 1, Poznań Zadrożyńska-Barącz A. 1970 Nowa dziedzina deficytowa - etnografia Europy, „Etnografia Polska", t. 14, z. 2 Zawistowicz-Adamska K. 1966 Wincenty Pol - badacz kultury ludowej, Warszawa 51 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/5fa5683cce58a6fe6f02a6a68249eb94.pdf f0e95a495743be4465caee3fc818e52d Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3116 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1989 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2917 Title A name given to the resource Początki państwa polskiego - wersja dla dzieci / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1989 t.43 z.4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1989 t.43 z.4, s.203-204 Creator An entity primarily responsible for making the resource Stomma, Ludwik; Korulska, Ewa Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Ewa Korulska, Ludwik Stomma POCZĄTKI P A Ń S T W A POLSKIEGO — W E R S J A D L A DZIECI Historia Popiela i Piasta jest podstawową i jedyną właściwie relacją dotyczącą początków polskiej państwowości i pierwszej polskiej dynastii królewskiej. Legenda ta, opowiedziana po raz pierwszy na początku X I I wieku przez kronikarza zwanego Gallem Anonimem, została potem przyjęta i uzupełniona przez innych kronikarzy, a także przez pisarzy i poetów. Niezliczone przekształce­ nia, jakich legenda ta padła ofiarą, nie mają oczywiście jako takie żadnego waloru historycznego. Zdradzają one za to intencje ideowe autorów. Sposób opowiadania mitu, dotyczącego naszego pocho­ dzenia, mitu, w którym w grę wchodzi nasza tożsamość narodowa i prawowitość władzy — nigdy nie może być niewinny. Czasami — jak w Królu Duchu Słowackiego — służyć może niezwykle skomplikowanym i ukrytym konstrukcjom ideologicznym. Zdarza się jednak niekiedy, że nie da się owego przesłania ideowego ukryć pod płaszczykiem nazbyt skomplikowanych meta­ for; zdarza się to wtedy mianowicie, kiedy opowiadamy mit dzieciom. I dla tej właśnie przyczyny podjęliśmy się analizy historii Piasta i Popiela, w formie, w jakiej współcześnie przekazuje się ją dzieciom w szkołach i przedszkolach. Mit ten, przedstawiany dzieciom polskim lat osiemdziesiątych, ma w zasadzie trzy wersje, dość zresztą podobne zewnętrznie. Chodzi tu o Przedszkolaka elementarz dziejów Krzysztofa Torbusa, Jak myszy zjadły Popiela Anny Swirszczyńskiej i Za króla Piasta Polska wyrasta Kornela Makuszyńskiego. Przedmiotem naszych rozważań stanie się głównie ta ostatnia wersja — Makuszyńskiego — napisana już w 1939 roku, ale teraz na nowo odkryta i wydana w trzech kolejnych wydaniach: 300 tysięcy, 300 tysięcy i 500 tysięcy egzemplarzy (w sumie milion sto tysięcy!). Historia opowiedziana przez Galla Anonima jest w istocie mało skomplikowana: dwu pielgrzymów przybywa do Gniezna w dniu postrzyżyn syna gnieźnieńskiego księcia Popiela. Wyrzuceni przez księcia za drzwi, znaleźli gościnę na przedmieściach grodu u biedne­ go oracza Piasta. Przypadkowo i jego syn miał być tego dnia inicjowany. Niestety Piast nie miał za co zaprosić na to święto tak godnych gości. Dwu zaproszonych do chaty pielgrzymów czyni wiec w ostatniej chwili cud: dania ze stołu księcia Popiela w nadziemski sposób przemieszczają się na stół oracza Piasta. W końcu, nie mając innego wyjścia, sam Popiel zmuszony jest do skorzystania z gościny swego poddanego. Pielgrzymi dokonują inicjacji chłopca, syna Piasta i przepowiadają mu świetną przyszłość. I w rzeczy samej. Kilka lat później, z woli Boga, Ziemowit, syn Piasta staje się Księciem. Zaś Popiel — wyrzucony z Gniezna — znika w pomroce zapomnienia i tylko wiekowi starcy przebąkują, że podobno został zjedzony przez myszy. Analizę wątków w opowieści Makuszyńskiego podzieliliśmy na trzy grupy: A — te, które są w zgodzie z dwunastowiecznym oryginałem, В — te które są temu oryginałowi obce lub przeciwstaw­ ne, С — wątki o charakterze komplementarnym. Ad A: W obu relacjach Piast przyjmuje nieziemskich emisariu­ szy, wyrzuconych przez Popiela, co ma być nie tyle dowodem jego niezwykłej szlachetności, ile raczej jego wrodzonej gotowości do rozpoznania i przyjęcia nowych idei, symbolizowanych przez przy­ byszy. Ta gotowość usprawiedliwi wkrótce zmianę władzy. Przyby­ sze zaś wyrażają wdzięczność bezpośrednio — pomnażając żywność. I tyle zbieżności wątków u Galla Anonima i Makuszyńskiego. Ad B: A oto różnice. U Galla Anonima nie chodzi wcale o pomnożenie jedzenia w ścisłym sensie tego słowa, a o „przemiesz­ czenie" tegoż jedzenia z dworu Popiela do chałupy Piasta. Dla Makuszyńskiego jest to pomnożenie w biblijnym bez mała sensie. U Galla stół Piasta zastawiony został wieprzowiną i piwem. U Makuszyńskiego — chlebem, masłem, serem i kołaczami. W Kro­ nice Galla — Piast jest biednym oraczem, mieszkającym na przed­ mieściach Gniezna; w wersji dla dzieci, u Makuszyńskiego, jest to wolny chłop mieszkający w lesie („Miał obejście gospodarskie; piękna chata słomą kryta; i wśród lasu zagon pola; kędy siał srebrzyste żyto"). Dla Anonima Popiel jest księciem, który nie waha się złożyć wizyty swemu poddanemu, ponieważ „księstwo Polskie nie było wtedy wielkie, a i książęta nie byli jeszcze ni pyszni ni zarozumiali". Dla Makuszyńskiego Popiel to suweren okrutny, bezlitośnie uciskający lud („To król Popiel zły i krwawy; mroczny, groźny i brodaty; w wieży zamknął się na wyspie; skąd na ciche patrzy chaty"). W końcu — to Bóg — w Kronice Galla podnosi Ziemowita, jedynego syna biednego Piasta, do rangi monarchy. W Za króla Piasta Polska wyrasta — Piast zostaje wybrany królem przez zgromadzenie ludowe, a co więcej — przez dęby, wodę z jeziora, pszczoły i wiatr, które również głosują na jego korzyść. Ad C: Jeżeli chodzi o wątki komplementarne, czy też dodatkowe — to Makuszyński rozbudowuje opis otoczenia. Dowiadujemy się zatem od niego, że chałupa Piasta była bielona i strzechą kryta; że pod tą strzechą wiły gniazdka jaskółki. W okolicznym zaś lesie żyły sobie wilki, dziki, niedźwiedzie (jeden z nich, oswojony przynosił Piastowi wodę ze studni), bociany, skowronki i rybitwy. Rodzina Piasta żyła prawdziwie demokratycznie: wszystkie decyzje podejmo­ wała kolektywnie, kolektywnie też pracowano. A w chwili swego koronowania Piast wykonał gest dogłębnie symboliczny — położył pług u stóp tronu... U Galla Anonima — żywność znika ze stołu Popiela, aby w cudowny sposób znaleźć się w posiadaniu. Pokazuje się nam w prosty sposób za pomocą tego zabiegu — proces przekazywania władzy. Piast zostaje powołany cudowną mocą i staje się Żywicielem ludu w miejsce Popiela. Ten ostatni zaś akceptuje poniekąd nowy stan rzeczy przybywając na ucztę do Piasta. Można tu zauważyć swoistą kontynuację Piast zastępuje Popiela, ponieważ w przeciwie­ ństwie do Księcia zrozumiał przesłanie zaanonsowane przez obu pielgrzymów. Odłożywszy na bok przenikliwość Piasta, w opowieści Galla nie ma antagonizmu między dwoma mężami. Nawet różnica statusów społecznych: książę/chłop pomniejszona zostaje komenta­ rzem kronikarza, że w tamtych czasach książęta nie byli jeszcze wcale tak bardzo książęcy. To prawda, że Popiel znajdzie później niegodną śmierć (pożarty przez myszy!), ale stanie się to przecież dopiero wtedy, kiedy już jest od dawna pozbawiony książęcego tytułu; historia jego zgonu — nie ma więc bezpośrednio związku z historią Piasta. Dokładnie odwrotnie dzieje się u Makuszyńskiego. Cała opowieść skonstruowana jest wokół opozycji: Piast/Popiel. — W chałupie Piasta słyszało się śpiewy i pogawędki; w zamczy­ sku Popiela panowała śmiertelna cisza. — W otoczeniu Piasta wszystko jest przejrzysto-jasne. Siedem razy występuje w tej opowieści przymiotnik „biały", sześć razy „jasny", dwa razy „promienisty", dwa razy „srebrzysty" etc. U Popiela dominują kolory czerniawe: „mroczny" cztery razy, „ponury" trzy razy, „szary" etc. — Piastowi pomagają dobrowolnie niedźwiedzie; Popielowi służą wytresowane psy łańcuchowe. — Piast jest prostym oraczem, Popiel księciem, jeźdźcem i myśli­ wym. — Piast żyje z pracy swych rąk, Popiel jest nielitościwym krwiopijcą. — Piast jest „dobry", „pilny", „uczciwy", „szanowany", ,,uprzejmy", „życzliwy...", Popiel „okrutny", „zły", „ponury", „groź­ ny", „wojowniczy..." 203 �— Piast reprezentuje życie w kolektywie i harmonii. Popiel indywidualny egoizm. W porządku mitycznym tego rodzaju opozycja jest wyrazem opozycji między życiem a śmiercią, społeczeństwem a jednostką, integracją a dezintegracją. Żadna kontynuacja nie jest tu możliwa. Funkcją cudu pomnożenia żywności, mającą omal biblijny wymiar u Makuszyńskiego, jest ukazanie nowego króla: OTO KRÓL! Popiel to tylko uzurpator, król fałszywy. Piast w opowieści Maku­ szyńskiego nie jest następcą —jest PIERWSZY. Obraz skonstruowany w ten sposób nasuwa oczywiście pytanie 0 tożsamości Popiela. K i m był? Czy Polak może być aż tak okrutny 1 zły? Odpowiedź — zasugerowana już poprzez ilustracje do Za króla Piasta*., na których wszyscy w otoczeniu Popiela są blondynami, zaś Popiel jest rudy — dana jest explicite w książce Anny Świrszczyńskiej: „miał żonę cudzoziemkę" i dalej „A żona jego, niemieckich krajów córa" — co odsyła nas wprost do innej legendy polskiej: 0 Wandzie, która wolała się utopić, niż poślubić Niemca. Porówna­ nie tych dwu postaw (Makuszyński ewokuje Wandę w pierwszych wersach swej książki) służy za wyjaśnienie: Popiel to zdrajca 1 szalbierz. On nie był NASZ. Ale powróćmy do kuchni. Historycy uwielbiają tezę „wątków wędrujących". We wszystkich egzegezach legendy o Piaście i Popielu (od Aleksandra Brucknera po Jacka Banaszkiewicza) używa się, na przykład, takiego argumentu: Gall Anonim był człowiekiem Zacho­ du, wykształconym, i z pewnością znał starodawną hagiografię świętego Hermana; zaadaptował więc... etc, etc... Pozwólcie więc i nam użyć tego samego argumentu: jeżeli Anonim był człowiekiem przybyłym z Zachodu, nie mógł przecież nie znać najzagorzalszych wrogów Świętego Kościoła Rzymskiego ( j pierwsza krucjata obaliła w tym względzie wszelkie wątpliwości) — Żydów i Muzułma­ nów. Nie przypadkiem zatem jedzenie u Piasta to piwo i wieprzowi­ na, czyli to właśnie, czego nie wolno tknąć Żydom i Muzułmanom. Przesłanie proste: tak, Piast, to poganin, ale dobry poganin. Poganin zdolny do nawrócenia, nie związany z tymi, którzy walczą z prawdzi­ wą wiarą... Makuszyński to zmienia. Długa karta dań piastowych daje nam inną wskazówkę równie jednoznaczną. Piast to wegetaria­ nin. Jako wegetarianin nie zabija zwierząt. Jest to informacja podwójnie istotna: u z 1. Piast nie zabija, bo zabijanie nie leży w jego naturze. 2. Piast nie zabija zwierząt, ponieważ żyje w symbiozie z naturą. Pierwszy aspekt uwypuklony jest przez przeciwstawienie bez­ bronnego Piasta — Popielowi—myśliwemu. Piast nigdy nie nosi broni. Nawet topora — jego oswojony niedźwiedź rąbie drwa za niego. Drugi aspekt osiąga swoje apogeum, kiedy to wiatr, pszczoły, jezioro i drzewa same chcą Piasta za króla. Tu już jest więcej niż symbioza! Piast nie jest już nawet częścią natury. Jest naturą samą! „Mit — pisze Rolana Barthes — usiłuje zmienić kulturę w naturę. To co społeczne, kulturowe, ideologiczne — w naturalne" (...) Makuszyński jest tego doskonałym przykładem. Piast-Natura jest wieczny. Nie ma zatem kwestii pochodzenia Polaków, począt­ ków polskiej państwowości. Polacy są tutaj od zawsze, jedynie i prawdziwie legalnie. Ale powróćmy do kwestii wegetarianizmu Piasta. Nie jest on ani rycerzem, ani zdobywcą. Wszechmoc boska sama zdruzgotała Popiela i wyniosła na tron Piasta-Wiecznego. I oto cały, ukryty w opowieści Makuszyńskiego program ideologiczny. — Polacy są jedynymi, prawdziwymi autochtonami. — Polacy: zawsze dobrzy i nienawidzący przemocy. — Polacy zawsze pod szczególnym boskim patronatem. Oto historia narodu prawie kompletna. Oto odpowiedzi-klucze do osądu przyszłych zdarzeń! Opis otoczenia Piasta w opowieści Makuszyńskiego uwypukla ten ideologiczny program. Autor mógł przecież opisać to otoczenie w zgodzie z wiedzą historyczną, ożywić las zwierzętami, które wtedy przemykały kniejami, zamienić pług na sochę, czy radło, ale nie: chata strzechą kryta, bociany, malwy — oto stereotyp wsi polskiej po wieki. Bo przecież nie chodziło Makuszyńskiemu o opisanie konkretnej, historycznej wi polskiej — lecz o opisanie Polski Wiecznej. Jest oczywiste, że Gall Anonim i Kornel Makuszyński mieli na uwadze zupełnie inne cele opowiadające tę legendę. Gall — uwypuk­ lić legalność dynastii Piastów. Makuszyński (w czym nawiązuje do wiekowej tradycji od Kadłubka i Kroniki Wielkopolskiej począwszy) — prawomocność narodu. Obaj spisali się świetnie. Ale czyż naprawdę opowiedzieli tę samą historię? Wyjąwszy kilka detali... prawie, prawie... Kilka detali, które jednakże zrobiły z jednej historii dwa odrębne mity... oto jak można zmienić ideologię, zmieniając tylko kartę dań. Referat wygłoszony na Konferencji Slawistycznej w Bad Hombourg (RFN) w grudniu 1987. Tłum. z franc. Zyta Oryszyn Wzór sypany piaskiem Marii Żołnowskiej — il. do art. R. Hankowskiej. Fot. S. Rogalski � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/122399cd81e193f0f325782941d15026.pdf 6afc0ec56669cfb9b8b4f2fcb54f89a1 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5860 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2002 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne kultura społeczna pomoc wzajemna Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5456 Title A name given to the resource Poczęstunek dla osób pomagających przy budowie/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.7 : Pomoc wzajemna.Współdziałanie społeczne i pomoc sąsiedzka s.195 (mapa nr 34) Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.7: Mutual help.Social cooperation and neighbours' help Creator An entity primarily responsible for making the resource Drożdż, Anna Kłodnicki, Zygmunt (red.nauk.) Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Uniwersytet Śląski Filia w Cieszynie Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 34. Poczęstunek dla osób pomagających przy budowle Oprac. Anna Drożdż Kier. nauk. Zygmunt Ktodnicki W oparciu o informacje zebrane według „Kwestionariusz do badań nad zagadnieniem pomocy sąsiedzkiej zw. także »tłoką«" (oprac. K. Jagieła, J. Bohdanowicz): VI. Prace budowlane: zwózka bu­ dulca, ciesiołka, kopanie fundamentów, budowanie pieca, kopanie studni. C. Czy po pracy lub w jej trak­ cie osoby pracujące dostają poczęstunek - od kogo i [...] w jakiej porze dnia? Objaśnienie znaków: 1 — poczęstunek występuje; 2 — poczęstunek występuje w trakcie pracy; 3 — poczęstunek występuje na zakończenie; 4 — brak informacji; 5 — brak tradycji. Uwagi: Wypełnienie znaku kropką oznacza, iż zjawisko występowało w przeszłości. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/e95911359aa434f714330ce2a3cdea03.pdf 633ac5c1315d6c1a38d609fbe729437b Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5803 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1999 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne obrzędy pogrzebowe - Polska Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5400 Title A name given to the resource Poczęstunek po pogrzebie/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.5 Zwyczaje, obrzędy i wierzenia pogrzebowe, s.138 Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.5: Customs, rituals and belefs of the funeral Creator An entity primarily responsible for making the resource Bohdanowicz, Janusz Language A language of the resource pol., ang. Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polska Akademia Nauk Instytut Archeologii i Etnologii , Pracownia Atlasu Etnograficznego Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Mapa 37. Poczęstunek po pogrzebie Objaśnienia znaków: 1 — poczęstunek w karczmie. Nazwy poczęstunku: 2 — „przepić skórkę", „skórka", 3 — „stypa", 4 — „konsolacja", „konsulacja", 5 — „pogrzebiny", „pogrzebowiny". Ponadto nazwy: „obiad" (wschodnie i południowe Pod­ lasie), „gościna" (Opolskie), „poczestne", „poczystne" (Kaliskie, Sieradzkie, południowa Mało­ polska po Sandomierz, Kieleckie, Kujawy, północno-zachodnia Wielkopolska, Mazowsze Płoc­ kie). Sporadycznie — „kawa", „różaniec", „ceruny", „tranktament", „żal", „parastas", tzw. „wesele nieboszczyka". � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/bfc1378bfee9fc8e3434f675b522a8d1.pdf 4b57d7a236d9931c1aadea268efa28ab Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6025 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2004 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne wesele - zwyczaje Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5617 Title A name given to the resource Poczęstunek podawany osobom zapraszającym na wesele/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.8:Zwyczaje i obrzedy weselne cz.I: Od zalotów do ślubu cywilnego, red nauk. Agnieszka Pieńczak s.276 ( mapa nr 40) Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.8: Customs and wedding rituals, part 1: From courtship to civil Creator An entity primarily responsible for making the resource Drożdż, Anna Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Uniwersytet Śląski Filia w Cieszynie Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 4 0 . Poczęstunek podawany osobom zapraszającym na wesele Oprac. Anna Drożdż Kwestionariusz PAE nr 9, Zwyczaje i obrzędy weselne, oprac. Józef Gajek przy współudziale Feliksa Olesiejuka: 49. G. Czy osoby zapraszające byty (są) częstowane przez zapraszanych? Czym? Gdzie, przed domem, czy w izbie? Objaśnienia znaków: 1—zwyczaj istnieje; 2 — zwyczaj istnieje, ale nie jest regułą; 3—brak informa­ cji; 4 — brak tradycji. Uwaga: Wypełnienie znaku kropką oznacza, iż zjawisko występowało w przeszłości. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/1c1a7d0eb486e834223f6e955d6002be.pdf d2436d4d9b75d60beb8aa73b34a6a783 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5822 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2002 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne kultura społeczna pomoc wzajemna sianokosy - współdziałanie społeczne Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5418 Title A name given to the resource Poczęstunek w trakcie współdziałania społecznego przy sianokosach/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.7 : Pomoc wzajemna.Współdziałanie społeczne i pomoc sąsiedzka s.28 Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.7: Mutual help.Social cooperation and neighbours' help Creator An entity primarily responsible for making the resource Drożdż, Anna Kłodnicki, Zygmunt (red.nauk.) Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Uniwersytet Śląski Filia w Cieszynie Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 4. Poczęstunek w trakcie współdziałania społecznego przy sianokosach Oprac. Anna Drożdż Kier. nauk. Zygmunt Kłodnicki W oparciu o informacje zebrane według „Kwestionariusz do badań nad zagadnieniem pomocy sąsiedzkiej zw. także »tłoką«" (oprac. K. Jagieła, J. Bohdanowicz): Wjakiego typu pracach mieszkań­ cy wsi przychodzą sobie z pomocą sąsiedzką? 1. Przy sianokosach (koszenie trawy, wynoszenie na suche miejsce, suszenie, itp.). C. Czy po pracy lub w jej trakcie osoby pracujące dostają poczęstunek — od kogo, w jakiej porze dnia? Czy po wieczornym posiłku odbywa się może zabawa, tańce, itp.? Objaśnienia znaków: 1 — zjawisko występuje; 2 — brak informacji; 3 — brak tradycji. Uwagi: wypełnienie znaku kropką oznacza, iż zjawisko występowało w przeszłości. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/0c7e387984f565885a2cffd26008e742.pdf de40e089834b4c3b1a5731343e143a0c Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3149 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1988 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2949 Title A name given to the resource Poczet królów francuskich / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1988 t.42 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1988 t.42 z.1-2, s.127-131 Creator An entity primarily responsible for making the resource Stomma, Ludwik Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Ludwik Stomma PIWNICA POD BARANAMI T h i e r r y D u s s a r d — - d z i e n n i k a r z „ L e P o i n t " powiedział m i po A p o t e m t a k już się działo, t a k wpływał „genius P e t r i " , żo po­ występie P i w n i c y p o d B a r a n a m i w p a r y s k i m B e a u b o u r g : —- zostawali c i t y l k o , którzy p a s o w a l i do d z i w n e j , n a r k o t y c z n e j „Myślę, że k t o tego nie widział, t e n nie zrozumie n i g d y t e j p r z e j ­ atmosfery P i w n i c y , którzy p o t r a f i l i dzielić j e j szaleństwa, j e j mującej P o l s k i z j e j r o m a n t y z m e m i wulgarnością, śmiesznością bezinteresowność i j e j — nie sposób zapomnieć —- wysokie w y ­ i t r a g i z m e m , patosem i przymrużeniem o k a . . . " Właściwie t r u d n o magania a r t y s t y c z n e , narzucane przede w s z y s t k i m przez grono c o k o l w i e k dorzucić do tej najkrótszej recenzji. Może t o t y l k o , świetnych kompozytorów z Z y g m u n t e m K o n i e c z n y m , iż P i w n i c a ową Polskę nie t y l k o u k a z u j e , ale również, w ważkiej Kantym mierze, współtworzy. T o przecież B a r a n y kreowały i ukształto­ Preisnerem n a czele. wały Ewę D e m a r c z y k , Krystynę Zachwatowicz-Wajdową, K a ­ Pawluśkiewiczem, Zbyszkiom Rajom i Janem Zbyszkiem N a j n o w s z y p r o g r a m P i w n i c y jest, a jakże mogłoby być inaczej, zimierza Wiśniaka, Wiesława D y m n e g o , A n d r z e j a Zaryckiego, mozaiką Stanisława Długosza... w s w y m d y s t y n g o w a n y m wdzięku A n i a Szałapak z r e p e r t u a r e m Radwana, Zbigniewa Paletę, Leszka Wyliczać można b y długo. nastrojów, stylów i rodzajów. Oto niepowtarzalna l i r y c z n y c h piosenek drżących na ledwie słyszalnych półtonach; W ciągu t r z y d z i e s t u l a t p r z y c h o d z i l i , odchodzili... Jakiż i n n y oto H a l i n a W y r o d e k z głosem j a k d z w o n ; oto E w a W n u k z równą t a k i o „utraty k r w i " , t a k i e pożegnania ? łatwością i a k t o r s k i m k u n s z t o m śpiewająca piosenki o d p o e t y c k i c h A P i w n i c a t r w a . Dzieje się t a k , w co w i e m aż uwierzyć t r u d n o , po pastiszowo-satyryczne; oto polityzujący b a r d Leszek W o j t o ­ za przyczyną jednej osoby •—• czarodzieja, filozofa, w i c z ; o t o n i e lękający się i n t e r p r e t a c y j n e j b r a w u r y , uosobienie konferansjera, duszy k a b a r e t u ; krótko mówiąc za przyczyną vis comica, Zbyszek R a j . . . N a równi z Szekspirem, czy B l o k i e m P i o t r a Skrzyneckiego. K i m jest naprawdę P i o t r ? —• Zastanawia­ śpiewa się t u ( i j a k śpiewa!) u t w o r y poetów s t a l i n o w s k i c h , co zespół wytrzymałby reżysera, łem się n a d t y m nieraz. D z i w n e jest w n i m b o w i o m m a t e r i i p o ­ dziwniejsze d o k u m e n t y państwowe... Obok piosenek — m i n i a t u r y mieszanie: jest wzruszająca dobroć i złośliwość z upodobaniem m i m i c z n e , sceniczne gagi J a c k a Wójcickiego, czy E w a Kolasiń- do zawiłej i n t r y g i , jest b r a t łata i jest w i e l k i p a n , jest czerep s k i e j . Obok... A l e s t o p ! Opowiadanie P i w n i c y nio m a n a j m n i e j ­ r u b a s z n y i s u r o w y nieraz, baczny obserwator l u d z i , jest l i r y k szego sensu. W y d a w a n o już o niej książki, kręcono f i l m y . D a r e m n y i jest przośmiewca, jost uosobienie K r a k o w a , a urodził się oczy­ trud. wiście w Warszawie... Dopiero słowa Thierrego D u s s a r d , budują­ P i w n i c a t o znaczy być z P i o t r o m , być z Z y g m u n t e m , być cego obraz P o l s k i n a znoszących się pozornie przeciwieństwach, z Anią Szałapak i Ewą W n u k . . . Jest P i w n i c a chwilą ulotną. A l e dały m i mały k l u c z do t a j e m n i c y . Zrozumiałem p r z y n a j m n i e j takie przecież chwile najgłębiej i najszczęśliwiej w nas pozostają. dlaczego można P i o t r a kochać l u b nieznosić, nie można j e d n a k T o dzięki n i m , którzy wśród zamętu codziennych zajęć zapom­ za n i m n i e tęsknić. nieliśmy możo o dziecinnej radości kolorów i światła, o d z y s k u j e m y B y ć w P i w n i c y — bawić się, tworzyć, pić wódkę, to przede nadzieję, że z n o w u i z n o w u stanie się ona n a s z y m udziałem. w s z y s t k i m przebywać z P i o t r e m , odnaleźć w szarzyźnie kolorowe Być może to co napisałem w y d a się n a z b y t i n t y m n e i senty­ p a c i o r k i , porzucić lęk. A któż b y nie chciał? N a każde zwolnione m e n t a l n e . Proszę o wybaczenie, ale i zrozumienie. Toż nie byłem miejsce w P i w n i c y już o d miesiąca... pojawiało się więc zawsze kandydatów co n i e m i a r a . � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/26cc7056fb74a36381f54f4482394e90.pdf 1297eafa960ff4a512f74c5051fea08a Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3260 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1986 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3055 Title A name given to the resource Poczet królów francuskich. Ludwik XVII i upiory. Szaleństwo króla Karola / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1986 t.40 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1986 t.40 z.3-4, s.145-148 Creator An entity primarily responsible for making the resource Stomma, Ludwik Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Ludwik Stomma POCZET K R Ó L Ó W FRANCUSKICH Teksty L . Stommy otwierają cykl zatytułowany „Poczet królów francuskich", który ukazywać się będzie w następnych numerach naszego pisma. W cyklu t y m autor proponuje czytelnikom antropo­ logiczną lekturę historii. Głównym przedmiotem refleksji jest t u obecność m i t u w historii, jego rola i znaczenie w kszałtowaniu t r a d y c j i historycznej. LUDWIK XVII I UPIORY Itain, 10.VI.1795 na ma-leńkim c m e n t a r z y k u p r z y kościele Św. k o n i e c z n o ś c i wmieszania się w tajomnicze i n i e p o k o j ą c e s p r a w y " . M a ł g o r z a t y , w dzielnicy jodenastej, wrzucono do zbiorowego gro­ Z n i e c h ę c o n y dezerteruje ze s t a t k u w 1809 i skazany zaocznie b u z w ł o k i d z i e s i ę c i o l e t n i e g o dziecka. Z m a r ł y m m i a ł b y ć , p o d ł u g na p i ę ć l a t c i ę ż k i c h r o b ó t , u k r y w a się u h r a b i n y de B o t h u n e — oficjalnego k o m u n i k a t u , L u d w i k K a r o l K a p e t , c z y l i nierowolu- jednej ze swoich f a n a t y c z n y c h w y z n a w c z y ń . U j ę t y po cyjnymi słowy — L u d w i k X V I I , książę Normandii, prawowity h r a b i n y , w t r ą c o n y zostaje do l o c h ó w B i c a t r e , gdzie nie prze­ następca staje z m o c ą i r o z p a c z ą p r o k l a m o w a ć swoich p r a w do tronu Francji, Ale właśnie — m i a ł syn zgilotynowanego L u d w i k a XVI. b y ć . Pospieszny, a n o n i m o w y p o c h ó w e k , śmierci tronu. U m i e r a 8.V.1812 i p o c ł i o w a n y zostaje boz t r u m n y w zbiorowej, bo t r u d n o m ó w i ć o pogrzebie, w z b u d z i ł uzasadnione, g ł ę b o k i e w i ę ź n i a r s k i e j fosie, w miejscu k t ó r e j stanie za p a r ę l a t p o m n i k w ą t p l i w o ś c i . O d pierwszej c h w i l i p o w s t a ł y t e ż z p e ł n y m z a d u m y napisem : C u i (a h i s t o r y c y spie­ r a j ą się p o m i ę d z y n i m i do dzisiaj), t r z y zasadnicze wersje w y ­ Cinis ipsa d a r z e ń : 1. t a k , to L u d w i k X V I I p o c h o w a n y z o s t a ł 10.VI.1795; wet p r o c h ó w b r a k ! sunt cineres? H e u ! d e e s t ! —• Czyje są te p r o c h y 1 N i e s t e t y ! N a ­ 2. nie, L u d w i k X V I I z m a r ł w c z e ś n i e j , u św. M a ł g o r z a t y zakopa­ N a s t ę p c y H e r v a g a u l t nie m i e l i j u ż jego n i e p o k o j ą c e j charyz­ no zaś z w ł o k i innego dziecka podstawionego w jego miejsce; m y . P o w t ó r z y ł a się t u p o n i e k ą d h i s t o r i a D y m i t r ó w — s a m o z w a ń ­ 3. owszem, pochowano dziecko podstawione, ale podstawiono je ców, z togo p o w o d u , iż p r a w d z i w y n a s t ę p c a t r o n u z o s t a ł oswobodzony i a r y s t o k r a t y c z n ą o g ł a d ą t a k , iż przez wielu p o c z y t y w a n y b y ł z których pierwszy czarował współczesnych wdziękiem lub z d o ł a ł się o s w o b o d z i ć z w i e ż y Tempie. Wersje 1 i 2 to m a j ą szczerze za prawdziwego syna cara I w a n a . Lecz nie narusza się p r z y n a j m n i e j w s p ó l n e g o , ż e z a m y k a j ą d e f i n i t y w n i o epizod k r ó ­ t a b u bezkarnie. Ś w i ę t o ś ć podeptana przestaje b y ć tkiego, nieszczęśliwego ż y c i a L u d w i k a K a r o l a . N a t o m i a s t wersja ( s t ą d p o w t ó r n e p o ś w i ę c a n i e k o ś c i o ł ó w w p r z y p a d k u profanacji). trzecia otwiera d r o g ę do najbardziej fantastycznych spekulacji. Możesz t y , m o g ę i j a . N a s t ę p n y ł ż e - D y m i t r b y ł j u ż t y l k o o r d y ­ W c i ą g u n a s t ę p n y c h k i l k u d z i e s i ę c i u l a t nie o m i e s z k a ł o z tego n a r n y m i bezczelnym spryciarzem. N i e k t ó r z y z k o l e j n y c h pseudo- s k o r z y s t a ć t r z y d z i e s t u conajmniej a w a n t u r n i k ó w , o s z u s t ó w i w i ­ L u d w i k ó w m i e l i p o m i m o to p o w a ż n e a t u t y . I t a k M a t h u r i n B r u - z j o n e r ó w p o d s z y w a j ą c y c h się p o d k r ó l e w s k ą t o ż s a m o ś ć . neau p o s i a d a ł z n a k i s z c z e g ó l n e podobne do sygnalizowanych n a P i e r w s z y m i najciekawszym z t y c h s a m o z w a ń c ó w b y ł nie­ ciele m a ł e g o k r ó l e w i ą t k a ; Claude P e r r i n dobre p i ó r o , wreszcie o s t a t n i bronił Jean-Marie H e r v a g a u l t i b y ł b y w t a k i m razie n i e ś l u b n y m synem -Wilhelm Naundorff, hrabiego de V a l c n t i n o i s , n a s t ę p c y t r o n u M o n a k o , a więc o d l e g ł y m nego w otoczeniu L u d w i k a X V I , k t ó r ą z a b i j a ł ć w i e k a n a j t ę ż s z y m p o w i n o w a t y m L u d w i k a X V I I . W y c h o w a n y w krawieckiej rodzi­ eskpertom . znakomitą z którym w ą t p l i w i e „ p r e t e n d e n t z Saint L ó " . N a z y w a ł się przypuszczalnie nie H e r v a g a u l t w St. L ó raz po raz ucieka z d o m u , o c z y m ś w i a d ­ swoich r a c j i ; świętością pretendentów, dokumentację życia Karl- codzien­ 1 „ L e r o i est m o r t , v i v e le r o i ! " ( K r ó l u m a r ł , niech ż y j e k r ó l ! ) — c z ą zapisy k a r wymicrze.nych m u przez kolejne s ą d y za b ę d ą c e o k r z y k ten, wzniesiony po raz pierwszy 21.X.1422 n a d p o d ó w e z a s we F r a n c j i p r z e s t ę p s t w e m w l ó g o c z ę s t w o . W k w i e t n i u t e l n y m ł o ż e m K a r o l a V I , s t a ł się, a ż po X I X w i e k , o b o w i ą z k o ­ 1799 skazany zostaje na m i e s i ą c w i ę z i e n i a , w k w i e t n i u 1793 j u ż w y m elementem r y t u a ł u t o w a r z y s z ą c e g o ceremonii pogrzebowej śmier­ 2 na dwa ł a t a , w l u t y m 1802 na l a t cztery. To w ł a ś n i e podczas k a ż d e g o w ł a d c y F r a n c j i . Obie części r y t u a l n e g o z a w o ł a n i a s ą t u u w i ę z i o n i a w V i r c rodzi się w n i m przekonanie o k r ó l e w s k i m po­ r ó w n i e w a ż n o . „ N i e c h ż y j e k r ó l ! " oznacza, ż e zachowana z o s t a ł a chodzeniu. W r o d z o n y , u j m u j ą c y w d z i ę k i „ b u r b o ń s k i " t y p u r o d y ciągłość i n s t y t u c j i ; „ K r ó l u m a r ł ! " — iż n a s t ę p s t w o d o k o n a ł o się z j e d n u j ą m u w k r ó t c e licznych wielbicieli i w y z n a w c ó w . K s i ą d z w s p o s ó b legalny i p r a w o m o c n y . W m o n a r c h i i p o j ę t e j j a k o sa­ Laffont c r u m t y l k o ś m i e r ć poprzednika z a p e w n i ć m o ż e p r a w o w i t o ś ć nas­ de Savine, b y ł y preceptor L u d w i k a X V I I w n i m bez rozpoznaje w a h a n i a swojego j a ś n i e o ś w i e c o n e g o podopiecznego. Rzecz staje się na tyle g ł o ś n a , iż b u d z i ć zaczyna ż y w e zaintere­ sowanie p o l i c j i , a n a w e t samogo jej szefa — s ł a w n e g o Józefa t ę p c y . A b d y k a c j a p o m a z a ń c a B o ż e g o jest s p r z e c z n o ś c i ą w sobie. A b d y k o w a ć m o g ą t y l k o w ł a d c y do iure (jak V I I I ) ł u b de facto (jak J a n samą Edward Kazimierz), konstytucyjni, ci więc, Fouche. To zainteresowanie owocuje k o l e j n y m i m i e s i ą c a m i w are­ k t ó r y c h funkcja u l e g ł a z e ś w i e c z c z e n i u , k t ó r z y c z e r p i ą swoje p e ł ­ szcie i p r z y m u s o w y m wcieleniem do m a r y n a r k i wojennej. Ka­ n o m o c n i c t w o z p r a w a ludzkiego, a nie boskiego. W s z ę d z i e t a m Talley­ j e d n a k , bez w z g l ę d u na t o , czy b ę d z i e to grupa n a r o d o w a , plo- pitan okrętu o t r z y m u j e f o r m a l n y rozkaz z podpisem r a n d a : „ w p r z y p a d k u n i e b e z p i e c z e ń s t w a u j ę c i a przez A n g l i k ó w , mionna, czy r o d z i n n a , gdzie hierarchia w y n i k a z p o r z ą d k u m a r y n a r z H e r v a g a u l t m a b y ć b e z w ł o c z n i e r o z t r z e l a n y " . D o star­ turalnego, a więc ś w i ę t e g o , przekazanie m o c y d o k o n a ć się m o ż e cia z A n g l i k a m i r z e c z y w i ś c i e dochodzi i m a r y n a r z H e r v a g a u l t t y l k o w r a m a c h tego samego p o r z ą d k u , czyli przez ś m i e r ć . walczy w n i m z t a k ą b r a w u r ą , ż e jego d o w ó d c y publicznie s k a r ż ą się na, n i e m o ż n o ś ć przedstawienia go do L e g i i H o n o r o w e j „ b e z na­ Ciągłość i l e g a l n o ś ć i n s t y t u c j i są r ó w n i e w a ż n e . Dlatego wspa­ n i a ł o ś ć namaszczenia n a s t ę p c y odpowiadać musi wspaniałości 145 �pogrzebu poprzednika, w s p a n i a ł o ś ć p o g r z e b u — w s p a n i a ł o ś c i k o ­ b y m i e l i się z ich p o w o d u n i e p o k o i ć o p r a w o w l t o ś ć w ł a s n e j sakry. r o n a c j i . Z a n i m ś w i a t zobaczy, ż e jest n a s t ę p c a (Ecce r e x ! ) , upe­ D w i e k r ó t k i e n o t a t k i — rozkaz ewentualnego roztrzelania Her­ w n i ć się m u s i i t o dobrze u p e w n i ć o r e a l n o ś c i poprzednika. Po­ vagault i jego list m o b i l i z a c y j n y , t o jedyne oznaki zainteresowa­ grzeb z m a r ł e g o hierarchy m a więe n i e z w y k l e i s t o t n ą nia a p a r a t u w ł a d z y Napoleona. Dlaczego więc t a k bezlitosne b y ­ funkcję i n f o r m a c y j n ą — s p e ł n i ć m a zadanie potwierdzenia f a k t u . T e m u s ł u ż ą s a l u t y a r m a t n i e , bicie w d z w o n y , k o n d u k t y p r z e m i e r z a j ą c e ł y dla p s e u d o - L u d w i k ó w francuskie sądy? H e r v a g a u l t , j a k j u ż p i s a l i ś m y , skazywany b y ł czterokrotnie. miasta, t e m u wreszcie — t r u d n o o t r y w i a l n i e j s z ą d o s ł o w n o ś ć — K o l e j n o , na m i e s i ą c , dwa l a t a , cztery l a t a i p i ę ć l a t w i ę z i e n i a . zwyczaj w y s t a w i e n i a z w ł o k na w i d o k p u b l i c z n y . S p ó j r z c i e ! Zo­ Z czternastu l a t , k t ó r o ż y l po o b w o ł a n i u się n a s t ę p c ą t r o n u , a ż baczcie s a m i ! U m a r ł . Z a p r a w d ę u m a r ł . Omnis m o r t u u s est. Przy­ dziewięć s p ę d z i ł za k r a t a m i . M a t h u r i n B r u n e a u od noszono ongiś jedzenie na g r o b y p r z o d k ó w . Czy na pewno w celu, k i e d y to po raz pierwszy deklaruje s w ą k r ó l e w s k ą j a k p i s z ą d z i e w i ę t n a s t o w i e c z n i k l a s y c y ludoznawstwa, „ d u s z na­ p r a k t y c z n i e nie wyjdzie j u ż z celi. W y r o k i Claude P e r r i n o p i e w a j ą k a r m i e n i a " ? A m o ż e i po t o , b y u p e w n i ć się, żo strawa p o z o s t a ł a na sześć i d w a n a ś c i e l a t więzienia etc. S ą d z e n i b y l i za w ł ó c z ę ­ n i e t k n i ę t a , ż e więc na pewno gostwo i dezercję ( H e r v a g a u l t ) , w ł ó c z ę g o s t w o i z n i e w a g ę u r z ę ­ Wiara w zmarłych umarli, że p o z o s t a j ą zmartwychwstanie zmarłymi. m o ż l i w a jest tylko 16.XII.1815, tożsamość, d n i k ó w p a ń s t w o w y c h (Bruneau), oszustwo i d z i a ł a n i e na s z k o d ę w o p a r c i u o p r z e s ł a n k ę , że jeszcze nie z m a r t w y c h w s t a l i , ż e czas państwa nie n a d s z e d ł , żo p ó k i co s ą n a d a l n a j z u p e ł n i e j m a r t w i . d o r f f ) . Z j e d n y m w y j ą t k i e m r o z p r a w y przeciw B r u n e a u bowiem zniknął by podział Inaczej kompetencji, p r z e s t a ł y b y istnieć i n s t y t u c j e , n a s t ą p i ł a b y z a g ł a d a naturalnego, ś w i ę t e g o p o r z ą d k u (Perrin), f a ł s z o w a n i e 1818, t r y b u n a ł y nie z a j m u j ą pieniędzy i piromanię się k w e s t i ą pretensji (Naun19.11. genealogicz­ n y c h p o d s ą d n y c h . K a ż d y m o ż e się u w a ż a ć za kogo m u się ż y w n i e ś w i a t a . N i e bez kozery więc ż y j ą c y po ś m i e r c i s ą w logice m y ś l i podoba. S ą d z i się za p r z e s t ę p s t w a pospolite, za k o n k r e t n e p r z y ­ mitycznej demonami, upiorami, wampirami — istotami niosący­ p a d k i naruszenia o b o w i ą z u j ą c y c h p r a w . m i , j a k wszelkie s t w o r y mediacyjne, z a g r o ż e n i e z a g ł a d y ś w i a t a . Zmarłych nio grzebie się b y l e gdzie. S ą siedliska żywych i odgrodzone m u r a m i g e t t a u m a r ł y c h — cmentarze. Co pewien czas, p o d pretekstem „wiecznej pamięci", „święta zmarłych" i . t . p . , p r z y c h o d z i m y s p r a w d z i ć , czy a b y nie pouciekali, czy aby coś nie n a r u s z y ł o ś w i ę t e j n a t u r y rzeczy, czy j e s t e ś m y prawo­ w i t y m i spadkobiercami. D z i w i mnie, p o w t a r z a j ą c e się nagminnie A j e d n a k w i d m o L u d w i k a X V I I k r ą ż y ł o po salach s ą d o w y c l i . N i e s ł y c h a n e j , nawet j a k na owe czasy, s u r o w o ś c i wyroków: d w a , cztery, czy pięć (Bruneau) lat za w ł ó c z ę g o s t w o , nie da się w y t ł u m a c z y ć inaczej, niż p o d ś w i a d o m y m przekonaniem jurorów, ż e u p i o r y nie m a j ą nie do r o b o t y m i ę d z y ż y w y m i l u d ź m i . N a l e ż y jc d o f i n i t y w n i e o d i z o l o w a ć , b y nie z a k ł ó c a ł y stabilnego p o r z ą d k u ś w i a t a i n e g u j ą c ś m i e r ć nie u n i e m o ż l i w i a ł y życia. w pracach e t n o g r a f ó w , interpretowanie r y t u a ł ó w zaduszkowych, j a k o spotkania ze z m a r ł y m i . T o ż na grobach rozpala się w t e d y Ale oczywiście część h i s t o r y k ó w m u s i b y ć za w s z e l k ą conę o g i e ń . O g i e ń — o c z y s z c z a j ą c y znak s t c r y l n o ś c i , przeciwstawie­ „ r a c j o n a l n a " . Wrogość administracji, j a k i ludu, z k t ó r ą spotykali nie p ł o d n o ś c i . O t o czego n a p r a w d ę oczekujemy od z m a r ł y c h —• się bez p r z e r w y s a m o z w a ń c y , s t a r a j ą się t ł u m a c z y ć ich p r z y w a ­ ż e b y j u ż nic nie k o m b i n o w a l i , nie mieszali się do naszych spraw. r a m i o s o b i s t y m i (Bruneau — p i j a k , P e r r i n — arogant), nastroja­ Ż e b y przez s w o j ą ś m i e r ć p o z w o l i l i n a m ż y ć . V i v e lo r o i ! m i r e p u b l i k a ń s k i m i , lub przeciwnie — o r t o d o k s y j n o - r o j a l i s t y c z - E r i c Muraise i Maurice E t i e n n o p i s z ą , że d o p ó k i u z u r p a t o r z y nymi ludności i t d . H m m . . . Jest z r o z u m i a ł e , żo l u b i m y wierzyć t o ż s a m o ś c i L u d w i k a X V I I chodzili po świecie ( t . j . do 1845 — r o k u w n i e s k a z i t e l n ą r a c j o n a l n o ś ć naszego w ł a s n e g o m y ś l e n i a . Po eo ś m i e r c i Naundorffa) w ł a d c y E u r o p y i i c h m i n i s t r o w i e nie m i e l i j e d n a k p r z y p i s y w a ć je t a k uparcie b l i ź n i m z m i n i o n y c h p o k o l e ń . 3 s p o k o j n y c h s n ó w . Jest w t y m bardzo d u ż o przesady. A n i L u ­ C z y ż b y n i g d y nie b y ł o m i t u ? d w i k X V I I I , a n i K a r o l X , s k ą d i n ą d najbardziej w s p r a w ę za­ A s k ą d i n ą d — c z y ż t a k bardzo nieracjonalny jest p o g l ą d , ż e mieszani, a n i t y m bardziej L u d w i k F i l i p , nie p r z e j m o w a l i się skoro z m a r l i m a j ą o d p o c z y w a ć w spokoju, to i m y m a m y do losami p r e t e n d e n t ó w tego prawo ? i ż a d e n znany d o k u m e n t nie wskazuje, P R Z Y P I S Y 1 E . Muraise, M . E t i e n n e , Les treize portes du Tempie six morta de Louis XVII, Paris 1980, s. 201—227 et les 2 O s t a t n i raz u ż y t o tej f o r m u ł y 24.X.1824 w Saint podczas pogrzebu L u d w i k a X V I I I M u r a i s e , E t i e n n e , op. eit., s. 226 3 Denis �SZALEŃSTWO KRÓLA K A R O L A B y ł u p a l n y , sierpniowy d z i e ń 1392 r o k u . Ś w i t a królewska w l e k ł a się s t ę p a przez piaszczyste, podobno do k a m p i n o s k i c h , lasy hrabstwa Maine. Z b l i ż a n o się j u ż do Mans, k i e d y z m ł o d ­ m u ż więc nie oni s t a l i się bien-aimes, c z e m u ż nie z i c h i m i o n a m i p o ł ą c z y ł a się p a m i ę ć p a r o k s y z m u narodowego uwielbienia? Francoise A u t r a n d p r z y p o m i n a o symbolicznej f u n k c j i m o ­ niaka w y s k o c z y ł nagle na d r o g ę n i to ż e b r a k , n i to w ł ó c z ę g a (ab- narchy w ś r e d n i o w i e c z n y m s p o ł e c z e ń s t w i e . Czy j e d n a k j e c t i s s i m u m v i r u m — pisze o n i m k r o n i k a r z ) i r o z p o z n a j ą c nie­ wiście p o l e g a ł a ona w t e d y na u t o ż s a m i a n i u p a ń s t w a z w ł a d z ą ? — o m y l n i e K a r o l a V I z a c z ą ł r o z d z i e r a j ą c o k r z y c z e ć : ,,Zdrada, szla­ T o ż dopiero w d w a i p ó ł w i e k u p ó ź n i e j , 1 3 . I V . 1655, w y p o w i e chetny k r ó l u , z a t r z y m a j się, nie j e d ź d a l e j ! " W r z e s z c z a ł tak, rzeczy­ L u d w i k X I V s w ą s ł a w e t n ą m a k s y m ę „ P a ń s t w o , t o j a ! " , a i on b i e g n ą c za k r ó l e w s k i m r u m a k i e m , przez k i l k a n a ś c i e m i n u t , a ż zrektyfikuje wreszcie niewysluchany i wzgardzony r o z w i a ł się, j a k p o j a w i ł , mien w g ę s t y c h , sosnowych ale P a ń s t w o pozostaje"). K r ó l F r a n c j i p r z e ł o m u X I V i X V w i e k u zagajnikach. j ą przed ś m i e r c i ą o ś w i a d c z a j ą c dworzanom: „ J e vais, mais 1'Etat demeurera apres m o i . " ( „ J a o d c h o d z ę , m i n u t p ó ź n i e j z n u ż e n i j e ź d ź c y z a t r z y m a l i się na to przede w s z y s t k i m rex-sacordos, pomazaniec B o ż y , przez Boga przestronnej, rozpalonej s ł o ń c e m polanie. B y ł o p o ł u d n i e . Część u k o r o n o w a n y (rex a Doo eoronatus) i w ł ą c z o n y do h i e r a r c h i i nie­ W kilka orszaku r o z j e c h a ł a się szeroko w z ł u d n y m p o s z u k i w a n i u dobro­ b i a ń s k i e j . P o ś w i a d c z a jego ś w i ę t ą moc nie t y l k o uroczysty ce­ czynnego cienia, i n n i , ś l a d e m k r ó l a , p r z y s y p i a l i w s i o d ł a c h , gdzie remonial koronacyjnego namaszczenia, czy w y m o w a insygniów, k t o s t a n ą ł . L a n c a w ysunęla się z r ę k i zmorzonego s ł o ń c e m pazia ale r ó w n i e ż c u d o w n y , ś w i ę t y m t y l k o w ł a ś c i w y , dar uzdrawiania i s z c z ę k n ę ł a u d e r z a j ą c o o s t r o g ę . N a t e n d ź w i ę k K a r o l V I otwo­ chorych*. K r ó l o m , przez i c l i ś w i ę t o ś ć , dano jest t e ż rozumienie T r z y ł szeroko oczy, w y r w a ł miecz z p o c h w y i w o ł a j ą c ,,Chcą mnie w y d a ć ! B i j z d r a j c ó w ! " rzucił się na w ł a s n y c h dworzan. N i k t nie ośmielił się b r o n i ć . Uciekano t y l k o , s k r y w a n o się za drzewa, zastawiano g ł o w y t a r c z a m i . B r a t k r ó l e w s k i , k s i ą ż ę Orleanu, pie­ r z c h n ą ł w las. Z dahi, w y g l ą d a ć t o m u s i a ł o na j a k ą ś s z a l e ń c z ą z a b a w ę w chowanego. K r w a w a b y ł a t o jednak zabawa. Z a n i m k o ń k r ó l e w s k i ustal i d o s t o j n y j e ź d z i e c o s u n ą ł się b e z w ł a d n i e na k u l b a k ę , wrzosowisko z a l e g ł y c i a ł a dziesięciu d w o r z a n , w t y m czterech r a ż o n y c h ś m i e r t e l n i e . Straszliwa w i e ś ć r o z n i o s ł a się lo­ t e m b ł y s k a w i c y po całej F r a n c j i . K r ó l o s z a l a ł ! z n a k ó w i p r z e z n a c z e ń z a k r y t y c h przed oczyma z w y k ł y c h ś m i e r ­ telników. W r ó ć m y teraz na c h w i l ę do lasu Mans. A u t r a n d w i d z i w po­ jawieniu się osobliwego wróżka machinację Zaiste, o r y g i n a l n a t o koncepcja z a k ł a d a j ą c a , księcia Orleanu. iż t n o ż n a na za­ w o ł a n i e w p ę d z i ć k o g o ś w u t r a t ę r o z u m u . I po co? Czyż nie k o ­ rzystniejsza, a o ileż bardziej pewna, b y ł a b y dla domniemanych spiskowców celna s t r z a ł a z kuszy ? P o w i a d a j ą świadkowie, że d z i w n y człowiek b i e g ł za k r ó l e m i w y k r z y k i w a ł swojo przestrogi przez ponad k i l k a n a ś c i e m i n u t . J u v e n a l des Ursins w y d ł u ż a t e n Choroba nio o p u ś c i j u ż w ł a d c y a ż do k o ń c a jego d n i . N a j ­ czas do godziny. K r ó l a o t a c z a ł o k i l k u d z i e s i ę c i u j e ź d ź c ó w — pa­ pierw b ę d ą t o , j a k w lesie Mans, powtarzalne a t a k i morderczej ziowie, dworzanie, baronowie, eskorta... Dlaczego więe n i k t nie f u r i i , p ó ź n i e j coraz d ł u ż s z e okresy a p a t i i i m e l a n c h o l i i . Po p a r u i n t e r w e n i o w a ł , nie u j ą ł dziwnego p r z y b ł ę d y , nie p o d d a ł prze­ latach sytuacja znormalizuje się ostatecznie. s ł u c h a n i o m , nic p r z e p ę d z i ł p r z y n a j m n i e j ? — O d p o w i e d ź może Karol V I spędzać b ę d z i e d n i na polowaniach, ć w i c z e n i a c h rycerskich, grze w pa­ b y ć t y l k o jedna. O t o niespodziewano pojawienie się w ś r ó d lasu l a n t a . Z ł a t w o ś c i ą opanuje skomplikowane r e g u ł y g r y w szachy. wieszczej D o spraw p a ń s t w a o d n o s i ć się jednak b ę d z i e z c a ł k o w i t y m zo­ t a j e m n i c z y i nadprzyrodzony. Świętości m o ż n a się l ę k a ć , nie b o j ę t n i e n i e m . Ż a d n e b i e ż ą c e w y d a r z e n i a nie b ę d ą go j u ż w sta­ m o ż n a jej natomiast u s u n ą ć ś r o d k a m i , rzec b y się c h c i a ł o , a d m i ­ postaci m i a ł o dla- t y c h ludzi średniowiecza wymiar n i s t r a c y j n y m i . Niechaj r o z s ą d z i k r ó l - p o m a z a n i e c . Z r e s z t ą do nie­ nie p o r u s z y ć i p r z y w r ó c i ć ś w i a t u . go i do niego t y l k o zwraca się n i e s a m o w i t y p r z y b y s z . A było tych wydarzeń niemało. Państwo osierocone przez m o n a r c h ę z n a l a z ł o się szybko w stanie ostatecznego r o z k ł a d u . Potężne rody Armaniaków i Burgundczyków wydzierają sobie I k r ó l r o z s ą d z i ł . N i e o g l ą d a j ą c się s p i ą ł k o n i a o s t r o g ą i r u ­ szył naprzód. Czy zlekceważył nadprzyrodzone ostrzeżenie ? w ł a d z ę w k r a j u . Z w a b i e n i w o j n ą d o m o w ą A n g l i c y w k r a c z a j ą po­ O nie! „ P r z e p o w i e d n i a o k r u t n i e go p o r a z i ł a " — zoznaje L e Re- nownie do F r a n c j i i 25.X.1415 r o z b i j a j ą w p y ł k w i a t j e j rycerstwa l i g i e u x de S a i n t - D e n y s ; „ U t k n ę ł a m u w głowie i bardzo p o r u ­ na polach p o d A z i n e o u r t . O d l e g ł y , nieobecny duchem K a r o l V I szyła" k ł a d z i e w Troyes (21.V.1420) podpis pod d o k u m e n t e m wydzie­ A jednak nie z a t r z y m a ł s i ę , p o d j ą ł — dorzuca Jean Froissart, obaj świadkowie naoczni. straszliwe w y z w a n i e . D l a d z i c z a j ą c y m z p r a w do t r o n u s w o j ą w ł a s n ą d y n a s t i ę — d y n a s t i ę współczesnych p o t o m k ó w ś w i ę t e g o L u d w i k a ! N i e b y ł o w dziejach większej h a ń ­ o s t r z e ż e n i a w y b r a ł z ł y los, ś w i a d o m i e n a ń p r z y z w o l i ł . Zgodził b y , nie b j ł o w i ę k s z e g o upokorzenia. W w y d a w a n e j przez Pyg­ się na p r z y s z ł e cierpienie, na w z g a r d ę , na niezrozumienie, na m a l i o n serii monograficznej obłęd. ncję" 1 „Królowie, którzy stworzyli Fra­ przeskakuje się od K a r o l a V wprost do K a r o l a V I I . K a ­ r o l V I Szalony (Charles le F o u ) , j a k b r z m i jogo oficjalne i m i ę w dzisiejszych p o d r ę c z n i k a c h i encyklopediach, jest ze w s t y d o m przemilczany. nie m o g ł o b y ć w ą t p l i w o ś c i . K a r o l V I p o m i m o Kwestia mitycznej ambiwalencji obłędu — obłędu dającego moc — b y ł a j u ż w klasyce etnologicznej w i e l o k r o t n i e analizowana. D o d a j m y więc t y l k o , ż e s z a l e ń s t w o d o t y k a j ą c e p o m a z a ń c a B o ­ ż e g o m a s z c z e g ó l n ą w y m o w ę i moc. N i e bez kozery p o d k r e ś l a j ą A p r z e c i e ż k r o n i k a r z e s ą zgodni, iż ten k r ó l o b ł ą k a n y , z h a ń ­ k r o n i k a r z e z n a t r ę t n ą d o b i t n o ś c i ą , iż u m y s ł m i a ł monarcha j a ­ b i o n y , zaprzodany wrogom ojczyzny, b y l j e d n o c z e ś n i e najbardziej sny, jeżeli t y l k o nie c h o d z i ł o o n i s k o ś ć spraw doczesnych. Cier­ w dziejach F r a n c j i k o c h a n y m . J e m u t e ż j e d y n e m u nadali w s p ó ł ­ pienie K a r o l a V I w ł ą c z a j ą c s i ę w „ p o r z ą d e k w y ż s z y " , n a b i e r a j ą c cześni w y m o w n e i m i ę Charles lo B i e n - A i m ć — K a r o l V I N a j ­ wymiaru ukochańszy . metafizycznego, Jean D e l u m e a u H i s t o r y c y nie d o ł o ż y l i n a z b y t w i e l u s t a r a ń b y w y t ł u m a c z y ć 5 staje się f i g u r ą i Philippe Aries 6 pasji Chrystusowej. zauważają, że motywy „ c i e r p i ę t n i c z e " , j a k danse macabre, czy obrazy s ą d u ostatecznego, t e n paradoks, z a d a w a l a j ą c się, j a k Michelet, o g ó l n i k a m i o l i t o ś ­ z a n i k a j ą w sztuce zachodnioeuropejskiej wraz z u t r a t ą popular­ ci l u d u dla k r ó l a , l u b u r o k u osobistym K a r o l a V I . Jedna F r a n - n o ś c i przez w ą t e k powszechnego z m a r t w y c h w s t a n i a ( z m a r t w y c h - chorobą powstania ciał). Gdzie t r a c i na znaczeniu f i z y c z n o ś ć z m a r t w y c h ­ k r ó l a i c h o r o b ą p a ń s t w a . Stan k r ó l a uosabia i symbolizuje sy­ wstania, idealizuje się r ó w n i e ż i o d r y w a o d swej fizycznej do­ t u a c j ę k r a j u . Przez w s p ó ł c z u c i e d l a m o n a r c h y w y r a ż a się w s p ó ł ­ s ł o w n o ś c i rozumienie cierpienia. Z n i k a s p r z ę ż e n i e zwrotne m i ę ­ czucie d l a sponiewieranej ojczyzny. Przez m i ł o ś ć do niego, m i ­ d z y cierpieniem i odkupieniem. J e s t e ś m y j e d n a k w p e ł n y m śred­ łość do niej. — Czyż j e d n a k za K a r o l a V I I lub L u d w i k a X I , niowieczu. Odkupienie (czyż mesjanizm polski nie oprze się p ó ź ­ n a s t ę p c ó w n i e s z c z ę s n e g o w ł a d c y , m n i e j kochano o j c z y z n ę ? Cze­ niej na tej samej p r z e s ł a n c e ) nie m o ż e n a s t ą p i ć bez cierpienia. coise A u t r a n d 2 stara się z b u d o w a ć p a r a l e l ę p o m i ę d z y 147 �Cierpienie p r z y n i e ś ć m u s i odkupienie. W mistycznej w y o b r a ź n i w s z a k ż e f i g u r ą s t r a ż n i k a faryzejskiego p r z y b y w a j ą c e g o do ogro­ l u d u francuskiego p o c z ą t k ó w X V w . w y b r a n a ś w i a d o m i e m ę k a d u oliwnego za p o t o k i e m Cedron, Joanna — a n i o ł a w bieli, sto­ i c h ś w i ę t e g o k r ó l a nie m o ż e b y ć bezcelowa. K o c h a j ą więc tego, j ą c e g o p r z y o d s u n i ę t y m od g r o b u k a m i e n i u . Potwierdza to nie­ k t ó r y poświęcił się dla n i c h , k o c h a j ą na m i a r ę jego u p o k o r z e ń , skazitelna s y m e t r i a n a s t ę p n e j opozycji, gdzie przebudzenie K a ­ h a ń b y i u m ę c z e n i a . N i e b y ł o w dziejach w i ę k s z e g o upokorzenia, rola V I I (nowego wcielenia ojca) z l e t a r g u jest znakiem zmar­ nie b y ł o więc i w i ę k s z e j m i ł o ś c i . K o c h a j ą c , c z e k a j ą w u t ę s k n i e ­ twychwstania monarchii i słodkiej Francji. n i u , lecz i z p e w n o ś c i ą na czas odkupienia. J o a n n a d ' A r c m o ż e przyjść. K a r o l V I I o k a z a ł się p o t e m w i e l k i m reformatorem, oswo- bodzicielem P a r y ż a , z d o b y w c ą N o r m a n d i i . . . P a n o w a ł d ł u g o (39 I J o a n n a d ' A r c p o j a w i a się na scenie. Spotkanie na z a m k u w C h i n o n 23.11.1429 n a l e ż y do n a j g ł o ś n i e j s z y c h m o m e n t ó w his­ t o r i i ś w i a t o w e j . P r z y p o m n i j m y więc n i e k t ó r e t y l k o lat) i szczęśliwie i m i a ł d u ż o dzieci ( m . i n . L u d w i k X I i K a r o l książę Berry). elementy. J a n Baszkiewicz p r z y k ł a d a j ą c s z k i e ł k o i oko do h i s t o r i i F r a n ­ K a r o l V I I — syn N a j u k o c h a ń s z e g o m a j u ż 26 l a t . Jest niezde­ c j i nie wspomina n a w e t o d r a m a t y c z n y c h w y p a d k a c h w losie c y d o w a n y m , c h w i e j n y m m e l a n c h o l i k i e m . N ę k a j ą go, p a r a l i ż u j ą c M a n s ; o patetycznej scenie w C h i n o n pisze z a ś k r ó t k o , ż o jest 7 w o l ę , p o g ł o s k i o n i e ś l u b n y m pochodzeniu, w y r o k i t r a k t a t u w T r o ­ „ z a p e w n e n i e p r a w d z i w a " . Przyznaje natomiast, żo „ k r ó l K a ­ yes, j a w n a w r o g o ś ć m i e s z k a ń c ó w tragicznej rol V I wegetował w obłędzie" . Chwała ostrożności historyków, s y t u a c j i k r a j u s p ę d z a w i ę c czas na dworskicli zabawach uchyla­ c h w a ł a p o s z u k i w a n i u p r a w d y przez P wielkie, j a k prawe ucho j ą c się od wszelkiej o d p o w i e d z i a l n o ś c i w kwestiach p a ń s t w o w y c h . słonia. Paryża. Pomimo 8 I nagle w c ł i o d z i ona. Poznaje go nieomylnie, m i m o przebrania, E t n o l o g staje przed n i e o d p a r t ą p o k u s ą t r a k t o w a n i a h i s t o r i i skrytego m i ę d z y d w o r z a n a m i . — , , I d ź do Reims Szlachetny Del­ j a k o m i t u , j a k o p r o d u k t u k u l t u r y poddanego n i e u b ł a g a n y m pra­ finie, t a m b ę d z i e s z namaszczony i k o r o n o w a n y , t a m staniesz w o m jej s t r u k t u r . E t n o l o g a nie interesuje j a k t o t a m n a p r a w d ę się n a m i e s t n i k i e m Pana Niebios i k r ó l e m F r a n c j i " . M a m y t u b y ł o , ale co b y ł o na t y l e u w y p u k l a j ą c e sens rzeczy, że z o s t a ł o częściowe p o w t ó r z e n i e s y t u a c j i z lasu Mans. D z i w n a p o s t a ć ro­ z a p a m i ę t a n e ; co i w j a k i e j formie t r a f i ł o do ś w i a d o m o ś c i i b a g a ż u dem z l u d u (za c h w i l ę uczeni w p i ś m i e b ę d ą p r z e s ł u c h i w a ć Jo­ k u l t u r o w e g o n a s t ę p n y c h p o k o l e ń . Porza clek, k t ó r y etnolog od­ a n n ę , czy nie jest a b y w y s ł a n n i c z k ą d i a b ł a ) , p r z y b y w a j ą c a nie najduje w h i s t o r i i jest więc innego rodzaju, n i ż p o r z ą d e k i s t o t n y wiadomo z czyjego poduszczenia Ł b y r o z p o z n a ć w ł a d c ę i prze­ dla h i s t o r y k a . P o m i m o t o jestem przekonany, iż g d y b y w y d a ­ p o w i e d z i e ć m u p r z y s z ł o ś ć . Poza t y m j e d n a k samo p r z e c i w i e ń s t w a . rzenia w C h i n o n m i a ł y b y ć nieprawdziwe, K a r o l V I nie b y ł b y T a m t e n b y ł , , v i r abjectissimus", J o a n n a jest m ł o d ą d z i e w c z y n ą s z a l e ń c e m . Po p r o s t u jogo s z a l e ń s t w o nie b y ł o b y w t e d y h i s t o r i i n a d k t ó r e j n a d p r z y r o d z o n ą p i ę k n o ś c i ą r o z w o d z i się c a ł a F r a n c j a ; potrzebne. N i e m i a ł o b y sensu. Tymczasem i s t o t ą r z o c z y w i s t o ś c i t a m t e n energicznego k r ó l a s k a z a ł na o b ł ą k a ń c z y letarg, t a prze­ jest sens. ciwnie — tchnie e n e r g i ę w k r ó l a p o g r ą ż o n e g o w letargu. Jest w t y m g ł ę b o k a , m i t y c z n a konsekwencja. Człowiek z lasu jest P r o s z ę w i ę c J a n a Baszkiewicza o sprostowanie jednego z d w o j ­ ga. P R Z Y P I S Y 1 G. B o r d o n o v e , Les rois qui ont fait la France. Les Vulois, t . I . Charles V; t . I I . Charles VII, Paris 1985 F . A u t r a n d , Charles VI, Paris 1986 J . L e Goff, Kultura średniowiecznej Europy, W - w a 1970, s. 272 1 4 5 1 6 3 7 8 M . B l o c h , Les rois thaumaturges, Paris 1924 J . D o l u m e a u , Le pćchć et la peur, Paris 1983, s. 102—103 P h . Aries, L'homme devant la mart, Paris 1977, s. 109 J . Baszkiewicz, Historia Francji, W - w a 1978, s. 168 t a m ż e , s. 163 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/1a322dfae7983cb50101b4e72151a834.pdf ff1a31d406d7c108837bbe302b9d2777 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2377 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1992 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2205 Title A name given to the resource Pocztówka masowa i fotografia uczuć / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1992 t.46 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1992 t.46 z.3-4, s.29-38 Creator An entity primarily responsible for making the resource Baranowska, Małgorzata Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Pocztówka masowa i fotografia uczuć Małgorzata Baranowska Dzisiaj, p o d koniec wieku, l u d z k o ś ć zdobywa p r z y g n ę b i a ­ j ą c ą ś w i a d o m o ś ć n i e b e z p i e c z e ń s t w m a s o w o ś c i . Jednak na p o c z ą t k u wieku k w i t ł a niewinna r a d o ś ć powielania. Po­ c z t ó w k a s t a n o w i ł a w s p a n i a ł y jego p r z y k ł a d . W sprawo­ zdaniu z kongresu towarzyst n a u k o w y c h w r o k u 1901, w czasie k t ó r e g o zwiedzano w N a n c y z a k ł a d y p r o d u k u j ą c e p o c z t ó w k i , m o ż e m y p r z e c z y t a ć : „ W a r s z t a t y zajmują co najmniej tysiąc m e t r ó w k w a d r a t o w y c h i b y ł o cudownie widzieć o s i e m n a ś c i e maszyn w y r z y g u j ą c y c h z całą m o c ą elektryczności setki p o c z t ó w e k , aby ostatnio dojść do 100 000 dziennie." W okresie rozwoju i ekspansji, czyli przed r o k i e m 1920 (data ta bywa przesuwana do 1925 l u b 1939 r o k u ) p o c z t ó w k a m i a ł a pretensje do opisania całości świata. Jaki to m i a ł b y ć świat? Przede wszystkim universum stereotypu. P o c z t ó w k a j a k o n a r z ę d z i e porozumienia, j a k o ś w i a d e c t w o u c z u ć , znak dawany jednemu c z ł o w i e k o w i przez drugiego m i a ł a dostar­ czać sztampy u c z u ć gotowych. Faktycznie u w a l n i a ł a kore­ spondenta o d rzeczywistego k o n t a k t u p r z e w i d u j ą c za niego szereg sytuacji, w k t ó r y c h s p o ł e c z n a konwencja s k ł a n i a ł a go do w y r a ż a n i a u c z u ć w formie korespondencji. Po bliższym przyjrzeniu okazuje się, że nie jest to wcale 1 długi katalog: p o d r ó ż , zaloty, z a r ę c z y n y , ślub, narodziny dziecka, święta religijne i świeckie, pobyt w wojsku, m o ż e jeszcze p a r ę okazji. A jednak producenci p o c z t ó w e k wykazy­ wali n i e p r a w d o p o d o b n ą p o m y s ł o w o ś ć w wyszukiwaniu niu­ a n s ó w każdej sytuacji. Podsuwali też swym k l i e n t o m nowe możliwości: dowcipy, ciekawostki, katastrofy. Presja ś w i a t a p o c z t ó w k o w e g o , jego w z o r ó w , na potencjal­ nych n a b y w c ó w tych k a r t o n i k ó w b y ł a olbrzymia, p o n i e w a ż m a s o w o ś ć p o c z t ó w k i nie da się właściwie z niczym p o r ó w ­ n a ć . O d k r y w a j ą c m e t o d ę łatwej multyplikacji d z i e w i ę t n a s t y wiek p o z w o l i ł p o c z t ó w c e d o k o n a ć , n i e w y o b r a ż a l n e j dziś, ekspansji i ustalić jej o b e c n o ś ć w życiu codziennym wieku dwudziestego. Producenci p o c z t ó w e k wymyślali nie t y l k o nowe okazje do w y s y ł a n i a p o c z t ó w e k , nowe tematy czy całe i c h serie, ale prześcigali się w użyciu j a k najciekawszych m a t e r i a ł ó w : jedwabiu, w ł o s ó w , s k ó r y , futra, metalu, p i ó r , s ł o m k i . R o b i o ­ no na nich hafty, k o r o n k i , doprawiano t w a r z o m ruszające się oczy, w ą s y , p a l t o m k o ł n i e r z e , k o t o m ogony i nie s p o s ó b wyliczyć co jeszcze. W t y m zestereopizowanym świecie p a n o w a ł o jednak wielkie bogactwo ś r o d k ó w . Powielanie w n i e s k o ń c z o n o ś ć i zarazem r ó ż n o r o d n o ś ć , 2 29 �I I . 3. K a b i n y n a p l a ż y w O s t e n d z i e , i l . 4. P o d r ó ż Z e p p e l i n e m p i e r w s z e j n i e m i e c k i e j linii ^ I LiNDEWIESE train D,*, i", w; l . ^ » • t К . 4."!, . . J " * katalog u c z u ć w w y d a n i u p o p u l a r n y m i p o m y s ł o w o ś ć , niespodziewane zestawienia i w y t a r t y do niemożliwości b a n a ł i to wszystko jeszcze w obrazkach! Czy surrealiści, wielbiciele kiczu i niespodzianki m o g l i przejść obok po­ c z t ó w e k obojętnie? O n i je n a p r a w d ę pierwsi docenili i zużyli do w ł a s n y c h celów. Nie m o ż n a powiedzieć, że p o c z t ó w k a z p o c z ą t k u wieku nie b y ł a doceniona. Surrealizm jednak r o z p o c z ą ł teoretyczne o niej r o z m y ś l a n i a , w p r o w a d z a j ą c j ą j e d n o c z e ś n i e j a k o przedmiot artystyczny, inspirację, ź r ó d ł o surrealnej c u d o w n o ś c i d o swego w ł a s n e g o universum w y o b ­ raźni. Paul E l u a r d , k t ó r y w czasopiśmie surrealistycznym „ M i ­ n o t a u r " w r o k u 1933 o p u b l i k o w a ł a r t y k u ł pt. Najpiękniejsze pocztówki, sam je także zbierał i s e g r e g o w a ł w albumach w e d ł u g bardzo skomplikowanego i poetyckiego zarazem systemu. W u k ł a d z i e t y m pojedyncza p o c z t ó w k a nic nie 30 lotniczej Ж z n a c z y ł a , ale w p ł y w a ł a na sąsiednie i w c h o d z i ł a z n i m i w poetyckie z w i ą z k i . A l b u m z p o c z t ó w k a m i to p r z e b ó j p o c z ą t k u wieku, a E l u ­ ard p o d n i ó s ł go jedynie do w y ż y n sztuki. Nie m o ż n a jednak nie w s p o m n i e ć , że a l b u m był rodzajem salonu p o c z t ó w k i i s p o t y k a ł o się go bardzo często, z a r ó w n o j a k o z b i ó r d o ś ć przypadkowy, j a k i w formie p r z e m y ś l a n e g o muzeum d o m o ­ wego. E l u a r d oceniał, że w Europie w latach 1891—1914 m u s i a ł y k u r s o w a ć miliardy p o c z t ó w e k , skoro same Niemcy p r o d u ­ k o w a ł y w e d ł u g niego 9 m i l i o n ó w miesięcznie. W ś r ó d nich t y l k o nieliczne m o g ł y zwrócić u w a g ę . Dlaczego przywołuję te liczby? By j a k najlepiej u ś w i a d o ­ m i ć m a s o w o ś ć zjawiska. A l e oto druga jego strona — w y b ó r . Czy się jest Eluardem, czy nie, żeby p o c z t ó w k ę k u p o w a ć , wysyłać albo z b i e r a ć trzeba d o k o n a ć prywatnego 3 4 �П. 5. „Zanardi Attilo i Vianello Eugeniusz, królowie beczki i drogi bitej, są w podróży do Wenecyi, począwszy od 20 czerwca 1909 r. Objazd z beczką (...) na około świata potrwa lat 12."; ii. 6. Mistral - katastrofa w Marsylii. Zdjęcie trickowe Effetdu Mistral a Marseille. w y b o r u ! Czasami dochodzi do tego, że klient, zazwyczaj k u p u j ą c y gotowe wzory, postanawia z ł a m a ć dyktat produce­ nta i sam z r o b i ć p o c z t ó w k ę — swoją w ł a s n ą i przede wszystkim r ó ż n ą o d tamtych m i l i a r d ó w . C z ę s t o fotograf r o b i ą c o d b i t k ę o d razu wykonuje j ą j a k o p o c z t ó w k ę , uwzglę­ d n i a j ą c format, miejsce na adres i znaczek, z a z n a c z a j ą c je odpowiednimi liniami. Są dwie skrajne możliwości: p o c z t ó w k a masowa i p r y w a t n a (najczęściej w y k o n a n a w j e d n y m t y l k o egzem­ plarzu). T a niepozorna, prywatna p o c z t ó w k a — p o d w a r u n ­ kiem, że n a p r a w d ę z o s t a ł a w y s ł a n a p o c z t ą — d a ł a p o c z ą t e k sztuce poczty, mail art, gałęzi sztuki porozumiewania się i sztuki tout court. Ilustrowana karta pocztowa m a jednak p e w n ą p r z e w a g ę nad przedmiotem sztuki poczty. Oczywiście datowanie w e d ł u g stempla albo oryginalna korespondencja m o ż e p o d n i e ś ć jej w a r t o ś ć , ale jej istnienie ani uroda nie zależą bezwarunkowo o d m e d i u m poczty. N i e zapisana i nie w y s ł a n a p o c z t ó w k a pozostaje s o b ą niezależnie od pierwo­ tnego przeznaczenia. M e t o d y z w i ą z a n e z rozwojem fotografii p o z w a l a ł y re­ p r o d u k o w a ć i m n o ż y ć w n i e s k o ń c z o n o ś ć dowolne dzieła sztuki, k t ó r e z o s t a ł y w c h ł a n i a n e w popularny obieg po­ cztowy i r e p r e z e n t o w a ł y nieograniczony skarbiec t e m a t ó w . Z w ł a s z c z a malarstwo tzw. pompierskie b y ł o u k o c h a n y m przedmiotem reprodukcji. A l e p o c z t ó w k a fotograficzna m i a ł a większe ambicje. Fotografowie chcieli k r e o w a ć świat z u p e ł n i e w ł a s n y , o d p o c z ą t k u do k o ń c a zaprojektowany w atelier albo uchwycony j a k o rodzaj r e p o r t a ż u poza pracownią. U ż y w a n o przy t y m wszelkich m o ż l i w y c h w ó w c z a s do 31 1 �в КАР" СКЛЗКЛ0Н2>ЛЦг,КДЗДК8ИР«ССК0Дг СКНПНДЛрЙ.ОМ? l i Вгаъ VitstsuTj на. бы&ръ рьгаий военный товъръ. Догоняет* его шалкь кЪччура. гиетсшься т а п . ' " — „ Т о в а р у у иеяя н е м и о . п о п . ЕООЫЛЯА u y c n j u j " I —„Что б'кдп. цкйзка.0 нгдщ&каздкйи РКССКОГИЗ с к и п и д а р е . (N? 2) „Что-жт,, говорить калаяъ, ложочь -rerj-fc?"-- _А шъ?"—„Cnoeofrb i стведн т кобылки « о с п . , * я *ваяу. отескшп, с м ш и д а р м ъ смажу!" 12 �16 15 wykonania t r i c k ó w , collage'y, r e t u s z ó w , a rozrzut t e m a t ó w był o l b r z y m i . W y m i e ń m y g ł ó w n e w ś r ó d n i c h , u w z g l ę d ­ niając to, że chodzi o p o c z t ó w k i , k t ó r y c h producenci ś w i a d o ­ mie projektowali je j a k o fotografie. 1. K r a j o b r a z , t a k ż e wszystkie tzw. z niemiecka „ g r u s s " , czyli „ p o z d r o w i e n i a " . 2. D z i w a n a t u r y n i e o ż y w i o n e tzn. g ó r y o kształ­ cie p r z y p o m i n a j ą c y m twarze ludzkie, wybuchy w u l k a n ó w , gejzery i d z i w a n a t u r y — l u d z i e , olbrzymy, k a r ł y . 3. Z d o b y c z e t e c h n i k i , a więc przede wszystkim kolej, w k a ż d y m m o ż l i w y m ujęciu wraz z dworcem i szynami, tramwaj, zeppelin, aeroplan. 4. K a t a s t r o f y , a więc z n o w u kolej i np. powodzie. 5. T y p y r e g i o n a l n e i r ó ż n e g r u p y z a w o d o w e . 6. G w i a z d y teatru i filmu. 7. P o l i t y k a , w t y m np. propaganda Wielkiej W o j n y 1914 r o k u . 8. H i s t o r i a , w t y m p o c z t ó w k i patriotyczne np. z his­ t o r i i L e g i o n ó w , ale i takie, j a k a r a n ż o w a n e z u d z i a ł e m a k t o r ó w sceny z życia Napoleona, fotografowane specjalnie dla zreprodukowania na p o c z t ó w c e . 9. ETO t y k a . 10. Ś w i ę t a k o ś c i e l n e i ś w i e c k i e , z n i e o g r a n i c z o n ą gamą tematów. 11. R e l i g i a , np. a r a n ż o w a n e i fotografowane sceny z życia Chrystusa. 12. P o c z t ó w k i f a n t a s t y c z n e , łączące często foto­ grafię z i n n y m i technikami, np. do sfotografowanego krajob­ razu g ó r d o m a l o w y w a n o twarze. W Polsce, z przyczyn, k t ó r y c h nie trzeba wyjaśniać, szczególne miejsce zajmuje p o c z t ó w k a p a t r i o t y c z n a. W ś r ó d patriotycznych wielki osobny dział to p o c z t ó w k a 5 grottgerowska. Co więcej Grottgera m o ż n a n a z w a ć ojcem patriotycznej p o c z t ó w k i polskiej, jeśli nie w o g ó l e polskiej p o c z t ó w k i ilustrowanej. Idzie nie t y l k o o liczbę p o c z t ó w ­ k o w y c h reprodukcji jego dzieł, ale przede wszystkim o to, że o n bardzo wcześnie z r o z u m i a ł siłę m u l t y p l i k a c j i . Jeszcze przed wystawieniem (1863) Grottger zreprodukow a ł k a r t o n y z c y k l u Polonia, zagwarantowawszy sobie t y m samym dochody z praw do reprodukcji. M i e c z y s ł a w P o r ę b ­ ski zwraca u w a g ę , że Grottger stał się w ten s p o s ó b „ p r e k u r s o r e m w s p ó ł c z e s n y c h nam p r a k t y k multyplikacyjn y c h " , sugeruje też, iż technika rysunkowych k a r t o n ó w z o s t a ł a specjalnie wybrana z m y ś l ą o r e p r o d u k c j i . W k o ń c u lat sześćdziesiątych u b i e g ł e g o w i e k u poczta, przede wszystkim niemiecka, zaczęła się z a s t a n a w i a ć nad dopuszczeniem do obiegu k a r t y pocztowej, k t ó r a j a k pod­ nosili jej przeciwnicy, nie g w a r a n t o w a ł a tajemnicy korespon­ dencji. Jak często bywa ze świeżymi wynalazkami to wojna (1870 r o k u ) przyspieszyła faktyczne wprowadzenie k a r t y pocztowej w Niemczech i Francji, inne kraje bardzo szybko dołączyły. W y ś c i g m i ę d z y producentami zaczął się od razu, bo przecież ten świat w y o b r a ż e ń popularnych istniał, fotografię wynaleziono j u ż j a k i ś czas temu, r y s o w n i k ó w i p o m y s ł ó w nie b r a k o w a ł o . R o z p o r z ą d z e n i e pocztowe o t w i e r a ł o niepraw­ dopodobne m o ż l i w o ś c i . Fotografowie p r a c u j ą c y dla p r o d u c e n t ó w p o c z t ó w e k od pierwszej chwili objawiali a m b i c j ę w y k o n y w a n i a r e p o r t a ż y z miejsc i w y d a r z e ń ciekawych, rodzaju k r o n i k i filmowej — od zdjęć gdzieś z k o ń c a ś w i a t a i wielkiej p o w o d z i w P a r y ż u (1910) do w y d a r z e ń d r o b n y c h i groteskowych. O t o p r z y k ł a d wydarzenia pocztowego: na awersie w i d z i ­ my d w ó c h p a n ó w z b r ó d k a m i ubranych w strój sportowy, 6 33 �LV ��p c h a j ą c y c h wielką b e c z k ę , w k t ó r e j chyba toczy się ich dobytek. P r z y g l ą d a się i m d w ó c h innych p a n ó w . Wszystko na tle j a k i e g o ś ogrodzenia parkowego. N a rewersie d r u k o ­ w a n y napis, zajmujący c a ł ą część p r z e z n a c z o n ą do korespon­ dencji, w trzech j ę z y k a c h , rosyjskim, polskim i francuskim: „ P o d r ó ż na o k o ł o ś w i a t a . Z a n a r d i A t t i l o i Vianello Euge­ niusz, k r ó l o w i e beczki i d r o g i bitej, są w p o d r ó ż y z Wenecyi, p o c z ą w s z y od 20 Czerwca 1909. Objazd z b e c z k ą własnej b u d o w y pieszo na o k o ł o ś w i a t a p o t r w a lat 12. D o t ą d o d b y l i 8390 k m . drogi w 13 m i e s i ą c a c h , zwiedziwszy P ó ł n o c n e W ł o c h y , Szwajcaryę, Francyc, Angliję, Belgyę, H o l a n d y ę i kraje niemieckie." P r z y w o ł a j m y i n n ą p o c z t ó w k ę , bardziej dramatyczny ob­ raz k r o n i k i filmowej. N a awersie d r u k o w a n y napis oznajmia: „ W A R S Z A W A , ulica M i o d o w a po w y b u c h u b o m b y , d . 19 M a j a 1905 г.". W i d a ć na niej d o m M i o d o w a 4, c u k i e r n i ę Trojanowskiego, nieco z d e w a s t o w a n ą a l t a n k ę , przechod­ n i ó w stojących n a o k o ł o i p r z y g l ą d a j ą c y c h się zza ustawio­ nych barierek, k i l k u s t ó j k o w y c h i zapewne oficera policji. N a rewersie miejsce wyłącznie na adres, napisy objaśniające, że to p o c z t ó w k a , stempel f i r m y „ H I G H - L I F E " N o w y Świat 33 i napis o d r ę c z n y czarnym atramentem: „ N a b y t a w d z i e ń p o w y b u c h u " . Nie m a p o w o d u nie wierzyć t y m s ł o w o m . Jest to p a m i ą t k a niedoszłego zamachu na g e n e r a ł a - g u b e r natora. Zamachowiec w i d z ą c , że agenci policji z a m i e r z a j ą go a r e s z t o w a ć z całej siły rzucił p a c z k ą z b o m b ą o ziemię, zabijając siebie, a g e n t ó w i niszcząc częściowo lokal. T a p o c z t ó w k a nosi z a r ó w n o charakter produkcji „ p u b ­ licznej", masowej, j a k i ślad k r o n i k i prywatnej. M o ż e nabywca z n a j d o w a ł się w ś r ó d o g l ą d a j ą c y c h w y r z ą d z o n e 7 8 przez w y b u c h spustoszenia. D l a m o i c h r o z w a ż a ń istotne wydaje się „ u p r y w a t n i e n i e " odbitej w wielu egzemplarzach „ p u b l i c z n e j " fotografii. N i e z o s t a ł a nigdy w y s ł a n a . Z r e s z t ą j u ż p o t y m zapisie nie m o g ł a z o s t a ć w y s ł a n a , bo w o w y m czasie rewers był zarezerwowany wyłącznie dla adresu. Tego rodzaju p o c z t ó w k i - p a m i ą t k i jakiejś szczególnej p o d r ó ż y czy wydarzenia, podobnie j a k albumy przekazy­ wane rodzinie stawały się p r z e k a z e m p r y w a t n y m . Z p r z e d m i o t u m a s o w e j p r o d u k c j i zmieniały się w , o wiele silniej o d d z i a ł u j ą c y na w y o b r a ź n i ę , p r z e d m i o t niepowtarzalny. P o c z t ó w k a w y t w o r z y ł a język u c z u ć g o t o w y c h , k t ó r y m i a ł za zadanie u d a w a ć właśnie uczucia niepowtarzalne. Zdarza­ ło się jednak przekraczanie granic konwencji przez po­ szczególne realizacje prywatne. O t o jedna z nich: owalna na b i a ł y m tle fotografia m ę ż c z y z n y w s ł o m k o w y m kapeluszu z c i e m n ą w s t ą ż k ą i ciemnej marynarce na tle malowanego pejzażu atelier fotograficznego. N a b i a ł y m tle p o d zdjęciem (awers) n a s t ę p u j ą c y tekst atramentem: „ D n i a 12 M a j a r.b., w y r u s z a j ą c na G r ó b Hoene W r o ń s k i e g o z a s z e d ł e m do fotografii nadwornej, p r a g n ą c ująć p e w n ą e m o c j ę , j a k ą p r z e ż y w a ł e m . Przesyłając W a m , N i e d o ś c i g ł a Jadwigo, te p o d o b n i z n ę bardzo p r o s z ę o W a s z ą . K i e d y ś obiecaliście w Warszawie — niechaj więc stanie się to teraz — J a n e k " . P o c z t ó w k a ta niestety nie jest opatrzona ż a d n y m stemplem ani d a t ą r o c z n ą . Rewers p o z o s t a ł czysty. M o ż n a t y l k o sądzić, że owe emocje m i a ł y miejsce mniej więcej po r o k u 1907, b o wcześniej poczta nie a k c e p t o w a ł a korespondencji na rewersie, a tutaj takie miejsce po lewej stronie jest przygotowane. N i e w i a d o m o czy ta fotografia 9 10 II. 20. Z serii „Dola marynarza" �w paszczy rekina. Jest to bodaj ostatnia dziedzina p o c z t ó w ­ k o w a , gdzie b e z p o ś r e d n i o o b j a w i a j ą się uczucia — roz­ bawienia d o r o s ł y c h i powagi dzieci. N i e w c h o d ź m y z r e s z t ą w głębszą a n a l i z ę tych u c z u ć . M i m o trwającej j u ż e p o k i zapisu video n a g ł a powaga o g a r n i a j ą c a c z ł o w i e k a wobec o b i e k t y w u nie m i n ę ł a i z ostatnich j u ż m o ż e jarmarcznych plansz w y g l ą d a j ą często twarze bardzo p o w a ż n e . N i e p r a w d o p o d o b n a m a s o w o ś ć p o c z t ó w k i u s t ę p u j e dziś przed obrazem nadawanym z satelity wprost do d o m ó w na całej prawie planecie. Czy to p o c z t ó w k ę w y e l i m i n o w a ł o ? S k ą d ż e . Teraz k r ą ż ą ich biliony. Z m i e n i ł się j e d n a k i starł jej sens, styl, k t ó r y u s i ł o w a ł a n a r z u c a ć . J u ż niezmiernie d a w n o , bo w latach trzydziestych p o p a d ł a w r u t y n ę . D z i ś m i m o m o ż l i w o ś c i znalezienia p o c z t ó w k i na m n ó s t w o t e m a t ó w nie ma m o w y o ż a d n y m w m i a r ę s p ó j n y m w s p ó ł c z e s n y m n a m j ę z y k u p o c z t ó w k o w y m czy t y m bardziej j a k i m ś m i t y c z n y m universum. S p r a w ę r a t u j ą święta i p o d r ó ż e , ale i t u m a ł o k t o się zastanawia, co wysyła. W y t a r ł a się sama idea p o c z t ó w k i , chyba że potraktujemy j ą j a k o m a s z y n ę do o s z c z ę d z a n i a czasu, do korespondencji s k r ó t o w e j . W ś r ó d p o w o d z i produkcji dzisiejszej z a n i k ł a i n d y w i d u a l ­ n o ś ć j a k ą p r e z e n t o w a ł a p o c z t ó w k a z p o c z ą t k u wieku ze swym repertuarem u c z u ć i j e d n o c z e ś n i e reporterskim spoj­ rzeniem, z d y k t a t e m pewnego stylu, niezależnie o d tego czy nazwiemy go kiczem, czy nie. Wydaje się, że — w ś r ó d p o c z t ó w e k o b o j ę t n y c h , nic nie z n a c z ą c y c h i r o z m n a ż a j ą c y c h się p o c z t ó w e k reklamowych — jedynie prywatna, p o c z t ó w ­ ka sensu i uczucia, ratuje s a m ą ideę ilustrowanej k a r t y pocztowej z jej najlepszego okresu. LA GRANDE CRUCIFIEE!!! l£l / o s t a ł a przesłana przez k o g o ś , czy w kopercie na co mogły b_\ w s k a z y w a ć zgięcia, k t ó r e jednak r ó w n i e dobrze m o g ł y p o w s t a ć o d zbyt szczupłej r a m k i , l u b o d noszenia w portfelu. Zapewne ó w m ł o d z i e n i e c z p o c z t ó w k i nie z n a ł osobiście H o e n e - W r o ń s k i e g o , k t ó r y u m a r ł w r o k u 1853 (został po­ chowany w N e u i l l y p o d P a r y ż e m ) . Prawdopodobnie b y l j e d n y m z jego wielbicieli, j a k i c h na p o c z ą t k u w i e k u nie brakowało. Ta p o c z t ó w k a jest ś w i a d e c t w e m szczerej wiary mężczyzny w s ł o m k o w y m kapeluszu w p r a w d ę fotografii, w m o ż l i w o ś ć oddania stanu u c z u ć na p o c z t ó w c e , w porozumienie poprzez fotograficzną p o c z t ó w k ę . F a k t ten nas, k t ó r y c h j u ż dawno z e p s u ł o nowoczesne kino z jego w y o l b r z y m i o n y m krajob­ razem ludzkiej twarzy, m o ż e p r z y p r a w i ć o zdumienie. W k o ­ ń c u , jeśli się z dzisiejszego p u n k t u widzenia przyjrzymy tej fotografii, widzimy m d ł e g o m ł o d z i e ń c a ubranego j a k na w a ż n ą wizytę, z l e k k i m wytrzeszczem spowodowanym d ł u ż ­ szym pozowaniem, w c i ą g u k t ó r e g o u s i ł o w a ł u t r z y m a ć stosowny wyraz twarzy. C z ł o w i e k ten jednak nie t y l k o był m i e s z k a ń c e m masowej w y o b r a ź n i , p o d p o w i a d a j ą c e j m u , że obraz u c z u ć m o ż n a z c a ł ą p e w n o ś c i ą u c h w y c i ć na z n o r m a l i z o w a n y m k a r t o n i k u , ale i sam p r a g n ą ł t a k i obraz t w o r z y ć . N i e on jeden. Takie produkcje prywatne ł a t w o w ś r ó d t ł u m u p o c z t ó w k o w e g o s p o t k a ć . Czasami są to odfotografowane w ł a s n e rysunki, rysunki z wierszami albo po prostu kupione „ p u b l i c z n e " p o c z t ó w k i , w k t ó r y c h coś z o s t a ł o zmienione, dorysowane, dolepione. W ł a ś n i e collage był i jest d o m e n ą p o c z t ó w e k prywatnych. D o tej grupy należy zaliczyć p e w n ą specjalność sztuki jarmarcznej, mianowicie p o c z t ó w k i robione z fotografii przy, lub raczej w planszy, bo się tam wsadza g ł o w ę , by się u k a z a ć na tle niebotycznych g ó r , lecącego samolotu czy , S 0 Y E Z TOUSfRERES!. ш и к i r ii M K *»no*»u-Mł«J 1171 37 �PRZYPISY 1 A. Ripert, С. Frere, La carte postale, son histoire, sa fonction sociale, Lyon 1983, s. 34—35 2 A. Kyrou, (w:) L'dge d'or de la carte postale, Paris 1966, s. 11, podaje, że produkcja pocztówek w roku 1899 wyraziła się w na­ stępujących liczbach: Niemcy — 50 min mieszkańców: 88 min kart pocztowych Anglia — 38,5 min „ : 14 min „ „ Belgia — 6,2 min „ : 12 min „ „ Francja — 38 min „ : 8 min „ „ Już w roku 1910 we Francji, która szybko wyprzedziła Niemcy, wydrukowano 123 miliony pocztówek. 3 Por. A. Ripert, C. Frere, op. cit., rozdz. La carte postale pr'etexte: La collection Paul Eluard. Por. P. Eluard, Les plus belles cartes postałeś, „Minotaure" 1933, nr 3—4; przedr. tegoż Oeuwes completes, t. 2, Paris 1968, s. 837 Por. M. Baranowska, Pocztówka jako wyraz wyobraźni masowej (w:) Problemy wiedzy o kulturze. Prace dedykowane Stefanowi Żółkiewskiemu, pod red. A. Brodzkiej, M. Hopfinger i J. Lalewicza, Wrocław 1986. Znajduje się tu klasyfikacja mniej szczegółowa i nie uwzględniająca zależności od techniki wykonania pocztówki. Por. M. Porębski, Styl wieku XIX (w:) tegoż, Interregnum. Studia z historii sztuki polskiej XIX i XX w., Warszawa 1975 4 5 6 7 Pocztówka w posiadaniu autorki. Pocztówka w posiadaniu autorki. Por. M. Baranowska, Wyobraźnia pocztówki, „Wiedza i Życie" 1977, nr 12 Pocztówka w posiadaniu autorki. 8 9 1 0 38 I � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/3567d2d0f5177e2ddf3419694726f949.pdf 426e7bda7348820efe61b5ff4a8eea94 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4771 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1970 Subject The topic of the resource tkactwo ludowe Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4429 Title A name given to the resource Poczynania Jacka Sariusza Wolskiego w zakresie tkactwa ludowego/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1970 t.24 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1970 t.24 z.3-4; s.230 Creator An entity primarily responsible for making the resource Dekowski, Jan Piotr Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 1 2 I i . 1. Wystawa Bożena „O z okazji 20-lecia „Opocznianki", czerwiec I К 1969 r. Opoczno. II. 2. Opoczyński strój dziecięcy. Gołcz P О С Z N A N Obchodzone w br. 20-lecie Cepelii sprzyja obra­ chunkom, a zwłaszcza podsumowaniu minionych lat. Związek Spółdzielni P r z e m y s ł u Ludowego i Artystycz­ nego „Cepelia" zrzesza na terenie całej Polski 80 spół­ dzielni. Część z nich p o w s t a ł a w miastach w o j e w ó d z k i c h , po­ wiatowych b ą d ź osiedlach i zajmuje się p r o d u k c j ą arty­ styczną opartą o projekty a r t y s t ó w p l a s t y k ó w , część na­ tomiast rozsiana jest po wsiach i m a ł y c h miasteczkach, wszędzie tam, gdzie istnieją o ś r o d k i twórczości ludowej. Do najlepszych należy „ O p o c z n i a n k a " w Opocznie, dzia­ łająca w bogatym, ż y w y m regionie, spółdzielnia znana ze swych wysokich osiągnięć artystycznych i dlatego za­ sługująca na bardziej szczegółowy opis i analizę. Region opoczyński, w k t ó r e g o o b r ę b i e położone są wsie objęte działalnością „ O p o c z n i a n k i " , został określony jako zamknięta jednostka kulturowo-etnograficzna i jako jednostka fizjograficzna jeszcze przez badaczy X I X w i e ­ ku. Pokrywa się on w zasadzie z terenem p o w i a t u opo­ czyńskiego oraz p o w i a t u przysuszańskiego, granicząc z grupami etnicznymi o nieco i n n y m p r o f i l u k u l t u r o ­ wym: r a w s k ą od północy, p i o t r k o w s k ą od zachodu, ra­ domską od wschodu i k o n e c k ą od p o ł u d n i a . Warunki fizjograficzne regionu opoczyńskiego z a w a ż y ł y — obok innych przyczyn —* na stosunkowo s ł a b s z y m rozwoju A" I J E J 20 L A: T rolnictwa, sprzyjając z kolei hodowli owiec, na licznych ł ą k a c h c i ą g n ą c y c h się w z d ł u ż brzegów Pilicy oraz jej ważniejszych d o p ł y w ó w — Czarnej i Drzewiczki. Hodo­ w l a owiec w p ł y n ę ł a z kolei na rozwój wytwórczości tkac­ k i e j , bazującej na wełnie jako surowcu. Ziemie nadpiliczne m a j ą peryferyjny charakter w sto­ sunku do historycznych dzielnic Polski: Mazowsza, Ma­ łopolski, Łęczyckiego i jako teren przejściowy s t a n o w i ą p e w n ą całość w zakresie tradycyjnej kultury wsi. „Opoczyńskie — stwierdza J. Krajewska — leży w granicznej strefie kulturowej między Małopolską a Ma­ zowszem, posiada wiele cech w s p ó l n y c h obu regionom, w p ł y w Mazowsza zaznacza się szczególnie w opoczyń­ skim s t r o j u " . Dawniej zresztą powiat opoczyński sta­ n o w i ą c y centrum regionu wchodził częściowo w o b r ę b historycznego Mazowsza i chociaż obecnie pod wzglę­ dem administracyjnym należy do w o j e w ó d z t w a kielec­ kiego, kulturowo z w i ą z a n y jest o wiele silniej z Ma­ zowszem niż z M a ł o p o l s k ą . l 2 3 L u d n o ś ć zamieszkująca wsie opoczyńskie stanowi nie­ w i e l k ą g r u p ę etnograficzną, k t ó r a z a c h o w a ł a bogatą, tra­ dycyjną k u l t u r ę ludową, w y r ó ż n i a j ą c ą j ą spośród otocze­ nia, „od n i e p a m i ę t n y c h czasów stanowili z w a r t ą , wyod­ r ę b n i a j ą c ą się społeczność l o k a l n ą o dużych tendencjach zachowawczych, zwłaszcza w zakresie tradycji i postaw 213 ��4 społecznych" . N i e w ą t p l i w i e na zachowanie na t y m te­ renie wielu e l e m e n t ó w tradycyjnej k u l t u r y ludowej miało wpływ to, że typowe wsie opoczyńskie p ó ł n o c n e j części regionu, zachodniej oraz jego centrum, to dawne wsie królewskie i biskupie, gdzie istniała w i ę k s z a swoboda w traktowaniu poddanych, a co za t y m idzie k u l t u r a materialna i duchowa r o z w i j a ł a się t u bujniej niż we wsiach szlacheckich. Przejawem zachowania w O p o c z y ń skiem żywej k u l t u r y ludowej są r ó ż n e dziedziny t w ó r ­ czości, a przede wszystkim wspomniane j u ż tkactwo, strój ludowy, w mniejszym zakresie haft, wycinanki, p i ­ sanki, bukiety z bibuły, ż y w y jest r ó w n i e ż folklor, t a ń c e i pieśni. Umiejętności l u d u opoczyńskiego od dawna już pod­ kreślano w opisach krajoznawczych. Tak np. czytamy w dziewiętnastowiecznych „ K ł o s a c h " „...kobiety bez w y ­ jątku umieją robić p ł ó t n o oraz p i ę k n e i d o s k o n a ł e w e ł niaki na fartuchy, kiecki, robią też sukno na sukmany, pasy dla chłopów b i a ł e na co dzień, o d ś w i ę t n e czerwone... a takiej umiejętności i p r a c o w i t o ś c i nie znajdzie znów na Mazowszu, a przynajmniej w okolicach..." i dalej o stroju „strój ten p i ę k n y i charakterystyczny t r z y m a się okolicy nadpilicznej, nie umiem oznaczyć d o k ł a d n i e gdzie się kończy. Blisko stąd, poza D r z e w i c ą i Rusino­ wem w Smogorzewie, z tej strony Przysuchy lud j u ż inaczej się ubiera... kobiety nie tak c z e r w i e n i ś c i e w y ­ glądają" . 5 Region opoczyński należy obecnie do lepiej zbada­ nych w Polsce. Pierwszy nader p e ł n y zbiór m a t e r i a ł ó w etnograficznych p o d a ł Oskar Kolberg, z jego przekazu wiemy też, że w O p o c z y ń s k i e m dodatkowym ź r ó d ł e m za­ robków obok rolnictwa b y ł p r z e m y s ł górniczo-hutniczy, a w Smagowie, Przysusze, Drzewicy istniały i dobrze prosperowały huty ż e l a z a " . W okresie m i ę d z y w o j e n ­ e n y m z a j m o w a ł się O p o c z y ń s k i e m Tadeusz Seweryn, prze­ w a ż n i e obrzędowością, l i t e r a t u r ą i p l a s t y k ą . J. Wiś­ niewski o m a w i a ł gospodarcze w a r u n k i ż y c i a . Z jego relacji dowiadujemy się, że w drugiej połowie X V I I I i w X I X w. niewielka liczba m i e s z k a ń c ó w t r u d n i ł a się handlem i r z e m i o s ł e m opartym o miejscowe surowce, a część ludności p r a c o w a ł a w w y t w ó r n i a c h tkackich, manufakturach i fabrykach. Na osobną u w a g ę zasługują prace ucznia Tadeusza Seweryna, znanego badacza k u l t u r y ludowej środkowego dorzecza Pilicy — J. P. Dekowskiego. 7 8 Bardziej szczegółowe badania terenu przeprowadzono już po drugiej w o j n i e . W rezultacie p o w s t a ł y prace za­ r ó w n o o charakterze monografii tematycznych, jak też szczegółowe opracowania poszczególnych wsi. Dużo uwa­ gi poświęcono sztuce ludowej, zwłaszcza w opracowa­ niach Instytutu Sztuki P A N . 9 10 O artystycznej wytwórczości regionu pisali r ó w n i e ż : Blanka K a c z o r o w s k a , Zofia G ł o w a , Janina K r a j e w ­ ska , Krystyna K o n d r i a t i u k o w a Bogusław Kowalec , a zwłaszcza w y b i t n y znawca tego regionu Jan Piotr Dek o w s k i . Bogatym ź r ó d ł e m m a t e r i a ł o w y m z zakresu sztuki ludowej są też katalogi przewodniki i sprawoz­ dania z k o n k u r s ó w . n ls 1 2 15 16 18 Jak w i ę c widać, zainteresowania badawcze k u l t u r ą regionu opoczyńskiego dotyczyły w p o w a ż n y m stopniu sztuki ludowej, d a j ą c stosunkowo p e ł n y i aktualny jej obraz w momencie, gdy zdecydowano się na utworzenie przez Cepelię w Opocznie o ś r o d k a p r z e m y s ł u c h a ł u p n i ­ czego. W 1950 r. p o w s t a ł a spółdzielnia „ O p o c z n i a n k a " n a w i ą z u j ą c w swym charakterze do działalności powsta­ łej wcześniej spółdzielni „Sztuki i P r z e m y s ł u Ludowe­ go", s p ó ł d z i e l n i , k t ó r a pierwsza z a i n i c j o w a ł a akcję opieki upowszechnienia twórczości ludowej. ie II. 3. Występ zespołu „Opocznianki", Opoczno 1969 r, 11. 4. Kilim — narzuta, wełna, rekonstrukcja z zapaski z 1915 r. Kruszewice, pow. Opoczno. II. 5, Kilimek, wyk. 1950 г., rekonstrukcja z zapaski. Młynczysko, pow. Opoczno. II. 6. Narzuta —. kraciak w koziołki, wzór współczesny, len z welną^ Й, 7, Zapaską opoczyńska. 215 �I I . 8. Dzianina na pelerynę damską. II. 9. Kilim w koziołki, ną, wzór współczesny. Opoczno. II. 11. Narzuta na tapczan, Kilim, wełna. Smardzewice, pow. Opoczno. len z wełną. rekonstrukcja Opoczno. Ił. 10. Kilim z zapaski. Gapinin, w koziołki, len z weł­ pow. Opoczno. II. 12. «м ш «ж «t л* •ж m m urn í mm -mm mm mk > «5Шш» «• «* *» *•«**««» •» «•» 9 Ш ШЩ «*< «99 •» «• " » a m m m m ' -m «. m •«* » wm ж m. ф <m вш »m Ш> **• «* «** •»"» **» mm am mm mm mmm» se* *s» «да «я» ш» »ш ^ ЦШ Ш W J8»W И " * ®m «и -«ü» • **** w at am a» «• «w «ж» «• S <*» S <"» : •" 2 * « 2 * «a» **" «w« »™ ^ S 2 ¡ fi 5 wm mm *Ш m> m m «¡* «W Ж* **» • #•» *» •* • " » * • • » * «» *» »• «8 «»» «И •*> W» «• •» * ^ ym *m »»» ««*. *** яш W «w» «ВД *• ** 2 2 С » Г Z «ss» ;.$pt «S# **» »» •.««* *** " W : • : �ИМИ ""НИ .. .. i г: i i;. i i f »i:.-; ¡i ; > i ¡; : ,»¿Plflf • НОН ...... . ... i? >:' t 'iimniitiiiniiiimiitiiinimiin н 11 hiiihii mmjmj^ji » ¡HiiiHiatiiiiiiiiiiuimiinmi!iHmiiiitHiiiiiii!s>i!iiiiiiiiiiitiiiiuui 15 • И В Е -v••• ••• •c-'r '.;'">"i::a.i.. s i » * - * * . * л ц . - ? * з ч % ÍT i . s : • i , :,J» • P o d s t a w o w ą dziedziną z a i n t e r e s o w a ń „ O p o c z n i a n k i " było wielobarwne tkactwo w e ł n i a n e , w mniejszym za­ kresie lniane. Tkactwo to w czasie powstania spółdzielni żywe jeszcze było we wsiach położonych na p o ł u d n i e i północ od Opoczna — takich j a k : Ogonowiee, Sitowa, Karwice, Bukowiec, K r a ś n i e a , Studzianka i Radzice . Żeby dobrze z r o z u m i e ć późniejsze metody d z i a ł a n i a „Opocznianki", należy k r ó t k o s c h a r a k t e r y z o w a ć działal­ ność tej spółdzielni, a w ł a ś c i w i e jej oddziału w Opocz­ nie, egzystującego od 1948 r o k u . I s t n i a ł y dwa k i e r u n k i w działalności łódzkiej spółdzielni z m i e r z a j ą c e do oży­ wienia artystycznej w y t w ó r c z o ś c i ludowej. Jeden to or­ ganizowanie k o n k u r s ó w i wystaw sztuki ludowej, drugi instruktaży. W w y n i k u tych ostatnich p o w s t a ł y cepeliow­ skie zespoły tkackie w Rzeczycy, K r ó l o w e j Woli, C h o r z ę cinie, Monicach, Smardzewicach . Konkursy na trady­ cyjne przedmioty sztuki ludowej poprzedzane były zwy­ kle badaniami terenowymi, przeprowadzanymi w s p ó l n i e z Muzeami Regionalnymi oraz W y d z i a ł a m i Kultury PWRN. iNiektóre z nich, j a k np. na w y c i n a n k ę opoczyń­ ską powtarzano, p r z y c z y n i a j ą c się w ten sposób do pod­ niesienia jej poziomu artystycznego. Inne konkursy obej­ m o w a ł y haft opoczyński, przedmioty z w i ą z a n e z o b r z ę ­ dowością. „ T o w a r z y s z y ł y konkursom pokazy i wystawy sztuki ludowej organizowane nie tylko w miastach ale i we wsiach. Na p r z y k ł a d cykl wystaw w Rawskiem, Opoczyńskiem, w czasie obozu s t u d e n t ó w w Sulejowie, jak r ó w n i e ż późniejsze wystawy w Rzeczycy, I n o w ł o dzu, K r ó l o w e j W o l i , i w Monicach" . J u ż wtedy sięgano po autentyki sztuki ludowej. U z u p e ł n i e n i e m wystaw i k o n k u r s ó w były wydawane katalogi z nazwiskami 20 2 1 22 23 t w ó r c ó w , spisem e k s p o n a t ó w , ilustracjami. Rozwój go­ spodarki socjalistycznej w k r a j u nie w p ł y n ą ł w p i e r w ­ szych latach po wojnie, na kierunek p r z e o b r a ż e ń gospo­ darczych i społecznych Opoczyńskiego. Reforma rolna w zasadzie nie zmieniła struktury obszarowej gospo­ darstw, a procesy industrializacji nie o b e j m u j ą jej swoim g ł ó w n y m nurtem. W Opoczyńskiem gleba jest średnio urodzajna i p r z e w a ż a d u ż a ilość drobnych gospodarstw rodzinnych. Dla ludności wiejskiej związanej z tradycyj­ ną f o r m ą gospodarowania koniecznością stał się dodat­ kowy dochód w b u d ż e c i e gospodarstwa, k t ó r y by pozwa­ lał na p o w a ż n i e j s z e inwestycje. Szczególnie rósł problem zatrudnienia kobiet. W z w i ą z k u z t y m w 1949 r. w Opocznie zorganizowano kurs dziewiarstwa ręcznego, w w y n i k u k t ó r e g o 30 kobiet otrzymało upragnione za­ trudnienie. Jest to o tyle w a ż n e w naszych r o z w a ż a ­ niach, że stąd bierze p o c z ą t e k późniejsza produkcja dzie­ wiarska w „Opoczniance". M o ż e m y też stwierdzić, że w t y m samym r o k u p o w s t a ł zalążek własnego zespołu re­ gionalnego „ O p o c z n i a n k a " . Na wystawie sztuki ludowej w Łodzi w y o d r ę b n i o n o po raz pierwszy ekspozycję re­ gionu opoczyńskiego, a zaproszonych gości witały śpie­ wem opocznianki w oryginalnych strojach ludowych. 2 maja 1950 r. o ś r o d e k w Opocznie przekształcił się w s a m o d z i e l n ą j e d n o s t k ę gospodarczą i Spółdzielnię P r z e m y s ł u Ludowego i Artystycznego „ O p o c z n i a n k ę " , k t ó r a s w ą działalność rozpoczęła od w s p ó ł p r a c y z orga­ n i z u j ą c y m się Wtedy P a ń s t w o w y m Zespołem Pieśni i T a ń c a „Mazowsze", z a o p a t r u j ą c go częściowo w stroje regionalne zakupione w terenie, częściowo szyjąc dla n i c h w spółdzielni. 24 217 5!1 �Działalność każdej spółdzielni cepeliowskiej charak­ teryzuje zawsze d w u k i e r u n k o w o ś ć ; gospodarczy k i e r u ­ nek działania oraz kulturalno-artystyczny. H i s t o r i ę dzia­ łalności „ O p o c z n i a n k i " m o ż e m y podzielić na trzy duże okresy o w y r a ź n i e o d r ę b n y c h cechach. Pierwszy okres od momentu powstania do 1954 r. m o ż n a n a z w a ć okresem spontanicznym. C e c h o w a ł go przede wszystkim zapał ludzi, k t ó r z y często furmanka­ m i pokonywali odległości, celem pozyskania tkaczek do chałupniczej pracy w spółdzielni. W t y m okresie w y s t ę ­ powały duże t r u d n o ś c i natury organizacyjnej spowodo­ wane brakiem zaufania ludzi do nowej formy organiza­ cyjnej — spółdzielczości pracy. Nie było natomiast ogra­ niczeń toku produkcyjnego w a r u n k a m i technicznymi, j a k to ma miejsce obecnie , tzn. nie o b o w i ą z y w a ł y ścisłe normy surowcowe i czasowe. Był to okres powsta­ wania i krystalizowania się metod d z i a ł a n i a spółdzielni cepeliowskiej p r z e m y s ł u ludowego w ż y w y m regionie. Problemem od p o c z ą t k u n a s t r ę c z a j ą c y m duże t r u d n o ś c i b y ł o zaopatrzenie w surowce i farbowanie p r z ę d z y . Okres drugi (mniej więcej od 1958 r.) c h a r a k t e r y z o w a ł y w y s t ę p u j ą c e coraz częściej t r u d n o ś c i n a t u r y ekonomicz­ nej, spowodowane m . i n . brakiem z a m ó w i e ń ¡na produ­ kowane wyroby sztuki ludowej, m a ł ą w y d a j n o ś c i ą p r y ­ m i t y w n y c h krosien w pracy c h a ł u p n i c z e j , dostarczaniem spółdzielni niskogatunkowych s u r o w c ó w , n i e u d o l n ą orga­ nizacją pracy. Czynniki te w sposób d e c y d u j ą c y w p ł y ­ n ę ł y na z m i a n ę p r o f i l u spółdzielni. W y k o r z y s t u j ą c k o ­ n i u n k t u r ę p a n u j ą c ą w ó w c z a s na r y n k u , uruchomiono p r o d u k c j ę błyszczących kap, stylonu, śpioszków, s w e t r ó w wykonywanych maszynowo, j e d n o c z e ś n i e ograniczając p r o d u k c j ę r e g i o n a l n ą , a nawet ręcznego dziewiarstwa. R o z w i ą z a n o t e ż zespół regionalny. Okres ten zakończył się akcentem optymistycznym — w y s t a w ą produkcji 25 2 6 218 spółdzielni, g ł ó w n i e tkactwa regionalnego w Domu Sztu­ k i Ludowej w Warszawie z w y s t ę p a m i reaktywowanego zespołu i kapeli — p o z w a l a j ą c y m m i e ć n a d z i e j ę na po­ w r ó t do dobrych tradycji pierwszych lat działalności „ O p o c z n i a n k i " . R o z p o c z y n a ł się trzeci okres w jej dzia­ łalności, okres tworzenia p r a w i d ł o w e g o modelu spółdziel­ ni cepeliowskiej, zgodnie z jej statutowymi zadania­ m i . Zamyka go znakomita wystawa produkcji spół­ dzielni, zorganizowana m. i n . z okazji 25-lecia PRL i 20-lecia istnienia „ O p o c z n i a n k i " . 21 P r z y s t ę p u j ą c do szczegółowego o m ó w i e n i a pierwsze­ go okresu działalności „ O p o c z n i a n k i " należy jeszcze raz p o d k r e ś l i ć celowość jej powstania na t y m terenie. Jako jednostka gospodarcza m i a ł a zapewnić stały dochód ludności m a ł o r o l n e j , b ę d ą c y u z u p e ł n i e n i e m bud­ żetu gospodarstwa i poprzez t ę działalność najogólniej m ó w i ą c s p r a w o w a ć opiekę i u p o w s z e c h n i a ć twórczość l u d o w ą regionu opoczyńskiego. P o c z ą t k o w o „ O p o c z n i a n k a " liczyła zaledwie 23 człon­ k ó w : 18 dziewiarek i 5 tkaczek. Pierwszym prezesem Spółdzielni b y ł a M a r t a Gacparska z Warszawy. Kie­ r o w n i k i e m technicznym — opocznianka Janina Smykowska. Organizacja w ł a d z oparta została o przyjęty w naszym p r a w i e spółdzielczym system trzech zasadniczych o r g a n ó w spółdzielni: z a r z ą d u , rady oraz walnego zgro­ madzenia, k t ó r e jest organem n a j w y ż s z y m i nadrzęd­ n y m wobec d w ó c h pozostałych . P r o d u k c j ę oparto o sy­ stem pracy c h a ł u p n i c z e j . D o d a t k o w ą f o r m ą organizacyj­ n ą był skup gotowych p r z e d m i o t ó w sztuki ludowej z te­ renu . O d tej c h w i l i dla w y t w ó r c z o ś c i wiejskiej o t w o r z y ł y się perspektywy produkcji na rynek miejski. Dotyczyło to szczególnie tkactwa, k t ó r e od początku wy­ sunęło się na czoło produkcji „Opocznianki". Niemałą 2S 29 ��rolę w t y m procesie o d e g r a ł a d u ż a liczba w a r s z t a t ó w , po­ wszechna znajomość technik tkackich. Wszystkie inne ż y w e dziedziny twórczości, j a k w y c i n a n k i , hafty, pisan­ k i , bukiety, zajęły miejsce p o d r z ę d n e , co m i a ł o ogromny w p ł y w na stopniowe zanikanie tych dziedzin. Szczegól­ nie stało się to widoczne na pokonkursowym pokazie p a m i ą t k i opoczyńskiej w czerwcu br. Pierwsze t r u d n o ś c i natury organizacyjnej w y s t ą p i ł y j u ż przy realizowaniu z a m ó w i e ń „Mazowsza". Społeczność wiejska w t y m okre­ sie czasu odnosiła się nieufnie do nowych f o r m — spół­ dzielczości pracy. Kobiety nie zgłaszały się do spółdzielni, a te k t ó r e w y r a ż a ł y c h ę ć n a w i ą z a n i a w s p ó ł p r a c y , były potępione we w ł a s n y m ś r o d o w i s k u . Bardzo powoli od­ b y w a ł się proces w ł ą c z a n i a kobiet wiejskich w n u r t ż y ­ cia gospodarczego i kulturalnego naszego kraju. Należało p r z e ł a m a ć istniejące opory i zdobyć zaufa­ nie. Można było tego d o k o n a ć tylko d r o g ą u m i e j ę t n e g o n a w i ą z y w a n i a k o n t a k t ó w , znalezienia wspólnego języka, poznania w a r u n k ó w życia na wsi, uczestniczenia w k ł o ­ potach i radościach jej m i e s z k a ń c ó w oraz zdobycia au­ torytetu. Ogromnej pracy na t y m odcinku d o k o n a ł a Ja­ nina Smykowska, obecny prezes „ O p o c z n i a n k i " . Na proces przemian d o k o n y w a j ą c y c h się w psychice ludzi w p ł y n ę ł y też i takie c z y n n i k i : powodzenie w y ­ stępów „Mazowsza", organizowanie r ó ż n y c h regional­ nych zespołów, prace badawcze prowadzone przez pla­ cówki naukowe oraz przyznawanie n a g r ó d p i e n i ę ż n y c h za uczestniczenie w konkursach i wystawach sztuki l u ­ dowej. Do k o ń c a 1950 roku ponad 100 tkaczek ludowych zostało członkami spółdzielni. Wiele z nich to znane dziś i cenione t w ó r c z y n i e ludowe, j a k Ewa Wójcik z Libiszowa, Marianna Wieprzek z Sobawin, Zofia D ą b r o w s k a z Kruszewca i inne z W o l i Zależnej, Ogonowic, M i ę d z y ­ borza, Gorzałko wa, Smogorzewa, Wólki Karwickiej. Przed kobietą w i e j s k ą otworzyły się możliwości c a ł k o ­ II. 18. Torba damska z pasiaka, wełna, Czapka, rękawiczki i szalik, włóczka, kordonkiem. Opoczno. witej zmiany jej pozycji społecznej, a pozycja we w ł a s ­ n y m ś r o d o w i s k u zaczęła n a b i e r a ć nowego znaczenia. Przedmioty dawniej wykonywane dla odbiorcy wiejskie­ go stały się poszukiwane przez odbiorcę miejskiego, po­ d o b a ł y się. Zaczęło w z r a s t a ć poczucie w ł a s n e j wartości. Tkaczki o t r z y m y w a ł y ze spółdzielni przędzę, k t ó r ą same p r z e w i j a ł y , s n u ł y o s n o w ę o d d a j ą c do spółdzielni g o t o w ą t k a n i n ę . P r a c o w a ł y w warunkach najbardziej zbliżonych do w a r u n k ó w w j a k i c h zawsze p o w s t a w a ł y przedmioty w y t w ó r c z o ś c i ludowej. Praca c h a ł u p n i c z a nie b y ł a jednak od strony organizacyjnej ł a t w ą i w y ­ g o d n ą f o r m ą działania. Z a r y s o w a ł y się przede wszyst­ k i m t r u d n o ś c i roztoczenia w ł a ś c i w e j opieki nad produk­ cją w terenie. Do 1954 r. spółdzielnia nie p o s i a d a ł a etatu k i e r o w n i k a artystycznego. Ponadto brak było własnego ś r o d k a transportu oraz f u n d u s z ó w na wyjazdy w teren. W z w i ą z k u z t y m k a ż d y ś r o d e k lokomocji b y ł dobry, na­ wet furmanka. Często tkaczka źle z r o z u m i a ł a polecenie k i e r o w n i k a produkcji i w y k o n a ł a t k a n i n ę niezgodną z z a m ó w i e n i a m i . P o w o d o w a ł o to niewykonywanie pla­ n ó w produkcyjnych, powstawanie r e m a n e n t ó w , przy jed­ noczesnym w z r o ś c i e k o s z t ó w produkcji. I n n y m manka­ mentem c h a ł u p n i c z e g o sposobu produkcji był dowolnie przez n i ą normowany czas pracy — n a s t ę p n a przyczyna niewykonywanie z a m ó w i e ń . Ponadto stare w ą s k i e kros­ na o p r z e k ł a d a n y c h r ę c z n i e c z ó ł e n k a c h , sznurkowych nicielnicach i d u ż y m stopniu zużycia, w y m a g a ł y wyso­ kich g a t u n k ó w przędzy, co w warunkach spółdzielczości pracy było n i e o s i ą g a l n e . W ł a ś c i w ą p o d s t a w ę finansową do osiągnięcia z a d o w a l a j ą c y c h w s k a ź n i k ó w gospodar­ czych d a w a ł a produkcja dziewiarska i prowadzenie w ł a s n e g o sklepu w Opocznie. A b y zapobiec z a ł a m a n i u ekonomicznemu spółdzielni p r z y s t ą p i o n o do organizowa­ nia tkackiego z a k ł a d u zwartego w Opocznie. Innym czynnikiem m a j ą c y m d o ś ć istotny w p ł y w na powstanie wykończona frędzlami, uchwyty zdobione krajką i „kucotkami". z krajki. II. 19. Krajka opoczyńska. U. 21. Komplet serwetek, len, haft ШЯЕШШШШШ/ШШШШШШ ... . - — 220 T - — - Ц П Ц М И 1 М — п н и ! щ и т щц л i n r Ił. 20. płaski �tkalni było coraz większe zapotrzebowanie r y n k u na szerokie tkaniny dekoracyjne, n i e o s i ą g a l n e w systemie pracy c h a ł u p n i c z e j . P r a c ę w t k a l n i na dwie zmiany roz­ poczęły m ł o d e tkaczki, dojeżdżające do Opoczna ze w s i odległych o 10—15 km., często w błocie, deszczu i z i m ­ n i e . O d t ą d swoje u m i e j ę t n o ś c i przekazane przez t r a ­ dycję (umiały t k a ć na w ą s k i c h krosnach) b ę d ą kontynuo­ wały w zupełnie dla nich nowych warunkach, w a r u n ­ kach obcych powstawaniu tradycyjnych p r z e d m i o t ó w l u ­ dowych. Czy te nowe w a r u n k i w p ł y n ę ł y ujemnie na cha­ rakter produkcji „ O p o c z n i a n k i " , j a k w y w i ą z a ł y się ze swoich z a d a ń m ł o d e kobiety? O d p o w i e d z i ą na to pytanie będzie analiza bieżącej produkcji „ O p o c z n i a n k i " , prze­ prowadzona na materiale zgromadzonym na wystawie w czerwcu br. 30 W 1956 roku w t k a l n i stało j u ż 14 krosien szerokich, wielonicielnicowych o p o d w ó j n y c h skrzynkach c z ó ł e n k o ­ wych, dających możliwości tkania k i l k o m a kolorami. Za­ stosowano t a k ż e automatyczne regulatory, dzięki k t ó r y m tkanina była r ó w n o w ą t k o w a n a , a tkaczka nie t r a c i ł a czasu na przesuwanie postawu. W 1952 r o k u n a s t ą p i ł o połączenie spółdzielni z za­ kładem p r z ę d z a l n i c z y m „ M e r y n o s " pod w s p ó l n ą n a z w ą „Opocznianka". Do tej pory z a k ł a d ten jest podstawo­ wym z a k ł a d e m spółdzielni, z a o p a t r u j ą c y m j ą w główny surowiec j a k i m jest p r z ę d z a w e ł n i a n a . W 1954 roku kierownikiem artystycznym spółdzielni zostaje Janina Smykowska, k t ó r a pełni tę funkcję do 1958 r. Metody działania z a p o c z ą t k o w a n e przez łódzką spół­ dzielnię są przez „ O p o c z n i a n k ę " kontynuowane. Częste wyjazdy w teren, celem wyszukiwania zabytkowych stro­ jów, tkanin, gromadzenie próbek, daje w spółdzielni po­ czątek dokumentacji wzornictwa w zakresie tradycyj­ nego tkactwa opoczyńskiego. „ O p o c z n i a n k a " nadal ucze­ stniczy w wystawach lub sama je organizuje, członkowie spółdzielni b i o r ą udział w ogłaszanych w t y m czasie kon­ kursach na s z t u k ę l u d o w ą regionu opoczyńskiego. Utrzy­ muje się ścisły kontakt z muzeami w Tomaszowie Ma­ zowieckim i Łodzi. Istniejące dwa systemy produkcji w pewnym sensie w y z n a c z a j ą jej charakter. Tkaczkom p r a c u j ą c y m na wsi powierza się do wykonania, a właściwie do odtworzenia, autentyczne, oryginalne tkaniny w e ł n i a n e , pochodzące z w ł a s n y c h penetracji terenowych, b ą d ź ze zbiorów m u ­ zealnych, a m a j ą c e zastosowanie głównie do stroju l u ­ dowego. Ponadto c h a ł u p n i c z k a odtwarza u siebie wzory w ł a s n e , lub najbliższego jej otoczenia. W ten sposób p o w s t a j ą kopie a u t e n t y k ó w . W przypadku przekomponowania kolorystycznego lub ornamentacyjnego tworzy ona wzór nowy. Wszystko zależy od indywidualnej inwencji twórczej. Starsze tkaczki k o m p o n u j ą zazwyczaj bezbłędnie, młodsze natomiast m a j ą upodobania do stosowania d u ż e j 221 �ilości barw, nie zawsze szczęśliwie łączonych. W takich sytuacjach w ł a ś n i e do roili kierownika artystycznego , należy czuwanie nad w ł a ś c i w y m poziomem artystycznym wykonywanej produkcji. Przy b r a k u k i l k u k o l o r ó w p r z ę ­ dzy, co czasem się zdarza — gdy zachodzi konieczność z a s t ą p i e n i a ich i n n y m i kolorami — m o ż e się to o d b y w a ć tylko pod jego kierunkiem. Ź r ó d ł e m wzornictwa dla tkaczek p r a c u j ą c y c h w z a k ł a ­ dzie z w a r t y m m o g ą b y ć wzory t k a n i n pochodzące z pe­ netracji terenowych, z b i o r ó w muzealnych oraz dodatko­ wo wzory pochodzące z produkcji c h a ł u p n i c z e j . Nowe, udane wzory c h a ł u p n i c z e k demonstrowane są w t k a l n i i mogą służyć jako źródło inspiracji t w ó r c z e j — przyczy­ niają się do powstawania zupełnie nowego lub podobne­ go wzoru, przez wprowadzenie nowych e l e m e n t ó w . Zda­ rzają się przypadki sugerowania przez Regionalne B i u r a S p r z e d a ż y — p l a c ó w k i handlowe Cepelii — kolorystyki np. „więcej zieleni", „ m n i e j r ó ż u " itp. S ą one u w z g l ę d ­ niane przez spółdzielnię w granicach zachowania ogólne­ go charakteru tkaniny ludowej. Praca tkaczek ogranicza się do czynności samego t k a ­ nia. Wszystkie bowiem prace przygotowawcze są w y k o ­ nywane w spółdzielni w t y m okresie częściowo mecha­ nicznie. Praca tkaczki odbywa się na akord, według norm surowcowych i czasowych ustalonych komisyjnie. Zarobki obliczane s ą od ilości wykonanej produkcji. Stawka akordowa obliczana jest na podstawie stawki godzinowej, ustanowionej dla poszczególnych r o d z a j ó w pracy. Tkaczka otrzymuje miesięczny plan produkcji opracowany na podstawie wyliczonej normy dziennej. W a ż n e było takie ustawienie norm czasu, k t ó r e by po­ zwalało na pewne luzy, n i e z b ę d n e przy pracy t w ó r c z e j . Istnieje bowiem przy t y m systemie p ł a c y n i e b e z p i e c z e ń ­ stwo produkowania tzw. m a s ó w k i o wzorach uproszczo­ nych, operowanie jednakowymi u k ł a d a m i , czego jednak „ O p o c z n i a n k a " u n i k n ę ł a . Miesięczne zarobki tkaczek p r a ­ cujących w zakładzie z w a r t y m są stałe i w t y m okresie wynosiły ok. 800 zł. Miesięczne zarobki c h a ł u p n i c z e k charakteryzuje duża rozpiętość od 300—900 zł. w zależ­ ności od ilości czasu j a k i m ona rozporządza. sl Na produkowany przez „ O p o c z n i a n k ę " asortyment składały się: w p r z e w a ż a j ą c e j ilości narzuty w e ł n i a n e , n a s t ę p n i e t k a n i n y s a m o d z i a ł o w e w m e t r a ż u , tzw. l e j b i kowe, lniane t k a n i n y zasłonowe oraz tzw. stołowizna, tzn. obrusy, serwetki. Droga j a k ą musi p r z e b y ć wzór p o w s t a ł y na k r o ś n i e do sklepu cepeliowskiego nie jest prosta. Wszystkie wzo­ ry produkowane w piortie Cepelii podlegają ocenie Komisji Ocen Artystycznych lub Etnograficznych . Po zatwierdzeniu przez w / w Komisje, spółdzielnia opraco­ wuje w a r u n k i techniczne, k a l k u l a c j ę celem zatwierdze­ nia ceny przez K o m i s j ę Cen działającą przy Z w i ą z k u „ C e p e l i a " , a w omawianym okresie przez P a ń s t w o w ą K o m i s j ę Cen. ,Nowy w z ó r m o ż e wejść do produkcji po zawarciu umowy z Regionalnym B i u r e m S p r z e d a ż y na dany a r t y k u ł . Procedura taka jest dość skomplikowana i czasami opóźnia pojawienie się nowego a r t y k u ł u w han­ d l u detalicznym. 32 33 Wszystkie wyżej wymienione czynniki wprawdzie po­ lepszyły w s k a ź n i k i gospodarcze spółdzielni, p o j a w i ł się jednak groźny wróg, a mianowicie brak z a m ó w i e ń na a r t y k u ł y twórczości ludowej. Rozpoczyna się drugi okres w historii spółdzielni, kiedy nie w y p ł a c a się dywidendy członkom i spółdzielnia nie jest w stanie z a p e w n i ć tkaczk o m - c h a ł u p n i c z k o m ciągłej pracy. Czym należy sobie t ł u m a c z y ć t a k i stan rzeczy? Ówczesna sytuacja nie sprzyja zainteresowaniu s z t u k ą l u d o w ą w ogóle. Na r y n k u b r a k o w a ł o podstawowych 222 a r t y k u ł ó w odzieżowych i te cieszyły się olbrzymim za­ interesowaniem. Ponadto dość powszechnie zakorzenio­ ne jeszcze były upodobania d r o b n o m i e s z c z a ń s k i e do me­ b l i na wysoki połysk, ż a k a r d o w y c h kanap, a ż u r o w y c h serwetek. O c z y w i s t ą jest rzeczą, ż e przy t a k i m u k ł a d z i e s t o s u n k ó w społeczno-gospodarczych, handel cepeliowski wolał zajmować się s p r z e d a ż ą s w e t r ó w , kap aniżeli p r z e d m i o t ó w ludowych, t ł u m a c z ą c się zalegającymi re­ manentami. Wobec p o w s t a ł e j sytuacji, kierownictwo spółdzielni skorzystało z chłonności r y n k u na a r t y k u ł y o w ą t p l i w e j w a r t o ś c i artystycznej i zmieniło wypraco­ wany p r o f i l regionalnej spółdzielni. Rozpoczęto produk­ cję błyszczących kap, stylonu, ś p i o s z k ó w i innych arty­ k u ł ó w pozostających w sprzeczności z zadaniami statu­ t o w y m i Cepelii. N a odcinku pracy kulturalnej regres w rozwoju spółdzielni w y r a ż a ł się zawieszeniem w ł a s n e g o zespołu regionalnego, s k ł a d a j ą c e g o się z d z i e w c z ą t i chłopców, .na miejsce k t ó r e g o p o w s t a ł zespół m a n d o l i n i s t ó w — zgodnie z ó w c z e s n ą „ m o d ą " . Działo się to wszystko z w y ­ r a ź n ą s z k o d ą dla utrzymania i prowadzenia właściwej działalności spółdzielni p r z e m y s ł u ludowego. N i e w ą t p l i ­ wie uruchomienie tzw. produkcji nieprofilowej w y r ó w ­ n a ł o z a c h w i a n ą r ó w n o w a g ę e k o n o m i c z n ą „Opocznianki". Powoli sytuacja finansowa zaczęła s i ę p o p r a w i a ć i w 1957 r o k u c z ł o n k o w i e spółdzielni otrzymali po raz pierw­ szy d y w i d e n d ę . Ilość członków spółdzielni p o m a ł u za­ c z y n a ł a w z r a s t a ć , w 1958 r. w y n o s i ł a 161 osób. W styczniu 1958 r o k u prezesem „ O p o c z n i a n k i " zosta­ ł a Janina Smykowska, w t y m samym r o k u r e a k t y w o w a ł s w o j ą działalność zespół regionalny. Spółdzielnia przygo­ t o w y w a ł a się do o b c h o d ó w 10-lecia swej działalności. Przygotowany na w y s t a w ę zestaw t k a n i n p o s ł u ż y ł jako m a t e r i a ł do dyskusji artystom plastykom i architektom na temat zastosowania tkaniny regionalnej we współ­ czesnym w n ę t r z u . Zaczęło w z r a s t a ć zainteresowanie s p o ł e c z e ń s t w a wy­ robami sztuki ludowej. Rozpoczął się trzeci okres w działalności „Opocznian­ k i " , w k t ó r y m p r z y p a d ł a 20-ta rocznica jej powstania. Charakteryzuje go stopniowe wygaszanie produkcji nie­ profilowej, usprawnienia na odcinku organizacji pro­ d u k c j i , p o r z ą d k o w a n i e spraw personalnych oraz ścisła w s p ó ł p r a c a Z a r z ą d u z R a d ą Spółdzielni. W t y m właśnie okresie zaznacza się n a j w i ę k s z y wzrost zatrudnienia (szczególnie w c h a ł u p n i c t w i e ) , j a k wskazuje poniższe zestawienie: Rok 1958 1960 1967 1968 1969 Liczba c z ł o n k ó w 161 167 212 229 260 (I półrocze) Do 1965 r o k u w a r t o ś ć produkcji utrzymuje się na jed­ n y m poziomie ok. 6.700 tysięcy, ale j u ż od tego roku n a s t ę p u j e szybki wzrost do 9.400 tysięcy i 5.330 tysięcy za pierwsze p ó ł r o c z e 1969 r. Zarobki c h a ł u p n i c z e k j a k już w s p o m n i a ł a m nie są s t a ł e i w a h a j ą się teraz w granicach 600—1600 zł. mie­ sięcznie. S t a l ą liczbę zatrudnionych w „ O p o c z n i a n c e " stanowią pracownicy u m y s ł o w i , i n ż y n i e r y j n o - t e c h n i c z n i i admini­ stracyjni, razem 17 osób. S ą to pracownicy ze ś r e d n i m i w y ż s z y m wykształce­ n i e m oraz d ł u g i m s t a ż e m pracy. L a t a m i p r z e ł o m o w y m i w historii „Opocznianki" były lata 1964—1965, kiedy została zlikwidowana produkcja �• nieproíilowa: dziewiarstwo maszynowe oraz kapy n a j ­ dłużej u t r z y m u j ą c e się w produkcji. Z działu tkackiego — zakład zwarty dostarcza na rynek t k a n i n y regionalne odpasowane — w e ł n i a n e , lniane i l n i a n o - b a w e ł n i a n e , cha­ łupniczo p o w s t a j ą w ą s k i e t k a n i n y w e ł n i a n e . Dział dzie­ wiarski zajmuje się c h a ł u p n i c z ą p r o d u k c j ą s w e t r ó w w y ­ konanych ręcznie na k o ł k a c h , r ę k a w i c z e k , pończoch. W ramach usług dla ludności wiejskiej spółdzielnia prowadzi dwa p u n k t y u s ł u g o w e — z g r z e b l a r n i ę w e ł n y w Opocznie i drugi p u n k t w pow. przysuskim. Asortymentowy plan p r o d u k c j i w latach obejmował takie w y r o b y j a k : 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. 10. 11. 12. 13. 14. 15. 16. 17. 18. K i l i m y opoczyńskie 160 X 240 160 X 240 K i l i m y smardzewickie 160 X 240 K i l i m y w „kozły" 150 X 30 Bieżniki w e ł n i a n e Obrusy 150 X 200 lniano-bawełniane Obrusy 150 X 150 lniano-bawełniane Obrusy lniano-bawełniane 140 X 140 65 X 85 Serwetki lniane Serwetki lniane 65 X"65 Serwetki lniane 50 X 50 25 X 40 Serwetki lniane 32 X 32 Serwetki lniane 40 X 50 Poduszki lniane Tkaniny lniano-bawełniane 150 szer. Narzuty jedwabno-wigoniowe (prod, n i e prof.) Swetry m ę s k i e z w e ł n y zgrzebnej (prod, nieSwetry maszynowe prof.) Usługi p r z e m y s ł o w e 1964—1965 600 szt. 600 900 3000 „ 950 „ 181.450 333.000 2400 2700 2615 4900 5000 5000 5000 3000 458.400 489.000 370.800 312.000 „ ,, ,, ,, ,, JJ )? 367.200 177.820 205.800 115.000 75.000 65.000 144.000 1600 m 124.000 4200 szt 642.000 2100 400 „ 1.320.000 280.000 80.000 6.000.700 Z powyższego zestawienia wyniKa, ż e spółdzielnia p r o d u k o w a ł a b. z r ó ż n i c o w a n y asortyment, co przy prze­ starzałym p a r k u maszynowym s p r a w i a ł o wiele k ł o p o t ó w . W z w i ą z k u z t y m rozpoczęto generalny remont drewnia­ nych krosien, n i e k t ó r e części wymieniono na nowe, np. w a ł k i osnowowe, p o d n ó ż k i , bidła, d w u - i jednoskrzynkowe r a m k i i wiele innych. Ponadto zakupiono c e w i a r k ę do działu przygotowawczego, n a s t ę p n i e uruchomiono snowadło mechaniczne. Wprowadzono t a k ż e d o k u m e n t a c j ę t e c h n i c z n o - w a r s z t a t o w ą , u ł a t w i a j ą c ą analizę gospodarki spółdzielni na poszczególnych jej odcinkach. Posiadanie w t y m okresie samochodu c i ę ż a r o w e g o i „ N y s y " u ł a t w i ­ ło dowóz gotowych t o w a r ó w do Regionalnych Biur S p r z e d a ż y oraz d o w ó z surowca czasami bezpośrednio z z a k ł a d ó w w y t w ó r c z y c h , np. Dolnego Śląska. W a r t o ś ć p r o d u k c j i eksportowej b y ł a niewielka (1964 — 104 tys. zł). Do USA, A u s t r i i i Belgii w y s y ł a n o k r a j k i wełniane, r ę k a w i c z k i , k i l i m y regionalne. Poza produk­ cją i u s ł u g a m i „ O p o c z n i a n k a " p r o w a d z i ł a i prowadzi obecnie w ł a s n y sklep w Opocznie. Roczny o b r ó t w 1968 roku wyniósł 832 tysiące zł. Sklep ten zaopatruje się w t o w a r y p r o d u k c j i spółdzielni cepeliowskich i s k u p ó w (zrzeszeń) za p o ś r e d n i c t w e m Regionalnego B i u r a Sprze­ daży w Łodzi. Ponadto rozprowadza w y r o b y „Opocz­ nianki", k t ó r e s t a n o w i ą 30% w a r t o ś c i , w stosunku do ogólnego obrotu. D z i a ł a l n o ś ć handlowa sklepu z a m k n ę ł a się w 1968 r. zyskiem 51 tysięcy zł. II. 22. Komplet serwetek, len, hafty: krzyżykowy bawełną. Opoczno. II. 23. Poduszka opoczyńska ziołki, len. i plaski w ko­ 223 �Ozdoby wnętrza: II. 24. Serca, bibuła kolorowa. Brudzewice, pow. Opoczno. II. 25. Bukiet — „rózga", bibuła, wyk. W. Niemirska. Odrzywół, pow. Opoczno. U. 26. Pająk opoczyński, słoma, bibuła, papier glansowany. Na t y m nie kończy się działalność „Opocznianki". Prowadzi ona ożywioną działalność k u l t u r a l n ą i popula­ r y z a t o r s k ą poprzez w ł a s n y zespół pieśni i t a ń c a w y s t ę ­ pujący razem z kapelą. Jak już było wspomniane, po­ w s t a ł on z inicjatywy spółdzielni i przechodził razem z nią chwile dobre i złe. Trzeci okres, okres tworzenia się modelu spółdzielni cepeliowskiej p r z e m y s ł u ludowego, z a m y k a j ą uroczysto­ ści z w i ą z a n e z 20-tą rocznicą powstania „ O p o c z n i a n k i " . D w a lata hez m a ł a t r w a ł y przygotowania do wystawy produkcji spółdzielni połączonej z p o k o n k u r s o w ą wysta­ w ą regionalnej p a m i ą t k i opoczyńskiej otwartej w czerw­ cu br. w Opocznie. 'Na czym polegały te przygotowa­ nia? Na wyżej wymienionej wystawie postanowiono eks­ p o n o w a ć obok w z o r ó w z bieżącej produkcji nowe wzory tkanin jeszcze nie produkowanych w spółdzielni. W t y m celu n a w i ą z a n o kontakt z Muzeum Etnograficznym w Ł o ­ dzi, Regionalnym Muzeum w Tomaszowie Maz. oraz Państwowym Muzeum Etnograficznym w Warszawie. Prezes spółdzielni, kierownik nadzoru artystycznego, do­ k ł a d n i e zapoznali się ze zbiorami z zakresu stroju i t k a ­ ctwa ludowego regionu opoczyńskiego. W w y n i k u n a w i ą 25 24 zania ścisłej w s p ó ł p r a c y (szczególnie z P a ń s t w o w y m Muzeum Etnograficznym w Warszawie) zostały wybrane zabytkowe t k a n i n y (m. i n . z 1860 г.), celem ich odtwo­ rzenia w Opocznie. W czasie pracy konsultowano się z etnografem, kustoszem D z i a ł u Stroju i Tkactwa Regio­ nalnego. I to było jedno źródło powstania świetnego wzornictwa „ O p o c z n i a n k i " . N a s t ę p n i e w t y m samym składzie wyruszono w teren. Spenetrowano okolice wsi Studzianna-Brudzewice, Gapinin, Kaliszek, Młyńczyska, S t e f a n ó w , ponadto wsie Smardzewice i B r z u s t ó w oraz R u s i n ó w i iNieznamierowice. Celem tych penetracji było znalezienie tradycyjnych tkanin, części stroju oraz po­ zyskanie czynnych jeszcze tkaczek do pracy w spółdziel­ ni. W w y n i k u przeprowadzonych b a d a ń uzyskano wiele interesujących, oryginalnych w z o r ó w , szczególnie pięk­ nych, czerwonych t k a n i n smardzewickich. Dla spółdzielni zagadnieniem bardzo istotnym na od­ cinku wzornictwa było wprowadzenie do produkcji ca­ łego wachlarza t k a n i n w y s t ę p u j ą c y c h w regionie opo­ czyńskim, k t ó r y jest duży i na odcinku tkactwa b. róż­ norodny. Zamierzenia te zostały u w i e ń c z o n e sukcesem, o czym p r z e k o n a ł a nas znakomita wystawa czerwcowa. W dwóch salach zabytkowego zamku w Opocznie eksponowano ok. 70 nowych w z o r ó w d o t ą d nie produkowanych w spół­ dzielni. Orgia barw, u k ł a d ó w kompozycyjnych, technik tkackich z a c h w y c i ł a niejednego etnografa. Z oryginal­ nych t k a n i n zapaskowych, fartuszkowych, spencerkowych wykonano pasiaste narzuty, k i l i m y , poduszki, bieżniki. W przedstawionych wzorach zachowano r ó w n o w a g ę ko224 �lorystyczną, tzn. część p a s i a k ó w opoczyńskich w y k o n a ­ no w kolorach ciepłych „ p o n s o w y c h " ( p o m a r a ń c z o w y ) o wyraźnie z a r y s o w u j ą c y m się tle p a s ó w , ł ą c z o n y c h z i n ­ nymi kolorami — charakterystycznych na t y m terenie dla pocz. X X wieku, część natomiast drobno p r ą ż k o w a ­ na posiadała zestawienia barw zimnych: zieleni, fioletu, niebieskiego, n a w i ą z u j ą c t y m samym do starszych t y p ó w tkanin X I X w. Szczególne zainteresowanie w z b u d z i ł y tkaniny odtwo­ rzone z w z o r ó w muzealnych 1860 r. oraz t k a n i n y smardzewickie o szerokich pasach jasnoczerwonego tła. Oprócz pasiastych t k a n i n w e ł n i a n y c h , spółdzielnia przed­ stawiła barwne kraciaste p ł a c h t y oraz k i l i m k i kostkowe (wzory „ d y w o n ó w " ) . P ł a c h t y , tradycyjne kolorowe na­ krycia łóżek, nazywane r ó w n i e ż p r z e ś c i e r a d ł a m i , tkane wełną na lnianej osnowie, charakteryzuje duża zdecydo­ wana krata. P r z e w a ż a w nich kolor p o m a r a ń c z o w y , a za­ kończone są w e ł n i a n y m i , k o l o r o w y m i pomponikami zwa­ nymi „ k o c o t k a m i " . K i l i m k i opoczyńskie są bardziej ozdo­ bne, tkane w e ł n ą na czarnej lnianej osnowie. P r z e w a ż a w nich kolor zielony i buraczkowy w r ó ż n y c h odcieniach. Użycie sześciu nicielnic i przerabianie daje ciekawy orna­ ment kostkowy o u k ł a d z i e pasowym. Z a k o ń c z o n e są naj­ częściej s z y d e ł k o w ą k o r o n k ą w e ł n i a n ą lub „ k o c o t k a m i " . Ogólne zainteresowanie w z b u d z i ł y na wystawie ory­ ginalne stroje — opoczyńskie i smardzewickie, dziecięce, kobiece i m ę s k i e , w całości wykonane w spółdzielni. Na szczególną u w a g ę z a s ł u g i w a ł y tradycyjne hafty na ko­ szulach. B a r w n ą p i r a m i d ę t w o r z y ł y k r ą ż k o w e zwoje w e ł ­ nianych krajek opoczyńskich. W y w o d z ą się one z kolo­ rowych p a s ó w męskich, powszechnie noszonych w Opo­ czyńskiem przy sukmanach oraz dekoracyjnych tasiemek w e ł n i a n y c h , u ż y w a n y c h przez kobiety do z a w i ą z y w a n i a zapasek. Z a r ó w n o jedne j a k i drugie zdobione są moty­ wem kostkowym i w ą s k i m i d w u k o l o r o w y m i paseczkami najczęściej na p o m a r a ń c z o w y m tle. N a w i ą z u j ą c do tradycyjnego tkactwa lnianego poka­ zano tzw. stołowiznę, tzn. obrusy, serwetki z charaktery­ stycznymi, ciekawymi efektami plastycznymi, p o w s t a ł y ­ m i na skutek przetykania b i a ł ą wełną, t w o r z ą c ą pasowe wzory kostkowe na szarym tle p ł ó t n a . Swój r o d o w ó d w y ­ w o d z ą c e z tradycyjnych poszewek, o b r u s ó w , prześciera­ deł. Ale to jeszcze nie wszystko. Kierownictwo „Opocz­ n i a n k i " odznacza się d u ż ą i n w e n c j ą w zakresie wzboga­ cania i urozmaicania produkowanego asortymentu, w za­ leżności od aktualnej koniunktury. P a n u j ą c a wśród m ł o ­ dzieży powszechnie na świecie moda na folklor, wyko­ rzystanie e l e m e n t ó w stroju ludowego do współczesnej odzieży, stała się inspiracją do opracowania przez „Opoczniankę" m i n i - s p ó d n i c z e k , wdzianek, kamizelek. Te ostatnie swoim krojem w w i e l u przypadkach n a w i ą ­ zują do tradycyjnych „ l e j b i k ó w " — m ę s k i c h kamizelek z s a m o d z i a ł u . C a ł ą kolekcję wykonano z różnych t y p ó w tkanin, w różnej koloryzacji. A w i ę c z drobnowzorzystych m a t e r i a ł ó w „lejbikowych", z charakterystycznych dla Opoczyńskiego w e ł n i a n y c h tkanin kaftanowych tka­ nych w „bącki", p o w s t a j ą c e dzięki zmianie wielobarwne­ go w ą t k u , na przemian grubego i cienkiego. W modelach 225 �uszytych z t k a n i n pasiastych k r ó j logicznie p o d p o r z ą d ­ kowano rodzajowi tkaniny, ornamentacyjne u k ł a d y pa­ sowe n a r z u c a ł y w p e w n y m sensie fason. W y k o ń c z e n i a wszystkich w z o r ó w n a w i ą z u j ą do tra­ dycji tego regionu. K a m i z e l k i z a p i n a j ą się na „guziki" wykonane z włóczki, ozdobne szamerowania, l a m ó w k i też wykonano z kolorowej włóczki. Dolne k r a w ę d z i e spódniczek ozdobiono c z a r n ą , w ą s k ą a k s a m i t k ą . Obok w z o r ó w regionalnych bądź stanowiących adaptację p r z e d m i o t ó w sztuki ludowej na wystawie eksponowano nowe modele artystycznego dziewiarstwa — dziane ręcz­ nie peleryny w u k ł a d z i e kolorystycznym (stosowanie 2 k o l o r ó w t w o r z ą c y c h drobny wzór) swoim charakterem n a w i ą z u j ą do opoczyńskich t k a n i n s a m o d z i a ł o w y c h . Na szczególną u w a g ę zasługuje udokumentowanie wszyst­ kich e k s p o n a t ó w — k a ż d y p o s i a d a ł m e t r y c z k ę zawiera­ j ą c ą n a z w ę przedmiotu z którego został odtworzony, na­ z w ę w s i oraz d a t ę wykonania. O s o b n ą salę w y p e ł n i ł y wzory pokonkursowe: wyci­ nanki, k r a j k i w e ł n i a n e , b u k i e t y z .bibuły, p a j ą k i , serca dekoracyjne, pisanki, rzeźby oraz adaptacje w e ł n i a n y c h koronek s z y d e ł k o w y c h w formie k o ł n i e r z y k ó w z mankie­ tami, m i ę k k i c h torebek z krajek oraz damskich p a s k ó w z a k o ń c z o n y c h „ k o c o t k a m i " . Chociaż najliczniej były re­ prezentowane w y c i n a n k i opoczyńskie, należy stwierdzić, że w dotychczasowej polityce spółdzielni brak większego zainteresowania dla tej dziedziny twórczości w p ł y n ą ł na regres w y c i n a n k i na t y m terenie widoczny zarówno w ilości n a d e s ł a n y c h w z o r ó w j a k i ich poziomie arty­ stycznym. Na ogłoszony przez spółdzielnię konkurs (z na­ grodami) na r e g i o n a l n ą p a m i ą t k ę o p o c z y ń s k ą obejmujący powiat opoczyński n a d e s ł a ł o swoje wzory 28 w y c i n a ń k a ­ rek . Większość zgromadzonego m a t e r i a ł u wykazała odejście od tradycji — z a r ó w n o od starej techniki wyci­ nania, j a k i wzornictwa. P r z e j ś c i e na tworzenie tzw. a ż u r o w y c h wycinanek, łączenie r ó ż n y c h m o t y w ó w zdo­ bniczych na j e d n y m wzorze — ich s ł a b a kompozycja — obniżyły w a r t o ś ć a r t y s t y c z n ą w y c i n a n k i opoczyńskiej. 3 4 IZ. 27. Pisanki opoczyńskie. II. 28-33. Wycinanki opoczyńskie: (il. 32), „rózga" — naklejanka wielobarwna (il. 33). 30 226 „fryz" (il. 28, 29), „kwadrat" (il. 30, 31), „rózga" �32 Należy jednak dodać, że na powstanie takiej sytuacji miało wpływ przede wszystkim odebranie „ O p o c z n i a n c e " prawa skupu gotowych w y r o b ó w sztuki ludowej. Zawa­ żyło to na p o w o l n y m zanikaniu takich dziedzin t w ó r ­ czości ludowej, j a k wycinanka, haft, pisanki, rzeźba, pa­ jąki, bukiety. Podsumowania 20-letniej „Opocznianki" dokonali uczestnicy sympozjum, zorganizowanego przez spółdziel­ nię 13 czerwca br. w Opocznie. Na podstawie zgromadzonego na wystawie m a t e r i a ł u stwierdzono, ż e „ O p o c z n i a n k a " w n a l e ż y t y m stopniu w y ­ korzystuje p o t e n c j a ł t w ó r c z y w zakresie ludowego t k a ­ ctwa realizując p r o d u k c j ę systemem pracy n a k ł a d c z e j oraz w zakładzie z w a r t y m , osiąga znakomite w y n i k i na odcinku wzornictwa, p o s ł u g u j ą c się w codziennej pracy dokumentacją w postaci [bogatej k o l e k c j i p r ó b e k i ra­ portów t k a n i n zabytkowych. J a k do t a k i c h w y n i k ó w do­ szła „Opocznianka", mimo w i e l u c z y n n i k ó w h a m u j ą c y c h niejednokrotnie jej d z i a ł a l n o ś ć ? Odpowiedzi na to pyta­ nie należy s z u k a ć w wypowiedzi Aleksandra Jackow­ skiego: „...o poziomie sztuki ludowej w Polsce decyduje teraz nie tylko jej t w ó r c a , k t ó r y często s k ł o n n y jest iść za podszeptem mody, ale człowiek k t ó r y p o t r f i zaanimować wszystko, co posiada wysokie w a r t o ś c i artystyczne. Dowodem tego jest wystawa tkactwa opoczyńskiego, która jest szczególnie p i ę k n a , na tle ogólnej sytuacji twórczości ludowej w Polsce. N a p r z y k ł a d z i e tej wysta­ wy stało się widoczne, j a k w ł a ś c i w i e kierowana spół­ dzielnia jest w stanie z a p e w n i ć wysoki poziom artystycz­ ny twórczości ludowej i że nie tylko ze skupu, ale i z produkcji spółdzielni m o g ą pochodzić autentyczne dzieła sztuki ludowej. Tradycyjna sztuka ludowa w y m a ­ ga obecnie szczególnej opieki i t a k ą znalazła w Opocz­ niance". T y m twierdzeniem spółdzielni. kończy się trzeci okres historii Do przedstawionych we w s t ę p i e podstawowych za­ d a ń a r t y k u ł u , należało o m ó w i e n i e działalności spółdziel­ ni cepeliowskiej w ż y w y m , bogatym regionie, jako pla­ cówki zasługującej na analizę i p o z y t y w n ą ocenę. Zebrany m a t e r i a ł nie pozwolił na oświetlenie tego zagadnienia w w y c z e r p u j ą c y sposób dla różnych etapów rozwoju „ O p o c z n i a n k i " . Dokładniejsze zbadanie roli j a k ą s p e ł n i a ł a i s p e ł n i a na t y m terenie w y m a g a ł o b y głęb­ szych s t u d i ó w analitycznych, opartych o aktualne bada­ nia terenowe. Uzyskane m a t e r i a ł y p o z w a l a j ą jednak na scharakte­ ryzowanie ogólnych tendencji rozwojowych spółdzielni w omawianym okresie i w y s u n i ę c i e n a s t ę p u j ą c y c h w n i o ­ sków: Najbardziej powszechnym d z i a ł e m tradycyjnej w y ­ twórczości ludowej dawniej i obecnie w Opoczyńskiem jest tkactwo w e ł n i a n e i lniane. Założenie „Opocznianki" pozwoliło na zorganizowanie p r z e m y s ł u chałupniczego opartego na zasadach spółdzielni, p r o d u k u j ą c e j z a r ó w n o w z a k ł a d z i e z w a r t y m , j a k i opierającej p r o d u k c j ę na tkaczkach p r a c u j ą c y c h w domu. System c h a ł u p n i c z y po­ zwala na wytwarzanie, w warunkach pracy najbardziej zbliżonych do naturalnych, p r z e d m i o t ó w wytwórczości ludowej o wysokich walorach artystycznych i reprezen­ tatywnych dla tradycji k u l t u r a l n y c h regionu. W „ O p o c z n i a n c e " p o w s t a j ą kopie autentycznych, za­ bytkowych t k a n i n oraz adaptacje, zawsze utrzymane w k o n w e n c j i ludowej, p o d p o r z ą d k o w a n e logicznemu po­ w i ą z a n i u formy z funkcją u ż y t k o w ą , z n o w y m przezna­ czeniem. Z a r ó w n o c h a ł u p n i c z k o m , j a k i tkaczkom pra­ c u j ą c y m w z a k ł a d z i e zwartym, spółdzielnia pozostawia swobodę. Swoboda ta dopuszczalna jest jednak tylko 227 �w granicach zachowania cech w ł a ś c i w y c h terenowi, z którego pochodzi wzór macierzysty, oraz ogólnego cha­ r a k t e r u t k a n i n y ludowej. Daje to możliwości artystycz­ nego w y ż y c i a się, a efekt k o ń c o w y zależny jest od umie­ jętności p o s ł u g i w a n i a się przez t k a c z k ę t r a d y c y j n ą tech­ niką, zdolnościami kompozycyjnymi, upodobaniami este­ tycznymi. Większość tkaczek posiada a m b i c j ę tworzenia, ale tylko jednostki o dużej inwencji p o t r a f i ą każdej tka­ ninie n a d a ć i n d y w i d u a l n y charakter i stąd w „ O p o c z n i a n ­ ce" powstaje cały szereg w z o r ó w niepowtarzalnych, je­ dynych w swoim rodzaju. Z zapaseczek, zapasek do „odziewu", kiecek, k a f t a n ó w , s p e n c e r ó w , p a s ó w męskich, poszewek, p r z e ś c i e r a d e ł p o c h o d z ą c y c h z pocz. X X wieku a czasami i z drugiej p o ł o w y X I X w., w y w o d z ą się k i ­ limy, poduszki, bieżniki, k r a j k i oraz tzw. stołowizna —• obrusy i serwetki. Na szczególną u w a g ę zasługuje osiągnięcie przez „ O p o c z n i a n k ę " ś w i e t n y c h r e z u l t a t ó w w barwieniu p r z ę ­ dzy w e ł n i a n e j . Spółdzielnia, m i m o że nie posiada w ł a s ­ nej farbiarni (farbuje u prywatnego farbiarza w Opocz­ nie) uzyskuje olbrzymią skalę czystych, nasyconych barw, charakterystycznych d l a tradycyjnego tkactwa opoczyńskiego, czego nie udaje się uzyskać i n n y m cepe­ l i o w s k i m spółdzielniom tkackim. ... . . . t ł H . T t l M . .НН«Ч| •»>•««•«««•••»•>»•«>«» «j *.* 4.<1 v v v 1.4444.4 ,,,•.••»•»•••< ., 4.4 1 «•<•••* »••»•••••<••• «"V *4'4»4 « 4 4 4 • • * » » • * * * « • t«I l"fÍlM|||liJ||l »V<J II».».<»»•>•»«.,(4 I»»' ,| * 44 l<4k>t.»«ł»»»łl ц I,,...•<»«.••••*" ^ 4 4)44 4 4 4.4» •• < v > V v .4 >.<(«<< ••••>•! 4>44'444 »« J l | ».11.«<< i »>>••>« i << 4 •»•>>>•> < 4lil,( .,4 4.4 <<<<<<••»>»>•' • « , , . . . » > < • < « <4 . I I • >»>>«<«<<•• »»tłt»*tłłH« i i . . . i »i •. •i 'H» «<, A <tiii ><,<•»• I4>*»»M4 4 4 4« 4.4»% 44 4 4 44«444.44 Ы€ M * *• «• «•»*•• 4» -* УК .7#\ У*ч ' • • Ч 'lv /IV /»у • • >>>« »»<«,:•*•*••»«« •> i . n t •< •» IÍMÍM4 4 ' .44444 «I J " l ł < J i . i H. » »* ł 4 44 4 4 ' 4 « » . ' * * * - * W S ^ 4 4 •.•.,.».444444>44...4444*4.4«4'4 l'. • łrit>M<« lłr»llM 444-4, . > • • » » > . » 4 . < 4 4 f 4 1 . > » • • К 4 И 4 - 4 4 4 ( « » , » • , . » . 1 4 . . 44 " H 4 4 4 t | t H l l . b4<4<>'4l,,|«44|«<i4) • » » > ) • ' > . . 4 4 < » > « l 1 ( 4444 « 4 44 ... 4 >.».4<<l < 4..I 35 II. 34. Wielobarwna naklejanka 35. Firanka opoczyńska, bibuła. 228 opoczyńska „kółko". П. W a ż n y m instrumentem d z i a ł a n i a na odcinku wzorni­ ctwa w pionie Cepelii są Etnograficzne Komisje K w a ­ lifikujące, z a t w i e r d z a j ą c e wzory artystycznej w y t w ó r c z o ­ ści ludowej do produkcji. W zasadzie tkaczce nie wolno odejść od pierwowzoru zatwierdzonego przez Komisję. Dopuszcza się jednak, w w y p a d k u zaopatrzenia w nie­ odpowiednie surowce, warianty kolorystyczne zgodne z m i e j s c o w ą t r a d y c j ą . Za zgodność produkcji z pierwo­ wzorem odpowiada k i e r o w n i k artystyczny i Z a r z ą d Spół­ dzielni. Co dwa lata o d b y w a j ą się okresowe weryfikacje pro­ dukcji regionalnej przez C e n t r a l n ą K o m i s j ę K w a l i f i k a ­ cyjną działającą przy Z w i ą z k u „Cepelia" w Warszawie, realizowane w ramach sesji wyjazdowych. Zwiększająca się liczba c z ł o n k ó w spółdzielni świadczy, że ta organiza­ cja pracy przyjęła się na terenie Opoczyńskiego i stano­ w i dla jego m i e s z k a ń c ó w , zmuszonych w w i e l u w y p a d ­ kach do u z u p e ł n i a n i a b u d ż e t ó w gospodarstw dodatkowy­ m i dochodami, dogodne ź r ó d ł a zarobku. Obecnie „ O p o c z n i a n k a " obejmuje swoją działalnością wsie pow. Opoczno i pow. Przysucha: Libiszów, Między­ bórz, Wola Załężna, Sobawiny, Bielowice, K r a ś n i c a , K r u szewiec, Modrzew, W ó l k a K a r w i c k a , Janów Karwicki, S m o g o r z ó w , Wysokin k / O d r z y w o ł u , Nieznamierowice, Ogonowice, Brudzewice, Młyńczysko, Kaliszek, Małoszyce, Sołek, W y g n a n ó w , M n i s z k ó w , Gapinin, Gorzałków, B r z u s t ó w , Studzianna, Smardzewice. P o r ó w n u j ą c zasięg d z i a ł a n i a „ O p o c z n i a n k i " z o ś r o d k a ­ m i w y m i e n i o n y m i w cytowanej literaturze, jako repre­ zentatywnymi w zakresie tkactwa i stroju ludowego tego terenu, należy stwierdzić, że spółdzielnia posiada w za­ sięgu swojej działalności wszystkie te ośrodki. J. P. Dekowski proponował na sympozjum czerwcowym w Opocznie sięgnięcie przez „ O p o c z n i a n k ę " poza Stu­ dzianna do Rzeczycy, u z a s a d n i a j ą c to silnym k u l t u r o w y m p o w i ą z a n i e m tego terenu z regionem opoczyńskim, szczególnie w tkaninie i stroju. Problem ten pozostał na razie problemem o t w a r t y m . Osiągnięcie przez „ O p o c z n i a n k ę " znakomitych w y n i ­ k ó w tak na odcinku d z i a ł a l n o ś c i gospodarczej, jak i k u l ­ turalnej — zorganizowanie jednej z najlepszych kapel ludowych w k r a j u oraz zespołu pieśni i t a ń c a — było m o ż l i w e dzięki w y p r a c o w a n i u od p o c z ą t k u w ł a ś c i w y c h �metod działania: w ł a s n y c h penetracji terenowych, ści­ słych kontaktów z muzeami regionalnymi, organizowaniu konkursów na przedmioty sztuki ludowej, u d z i a ł u spół­ dzielni w przeglądach i wystawach sztuki ludowej — korzystaniu ze spisów t w ó r c ó w ludowych, p r a w i d ł o w e j organizacji pracy, pozostawianiu tkaczkom swobody w pracy twórczej pod k i e r u n k i e m nadzoru artystyczne­ go, dopuszczającej a) w a r i a n t (zmniejszenie) r a p o r t ó w , b) zmiany kolorystyczne t ł a tkaniny, c) c a ł k o w i t ą zmia­ nę koloryzacji w ramach operowania kolorami tradycyj­ nymi, d) komponowanie u k ł a d ó w pasowych w nowych formach — szczególnie m a ł y c h . W przypadku przekro­ czenia tych granic konieczne jest przedstawienie w z o r ó w tkanin do oceny K o m i s j i Etnograficznej. Omawianie wzorów z tkaczkami przy odbiorze produkcji jest szczególnie w a ż n e w rozmowach z m ł o d y m i tkaczkami, które dla siebie w domu w y k o n u j ą t k a n i n y w e d ł u g tzw. mody „łowickiej" o dużej ilości nie stonowanych barw. Starsze opocznianki są p r z y w i ą z a n e do swych w z o r ó w i spokojnych z e s t a w i e ń kolorystycznych, a na obecnie modne w całej Polsce jaskrawe kompozycje p a t r z ą nie­ chętnie. Czynnikami dodatkowymi w p ł y w a j ą c y m i w znacznym stopniu na p r a w i d ł o w ą działalność spółdzielni są dobre stosunki m i ę d z y l u d z k i e i fachowe kierownictwo. „ O p o c z n i a n k a " jest j e d n ą z niewielu spółdzielni cepe­ liowskich o tak wyprofilowanej produkcji opartej o ży­ we tradycje regionu opoczyńskiego. Zachowanie trady­ cji ma wielkie znaczenie w utrzymaniu wysokich warto­ ści artystycznych sztuki ludowej, a wnoszenie do trady­ cji nowych e l e m e n t ó w przez utalentowane jednostki, jak to ma miejsce w przypadku działalności „Opocznianki", nie niweczy dorobku przeszłości, a wzbogaca go. „ O p o c z n i a n k a " jest spółdzielnią n o w a t o r s k ą w zakre­ sie w z o r n i c t w a — dowodem tego są ostatnie adaptacje tkanin regionalnych we współczesnej odzieży. Łącząc działalność gospodarczą z działalnością k u l t u r a l n ą , popu­ l a r y z a t o r s k ą zastosowała najidealniejszą f o r m ę istniejącą w systemie gospodarczym wsi na terenach mało uprze­ m y s ł o w i o n y c h — zatrudnienie kobiet systemem pracy n a k ł a d c z e j . W z w i ą z k u z t y m w ł a ś c i w i e spełnia wszyst­ kie te warunki, jakie są wymagane od Cepelii i dlate­ go m o ż e m y t r a k t o w a ć j ą jako m o d e l o w ą spółdzielnię re­ gionalną. PRZYPISY 1 J. Krajewska, Strój opoczyński, Atlas Polskich Strojów Ludowych", W r o c ł a w 1956, cz. 4, z. 4, s. 4. 2 Wiadomości o historycznej p r z y n a l e ż n o ś c i pow. opoczyńskiego do Mazowsza podaje O. Kolberg, L u d , je­ go zwyczaje, sposób życia, mowy, podania, przysłowia, obrzędy, gusła, zabawy, pieśni, muzyka i taniec. Radom­ skie, cz. 1, K r a k ó w 1877. 3 Tamże. 4 J. P. Dekowski, Opoczyńskie, „ L i t e r a t u r a Ludowa", R. X, 1966, z. 2—3, s. 5. 5 K. Kozłowski, Mogiła pod Łęgonicami nad Pilicą i zabytki w niej znalezione, „Kłosy", 1871, nr 331, 332. 6 O. Kolberg, op. cit. 7 T. Seweryn, Pasiaki opoczyńsko-rawskie, „IKC", dodatek z 28.IV.1925; t e n ż e : Hafty opoczyńskie, „Lud", t. 24, 1926. 8 J. Wiśniewski, Dekanat opoczyński, Radom 1913, s. 335, 118. 9 Badania nad p r o b l e m a t y k ą o p o c z y ń s k ą p o d j ę ł y : K a ­ tedra Etnografii Uniwersytetu Łódzkiego, muzea regio­ nalne, Polskie Towarzystwo Ludoznawcze, Instytut Sztu­ ki PAN, wydziały k u l t u r y przy prezydiach w o j e w ó d z k i c h rad narodowych w Łodzi i Kielcach. 10 Na terenie regionu opoczyńskiego prowadzone by­ ły przez P a ń s t w o w y Instytut Sztuki (obecnie Instytut Sztuki PAN) w 1949 r. badania pod k i e r u n k i e m Romana Reinfussa. Na podstawie tych b a d a ń opracowano mono­ grafię sztuki ludowej w O p o c z y ń s k i e m (nie publikowa­ ną). 11 B. Kaczorowska, Wełniany pasiak opoczyński, „Pol. Szt. Lud.", R. V I , 1952, nr 1, s. 23—28. 12 Z. Głowa, Ludowe zdobnictwo w żelazie pow. Opoczno, „Pol. Szt. Lud.", R. X V , 1961, nr 1, s. 34—40. 13 J. Krajewska, op. cit. 14 K . Kondratiukowa, Ludowe tkactwo opoczyńskie, Łódź 1958. 15 B. Kowalec, Opocznianka, „Przemysł Ludowy i Artystyczny", 1956, nr 2, s. 49—56. 16 J. P. Dekowski, Studia nad kulturą ludową środ­ kowego dorzecza Pilicy, „Łódzkie Studia Etnograficzne", R. V I , 1964, s. 84. 17 Katalog wystawy „Garncarstwo i wycinanki woj. łódzkiego", Łódź 1948. 18 J. A. Z a r ę b a , Wycinanki opoczyńskie na wystawie w Kielcach, „Pol. Szt. Lud.", R. I V , 1950, nr 7—12, s. 158; K. Pietkiewicz, Konkurs w Opocznie, t a m ż e , R. I I I , 1949, nr 6, s. 180—183; E. Fryś-jPietraszkowa, Pokonkurso­ wa wystawa sztuki ludowej w Opocznie, t a m ż e , R. X V , 1961, nr 2, s. 115—116. 19 Spółdzielnia Sztuki i P r z e m y s ł u Ludowego w Ło­ dzi działała od 1949 r. pod kierunkiem znawcy i miłoś­ nika f o l k l o r u i sztuki ludowej, B o g u s ł a w a Kowalca. 20 Wsie te są obecnie objęte działalnością spółdzielni „Opocznianka". 21 Ł ó d z k a spółdzielnia posiadała w Opocznie oprócz swego oddziału r ó w n i e ż sklep. 22 Ośrodki tkackie w K r ó l o w e j W o l i i Rzeczycy na­ leżą obecnie do cepeliowskiej spółdzielni w Tomaszowie Mazowieckim. Tkaczki z Monie dostarczają do spółdziel­ ni P L i A „ Z i e m i a Piotrkowska" w Wolborzu. 23 J. P. Dekowski, op. cit., s. 62. 24 Spółdzielnia „ O p o c z n i a n k a " wpisana do rejestru przez Sąd O k r ę g o w y w Kielcach 21.X.1950 r. 25 U c h w a ł ą Z a r z ą d u Z w i ą z k u „Cepelia" nr 216 z dnia 6.VI.1967 zatwierdzono wykaz w y r o b ó w włókien­ niczych podlegających o b o w i ą z k o w i zatwierdzania norm przez Z a r z ą d Z w i ą z k u — Prezesa d/s Artystycznych. Nor­ my surowcowe na w y r o b y nie u w z g l ę d n i o n e w p o w y ż ­ szym wykazie zatwierdza Z a r z ą d spółdzielni. I tak jest w „Opoczniance". 26 „ O p o c z n i a n k a " nie posiada w ł a s n e j farbiarni. W p o c z ą t k o w y m okresie swej działalności przędzę w y ­ syłano do farbowania do Łodzi i Wolborza, potem zaczę­ to j ą f a r b o w a ć u prywatnego farbiarza w Opocznie oraz w spółdzielni cepeliowskiej „Wrzeciono" w Przedborzu i t a k i stan t r w a do dziś. 27 § 4 Statutu Spółdzielni Pracy b r z m i : „Sp-nia ma na celu prowadzenie na zasadach s a m o r z ą d u spółdziel­ czego i w ramach narodowego planu gospodarczego w s p ó l n e g o p r z e d s i ę b i o r s t w a , opartego o osobistą p r a c ę członków oraz działalności s p o ł e c z n o - w y c h o w a w c z e j dla stałego podnoszenia materialnego i kulturalnego pozio­ m u życia i ś w i a d o m o ś c i społecznej członków i dla dobra Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej". 28 W g Remigiusza Bierzanka, Prawo spółdzielcze w zarysie, Warszawa 1968, s. 62: „z p u n k t u widzenia prawnego założenie spółdzielni dokonuje się przez i z c h w i l ą zarejestrowania statutu przez sąd rejestrowy: od tego bowiem momentu spółdzielnia nabywa osobowość p r a w n ą . Z p u n k t u widzenia organizacyjnego i gospodar­ czego spółdzielnia m o ż e działać i z reguły przejawia działalność już w c z e ś n i e j " — co m i a ł o miejsce w przy­ padku „ O p o c z n i a n k i " . 29 „ O p o c z n i a n k a " w 1959 r. o t r z y m a ł a prawo sku­ pu p r z e d m i o t ó w sztuki ludowej z terenu pow. opoczyń229 �skiago, a w 1963 roku spółdzielniom cepeliowskim ode­ brano prawo skupu, polecając p r z e k a z a ć t ę działalność spółdzielczym zrzeszeniom. Od 1969 r. Z a r z ą d Z w i ą z k u „Cepelia" zezwala spółdzielniom na okresowy skup p r z e d m i o t ó w sztuki ludowej za o k r e ś l o n ą k w o t ę . ¡30 Tkaczkami o d z n a c z a j ą c y m i się d u ż ą inwencją t w ó r c z ą w zakresie komponowania w z o r ó w s ą : Zofia D ą b r o w s k a z Kruszewca, Stefania W i j ata z W o l i Zależ­ nej, Maria Wieprzek z Sobawin, Weronika B i a ł o w ą s - Ż a r z Sobawin, M a ł g o r z a t a Koska z Międzyborza, Ewa W ó j ­ cik z Libiszowa, Zuzanna W ł o d a r c z y k z Opoczna, Maria Wójcik z Libiszowa, Regina P u c h a ł a z Międzyborza, Weronika Lesiak z Międzyborza, Katarzyna Nita z Ogonowic. N i e k t ó r e z nich p r a c u j ą dla „ O p o c z n i a n k i " od p o c z ą t k u jej działalności. 31 W r o k u 1961 kierownikiem artystycznym w „Opo- Fot: Jan Piotr Jan Swiderski - il. 1, 4-6, 9-12, czniance" została B o g u s ł a w a Dorocińska, absolwentka liceum plastycznego w Kielcach. 32 W roku 1949 rozpoczęły s w o j ą działalność Etno­ graficzne Komisje Ocen — Centralna przy Związku „Cepelia" w Warszawie, terenowe przy Regionalnych Biurach Sprzedaży. 33 W okresie w c z e ś n i e j s z y m ceny na a r t y k u ł y pro­ dukowane przez spółdzielnie cepeliowskie z a t w i e r d z a ł a P a ń s t w o w a Komisja Cen. 34 Na omawiany konkurs ponadto n a d e s ł a n o : bu­ k i e t ó w z b i b u ł y — 25, p a j ą k ó w — 12, e l e m e n t ó w deko­ racyjnych — 11, firanek regionalnych — 6, koronek weł­ nianych — 18, kraszanek — 15. Ogółem n a d e s ł a n o 570 e k s p o n a t ó w (459 wycinanek). W konkursie wzięło udział 60 t w ó r c ó w ludowych, w t y m 28 członków „Opocz­ nianki". 14, 16, 11, 21, 22, 24, 26; K. Wecel - il. 3, 8, 13, 18-20, 25. Dekowski POCZYNANIA JACKA SARIUSZA WOLSKIEGO W ZAKRESIE TKACTWA LUDOWEGO Jak w y n i k a z „Roczników Gospodarstwa Krajowego", na terenie dawnego p o w i a t u opoczyńskiego istniał w 2 poł. X I X w. p o w a ż n y ośrodek ludowego tkactwa. O ś r o ­ dek ten k o n c e n t r o w a ł się we wsi Bedlnie, należącej do dóbr ziemskich Jacka Sariusza Wolskiego, k t ó r y otaczał go specjalną opieką. Należy jednocześnie zaznaczyć, że Sariusz Wolski u p r a w i a ł na d u ż ą skalę wielkolen dla z a k ł a d ó w fabrycznych w Ż y r a r d o w i e D o uprawy tej w c i ą g n ą ł r ó w n i e ż m i e j s c o w ą ludność. W 1859 r. przesłał on na konkurs i w y s t a w ę rolniczą w Łowiczu, o r g a n i z o w a n ą przez Towarzystwo Rolnicze, „sukno k r ę c o n e " oraz samodział. Tkaniny te były w y k o ­ nane w e d ł u g jego p o m y s ł u przez kobiety b e d l n e ń s k i e . N a d e s ł a n e m a t e r i a ł y okazały się znakomite; Seriusz W o l ­ ski od o r g a n i z a t o r ó w wystawy o t r z y m a ł list pochwalny . W n a s t ę p n y m r o k u na p o d o b n ą w y s t a w ę do L u b l i n a w y ­ słał on wyroby 18 tkaczek: Józefy M a ł k o w s k i e j , M a r i a n ­ ny S ł o w i k o w e j , Agaty Wasilewskiej, Magdaleny M a ł k o w ­ skiej, Marianny Ł u c z y ń s k i e j , Zofii Michalskiej, Zofii Nowakowskiej, Marianny L u t a ń s k i e j , M a r i a n n y Pirogo­ wej, Heleny Noworzeckiej, A n t o n i n y S ł o w i k o w e j , M a ­ rianny Tymoszczukowej, W i k t o r i i Majewskiej, Zofii J ę drzejezukowej, Konstancji Jakubowskiej, T e k l i Krysiniej i Franciszki J a n d u ł o w e j . W ś r ó d w y s ł a n y c h t k a n i n były „odziewadła w e ł n i a n e " , m a t e r i a ł y „ n a suknie" oraz suk­ 2 1 J. Kosirowicka, Produkcja r o ś l i n n a w Polskim 1815—1864 (w:) „ S t u d i a z Dziejów stwa Wiejskiego", Warszawa 1961, t. I V , z, 2, 2 „Roczniki Gospodarstwa Krajowego", 185'9, t. X X X V I I , S. 192. Królestwie Gospodar­ s. 38. Warszawa no. Sprawozdawca zaznaczył, że wspomniane tkaniny zo­ stały wykonane w e d ł u g w s k a z ó w e k Jacka Sariusza W o l ­ skiego; przy t y m zrobił u w a g ę pod adresem inicjatora, że „... z powodu taniości i mocy w y r o b u zyskał on uzna­ nie b i e g ł y c h nie t y l k o na wystawie krajowej, lecz i na powszechnej odbytej w Londynie". P i ę ć tkaczek spośród wymienionych o t r z y m a ł o nagrody za wykonane samo­ działy . 3 Na czym polegały p o m y s ł y czynione przez Sariusza Wolskiego w zakresie produkcji tkanin, nie wiemy. Na­ leży przypuszczać, że t k a n i n y te n a w i ą z y w a ł y do m i e j ­ scowej tradycji, gdyż — j a k podano w sprawozdaniu Z wystawy rolniczej — były to „ o d z i e w a d ł a w e ł n i a n e " i m a t e r i a ł y „ n a suknie", więc prawododobnie zapaski do okrycia i w e ł n i a k i . Czy produkcja ta b y ł a nastawiona na zbyt, r ó w n i e ż nie w i e m y ; sprawa wymaga dalszych p o s z u k i w a ń . Na u w a g ę zasługuje t a k ż e sam Jacek Sariusz Wolski, czło­ nek Towarzystwa Rolniczego, k t ó r y uchodził na schyłku okresu p a ń s z c z y ź n i a n e g o za pioniera p r a g n ą c e g o wskrze­ sić u p a d a j ą c y p r z e m y s ł ludowy i s t w o r z y ć dodatkowe źródło dochodu dla ówczesnego c h ł o p s t w a . Czynił to zre­ sztą zgodnie z zaleceniami sekcji Towarzystwa. Jacek Sariusz Wolski z m a r ł w Bedlnie około 1875 г., gdzie też został p o c h o w a n y . 4 3 „Roczniki Gospodarstwa 1861, t. X L I I , s. 31—32. 4 J. s. 5. Wiśniewski, Dekanat Krajowego", opoczyński, Warszawa Radom 1913, � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/cc9467c049427d291e390088a2580401.pdf e52b90a784675ffc0802320b6633194a Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2995 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1998 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2799 Title A name given to the resource Pod wieżą Babel - po komunizmie / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1998 t.52 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1998 t.52 z.1, s.28-32 Creator An entity primarily responsible for making the resource Hall, Dorota Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Pod w i e ż ą Babel - po komunizmie Dorota Hall Widzę są niewielkim miasteczkiem leżącym na pograniczu litewsko-łotewsko-białoruskim. Zamieszkują je Polacy (do 40% ogółu ludności), Białorusini (do 40%), Rosjanie (ok. 10%), Li­ twini, Tatarzy i Cyganie - razem trzy tysiące osób. Na niejedno­ znaczny podział etniczny nakłada się inny, grupujący ludzi pod względem wyznaniowym (jeszcze trudniejszy do przeprowadze­ nia). Większość stanowią chrześcijanie trzech wyznań: katolicy, prawosławni i staroobrzędowcy. W mniejszości, lecz znaczącej, znajdują się muzułmanie (Tatarzy), oraz ludzie, którzy nie iden­ tyfikują się z żadną z tych religii. Pamięć starszego pokolenia obejmuje też wiedzę o Żydach, którzy przed wojną stanowili znaczną część tutejszej społeczności. To, że miasteczko ma już długie dzieje, dało się wyraźnie od­ czuć podczas naszych badań. Nowsza historia, ta, którą mie­ szkańcy Widz jeszcze pamiętają, raz po raz pojawiała się bezpo­ średnio w przeprowadzanych przez nas rozmowach - we wspo­ mnieniach rozmówców. Wraz z historią dawniejszą tworzyła specyficzny kontekst, bez którego trudno byłoby zrozumieć dzi­ siejszą rzeczywistość. 0 specyfice Widz, ich wieloetniczności i wielowyznaniowości, o ich historii, zadecydowało położenie geograficzne - na po­ graniczu. Po pierwsze, na pograniczu politycznym. Pamiętają przez to Widzę wiele wydarzeń, wiele wojsk w przemarszu, nacierpiały się niemało, ale zazwyczaj z upadku podnosiły się szybko, bo­ wiem główne ataki kierowane były zawsze na Brasław. Gdy już nie wytrzymywał zniszczeń, stolicę powiatu przenoszono czaso­ wo do Widz, co oczywiście podnosiło rangę miasteczka. Po drugie, miejscowość położona jest na pograniczu etnicznym. 1 po trzecie, na pograniczu wyznaniowym. Wielowyznaniowość ma tutaj długą tradycję. Autor historycznej monografii Brasławszczyzny, przedwojenny nauczyciel gimnazjum brasławskiego Otto Hedemann podaje, że Widzę są jedynym miastem w powiecie, które zamieszkiwali (choć nie w jednym czasie) lu­ dzie tylu wyznań: żydzi, mahometanie oraz chrześcijanie pięciu obrządków (1930 : 368). XVII*I-wieczna granica między kato­ 1 2 3 likami i grekokatolikami przebiegała właśnie w tamtych okoli­ cach. Od czasu kasaty unii w 1839 r. nie ma unitów w miastecz­ ku, za to ostatnio wzrosła tam liczba prawosławnych. Już od dwóch wieków są Widzę ośrodkiem staroobrzędowców, od daw­ na zamieszkują je Tatarzy, nie mówiąc już o Żydach, którzy przyczynili się znacząco do rozwoju miasteczka - w XVTII w. było ono najbardziej ożywionym punktem handlowym powiatu. I później nie traciły Widzę nic ze swej świetności. Stąd pocho­ dził Tomasz Wawrzecki - ostatni dowódca powstania kościu­ szkowskiego, tu przyjeżdżał na wakacje Adam Mickiewicz do swego wuja Majewskiego, rozwijała się także widzka uczelnia szkoła powiatowa (zamknięta po upadku powstania listopadowe­ go). Także w okresie międzywojennym były Widzę nie byle jakim polskim miasteczkiem. Górowały nad nimi wieże kościoła podług relacji mieszkańców jednego z trzech czy dwóch najwięk­ szych, czy też najpiękniejszych na świecie: ot, u Krakowie kościół i u Widzach. A więcej nigdzie nie najdziesz takiej formy i takiego rozmiaru. Z daleka widać było błyszczący półksiężyc na minare­ cie widzkiego meczetu, kolorytu dodawała Widzom starowierska molena, a Żydzi mieli na miejscu swoją synagogę. Były miastecz­ kowe urzędy, była polska szkoła, był także hotel. Zresztą wiemy o nim od Melchiora Wańkowicza, który się tam niegdyś zatrzymał, a zadziwiony wielowyznaniowością miasteczka napisał później re­ portaż pod znamiennym tytułem - Pod wieżą Babel (1971). Od czasów wojny wiele się zmieniło. Przede wszystkim znacznie zmniejszyła się liczba mieszkańców gwałtownie uboże­ jących Widz i okolicznych przysiółków. Nie ma już Żydów - zo­ stali wymordowani w czasie okupacji niemieckiej, a ci, którzy przeżyli, wyjechali po wojnie. Pozostała pamięć po kupieckich rodzinach żydowskich i ich straszliwym końcu. Rozmówcy wskazywali mi miejsce ich rozstrzeliwania, opowiadali o ponu­ rych zdarzeniach, których byli świadkami. (A widzieli wiele w Widzach znajduje się i drugie miejsce straceń, gdzie mordowa­ ło NKWD, m.in. polskich żołnierzy. O tym rozmówcy też pamię­ tają). Po wojnie do Polski znajdującej się w nowych granicach wyemigrowało wielu Polaków, a w ostatnich czasach popularna Mogiła Tomasza Wawrzeckiego 28 �stalą się emigracja zarobkowa (do Polski, na Litwę, na Łotwę). 0 rozmiarach wyludnienia można przekonać się porównując choćby przedwojenną, polską „sztabówkę" z mapą współczesną - znikły z niej liczne wioski i przysiółki. Z dawnej świetności Widz pozostało niewiele, w zadumę wprowadza tylko siedem cmentarzy przy dzisiejszej trzy tysięcznej ludnos'ci... Nie ma Żydów - siłą rzeczy nie istnieje synagoga. A gdy Wi­ dzę, w wyniku wojennych przesunięć, znalazły się na obszarze Związku Radzieckiego, rozprawiono się także z innymi religia­ mi. Zamknięto kościół (w 1949 r.), rozebrano meczet. O ile ka­ tolikom, których w Widzach jest sporo, udało się (mniej lub bar­ dziej) zachować wiarę pomimo braku księdza, to Tatarzy stano­ wiący widzką mniejszos'c, bez swego mułły w miarę upływu cza­ su coraz bardziej zatracali odrębność. Dzisiaj nie pamiętają już dobrze swego języka modlitwy, obrzędowości, prawd wiary. Niektórzy deklarują się jako muzułmanie, inni przyznają się do swego ateizmu, a katolicy opowiadają, że widują ich w kościele - tych, którzy przyjęli wyznanie katolickie. Ale komunistyczna rzeczywistość to nie tylko zamknięte świątynie, degradacja materialna i przymus pracy w kołchozach. To także ostra indoktrynacja burząca stare autorytety i agresyw­ nie propagująca ateizm naukowy (uznawany za jedynie słuszny światopogląd). Pojawiała się ona wszędzie - w pracy, w szkole, w prasie, w telewizji i radiu - we wszystkich łatwo, a zarazem je­ dynie dostępnych środkach masowego przekazu. Gdy przyjechalis'my do Widz, zobaczylis'my wies' biedną 1 szarą. Upadł komunizm, zostawiając po sobie bezrobocie, za­ gubienie światopoglądowe i brak nadziei na przyszłość, pustkę, w którą wdziera się kultura masowa - otworzył się rynek dla wolnych mediów. Mieszkańcy Widz z lubością oglądają tasiem­ cowe seriale południowoamerykańskie, wpatrują się w drastycz­ nie kontrastujący z codziennością świat kolorowych, „zacho­ dnich" produktów. Ciekawe, że przy tym wszystkim wciąż daje się dostrzec w Widzach tradycje przedwojennego, wielonacyjnego miasteczka. Postanowiłam przyjrzeć się, jak określają swoją religijną toż­ samość ludzie żyjący w widzkiej społeczności wielowyznaniowej. Zaczęłam więc od rozmów dotyczących obrazu innowier­ ców, chciałam ustalić, jak się nawzajem postrzegają wyznawcy różnych religii czy obrządków i jak wobec tego widzą siebie. Trudność pojawiła się, gdy zauważyłam, że liczni rozmówcy nie są w stanie jednoznacznie zadeklarować się jako wyznawcy jed­ nego, konkretnego wyznania. Owszem, zebrałam materiały świadczące o stereotypizacji innowiercy, ale w miarę jak drąży­ łam ten temat, coraz bardziej przekonywałam się, że ta droga nie prowadzi do zrozumienia ani jak mieszkańcy wielowyznaniowych Widz określają swoją tożsamość, ani jakie międzywyzna­ niowe relacje zachodzą w miasteczku. Zwróciłam natomiast uwagę, że rozmówcy zadziwiająco często powtarzają popularną, ponadwyznaniową formułę „Boh adzin". Zadałam więc sobie pytanie, gdzie kryje się ta postulowana jedność Boga w takiej wielości wyznań. Odwieczne współżycie grup różniących się między sobą wia­ rą musiało wpłynąć - i rzeczywiście wpłynęło - na mentalność mieszkańców oraz na charakter poszczególnych wyznań. Tatarka zapytana o to, czy chciałaby żyć wśród samych Tatarów, odpo­ wiada: aj, ja przywykłszy już do wszystkich ludzi- A ten sam apo­ kryf opowiadany jest zarówno przez chrześcijan, jak przez mu­ zułmanów: pająk zasnuł swoją siecią wejście do jaskini, wyba­ wiając tym samym z rąk prześladowców ukrywającego się w pieczarze Pana Jezusa - według jednej wersji, a Mahometa według drugiej. U nas nawet nie wolno bić pająka. Dlatego, że ten pająk spas naszego Mahometa. Proroka naszego, wyjaśnia muzułmanka. Rozmówcy z nostalgią wspominają minione, polskie czasy. Wydaje się, że przed wojną silny był w Widzach patriotyzm lo­ kalny, usuwający w cień wszelkie etniczne czy wyznaniowe podziały. Opowiada katoliczka o Żydach: No wiecie, ja wam po­ wiem, jak tutaj Polacy byli te nasze miestne żytieli i Jewrieje, też miestne żytieli byli i wsjo, to oni jakieś' ci dobre byli; oni widzkie same. Same widzkie. I oni dobre byli. Być może ośrodkiem takiego właśnie myślenia była szkoła tworząca ponadwyznaniową wspólnotę uczniów. Ja chodził w szkołu w Widzach, ja miestnyj (...), u szkoły (...)do nasprichodził ksiądz, a do Ruskich pop, u nas nie było ty Polak, ty Moskal [staroobrzędowiec - D.H.], Prawosławna opowiada, że na rozpo­ częcie każdego roku szkolnego chodziła z katolikami na mszę Św., Tatarka wspomina, jak polskie narodowe święto, 3 maja, wraz z uczniami całej szkoły obchodziła przy mogile Tomasza Wawrzeckiego. Mało tego, niejeden rozmówca przyznaje się, że uczęszczał na lekcje religii z wyznawcami innej wiary. A swoją lekcję religii miała każda grupa wyznaniowa, z wyjątkiem pra­ wosławnej (w tym czasie nielicznie reprezentowanej na Brasławszczyźnie). Mówi muzułmanka, córka przedwojennego widzkiego muezzina: No my czasami zostawali tak na religii, bo to było przyjemnie posłuchać jednej religii i drugiej religii... To ja już nigdy nie powiem, że moja religia sama lepsza, nie. Przecież w jakiej człowiek rodzony, taka religia powinna go interesować, a tak w ogóle trzeba znać o wszystkich. Po troszeczku. Prawda ? Katoliczka informuje: Do nas każdy czwartek przyjeżdżał ksiądz, a do Ruskich każda środa. My chodzili tu i tu. A czy można mo­ dlić się? - pewnie, że można, Pan Bóg-że jeden. Ale jednoczyła nie tylko szkoła, jednoczyło każde wspólne przebywanie, choćby wspólna praca. Starowierka opowiada, jak uczyła się szyć u katoliczki i wraz z nią śpiewała polskie kościel­ ne pieśni: / daże mnie nrawiłosja... Takije haroszyje pieśni... dopowiada. Mieszkańcy miasteczka spotykali się także na zaba­ wach tanecznych organizowanych co jakiś czas w Widzach oraz na tzw. święcie byka w pobliskim majątku szlachcica Minejki. Co roku po Zielonych Świątkach pan kazał zarżnąć byka i orga­ nizował dla wszystkich zabawę z tańcami, jadłem, napitkiem i innymi atrakcjami. Moi rozmówcy do dzisiaj tęsknie wspomi­ nają to masowy je hulanije. Wydaje się zatem, że idee jednoczące widzką wspólnotę ma­ ją długą tradycję. Tradycję, która, mimo powojennej zmiany sy­ tuacji politycznej i społecznej w miasteczku, o dziwo, jest wciąż w jakiś sposób kontynuowana. A mówienie o kimś, że chodził do polskiej szkoły, wyraźnie go nobilituje. Ale nie tylko tradycja łączy w jedno tę wielowyznaniową społeczność. Bardzo silnym czynnikiem jednoczącym są mał­ żeństwa mieszane, stanowiące widzką normę. Szczególnie w ostatnich czasach. Zamykanie kościołów, kasacja świątyń wy­ znawców różnych wiar, sowiecka polityka ateizacji sprawiły, że przez społeczność widzką zaakceptowany został zwyczaj zawie­ rania wyłącznie małżeństw cywilnych (tzw. zapisanie się) i szyb­ ko do porządku dziennego przeszło jego praktykowanie. Kato­ liczka o dosyć konserwatywnych, wydawałoby się, poglądach, zapytana o to, czy zawieranie tylko takich małżeństw nie jest aby grzechem, odpowiada: No... Musi u nas nie grzech. Rzeczywiście, każdy z rozmówców (o ile sam nie był w związku mieszanym lub z niego nie pochodził) miał kogoś w rodzinie, czy choćby jakiegoś znajomego, który zdecydował się na zawarcie takiego małżeństwa. Jego popularność potwier­ dzają nagrobki na cmentarzu: obok siebie pochowani są różnowyznaniowi małżonkowie, obok siebie stoją różnej formy krzy­ że. Tak powszechne zawieranie małżeństw mieszanych ma oczy­ wiście ogromne znaczenie dla sytuacji religijno-społecznej w Widzach. Wszak wiarę przejmuje się od rodziny, szczególnie, gdy rzeczywistość ZSRR zepchnęła funkcjonowanie religii do poziomu niemal wyłącznie rodzinnego. Ja polowicznaja. Babuszka - Polka, tatki mama, a mama moja była prawosławna - tak 4 5 29 �na pytanie o wyznawaną wiarę odpowiada jedna z rozmówczyń. A co zrobić, gdy nie tylko rodzice nie są zgodni co do wyznania, gdy dodatkowo szkolna indoktrynacja nawołuje do porzucenia takich zabobonów jak wiara w ogóle? Pojawia się tu problem za­ gubienia człowieka w ideologiach dzisiejszego świata - wrócę doń w dalszym ciągu artykułu. Powszechne zawieranie małżeństw mieszanych ma jeszcze inne następstwa, których nie można pominąć, mówiąc o widzkich wyznaniach i ich wzajemnym przenikaniu się. W przypad­ ku ślubów cywilnych obydwie strony pozostają zwykle przy swojej wierze. A różnica w wiarach oznacza różnice w obrzędo­ wości, czyli np. w kalendarzu s'wiąt. Zwykle rodziny katolickoprawoslawne świętują każde święto dwa razy. Ale nie kończy się na rozwiązaniu całej sprawy w ten sposób. Małżonkowie próbu­ ją dociec cech wspólnych obydwu wiar, bez przerwy porównują, zrównują religijne praktyki oraz tradycje. Taka projekcja własnych wierzeń na inne religie, wynikła czy to z przyzwyczajenia moich rozmówców do bezkonfliktowego współżycia, czy z popularności mieszanych małżeństw, stawia znak równości pomiędzy elementami rytuału różnych wyznań. Mieszkańcy Widz wciąż je porównują, całkiem zatracając przy tym poczucie ich nieprzystawalności. Rozmówcy niekatoliccy pytani o swoją wiarę odpowiadają mi, że wszystko jest paczti tak jak u was. W molennie, a przede wszystkim u prawosławnych czytają jedno i to samo. Starowierka na pytanie, dlaczego u sta­ roobrzędowców nie ma sakramentu eucharystii, mówi: u nas jest takaja kutia ; gdzie indziej powiada, że muzułamanie świętują Bajram kak i w molennie, zresztą same Tatarki zgodnie twierdzą, że tak jak u was Wielkanoc po tym Wielkim Poście, tak u nas ten Bajram. Katoliczka informuje mnie, że Biblia staroobrzędow­ ców to tam u nich jakości musi po łacinie, inna twierdzi, że po żydowsku. Z kolei żydowskie święto Pesach zrównywane jest przez katolików z chrześcijańskim Bożym Narodzeniem lub Wielkanocą, maca - z wigilijnym opłatkiem, wielkanocnym jaj­ kiem czy nawet komunią Św., filakterie, a zwłaszcza lestowki i czotki z różańcem. Rabin, batiuszka, nastawnik czy mułła to nikt inny jak ich ksiądz. Natomiast jeśli chodzi o święta, to wy­ powiada się na ich temat katoliczka: Ja liczę, tak jak u Polaków, tak już wszędzie jest, i u Białorusów to samo, wszystkie, wszyst­ kie te same święta, u prawosławnych. I u Maskalów [staroobrzę­ dowców - D.H.] wszystkie te święta. Jak u Polaków, tak i u Ma­ skalów. To i u Żydów też pewnie (1. 57). Równie często do Ży­ dów, jak i do Tatarów odnoszone są popularne stwierdzenia w ro­ dzaju: onijakiści tam chrzest swój to mają, a i sami Tatarzy uwa­ żają azan za odpowiednik chrztu. Widzki ksiądz (cokolwiek zbulwersowany) opowiadał, jak to pewnego razu przyszedł do 6 1 niego Tatar pragnący ożenku z katoliczką i twierdził, że był chrzczony (a miał na myśli azan). Tak, niezwykłą społeczność stanowią mieszkańcy Widz. I z przenikania się wiar zdają sobie sprawę, szczególnie starsi wychowankowie przedwojennej szkoły. Jedna z katoliczek zau­ waża, że katolicy przejęli od prawosławnych zwyczaj zostawia­ nia jedzenia dla zmarłych na grobach, inni wskazują na hadauszczynę* jako na zwyczaj przejęty, tym razem, od staroobrzę­ dowców. A starowierka mówi, że z kolei jej współwyznawcy na­ uczyli się od katolików palić gromnice, święcić wodę czy chleb na św. Agaty. A jakże wiele elementów innych wiar przejmowa­ nych jest nieświadomie. Starowierka podczas rozmowy wskazu­ je wiszącą na ścianie fotografię Aleksieja II, informując, że jest on staroobrzędowym patriarchą. W molenie pali się obok jedynie dozwolonych świec woskowych - świece parafinowe. Zresztą przykłady można by mnożyć. Przekonaliśmy się już, że ciągłe porównywanie wyznań nie odbywa się wyłącznie na poziomie wypowiedzi, wpisane jest ra­ czej w codzienną praktykę. Przedstawiciele różnych wiar mie­ szkają obok siebie, nieraz nawet pod wspólnym dachem, razem pracują, odwiedzają się w swoich domach - żadna z grup wyzna­ niowych nie jest i nie czuje się chyba w zwykłych codziennych stosunkach społecznych specjalnie izolowana. Szczególna więź łączy katolików, prawosławnych i staroo­ brzędowców. Posiadają oni poczucie chrześcijańskiej wspólnoty i ciekawi są nawzajem własnej obrzędowości. Rozmówcy często opowiadają o wizytach własnych lub znajomych w cudzych świą­ tyniach: staroobrzędowców w kościele, katolików w starowierskiej molenie albo cerkwi. Mówią o prawosławnych, których naj­ bliższa świątynia (w Bohini) oddalona jest o ok. 10 km od Widz, o tym, że widują ich w kościele lub molenie. Wszyscy przycho­ dzą ze zwykłej ciekawości albo dla wzięcia udziału w pogrzebie sąsiada czy jakiegoś znajomego. Niektórzy przypominają, że do katolickich miejsc cudownych przybywali także pielgrzymujący niekatoliccy chrześcijanie, a do Ostrej Bramy wędrowali nawet Tatarzy. Ekumeniczną atmosferę w Widzach wprowadzali niewąt­ pliwie powojenni kapłani: nastawnik i ksiądz. Na ich autorytety często powoływali się moi rozmówcy twierdząc, że nie ma abso­ lutnie nic złego w przychodzeniu do cudzych świątyń. Opowiada­ li także, jak nastawnik ofiarował datek na kościół przy okazji odwiedzin i modlitwy przy żłóbku Pana Jezusa. Mówili o tym, że ksiądz odprawił mszę Św. w staroobrzędowej molenie, kiedy w kościele był już sportiwnyj zal (sala gimnastyczna). Wierni odwiedzający się nawzajem w nie swoich świątyniach zwykle modlą się, żegnają po swojemu, są obserwatorami. Ale nie tylko. W czasach komunizmu w Widzach jedyną funkcjonu- �Prawdziwy konflikt zarysowuje się mianowicie pomiędzy jącą świątynią pozostała molena staroobrzędowców. Otwarte by­ tradycyjnie wierzącymi a tymi, którzy występują, czy też wystę­ ty cerkwie w Bohini i Kozianach, ale do kościoła trzeba było je­ powali przeciwko wierze. W komunizmie współwyznawcy loko­ chać dalej. Wielu katolickich mieszkańców Widz i pobliskich wali się „po obydwóch stronach barykady". Okazało się, że to przysiółków przyznaje się do przychodzenia do moleny czy cer­ „nasi" Polacy nie cofnęli się przed zniszczeniem kościoła, czy kwi w celu odmówienia modlitw, dla których zwykle udawali się też dopuścili, aby niszczyły go dzieci. W rozmowach często po­ do kościoła. Wszak Boh adzin. My wszystkie Tryklaciszki jednej i jednej przypowiemy, żeby jawiały się wypowiedzi tego typu: Ale ja tylko to powiem: roz­ byli u tej chacie, żeby taka i taka pora. (...) I już wszystkie wy-maitych jest ludzi na świecie, i dobrych z Polaków, i złych. I z Ru­ bieralisię i szli. Izaszli raz u Bogina. (...)A tam cerkiew. Aj, jak skich, i z prawosławnych jest rozmaitych. Ale mnie zdaje się, kto i tam szli krągiem kościoła. (...) Oni po swojemu modlą się, ty po w Boga wierzy, choć trochę, to jeszcze ten człowiek, jeszcze moż­ swojemu... (1. 56). Dzisiaj z kolei widzcy prawosławni, szczegól­ liwy. .. A jak nie wierzy, to już. •. trudno tak. nie ci starsi, miast jechać do cerkwi, przychodzą na niedzielną li­ Mamy więc po jednej stronie tradycyjnie wierzących. Lecz ci turgię do kościoła, bywają także w molenie. tak zwani tradycyjnie wierzący to wyznawcy „wiary ponadreligijnej" - wcześniej delikatniej formułowanej w sytuacji zgodne­ Możliwa jest jeszcze inna, szczególna sytuacja, kiedy to mie­ go współżycia mieszkańców miasteczka, później jeszcze dodat­ szkańcom Widz daleko jest do biernych tylko obserwatorów cu­ kowo wzmocnionej w obronie przeciw burzycielowi każdej reli­ dzego obrządku. Bywa mianowicie, że przychodzą np. starowiegii (że przypomnę, jak pojęcie chrztu moi rozmówcy rozciągają rzy do kościoła czy katolicy do moleny, zanosząc prośby do Bo­ na wyznawców wszelkich wiar). Zresztą sam podział na wiary ga, w nadziei, że Bóg wielokrotnie i na różny sposób proszony nie jest już dzisiaj zbyt ostry - w miarę upływu czasu rozmywa­ próśb owych wysłucha. Ilustruje to dobrze opowieść jednej ły go zawierane małżeństwa mieszane. Dodatkowo - wydawało­ z rozmówczyń: Ten to często przychodził i o zdrowie prosił, u niego nogi mocno bolały. I wsjo gaworzył mnie: 'Nineczka, ja by się - wyraźnie zdeklarowani ateiści po upadku komunizmu niósł ofiaru, ja zdarowia praszu u Boga, ja praszu. Ja i do swo­ zaczęli uczęszczać do kościoła, do molenny, już zupełnie dezo­ jej molieny idu. Praszu Boga. I tu, i tu. Może wsjoż Bóg pomoże' rientując tych, którzy na dotychczasowych podziałach opierali swoją wizję świata. (1.56). Co ciekawe, takie działanie ma już długą tradycję na Brasławszczyźnie. Otto Hedemann stwierdził na podstawie XVIIIBo, cokolwiek by mówić, podziały jakieś były. W tę tradycyj­ wiecznych testamentów, iż tamtejsza szlachta zapisywała datki ną wiarę mieszkańców Widz wpisana była zawsze zasada, że każ­ jednocześnie na wszystkie kościoły i cerkwie w powiecie z proś­ dy po swojemu modli się i powinien starać się o zachowanie ta­ bą o wstawiennictwo do Pana Boga. (Niektórzy ofiarowali po kiego stanu rzeczy; nie jest dobrze zmieniać wiarę. Dlatego np. ilotemu na mszę unicką, a po 3 zł na katolicką; Hedemann, małżeństwa mieszane już pomiędzy starowierami i katolikami, 1930:53). Opowiadano mi także o katoliczce, która modliła się czy starowierami i prawosławnymi zawierane były rzadziej - ślub wraolennie: Odbywała ukłony, odbywała... Cała molenna, wsje (obustronny) w którymś z obrządków możliwy jest tylko w przy­ przestali, a ona adbywala, odbywała... (...) No, wot prasiła padku, gdy obydwie strony są w nim ochrzczone . Obrazy innych u Boga czegoś. Czego to prosiła, nie wiem...(...) I wymodliła się. grup etnicznych czy wyznaniowych były zestereotypizowane, Wymodliła się zięcia! (...) Zięć przeszedłszy na Polaka i do spo­ niektórzy wartościowani byli gorzej, inni lepiej. Także dzisiaj ste­ wiedzi szedł, i do komunii, i wszystko... Cóż, katolicki zięć wy­ reotypy te pojawiają się w wypowiedziach, niekiedy wychodzą modlony w molennie - to może się zdarzyć tylko w Widzach. nawet na plan pierwszy. Ale o wiele częściej daje się słyszeć, że: ludzie takie same. Cygan jest Cygan. Choćby jest Cygani i do­ Nie tylko w prośbach o pomyślność odwołują się mieszkań­ brych. (...) Może być i Polaków jest dreny ch i Ruskich, i rozmai­ cy Widz do ponadwyznaniowej siły boskiej. Zdarza się to także tych nacji może być drenych. Przy czym jako zły wskazywany jest w przypadku chęci zaszkodzenia komuś bądź zesłania na kogoś zwykle „komunista", a dobry to gorliwy wyznawca jakiej bądź, kary za rzekomo popełnione zło. Można wtedy iść - obojętne ale religii - mówiono mi niejednokrotnie o tym, jacy to Żydzi by­ do kościoła czy do cerkwi i łamać w świątyni świece na szkodę li dobrzy, swoja wiara trzymali się więcej jak nasze ludzie. prześladowcy. Oczywiście, duża tolerancja religijna mieszkańców Widz nie Pojawiają się śmiałe głosy, że Bóg sądzić będzie nie według jest nieograniczona. Ale też odrębności wyznaniowe nie mogą wyznania, a tylko podług uczynków. Każdy członek wspólnoty dostatecznie scharakteryzować podziałów, bowiem rzeczywista wierzących, skoro tylko do niej należy, będzie miał takie same linia demarkacyjna przebiega w zupełnie innym miejscu. szanse zbawienia. Różnice międzywyznaniowe już się nie liczą: 9 Cmentarz staroobrzędowy z grobem katolickim 31 �Pan Bóg wszystkich przyjmie i będzie sądzić. Od wiary [tzn. wy­ znania - D . H . ] to nie będzie zależeć. Wszystkich Pan Bóg będzie sądzić jak on przeżył, po jego zasługach. (...)0n wie, że wszystkie jego dzieci, czy on Moskal, czy on choć kto. (...) Że ludzie sami na wiary rozłączyli się, to same ludzie wszystko. Bóg że nie łączył, Że ty bądź Moskalem, a ty bądź prawosławnym, czy Cyganem... której m o g l i b y b y ć p e w n i : t ę o d d z i e l a j ą c ą w y s t ę p u j ą c y c h prze­ Tradycyjnie w i e r z ą c y z w y k l e u p a t r u j ą w odchodzeniu od p r z e z w y c i ę ż o n e . N i e bardzo w i a d o m o , w co w i e r z y ć , j a k wie­ c i w wierze „ z ł y c h k o m u n i s t ó w " od s p o ł e c z n o ś c i tradycyjnie w i e r z ą c y c h . P e ł n i w ą t p l i w o ś c i co do w ł a s n e j w i a r y z ż a d n ą z grup nie m o g ą się u t o ż s a m i ć . Z r e s z t ą teraz, gdy k o m u n i s t y c z n a ideologia u p a d ł a , nadal nic nie wskazuje na to, by ś w i a t o p o g l ą d o w e zagubienie m o g ł o być wiary przyczyny z b l i ż a j ą c e g o się k o ń c a ś w i a t a - tak d u ż a jest r z y ć i czy w o g ó l e . Wyznaje, d e k l a r u j ą c a się j a k o p r a w o s ł a w n a , Dołżen być koniec świa­ ta. Tak ludzie żyć nie mogą. (...) Tuż więcej teraz niedowiarków. Wszak do ż y c i a potrzebna jest wiara: No koniec świata będzie i zostanie się kto, rozmnażać się będą, no jakaś wiara będzie. (...) Bez wiary też nie będą ludzie żyć. Trzeba wiara jaka. Białorusinka: n i e c h ę ć w stosunku do n i e w i e r z ą c y c h : N i e c h ę ć do k o m u n i s t ó w nie ma p o w o d ó w czysto ideologicz­ Powiem ja szczerze, że ja nie taka już bardzo wie­ rząca, nie. (...) To grzech, to niedobrze, ja by chciała więcej wie­ rzyć, ale mi nie wychodzi. Nie wychodzi. Ja by chciała więcej wierzyć. Ale kiedyś, jak był komunizm, to ja też nigdy nie mówi­ ła, że Boga nie ma. Nie, tego ja nigdy nie mówiła. Ja nie bardzo wierząca, ale i niewierząca też nigdy nie była. N i e k t ó r z y mie­ nych. W i e l u r o z m ó w c ó w (starszych), doskonale p a m i ę t a o w i d z - szkańcy Widz, kim próbując odbudowywać jednoznaczną wizję sprawcy zostali ukarani: pierwszemu z n i c h traktor o d e r w a ł r ę k ę , Ot, żeby więcej pobył Sowietskij Sajuz, to byłaby sawietska wiera. I wszystko. (...) [ U k o m u n i s t ó w - D . H . ] programa taka, też tak samo: nie za­ bij, nie ukradnij tam... No takie same zapowiedzi, jak u Polaków, u katolików. Taka sama ( m u z u ł m a n k a , lat 85). Jednak Sawietskij Sajuz u p a d ł . A miejsce o s ó b pamiętających na drugiego s p a d ł słup p o d t r z y m u j ą c y linię wysokiego n a p i ę c i a , przedwojenne trzeci z a ś s i ę p o w i e s i ł . M ó w i się o t y m , j a k z drabiny s p a d ł a i po­ w latach k o m u n i z m u . O n i t a k ż e w y p o w i a d a j ą w rozmowach po­ ł a m a ł a się baba u p y c h a j ą c a na strychu ś w i ę t e obrazy, czy j a k zła­ pularny s ą d miejscu k a ź n i za a p t e k ą , o m ł o d y c h c h ł o p c a c h z polskiego wojska, k t ó r z y szli na ś m i e r ć z r ą k N K W D . Przytacza s i ę c z ę s t o historie o karze b o ż e j wymierzonej k o m u n i s t o m . W z m a c n i a to o c z y w i ś c i e linię p o d z i a ł u . Jedna z w i e l u wersji opowiadania o zburzeniu k a p l i c z k i głosi, ż e w k r ó t c e po t y m wydarzeniu trzej m a ł a n o g ę dziewczyna t a ń c u j ą c a w sportiwnom zale, na który przerobiono k o ś c i ó ł ; s w y m p o s t ę p o w a n i e m obie w y s t ę p o w a ł y ś w i a t a , w y g ł a s z a j ą z a s k a k u j ą c e s ą d y w rodzaju: czasy zajmuje Boh adzin. pokolenie ludzi wychowanych Jak j e d n a k t r a k t o w a ć tę f o r m u ł ę , gdy pa­ da z i c h ust?... P r z e d w o j e n n ą d e w i z ą b y ł o : „ w j a k i e j wierze się r o d z i ł e m , w takiej u m r ę " - d u ż a tolerancja nie o z n a c z a ł a wcale utraty religijnej t o ż s a m o ś c i . Wydaje s i ę , ż e dzisiaj jest odwrotnie przeciwko wierze. A l e nie k a ż d e m u opowiadania o karze b o ż e j r o z w i ą z u j ą pro­ - prawdopodobnie najbardziej zateizowani za p o m o c ą formuły blemy zagubienia po latach komunistycznej indoktrynacji, zagu­ Boh adzin w y r a ż a j ą s w ó j o b o j ę t n y stosunek do w y z n a ń . D l a nich bienia p o ś r ó d w i e l o ś c i w y z n a ń , z k t ó r y c h ż a d n e w dzisiejszej r z e c z y w i ś c i e wszystkie religie s ą sobie r ó w n e , nawet rytualne r z e c z y w i s t o ś c i nie posiada j u ż mocy c a ł k o w i c i e r ó ż n i c e (o k t ó r y c h z w y k l e niewiele w i e d z ą ) nie m a j ą specjalne­ wyjaśniającej W Rosji, przy komunistach, mówili, że zagrobnego życia nie ma. Że człowiek umarł i wszystko przepada. A teraz już mówią inaczej. Teraz mówią, że triecije izmierienije, że tam ktoś w kosmosie jest, że człowieku tylko umiera ciało, a dusza gdzieś tam w jakiści drugi obraz przechodzi, o tak... Nie to, że tam nie­ bo, piekło. Teraz tak nie mówią ( p r a w o s ł a w n a , B i a ł o r u s i n k a ) . świat. go znaczenia. P o d s u m o w u j ą c wszystko, co z o s t a ł o t u powiedziane, stwier­ d z i ć n a l e ż y , i ż w y p o w i a d a n e c z ę s t o przez wielowyznaniowych m i e s z k a ń c ó w W i d z s f o r m u ł o w a n i e Boh adzin nie d z i w i zbytnio przy r z e c z y w i s t y m przenikaniu się wiar, czy nawet samych o b r z ą d k ó w . C z ę s t o w i ą ż e się z p r ó b a m i konstruowania metareli- Czy w tej dezorientacji p o m ó c m o g ą o p o w i e ś c i o k o m u n i ­ g i i . P r z e s ł a n k i po temu i s t n i a ł y w W i d z a c h zapewne od dawna, stach, k t ó r y c h B ó g p o k a r a ł ? S z c z e g ó l n i e w sytuacji, gdy obser­ w z w i ą z k u z t r a d y c j ą kresowego miasteczka. R z e c z y w i s t o ś ć po­ Jest Pan Bóg, no to nas uczyli... (•••) A niektóre tak żyją niedowiar­ kami...(...) Nikomu oni nie wierzą, nikakie święto znają, nic ony nie znają, i jak patrzysz - tak-samo u ich rośnie i tak samo any chodzą adziawszy się, abuwszy się... wowana w k o ł o r z e c z y w i s t o ś ć o p o w i e ś c i o m t y m zaprzecza: M i e s z k a ń c y W i d z w y r a ź n i e ż a l ą się na k o m u n i s t ó w - zabra­ wojenna, c z y l i nowe ideologie (przede w s z y s t k i m komunistycz­ ny ateizm, wobec k t ó r e g o trzeba b y ł o z m o b i l i z o w a ć się do obro­ n y ) , oraz nowe zwyczaje (takie j a k upowszechnienie małżeństw mieszanych), ta r z e c z y w i s t o ś ć powojenna ostatecznie doprowav d z i ł a do p r ó b metareligijnej interpretacji w y z n a ń . I tutaj kryje się g ł ę b o k i sens f o r m u ł y Boh adzin. Przy c z y m p a m i ę t a ć należy, żel l i i m o c z y w i s t o ś ć p o d z i a ł ó w , tych p o d z i a ł ó w , k t ó r y c h od dawna to samo powiedzenie o z n a c z a ć m o ż e r ó ż n e postawy w zależno­ b y l i ś w i a d o m i i k t ó r e dotychczas s w ą t o l e r a n c j ą sami przezwy­ ści od pokolenia - m ł o d s i m o g ą się n i m p o s ł u g i w a ć dla odcięcia t c i ę ż a l i . A w t y m ż a l u , zagubieni, b u r z ą nawet o s t a t n i ą g r a n i c ę , się od tradycji. PRZ YPISY 1 Dane procentowe umieszczone w nawiasach są orientacyjne. Ostat­ ni oficjalny spis ludności z 1.01.1989 r. uwzględnia tylko Białorusinów, Polaków i Rosjan i został przeprowadzony dla całego rejonu brasławskiego. Według opinii osób pomagających w tym spisie informacje 0 liczbie Polaków są w nim zaniżone (stanowią oni raczej 30% niż 27% ogółu ludności obwodu). Nie udało się nam dotrzeć do danych dotyczą­ cych Widz. Dane procentowe, które umieszczam, podali uczestnicy spi­ su (mieszkańcy Widz). Twierdzili, że pokrywają się one mniej więcej z podziałem wyznaniowym (Polacy-katolicy, Białorusini-prawosławni, Rosjanie-staroobrzędowcy). Są zatem Widzę miejscem, w którym krzyżują się nacje, wyznania 1 języki. Jednak w temat języka mieszkańców Widz nie zagłębialiśmy się; o języku wsi białoruskiej (o utożsamianiu nacji z wiarą, o wartościowaniu języków) pisano już wiele, np. zob. Engelking, 1995; Boh adzin, 1996 Wszystkie zamieszczone w artykule informacje dotyczące Widz X V I I I - i XIX-wiecznych pochodzą z monografii Hedemanna (1930, szczególnie 367-376). 2 3 32 4 W X I X w. z carskich funduszy powstała w Widzach prawosławna cerkiew pomyślana jako alternatywa dla prześladowanych przez rosyj­ skie imperium staroobrzędowców. Cerkiew ta została wybudowana dli dosłownie kilku rodzin prawosławnych mieszkających w tym czasie w Widzach (i nie przyczyniła się zbytnio do rozwoju prawosławia). Wi­ dzę nie mają silnych tradycji prawosławnych (Hedemann, 1930: 374). Oczywiście dotyczy to cmentarzy chrześcijańskich (krzyże z dwo­ ma poprzeczkami identyfikowane są jako prawosławne, w przeciwień­ stwie do ośmiokończastych, z trzema - staroobrzędowych). kutia - u prawosławnych i staroobrzędowców: obrzędowy posiłekj: spożywany przy okazji modlitwy za zmarłych. 1 azan - u muzułmanów: modlitwa tu: jako rytuał przyjęcia dziecka do wspólnoty wierzących (w Widzach od dawna nie praktykuje się obrzezania). hadauszczyna - u prawosławnych i staroobrzędowców: modlitwaza zmarłego w pierwszą rocznicę jego śmierci. ' T y l k o katolicy i prawosławni mogą zawrzeć małżeństwo bez uprcedniego chrztu w obrządku partnera. 5 6 8 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/5e8c2b986a1af34482a910e98c512c3d.pdf 43874703e46611e22fd464f3e3322697 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1017 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1980 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:936 Title A name given to the resource Podarować - znaleźć - zgubić - zbłądzić / ETNOGRAFIA POLSKA 1980 t.24 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1980 t.24 z.1, s.283-304 Creator An entity primarily responsible for making the resource Wasilewski, Jerzy Sławomir Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „ E t n o g r a f i a P o l s k a " , t. X X I V z. 1 I S S N 0071-1861 JERZY SŁAWOMIR WASILEWSKI PODAROWAĆ — ZNALEŹĆ — ZGUBIĆ — ZBŁĄDZIĆ NIEKTÓRE K A T E G O R I E JĘZYKA SYMBOLICZNEGO ZWIĄZANE Z OPOZYCJĄ Z Y C I E — ŚMIERĆ Celem niniejszego a r t y k u ł u jest przedstawienie k i l k u wybranych po­ jęć, które w j ę z y k u symbolicznym tradycyjnej kultury mongolskiej sto­ sowane są do modelowania obrazu „ t a m t e g o ś w i a t a " oraz do organizo­ wania rytualnych z nim k o n t a k t ó w . Podstawowe kategorie, odnoszące się przede wszystkim do czasu, przestrzeni i ruchu, b y ł y j u ż — tak jak i generalne założenia metodologiczne — prezentowane w c z e ś n i e j . Niniejszy tekst stanowi ich k o n t y n u a c j ę , w n o s z ą c pewne dodatkowe u s z c z e g ó ł o w i e n i a w zakresie mongolskiego m a t e r i a ł u terenowego. Nie b ę d ę jednak u n i k a ć p r z y w o ł y w a n i a analogii polskich z zakresu tradycyj­ nej kultury wiejskiej, c z y n i ą c tak w przekonaniu, iż w r ó ż n y c h systemach wierzeniowych m o g ą s i ę pojawiać — pod w a r s t w ą formalnych różnic — te same zasadnicze kategorie p o j ę c i o w e , leżące u podstaw archaicznych s p o s o b ó w modelowania ś w i a t a . W strukturalno-semiotycznym u j ę c i u kategorie te do dychotomicznie zestawione pary p o j ę c i o w e , t w o r z ą c e uniwersalny zasób opozycji binar­ nych. U j a w n i a j ą się one w y r a ź n i e w każdej dwudzielnej wizji świata, zdychotomizowanego na „ t e n ś w i a t " (ludzi) i „ t a m t e n świat", b ę d ą c y do­ m e n ą z a r ó w n o z ł y c h , jak i dobrych d u c h ó w z m a r ł y c h p r z o d k ó w oraz bóstw. Na d y c h o t o m i ę tę m o g ą się nakładać wszelkie opozycyjnie zesta­ wione pary p o j ę c i o w e ; tak w i ę c do modelowania obrazu z a ś w i a t ó w i o b r z ę d o w y c h s p o s o b ó w komunikacji z nimi s ł u ż y ć b ę d z i e d ł u g a seria pojęć, zbudowana o c z y w i ś c i e z tych „gorszych" c z ł o n ó w opozycji binar­ nych. P a r ą p o j ę c i o w ą , która odpowiada relacji obu ś w i a t ó w , jest m. in. opozycja ż y c i e — śmierć. Uściślając: ż y c i e rozumiane jako doczesne przeciwstawione zostaje śmierci jako jego negacji; w dychotomii takiej nie ujawnia s i ę w a r t o ś ć śmierci jako życia wiecznego, k t ó r y to jej walor pozostaje t e ż poza o b r ę b e m niniejszej analizy. i 1 Patrz: inwersji, o szamańskich z zakresu J. S. W a s i l e w s k i , „Etnografia misteriach, etnologii Symbolika ruchu P o l s k a " , t. 22: 1978 z. 1; t e n ż e , świata Warszawa znaczeń, 1979; t e n ż e , „Teksty", nr ЗД979. Po obrotowego Podróże śmierci do i piekieł. wędrować. rytualnej Rzecz Szkic �284 J E R Z Y S. W A S I L E W S K I Sądzić można, iż para pojęć ż y c i e — śmierć jako jedna z naczelnych opozycji o r g a n i z u j ą c y c h ludzką działalność s y m b o l i c z n ą s t a n o w i ć będzie dogodny klucz do analizy semantyki w i e r z e ń i r y t u a ł ó w . Perspektywicznym zamiarem autora jest ukazanie, jak wiele treści symbolicznych w y r a ż a ­ nych jest w kulturze za p o m o c ą pojęcia śmierci, jego metafor lub metonimii. P o n i e w a ż opozycja ś w i a t — z a ś w i a t y odpowiada d o k ł a d n i e opozycji życie — śmierć, środki symboliczne służące do modelowania obrazu tam­ tego świata i magiczne sposoby nawiązania z nim kontaktu m u s z ą odwo­ ł y w a ć s i ę do symboliki śmierci. Znaczy to, iż w szeregu ś m i e r c i znajdzie się cała sfera sacrum w osobach z a r ó w n o dobrych, j a k i z ł y c h jej repre­ z e n t a n t ó w . Binarna wizja świata, w ł a ś c i w a dla archaicznego systemu magiczno-religijnego, zanim przeciwstawi sobie sfery dobrych b ó s t w i z ł y c h d e m o n ó w łączy je razem we w s p ó l n y m przeciwstawieniu wobec ziemi i życia ziemskiego. S t ą d też wiele ś r o d k ó w symbolicznych u ż y w a ­ nych w praktykach religijnych w obliczu b ó s t w dobrych b ę d z i e iden­ tycznych jak te, które stosuje się w zabiegach magicznych dla nawiązania kontaktu z siłą n i e c z y s t ą , wszystkie z a ś one m o g ą p o j a w i ć się w obrzędo­ w o ś c i pogrzebowej. P r z y k ł a d e m najprostszym m o ż e b y ć idea postu. Oczy­ w i ś c i e abstrachujemy tu od s k u t e c z n o ś c i fizjologicznej poszczenia jako czynnika u ł a t w i a j ą c e g o halucynacje, s t a n o w i ą c e g o w s t ę p n y zabieg tzw. technik odcięcia z m y s ł o w e g o ; wolno bowiem t r a k t o w a ć post jako autono­ miczny element j ę z y k a symbolicznego, m a j ą c y o k r e ś l o n ą s e m a n t y k ę . B ę d ą c — z semiotycznego punktu widzenia — metondmią ś m i e r c i stanowi on dogodny środek symboliczny dla zaznaczenia stanu martwoty; dzięki temu pojawi s i ę z a r ó w n o w momencie śmierci, jak t e ż przed w y p e ł n i a ­ niem czynności przy ołtarzu kultowym, a wreszcie w odbywanych na czczo zabiegach magicznych. P r z y k ł a d p o w y ż s z y ma jedynie w p r o w a d z a j ą c y charakter, albowiem w kulturze mongolskich pasterzy idea postu zbyt silnie wiązała się z religią l a m a j s k ą i ś r o d o w i s k i e m klasztornym, by m o ż n a w niej b y ł o szukać jedynie treści archaicznego ś w i a t o p o g l ą d u . Samo s ł o w o , oznacza­ j ą c e w j ę z y k u mongolskim post — bacag — jest pochodzenia t y b e t a ń ­ skiego. Przestrzegali go z w ł a s z c z a ci pasterze, k t ó r z y czuli się silnie związani z w i a r ą lamajską, na starość z a ś składali odpowiednie śluby. T w o r z y ł a się w ten s p o s ó b kategoria ludzi ( m ę ż c z y ź n i uwsz, kobiety uwsanc), k t ó r z y w ramach p r z y g o t o w a ń do śmierci rezygnowali z tego, co nieodłącznie w i ą ż e s i ę z ż y c i e m : ś l u b o w a l i c z y s t o ś ć s e k s u a l n ą , po­ wstrzymywali s i ę od jedzenia m i ę s a itp. Daty obserwowania p o s t ó w w y ­ znaczane b y ł y przez ł a m ó w na podstawie lamajskiego kalendarza k s i ę ­ ż y c o w e g o (na ogół 1, 8 i 15 dzień miesiąca). Poza tym przestrzegano powszechnie postu w dniach p o m i ę d z y śmiercią członka rodziny a jego pogrzebem. Zakaz o b e j m o w a ł s p o ż y w a n i e ś w i e ż e g o m i ę s a , s t ą d t e ż nie wolno b y ł o w t y m okresie zabijać zwierząt, co powszechnie motywowano �PODAROWAĆ-ZNALEZC-ZGUBlC-ZBŁĄDZlC 285 — zgodnie z b u d d y j s k ą doktryną reinkarnacji — obawą, iż dusza zmarłego przerodzić s i ę m o g ł a w zabijane zwierzę. Także w czasie stypy unikano podawania m i ę s a , c z ę s t u j ą c gości raczej potrawami z m ą k i i słodyczami. Nie praktykowano r ó w n i e ż w tym okresie składania regularnych ofiar z mięsa na domowym ołtarzu, ograniczając się do ofiarowania pierwszych w danym dniu porcji herbaty — deedż. Przez 21 lub 49 dni po śmierci trwał zakaz przelewania krwi; informatorzy s t w i e r d z a j ą w y r a ź n i e , iż „jeśli pokazać krew — źle będzie". Można chyba przypuszczać, że buddyjska motywacja zakazu o b a w ą przed zabiciem w ó w c z a s z w i e r z ę c i a m o g ą c e g o potencjalnie stać się rein­ karnacją z m a r ł e g o stanowi t y p o w ą p o w i e r z c h o w n ą racjonalizację. W swej istocie bowiem zakaz ten zakorzeniony jest w logice ukrytej struktury, tej n a j g ł ę b s z e j , bo opartej na kategoriach ż y c i e — śmierć. S u g e r u j ę przyjęcie w y j a ś n i e n i a , k t ó r e traktuje demonstrację k r w i zabijanego zwierzęcia, podobnie jak i późniejszą k o n s u m p c j ę jego m i ę s a jako mani­ festację „ z n a k ó w życia". Demonstracja tych z n a k ó w nie m o ż e w y s t ę p o ­ w a ć w obliczu śmierci. Zakaz ten bierze się chyba nie tylko, a nawet nie tyle stąd, ż e taka manifestacja s t a n o w i ł a b y groźbę dla życia w momencie kryzysu, a w i ę c jak to f o r m u ł u j e fonomenologia: „nadeszła krytyczna chwila, wszyscy w s t r z y m u j ą oddech" . W y j a ś n i e n i e strukturalne brzmi inaczej: wszelki obrzęd jako kulturowa reakcja n a stan naturalny polega na tym, iż na r ó ż n e sposoby, w k i l k u kodach w y r a ż a się i podkreśla znakami j ę z y k a symbolicznego zaistnienie owego stanu naturalnego; w wypadku o b r z ę d ó w pogrzebowych i ż a ł o b n y c h — stanu śmierci. S t ą d obrzędowe o d w r ó c e n i e porządku o b o w i ą z u j ą c e g o w normalnym ż y c i u (choćby przez zastosowanie inwersji przestrzennych), s t ą d t e ż zawiesze­ nie takich ż y c i o d a j n y c h czynności, jak prokreacja (tabu seksualne w dniach, k t ó r e w ludowym kalendarzu m a j ą s y m b o l i k ę zaduszną) czy wymieniona demonstracja k r w i i konsumpcja mięsa. 2 Szerzej wypada p r z e d s t a w i ć kolejny zakaz, m a j ą c y z pozoru z u p e ł n i e odmienny charakter, w k t ó r y m jednak tkwi — jak s ą d z ę — to samo podstawowe znaczenie. Jest to powszechny w wielu kulturach — w tym także w naszej wiejskiej w i e r z e n i o w o ś c i — zakaz p o ż y c z a n i a czegokol­ wiek z domu w pewnych sytuacjach. Interpretując go ł a t w o z a t r z y m a ć s i ę na poziomie prostych asocjacji c h a r a k t e r y z u j ą c y c h m y ś l e n i e magiczne: pożyczanie jako wydawanie, ubytek, strata. Materiał mongolski pozwala jednak pokusić s i ę o w y j a ś n i e n i a głębsze, o d w o ł u j ą c e się znowu do kategorii życie — śmierć. Zakaz wydawania jakichkolwiek p r z e d m i o t ó w z jurty — dawania w darze, w y p o ż y c z a n i a , a nawet wynoszenia popiołu i śmieci — które to rzeczy są w ó w c z a s ceertej (tabu) obowiązuje w bardzo r ó ż n y c h sytu­ acjach. Przestrzegany jest przez 3 albo 7 dni po ś m i e r c i domownika, 2 G . v a n der L e e u w , F e n o m e n o l o g i a r e l i g i i , W a r s z a w a 1978, s. 81. �286 J E R Z Y S. W A S I L E W S K I kiedy to nie wolno w y n o s i ć z jurty ż a d n y c h p r z e d m i o t ó w . Data pogrzebu będzie dniem o b ł o ż o n y m tym zakazem przez n a s t ę p n e lata, jak długo rodzina o rocznicy tej pamięta. W przeszłości lama w s k a z y w a ł przedmio­ ty, k t ó r e m i a ł y podlegać najostrzejszemu zakazowi p o ż y c z a n i a i sprze­ daży. Dodać trzeba, że o ile po śmierci domownika rodzina unika dawa­ nia czegokolwiek na z e w n ą t r z , to zarazem nader g o ś c i n n i e podejmuje się p r z y b y s z ó w w jurcie, co informatorzy k o m e n t u j ą w prostych s ł o ­ wach: „bo m y ś l ą , że k a r m i ą tak zmarłego". Ten sam zakaz o b o w i ą z y w a ł po w y p e ł n i e n i u dorocznego lamajskiego obrzędu p r z y w o ł y w a n i a p o m y ś l n o ś c i dallaga awach. Przestrzegano go r ó w n i e ż po takich dorocznych ceremoniach lamajskich, jak ofiara dla ognia gal tachich, w której ognisku domowemu s k ł a d a n o z a w i n i ę t y w j e d w a b n ą szarfę mostek barani oraz po seter tawich — p o ś w i ę c e n i u z w i e r z ę c i a ze stada lamajskiemu b ó s t w u . Na wszystkich tych obrzędach lamaizm w y c i s n ą ł swe piętno (np. s ł o w o seter na oznaczenie p o ś w i ę c o ­ nego zwierzęcia pochodzi z t y b e t a ń s k i e g o c'e-tar — „znak uwolnienia"), ale mają one r ó w n i e ż swoje miejscowe antycypacje. I n t e r e s u j ą c y nas w tym miejscu zakaz pożyczania d o t y c z y ł m i ę s a , mleka, soli oraz przed­ m i o t ó w ze srebra i złota. Motywacje deklarowane przez pasterzy nie b y ł y jednoznaczne: „grzech", „ z m a r ł e m u się zaszkodzi", ,,z jurty ubędzie". Surowo przestrzegano zakazu wydawania jakichkolwiek przedmio­ t ó w przez 3 dni po kastracji b a r a n ó w , jako że m o g ł y b y to szkodliwie w p ł y n ą ć na gojenie s i ę ran. Także po porodzie w i e l b ł ą d z i c y nie wolno by­ ło w y n o s i ć ani soli, ani ognia (zdaniem i n f o r m a t o r ó w „bez nich nie m o ż ­ na żyć"), inaczej bowiem m o ż e w n a s t ę p n y m roku z d e c h n ą ć p r z y c h ó w e k . Zakaz ten nie o b o w i ą z y w a ł po porodach innych zwierząt, co pasterze próbowali t ł u m a c z y ć s z c z e g ó l n y m szacunkiem dla w i e l b ł ą d a jako zwie­ rzęcia d ł u g o w i e c z n e g o . Na koniec wypada w s p o m n i e ć o zakazie wyno­ szenia z jurty ognia i popiołu po seansie szamańskim, a także — ten motyw pojawia s i ę w r ó ż n y c h systemach wierzeniowych całego chyba ś w i a t a — po zachodzie słońca. Spośród p o w y ż s z y c h z a k a z ó w n a j w a ż n i e j s z y b y ł dla relacjonujących ten o b o w i ą z u j ą c y po kastracji baranów. T u najkonkretniej f o r m u ł o w a ­ no konsekwencje jego złamania. S ą one dwojakiego charakteru: powia­ da się, że „rana s i ę nie zagoi" albo też, że „ w ten sposób otwiera się dro­ g ę dla w y d a t k ó w " . Sankcje te s f o r m u ł o w a n e s ą w sposób znamienny dla magicznego m y ś l e n i a asocjacyjnego, bazują one n i e w ą t p l i w i e na w s p ó l ­ nej w obu wypadkach symbolice otwarcia. Z a r ó w n o bowiem „rana", jak i „ w y d a n i e czegokolwiek z jurty" s t a n o w i ą rodzaj otwarcia; są zatem pojęciami symetrycznymi, pozostają w logicznym z w i ą z k u ze sobą. K a ż ­ de z tych „otwarć" jest niepożądane, wzmacnianie zaś jednego drugim (wydawanie czegoś, gdy rana jest jeszcze niezasklepiona) m o ż e okazać się szkodliwe dla każdego z nich. Obie motywacje są w i ę c z punktu w i ­ dzenia m y ś l i magicznej r ó w n i e uzasadnione, c z ł o w i e k zaś z n a j ą c y ó w za- �PODAROWAC-ZNALEŻC-ZGUBIĆ-ZBŁĄDZIC 287 kaz (relacjonujący go informator) „ m a do wyboru", na którą sankcję w swojej wierze ma się z d e c y d o w a ć ; m o ż e zresztą połączyć obie. Czy jednak w y j a ś n i e n i a o d w o ł u j ą c e się do poziomu m y ś l e n i a magicz­ nego w y s t a r c z a j ą we wszystkich p o w y ż s z y c h przypadkach? Sądzę, iż lo­ gika zakazu spoczywa głębiej, tak jak g ł ę b s z y jest w e w n ę t r z n y z w i ą z e k wszystkich sytuacji, w k t ó r y c h zakaz ó w obowiązuje. Można się spodzie­ wać, iż w y j a ś n i e n i a magiczne p r z y k r y w a j ą sobą strukturę ukrytą. Logika magii, działalności przecież utylitarnej i psychologicznie bliskiej c z ł o ­ wiekowi, jest bowiem stosunkowo prosta, m o ż e w i ę c p o s ł u ż y ć ludziom do w y j a ś n i e n i a działań, k t ó r y c h n a j g ł ę b s z y sens jest dla nich samych niezrozumiały. Magia s ł u ż y tu w i ę c — m o ż e zabrzmi to paradoksalnie — racjonalizacji. Co natomiast m i a ł o b y stanowić głębszą strukturę p o w y ż s z y c h zaka­ z ó w ? Odpowiedź wynika z analizy pojęcia tabu, którego mongolskie ceertej jest przecież ś c i s ł y m odpowiednikiem „Tabu jest to unikanie pew­ nych czynności i s ł ó w z bo jaźni przed mocą. S ł ó w , które dotyczą takich dziedzin krytycznych, jak polowanie, wojna, stosunek p ł c i o w y , lepiej nie wymawiać... [w w y n i k u nałożenia tabu] pojawia się w i ę c ś w i a d o m i e w y w o ł a n e zatamowanie nurtu życia" . W p o w y ż s z y m określeniu p o ł ó ż m y nacisk na p o j ę c i u „życia", rozumiejąc je przy tym o c z y w i ś c i e jako człon opozycji binarnej; w y j a ś n i a nam ono w i ę c e j niż — traktowana przez samego G . van der Leeuwa jako w y j ś c i o w a — idea „mocy". Tabu po­ woduje w ł a ś n i e ustanie życia. Okresowy zakaz prokreacji — tabu seksu­ alne — jest najsilniejszym sposobem manifestacji stanu śmierci, zawie­ szenia życia w jego najbardziej witalnym aspekcie. W Mongolii stosunki seksualne b y ł y ceertej m. in. dla tych, którzy przygotowywali się do pro­ wadzenia ceremonii kultowych na owonach. Kontakt ze świętością w y ­ maga czystości r ó w n o z n a c z n e j z wyzbyciem się z n a k ó w życia. 3 P o w y ż s z e rozważania nie o d w o d z ą nas wcale od zagadnienia zakazu dawania. Wynika z nich ono logicznie, o c z y w i ś c i e pod warunkiem, że dawanej rzeczy nie b ę d z i e m y t r a k t o w a ć w y ł ą c z n i e jako wartości ekono­ micznej ani jako korelatu w i ę z i społecznych, lecz spojrzymy na n i ą jako na element symboliczny. O d w o ł a j m y się z n ó w do trafnie uwydatniają­ cych ten aspekt daru s t w i e r d z e ń ojca fenomenologii religii: w darze „ n a j ­ w a ż n i e j s z e jest nie to, ż e ktoś coś otrzymuje, lecz ż e prąd życia p ł y n i e dalej... [dar, ofiara] staje w centrum życia, jest d z i a ł a n i e m samej mocy życia" . 4 Zakładam, iż rzeczy wydawane z jurty m o ż n a traktować na tej samej co dar zasadzie. W przypadku n i e k t ó r y c h z nich mamy n a j w y r a ź n i e j do czynienia z symbolicznymi „ k w a n t a m i życia", o w y r a ź n i e zapisanej funk­ cji stymulatora witalności. Dlatego w ł a ś n i e zakaz dawania dotyczy szcze3 Tamże, s. 1 Tamże, s. 80-81. 403. �288 J E R Z Y S. WASILEWSKI golnie mleka i mięsa, ognia wraz z popiołem, soli — traktowanych jak wiemy przez pasterzy jako „rzeczy, bez k t ó r y c h nie m o ż n a ż y ć " — oraz p r z e d m i o t ó w ze złota i srebra. Z w r ó ć m y u w a g ę , ż e sól w wielu kultu­ rach pełni rolę symbolicznego ł a d u n k u życia, stąd jej rola w obrzędach narodzinowych oraz apotropaiczne zastosowanie w magii przeciwko w y ­ w o d z ą c y m się z porządku śmierci demonom. To samo dotyczy metali szlachetnych. „Złoto, które ma b a r w ę Słońca, ma t e ż w sobie część jego życiodajnej siły... K r ó l o w i e rozdzielając złoto w ś r ó d swych u l u b i e ń c ó w zarazem obdarzali ich ż y c i e m . D l a G r e k ó w symbolem życia b y ł y złote jabłka Hesperyd" . Wolno sądzić, że r ó w n i e ż dla M o n g o ł ó w dar s t a n o w i ł m a n i f e s t a c j ę ż y ­ cia; w tym sensie podobny b y ł do demonstracji k r w i — oba te zjawi­ ska (darowanie i krwawienie) b y ł y już zresztą intuicyjnie zestawiane . Muszą one zostać zawieszone w kontakcie ze śmiercią, stąd zakaz zabija­ nia zwierząt i wydawania rzeczy po pogrzebie; jako że noc jest analo­ giczna wobec śmierci, w i ę c t e ż ten sam zakaz o b o w i ą z u j e po zachodzie słońca. Podobnie m o ż n a go chyba rozumieć w pozostałych przypadkach kontaktu ze ś w i a t e m sacrum — podczas jurtowych o b r z ę d ó w ofiarnych. Rodzi s i ę co n a j w y ż e j pytanie, czy stosowanie ś r o d k ó w symbolicznych b ę d ą c y c h negacją życia nie jest poniekąd ś w i a d e c t w e m pierwotnego z w i ą z k u tych ceremonii z kultem z m a r ł y c h (przodków), logiczne jest bo­ wiem, iż przede wszystkim w takich obrzędach m u s i a ł w y s t ę p o w a ć ó w zakaz demonstracji z n a k ó w życia. Zgodnie jednak z deklarowanym na w s t ę p i e z a ł o ż e n i e m binaryzmu p o w i e d z i e ć trzeba, iż k a ż d y rytualny z w i ą z e k ze sferą ś w i ę t o ś c i o d w o ł y w a ć się m o ż e do ś r o d k ó w b a z u j ą c y c h na symbolice śmierci. 5 6 Zakaz wydawania p r z e d m i o t ó w z jurty po kastracji b a r a n ó w to przy­ padek szczególny, do którego jak w i d z i e l i ś m y także płytsze, magiczne w y ­ jaśnienie pasuje stosunkowo dobrze; tym niemniej i tu jest miejsce dla interpretacji w kategoriach życie — śmierć. Otóż zabieg ó w stanowi z p e w n o ś c i ą m e t o n i m i ę tej ostatniej. Przeprowadzając go pasterze oba­ wiali się o ż y c i e zwierząt; na w s t ę p i e wykonywano r y t magiczny m a ­ jący uchronić z w i e r z ę od śmierci i przenieść ją na obiekt zastępczy, o p e r u j ą c y m zaś życzono w krótkim hymnie „lekkiej ręki". W sytuacji metonimicznej śmierci o b o w i ą z y w a ć zatem powinien ten sam zakaz oka­ zywania z n a k ó w życia, co wobec śmierci rzeczywistej. Jest on jak wie­ my respektowany bardzo surowo — zarazem jednak zwyczaj nakazuje, by osobom o p e r u j ą c y m w r ę c z y ć dar, nie obawiając się przy tym nega­ tywnych konsekwencji, bo „tylko one b ę d ą o tym wiedzieć". Dar w tym momencie nie jest wcale — jakby m o g ł o się z d a w a ć — w y ł o m e m w opisywanej dotychczas strukturze. Przeciwnie, potwierdza S -Tamże, Tamże, 8 s. 90. s. 400. �PODAROWAC-ZNALE2Ć-ZGUBIĆ-ZBŁĄDZIC 289 się tu jego rola jako ł a d u n k u życia; jest on na miejscu nie tylko ze społeczno-pragmatycznego, ale też z czysto semantycznego punktu w i ­ dzenia. Oto p r z e c i e ż n a l e ż y obdarzyć kwantem życia tych, k t ó r z y z e t k n ę ­ li się najbliżej ze śmiercią, trzeba bowiem podnieść ich o b n i ż o n y poten­ cjał energetyczny. Zapewne taka koncepcja daru za wykonanie pewnej czynności wymaga jeszcze drobiazgowego m a t e r i a ł o w e g o sprawdzenia (rodzaj z a b i e g ó w wynagradzanych, semantyka p r z e d m i o t ó w darowanych itp.). Rysuje s i ę jednak m o ż l i w o ś ć nowego spojrzenia na rolę darów, jakimi wynagradzane b y ł o wykonanie czynności oczyszczających w ob­ rzędach przejścia. N a l e ż ą tu b y ć m o ż e dary dla akuszerki albo osoby dokonującej postrzyżyn, zwłaszcza że obrzędy narodzinowe i okresu dzie­ cięcego w i ą ż ą się z ideą śmierci o tyle, o ile same narodziny traktowane są w archaicznym systemie w y o b r a ż e ń jako fakt pozostający w zwier­ ciadlanej symetrii wobec śmierci, s t a n o w i ą c y w y ł a n i a n i e się z niebytu. Dar, dawanie — pojęcia przeciwstawne wobec idei zakazu w y d a ­ wania — p o s ł u ż y ł y zatem do jej w y j a ś n i e n i a . Na zakończenie wywodu dodajmy jeszcze, iż tradycyjna w i e r z e n i o w o ś ć zna pojęcie tworzące ś c i ­ słą opozycję wobec zakazu dawania — jest nim nakaz pożyczania. For­ m u ł o w a n y jest on np. w takim oto polskim wierzeniu: kobiecie ciężar­ nej, która prosi o p o ż y c z e n i e czegoś, nie wolno tego przedmiotu odmówić, bo inaczej myszy w y g r y z ą dziurę. T a k w i ę c w parze z ż y c i e m — zna­ mionowanym przez b r z e m i e n n o ś ć — iść musi dawanie, odmowa zaś daru przynosi jeśli nie śmierć, to przynajmniej zniszczenie, destrukcję. Opo­ zycja dar — zakaz daru, d a w a ć — odmawiać, odpowiada w i ę c opozycji życie — śmierć. Kolejną parę pojęciową, która identycznie koreluje się z tą podsta­ w o w ą opozycją, jest para ś w i a d o m o ś ć — n i e ś w i a d o m o ś ć . Jej drugi człon stosowany jest powszechnie do charakteryzowania stanów, w k t ó r y c h m o ż l i w y jest kontakt c z ł o w i e k a ze sferą zjawisk nadnaturalnych. Nie mam tu jednak n a m y ś l i s t a n ó w szamańskiej ekstazy czy innych przeżyć paranormalnych. P o z o s t a ń m y przy rytuałach wykonywanych niby to świadomie, w k t ó r y c h jednak moment niewiedzy, n i e ś w i a d o m o ś c i ma g w a r a n t o w a ć m a g i c z n ą skuteczność. D l a przykładu wspomnijmy o noto­ rycznie p o w t a r z a j ą c y m się w magicznych receptach wymogu utrzymywa­ nia danej kuracji w tajemnicy, inaczej bowiem okaże się ona nieskutecz­ na. T a k w i ę c w e d ł u g torguckiego przepisu na ł a t w y poród n a l e ż y maścią z m ó z g u w ę ż a p o s m a r o w a ć organy rodzącej, tak jednak, by ona sama o tym nie wiedziała. I nie warto chyba doszukiwać się w idei skrytości, utrzymywania zabiegu w tajemnicy, jakichś intencji psychotechnicznych, ludowej terapeutki itp. N i e ś w i a d o m o ś ć , n i e j a w n o ś ć i p r z y p a d k o w o ś ć m a ­ ją s w ą w ł a s n ą s e m a n t y k ę , s t a n o w i ą autonomiczne elementy języka s y m ­ bolicznego i to wystarczy, by znalazły zastosowanie w przekazach magicz­ nych. To stąd w polskich podaniach skarb ujawnia się temu kto nie szuka go celowo; na tamtym ś w i e c i e działanie intencjonalne jest bo19 — E t n o g r a f i a P o l s k a , X X I V , z. 1 �290 J E R Z Y S. WASILEWSKI wiem — przeciwnie aniżeli na ziemi — nieskuteczne. T a k w i ę c c h ł o p ­ cu, k t ó r e m u przypadkiem wpada czapka do lochu, diabeł wyrzuca ją, pełną pieniędzy, temu zaś, który w r z u c i ł ją tam n a u m y ś l n i e , zwraca j ą z gnojem albo też wprost u r y w a g ł o w ę . 7 Tak w i ę c badając relację ś w i a d o m o ś ć — n i e ś w i a d o m o ś ć w kontakcie z tamtym ś w i a t e m z w r ó c i m y u w a g ę na takie jej konkretyzacje, jak: i n ­ tencjonalnie — przypadkowo czy t e ż jawnie — skrycie. I tak dochodzi­ my do pary pojęć zgubione — znalezione (mong. gardz-oldz). Choć są to pojęcia antyteczne, to o c z y w i ś c i e nie s t a n o w i ą one opozycji adekwatnej wobec pary ś w i a d o m o ś ć — n i e ś w i a d o m o ś ć . Znajdą się one łącznie w serii wyznaczanej przez n i e ś w i a d o m o ś ć (w przeciwstawieniu wobec przedmio­ t ó w uzyskanych lub utraconych intencjonalnie) albowiem ich status lo­ giczny jest podobny: zguba to coś, co traci się w sposób bezwiedny, tak jak i znalezienie nie zależy od udziału woli. Rozpocznijmy od przedsta­ wienia mongolskiego r y t u a ł u tzw. „gubienia dziecka", chuuched geczichle. Pod tą e u f e m i s t y c z n ą n a z w ą kryje się odprawiany n i e g d y ś p o c h ó w e k dziecka, które zmarło mniej w i ę c e j przed trzecim rokiem życia. Z w ł o k i zaszywano w skórę, konny jeździec z a ś przytraczał ó w worek do siod­ ła w sposób celowo niestaranny. N a s t ę p n i e galopem u d a w a ł się na tere­ ny odludne, gdzie długo k l u c z y ł i błądził, tak p o w o d u j ą c koniem, by wreszcie worek odwiązał się sam, bez jego wiedzy i czynnego udziału. Zgubienie takie jest środkiem w y s ł a n i a z m a r ł e g o dziecka w zaświaty, aby uległo ono szybkiej reinkarnacji i odrodziło się ponownie w tej sa­ mej rodzinie. D o s t ę p n y m na ziemi obszarem, który m o ż e r e p r e z e n t o w a ć symbolicznie tamten świat, jest w binarnej klasyfikacji k a ż d y teren bez­ ludny, pozbawiony ś l a d ó w obecności c z ł o w i e k a i zwierząt, nazywany przez pasterzy mongolskich „ c z y s t y m miejscem", cewer gadzar. Termin „ c z y ­ stość" pojawia się już po raz w t ó r y — podobnie jak w k o n t e k ś c i e tabu seksualnego — na oznaczenie braku z n a k ó w życia. Podobny do w y ż e j opisanego sposób p o c h ó w k u relacjonował dla T u w i j e ż y k ó w F . K o n . Ciało zmarłego p r z y w i ą z y w a n o do kłody, którą przez otwór w ścianie jurty w y w l e k a ł n a g ł y m szarpnięciem liny konny j e ź ­ dziec. Klucząc w galopie po bezdrożach porzucał z w ł o k i i nie oglądając się za siebie w r a c a ł mylnymi drogami. Z w r ó ć m y u w a g ę n a motyw powro­ tu z pogrzebu okrężną drogą, znany w r ó ż n y c h systemach wierzeniowych. Posiada on na ogół m o t y w a c j ę magiczną, mając jakoby na celu zmyle­ nie duszy zmarłego i zapobieżenie jej powrotowi do ś w i a t a ż y w y c h . P a ­ m i ę t a m y jednak, iż pod powierzchnią takich magicznych t ł u m a c z e ń — 8 'J. Krzyżanowski, Polska bajka ludowa w układzie systematycznym, t. I I , W a r s z a w a 1963, s. 219. 8 F. K o n , Za M o s k w a 1934, s. 64. 50 let. Sobranie soczinienii, t. I I I : Ekspiedicija w Sojotiil, �PODAROWAĆ-ZNALEŻC-ZGUBIĆ-ZBŁĄDZIĆ 291 bardzo ż y w y c h i rozpowszechnionych, albowiem w s k a z u j ą c y c h na celo­ wość, bezpośrednią przydatność stosowania danego zabiegu symboliczne­ go — kryje się głęboka logika znaczeń; nie chodzi w niej o m a g i c z n ą skuteczność, lecz tylko o w y r a ż e n i e w j ę z y k u symboli istniejącego sta­ nu. Sądzę, ż e w omawianym wypadku poprzez kluczenie i błądzenie wyrażona zostaje idea zawieszenia świadomości i zakłóceń struktury cza­ soprzestrzennej, jakie p a n o w a ć mają w krainie śmierci. W relacjach mitologicznych wielu l u d ó w jest błądzenie typowym sposobem w ę d r o w a n i a po zaświatach. Rozkładając ten motyw na p o j ę ­ cia abstrakcyjne m o ż n a powiedzieć, iż błąkanie owo wynika z innej na tamtym ś w i e c i e struktury czasu i przestrzeni (wzmiankowane inwersje, zakrzywienie przestrzeni u n i e m o ż l i w i a j ą c e wydostanie się, brak u p ł y w u czasu itd.) oraz stąd, iż ustaje tam ludzka pamięć i ś w i a d o m o ś ć . B ł ą k a ­ ją się cienie elizejskie, błądzą herosowie typu Odyseusza, którzy w swych w ę d r ó w k a c h po nieschodzonych drogach anekumeny ocierają się o śmierć, błędne ścieżki oferuje labirynt — znane już w najbardziej archaicznych kulturach w y o b r a ż e n i e z a ś w i a t ó w . Pojęcia takie, jak błąd — obłęd — przybłęda — obłąkaniec, w i ą ż ą się z przynależnością do innego świata. Nie mnożąc dalszych p r z y k ł a d ó w z w r ó c i m y jedynie u w a g ę na pojęcie błędu, p o m y ł k i jako ś w i a d e c t w a ingerencji d e m o n ó w . Jest tu miejsce zarówno dla ś r e d n i o w i e c z n e g o mnicha, który zrobiwszy błąd w przepi­ sywanej księdze w i n i ł za to diabła, jak i dla kobiety z mongolskich opowieści wierzeniowych, która p o m y ł k ę w odmawianiu przepisanej for­ m u ł y magicznej przypłaciła kulawością. Z a u w a ż m y , iż k u l a w o ś ć — ogólnie znana i nie w y m a g a j ą c a komen­ tarza sankcja za wkroczenie w sferę z a ś w i a t ó w — pojawia się także w mongolskich wierzeniach w z w i ą z k u ze w z m i a n k o w ą ideą „czystego miejsca". Oto bowiem cewer gadzar stanowi klasyfikacyjne z a ś w i a t y nie tylko w obrzędzie pogrzebowym, lecz też po narodzinach. Wtedy to zako­ puje się na tym terenie ten cielesny zaczątek nowego życia i nowych narodzin, jakim jest łożysko. Chowa się je tam posypane ziarnem, solą i kadzidlanym proszkiem z jałowca arc wraz z baranią kością astragalową szagaj; ta ostatnia jest zapewne nosicielem idei ciągłości m i ę d z y p o ­ koleniowej, symbolizuje linię pochodzeniową. Zakopanie placenty razem z tymi symbolicznymi nośnikami życia ma z a g w a r a n t o w a ć rodzenie się dalszego potomstwa. Przy tej okazji f o r m u ł u j e się zakaz stąpania na miejscu, gdzie obiekty te są zakopane. Ten kto b ę d z i e t a m t ę d y chodził — okuleje. Pojęcie zguby, od którego rozpoczęliśmy nasz w y w ó d , znajduje swe o d w r ó c e n i e w idei znalezienia. Skoro zatem zgubienie jest sposobem w y ­ ekspediowania czegoś w z a ś w i a t y (w tym kontekście p o r ó w n a j polskie powiedzenia na temat rzeczy zgubionej: „diabeł ogonem przykrył", „diab­ li na f o r m ę porwali', a także — z diabłem z a s t ą p i o n y m przez obcych — „Żydzi na drągu wynieśli"), w i ę c t e ż znalezienie m o ż e b y ć traktowane �292 J E R Z Y S. WASILEWSKI jako odbiór przesyłki z tamtego świata. Dzieje się tak r z e c z y w i ś c i e c h o ć b y w magii, gdzie rzeczy przypadkowo znalezione w stepie — z w ł a s z ­ cza stare przedmioty, s p ł o w i a ł e od wiatru i słońca — traktowane są jako szczególnie skuteczne. Skoro gubienie w y s t ę p u j e w pogrzebie, to syme­ tryczne wobec niego znajdowanie powinno p o j a w i ć się w z w i ą z k u z n a ­ rodzinami. W istocie, w mongolskich pieśniach weselnych ż y c z y się c z ę ­ sto pannie m ł o d e j „znaleziska"; oldz; eufemizm ten oznacza przyszłe dziecko. Z t ą s a m ą intencją wypowiada się s ł o w a „ n i e c h będzie znalezi­ sko" w y r z u c a j ą c dwie obrane z m i ę s a kostki z tylnej nogi barana. S ą to chrząstki, na k t ó r y c h gotuje się bulion służący do pierwszego obrzędo­ wego obmywania noworodka, wrzuca się je też do wody k a ż d o r a z o w o m y j ą c dziecko. Rytualno-ludycznego aktu wyrzucania kostek d o k o n y w a ł gospodarz, w y s t r z e l i w u j ą c je po zjedzeniu m i ę s a z ręki przełożonej pod kolanem m i ę d z y nogami. Ś c i ę g n e m Achillesa borwi powinien trafić w we­ z g ł o w i e m a ł ż e ń s k i e g o łóżka, rzepką k o l a n o w ą z a ś tojg c e l o w a ł w g ó r ­ ny otwór jurty, w jego p r a w ą lub l e w ą p o ł o w ę , zależnie od tego, czy chciał m i e ć córkę, czy syna. Trzeba w y j a ś n i ć , ż e o t w ó r dymno-okienny traktowany b y ł jako miejsce pobytu duszyczek p r z y s z ł y c h dzieci. Ż y c z e ­ nie potomstwa m o g ł o b y ć w y r a ż o n e s ł o w a m i „ n i e c h b ę d z i e znalezisko", oldz oroo, albo wprost: „niech b ę d z i e ładne, m i ł e dziecko", ongotej chodrchon chuuched garach boldtugaj. Idea znalezienia — nadal w z w i ą z k u z narodzeniem — pojawia s i ę także w z a k o ń c z e n i u p o c h ó w k u . Gdy dla wywiezienia z w ł o k na cmen­ tarz układa się je na grzbiecie wielbłąda, to za pomost służą dwa od­ w r ó c o n e do góry dnem kosze, przeznaczone do zbierania suchego nawozu na opał. Powracając z cmentarza kosze te n a l e ż y n a p e ł n i ć nawozem — który w ó w c z a s nazywa się w ł a ś n i e „znaleziskiem" — i w y p a l i ć go n a ­ tychmiast w ogniu. W tej niejasnej dla samych pasterzy praktyce zawar­ ta jest chyba symbolika odrodzenia, jakie nastąpić ma po śmierci. D z i ­ w i ć może, iż kosze do nawozu, przedmioty o tak niskiej randze, u ż y w a n e są jako akcesoria pogrzebowe. B y ć m o ż e w y j a ś n i e n i e tkwi w mitologii poszukiwania. Skoro rzeczy przypadkowo znalezione traktowane s ą jako pochodzące ze sfery sakralnej, to wszelkie zajęcia zbierackie m o g ą m i e ć s w ą m a ł ą m i t o l o g i ę , w której b y ł y b y opisywane na w z ó r w y p r a w na tamten świat. W tradycyjnej kulturze c h ł o p s k i e j d o t y c z y ł o to np. zbie­ rania g r z y b ó w . „ P o d o b i e ń s t w o grzybobrania do przechadzki c i e n i ó w eli­ zejskich" nie jest tylko z e w n ę t r z n e ; wierzenia na temat g r z y b ó w upo­ dobniają je do d a r ó w tamtego świata, które po wyniesieniu na z i e m i ę tracą s w ó j cudowny walor, ulegają dematerializacji. M o ż e w i ę c r ó w n i e ż kosz do zbierania opału w stepie (czynność ta jest c z ę s t y m motywem w folklorze mongolskim) zawiera głębsze znaczenie symboliczne jako rekwizyt kontaktu z tamtym ś w i a t e m ? Skoro d o t k n ę l i ś m y symboliki pewnych niepozornych r e k w i z y t ó w w i ą ­ żących się ze śmiercią to zaprezentujemy teraz ciąg perypetii, jaki z a - �293 PODAROWAC-ZNALE2C-ZGUBIC-ZBŁĄDZIC rysowuje s i ę przy analizie takich w ł a ś n i e przedmiotów. D l a uproszcze­ nia przyjmijmy, iż punktem w y j ś c i a jest grzebień; w istocie w tej sa­ mej roli p o j a w i a ć się będą, jak zobaczymy, różne podobne d o ń przedmio­ ty. W wielu systemach wierzeniowych pojawia się on jako akcesorium pochówku. W tradycyjnej kulturze wiejskiej b y w a ł składany do trumny obok kilku innych osobistych rzeczy zmarłego. Trudno tu na początek dopatrywać się tej roli symbolicznej, jaką ten sam przedmiot pełni np. w p o c h ó w k u t y b e t a ń s k i m , a mianowicie funkcji apotropaicznych. Oto w tybetańskiej ceremonii w y s y ł a n i a duszy zmarłego na tamten ś w i a t (sanglion), przeprowadzanej przez czarownika-szamana zaraz po pogrze­ bie, zaopatruje się duszę w środki magiczne, m a j ą c e ochronić ją przed demonami, zagrażającymi jej w drodze do krainy p r z o d k ó w Rum-lyang. Są tu m. in. szczotka i grzebień, które rzucone przez duszę za siebie za­ mienią się w zaporę, zagradzającą drogę z ł y m duchom . 9 Można przypuszczać, że takie w ł a ś n i e rozumienie symboliki przed­ m i o t ó w typu grzebienia legło u podstaw wykorzystania tego motywu w licznych bajkach i podaniach. Badający historyczno-etnograficzne (ob­ r z ę d o w e i wierzeniowe) źródła baśni magicznej W. Propp stwierdził, iż motyw grzebienia zamieniającego się w łańcuch gór w ucieczce przed złymi duchami r o z u m i e ć n a l e ż y jako wyraz idei nieprzekraczalności — czy raczej trudności w pokonaniu granicy m i ę d z y tym a tamtym ś w i a ­ tem . Z a przykład m o ż e służyć znane podanie o k r ó l o w e j Kindze, która w ucieczce przed Tatarami rzuciła za siebie grzebień i wstążkę, z czego p o w s t a ł y Pieniny i Dunajec. Mamy tu w y r a ź n i e do czynienia z transfor­ macją schematu „ucieczki z tamtego świata". Pojawia się tu przecież nie tylko „ten sam grzebień' ale i to samo demoniczne zagrożenie; w średnio­ wiecznej Europie Tatarzy traktowani są o c z y w i ś c i e jako przybysze z T a r taru, czemu daje wyraz nie tylko ludowa etymologia, ale i oficjalna pisownia (w j ę z y k u angielskim forma the Tartars utrzymuje się do X I X wieku). Co zaś tyczy s i ę postaci samej bohaterki, to należałoby zastanowić się, czy pierwotnie nie spełniała ona bardziej heroicznej roli zanim h i ­ storia nie skazała jej na niefortunną ucieczkę. „Legenda jest mitem, który po drodze zahaczył o jakieś miejsce lub fakt historyczny" —• powiada G . van der L e e u w . U z u p e ł n i j m y to stwierdzenie: pech chciał, iż w tym wypadku mit zaczepił o okoliczności dziejowe n i e p o m y ś l n e , co sprawiło, iż w legendzie akcent pada na moment klęski, ucieczki. B y ć m o ż e jednak ucieczkę przed demonami p r z y b y w a j ą c y m i z tamtego ś w i a 1 0 1 1 9 M . H e r m a n n s , Schamanen-Pseudoschamanen, vergleichen.de Studie religióser Urphanomene, Erloser und Hettbringer. Eine Teil I I : Pseudo-Schamanen, Wiesba­ d e n 1970, s. 90. 1 0 W. P r o p p , 1 1 V a n der L e e u w , op. cit, s. 458. Istoriczeskije korni wołszebnoj skazki, M o s k w a — L e n i n g r a d 1949. �294 J E R Z Y S. WASILEWSKI ta poprzedzała — zgodnie z p e ł n y m schematem mitologicznym — jakaś triumfalna, heroiczna przeciw nim wyprawa? Nie chcąc bynajmniej pochopnie s u g e r o w a ć parabeli m i ę d z y postacią błogosławionej K i n g i a herosami d o k o n u j ą c y m i zstąpienia do p i e k i e ł (wy­ starczy, ż e sam motyw ucieczki jest w obu wypadkach jednakowo ujmowa­ ny) przedstawmy raczej topos w y p r a w y bohatera do k r a i n y śmierci na podstawie mongolskiego m a t e r i a ł u wierzeniowego, p a m i ę t a j ą c zarazem stale o „ m o t y w i e grzebienia". Taką b o h a t e r s k ą postacią jest B a l d a n - L c h a m , w y o b r a ż a n y na lamajskich ikonach jako b ó s t w o g r o ź n e z czarną t w a r z ą i mieczem w dłoni, galopujące na mule; z w i e r z ę ma umieszczone na zadzie trzecie oko. Z boku zwisa poczwarny z e w ł o k ludzki, do siodła przytroczony jest t e ż jakiś pręt z zaznaczonymi z ę b a m i czy nacięciami. Wśród T o r g u t ó w rozpowszechnione jest podanie wierzeniowe, opowia­ dające o tym jak Baldan-Lcham w y p r a w i ł się do krainy d e m o n ó w — mangasyn oron — aby je pokonać; podanie stanowi zarazem w y j a ś n i e ­ nie dla odprawianego co roku „na tę pamiątkę" obrzędu rozbijania kości, który zostanie opisany dalej. O p o w i e ś ć relacjonowana w r ó ż n y c h wer­ sjach zaczyna się od stwierdzenia, iż pewnego razu w ś r ó d ł a m ó w zapa­ n o w a ł o podniecenie, albowiem dotarła do nich w i a d o m o ś ć , ż e w krainie d e m o n ó w odbędzie się ślub syna chana mangusów z córką chana szulmasów (obie nazwy oznaczają kategorie z ł y c h duchów). Ze z w i ą z k u tego ma się narodzić syn, b ę d ą c y zagrożeniem dla życia na ziemi. B ó s t w o Baldan-Lcham przybrało postać pięknej dziewczyny (albo w r ę c z p o d s z y ł o się pod narzeczoną) i poślubiło owego mangusa. W pewien czas potem, trzydziestego dnia grudnia urodziło się z tego z w i ą z k u d z i e c k o - p o t w ó r z jednym okiem na środku czoła. W tym miejscu r ó ż n e warianty opo­ w i e ś c i rozchodzą się znacznie w szczegółach. R e k a p i t u l u j ą c : wszystkie demony p r z y b y ł y wtedy w gościnę, u p i ł y się i zostały pokonane przez Baldan-Lchama (czasem też dzięki pomocy i n t e r w e n i u j ą c y c h b u r c h a n ó w , które u w a l n i a j ą go z ż e l a z n y c h pęt, w jakie został zakuty). Baldan-Lcham rozbija mangusowi kość udową, zabija t e ż potworne dziecko; jego trupa przytracza do siodła, a rozlaną przy tym k r e w musi w y p i ć , inaczej bowiem skazi ona z i e m i ę — od tego też sam czernieje. K i e d y na swym wierzchowcu ucieka na ziemię, goni go pozostała przy ż y c i u zła starucha. Dotarłszy do brzegu morza Korwin dalaj przeskakuje ponad cieśniną, starucha zaś rzuca za nim z ę b a t y m przedmiotem z żelaza, s ł u ż ą c y m do obróbki skóry — chedreg; trafia nim Baldan-Lchama w czoło, rumaka zaś w zad. W tych miejscach p o j a w i ą się im oczy, w y o b r a ż a n e na ikonach podobnie jak grzebieniopodobny oręż staruchy, oraz inne rekwizyty akcji. O b r z ę d o w e u p a m i ę t n i e n i e owej historii stanowi torgucki obyczaj rozbijania wieczorem 29 albo 30 grudnia w o ł o w e j , rzadziej zaś baraniej kości udowej. Odbywa się on w jurcie w obecności wszystkich c z ł o n k ó w rodziny, którzy współuczestniczą w obrzędzie, odpowiadając c h ó r e m na pytania rozbijającego siekierą kość gospodarza, a potem zjadając wydo- �295 PODAROWAC-ZNAbEZĆ-ZGUBIC-ZBŁĄDZIC byty z niej szpik. Gospodarz woła: „ D w u d z i e s t y d z i e w i ą t y , s ł u c h a j ! M y j ę nogę muła, rozbijam n o g ę mangusa"! — Chorin jusun, sons! Lusyn chol ugaadż, mangasyn czomog cochidż bajnal na co obecni odpowiadają: s ł y ­ szeliśmy! — sonslool Inny tekst zawołania, krótszy: „czy słyszeliście, ż e dziś trzydziesty?" giiczin, guczin, sonsow uul powtarzany trzykrotnie dawał okazję do zastosowania typowych o b r z ę d o w y c h retradycji — o p ó ź ­ nień pointy. Oto dwa razy odpowiadano „nie" (i wtedy gospodarz u d e r z a ł lekko), za trzecim razem dopiero wołając „tak", po czym n a s t ę p o w a ł o rozbicie kości. Mogło to b y ć wreszcie pytanie, jak rozbijać kość, w z d ł u ż czy w poprzek, na co dwukrotnie odpowiadano celowo n i e p r a w i d ł o w o , by za trzecim razem o d p o w i e d z i e ć poprawnie („wzdłuż"). Przytaczam wszy­ stkie szczegóły dotyczące rozbijania kości udowej aby unaocznić, jak sil­ nie wiążą się w tym obrzędzie lamajskie treści religijne z elementami ro­ dzimymi, t w o r z ą c w sumie amalgamat trudno poddający się analizie ge­ netycznej. Lamaizm w n i ó s ł d o ń chyba nie tylko p o d b u d o w ę ideologicz­ ną w postaci historii Baldan-Lchama. W p ł y w ó w t y b e t a ń s k i c h m o ż n a do­ patrywać s i ę przecieeż w samym zastosowaniu kości w o ł u ; zwierzę to nie jest poza tą okazją w ogóle wykorzystywane do c e l ó w rytualnych, albo^wiem w kulturze mongolskich pasterzy „ z w i e r z ę c i e m symbolicznym" jest w y ł ą c z n i e owca. Wydaje się również, iż obrzęd ten b y ł ze szczególną predylekcją wykonywany przez ł a m ó w w klasztorach, choć relacje informa­ torów nie są tu wolne od sprzeczności. Z drugiej strony wolno doszuki­ wać się treści archaicznych — co zresztą nie musi automatycznie zna­ czyć „autochtonicznych" — w symbolice szpiku, traktowanego przez pa­ sterzy jako symbol długowieczności („szpik nie wysycha przez 1000 lat"), stąd też prawdopodobnie kojarzonego z przodkami. P o n i e w a ż do rozstrzyg­ nięcia tych kwestii brak jeszcze podstaw m a t e r i a ł o w y c h p o p r z e s t a ń m y na zaakcentowaniu synkretycznego charakteru opisanego p o w y ż e j rytua­ łu, nie w y r o k u j ą c w kwestii proporcji p o m i ę d z y elementami rodzimymi, mongolskimi a n a p ł y w o w y m i , lamajsko-tybetańskimi. Skądinąd t ę s a m ą dwoistość odnajdziemy r ó w n i e ż w m o t y w u j ą c y m obrzęd podaniu. Oprócz s z c z e g ó ł ó w typowych dla wyspekulowanej l a majskiej m y ś l i religijnej są tu cechy znamienne dla m y ś l e n i a ludowego, „oddolnego". Te ostatnie w i d a ć nawet w kompozycji i wymowie przeka­ zu. Z torguckich relacji p o z n a l i ś m y wizerunek Baldan-Lchama jako bo­ hatera na skalę eposu, który dokonuje czynu heroicznego. Trzeba jednak pamiętać, że w kanonicznej w y k ł a d n i t y b e t a ń s k i e j d'Pal-Ldan Lha-mo to b ó s t w o żeńskie, bogini śmierci, żona w ł a d c y śmierci, Y a m y . Na zde­ cydowanie oddolny w k ł a d w y g l ą d a epizod o zranieniu nogi konia przez złą staruchę przy opuszczaniu krainy d e m o n ó w — co w gruncie rzeczy jest starym motywem -kulawości jako skutku pobytu w podziemiach. 1 2 1 2 A . G r u n w e d e l , Mythologie L e i p z i g 1900, s. 175. des Buddhismus in Tibet und der Mongolei, �296 J E R Z Y S. WASILEWSKI Także przedmiot, k t ó r y m zadane zostają owe rany — z ę b a t e żelazo — należy chyba do grupy „grzebieni", jakie m y ś l magiczna umieszcza jak w i d z i e l i ś m y na granicy m i ę d z y tym a tamtym ś w i a t e m . W tym miejscu krótka dygresja: k o m e n t u j ą c losy p r z e k s z t a ł c e ń w ą t ­ k ó w biblijnych, które zamieniają się niekiedy we w ł a s n ą odwrotność, A. Sandauer o d w o ł u j e się do zasady: „ J e m u ukradli zegarek czy też on ukradł zegarek, w k a ż d y m razie coś tam b y ł o z zegarkiem" . Podobny mechanizm ujawnia się chyba w historii Baldan-Lchama! to co gdzie in­ dziej jest grzebieniem w rękach bohatera, tu przechodzi do rąk jego przeciwnika; w k a ż d y m razie pojawia się w tym samym miejscu — na granicy d w ó c h ś w i a t ó w . 1 3 Można chyba pokusić się o znalezienie rodowodu historii ciśnięcia w Baldan-Lchama z ę b a t y m narzędziem; jest nim wielki epos T y b e t a ń c z y ków, M o n g o ł ó w i B u r i a t ó w — Geseriada. Opisuje ona w y p r a w y do k r a i ­ ny d e m o n ó w podejmowane przez Gesera i jego s y n ó w , z których boha­ terowie powracali w triumfie, pokonawszy zło. Zbieżności z historią Baldan-Lchama są oczywiste: kiedy Geser pokonawszy demona — mangusa powraca na ziemię, spotyka na swej drodze kobietę „na źrebaku jasnorudym, z parcianym potnikiem, z drewnianym wielkim siodłem, z k n u tem s k ó r z a n y m z rękojeścią drewnianą, z j a s n o s i w ą g ł o w ą , z ostrą twa­ rzą, z jednym zębem, z bladą zębatką do wyrabiania skóry, d ł u g ą na tysiąc sążni" . Jest to najmłodsza córka mangusa, która urodziła się „po środku c i e ś n i n y wielkiego czarnego morza". Podobna postać pojawi się jeszcze raz na jego drodze: „długa i ruda baba, cienka jak osika, na chudym rudym koniu z jasnobiałą zębatką do wyrabiania skóry, długą na tysiąc sążni" . A za trzecim razem będzie to żona mangusa: „staru­ cha o bladej twarzy, z podbródkiem wielkim i ostrym. Z jednym wielkim okiem, z jednym z ę b e m , trzymała w rękach s w o j ą z ę b a t k ę do wyrabiania skóry, bladą, długą na tysiąc sążni" . Kobiety te rzucają swym orężem w bohatera, jemu jednak zawsze udaje się zasłonić i — w odróżnieniu od Baldan-Lchma nie odnosi żadnej rany. D o k ł a d n i e takie same spotka­ nia m a j ą też powtarzający heroiczne czyny ojca dwaj synowie Gesera: Oszor Bodgo i Churin Ałtaj . Postacie obu tych kobiet — córki, ż o n y i matki wielkiego mangusa — w y p o s a ż o n e są w atrybuty ś m i e r c i w spo­ s ó b upodobniający je zgoła do w i z e r u n k ó w naszej Kostuchy. Można po­ wiedzieć, że ostra zębatka pełni tam rolę analogiczną do kosy w rękach Śmierci. J a k j u ż wspomniano, podobny zębaty przedmiot w y o b r a ż a n y 1 4 1 5 1 6 17 1 3 A . S a n d a u e r , Bóg, Szatan, Mesjasz i...?, K r a k ó w 1977, s. 213. Abaj G e s e r - C h u b u n , Epopieja. Echirit-Bułagatiskij wariant, M . C h o m o n o w a , c z . I , U ł a n - U d e 1961, s. 115. 1 4 1 5 Tamże, s. 157. 1 6 Tamże, s. 195. 1 7 A b a j G e s e r - C h u b u n , cz. I I : Oszor s. 99, 113, 121-122, 179, 187. Bogdo i Churin Ałtaj, Ułan-Ude oprać. 1964. �297 PODAROWAĆ-ZNALEŹC-ZGUBIĆ-ZBŁĄDZIC bywa w lamajskich ikonach, przedstawiających Baldan-Lchama. Paste­ rze interpretują go w ł a ś n i e jako znany im praktycznie chedreg. Czy jed­ nak m o ż l i w e jest by, przedmiot gospodarczego u ż y t k u trafił do wizerunku bóstwa? Zapoznanie się z t y b e t a ń s k ą ikonografią postaci bogini śmierci d'PalLdan Lha-mo przynosi zaskakująco odmienne rozwiązanie. Ponacinany, karbowany pręt, noszący n a z w ę khram-sin (w s t a r o t y b e t a ń s k i m khram — wrąb, nacięcie, znak) w i ą ż e się oto z ideą zaznaczania długu. A . Rona-Tas wywodzi go od p r ę t ó w - k a r b o w n i c , na k t ó r y c h zaznaczono p o w i n n o ś c i podatników we w c z e s n o ś r e d n i o w i e c z n y m T y b e c i e . Zgodnie z sugestią G. Tucciego wolno sądzić, iż w rękach bogini śmierci przedmiot ten musi wiązać się raczej z rachubą g r z e c h ó w z m a r ł e g o ; korzysta z niego Y a m a , mąż bogini L h a - m o jako w ł a d c a u m a r ł y c h , Gśin-rje, ocenia swych podsądnych, gdy p o j a w i ą się przed jego obliczem. Jedna z trzech wersji T y ­ betańskiej K s i ę g i U m a r ł y c h Bar-do-thos-grol m ó w i , iż Y a m a ocenia grzechy w y w o ł u j ą c ich obraz w ł a ś n i e z pręta khram-sin; dwie pozostałe wspominają natomiast o lustrze, które odbija postępki u m a r ł y c h . 18 1 9 Wynalazek pisma — V I I wiek — położył natychmiastowy kres stoso­ waniu karbownicy w ż y c i u ekonomicznym Tybetu, gdzie khram-sin prze­ staje b y ć stosowany już w p o ł o w i e V I I I wieku. T r w a natomiast p a m i ę ć o nim jako akcesorium symbolicznym i tradycja umieszczania go na w i ­ zerunkach bogini Lha-mo, choć jak w i d z i e l i ś m y rozumienie jego pierwot­ nego znaczenia całkowicie już się zatarło. P o w y ż s z y w y w ó d s t a n o w i ł b y co n a j w y ż e j ' p r z y c z y n e k do kewstii funk­ cjonowania m e c h a n i z m ó w przekazu, zmiany, dokonującej się w kulturze przez niezrozumienie, zapomnienie, ciąg „ t w ó r c z y c h omyłek", z jakich składa się historia kultury, gdyby nie pewne skojarzenie, które przenosi problem rekwizytu symbolicznego na szerszą scenę. Oto w polskiej lite­ raturze etnograficznej opisany został przedmiot ściśle odpowiadający ty­ betańskiej karbownicy. S ą to tzw. „ w r ę b y " — k i l k u d z i e s i ę c i o c e n t y m e t r o we drewienko nacięte w 9 z ę b ó w z zaznaczoną r ę k o j e ś c i ą . Przedmiot ten p o s y ł a n y b y ł na wsi lubelskiej s c h y ł k u X I X wieku jako znak śmierci któregoś z m i e s z k a ń c ó w . Przenoszono go od chaty do chaty kładąc na kominie ze s ł o w a m i „namta wręby". Można dodać, że tradycja wiejska notuje w y s t ę p o w a n i e w tej roli także takich przedmiotów, jak wianek świętojański, p ę c z e k lebiody, wreszcie krzyżyk czy ś w i ę t y obrazek. Nie­ kiedy określany b y ł kierunek ruchu przedmiotu — jego przekazywanie powinno się o d b y w a ć w kierunku pod słońce, podczas gdy wszystkie i n ­ ne zawiadomienia, które obiegały w i e ś (np. kula sołtysa) obnoszono zgod­ nie z ruchem słońca. Pośród p o w y ż s z y c h p r z e d m i o t ó w „ w r ę b y " w y d a j ą 20 1 8 Lha-mo, A. R ó n a - T a s , Tally-Stick and Divination-Dice " A c t a O r i e n t a l i a " , t. 6: 1956, s. 163-166. in the i ' G . T u с с i , Tibetan Painted Scrolls, v o l . I I , R o m a 1949. M . R . W i t a n o w s k i , Kula — poszukiwania, „Wisła", 2 0 Inconography t. 10: 1896, of s. 598. �298 J E R Z Y S. WASILEWSKI się m i e ć zdecydowanie archaiczny charakter. Przemawia za tym j u ż sama nazwa, co do swej genezy prasłowiańska (w odróżnieniu od późnego, ger­ m a ń s k i e g o pochodzenia s ł o w a „ k a r b y " ) . S. Ciszewski w swej rozpra­ wie o sposobach zaznaczania przez nacinanie zestawia w r ę b y z „karbo­ wanymi listami plemion prymitywnych", w k t ó r y c h zapisywane b y ł y konkretne informacje liczbowe; nie zadaje jednak pytania o znaczenie tych nacięć . Sądzę, iż na pytanie to trudno b y ł o b y o d p o w i e d z i e ć ( z w a ż y w s z y sporadyczność przekazu o „wrębach"), gdyby nie odległa analogia do t y b e t a ń s k i e g o „rejestru g r z e c h ó w " w rękach b ó s t w a śmierci. Nie w y j a ś n i a nam ona wprawdzie, jak przedmiot ó w f u n k c j o n o w a ł pierwotnie (a w i ę c czy np. u ż y w a n y b y ł przy pogrzebie; stosowanie go tylko w roli zawia­ domienia wydaje się m i e ć bardzo „ p r z e ż y t k o w y " charakter), pozwala jed­ nak w przybliżeniu zrozumieć jego s e m a n t y k ę . Mimo całej o d m i e n n o ś c i obu s y s t e m ó w wierzeniowych — polskiego i t y b e t a ń s k i e g o — w obu po­ jawia się (i to przecież chyba nie na drodze zapożyczeń) identyczny rek­ wizyt symboliczny. Jeszcze raz utwierdza to nas w przekonaniu o uniwer­ salności n i e k t ó r y c h głęboko ukrytych treści archaicznych ś w i a t o p o g l ą d ó w , a zarazem o perspektywie b a d a ń p o r ó w n a w c z y c h w zakresie kultury du­ chowej, n i e w ą t p l i w i e bardzo ryzykownych, lecz zarazem m o g ą c y c h przy­ nosić nowe problemy i nowe ich tłumaczenia. 21 2 2 Jerzy Sławomir Wasilewski GIVING Some — FINDING — LOOSING — categories of the s y m b o l i c w i t h the BLUNDERING language opposition L i f e versus connected Death S u m m a r y This article presents s e v e r a l concepts used i n the d i t i o n a l M o n g o l i a n c u l t u r e for the t a s k of m o d e l l i n g to organize ritual contacts (Mong. nardzow — narburuu) have Life In the structural-semiotic a n d space led to the conclusion i n beliefs a n d approach, rites represented tra­ have that by t w o by the death a n d n e g a t i o n s of of "this" a n d "other" w o r l d / c o r r e s p o n d i n g vs D e a t h a r e m o d e l l e d of i n the s y m b o l i c of c i r c u l a r m o ­ a r e v e r s e of life is m a r k e d i n r i t u a l s b y s e v e r a l i n v e r s i o n s normal behaviour. Images language w i t h it. T h e b a s i c categories of t i m e a l r e a d y been a n a l y s e d b y the a u t h o r . T h e studies vement symbolic a n i m a g e of "other w o r l d " a n d sets of to opposition binary author of as the this concepts. article, these categories c o m p r i s e a u n i v e r s a l c o m p l e x of b i n a r y oppositions — a catalogue of elements w h i c h create a n a r c h a i c image of the w o r l d , dichotomized into "this" w o r l d a n d a l l w h i c h is b e y o n d — i.e. the l a n d of death. T h i s i n c l u d e s b i n a r y c o n - 2 1 K. M o s z y ń s k i , Kultura ludowa Słowian, t. I I : Kultura duchowa, W a r s z a w a 1968, s. 902. 2 2 S . C i s z e w s k i , Prace etnologiczne, t. I I I , W a r s z a w a 1930, s. 146. cz. I I * �299 PODAROWAC-ZNALEZĆ-ZGUBIC-ZBŁĄDZIC cepts of space numbers classifications (even-odd). There (up-down, are also right-left, less f r o n t - b a c k ) , time, abstract notions movement, reflecting biological aspects of life: p r o c r e a t i o n us i n f e c u n d i t y , s e x a n d p h y s i o l o g i c a l f u n c t i o n s xuality, prohibition organism Notions as of eating, sex and speech, physiological laughter are c o n c e r n i n g p s y c h i c a l functions The concepts metonimies mentioned of d e a t h (funeral r i t e s ) but i n the a r e , of in almost opposite fasting, d e s t r u c t i o n , m a t t e r vs course, u s e d not magic acts vs Death often metaphors w i t h death which are a u n i v e r s a l c h a r a c t e r for man i n general, elements m a y be f o u n d a m o n g s y m b o l i c languages presents therefore — i n a d d i t i o n to the analogic use or itself addressed to those b e y o n d the r e a l m of h u m a n life. S i n c e the b a s i c opposition L i f e vs is of of silence. etc. S e v e r a l oppo­ i n contacts or religious ase- "anti-matter". which are only vs functions weaping, memory-forgetfullness "second" set, every to such a r e also i n c l u d e d i n b a s i c L i f e opposition: c o n s c i o u s n e s s - u n c o n s c i o u s n e s s , sition r e l a t e to the i d e a s : c r e a t i o n vs purity; further, of Death the same of v a r i o u s c u l t u r e s . T h e a u t h o r the M o n g o l i a n field m a t e r i a l — also Polish data, w h e n e v e r the s i m i l i a r i t i e s he detected a r e of a deep s t r u c t u r a l c h a r a c t e r . F a s t i n g — a p r o c e d u r e connected maism) a n d with funeral rites — The prohibition of meat w i t h religious is t h e consumption f i r s t of ceremonies analysed during funeral (Shamanism, L a - metonimies repasts and of in a death. defined period after the death of a f a m i l y m e m b e r w i t h the c l o s e l y connected prohibition of the bloodshed") k i l l i n g of a n i m a l s d u r i n g t h a t p e r i o d has b e n m o t i v a t e d ("prohibition of s p i l l i n g b y i n f o r m a n t s — i n a c c o r d a n c e w i t h the r e i n c a r n a t i o n —• w i t h the a p p r e h e n s i o n that the B u d d h i s t doctrine s o u l of the d e c e a s e d may of have entered t h e k i l l e d a n i m a l . A deeper s t r u c t u r e could be f o u n d b e n e a t h this s u p e r ­ f i c i a l e x p l a n a t i o n : the c o n s u m p t i o n of m e a t a n d the d e m o n s t r a t i o n of blood d u r i n g the k i l l i n g of a n a n i m a l w o u l d be a d e m o n s t r a t i o n of a "sign of life" (as for blood means life) — what death. T h e deeper generally just should not occur in the prevailing aura logic of e a c h r i t u a l l i e s i n the fact t h a t b y m e a n s of a of whole r a n g e of s y m b o l i c signs a n d i n m a n y codes the o c c u r e n c e of a n a t u r a l state (death in this case) is a c c e n t u a t e d . H e n c e , the r i t u a l i n v e r s i o n of o r d e r i n operation e v e r y day life (the c l o s i n g of y o u r t s h e l t e r i n g the deceased in i n s i d e i n the d i r e c t i o n "against the S u n " etc.), h e n c e t h e s u s p e n s i o n of l i f e g i v i n g f u n c t i o n (the p r o h i b i t i o n of p r o c r e a t i o n a n d of c e r t a i n w o r k s also i n Polish peasants culture in the days connected w i t h t h e p r e s e n c e of t h e souls of the dead). The author analyses extensively the Mongolian customary prohibition of lending a n d g e n e r a l l y of r e m o v i n g a n y objects f r o m t h e y o u r t w h e r e a death a f a m i l a r y m e m b e r o c c u r e d . T h e s a m e p r o h i b i t i o n applies after the f u l f i l l m e n t some L a m a i s t i c r i t u a l s , s u c h a s the c a l l i n g for p r o s p e r i t y dallaga sacrifice of sheep. gal tachich as w e l l as after s h a m a n i s t i c s e a n c e a n d a f t e r Motivations of prohibitions after the c a s t r a t i o n of s h e e p : "it opens the way awach, for explained each time by are of fire the c a s t r a t i o n informants "the w o u n d w i l l not close" a n d , a t the f u r t h e r ' expenses") the of same (e.g., time typical rationalizing interpretat­ ions depicting only the s u p e r f i c i a l m a g i c a l goal a n d sense of t h e p r o h i b i t i o n . T h i s seems to be a p a r a d o x — m a g i c s e r v e s h e r e as a r a t i o n a l i z a t i o n ; m a g i c a l t h i n k i n g w i t h its a s s o t i a t i o n - p r i n c i p l e e a s i l y constitutes the "opening of wounds" and the "opening" of a way a symbolic link for expenses. v e r y close to the i n f o r m a n t b e c a u s e of its i l l u s i v e u s e f u l l n e s s a n d Yet, the suggested deeper significance of the p r o h i b i t i o n lies between Magic is purposefullness. beneath the level of m a g i c a l e x p l a n a t i o n . A c c o r d i n g to the a u t h o r the p r o h i b i t i o n of l e n d i n g , g i v i n g etc. (Mong. ceertej) i s a n e x a c t e q u i v a l e n t of taboo, w h i c h m a y b e defined as t h e "bringing of the s t r e a m of life to a s t a n d s t i l l " ( G . v a n d e r L e e u w ) . This inter­ r u p t i o n is n e c e s s a r y i n conditions i n v o l v i n g contact w i t h d e a t h (funeral) a n d w i t h �300 J E R Z Y S. each of its m e t o n i m i e s WASILEWSKI (castration) as w e l l a s w i t h s p i r i t s of t h e d e a d ( s h a m a n i s t i c seance) or g e n e r a l l y w i t h the other w o r l d ( L a m a i s t i c s a c r i f i c e ) . T h e i d e a of gift is l i n k e d w i t h the idea of life, gift is "a q u a n t u m of life" a n d h e n c e i t s s y m b o l i c r o l e i n b i r t h a n d m a n y other r i t u a l s . T h e opposition a w a r e n e s s vs unconsciousness or, to be p r e c i s e , its second p a r t is, as c o m m o n l y k n o w n , g e n e r a l l y used for contacts w i t h the other w o r l d , to m e n t ­ i o n only other the extatic shamanistic practices. T h e author, however, realizations, concretized i n the oppositions: openly — s e c r e t l y . W i t h i n this context the idea of s o m e t h i n g f o u n d r e q u i r e s attention. T h e s e t w o notions, determined by the unconsciousness: they intentionally is i n t e r e s t e d — by lost a n d though opposite, b e l o n g are both independent from series the will. as s o m e t h i n g d e s p a t c h e d to other of f r o m the Hence, the a found t h i n g — as r e c e p t i o n similiar mythological role of some a n object economic activities, g a t h e r i n g of d r y d u n g i n M o n g o l i a or the g a t h e r i n g of m u s h r o o m s k l o r e , often und" — associated w i t h a t r i p to in Mongolian wedding songs, h e l l . H e n c e , the w o r d an euphemism or something to o n e A lost object m a y be t r e a t e d , therefore, i n beliefs world, and in chance the beyond. such as the in Polish fol­ oZdz-"something signifying a future fo­ child, w h o s o soul w i l l enter t h e y o u n g b r i d e f r o m the w o r l d b e y o n d . I t a p p e a r s i n same m e a n i n g "io h a v e p r o g e n y " also i n m a g i c a l a c t s of of a s h e e p - b o n e ś a n t , s y m b o l i s i n g the progeny, a game-type t h r o u g h the the (throwing r o o f r i n g of a yourt. I t is, therefore, quite l o g i c a l to t e r m the b u r i a l of a s m a l l c h i l d as a "loss" (Mong. chuuched gecichle). I t s s o u l s h o u l d r e a c h the other w o r l d as soon a s possible and r e t u r n to e a r t h as t h e n e x t c h i l d i n the s a m e f a m i l y . F o r s u c h a b u r i a l a r i d e r s t r a p s t h e body of the dead c h i l d , s e w n into a l e a t h e r bag, i n t e n t i o n a l l y c a r e l e s s l y to the saddle, t h e n r i d e s at a gallop to u n i n h a b i t e d a r e a s , cewer gadzar, obviously r e p r e s e n t i n g the " w o r l d beyond", dodges a n d s t r a y s u n t i l t h e b a g b e c o m e s u n s t r a p ­ p e d a n d is lost, w i t h o u t the r i d e r ' s k n o w l e d g e . T h e motif of s t r a y i n g , b l u n d e r i n g , w h i c h a p p e a r s h e r e , e x p r e s s e s suspending one's consciousness, a n d at t h e s a m e time creates a turbulent time-space indispensable for a contact w i t h the the i d e a of other world a n i m p r e s s i o n of the l a n d of d e a t h a s a p l a c e structure. A s the comparative analysis has shown, of this a i m l e s s r i d i n g is the m a n n e r of t r a v e l l i n g i n t h e other w o r l d , k n o w n f r o m tales of heroes d e s c e n d i n g h e l l a n d the souls of t h e d e a d b l u n d e r i n g i n the u n d e r g r o u n d . Notions, mistake), such as madness, aimless wandering, madmen or errors stragglers (even (in in Polish the meaning one word, of a simple homologue b l u n d e r i n g , cf. G e r m , i r r e n , I r r t u m ) a r e a s s o c i a t e d w i t h the b e l o n g i n g to the of other world. F i n a l l y , the author analyses the s y m b o l i c of c o m b on the the t w o w o r l d s . D e n t i c u l a t e d objects a p p e a r i n m a n y f o l k l o r e boundary systems between in various r e l a t i o n s r e f e r r i n g to the heroes r o a d to h e l l . S t o r i e s told b y M o n g o l i a n shepherds r e f e r r i n g to B a l d a n - l c h a m , a L a m a i s t i c deity, w h o m o v e d a g a i n s t demons, include t h e motif of a d e n t i c u l a t e d object for t a n n i n g hides, t h r o w n b y a w i t c h a t a p e r sued hero. T h i s motif, p r o b a b l y t a k e n f r o m the epos of G e s e r h a s for t h e infor­ m a n t s a n a p p a r e n t s u b s t a n t i a t i o n i n i c o n o g r a p h y — L a m a i s t i c i c o n s p r e s e n t this diety with a s i m i l i a r object, namely with a tally-stick. This latter has, anyway (as T u c c i a n d R ó n a - T a s h a v e proved) a quite different m e a n i n g of a "register of s i n s " of a m a n p a s i n g to the o t h e r w o r l d . T h e a u t h o r is i n t e r e s t e d not o n l y i n the c h a n i s m s of transforming this image and ascribing other meanings to me­ it. I t is s u r p r i s i n g , t h a t a n i d e n t i c a l object, — a n o t c h e d p i e c e of w o o d — a p p e a r s d u r i n g traditional funeral rites in Polish peasant c u l t u r e — as a s i g n n o t i f y i n g meone's d e a t h ; this fact seems to s u p p o r t the a u t h o r s d e e p l y on held conviction c e r t a i n e l e m e n t s of t h e a r c h a i c i m a g e of t h e w o r l d a r e u n i v e r s a l . so­ that �301 PODAROWAC-ZNALEŻĆ-ZGUBIC-ZBŁĄDZIĆ Ежи С л а з о м и р Василевски ПОДАРИТЬ - НАЙТИ - ПОТЕРЯТЬ - ЗАБЛУДИТЬСЯ Н е к о т о р ы е категории символического языка, связанные с п р о т и в о п о л о ж н о с т ь ю жизнь — смерть Резюме Цель статьи — представить несколько понятий, к о т о р ы е на с и м в о л и ч е с к о м языке тра­ ди ц и о н н о й м о н г о л ь с к о й культуры п р и м е н я ю т с я для м о д е л и р о в а н и я о б р а з а „ т о г о м и р а " и для организации ритуального о б щ е н и я с н и м . Основные категории, касающиеся в р е м е н и и пространства, анализировались а в т о р о м у ж е раньше. Изучение с и м в о л и к и вращатель­ ного движения (монг. нардзов — нарбуруу) п р и в о д и т к з а к л ю ч е н и ю , что с м е р т ь как п р о т и ­ воположность ж и з н и обоз начается в ритуалах р я д о м инверсий и о т р и ц а н и й видов н о р м а л ь ­ ного поведения. О б р а з ы „ э т о г о " и „ т о г о " м и р а ( с о о т в е т с т в у ю щ и е п р о т и в о п о л о ж н о с т и жизнь — смерть) м о д е л и р у ю т с я в верованиях и о б р я д а х п о с р е д с т в о м членов д и х о т о м и ч е с ­ ки сопоставленных пар понятий; в структурно-семиотической трактовке, д а в а е м о й з д е с ь автором, э т и категории о б р а з у ю т у н и в е р с а л ь н ы й н а б о р бинарных п р о т и в о п о л о ж н о с т е й — каталог кирпичиков, и з к о т о р ы х с т р о и т с я архаическая картина м и р а , д и х о т о м и з о в а н н а я на „ э т о т с в е т " и все, что н а х о д и т с я вне его, т. е. царство с м е р т и . Здесь принадлежат э л е м е н ­ тарные смысловые пары классификации пространства (верх-низ, право-лево, перед-зад), времени, движения, числа (чет-нечет). Есть также и м е н е е отвлеченные понятия, в ы р а ж а ю щ и е биологические аспекты ж и з н и и с м е р т и : о п л о д о т в о р е н и е — б е с п л о д и е , секс и ф и з и о л о г и ­ ческие отправления — асексуальность, з а п р е т секса и физиологическая „чистота", ф у н к ц и и организма, как напр. е д а , речь, см ех, противопоставленные посту, плачу, м о л ч а н и ю . Н а б а з и с н у ю п р о т и в о п о л о ж н о с т ь жизнь-смерть наслаиваются также понятия, психологических функций (действительность — с о н , касающиеся неведение — с о з н а н и е , память — з а б ­ вение и др.). Ц е л ы й ряд п р о т и в о п о л о ж н о с т е й связан с категориями с о з и д а н и е — разру­ шение, бытие — небытие. К о н е ч н о , названные во в т о р о м ряду (смерти) понятия, являющиесячасто ее м е т а ф о р а м и и л и м е т о н и м и я м и , н а х о д я т с в о и конкретизации в о б р я д а х и в е р о ­ ваниях; о н и у п о т р е б л я ю т с я не только д л я о б щ е н и я с с а м о й с м е р т ь ю (в п о г р е б а л ь н о м о б р я д е ) , н о и в почти к а ж д о м магическом или р е л и г и о з н о м действии, адресаты к о т о р о г о находятся ведь вне сферы человеческой ж и з н и . Так как исходная опозиция ж и з н ь — смерть и м е е т у н и ­ версальный характер, т о и з э т о г о следует аналогическое использование тех ж е э л е м е н т о в в символических языках разных культур. П о э т о м у параллельно с м о н г о л ь с к и м м а т е р и а л о м автор представляет и польский м а т е р и а л — т а м , г д е с х о д с т в о и м е е т глубокий структурный характер. П е р в о й и з а н а л и з у е м ы х м е т о н и м и й с м е р т и является пост, известный как в связи с ре­ л и г и о з н ы м и ц е р е м о н и я м и ( ш а м а н и з м , л а м а и з м ) , так и в п о г р е б а л ь н о м о б р я д е . Запрет п о ­ треблять м я с о в п о м и н к и и в течение о п р е д е л е н н о г о времени п о с л е с м е р т и д о м о ч а д ц а , а в м е ­ сте с т е м и с о п р о в о ж д а ю щ и й е г о запрет убивать животных в э т о время (запрет совершать кровопролития) м о т и в и р у ю т с я и н ф о р м а т о р а м и — согласно с б у д д и й с к о й д о к т р и н о й о п е р е ­ в о п л о щ е н и и — о п а с е н и е м , что д у ш а у с о п ш е г о м о г л а у ж е перевоплотится в у б и в а е м о е ж и ­ вотное. П о д у р о в н е м э т о г о п о в е р х н о с т н о г о объяснения кроется б о л е е глубокая структура: п о т р е б л е н и е мяса, а п р е ж д е всего д е м о н с т р и р о в а н и е крови при у б о е ж и в о т н о г о означали бы „знак ж и з н и " , ч т о н е м о ж е т и м е т ь м е с т а п р и наличии состояния с м е р т и . Всякий ритуал как культурная реакция н а естественно в о з н и к ш е е состояние (в э т о м случае смерть) с о с т о и т в т о м , что р а з л и ч н ы м о б р а з о м в нескольких к о д а х выражается и подчеркивается знаками символического языка возникновение э т о г о естественного факта. О т с ю д а о б р я д о в ы е и н ­ версии о б я з ы в а ю щ е г о п о в с е д н е в н о порядка (закрывание ю р т ы с у м е р ш и м „ н а о б о р о т " , против Солнца и д р . ) , о т с ю д а и о т м е н а ж и в о т в о р н ы х действий ( о п л о д о т в о р е н и е , запрет выполнять некоторые р а б о т ы в д н и с з а у п о к о й н о й символикой в П о л ь ш е ) . �302 J E R Z Y S. WASILEWSKI Несколько ш и р е анализируется а в т о р о м запрет одалживать и в о о б щ е выносить какиел и б о п р е д м е т ы и з ю р т ы п о с л е с м е р т и д о м о ч а д ц а , о б я з ы в а ю щ и й п о с л е выполнения л а м а й с к о г о о б р я д а зазывания благополучия даллага авах, после ж е р т в о п р и н о ш е н и я о г н ю гал тахих, в ш а м а н с к о м сеансе п о с л е кастрации баранов и д р . Всякий раз мотивировка запрета и н ф о р м а т о р а м и (напр. п о с л е кастрации баранов: „не заживет р а н а " и з а о д н о ж е — „откры­ вается путь д а л ь н е й ш и м р а с х о д а м " ) есть типичное р а ц и о н а л и з и р у ю щ и е толкование, ука­ з ы в а ю щ е е на магическую цель и с м ы с л запрета. Н а л и ц о з д е с ь парадокс: м а г и я с л у ж и т ра­ ц и о н а л и з и р у ю щ е м у о б ъ я с н е н и ю ; магическое мышление, к о т о р о м у п р и с у щ а ассоциатив­ ность, легко установит символическую связь м е ж д у „ о т к р ы т и е м р а н ы " и „ о т к р ы т и е м " п у т и д л я р а с х о д о в . А м е ж д у т е м б о л е е глубокий с м ы с л запрета н а х о д и т с я н и ж е уровня магического толкования, с т о л ь б л и з к о г о и н ф о р м а т о р у в виду е г о ( и л л ю з о р н о й ) п р и г о д н о с т и и ц е л е с о о б р а з н о с т и . П о м н е н и ю автора, запрет одалживать, давать и т. д . (цеертей) явля­ ется т о ч н ы м эквивалентом т а б у и т а к и м о б р а з о м д е л о з д е с ь в „остановке течения ж и з н и " (Г. ван д е р Лееув). Э т а остановка н е о б х о д и м а в условиях контакта с о с м е р т ь ю (погребение), с к а ж д о й м е т о н и м и е й ее (кастрация) и с д у ш а м и у с о п ш и х (шаманский сеанс), а также с сакраль­ н ы м м и р о м в о о б щ е (ламайские жертвоприношения). И б о и д е я д а р а с о с в о е й с т о р о н ы с о ­ четается с и д е е й ж и з н и , о н — „ з а р я д ж и з н и " , о т с ю д а - т о и е г о символическая р о л ь в о б р я д а х , связанных с р о ж д е н и е м . Относительно п р о т и в о п о л о ж н о с т и сознание-неведение с л е д у е т о т м е т и т ь , ч т о ее в т о р о й член везде, как известно, используется д л я о б щ е н и я с о сверхчувственным м и р о м , взять х о т я б ы экстатические шаманские практики. А в т о р , о д н а к о , интересуется з д е с ь е е д р у г и м и в и д а м и выполнения, объяснениями конкретизованными в понятиях: н а м е р е н н о — случайно и л и явно — скрыто. В э т о м контексте заслуживает внимания и д е я п о т е р и и находки. О б а э т и понятия, х о т я о н и и п р о т и в о п о л о ж н ы , находятся совокупно в с е р и и , о п р е д е л я е м о й не­ в е д е н и е м : о б а о н и независимы о т участия в о л и . С т а л о быть, потеря м о ж е т считаться в ве­ рованиях отправлением чего-то в п о т у с т о р о н н и й м и р , находка ж е считается получением посылки оттуда. О т с ю д а п о д о б н а я мифологическая р о л ь таких, с о с т о я щ и х в поиске, хозяй­ ственных р а б о т , как заготовка с у х о г о навоза аргал в М о н г о л и и и с б о р г р и б о в в польской н а р о д н о й культуре, нередко сравниваемый с х о ж д е н и е м на т о т свет. О т с ю д а в монгольских свадебных песнях с л о в о олз (найденное) представляет с о б о й э в ф е м и з м , о з н а ч а ю щ и й буду­ щ е г о ребенка, душенка к о т о р о г о воплотится в н о в о б р а ч н у ю . В э т о м ж е значении о н о появля­ ется в магических п р и е м а х и г р о в о г о характера, цель к о т о р ы х разжиться п о т о м с т в о м (вы­ брасывание бараньей косточки шагай в верхний п р о е м ю р т ы ) . Итак, логично н а з ы в а ю т потерей (хуухед гечихле) п о х о р о н ы маленького ребенка, д у ш а к о т о р о г о д о л ж н а с к о р е й ш и м о б р а з о м залететь на т о т свет, чтобы вновь вернуться н а з е м л ю как с л е д у ю щ и й р е б е н о к в т о й ж е семье. Э т о т о б р я д выполнялся с л е д у ю щ и м о б р а з о м : конный всадник приторачивал з а ш и т о е в кожу т е л о ребенка к с е д л у нарочно н е аккуратно, п о с л е чего направлялся вскачь к местности, л и ш е н н о й с л е д о в человека (цэвэр газар), что п о всей вероятности является представлением т о г о света; т а м о н петлял и б л у ж д а л так д о л г о , пока м е ш о к н е отвязался сам, без ведома ездока. П о я в л я ю щ и й с я з д е с ь м о т и в б л у ж д а н и я выражает и д е ю приостановления сознания, что н е о б х о д и м о д л я вступления в о б щ е н и е с п о т у с т о р о н н и м м и р о м , а в м е с т е с т е м о н пре­ д а е т представление о царстве с м е р т и как м е с т е с н а р у ш е н н о й пространственно-временной структурой. Как показывает сравнительный анализ, б л у ж д а н и е — э т о с п о с о б путешество- вания п о т о м у свету, какой знали, н и с х о д я в п о д з е м е л ь е , г е р о и и д у ш и у с о п ш и х в различ­ ных религиозных системах. Такие понятия, как блуждание, з а б л у ж д е н и е ( д а ж е в значении обыкновенной ошибки), а д а л е е — помешательство, приблудившийся и п о м е ш а н н ы й связа­ н ы с п р и н а д л е ж н о с т ь ю к д р у г о м у свету. К концу статьи автор анализирует р о л ь г р е б н я как символической границы м е ж д у дву­ м я светами. Н е к и й зубчатый п р е д м е т появляется в разных фольклорных рассказах о х о ж ­ д е н и и героев в а д . Рассказы монгольских с к о т о в о д о в о л а м а й с к о м б о ж е с т в е Б а л д а н - Л х а м , в ы с т у п а ю щ е м против д е м о н о в , с о д е р ж а т м о т и в з у б ч а т о г о о р у д и я д л я выделки кожы, к о т о - �PODAROWAC-ZNALEZĆ-ZGUBIC-ZBŁĄDZIC рое бросает з а г е р о е м гонящаяся з а н и м ведьма. Э т о т м о т и в эпоса Гесершда 303 — взятый п о - в и д и м о м у и з — и м е е т свое кажущееся о б о с н о в а н и е в иконографии: ламайские иконы представляют э т о б о ж е с т в о с д л и н н ы м п р у т о м с з ар уб к ами , и м е ю щ и м , в п р о ч е м , как о т м е ­ чали у ж е Туччи и Р о н а - Т а ш , с о в е р ш е н н о д р у г о е значение „списка г р е х о в " человека, напра­ вляющегося на т о т свет. А в т о р а интересует н е только м е х а н и з м п р е о б р а з о в а н и я э т о г о и з о ­ бражения и приписывания е м у иных значений. Н е о ж и д а н н ы м также является факт наличия идентичного п р е д м е т а (куска дерева с з а р у б к а м и ) в рамках т р а д и ц и о н н о г о п о г р е б а л ь н о г о обряда в польских деревнях — как знака, с о о б щ а ю щ е г о о чьей-то с м е р т и — что п о з в о л я е т утвердиться в у б е ж д е н и и в универсальности некоторых глубоко скрытых архаических э л е ­ ментов м и р о о щ у щ е н и я . � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/6265f0e8ebb4098459da032457507d3a.jpg 53e80977e1e1cc3a0241a60df1c2fb50 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Podbaca z Olszy wychodzący z szałasu / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Brzegi Górne / Berehy Górne (woj. podkarpackie) Subject The topic of the resource strój regionalny ; odzież męska ; pasterstwo ; Bieszczady Description An account of the resource fotografia przedstawia mężczyznę w kapeluszu (podbaca z Olczy) wychodzącego z szałasu Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1960 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_34.39.X_T.1.B.3_01 baca Brzegi Górne dawniej Berehy Górne kapelusz koszula nakrycie głowy obuwie odzież odzież męska okolice Ustrzyk Dolnych spodnie strój strój regionalny https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/851279b53674bc0faa1664c2e275ad9e.jpg e8673212f8f7cb2e4e529ed46fc2b1f5 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Podcień budynku mieszkalnego / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Wabcz (woj. kujawsko-pomorskie) Subject The topic of the resource budownictwo wiejskie ; budynek mieszkalny ; Pomorze Description An account of the resource fotografia przedstawia podcień w budynku mieszkalnym Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1974 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_20.16.VI_K.5.14.3_01 budownictwo wiejskie budynek mieszkalny okolice Chełmna podcień Wabcz https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/006eed57ed00386929505806cf71cc5e.jpg bf7f07880631d148b4d2d259a51b9bd1 https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/68292b0ce939429f787c13e4a60e7b8d.jpg ebab1375701ad61ac2a2132b06f1e649 https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/192404da8fbf9ae77743c1a71d9df4d4.jpg a93a1bddb919166a2012a2d116a64a7b https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/5989d719a9fe6bc67ccd2e814689b5ae.jpg ee8ab73b16375a7f770512c3ecb3c7da https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/985e8af00b57f44261e7f94ebdb58325.jpg 224313d6d099377d0e2fc3d6bc6dba75 https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/f9bfe06ff86d5148bb42b636fcf1c2d7.jpg e259520c3f12fc3c58ee4f0eed5741e0 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Podczas wypasu owiec (cykl zdjęć) / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Brzegi Górne / Berehy Górne (woj. podkarpackie) Subject The topic of the resource hodowla zwierząt ; pasterstwo ; Bieszczady Description An account of the resource fotografie przedstawiają 6 różnych ujęć stada owiec podczas wypasu Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1960 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_34.39.X_T.1.F.1_01 PAE_FNK_34.39.X_T.1.F.2_01 PAE_FNK_34.39.X_T.1.F.3_01. PAE_FNK_34.39.X_S.1.D.4_01 PAE_FNK_34.39.X_S.1.D.6_01 PAE_FNK_34.39.X_S.1.D.5_01 Brzegi Górne dawniej Berehy Górne hodowla zwierząt okolice Ustrzyk Dolnych owce pasterstwo wypas zwierzęta gospodarskie https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/6c06684e1789cdd9b897e060e9308025.pdf 511988cf412a5ed71731420662ea0c6e Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3131 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1988 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2931 Title A name given to the resource Podhalański fenomen / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1988 t.42 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1988 t.42 z.1-2, s.9-16 Creator An entity primarily responsible for making the resource Reinfuss, Roman Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text I I . 1. D o m wykończony w 1985 r. M a r k a i J o l a n t y Peksów, Zakopane Roman Reinfuss PODHALAŃSKI FENOMEN Pisze się dużo i mówi, że k u l t u r a l u d o w a kończy się i ginio. — T o pewnie zospołowo stroje — prowokowałem gospodarza. Niektórzy twierdzą n a w e t , że już całkowicie zaginęła, że żywego — Bardzo przepraszam, bo po pierwsze nie są to stroje t y l k o f o l k l o r u już nie m a , żo pozostał j e d y n i o f o l k l o r y z m t o znaczy ubrania, a p o drugie wszystko jest moją prywatną własnością. sztucznie galwanizowana sceniczna n a m i a s t k a d l a zabawienia Po góralsku ubierają się Podhalanie również z o k a z j i ważnych bozsons, wydarzeń r o d z i n n y c h n p . n a wosela, ale nio t a k i e sztuczne d l a chociaż t r u d n o zaprzeczyć, żo są w Polsce okolice, gdzie a n i ceprów n a otwarcie Josieni Tatrzańskiej czy Sabałowych B a j a n , „ c e p r ó w " znudzonych cywilizacją. Jost t o oczywiście dawnego s t r o j u ludowego nie pamiętają, a n i zwyczajów czy obrzę­ t y l k o najprawdziwsze wesele, które n a P o d h a l u odprawiane jest dów po s t a r e m u nie odprawiają, a z dawnej t r a d y c j i weselnej joszcze z pełnym zachowaniem starego zwyczaju, z „ p y t a c a m i " pozostało jedynie stąd na k o n i a c h , którzy zapraszają gości, z „ b i a ł y m i " i „czarnymi" b i t k i między weselnikami. Są też okolice gdzie stare zwyczaje drużbami, gdzio nowożeńcy i wszyscy goście u b r a n i są w stroje obfite spożycie a l k o h o l u i wynikające zataiły t r a d y c y j n e , tańczą p o góralsku, p r z y góralskiej k a p o l i bez sakso­ się i zachowały potoncjalną moc odrodzenia się w nowej postaci. f o n u i p e r k u s j i . Takie wesele to nie jest w i d o w i s k o d l a obcych, i obrzędy n i o przeszły jeszczo do przoszłości ale raczej Bywają j e d n a k przykłady, żo t r a d y c y j n a k u l t u r a ludowa t y l k o uroczystość r o d z i n n a . Sprawił ją n p . w m a j u b r . A d a m a w t y m przede w s z y s t k i m f o l k l o r nio t y l k o nie zanikają, ale K u c h t a w B u k o w i n i o Tatrzańskiej g d y żenił swego syna. Orszak w p r o s t przeciwnie, zaczynają wchodzić w okres swoistego roz­ wosolny z k o n n y m i drużbami i sznurem dorożek obsiędzionych woju. gęsto przez mężczyzn w białych cuchach i k o b i e t y w k o l o r o w y c h T a k i m przykładem jest Podhale, a w szczególności jego część położona najbliżej T a t r , z Zakopanem i p a r u w s i a m i o k o l i c z n y m i . gorsetach zatarasował d r o g j z Poronina do Zakopanego gdyśmy jechali n a Josień Tatrzańską. T a m również urbanizacja poczyniła postępy. N a co dzień s t r o j u Obok wesel o d p r a w i a n y c h „ p o góralsku" odbywają się rów- ludowego prawio się nie w i d z i , czasem mignie przez Krupówki nioż wesoła „zwykło, po coporsku", alo „prawdziwo" i „honorne" góral w zniszczonych c y f r o w a n y c h p o r t k a c h i wypłowiałym n a jost t y l k o wesele „ p o góralsku". O t a k i m mówi się między s w o i m i rudo kapeluszu z m u s z u l k a m i , ale na święto, n a odpust w L u d z i - długo i z szacunkiem. m i o r z u , czy inną dużą uroczystość zjawia się nagło tłum górali w pełnoj krasie swego tradycyjnego s t r o j u , a nie jost to strój Bywają również pogrzeby „ p o góralsku". W t e d y k o n d u k t poprzodza chłopaczek w c y f r o w a n y c h p o r t k a c h i g u n i niosący „zespołowy" k u p o w a n y za państwowe, czy społeczne pieniądze krzyż, trumnę wiezie się na dra.biiiiastym wozie, zaprzęgniętym t y l k o własny, starannie przechowywany, w parę pięknych k o n i w bogatej uprzęży. Za trumną postępujo bo jest d r o g i . Bardzo drogi. Obocnio (początek września 1986) ubranio mężczyzny o d rodzina kapelusza z piórkiom po kierpce, z kożuszkiem, szerokim pasem wszyscy w odświętnych strojach góralskich. wraz z odprowadzającymi zmarłego uczestnikami, i cuchą kosztuje 375 tysięcy a, k o b i e t y (bez k o r a l i ) ćwierć m i l i o n a . W całej Polsce buduje się na wsi ..kamienice", które po naj­ K u p n o s t r o j u jest więc dużym w y d a t k i e m , kupują go przez większej części stanowią zakałę naszego k r a j o b r a z u . N a P o d h a l u parę l a t p o kawałku, ale go stale na P o d h a l u p r z y b y w a . Nio również budujo się wysokie, zwykło dwupiętrowe b u d y n k i m u ­ s t r o n i o d niego również młoda inteligencja podhalańska. W d o m u rowano. 7, krzyżowymi dachami n a k r y t y m i blachą l u b e t e r n i t e m . pewnego magistra-inżyniera., specjalisty od motorów spalinowych, R o m a n t y k szukający na wsi małych d r e w n i a n y c h domków p o d zastałem w p o k o j u , urządzonym góralskimi m e b l a m i , żerdkę strzechą l u b g o n t e m p o d powałą, przez którą przerzucone portki, wysokich gunia i serdak - były cyfrowane doznaje podmurówkach p r z y drodze z szoku patrząc na „ p a g o d y " n a kamiennych okrąglaków z Nowego T a r g u do Zakopanego. stojące Nie wchodząc 9 �półwieczu zaczęło się w Z a k o p a n e m i okolicy odradzać nowo m a l a r s t w o na szkle. Początkowo była to t y p o w a p r o d u k c j a „na wynos" ite> dla „ c e p r ó w " obecnie j e d n a k coraz częściej spotkać można pojedyncze obrazy czy n a w o t całe serio w mieszkaniach góralskich. Autorzy t y c h , pełnych u r o k u , m a l o w a n y c h na tę powracającą falę bez spocjalnego szybok patrzą o n t u z j a z m u . Pewnego r a z u odwiodziłom jednogo z zakopiańskich m a l a r z y obrazów n a szkle (oczywiście górala). Przoz okno zobaczyliśmy zbliżającą się typową rodzinną grupkę góralską. Szodł n a przodzio ojcioc w c y f r o w a n y c h p o r t k a c h , pół k r o k u za n i m m a t k a z dziesięcio­ letnim synkiem. —• Cholera! — mruknął gospodarz — z n o w u idą. —- N o to co, żo idą ? — A l e o n i idą po obrazy. — No to dobrze, przocio nie biorą za d a r m o . —• Cholerę t a m dobrze. Po znajomości trzoba sprzedać t a n i e j , a t a k i obcy to p r z y n a j m n i e j dobrze zapłaci. Narzeka się często n a młodzież wiejską, żo separuje się o d t r a d y c j i , że w s t y d z i się g w a r y , że eloktryczua, g i t a r a i d y s k o t e k a wyparła dawno m u z y k o w a n i e i tańce. N a P o d h a l u sprawa w y ­ gląda z n o w u inaczej. Góral podhalański nawet z wyższym w y ­ kształceniom jest w zasadzie dwujęzyczny. Z c e p r a m i r o z m a w i a potoczną polszczyzną, ale we własnym środowisku używa g w a r y . Jeżeli w mieszanym towarzystwie znajdzie się choćby dwóch górali, w rozmowio między sobą przechodzą n a gwarę. Z j a w i s k i e m niezwykle c h a r a k t e r y s t y c z n y m jest d y n a m i c z n y rozwój l i t e r a t u r y pisanej w gwarze podhalańskiej a szczególnie poezji, w której góral wyraża swój gorący stosunek do T a t r , rodzinnoj „dziedzi­ n y " , życia pastorskiego i t d . J e d n y m z l i c z n y c h przykładów togo rodzaju utworów jest wiersz A n d r z e j a Gąsienicy Makowskiogo napisany w czasio p o b y t u n a studiach w K r a k o w i o : Cy worce miylować cosi barzyj ? w ocenę estetyczną c/y architektoniczną togo budownictwa m u s i m y przyznać, żo prezentuje ono £wój własny, l o k a l n y s t y l , który powstał z budownictwa tradycyjnego (strome dachy, szczyty poprzecinano p o z i o m y m i okapami) bez p o m o c y „projek­ tów t y p o w y c h " n a przekór r e g i o n a l n y m b i u r o m planowania,. Dekorację zewnętrzną, budynków stanowi doskonała stolarka,, nawiązująca w formie do dawnego b u d o w n i c t w a (ozdobno taflo d r z w i często klepkowane) i bardzo piękne żelazne okucia (zawiasy, k l a m k i , k r a t y , b r a m y ogrodzeń) wykonane przez podhalańskich supormistrzów o d młota i kowadła. Część mieszkalna, którą użytkują właściciele wyposażona jest według najwyższogo standartu miejskiego, Japończyków, bo współcześni przyswajają sobie zacji ale równocześnie kultywują Podhalanio wszystkie z uporem przypominają zdobycze c y w i l i ­ swą tradycyjną kulturę. J a k długa i szoroka jest Polska wszędzie modernizujo się wnętrzo izby wiejskiej. K o g o t y l k o stać na t o w y r z u c a n a strych „staro g r a t y " i urządza mieszkanie meblami z „Emhade". D a w n i e j zaczynało się o d szafy trójdzielnej z l u s t r e m , dziś za­ domowiły się już cale k o m p l e t y m e b l i f a b r y c z n y c h z d y w a n a m i , f i r a n k a m i , kryształami i t p . Podhale już przeszło, a może raczoj przechodzi ten etap rozwoju, bo coraz częściej w n o w y c h góral­ skich domach, w pomieszczeniach użytkowanych przez właścicieli w i d z i się góralski" meble z białego drewna, zdobione snycerką duse se targać — s k r o n y cego ? B o zalubiylek sie w dziedzinie nasyj cniem do świata t e g o ! F t o odpowie ? — f t o sercu zelży ? coby koloć przestało ? F t o ten smutek w y t a r g o co w n i m łozy 7 Hej! nik! — nik! Bo t e n smutek zrodziyła miyłość góralsko k u h o l o m , g r a n i o m , lasom I jes je w m o j y j dusy i n i k j e j nie r u s y . N i k nie zgasi tego ognicka — co w a t r o m j e s ! Bo dziadek s t a r y dokłado p a t y c k i ! ozpoło j o m fest! I h o l n y j y j nie zduchnie — ba oznieci na m o i k kolegów na góralskie dzioci. H e j ! W o r c e miyłować Dziedziyne nasom, duse targać, płakać i cnić, bo bez n i y j ognicek — b y zgasnon! bo bez n i y j przestoł byś górolu zyć. D l a l u d z i z zewnątrz, nie z o r i e n t o w a n y c h w w a r u n k a c h lo­ k a l n y c h , pisanie w gwarzo wydaje się bozsonsowne i j a k o zja­ .według d a w n y c h wzorów. Przed I wojną, światową „niobie za­ wisko niozrozumiałe. Przed p a r u l a t y o d w i e d z i l i Zakopane kopiańskie" projektowane denci p o l o n i s t y k i z Poznania. Zaproszono i c h na „posiady", gdzie przez Witkiewicza-, Barabasza i in. stu­ kupowała zakopiańska i niezakopi.ińska inteligencja, częściowo podhalańscy poeci c z y t a l i swojo wierszo przoważnio pisano gwarą. ze szczorego uznania d l a góralszczyzny, częściowo d l a m o d y Poznaniacy b y l i t y m zaskoczeni i w d y s k u s j i k w e s t i o n o w a l i sens i snobizmu. Dziś stolarze góralscy robią meble według muzealnych u p r a w i a n i a twórczości litera,ckioj w języku m a r t w y m i niezrozu­ wzorów dla odbiorców z własnego środowiska. „Ceprzy" ich nie miałym. Poderwał się wówczas m g r Franciszek kupują gdyż są za. drogie, dzulorz, polonista i poeta góralski". urządzają n i m i swoje mieszkania górale. Za, góralskimi m e b l a m i wracają do góralskich obrazy n a szkle. Stave obiw/.y zniknęły już d^wno przez muzea, i p r y w a t n y c h zbieraczy, 10 I I Pytom ? domów wykupiono jednakowoż w o s t a t n i m Bachleda-Księ- — Co w y mówicie o m a r t w y m języku' A j a k i m j a mówię w d o m u z matką, ojcem, z rodzeństwem, z k o l e g a m i ! T o jest przecie nasz język macierzysty i powszedni. �I N i o wiem czy koledzy z Poznania, zostali p r z e k o n a n i do p r a w a obywatelstwa, gwary w l i t e r a t u r z e współczesnej, p e w n y m jest n a t o m i a s t , że wspomniany i n c y d e n t określił wyraźnie rolę gwa,ry w życiu dzisiejszego Podhala. N a ogól wieś polska obecnie ma,lo śpiewa a, z w i e j s k i m i m u ­ z y k a n t a m i w nioktórych regionach już jest t a k źle, żo cztero­ osobową kapelę dla zespołu folklorystycznego trzeba werbować z k i l k u okolicznych wsi, a często zastępować akordeonem. N a P o d h a l u mu/ykanlów nie b r a k u j o . W bieżącym r o k u (1986) na „Sabałowe B u j a n i a " w B u k o w i n i e Tatrzańskiej zgłosiło się do konkursu 34 solislów-instrumentalistów. Przeważnie byli to l\alliala,nio grający na, skrzypcach lid) „złóbcokach", prezentują­ cy pehni, skalę w i e k u od dzieci szkolnych po zaa,\va,nsowa,ną st a roić. W efekcie surowo i wymagające j u r y przyznało aż 12 pierwszycli nagród a, w t y m jedną, k i l k u l e t n i e m u chłopcu ze szkoły podstawowej. Uzdolnione muzycznie dzieci góralskie uczą się grania, u starszych, doskonałych mistrzów i zwykle po r o k u nauki potra,fią już nieźle zagrać samodzielnie. Na, P o d h a l u nie nałożą do rzadkości kapelo składające się z czterech grajków (prymista., d w a sekundy i basy), którzy w sumie nio przekraczają 00 lat życia. Grają pewnie, mają opanowany t r a d y c y j n y re­ port nar. il. Przykład Podhala skłonił mnie p r z e d l a t y do wystąpienia 2, 4. Murowańce w „stylu noogóralskini", Zakopane; z p r o j e k t e m k o n k u r s u „ D u ż y i mały", n a którym byłby nagra­ dzany m i s t r z uczący g r y na instrumencie i jego uczeń l u b też uczniowie. Poza, ,.Przeglądem kapel i instrumentalistów l u d o ­ w y c h " w K a z i m i e r z u nu,:ł Wisłą z p a r u i n n y m i p o m n i e j s z y m i i m p r e z a m i projekt w szerszej skali nie przyjął się. A szkoda! Na Podhalu iiju^a!cowanio młodzieży na sposób t r a d y c y j n y współistnieje* w sposób bezkonfliktowy z elektryczną gitarą i akordeonem. Młodzi Podhalanie podobnie j a k gdzio indziej korzystają z d y s k o t e k i , grają n a nowoczesnych i n s t r u m e n t a c h , ale obok tego zupełnie spontanicznie muzykują „po góralsku". Odwiodziłem kiedyś w Zakopanem przyjaciela — górala. Podczas r o z m o w y z sąsiedniej izby rozległ się g r u p o w y śpiow i zagrała klasyczna góralska k a p e l a : — Co to takiego — p y t a m gospodarza. — E nic specjalnego, po p r o s t u do córki przyszło parę kole­ żanek i kolegów żeby sobie pograć i pośpiować. -— Można do n i c h zaglądnąć ? — Dlaczego nio, chodźmy! W niewielkiej izbie siedziało na krzesłach czterech grajków w w i e k u nieprzekraczającym 18 l a t , a na kanapie stłoczone o b o k siebie i c h rówieśniczki. G r a l i i śpiewali wyłącznie po góralsku, pewnie b y też potańczyli ale na to było z b y t mało miojsca. Podhalanie są głęboko przekonani, że w s w y m t r a d y c y j n y m repertuarzo posiadają jedynie dwa tańce — „zbójnicki" i „gó­ r a l s k i " . Pierwszy jest tańcem wyłącznie męskim. Pierwotnie tańczono go z dużą swobodą, która dawała uczestnikom możność i n d y w i d u a l n e j i m p r o w i z a c j i , d r u g i w swej istocie jest p o p i s o w y m tańcem jednej p a r y . D l a celów scenicznych Podhalanio różnymi sposobami starają się rozbudować i wzbogacić o b y d w a co daje czasem Podhala.n rezultaty tańce, p o z y t y w n e , częściej n a t o m i a s t wiodzie n a manowce. Prócz dwóch wymienionych tańczą Podhalanie również inne tańce n p . polkę czy walca ale niechętnie je pokazują ponieważ mają świadomość, żo zostały ono zapoży­ czone o d obcych. Z mniejszą n a t o m i a s t powściągliwością odnoszą się do podhalańskich tańców bliżsi i dalsi sąsiedzi. Szczogólnie „zbójnicki" który w swej postaci scenicznej został ujednolicony i sprowadzony do następujących po sobie f i g u r , dzięki swej dużej efektywności stał się łakomym kąskiem dla i n n y c h regionów góralskich, które go sobie per fas o t nefas usiłują, przywłaszczyć. N a j s t a r s z y m przykładem był występ zespołu z Łącka, który na „Święcie G ó r " w N o w y m Sączu w r. 1983 pokazał „zbójnickie­ go" wprowadzonego t a m przez niejakiego Z u b k a , absolwenta A k a d e m i i Wychowania, Fizycznego w Warszawie. Zbójnickiego poprzednio w Łącku w ogóle nie tańczono. Został o n przez Z u b k a wzbogacony wymyślonymi przez niego efektownymi figurami w związku z c z y m Łącko na występie zakasowało całkowicie P o d h a l a n k u i c h z d u m i e n i u i oburzeniu. Xio pomogły protest y Podhalan, Łącko do dziś występuje ze . . s w o i m " przywłaszczonym z Podhala „zbójnickim". Niezwykło pracowicie starają się przyswoić „zbójnickiego" zespo^' żywieckie gdzie nie m a po­ il 3. Ozdobne , j » i 'In d o m u Władysława '-owsluego j u n i o r a , Zakopane m (Jasienicy-ila- dobnego tańca w t r a d y c j i . Nie przeszkodziło to j e d n a k , że przód p a r u n a s t u l a t y a m b i t n y i n s t r u k t o r jednego z najlepszych wówoza-. �zespołów żywieckich wprowadził n a wzór Podhala mę»ki taniec Przód p a r u n a s t y l a t y w y b i t n y zakopiański spinkarz i k o w a l - po kole z f i g u r a m i , które zakomponował w sposób nieco o d m i e n n y - a r t y s t a otrzymał za swe osiągnięcia a r t y s t y c z n e nagrodę i m . niż n a P o d h a l u . Zamiast żelaznych ciupag, któro się na Żywiec­ J a n a Pocka, którą wraz z o d p o w i o d n i m d y p l o m e m wręczał m u czyźnie nie zachowały dał s w y m tancerzom do ręki grubo zakrę­ w Warszawie naczelny r e d a k t o r „Chłopskiej D r o g i " Mieczysław cane drewniane lagi. Żywieccy tancerze używali i c h podobnie Róg-Świostek. W j a k górale podhalańscy swoje ciupagi. Przejściowo pojawiły się uszczęśliwiony góral przoczytał trość d y p l o m u , zachmurzył się w Żywcu również t o p o r k i z l n o t a l o w y m i obuszkami, wycofano i zwracając d y p l o m powiedział: jo jodnak dosyć szybko p o d wpływom k r y t y k i z jaką spotkały się ze s t r o n y k o m i s j i , które zespoły oceniały. Śladom który wskazywał skąd wziął się „zbójnicki" na Żywiecczyźnie jest p i o ­ senka, była w niej mowa. o „ciupadze", pominięto bowiem d r o b n y f a k t , że słowo ciupaga w ogóle n a Żywiecczyźnie nio występuje. Podobnio j a k tańce przejmowano są o d Podhalan przez są­ siadów inne elementy nagrody •—• Redaktozo nocelny, j o wos bars pioknie p r z e p y t u j e m ale j o tego wzionć nimoge. — Dlaczego ? — B o t u jest w y p i s a n y Władysław M a k o w s k i a j o jes Wła­ dysław Gąsienica M a k o w s k i . Protest Makowskiego przyjęty został z pełnym zrozumieniem. w s t r o j u . Podhalański kapelusz z muszelkami, szeroki bacowski wyrządzoną przykrość naprawić. Dziś n a ścianio w izbie twórczej coraz „kukiełkami", częściej przyswajają sobie ozdobno spinki do k o s z u l i górale z Gorców i Boskidu Sądockiogo. znakomitego k o w a l a wiszą d w a d y p l o m y d r u k o w a n e l i t e r a m i jeden złotymi „ s t a r y " n a nazwisko M a k o w s k i i d r u g i nowy w y s t a w i o n y d l a Władysława Gąsionicy Makowskiego. Podczas g d y t r a d y c y j n a k u l t u r a Podhalan jest chętnie przez M i m o dużych, z m i a n przede w s z y s t k i m ekonomicznych j a k i o sąsiadów „podskubywana", górale podhalańscy nio szukają n a zaszły na P o d h a l u w ciągu ostatniego półwiocza górale czują się sąsiadach rewanżu. Wyjątek stanowią jedynie rozległo obszary głęboko związani z d a w n y m p a s t e r s k i m t r y b e m życia. Owieczki, na południe o d T a t r gdzie górale chodzili dawniej na sezonowo bacowie, j u h a s i , k o l i b y , halo, tkwią t w a r d o w i c h pamięci j a k r o b o t y rolno. Była t o w i c h m n i e m a n i u k r a i n a i n l e k i o m i w i n e m gwóźdź w b i t y w dębinę. Pasterstwo uważają za f u n d a m e n t całej płynąca, ciosząca się u P o d h a l a n t a k w i e l k i m a u t o r y t e t e m , że d l a góralszczyzny. Usunięcie wypasu owiec z T a t r przyjęli nie t y l k o podkreślenia swych kontaktów z „szerokim światem" starzy gó­ j a k o uderzenio w tradycyjną góralską gospodarkę (choć prawdę rale l i c z y l i i przysięgali po słowacku a klęli po węgiorsku. D o mówiąc nie o d g r y w a już ona obecnie t a k w i e l k i e j r o l i ) ale j a k o swych sąsiadów z północy, zachodu i wschodu odnoszą się Pod- złośliwy halanio z poczuciem wyższości, k i óro nio sprzyja sięgania do n i c h Pastwiska po zapożyczenia. N i s k i m czy w Bieszczadach b y n a j m n i e j ich nie usatysfakcjono­ cios zadany zamieimo przez obcych całej góralskiej j a k i o o t r z y m a l i w Boskidzio kulturzo. Sądeckim, J e d n y m z bastionów podhalańskiej d u m y jest silne poczucie wały. „Górale muszą wrócić z o w c a m i w T a t r y " t o jest hasło, przynależności rodowej. Przeciętny góral podhalański w y m i e n i a w imię którego nioustępliwie walczą uzyskując n a razie drobne swych przodków i koligacje o parę pokoleń wstocz nio gorzej j a k ustępstw-a. wielopałkowa a r y s t o k r a c j a . N i o wszystkie j e d n a k r o d y są w rów­ nej cenie. N p . w Zakopanem arystokrację rodową stanowią Można jeszcze długo snuć opowiadanie na t e m a t Podhala i jego mieszkańców, którzy p o t r a f i l i nio t y l k o przyswoić sobie Gąsienico i K r z e p t o w s c y , p r z y czym ród Gąsieniców uważa się zdobycze współczesnej c y w i l i z a c j i nio tracąc swej za bardziej wartościowy ponieważ według t r a d y c j i w y w o d z i się kultury, w prostej l i n i i o d pierwszego osadnika w Zakopanom legendarnego w twórczy sposób rozwijają. W y s t a r c z y przypomnieć o n o w y c h Gąsienicy, którego t a k nazwano ponieważ nosił cuchę w biało modach w budownictwio, nowych kierunkach i stylach w muzy­ i czarne pasy. Przynależność do określonego r o d u m a jeszcze kowaniu, dziś pełny walor w góralskiej społeczności i stanow~i ważny ele­ k o b i e c y m . Właśnie w c h w i l i obecnej obsorwujo się zmianę m o d y , m e n t kształtujący poczucie własnej osobowości. gdzie w miejsce ale joszczo to odziedziczoną pisarstwie, sztuce 12 tradycyjnej po dziadkach plastycznej czy stroju, tradycję głównie obsypanych c e k i n a m i gorsetów i k w i e c i s t y c h I I . 5. K u c h n i a w d o m u Bronisława Cukra, Zakopane; i odbiorania R e d a k t o r R ó g Świostek przeprosił go za przeoczenie i obiecał z mosiężnymi widoczno publicznego t o jest pas k u l t u r y . Najbardziej momencie �I I . 6. Wnętrze d o m u inż. m g r a Bronisława Cukra j u n i o r a , meble wykonał właściciel; i l . 7. Pokój w d o m u Władysława Walczaka Banieckiego, Zakopane tybetowych spódnic wchodzą jednokolorowe ubiory, z gorsetu i spódnicy, u t r z y m a n e w ciemnej t o n a c j i zielone, bordo), szyte z ciężkich materiałów zdobione w a n i e m ze srebrnego złożone (granatowe, szamero­ głębszych kontaktów z kulturą góralską. Podhalanie ukrywanym lekceważeniom. Mają oczywiście dla niej popularnego f o l k l o r y z m u w postaci pokazów szychu. N a t l e ogólnej n i w e l a c j i k u l t u r y ludowej w Polsce t o co w i ­ dobrze o t y m wiedzą i do „turystycznej s t o n k i " odnoszą się z n i e z b y t dawkę taneczno-muzycz­ n y c h i występów gawędziarzy ale o i c h poziom artystyczny d z i m y n a P o d h a l u stanowi fenomen nie posiadający analogii. specjalnie nie dbają bo i ,,po co przecież o n i się i t a k na n i c z y m Fenomen podhalański. nie znają". Jakież są jego źródła i podstawy ? Ktoś k t o l u b i wyszukiwać H o n o r n y góral nio odczuwa k o m p l e k s u niższości w s t o s u n k u d z i u r y w całym będzie zapewne żywotność podhalańskiej k u l ­ do m i a s t a i jego k u l t u r y . Nio czuje się też czymś niższym woboc t u r y ludowej tłumaczył względami m e r k a n t y l n y m i , chęcią ścią­ „ p a n ó w " . Jego połna osobistoj godności postawa gania do siebio wczasowiczów i k o k i e t o w a n i a i c h podhalańską p o s t a w i o n y c h wyżej w h i e r a r c h i i społecznej tłumaczona egzotyką. Posądzenie t a k i e byłoby j e d n a k głęboko krzywdząco. zwykło t y m , że j a k o d a w n y p o d d a n y królewski był w przeszłości Góral podhalański wczasowiczów zjednywać nie potrzobuje bo bardziej w o l n y i nio doznał w t y m s t o p n i u pańszczyźnianego upodlenia tym (a może też i c h j e d n a k sytuacja chłopa w królowszczyznaeh wcale nie była t a k a nawiązywaniu przez n i c h dobra. Królewszcz3^znami w p r a k t y c o nie rządził król t y l k o j e g j obecnych przybyszów p o z i o m i n t e l e k t u a l n y ) nie sprzyjają z dóbr szlacheckich. W była i boz tego zjeżdżają się n a Podhale w dużym nadmiarze. Poza zainteresowania j a k chłop wobec osób rzeczywistości 13 �starostowie l u b dzierżawcy, którzy dopuszczali się na chłopach w osobnej książco Pieśni wszelkiego l u b więcej p r z y p a d k o w y c h pionierów, którym zawdzięczamy cenne r o d z a j u nadużyć i d a r l i z n i c h skórę jeszcze gorzej niż szlachta w swoich dobrach. Przykładem mogą być rządy wiadomości Mikołaja doprowadziły W r . 1859 po raz pierwszy z a w i t a l i p o d T a t r y m a l a r z W a l e r y górali do zbrojnego powstania przeciw ciemiężcy. Chłop w kró- Eljasz i k s . Eugeniusz J a n o t a , w t y m s a m y m czasio odwiedza lewszczyznach Podhale t y t a n polskioj e t n o g r a f i i Oskar K o l b e r g . Komorowskiego na Podhalu, któro miał wprawdzio możność wniosionia s k a r g i do o (1845 г.). T a k i c h m n i e j ludu Podhalan k u l t u r z e podtatrzańskich górali było więcej. sądu królewskiego ale n a w e t w p r z y p a d k u uzyskania p o z y t y w ­ Żywiołowo i głębokio zainteresowanie Podhalom i jego miesz­ nego w y r o k u nic n a t y m n i c zyskiwał bo w y r o k i z w y k l e nio były kańcami zaczęło się j o d n a k dopiero p o d koniec u b . stulecia k i e d y egzekwowane, a n a skarżących się chłopów ściągały zomstę ska­ w Zakopanem zanego szlachcica. a w ślad za n i m napłynęła cała plejada w y b i t n y c h i n t e l e k t u a l i s ­ Większe znaczenio miało niewątpliwie pograniczne położenie zadomowił się T y t u s Chałubiński (w r . 1873) tów prezentujących różne zawody alo opanowanych wspólnie Podhala, któro w razie ostrogo k o n f l i k t u z władzami i icłi f u n k c j o ­ k u l t o m dla górali i icłi k u l t u r y . P r z y b y l i o n i z różnych s t r o n , nariuszami dawało góralom możliwość ucioczki na Węgry i za­ przeważnie z byłej Kongresówki, alo również z Podola, Wołynia pewnienie sobie t y m sposobem bezkarności. N a t y m gruncie a nawet L i t w y i Żmudzi. Przyzwyczajeni do pokornego chłopa rozwinęło się wzdłuż całych K a r p a t zbójnictwo, któro na P o d h a l u pańszczyźnianego, w zetknięciu z p o l n y m godności i pewności dotrwało do I I p o l o w y u b . w i e k u . J a k w y n i k a z pamiętników siebie Franca K l e i n a , leśniczego z Kościelisk a później z B u k o w i n y fascynacji. W ślad za nią poszło zainteresowanie kulturą górali zachowaniem podhalańskiego górala, doznali zupehicj Tatrzańskiej z początkiem X I X w. odwiedziny zbójników zda­ i j e j niezwykle wysoka ocena. Z głębokim podziwem podkreślano rzały się bardzo często. O s t a t n i m M o h i k a n i n e m tatrzańskiego fizyczno i i n t e l e k t u a l n e właściwości górali, starannie rejestrowano zbójnictwa wszelkie przejawy i c h twórczości. Przybyszów fascynowała m i e j ­ miał być W o j t e k Matoja, którego k s . Stolarczyk usiłował naprowadzić na drogę c n o t y . Według t r a d y c j i ,,poza scowa b u c k i " ' chodzić miał równioż w młodości słynny wyrazów. gawędziarz gwara, jędrna, bogata, pełna nioznanycłi gdzie indziej Słownik jej zebrał filolog Bronisław Dembowski. i m u z y k — Sabala. Wszelkiego r o d z a j u „ o b c y " , którym zdarzyło Szybko przedostaje się ona do utworów l i t e r a c k i c h , jeden z P a w l i ­ się wśród górali przebywać bali się i c h po p r o s t u , bo przecie t r u d n o k o w s k i c h tłumaczy Iliadę H o m e r a n a podhalańską gwarę gdyż było rozeznać k t o jest „ p o c z c i w y " a k t o p a r a się zbójnictwem. t y l k o ona p o t r a f i oddać należycie k l i m a t oryginału. Dużym zain­ Górale c z u l i , że budzą respekt wśród obcych co w rezultacie teresowaniem rzutowało n a i c h postawę i zachowanie. znaczenia s y m b o l u urasta postać Sabały, niezrównanego gawę­ Podczas gdy na równinach chłop przed „surdutowcem" dziarza cieszą się góralskie śpiewki i opowiadania. owianego w dodatku mitem zbójnickiej Do przeszłości. kłaniał się nisko, odkrywał głowę i k o r n i e podejmował p o d k o l a n a , Opowiadania jego p u b l i k u j e B . D e m b o w s k i , A . Stopka w r. 1897 góral podhalański witając wydaje książkę o Sabale. Z opowiadań jego k o r z y s t a I I . Sien­ się z „ p a n o m " unosił nieznacznie j e d n y m palcem krawędź kapelusza a w rozmowie pykał nieskrę­ kiewicz (Sabałowa bajka). p o w a n y krótką fajeczkę na e s o w a t y m c y b u s z k u . góralska m u z y k a i tanioc, którym patronował sam Chałubiński. D z i w n i ludzie mieszkający p o d T a t r a m i o d d a w n a zwracali n a Nie mniejszo zainteresowanie budziły Zapisywał o n góralskie melodio a swe slymio wycieczki w T a t r y siebio u w a g j obcych, których losy zapędziły p o d T a t r y . Pisał odbywał z gromadą górali, którzy n a postojach więc o góralach w s p o m n i a n y poprzednio K l o i n , p i s a l i poeci j a k g r a l i i tańczyli. Hołd góralskiej muzyce i tańcowi o d d a l St. W i t ­ zapamiętało Seweryn Goszczyński czy W i n c e n t y P o l a także uczeni, głównie kiewicz w s w y m k a p i t a l n y m utworze Уа przełęczy. Pojawiają się geologowie, którzy t a m swe badania p r o w a d z i l i . N p . Stanisław pierwsze p u b l i k a c j o o obrazacłi na szkle, b u d o w u i c i w i o góralskim Staszic w swej ścisło geologicznej p r a c y O ziemioródzlwie i zdobnictwie sprzętów. Stanisław W i t k i e w i c z w o p a r c i u o n a ­ Karpa- tiiic wspomina o spotkaniacłi z „Joasiami" (juhasami) zaplatają­ gromadzono c y m i włosy w długie warkocze, L u d w i k Zejszner (również geolog) zakopiański" który według jego i d e i miał być w przyszłości s t y l e m spisywał na P o d h a l u góralskie pieśni, które opublikował następnie ogólnopolskim. Atmosfera л\ raz z doskonałym opisem e t n o g r a f i c z n y m ówczesnych górali podhalariszczyzuy 14 materiały p r o j e k t u j e w i l l e i meble tworząc „styl jaką. wytworzyła g r u p a miłośników spod z n a k u Chałubińskiego szybko zaczęła �I udzielać się zwykłym „gościom", którzy coraz liczniej zjeżdżali postępu", alo pracowali usilnie dla gospodarczego i oświatowego do Zakopanego. Moda n a zakjjiańszczyziio zaczęła obejmować podniesionia wsi góralskiej i oddziaływali rówiiocześmo w k i e r u n k u szerokie kręgi społeczeństwa. Przyczyniła się do tego walnio l i ­ ocłirony k u l t u r y l u d o w e j , u t r z y m a n i a joj r a n g i na w s i góralskiej. t e r a t u r a a w szczogólności Sa skalnym Kazimierza Przorwy Tetmajera, Podhalu która i Legenda Tatr podhalańskich oprzędla m i t e m o wspaniałych ludziach miłujących górali „ślebodę" Zjazdy Górali sterowano przez własną inteligencję stały się do założenia w r. 1919 nowej organizacji p o d nazwą „Związek P o d h a l a n " . J o j celem poza działalnością gospodarczą i oświatową umiejących o nią walczyć i za nią ginąć. Wśród i n t e l i g e n c j i j o s t : „utrzymanio utworzył się swoisty k u l t podhalańszczyzny. B u d o w a n o domy wyrażającej się w mowie, s t r o j u , obyczaju, tańcu, śpiowio, b u ­ mieszkania d o w n i c t w i e i t p . " . W przeeiwieństwio do Związku Górali, Związek w góralskie meble, w zdobnictwie stosowano „góralskie m o t y w y " , P o d h a l a n rozszerzył swą działalność n a inno rogiony górskie — wodlug witkiewiczowskich wzorów, wyposażano i pielęgnowanie swoistej kultury Podhala, a poniektórzy młodzi ludzie, którzy przyjeżdżali do Zakopanego Spisz, Orawę, Gorce, P i e n i n y a nawet L i m a n o w s k i e i okolico szukać przygód l u b leczyć płuca, przebierali się po góralsku i pa­ M a k o w a . N o w a organizacja p r z y j m u j e do swych szeregów nie r a d o w a l i po Krupówkach w kapeluszach z m u s z e l k a m i , wyszy­ tylko w a n y c h kożuszkach i c y f r o w a n y c h p o r t k a c h . l u b zawodowo związano z górami n a w o t g d y b y nio b y l i góralami Zafascynowane Podhalem grono entuzjastów p o d wodzą T . Chałubińskiego stworzyło swoisty m i t o góralach i góral­ „prawdziwych górali" alo również osoby omocjonalnie „z u r o d z e n i a " . Dziś Związek P o d h a l a n liczy około 2 500 członków i posiada k i l k a oddziałów m . i n . w K r a k o w i e , L u b l i n i o , Łodzi. szczyźnie D l a nas m n i e j jost ważno, że przyjął się o n wśród i n ­ Stosunki teligencji, która w k o n t a k t a c h z góralami schlebiała i c h próżności Związek Górali działający głównie w Z a k o p a n e m n a ogół se­ między obydwoma związkami układały się lóżnie. ile wlezie, o wiole istotniojsze jest t o , że w m i t apoteozujący parował się o d Związku Podhalan, z którym, po wczośniejszej górali u w i e r z y l i sami Podhalanie i że stał się o n bazą na któroj próbie złączył się na dobre dopiero w r. 1957, zamioniając się na ukształtował się trwający do dziś stosunek górali do swej t r a ­ Oddział Związku P o d h a l a n w Zakopanem. Przyczyną t a k spóź­ dycyjnej nionej fuzji p r z y bardzo zbliżonych celach była charakterystyczno kultury. Górale nie wstydzą się swoj t r a d y c j i j a k t o z w y k l e wśród ludności wiejskiej na d o l i n a c h . T r a d y c j a bywa nie straciła u n i c h na autorytecie, n i a w świadomości górali wysoką rangę, d l a zakopiańczyków poczucio kultury. przewodzenia. nowce. czego konsokwoncją jest chęć u t r z y m y w a n i a i r o z w i j a n i a prze­ kazanej drogą dziedzictwa wyższości i chęć Wiodła ona niektórych działaczy Zw. Górali na całkowite m a ­ Poczucie wzajemnej łączności i chęć k u l t y w o w a n i a t r a d y c j i wyniesionej z ojczystej w s i spowodowała, że w r. 1928 powstał Jost rzoczą znamienną, żo w t y m czasie k i e d y do w s i polskiej Związek P o d h a l a n za oceanem, w Chicago. Ostatnio liczył o n zaczęła wkraczać urbanizacja wiodąca do niwelacji k u l t u r y l u ­ około 40 kół rozsianych w różnych dzielnicach Chicago i w i n n y c h dowej, w Z a k o p a n e m powstaje — miejscowościach. K o l a skupiają zwykle osoby pochodzące z tej B o b o l i " , którego samej w s i w „starym k r a j u " , istnieją n p . koła noszące n a z w y : (w r . 1902) „Towarzystwo Związek Górali p o d opieką B l o g . A n d r z e j a było „sta­ Szaflary, Witów, Dzianisz, Zakopane, H a i k l o w a , Raba Wyżna, ranie o rozwój s t y l u zakopiańskiego i szerzenie zamiłowania do Spytkowice, Chabówka i t d . Członkowie zrzoszoni w kołach p r o ­ s t r o j u góralskiego". Założycielami i członkami Związku Górali wadzą żywą działalność kulturalną, urządzają posiady, ubierają s t a t u t o w y m colom prócz działalności ekonomicznej b y l i a u t e n t y c z n i gazdowie i to prawie wyłącznie zakopiańscy. się n a niektóre uroczystości w stroje podhalańskie, posiadają Związek klasyczne kapelo góralskie, kultywują swoje tańce i biorą udział Górali dotrwał do końca okresu międzywojennego. Prowadził on m . i n . działalność popularyzatorską, organizował zespoły dające występy dla publiczności oraz o d c z y t y . Z jego w zespołach f o l k l o r y s t y c z n y c h . Utrzymują żywy k o n t a k t ze s w y m i k r e w n y m i i p o w i n o w a t y m i w Polsce, których zapraszają Zjazdy do siebio w celu odświeżenia i p o d t r z y m a n i a rodzimej t r a d y c j i . Górali, w których b r a l i udział górale z całego Podhala oraz w i c i u Przybysz zaproszony z P o l s k i o t r z y m u j e na parę miesięcy pracę, inicjatywy o d r . 1911 zaczęły odbywa,ć się doroczne Andrzej żeby sobie zarobił na u t r z y m a n i e i powrót, a poza t y m f u n k c j o ­ Stopka., Feliks Gwiżdż, Józef K a n t o r , J a n Zachemski, Andrzej nuje j a k o i n s t r u k t o r ucząc tańca, śpiewu, m u z y k i . Poprzez za­ Galica i i n . B y l i t o górale z k r w i i kości, którzy po ukończeniu praszanych gości zaopatrują się również amerykańscy Podhalanie wybitnych przedstawicieli góralskiej inteligencji j a k studiów nie z r y w a l i k o n t a k t u ze s w y m r o d z i n n y m środowiskiem, w nowe stroje ludowe, gdyż są ono d l a n i c h bardzo nie doradzali s w y m z i o m k o m żeby się u r b a n i z o w a l i „ w elementom samookrośłenia. N a 3 Maja u l i c a m i Chicago imię ważnym kroczy I I . 8, 9. Wesele „po góralsku", N o w y T a r g 1986 15 �pochód obchodzących to święto Polaków. N a czele p o c h o d u w y s n u w a n i a bardzo i s t o t n y c h wniosków. Okazuje się b o w i e m , z własnymi k a p e l a m i idą członkowie Związku Podhalan w s t r o j a c h że: góralskich. G d y papież J a n Paweł I I odwiedzał S t a n y Zjodno- 1 Cywilizacja sama przez się nie powoduje z a n i k u k u l t u r y l u ­ czone zabieliło się kolo niego o d góralskich ubiorów podobnio j a k w N o w y m T a r g u podczas s p o t k a n i a papieża z góralami. dowej ; 2 Istotną przyczyną n i w e l a c j i k u l t u r y l u d o w e j jest więc nie W Stanach Zjednoczonych nawet trzecio pokolenie emigran­ impakt tów nie t r a c i k o n t a k t u z P o d h a l o m i nie w y z b y w a się swogo c y w i l i z a c j i miejskiej t y l k o poczucie niższości w s i w s t o s u n k u do k u l t u r y m i e j s k i e j , powodujące w y z b y w a n i e się polskiego — góralskiego pochodzenia. W Chicago Z w . P o d h a l a n boz w y b o r u t r a d y c y j n y c h treści k u l t u r o w y c h n a rzecz u r b a ­ posiada z a k u p i o n y w r . 1954 z własnych składek „ D o m p o d ­ nizacji; halański", który już obecnie przestał wystarczać i k w a r t a l n i k p t . „Tatrzański Orzeł". Prócz Stanów Zjednoczonych 3 W p r z y p a d k u k i e d y środowisko ludowe posiada poczucie war­ istnieje tości własnej k u l t u r y , możo ona współistnieć i rozwijać się Z w . P o d h a l a n w Kanadzie i A n g l i i . Za oceanem do Zw. P o d h a l a n w sposób b e z k o n f l i k t o w y obok pełnego k o r z y s t a n i a zo w s z y s t k i c h należy więcej członków niż w Polsce. zdobyczy współczesnej c y w i l i z a c j i . T a k w krótkim zarysie przodstawia się „podhalański feno­ Można przypuszczać że z chwilą w y z b y c i a się przez środowisko dotychczas analogii w i n n y c h g r u p a c h wiejskio k o m p l e k s u niższości wobec k u l t u r y miejskiej i przywró­ etnograficznych. Fenomen, który zrodził się z m i t u stworzonego cenia poczucia wlasnoj wartości, możliwy jost w p e w n y c h g r a n i ­ m e n " nie posiadający przed przeszło s t u l a t y przez grupę entuzjastów i t o przeważnie cach nie górali. N i e stracił o n d o dziś n a swej sile oddziaływania. w Pozwała P o d h a l a n o m zachować i rozwijać obok miejskiej c y w i ­ k u l t u r z e ludowej we własnym środowisku w i e j s k i m jost uznanie lizacji swą tradycyjną kulturę, która w i n n y c h rogionaeh cofa joj wartości przez c z y n n i k i zewnętrzne, uznawane za „ w y ż s z e " się i zanika. „Fenomen podhalański" dostarcza podstaw i posiadające z tego tytułu a u t o r y t o t wśród ludności w i o j s k i e j . do ronosans i dalszy rozwój kultury F o t . : Marek Bieszczad, i l . 1—7; Bogumiła Slawecka, i l . 8 i 9; Jan Swiderski, i l . 10 i 11 ШШНЯШШ шШШШшШшЛ Tl. 10, 11. Najnowsza m o d a w s t r o j u podhalańskim, B u k o w i n a Tatrzańska 1987 16 l u d o w o j , szczogólnie dziedzinie f o l k l o r u . Ważnym olementom nadającym rangę � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/c36bc09e51a7670e33dbd9414d759c35.jpg a5b2de21c580932d214c100fae06bf38 https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/7a50552a79d20161bc328c57dbd169fe.jpg a1c67456a537caa6152481e1edb1d477 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Podkuwanie konia / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Brzegi (woj. małopolskie) Subject The topic of the resource hodowla zwierząt ; pielęgnacja ; podkuwanie koni ; Podhale Description An account of the resource fotografie przedstawiają dwóch mężczyzna podkuwających konia (1,2) Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1967 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_25.38.XIV_F.1.9.4_01 PAE_FNK_25.38.XIV_F.1.9.5_01 Brzegi hodowla zwierząt kapelusz góralski kowalstwo odzież codzienna odzież męska okolice Nowego Targu pielęgnacja pielęgnacja koni Podhale podkowa podkowy podkuwanie koni strój podhalański https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/3f0cf2ccff31b08838f8e0edc1c6fbd5.jpg ae8a673576834e59af0d0a557d45b887 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Podlaskie domy drewniane / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Jegliniec (woj. podlaskie) Subject The topic of the resource budownictwo wiejskie ; osadnictwo wiejskie ; formy osadnicze ; Podlasie Description An account of the resource fotografia przedstawia wiejską drogę i zabudowania wiejskie Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1973 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_35.11.XIV_B.4.1.3_01 budownictwo wiejskie formy osadnicze Jegliniec okolice Sejn osadnictwo osadnictwo wiejskie Podlasie wieś https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/2a0e755e236a8bbf74c0c33517bf1fbb.pdf 3ec7f640790bb688dcb4fc70157cf862 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3854 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1952 Subject The topic of the resource kultura ludowa górnicy Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3613 Title A name given to the resource Podłoże ludowe w kulturze górniczej / Polska Sztuka ludowa - Konteksty1952 t.6 z.3 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1952 t.6 z.3; s.127-130 Creator An entity primarily responsible for making the resource Żywirska, Maria Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polski Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text PODŁOŻE L U D O W E W KULTURZE GÓRNICZEJ MARIA Powstanie grupy zawodowej górniczej w Pol­ sce sięga początkami swymi głęboko w dzieje i na kilka wieków wyprzedza rozwój wielkiego przemysłu i uruchomienie pierwszych kopalń węgla. Już w X V wieku występują górnicy zor­ ganizowani w bractwa zawodowe obwarowane szeregiem im tylko właściwych rygorów i zwy­ czajów wyrosłych ze specyficznych warunków pracy podziemnej. Poprzez wieki rozbudowuje się, narasta i wreszcie kształtuje odrębny cha­ rakter życia kulturowego górników. Jednocześ­ nie zarysowują się pewne wyraźne lokalne zróżnicowania, uwarunkowane przynależnością członków grupy górniczej do danej grupy etni­ cznej. Polska społeczność górnicza rozrzucona na szerokiej połaci południowo-zachodnich obsza­ rów Polski da się zamknąć w kilka oddzielnych ugrupowań, j a k : wielicko-podkarpackie, olku­ skie, krakowsko-jaworznickie, zagłębiowskie, górnośląskie, częstochowsko - świętokrzystkie, wreszcie najmłodsze — dolnośląskie. Odrębność jednak każdego z nich kształtują nie normy ży­ cia zawodowego, ale przeszłość historyczna, przede wszystkim zaś różnice wypływające z od­ miennych treści kultury etniczej, z której człon­ kowie tych ugrupowań wyrastają. Pomimo bo­ wiem kilkowiekowej tradycji istnienia na zie­ miach polskich zawodu górniczego i wytworze­ nia się t y m samym oddzielnych i niezmiernie skomplikowanych norm jego życia kulturowego, ścisła więź łącząca górnika z kulturą wsi pozo­ stała dotychczas. Złożoność przyczyn tego zjawiska wymagała­ by szerokiego omówienia, które tutaj zdaje się być zbędne. Raczej istotne jest uwypuklenie wy­ raźnych powiązań z kulturą ludową poprzez licz­ ne treści z poszczególnych zespołów kulturowych wplecione w całość życia górnika bytującego w odmiennych warunkach społecznych i gospodar­ czych. ZYWIRSKA Nie wyczerpie tego — rzecz oczywista — i szkic niniejszy. Celem jego jest raczej zwróce­ nie uwagi na punkty najbardziej typowe i wy­ raziste, które znajdą swoje uzasadnienie w sze­ regu artykułów drukowanych poniżej. W chwili obecnej, zdecydowanie zamykającej określony etap rozwojowy naszego życia narodowego, za­ danie to nie jest jeszcze tak trudne. We wszyst­ kich bowiem przejawach życia górniczego po­ wiązania te występują z całą wyrazistością i da­ dzą się wydzielić spośród innych młodszych i obcych treści. Zasadniczo, w splocie wszystkich czynników kształtujących obraz życia górnika polskiego do 1939 roku występują trzy podstawowe nawar­ stwienia norm: 1) przejętych z grupy etnicznej, 2) napływających wraz z zawodem i 3) przeni­ kających coraz szerszym strumieniem z cywili­ zacji miejskiej. Pod cienką w a r s t w ą pokostu cywilizacyjnego nadającego pozornie miejski charakter życiu górnika płynie głęboki i silny nurt tradycjonalnych pierwiastków ludowych wyrastających z odwiecznych korzeni kultury etnicznej. Rye. 1. Dąbrowa Górnicza w 1898 r. Związkowego Muzeum Górniczego w Ze zbiorów Sosnowcu. �Rys. 2. Przekrój rów kopalni w Wieliczce — rysował Borlach w 1719 г., sztychował J. E. Nilson. Ze Muzeum Narodowego w W-wie. Gabinet Rycin. Fot. L . Sempoliński Liczne osady kopalniane czy nawet wielkie ośrodki przemysłowe w przeważającej większo­ ści powstały i rozwinęły się ze wsi chłopskich czy folwarcznych. Drogą powolnej adaptacji kształtowała się nasza górnicza grupa zawodo­ wa. W historii rozwoju górnictwa polskiego nie natrafiamy na masowy, jednorazowy napływ obcego żywiołu w związku z powstawaniem czy budową kopalni. Raczej wyrażało się to przy­ byciem kilku gwarków poszukujących kruszców, bądź też sprowadzeniem niewielkiej ilości ko­ paczy — specjalistów w kunszcie górniczym. Ci wciągali do pracy górniczej ludność miejscową, ucząc j ą zawodu górniczego i zaszczepiając nor­ my ich życia grupowego, sami jednak ulegali przeważnie kulturze danego środowiska. Poje­ dyncze, naniesione przez nich elementy nie zmie­ niły zasadniczej struktury kulturowej danego ugrupowania, pozostawiając jedynie czasem śla­ dy w całokształcie jego życia. Sporadyczne zaś wypadki zakładania niewielkich osad górniczych, jak na przykład z dawniejszych: Krążek czy Łukienka w grupie olkuskiej, bądź z nowszych: Chropaczów czy Lipiny w grupie górnośląskiej, nie wpłynęły na zmianę charakteru całej grupy, a raczej uległy wpływowi kultury otaczających je wsi. zbio­ Proces przesuwania się punktu ciężkości w charakterze poszczególnych wsi rozrastających się w osady górnicze trwa niemal do chwili ostat­ niej, przeżywając swój gwałtowny rozwój w mo­ mencie powstawania wielkiego przemysłu w drugiej połowie X I X wieku. W tradycji więc takich osiedli górniczych, jak Nikiszowiec i Giszowiec, Rydułtowy czy Dąbrówka Wielka t k w i jeszcze wyraźne występowanie dwóch odmien­ nych nurtów życia: gospodarzy i górników„grubiorzy". Ogromne kompleksy wielkich, po­ nurych bloków mieszkalnych wystawionych przez właścicieli kopalń przesłaniają pojedyncze stare chaty w ogródkach, za którymi ciągnie się kawałek pola będący niekiedy pozostałością daw­ nego gospodarstwa rolnego. Ścisła łączność ży­ cia zespołowego w każdym z takich osiedli pod­ kreślona przez izolowanie się od życia innych warstw społecznych pozostawiła silne piętno na życiu górnika i zaznaczyła jeszcze dobitniej jego poczucie odrębności społecznej. Dotychczas nie­ mal bliższy jest górnikowi z wielkiego ośrodka przemysłowego małorolny chłop czy chałupnik dojeżdżający do pracy w kopalni z pobliskiej wsi aniżeli mieszkaniec tego samego miasta, ale zatrudniony w innym zawodzie. �Odbicie tych więzi znajdujemy dotychczas w wielu elementach kultury materialnej górni­ ka, w ich gwarze, obyczajach, w uroczystościach rodzinnych i zbiorowych, w ciekawym folklorze, wreszcie — w sztuce. Najbardziej jednak przejrzyście występują te momenty w życiu górnika śląskiego. We wspomnieniach obecnego pokolenia górni­ czego pozostał jeszcze żywy obraz wnętrza domu rodzinnego wraz z przedmiotami domowe­ go użytku wykonanymi przez ojca czy dziadka, który przyszedłszy z pracy w kopalni stawał przy warsztacie stolarskim i budował skrzynię, kołyskę czy szafę, zdobiąc j ą następnie malowa­ nym czy rzeźbionym ornamentem. Budował j ą w oparciu o stare tradycje indywidualizując cza­ sem szczegóły. Jeśli był specjalnie uzdolniony i zamiłowany w swej pracy, wykonywał meble nie tylko dla sieb'e, ale i dla sąsiadów, powięk­ szając w ten sposób zasięg rodzimego typu wy­ tworów. Matki zaś i siostry szyły kiecki, zapas­ k i lub inne części ubioru, przyjęte na całym ob­ szarze, w którym występuje dana odmiana stroju. Toteż we wnętrzu mieszkania górniczego obok nowoczesnego biało lakierowanego kreden­ su natrafić można na starą, bogato zdobioną ludowym ornamentem skrzynię; w szafie zaś obok miejskiej sukienki córki i kitla górniczego ojca wisi dawna jakla matki, będąca częścią stroju rozbardzkiego. Jeszcze w ostatnich latach przed wybuchem pierwszej wojny światowej or­ szak ślubny w osadzie górniczej występował w ubiorach ludowych, jednak na czele jego kroczy­ ła kapela składająca się z górników w ich uro­ czystych, czarnych mundurach i sztywnych „szakach" z pióropuszami. Na zabawach lub w czasie innych uroczysto­ ści gromadzkich, obok górnika ubranego w swój mundur spotyka się jeszcze teraz jego żonę w stroju ludowym. Podobnie zaznacza się to w postaci wy­ tworów związanych ze wspólną zabawą. Rozryw­ ki w czasie targów czy odpustów w osiedlach górniczych nie różnią się prawie niczym od roz­ rywek w czasie tych samych okoliczności na wsi. cie zdobione jaskrawym lukrem, j a k przy po­ dobnych okazjach na wsi. Na tych samych wę­ drownych karuzelach kręciła się młodzież gór­ nicza, te same katarynki swoją muzyką dopeł­ niały zabawy. Można by tutaj powiedzieć, że wszystkie te elementy były do pewnego stopnia jednym z pierwszych ogniw łączących osadę czy miasteczko ze wsią, a jednocześnie jednym z ostatnich, które wiązało odchodzącego do pracy w mieście chłopa z upodobaniami jego grupy etnicznej. Istniejące do 1939 roku małomiasteczkowe warsztaty wytwarzające przemioty sztuki dla wsi miały tak samo żarliwych odbiorców w rze­ szy górniczej jak i w ludności wiejskiej. Tak więc, na targach czy odpustach w Będzinie, Murckaeh czy Szopienicach pod płóciennymi dacha­ mi kramów rozłożone były te same drewniane zabawki dla dzieci czy piernikowe serca obfi­ Geneza więc poszczególnych wątków nie zda­ je się być bardzo prosta. Gdy sięgniemy bowiem do legend górniczych osnutych najczęściej wo­ koło najpopularniejszej w fantastycznym świe­ cie górniczym postaci — Skarbnika — to ude­ rzy i zastanowi fakt ucieleśnienia go niezmien­ nie w osobie dobrego sztygara, zawiadowcy, a nawet właściciela kopalni. Oto jak j ą tłumaczy Mniej widoczne, a bardziej może silne rysują się ślady tych więzi w obyczajach rodzinnych i okolicznościowych, wreszcie w bogatym folklo­ rze. Folklor górniczy znajdujący swój wyraz w bajkach, opowiadaniach, legendach czy wyobra­ żeniach ma ten sam anonimowy charakter jak folklor ludowy. Podobnie przeważają tam wąt­ ki demonologiczne, choć coraz częściej niwelo­ wane przez racjonalistyczny stosunek górnika do otaczającego go świata. Jednocześnie tutaj właśnie występuje najwy­ raźniej skomplikowana siatka przeplatających się nawzajem w ą t k ó w : ludowego, górniczego i wreszcie literackiego. W pogmatwanym ich splo­ cie gubi się niekiedy zasadniczy grunt wątku, zaciera się jego główny, ludowy rdzeń. Jaskrawym tego i znamiennym przykładem mogą być poszczególne elementy baśni czy le­ gend wyrosłych z gruntu górniczego. Weźmy dla przykładu element krasnoludków zwanych niekiedy w bajkach ziemnymi ludkami — do­ brych duszków strzegących skarbów podziem­ nych. Nie tylko w swojej funkcji, ale i w wy­ glądzie zewnętrznym są to przecież żywcem wyjęci ze średniowiecznych miniatur górnicy ubrani w czerwone opończe ze spiczastymi kapuzami — ci, którzy wydobywali wtedy z zie­ mi drogocenne kruszce. Jakimi drogami przywędrowali oni do bajek całej niemal Europy? Czy przyszli z legend gór­ niczych do baśni ludowej, czy też sama, pełna tajemniczości, wyłaniająca się z mroków ko­ palni postać górnika zapłodniła fantazję ba­ jarzy? �jeden ze starych emerytów z kopalni im. Jana Wieczorka: „Żył naz jeden pracowity i serdecznie dobry zawiadowca kopalni. Ten kochał swoją kopal­ nię i tych robotników, co u niego pracowali z całego serca. Kiedy już był staruszkiem i zbli­ żał się dzień rozstania, prosił bardzo Pana Boga: „Kiedy już musza iść pod ziemia, to bym już wolał przynajmniej w mojej kopalni i przy moich wiernych górnikach pozostać". Pan Bóg udzielił mu tej prośby. Z tego pracowitego za­ wiadowcy kopalni stał się Skarbnik, który swo­ im uczciwym górnikom pomagał przy ciężkiej robocie i ostrzygał przed nieszczęściem. Tylko nie ścierpiał w kopalni klęcia i kradzieży. Nie­ jeden górnik, który przeklinał swoją pracę już niejednego strachu pod ziemią doznał. I nieucz­ ciwych Skarbnik karał. Górnikom wiernym swego obowiązku dokazał dużo dobrego i jest w wielu wypadkach pomocnym. Pokazuje się w większości wypadków w osobie sztygara; można go poznać po jego lampie, w której świe­ ci niebieskie światełko". Niewątpliwie, że w tym naiwnym tłumacze­ niu dźwięczy obca, a nawet fałszywa nuta. Na­ suwa się nieodparcie natarczywe pytanie: czyżby dawny, wyzyskiwany górnik zdany na swoje własne siły mógł sam wyobrazić sobie nadprzyrodzoną pomoc w osobie sztygara, od którego w życiu codziennym zależna była cał­ kowicie ocena jego wysiłków, pracy, a co za tym idzie — byt? Nasuwa się uporczywa myśl, że wątek ten został bądź zniekształcony, bądź też wręcz górnikowi narzucony; że — być mo­ że — legendy osnute wokoło postaci Skarbnikasztygara wyrosły z narzuconych mu zewnątrz treści. Zagadnienie to komplikuje jeszcze fakt dość wczesnego rozpowszechnienia przez Niemców masowych, tanich wydawnictw ze zbiorkami le­ gend, obliczonych na odbiorcę-górnika. W jakim stopniu ocalał tutaj stary, ludowy wątek legendarny? Podobne trudności w rozpoznani» właści­ wych ludowych nurtów występują i w pieśniach górniczych, choć tutaj częściej natrafiamy na trawestację melodii i tekstów ludowych przy­ stosowanych do nowych treści życia górniczego. Trudne to zagadnienie wymaga jednak grun­ townego uporządkowania, przeanalizowania i wreszcie przewartościowania całego niezmiernie bogatego materiału, zawartego w folklorze gór­ niczym, co wtedy pozwoli dopiero wysnuć nale­ żyte wnioski. Wszystkie wyżej omówione pierwiastki kul­ tury ludowej znajdują niekiedy swoje analo­ gie w ostatnio ujawnionym odbciu — w twór­ czości plastycznej górników-amatorów. Wielu wśród nich oddaje w swoich obrazkach czy rzeźbach postacie fantastycznych duchów ko­ palnianych czy demonów popularnych w le­ gendach jego otoczenia, odstępując niekiedy od starych tradycyjnych kanonów z dawna na­ rzuconych przez tradycję. Postać potężnego Skarbnika z górnikiem na rozpostartej dłoni kilkakrotnie malował i ry­ sował Józef Dworczyk, górnik z Siemianowic; utopce i strzygi wypełniają obrazki Ociepki. Dawne wnętrza mieszkań górniczych, ich swoi­ ste życie gromadzkie oddaje w swoich licznych obrazach Paweł Wróbel, górnik z kopalni im. Jana Wieczorka. Jednocześnie potrzeba boga­ tych zestawień barwnych, będąca tak charak­ terystycznym czynnikiem w całokształcie wy­ powiedzi artystycznej ludu, przewija się po­ przez wszystkie jego obrazy, gdyż t k w i on naj­ silniej w reminiscencjach dawnego życia gro­ madzkiego. Toteż twórczość plastyczna górników, rozpa­ trywana pod kątem jej związków z tradycjami ludowymi, jest jednym ze znamiennych dowo­ dów procesu, jakiemu ulega kultura ludowa w nowch warunkach rozwojowych. Jakkol­ wiek bowiem naturalny przebieg przekształ­ cania się starych form i starych treści znaczy wyraźne drogi ich zaniku w życiu górnika, to jednocześnie pozwala uchwycić te wartości, któ­ re miały dla niego istotne znaczenie i dlatego przetrwały najdłużej. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/44532be14bfae9c1d726da99d50b43a3.pdf 8a9ef53d40815b64a85a063a6d00e8b0 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:676 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1969 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:622 Title A name given to the resource Podłoże separatyzmu kulturowego w Irlandii / ETNOGRAFIA POLSKA 1969 t.13 z.2 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1969 t.13 z.2, s.97-114 Creator An entity primarily responsible for making the resource Zadrożyńska-Barącz, Anna Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Część A R T Y K II U „Etnografia ANNA Ł Y P o l s k a " , t. X I I I : 1969 z. 2 ZADROŻYNSKA-BARĄCZ PODŁOŻE S E P A R A T Y Z M U K U L T U R O W E G O W IRLANDII Wydawać się może, że p r o b l e m jest n i e z w y k l e prosty. Posiadamy obecnie wystarczający dystans czasu, zasób materiałów i teorii, b y móc pokusić się o ocenę p r z y c z y n , przebiegu i rezultatów dążeń separaty­ stycznych narodów europejskich. N a pewno jest to proces kończący się większą l u b mniejszą samodzielnością polityczną. Zawsze jednak u jego podłoża leżą p r z y c z y n y ekonomiczno-społeczne. Dlatego też próby ana­ l i z y t z w . ruchów narodowowyzwoleńczych szły po l i n i i rozważań bądź s y t u a c j i p o l i t y c z n e j , bądź gospodarczej, z naciskiem na społeczny aspekt zagadnienia. A n a l i z y te zawierają wiele słusznych spostrzeżeń i naświe­ tlają p r o b l e m poprzez m o m e n t y najistotniejsze. Jednak w ideologiach w s z y s t k i c h ruchów narodowowyzwoleńczych, w ostatniej fazie w a l k i 0 niezależność polityczną s p o t y k a m y się niezmiennie z propagowaniem haseł dotyczących k u l t u r y , zwanej narodową. N a przykładzie tej zależno­ ści można spróbować określić cechy charakterystyczne owej fazy oraz wyznaczyć w a r u n k i bezpośrednio umożliwiające realizację idei samo­ stanowienia politycznego. Jednocześnie również umożliwia n a m to prze­ śledzenie r o l i , jaką w t y m procesie pełnią wspomniane hasła dotyczące k u l t u r y narodowej, jaką posiadają treść i czemu służą. Hasła te spo­ t y k a n e wyłącznie na określonym etapie procesu narodotwórczego w miarę jego dalszego r o z w o j u stopniowo tracą znaczenie, co jest oczy­ wiście zrozumiałe, skoro weźmiemy pod uwagę rolę, jaką pełni nauka 1 k u l t u r a w stosunku do sił wytwórczych i e l e m e n t a r n y c h procesów ekonomiczno-społecznych na d a n y m etapie. D e f i n i o w a n i e pojęcia k u l ­ t u r y narodowej nie jest do niniejszych rozważań konieczne. P o d s t a w o w y m pojęciem podlegającym analizie staje się w t e n sposób naród. D l a ścisłości powtórzmy t u znaną definicję n a r o d u podaną przez Lenina A więc za naród będziemy uważali zintegrowaną etnicznie 1 W. I . L e n i n, O prawie s z a w a 1951. 7 — E t n o g r a f i a P o l s k a t. X I I I / 2 narodów do samostanowienia, [...] Dzieła, t. 20, W a r ­ �98 ANNA ZADROŻYŃSKA-BARĄCZ wspólnotę ludzi, kształtującą się historycznie począwszy o d u s t r o j u wspól­ n o t y p l e m i e n n e j , na gruncie związków ekonomicznych, p o l i t y c z n y c h , k u l t u r o w y c h i językowych, znajdującą odzwierciedlenie w świadomości j e j członków. Naród s t a n o w i dojrzałą postać tej wspólnoty. W Europie formę tę s p o t y k a m y w r a z z r o z w o j e m kapitalistycznego sposobu p r o ­ d u k c j i , a więc najwcześniej od X V I I w . W i d z i m y więc, że w rozważaniach n a d narodem i etapem jego roz­ w o j u niezbędne staje się określenie: 1) etapu politycznego, na którym znajduje się wspólnota; 2) etapu ekonomicznego, t j . c h a r a k t e r u , sposobu i stosunków p r o d u k c j i w r o l n i c t w i e i przemyśle oraz k o n s u m p c j i i h a n ­ d l u ; 3) stopnia i n t e g r a c j i etnicznej wspólnoty, t j . k u l t u r y , języka i świa­ domości narodowej. Wszystkie te t r z y wyodrębnione z d e f i n i c j i p u n k t y są nierozerwalnie ze sobą powiązane i współzależne. Działają j a k t r z y zmienne jednego układu równań. Dlatego chcąc rozpatrywać p u n k t 3, trzecią zmienną, należy określić d w i e pozostałe. I t a k idea niezależności i samostanowienia politycznego wiąże się z poziomem świadomości n a r o ­ d o w e j , ta z k o l e i jest wykładnikiem warunków materialno-ekonomiczn y c h poszczególnych klas społecznych na d a n y m etapie. Dążenie do w y ­ zwolenia narodowego wiąże się z r e f o r m a m i , ze zmianą systemów go­ spodarczych, lecz nie stanowi i c h p r z y c z y n y . Przeciwnie, p r z e m i a n y ekonomiczne j a k o w y r a z zaistniałych już n o w y c h warunków b y t u wymagają niezależności państwa . Wzrost świadomości, w t y m szczegól­ n y m w y p a d k u świadomości narodowej, s t a n o w i m o m e n t sprzyjający dla wszelkiego t y p u a k c j i narodowowyzwoleńczych, m o b i l i z u j e do w a l k i szerokie rzesze n a r o d u . W t y m też celu przywódcy t y c h w a l k , a więc najczęściej g r u p a najlepiej uświadomiona, reprezentująca warstwę p o ­ tencjalnie najsilniejszą, a jednocześnie pozbawioną możliwości pełnego uczestniczenia w polityce gospodarczej, wysuwają liczne hasła mające tę świadomość rozbudzić. Z jednej s t r o n y będą to hasła jedności i w a r ­ tości n a r o d o w y c h : jedności języka, k u l t u r y , będące w y r a z e m p a t r i o t y ­ z m u ; z d r u g i e j hasła odrębności i wartościowania w stosunku do sąsia­ dów, z którymi stanowią narazie wspólny o r g a n i z m państwowy, odrębno­ ści i wartościowania, nawet wrogości w stosunku do i c h k u l t u r y , języka. S t a n o w i to p r z e j a w nacjonalizmu. 2 Ogromne nasilenie w s p o m n i a n y c h procesów o b s e r w u j e m y w Europie od połowy X I X do połowy X X w . Rozpatrzmy więc gospodarczy i p o l i ­ t y c z n y stan E u r o p y w t y m okresie, b y móc potem przejść do omówienia na w y b r a n y m przykładzie działania zauważonych t a m ogólnych tendencji. 2 L . K r z y w i c k i , Idea nowożytnej narodowości, Materialistyczne s. 169. [w:] pojmowanie a życie, Idea dziejów Warszawa a życie, 1957, s . 245—300; t e n ż e , Warszawa ludzkości, [w:] 1957, s. 300—310; Dzieła, Geneza tenże, t. 2, W a r s z a w a 1958, �PODŁOŻE SEPARATYZMU KULTUROWEGO W IRLANDII 99 Przykładem i p o l e m analizy będzie dla nas I r l a n d i a . Wybór t e n nie jest p r z y p a d k o w y ; k w e s t i a i r l a n d z k a długo pozostawała w Europie palącym i nie rozwiązanym p r o b l e m e m . Jednocześnie reprezentowała jedną z najbardziej c h a r a k t e r y s t y c z n y c h s y t u a c j i n a r o d o w y c h tego okresu. Okres tego jednego stulecia jest w dziejach nowożytnej E u r o p y okresem największych p r z e m i a n w każdej dziedzinie. Politycznie w E u r o p i e 2 połowy X I X w . m a m y do czynienia z potęgą cesarstwa W i l h e l m a I , wzmożoną penetracją Niemiec w A f r y c e i s t o p n i o w y m w z r o s t e m znaczenia i stanu zagrożenia przez to państwo dla w s z y s t k i c h krajów europejskich. D r u g i m mocarstwem, równym co do siły, jest W i e l k a B r y t a n i a , posiadająca liczne kolonie i rywalizująca z Cesarstwem tak na r y n k a c h europejskich, j a k i poza Europą. Państwami, które w t e d y odgrywają również znaczną rolę, są jeszcze Francja w okresie I I Ce­ sarstwa i I I I R e p u b l i k i oraz Rosja. Osobno stoją państwa skandynawskie: Szwecja i Norwegia, połączone do 1905 r. unią, oraz Dania. Ostatnie dziesięciolecia X I X w . i pierwsze w i e k u X X są okresem p o w s t a w a n i a państw n a r o d o w y c h w Europie Środkowej i Wschodniej. W 1861 r. następuje zjednoczenie Włoch, na kongresie berlińskim w 1878 r. n i e ­ podległość uzyskuje R u m u n i a i Bułgaria. Polska oraz d w a wielonarodowe państwa: Czechosłowacja i Jugosławia stają się samodzielne dopiero po I w o j n i e światowej. I r l a n d i a uzyskuje autonomię w r a m a c h B r y t y j s k i e j Wspólnoty Narodów dopiero w 1921 г., konstytucję w 1937 г., a zupełną samodzielność dopiero po wystąpieniu z Common W e a l t h u w 1949 r. Ogólnie biorąc t a k kształtowała się sytuacja polityczna E u r o p y na prze­ łomie d w u wieków. Gospodarczo jest to okres n i e z w y k l e szybkiego r o z w o j u bazy tech­ nicznej w przemyśle i związanego z t y m w z r o s t u p r o d u k c j i . Następ­ s t w e m t y c h procesów jest konieczność rozszerzenia rynków z b y t u , włą­ czenia również r o l n i c t w a w krąg europejskich i pozaeuropejskich za­ leżności r y n k o w y c h . W t y m właśnie czasie nabierają znaczenia koncepcje t z w . w s z e c h a m e r y k i i w s z e c h e u r o p y dotyczące podziałów r y n k u świa­ towego, stref gospodarczych i m i l i t a r n y c h świata. W r a z ze w z r o s t e m p r o d u k c j i rośnie znaczenie klasy robotniczej i coraz k o n k r e t n i e j s z y c h kształtów nabiera zorganizowany n a r o d o w y i międzynarodowy r u c h robotniczy. W w a r u n k a c h n i e z w y k l e szybko postępującego r o z w o j u prze­ mysłu, w z r o s t u h a n d l u i rozszerzania rynków małe n a r o d y — nie posia­ dające samodzielności p o l i t y c z n e j , która zagwarantowałaby i m właściwy i możliwie najkorzystniejszy rozwój gospodarczy, swobodną wymianę, 3 L . K r z y w i c k i , „Wszecheuropa", [w:] Dzieła, t. 6, W a r s z a w a 1962, s. 1 1 6 — — 1 1 8 ; t e n ż e , Wszecřiameryka i wszecheuropa, [w:] Dzieła, t. 5, W a r s z a w a 1961, s. 285—289. 3 �100 ANNA ZADROŻYNSKA-BARĄCZ eksport, właściwą politykę celną oraz umożliwiła swobodny napływ n a ­ j e m n e j siły roboczej — podlegają d y s k r y m i n a c j i przede w s z y s t k i m właśnie gospodarczej ze s t r o n y rządów większych organizmów państwo­ w y c h , które j e wchłonęły. Muszą narastać tendencje separatystyczne, szermujące w p r a w d z i e hasłami p a t r i o t y z m u , k u l t u r y , języka, a w rze­ czywistości zrodzone przez konieczności ekonomiczne i społeczne. Teorie r o z w o j u ekonomicznego i społecznego wchodzą przeważnie do ideologii ruchów robotniczych, rzadko narodowowyzwoleńczych. Z jednej więc s t r o n y o b s e r w u j e m y budzenie się świadomości narodowej, powrót do h i s t o r i i swego n a r o d u , romantyczne sięganie do treści l u d o w y c h w l i t e r a ­ t u r z e i sztuce, z d r u g i e j natomiast budzenie się świadomości społecznej, klasowej i narastanie bezkompromisowej w a l k i klas. O b y d w a te n u r t y są j e d n a k w rzeczywistości p r z e j a w a m i tego samego procesu ciągłego r o z w o j u gospodarczego wspieranego bezustannie przez w y n a l a z k i i o d ­ k r y c i a . W i e k i X I X i X X przynoszą szereg powstań narodowowyzwoleń­ czych i szereg r e w o l u c j i s k i e r o w a n y c h przeciwko istniejącemu syste­ m o w i gospodarczemu i społecznemu. Wszystkie te m o m e n t y mieszczą się w naszkicowanej koncepcji europejskiego r o z w o j u gospodarczego, p o ­ twierdzają ją i poprzez nią j e d y n i e stają się zrozumiałe, jednocześnie wyjaśniając teraźniejszość i pozwalając przewidzieć analogiczne zja­ wiska w przyszłości. 4 Nakreślone poprzednio, w p r a w d z i e niezbyt precyzyjnie, r a m y cza­ sowe interesującego nas procesu okazują się uzasadnione w w y p a d k u I r l a n d i i . N i e m n i e j należy t u wprowadzić małe uściślenie: gwałtowne narastanie świadomości narodowej i rzeczywiste odrodzenie narodowe następuje w I r l a n d i i dopiero na przełomie wieków. Spowodowane i p r z y ­ gotowane zostało j e d n a k przez szereg wcześniejszych wystąpień, akcji, powstań od początku X I X w., ściślej, od stłumienia powstania 1798 r. i zawarcia z Anglią u n i i . Dlatego też nie bez p r z y c z y n y należy nakreślić główne cechy i wydarzenia właśnie okresu wcześniejszego. Wszystkie sytuacje k o n f l i k t o w e w I r l a n d i i od końca w i e k u X V I I I zawierają d w a zasadnicze n u r t y : 1) otwartą walkę polityczną p r z e c i w k o u n i i z Anglią, prowadzoną najczęściej drogą parlamentarną, i 2) ukrytą walkę polityczną p r z e c i w k o A n g l i i , przejawiającą się w k o n f l i k t a c h pomiędzy l a n d l o r d a m i a dzierżawcami oraz między p r o t e s t a n t a m i a k a ­ t o l i k a m i (w I r l a n d i i l i n i a podziału w a r s t w o w e g o jest p r a w i e zgodna z linią podziału wyznaniowego i narodowego: ludność najbiedniejsza oraz f a r m e r z y i inteligencja b y l i najczęściej obrządku katolickiego i n a j ­ częściej w y w o d z i l i się z ludności c e l t y c k i e j , podczas g d y protestanci 5 4 T e o r i e F e u r b a c h a , M a r k s a , E n g e l s a , I K a u t s k i e g o , Plechanojwa, L e n i n a , 5 T . A . J а с к s o n , Walka Irlandii o wolność, W a r s z a w a 1955. �PODŁOŻE SEPARATYZMU KULTUROWEGO W 101 IRLANDII r e k r u t o w a l i się z osadników i należeli najczęściej do posiadających zie­ mię ) , prowadzoną zarówno poprzez parlament, j a k i m e t o d a m i w a l k i z b r o j n e j . Dlatego właśnie powstanie 1798 r. można było interpretować j a k o wojnę religijną, m i m o że u. jego podłoża leżała w a l k a o zjednoczenie I r l a n d i i , a p o d s t a w o w y m hasłem była jedność protestantów, dysydentów i katolików, rzeczywiście istniejąca w momencie w y b u c h u powstania. Sedno s p r a w y leży w t y m , że pod koniec X V I I I w . w I r l a n d i i naród stał się już rzeczywistością historyczną, podczas gdy samodzielność polityczna była jeszcze f a k t e m odległym ze względu na układy gospodarcze. 6 Pierwszą organizacją o charakterze w y b i t n i e n a r o d o w y m była o r g a n i ­ zacja założona przez T h . W. Tone'a w 1791 r. w Belfaście i nosząca nazwę T o w a r z y s t w a Zjednoczonych Irlandczyków (Society of U n i t e d I r i s h m e n ) . Wraz ze śmiercią przywódcy i u p a d k i e m powstania upadło również Towarzystwo. O ile do m o m e n t u u n i i ( t j . do 1 I 1800 r.) w a l k a n a r o d u irlandzkiego kierowała się p r z e c i w k o własnej a d m i n i s t r a c j i i p a r l a m e n t o w i , o t y l e po u n i i ostrze o p o r u k i e r u j e się przeciw A n g l i i , a t y m s a m y m p r z y b i e r a coraz wyraźniej f o r m y w a l k i narodowowyzwoleńczej. U n i a z Anglią pozornie jednoczyła d w a narody, w rzeczywistości pogłębiała t y l k o sprzeczności między n i m i . Pozwalała natomiast angielskiej klasie p a n u ­ jącej kierować r o z w o j e m gospodarczym I r l a n d i i w n a j k o r z y s t n i e j s z y m dla siebie k i e r u n k u . Ponadto została nawiązana nić politycznego p o r o z u ­ m i e n i a z irlandzką szlachtą i arystokracją gwarantująca t y m o s t a t n i m pewne p r z y w i l e j e w r a m a c h nowego układu. Dzięki u n i i rząd angielski wziął p o d kontrolę irlandzką działalność republikańską, potencjalnie za­ grażającą jego własnemu statusowi, odsunął możliwość i n w a z j i F r a n c j i oraz możliwość k o n k u r e n c j i gospodarczej ze s t r o n y I r l a n d i i . Jednocze­ śnie wejście przedstawicieli i r l a n d z k i e j w i e l k i e j własności ziemskiej do p a r l a m e n t u angielskiego (102 protestantów) zapewniało w t y m p a r l a m e n ­ cie n i e z w y k l e korzystną sytuację a k t u a l n e m u rządowi. 7 Pierwsza połowa X I X w . jest k u l m i n a c y j n y m m o m e n t e m w angiel­ skiej r e w o l u c j i przemysłowej. A n g l i a uzyskuje niezaprzeczalną hegemo­ nię na r y n k a c h światowych. Przemysł i r l a n d z k i i i r l a n d z k a burżuazja nie bierze w t y c h zyskach żadnego udziału. Składają się na to następu­ jące p r z y c z y n y : 1) I r l a n d i a nie posiada i n s t y t u c j i państwowej, p a r l a ­ m e n t u , która broniłaby j e j r y n k u wewnętrznego; 2) nie posiada dosta­ tecznych zasobów złóż m i n e r a l n y c h , przede Wszystkim węgla i żelaza; 3) nie posiada żadnych kapitałów i n w e s t y c y j n y c h , gdyż dochody z r o l s S. C z a r n o w s k i , Literatury celtyckie, [w:] Dzieła, t. 3, W a r s z a w a 1956, s. 24. 7 Towarzystwo Z j e d n o c z o n y c h Irlandczyków dążyło do w y z w o l e n i a drogą p o r o z u m i e n i a z (Francją, planowało j e j pomoc zbrojną narodowego dla p o w s t a n i a 1798 r. �102 ANNA ZADROZYNSKA-BARĄCZ n i c t w a irlandzkiego szły wyłącznie na cele k o n s u m p c y j n e l u b inwesto­ wane były na terenie A n g l i i . W t e n sposób i r l a n d z k i przemysł pozosta­ wał coraz bardziej w t y l e za przemysłem angielskim, a A n g l i a z k o l e i dzięki zapleczu k o n s u m p c y j n e m u mogła utrzymać swoją przewagę prze­ mysłową na r y n k a c h świata. I r l a n d i a dostarcza surowców, żywności i taniej siły roboczej oraz kapitału inwestycyjnego, na który składają się czynsze i dziesięciny płacone przez dzierżawców. Jednocześnie j e d n a k p r z y wzroście z a t r u d n i e n i a w r o l n i c t w i e m e t o d y i poziom w y t w a r z a n i a nie ulegają p o p r a w i e ze względu na ubóstwo dzierżawców i niezainteresowanie właścicieli. Zrozumiałe staje się, że i r l a n d z k a działalność n a r o ­ dowowyzwoleńcza dążyć będzie do samodzielności gospodarczej poprzez zniesienie u n i i i uzyskanie a u t o n o m i i (home r u l e ) p o l i t y c z n e j . L a t a dwudzieste i trzydzieste X I X w . stanowią okres wzmożonej w a l k i prowadzonej w d w u k i e r u n k a c h : o równouprawnienie katolików oraz o ustabilizowanie p r o b l e m u dzierżaw i czynszów. Charakterystyczną postacią tego okresu staje się O'Connel,. rzecznik równouprawnienia katolików. S p r a w a ta, poprzez dopuszczenie katolików do p a r l a m e n t u uzyskuje p o z y t y w n e zakończenie w 1829 r. P r o b l e m dzierżaw i c z y n ­ szów nie osiąga t a k szybkiego rozwiązania, co więcej, uporządkowanie go w myśl interesów dzierżawców nie leży w interesie landlordów. L a t a czterdzieste można b y scharakteryzować j a k o lata wzmożonego r u c h u p r z e c i w k o u n i i . W 1841 r. powstaje Związek W a l k i o Zniesienie U n i i założony przez O'Connella. W październiku 1842 r . w y c h o d z i p i e r w ­ szy n u m e r pisma „ N a r ó d " redagowany przez zespół w składzie K a r o l Gavan D u f f y , J o h n Blake D i l l o n i Tomasz Osborne Davis. Wszyscy o n i b y l i członkami Związku W a l k i o Zniesienie U n i i . Wszyscy b y l i zwo­ l e n n i k a m i O'Connella. Pismo propaguje p r o g r a m Związku, jednocześnie w części poetyckiej d r u k u j e u t w o r y l i t e r a c k i e w s t y l u l u d o w y c h ballad, tematyką nawiązujące do h i s t o r i i I r l a n d i i , opiewające w y d a r z e n i a n a ­ rodowe. „ N a r ó d " m a na celu rozbudzenie i r l a n d z k i e j d u m y narodowej i narodowej świadomości. Można przyjąć, że od m o m e n t u ukazania się pierwszego n u m e r u „Narodu" w dziejach I r l a n d i i rozpoczyna się n o w y etap w a l k i o w y z w o l e n i e . Grupę „Narodu", t z n . zespół r e d a k c y j n y zło­ żony przeważnie z i n t e l i g e n c j i i r l a n d z k i e j oraz sympatyków i współ­ pracowników (do których należało w i e l u farmerów i robotników), zaczęto nazywać Młodą Irlandią. N i e pozostanie to bez znaczenia, jeśli p r z y ­ p o m n i m y sobie rolę, jaką odegrały w r u c h u narodowowyzwoleńczym organizacje o analogicznych nazwach, zakładane w Europie w latach trzydziestych X I X w . , a ogólnie znanych pod nazwą Młodej E u r o p y . 8 8 Np. Młode N i e m c y H e i n e g o P o l s k a L e l e w e l a (1(834—il8<39). (1832—1849), Młode Włochy M a z z i n i e g o c z y Młoda �PODŁOŻE SEPARATYZMU KULTUROWEGO W 103 IRLANDII O d r o k u 1843 O'Connel rozpoczyna swoją wielką akcję wiecową mającą na celu rozegranie k a m p a n i i o uzyskanie a u t o n o m i i przy" pomocy całego narodu. A k c j a została zaprojektowana i zorganizowana na wielką skalę. Rozpoczęła się w i e c a m i p r z e p r o w a d z a n y m i w każdej p a r a f i i , stopniowo rozszerzając swoje kręgi na miasta, hrabstwa, aż do m o m e n t u w i e l k i e g o w i e c u całego n a r o d u , którego miejscem miało być pole b i t w y w C l o n t a r f . P r o g r a m y wieców kładły nacisk na systematyczne uświadamianie l u d ­ ności o celu i metodzie w a l k i bez b r o n i o „dobry rząd albo zniesienie u n i i " . Toczono wielogodzinne dyskusje. O'Connellowi zależało, b y nie dopuścić do starcia z armią. Dlatego w momencie decydującym, g d y rząd na miejsce ostatniego w i e c u wysłał oddziały zbrojne, O'Connell wiec odwołał. Był to doskonały m o m e n t do rozpoczęcia r e w o l u c j i , gdyż świadomość zgromadzonych w C l o n t a r f doszła do m o m e n t u rozumienia konieczności właśnie w a l k i zbrojnej, a nie metod p a r l a m e n t a r n y c h . O'Connell zaprzepaścił szansę zwycięstwa. Aresztowano przywódców, wytoczono procesy i n t e l e k t u a l n y m o p i e k u n o m a k c j i . W stan oskarżenia postawiona została g r u p a „Narodu" oraz r e d a k t o r z y i n n y c h p i s m . Zarzucano i m , j a k określa to a k t oskarżenia, uczestniczenie w wiecach, wygłaszanie przemówień, słuchanie — określanych j a k o buntownicze — przemówień O'Connella, d r u k o w a n i e sprawozdań z wieców i zebrań, a r ­ tykułów budzących nastroje buntownicze. D o t y c h artykułów zaliczono list jednego z korespondentów zawierający propozycję z m i a n y współ­ czesnych nazw miejscowości w I r l a n d i i na stare celtyckie. W tej s y t u a c j i rozpoczęta praca wychowawcza n a d świadomością n a r o d u zostaje p o ­ nownie przerwana, m i m o usiłowań pozostałych na wolności działaczy. 9 10 n Gospodarczo lata czterdzieste stanowią okres zachwiania w y t w o r z o n e j poprzednio względnej równowagi. A m e r y k a zalewa r y n k i światowe t a ­ n i m i p r o d u k t a m i r o l n y m i , obniżając t y m ceny na p r o d u k t y europejskie. Powoduje to spadek cen na zboże, a t y m s a m y m konieczność zwiększenia p r o d u k c j i dla wyrównania strat. Dalej, wiąże się z t y m konieczność zwiększenia areałów u p r a w l u b przejście na gospodarkę intensywną. W w y p a d k u I r l a n d i i możliwy w y d a j e się j e d y n i e ekstensywny system u p r a w bez konieczności unowocześniania narzędzi i m e t o d . W efekcie p r o w a d z i to do eksmisji dzierżawców. G d y b y I r l a n d i a posiadała r o z w i ­ nięty przemysł, pozbawieni ziemi r o l n i c y powiększyliby liczebnie p r o ­ l e t a r i a t . Sytuacja t u wygląda j e d n a k inaczej. E k s m i t o w a n i dzierżawcy zapełniają szeregi bezrobotnych w A n g l i i , stanowiąc jednocześnie tanią 9 B i t w a pod C l o n t a r f odbyła się w ¡1014 r. B r i a n B o r u zadał w t e d y decydującą klęskę D a n i i wyzwalając t y m Irlandię. 10 á l'Etat 11 B y ł to p r o g r a m O ' C o n n e l l a , p a t r z E . J o y n t, Histoire Libre, de l'Irlande N o u v e l l e s E d i t i o n s B r e t o n n e s , b.m. 1935, s. 134. M. i n . „Dziennik W o l n e g o Człoiwieka". de Origines �104 ANNA ZADROZYNSKA-BARĄCZ siłę roboczą. W tej s y t u a c j i , g d y i r l a n d z k a klasa robotnicza liczebnie i pod względem uświadomienia nie stanowi klasy najsilniejszej w spo­ łeczeństwie, a nawet w momencie szczytu swego r u c h u skupia się w y ­ łącznie w dużych miastach, t a k i c h j a k Belfast, D u b l i n czy Cork, pomię­ dzy w a r s t w a m i najuboższymi nie zostaje w y t w o r z o n a więź wspólnego interesu i wspólnej k r z y w d y . Dlatego wszystkie wystąpienia przeciw zarządzeniom dotyczącym czy to powiększania f a r m , a t y m s a m y m r u g o ­ wania dzierżawców, czy poprzedniej w a l k i o zniesienie dziesięciny mają charakter wystąpień p r z e c i w k o a d m i n i s t r a c j i angielskiej, prze­ c i w k o bezpośrednio krzywdzącym zarządzeniom. Z d r u g i e j s t r o n y ster w a l k i t a k ekonomicznej, j a k narodowowyzwoleńczej przechodzi a u t o ­ matycznie w ręce k l a s y średniej i zgodnie z j e j interesami zostają w y ­ suwane p o s t u l a t y i żądania. 12 W l i p c u 1849 r. wchodzi w życie ustawa o zadłużonych majątkach zezwalająca właścicielom na rugowanie, szybką sprzedaż z i e m i i n i c z y m nie uregulowane ściąganie czynszów. Biorąc pod uwagę również i to, że od 1846 r. panuje w I r l a n d i i t z w . w i e l k i głód, powodujący wielką śmiertel­ ność i emigrację , r o z u m i e m y , że sytuacja ekonomiczna k r a j u stała się nadzwyczaj t r u d n a . A n g l i a ze swej s t r o n y nie jest w stanie zaradzić tej klęsce, j e j zapotrzebowanie na p r o d u k t y rolno-hodowlane wciąż wzrasta, doraźna pomoc natomiast niczego nie rozwiązuje. Oto w j a k i sposób w liście do M a r k s a opisuje Irlandię z r o k u 1856 F r y d e r y k Engles: 13 14 „Podczas wybrzeża dalej do S h a n n o n , Razem Z w y c i e c z k i po I r l a n d i i przejechaliśmy zachodniego, stąd 20 m i l n a północ w do T a r b e r t , do T r a l e e , K i l l a r n e y około 500 m i l a n g i e l s k i c h . Zobaczyliśmy wyjątkiem seldorfu z Dublina w i z powrotem t e n sposób D u b l i n a , którego porównanie z L o n d y n e m do B e r l i n a , a który nasuwa Dublina. 2/3 k r a j u . porównanie Dus­ n a wzór a n g i e l s k i , cały k r a j , a p r z e d e w s z y s t k i m m i a s t a , dokładnie przypominają Italię [...] Rząd wtrąca się d o w s z y s t k i e g o , po t z w . s a m o ­ rządzie n i e m a śladu. I r l a n d i a może być uważana i to za jedną 12 Walka z tych k o l o n i i , których o z n i e s i e n i e dziesięciny bliskość toczyła małej do prawie wybudowanej l u b północną charakter wzdłuż do L i m e r i c k , stolicy Francję m a zupełnie do G a l v a y głąb k r a j u , p o t e m z a pierwszą położenia się w kolonię angielską, geograficznego pozwala l a t a c h t r z y d z i e s t y c h X I X w. Dotyczyła z n i e s i e n i a dziesięciny płaconej p r z e z katolicką większość n a r z e c z kościoła protestanckiego. Zakończyła się uchwaleniem przez parlament w 1837 r. ustawy zmniejszającej j e j wielkość o 2 5 % . 13 Irlandzka emigracja czała 200 tysięcy t. 5, W a r s z a w a 14 List do A m e r y k i i K a n a d y w l a t a c h c z t e r d z i e s t y c h p r z e k r a ­ osób r o c z n i e . D a n e te p o d a j e t e n nosi datę: M a n c h e s t e r , Ireland A encyklopedia 23 m a j 1856 r. J e s t angielskiego, który p u b l i k u j e N. M a n s e r g h , Revolution. Wielka powszechna, 1964, w haśle „Irlandia". Commentary 1840—1921, on Anglo-Irish L o n d o n 1940, s, 6¡8, Ireland Relations to tłumaczenie in the Age and on tekstu of R e f o r m a n d Political Forcer in �PODŁOŻE nią zarządzać dokładnie w e d ł u g wolność o b y w a t e l i kraju jonej w karabiny, zdewastowane, cicieli, starego bagnety W Można 105 IRLANDII t u zaobserwować, że t z w . a wyobrażenie do p e r f e k c j i wśród j e s z c z e z X V i X V I w., późniejsze Obrazu prawników, tego jakimkolwiek pijanego miejscowej żandarma policji i k a j d a n k i . C h a r a k t e r y s t y c z n e d l a tego k r a j u a wśród r u i n s p o t y k a m y przeważnie biedakami. wzoru. t a k i e j l i c z b y żandarmów, t u zostało d o p r o w a d z o n e ruiny, najstarsze KULTUROWEGO a n g i e l s k i c h opiera się n a u c i s k u k o l o n i i . N i g d y , w n i e widziałem pruskiego SEPARATYZMU którzy dopełniają z X I X w . [...] uzbro­ są jego Całe w s i e są sławne p a r k i należące do d r o b n y c h zamieszkując głód, e m i g r a c j a te tereny stali i wzajemne się właś­ prawie porachunki. N a p o l a c h n i e widać n a w e t pasącego się bydła. [...] L u d z i e tego k r a j u n a b r a l i bliwego charakteru [...], a cała wściekłość i r l a n d z k i c h nacjonalistów dzić stąd, że n a w e t w e własnym kraju n i e czują może [•••] oso­ pocho­ się u siebie. T u r e a l i z u j e się hasło: I r l a n d i a d l a Saksonów! i każdy I r l a n d c z y k w i e , że n i e m a co w s p ó ł z a w o d ­ niczyć z Anglikiem, któremu w każdej s y t u a c j i należy się największy szacunek; e m i g r a c j a trwać będzie r a z e m z t y m z j a w i s k i e m , ludność wyłącznie celtycką można chyba sjom, się spotkać t y l k o w s z u l e r n i . [...] naród przykryła dla Anglii, Ameryki, robotników, rajfurów, Tę zdemoralizowaną wszędzie i n d z i e j Dzięki t y m k o n s e k w e n t n i e s z t u c z n a powłoka Australii całkowitej przyjęła s t a l i się klasą i obecnie itd. dostarczycielami prostytutek, złodziei, oszustów, żebraków i w s z e l k i e g o postawę stosowanym demoralizacji również burżuazji, arystokracja. tu są k o m p l e t n i e pre­ stali najgorszych rodzaju motłochu. Posiadacze, którzy zdemoralizowani. I c h posiadłości leżą wśród o g r o m n y c h w s p a n i a l e pięknych parków, l e c z są to p u s t k o w i a , gdzie być może z a i n w e s t o w a n o jakieś pieniądze, l e c z zupełnie tego n i e w i d a ć [•••]" Jest to tragiczny obraz u p a d k u gospodarczego i moralnego n a r o d u . W t e j s y t u a c j i o b s e r w u j e m y narastanie następnej f a l i r u c h u o c h a r a k ­ terze w a l k i ekonomicznej, który już bezpośrednio doprowadzi do ożywie­ nia k u l t u r y narodowej i do w a l k i narodowowyzwoleńczej w p r o w a d z i interesujące nas hasła. Dzierżawcy wysuwają więc żądania, b y u m o w y użytkowania ziemi zawierane z j e j właścicielami były u m o w a m i długoterminowymi ( f i x i t y of tenure); b y ustalić w y m i a r czynszu, który nie będzie rujnował g o ­ spodarstwa (fair r e n t ) , oraz b y przyznać i m p r a w a do poczynionych w gospodarstwie i n w e s t y c j i , p r a w a do z w r o t u zainwestowanych t a m s u m (freedom of sale). Są t o żądania t z w . „trzech F " , podstawowe p o s t u l a t y w a l k i agrarnej tego okresu . W a l k a toczy się znów dwoma t o r a m i : m e t o ­ dę t e r r o r y s t y c z n y c h a k c j i stosuje Stowarzyszenie W s t ą ż k i , metodę legal­ nej w a l k i p r z y pomocy utworzonego w t y m celu związku za pośrednic­ t w e m p a r l a m e n t u poprowadził Gavan D u f f y (dawny współpracownik „Narodu"). Akcję nowo założonej L i g i O b r o n y Dzierżawców propaguje w z n o w i o n y „ N a r ó d " . S k o m p l i k o w a n a sytuacja w układzie sił w p a r 15 le 11 15 J a c k s o n , op. cit., od s. 189. S t o w a r z y s z e n i e Wstążki było kontynuacją Białych Chłopców — o r g a n i z a c j i t e r r o s y s t y c z n e j , działającej oczywiście p o t a j e m n i e w obronie p r a w dzierżawców. 16 „Naród" Duffyego, 1 1 ukazuje się p o n o w n i e od 1850 r. w dalszym ciągu pod redakcją �106 ANNA ZADROZYNSKA-BARĄCZ lamencie b r y t y j s k i m doprowadza do przegrania całej a k c j i . Od tego okresu (lata 1855—1856) w I r l a n d i i rozpoczyna się r u c h o nieco i n n y m charakterze. N a arenę w a l k i p o l i t y c z n e j występują F e n i a n i e — Ir­ landzkie B r a c t w o Republikańskie (Lub, j a k podają niektóre p u b l i k a c j e , I r l a n d z k i e B r a c t w o Rewolucyjne), znane pod skrótem I . R. B . B r a c t w o Fenian nawiązuje k o n t a k t y z irlandzką emigracją z terenów A m e r y k i i , podkreślając tę więź na bazie wspólnoty pochodzenia, p r o w a d z i walkę 1 8 1S 0 autonomię polityczną k r a j u . Wychodzono z założenia, że zwycięstwo Stanów Północnych w w o j n i e amerykańskiej (1861—1865) m u s i dopro­ wadzić z k o l e i do wystąpienia zbrojnego A n g l i i przeciw zwycięzcom. Wszyscy więc I r l a n d c z y c y p o w i n n i poprzeć Północ i wziąć udział w w o j ­ nie. Pod j e j koniec rozpoczęto intensywną agitację na rzecz powstania zbrojnego w k r a j u . Prowadziła ją gazeta „Lud I r l a n d z k i " wychodząca od 29 I X 1863 r. w D u b l i n i e . W y d a w c a m i b y l i : Tomasz Clarke L u b y 1 J o h n O'Leary, a stałymi współpracownikami działacze feniańscy: O'Donovan, Stephenson i Aleksander S u l i v a n . Była to k o n t y n u a c j a daw­ nego p r o g r a m u Zjednoczonych Irlandczyków i Młodej I r l a n d i i . Po za­ kończeniu w o j n y amerykańskiej planowano w y b u c h powstania w I r ­ l a n d i i , j e d n a k postawa przywódców i strona organizacyjna zupełnie zawiodły. Rok 1867 należy uważać za f a k t y c z n y koniec w i e l k i e j dzia­ łalności Fenian, która spełniła swoją rolę j a k o organizacja podziemna, tajna, lecz nie udało się j e j doprowadzić do końca rozpoczętego dzieła. Ruch feniański upadł, lecz wiele a k c j i w przyszłości nawiązywało do tej organizacji, a być może była ona k o n t y n u o w a n a potajemnie jeszcze przez wiele l a t . Należy również dodać, że r u c h Fenian wzbudził zainte­ resowanie przywódców i działaczy Międzynarodowego Stowarzyszenia Robotników (1864—1876), każąc m u wystąpić z żądaniem a m n e s t i i rzą­ dowej dla uczestników w a l k powstańczych. Oczywiście decydującą rolę odegrało t u stanowisko M a r k s a i Engelsa. Dalsze lata są wzmożoną walką o samostanowienie i p r a w a gospo­ darcze. O d 1870 r. coraz bardziej pogłębia się upadek gospodarczy. Wiąże się to z przechodzeniem od r o l n i c t w a do gospodarki h o d o w l a n e j . Niewspółmiernie do w z r o s t u areału łąk i pastwisk obniża się areał u p r a w pszenicy i owsa. S t a t y s t y k i ukazują oczywiście jednoczesny wzrost ży­ wego i n w e n t a r z a na korzyść bydła, owiec, świń i d r o b i u . Wiąże się to z koniecznością zwiększenia eksportu żywności, szczególnie mięsa, d l a rozwijającej się A n g l i i , gdzie nie wystarczyło już t y l k o eksportować, 20 F e n i a n i e , F i a n n a — n a z w a nawiązująca do i m i e n i a l e g e n d a r n e g o bohatera F i n n a Mac C u m h a l l a . " J a c k s o n , op. cit., s. 192. 18 А. В i r n i e, An Economic History of the British L o n d o n 1955; J a c k s o n , op. cit., od s. 210. 20 Isles, islandzkiego University Paperbacks, �PODŁOŻE SEPARATYZMU KULTUROWEGO W IRLANDII 107 gdyż k o n k u r e n c j a w t y m zakresie była ogromna. P r z y zwiększającym się eksporcie mięsa i ograniczeniu u p r a w I r l a n d i a nie m a szans na w y ­ równanie swego budżetu produkcją przemysłową i nie może w p r o w a ­ dzić ceł o c h r o n n y c h na swoje t o w a r y . P r a k t y c z n i e biorąc, a k u m u l a c j a kapitału w I r l a n d i i została ograniczona do m i n i m u m , gdyż nadal właści­ ciele ziemscy inwestują w przedsiębiorstwa n a terenie A n g l i i . Stopa życiowa, szczególnie na wsiach i r l a n d z k i c h , gwałtownie się obniża, jednocześnie angielski r y n e k pracy przestał być t a k chłonny, j a k w p o ­ p r z e d n i c h latach. Pozostaje więc albo emigracja, albo n i e z w y k l e n i s k i standard życiowy, j a k i może zapewnić n i e w i e l k a działka ziemi. W t e j s y t u a c j i nędza stała się z j a w i s k i e m stałym. B y wybrnąć z tego impasu należało powrócić do w a l k i o autonomię. W parlamencie a n g i e l s k i m p o ­ wstaje i r l a n d z k a p a r t i a autonomistów pod p r z e w o d n i c t w e m K a r o l a Ste­ w a r t a Parnella. P o n o w n y głód w 1879 r. i r a p t o w n i e pogarszająca się sytuacja m a t e r i a l n a ludności spowodowały wzrost niezadowolenia, a t y m s a m y m i wzrost t e n d e n c j i r e w o l u c y j n y c h . W 1877 r. jako w y n i k t y c h tendencji zostaje założona L i g a Rolna pod p r z e w o d n i c t w e m P a r n e l l a i Michała D a v i t t a , mająca na celu połączenie w a l k i p a r l a m e n t a r n e j 0 p r a w a narodowe z walką о ziemię i p r a w a gospodarcze. Rzucono hasło „ziemia i r l a n d z k a dla Irlandczyków!" nie rezygnując z wystąpień r e w o ­ l u c y j n y c h . W tej s y t u a c j i , w 1881 r. rząd u c h w a l a ustawę rolną w za­ sadzie akceptującą żądania „trzech F " . W p r a k t y c e ustawa jest p r a w i e nie do zastosowania, P a r n e l l porusza tę sprawę na f o r u m p a r l a m e n t u 1 w wystąpieniach p u b l i c z n y c h . Uznany zostaje za przywódcę w r o g i e j g r u p y , sabotującej ustawę państwową. Aresztowanie P a r n e l l a zwiększyło liczbę aktów t e r r o r u i zmusiło rząd do rozpoczęcia p e r t r a k t a c j i . W a ­ r u n k i P a r n e l l a zawierały żądanie wypuszczenia na wolność w s z y s t k i c h więźniów p o l i t y c z n y c h oraz udzielenia f a r m e r o m pomocy przez państwo, b y zlikwidować zaległości uniemożliwiające dzierżawcom korzystanie z u s t a w y 1881 r . Rząd przyjął te w a r u n k i . W t y m momencie można b y przerwać omawianie k o l e j n y c h w a l k o uzyskanie a u t o n o m i i , gdyż w c h o ­ dzi ona na t o r y , gdzie niezbędna staje się mobilizacja całego n a r o d u , a rolę c z y n n i k a mobilizującego spełnić mają hasła ożywienia k u l t u r a l ­ nego. O d tej c h w i l i szermowanie hasłami k u l t u r y narodowej i w a l k a o j e j u t r z y m a n i e staje się sprawą palącą i nie cierpiącą zwłoki. Po­ wtórzmy więc, na j a k i m etapie gospodarczym, społecznym i p o l i t y c z n y m znajduje się I r l a n d i a w latach osiemdziesiątych X I X w., gdy na czoło w y s u w a się w a l k a o kulturę narodową. Otóż gospodarczo jest to m o m e n t gwałtownie postępującego spadku stopy życiowej ludności, przechodze­ nia od r o l n i c t w a do h o d o w l i , a t y m s a m y m zmniejszania areałów u p r a w . Nie m a na razie szans na rozwój przemysłu (z wyjątkiem rozwiniętych p r z e d t e m ośrodków m i e j s k i c h , t a k i c h j a k n p . Belfast). Wzrasta e m i - �108 ANNA ZADROŻYNSKA-BARĄCZ gracja, p r o l e t a r i a t w miastach nie s t a n o w i najistotniejszej siły w r u c h u wolnościowym, p u n k t ciężkości w a l k nadal dotyczy a u t o n o m i i i spraw a g r a r n y c h . T y m s a m y m najsilniejsza jest klasa średnia. N i e m a stałego porozumienia i współdziałania pomiędzy f a r m e r a m i i klasą robotniczą, a interesy, przede w s z y s t k i m własne i farmerów, reprezentują w p a r ­ lamencie a n g i e l s k i m k l a s y średnie. Można więc przyjąć, że w i e m y , w j a k i m momencie wkracza na arenę w a l k i o w y z w o l e n i e polityczne i rozwój gospodarczy w a l k a o k u l ­ turę narodową. Rozpatrzmy teraz stan t e j k u l t u r y . Wspaniała k u l t u r a i r l a n d z k a , scharakteryzowana przez Stefana Czar­ nowskiego na przykładzie d o r o b k u l i t e r a t u r y , święci okres swego r o z k w i t u aż do połowy w i e k u X V I . W i e k X V I I jest jeszcze okresem, k i e d y język i r l a n d z k i jest używany na codzień. Lecz od t r a k t a t u w L i m e r i c k , g d y A n g l i a nie d o t r z y m u j e warunków i skazuje na w y ­ gnanie szlachtę i przywódców p o l i t y c z n y c h n a r o d u , rozpoczyna się regres k u l t u r y i języka. I r l a n d z k i staje się językiem w a r s t w najuboż­ szych , pamięć sag n a r o d o w y c h i bohaterów przetrwała wyłącznie w opowiadaniach w i e j s k i c h bajarzy, przekazywana dziedzicznie drogą t r a d y c j i z pokolenia na pokolenie. P o m i m o r e p r e s j i ze s t r o n y a d m i n i ­ stracji angielskiej język nie zaginął, można o n i m mówić aż do X I X w . W zasadzie o gwałtownym jego z a n i k u mówi się dopiero po w i e l k i m głodzie l a t czterdziestych i w p r o w a d z e n i u szkół „narodowych". P r z y ­ czyną oczywistą r u i n y języka jest klęska głodu: dotyczy ona n a j b i e d ­ niejszych, więc właśnie t y c h , którzy go kultywują. I c h wyniszczenie czy e m i g r a c j a , p r z e r y w a kontynuację kulturową i j ę z y k o w ą . Pozostała ludność i r l a n d z k a podlega ponadto od t e j p o r y usilnej a k c j i anglicyzacji życia i języka. A k c j a ta natrafiała w I r l a n d i i na wyjątkowo sprzyjającą sytuację. Dotyczyła głównie nauczania — od podstawowego do wyższego. 2 1 2 2 2 3 24 23 Jak już wspomniano, I r l a n d c z y c y w przeważającej większości b y l i k a t o l i k a m i . Przed unią z Anglią, k i e d y I r l a n d i a posiadała w zasadzie autonomię (parlament), a w rzeczywistości podlegała angielskiej p o l i ­ tyce gospodarczej łącznie z silną kolonizacją na swoje tereny, w a r s t w y wyższe s t a n o w i l i właściwie A n g l i c y (oczywiście nie wyłącznie) obrządku tej 21 C z a r n o w s k i , op. c i i . 2 2 Język i r l a n d z k i należy samej XVIII grupy do grupy należą: w a l i j s k i goidelskiej celtyckiej grupy ( k i m r y c k i ) , kórnicki (używany w językowej. D o K o r n w a l i i do w.), bretońisko-armorykański, g a e l s k i s z k o c k i (erśki) i m a n c k i ( w y s p a Klasyfikację tę podaje C z a r n o w s k i , Literatury celtyckie, 23 J a c k s o n , op. cit, s. 53; J о у n t, op. cit, s. 133 24 P a t r z p r z y p i s 6 i 21. Man). s. 22. Z a g a d n i e n i e m klęsk e l e m e n t a r n y c h w p r o c e s i e ciągłości k u l t u r o w e j i i c h z n a c z e n i e m w b a d a n i a c h h i s t o r i i gospodarczej p a t r z m . i n . W. K u l a , P r o b l e m y i metody historii gospodarczej, W a r s z a w a 1965, s. 639, 660. 2 5 �P O D Ł O Ż E S E P A R A T Y Z M U K U L T U R O W E G O W I R L A N D I I 109 protestanckiego. W t a k i e j s y t u a c j i rząd I r l a n d i i nie mógł zajmować się nauczaniem Irlandczyków (katolików), gdyż warstwą mającą dostęp do rządów, k u l t u r y i nauczania była w a r s t w a silnie zanglicyzowana (prote­ stanci). I t a k od początku w i e k u X V I I I istnieją n p . protestanckie Charter Schools, przeznaczone dla dzieci osadników. Obowiązujące t a m reguły protestanckie wykluczają udział Irlandczyków. Po r o k u 1829 (uzyska­ nie równouprawnienia katolików w parlamencie b r y t y j s k i m ) , k i e d y okazało się, że akcja nawracania katolików na a n g l i k a n i z m nie dała żadnych rezultatów, rząd postanowił udostępnić nauczanie w s z y s t k i m mieszkańcom w y s p y . W r o k u 1831- rozpoczęto zakładanie t z w . szkół n a r o d o w y c h . Akcją tą zajęła się specjalna k o m i s j a (National Board), której członkowie niewiele m i e l i wspólnego z Irlandią. Nauczanie dzieci i r l a n d z k i c h szło w k i e r u n k u dokładnej e l i m i n a c j i z t r a d y c j i i pamięci wszystkiego, co mogłoby mieć związek z przeszłością, kulturą i historią I r l a n d i i . W t e n sposób w y e l i m i n o w a n o z p r o g r a m u nauczania język i historię irlandzką. Używanie irlandzkiego chociażby w rozmowach w kręgu r o d z i n n y m było r y g o r y s t y c z n i e zabronione. Uczono dzieci wza­ jemnego szpiegowania się i donosicielstwa. Winowajców mówiących po i r l a n d z k u karano, a na znak niesubordynacji zawieszano i m na szyi k a ­ wałek wygiętego p a t y k a (analogiczne piętnowanie dzieci za używanie ojczystego języka znane było i w B r e t a n i i . Zwało się t a m zawieszeniem „symbolu"). Wszystko to miało doprowadzić do u n i f i k a c j i dwóch, złą­ czonych już unią narodów. Natomiast język, którego uczono w szkołach „narodowych", był gwarą języka angielskiego, nie miał wiele wspólnego z językiem l i t e r a c k i m , pełen był naleciałości c e l t y c k i c h , t a k w w y m o w i e , j a k w słownictwie, co wzbudzało pośmiewisko wśród Anglików. A d m i n i s t r a c j i angielskiej zależało na demoralizacji postaw ludzi, w t e j s y t u a c j i łatwiejsze staje się zarządzanie w myśl własnych i n t e r e ­ sów k r a j e m , gdzie można liczyć na zdradę, donosicielstwo i pogardę własnej k u l t u r y , gdzie wpojone zostaje przekonanie o wyższości k u l t u r y silniejszych. Tego rodzaju w y c h o w a n i e musiało doprowadzić do za­ chwiania się systemów wartości i ocen, niszczenia własnej k u l t u r y i t r a ­ d y c j i , nie przynosząc w zamian nic pozytywnego. Dlatego demoralizacja, którą podkreśla Engels w p r z y t o c z o n y m liście, była t a k przerażająca, uczyniła z n a r o d u posiadającego wspaniały dorobek w dziedzinie l i t e ­ r a t u r y i k u l t u r y , znanego niegdyś z i n t e l i g e n c j i , naród pijaków, igno­ rantów, na całym świecie w y k o r z y s t y w a n y do najgorzej płatnej pracy i stanowiący światowy l u m p e n p r o l e t a r i a t . Więcej, t z w . Paddy z I r l a n d i i stał się symboliczną postacią błazeńską dla całego Zjednoczonego Króle­ stwa W i e l k i e j B r y t a n i i , a co gorsze wydaje się, że nawet sami I r l a n d ­ czycy cieszyli się z t e j r o l i . A n g l i c y p r z y w y k l i nazywać i c h „brudnymi I r l a n d c z y k a m i " . Niszczenie języka irlandzkiego i postępującą a n g l i c y - �110 ANNA ZADROŻYŃSKA-BARĄCZ zację przyśpieszało jeszcze i to, że przywódcy n a r o d u , tacy j a k n p . O'Connell, posługiwali się w przemówieniach i dyskusjach wyłącznie językiem angielskim, nawet jeśli sami b y l i pochodzenia celtyckiego. Podobnie r u c h Młodych Irlandczyków, chociaż podkreślał wartość języka narodowego, wyrażał to w języku angielskim. N i e sądzono b o w i e m , b y mógł o n ponownie stać się językiem a d m i n i s t r a c j i państwowej i naucza­ nia w szkołach. A n g i e l s k i , poza użytecznością (parlament był przecież p a r l a m e n t e m b r y t y j s k i m ) , był językiem m o d n y m , co wiązało się z w y ­ r o b i o n y m już w I r l a n d i i k o m p l e k s e m niższości własnej k u l t u r y i języka. Ponadto był językiem używanym przez wszystkich reprezentantów w a r s t w wyższych i i n t e l i g e n c j i : biskupów, księży, pastorów, urzędników m i e j s k i c h , inspektorów p o l i c j i , lekarzy czy mieszczan, więc t y c h , którzy cieszyli się popularnością i u z n a n i e m wśród farmerów, biedoty i r o b o t ­ ników. Dzięki t e m u i r l a n d z k i zniknął w przeważającej części k r a j u z niebywałą szybkością. W r o k u 1861 mówiło n i m jeszcze 1 105 500 osób, a według spisu z 1892 r. liczba ta zmniejszyła się do 680 240 o s ó b . 20 Poza wysiłkami jednostek nie starano się ocalić od zagłady ginących skarbów l i t e r a t u r y narodowej. W odosobnieniu pracują nad w y d a n i e m i ocaleniem ostatnich utworów c e l t y c k i c h K a r o l O'Connor, r e d a k t o r „Annales de T i g h a r n a c h " , Standish O'Grady, autor Silva Gadelica i w i e l u i n n y c h prac n a u k o w y c h poświęconych k u l t u r z e c e l t y c k i e j , Joseph O'Longan, zwany o s t a t n i m z pisarzy i r l a n d z k i c h , Eugeniusz O ' C u r r y czy J o h n O'Donovan, r e d a k t o r „Roczników Królestwa I r l a n d i i " („Annála Rioghachta E i r e a n n " ) , monumentalnego dzieła t z w . Czterech Mistrzów, zakonników k l a s z t o r u franciszkańskiego z Donegal z 1632 r. O'Donovan w y d a j e swoje dzieło w 1851 r. Oprócz wysiłków jednostek istniały k l u b y czy t o w a r z y s t w a (np. Ossianic Society), które zwracały uwagę na w a r ­ tości i piękno l i t e r a t u r y c e l t y c k i e j . Żadne j e d n a k z n i c h nie dążyło do odrodzenia irlandzkiego języka mówionego. J e d n y m ze w s p o m n i a n y c h t o w a r z y s t w było założone w 1876 r. T o w a r z y s t w o O c h r o n y Języka I r ­ landzkiego. T o w a r z y s t w o rozpoczęło swoją działalność w odsuniętych o d stolicy przybrzeżnych rejonach k r a j u . Rozpoczęło tę działalność od p u ­ b l i k o w a n i a tekstów w języku i r l a n d z k i m i podstawowej g r a m a t y k i tego języka. Postulowało też wprowadzenie n a u k i irlandzkiego jako języka f a k u l t a t y w n e g o do p r o g r a m u szkół p o d s t a w o w y c h i średnich. Władze wydały zezwolenie na taką zmianę p r o g r a m u . Uznane to zostało za zwycięstwo. Jednak rząd b r y t y j s k i , chcąc uniknąć j a k i e j k o l w i e k p r o p a ­ gandy narodowej, co mogło i rzeczywiście doprowadziło do w z n o w i e n i a w a l k i narodowowyzwoleńczej, zakazał używania słowa „irlandzki". Za­ stąpiono je więc pojęciem szerszym: „celtycki". Stąd bardzo w i e l e m y l 21 2 6 Joynt, 2 7 Joynt, op. cit., op. cit., od s. 134. s. 137. �P O D Ł O Ż E S E P A R A T Y Z M U K U L T U R O W E G O W I R L A N D I I 111 n y c h koncepcji, których źródłem stał się wyłącznie t e r m i n . W dążeniach narodowowyzwoleńczych I r l a n d i i n i e ma śladu po tendencji, którą można b y nazwać w którymkolwiek momencie panceltycką. Są to po p r o s t u p r o g r a m y odrodzenia narodowego p r z y powołaniu się na odrębność j ę ­ zyka i k u l t u r y j e d y n i e w stosunku do Anglików, odrębności w stosunku do i n n e j silniejszej g r u p y czy państwa, a nie jedności i solidarności z i n n y m i g r u p a m i o t y m s a m y m c e l t y c k i m pochodzeniu. Jednakże T o ­ w a r z y s t w o O c h r o n y Języka I r l a n d z k i e g o nie dokonało niczego więcej, nie posiadało jasno sprecyzowanego celu i przywódców, którzy wpłynęli­ b y na wyobraźnię szerszych rzesz narodu. N i e m n i e j narodziła się po­ trzeba dalszej p r a c y w e w s k a z a n y m k i e r u n k u . Jako odpowiedź na to zapotrzebowanie społeczno-narodowe w l i p c u 1893 r. powstaje nowa o r ­ ganizacja tego t y p u nosząca nazwę L i g i C e l t y c k i e j (Connradh na Gaedhilge). Organizacja, której p i e r w s z y m przewodniczącym był Douglas Hyde, zakłada sobie n i e z w y k l e a m b i t n y p r o g r a m uporządkowania s p r a w języka w I r l a n d i i , doprowadzenia w sposób p r a k t y c z n y do odrodzenia języka literackiego, pobudzenia powszechnego zainteresowania sprawą r e h a b i l i t a c j i i przywrócenia szacunku językowi n a r o d o w e m u . Początkowo L i g a skupia w swoich szeregach grupę młodych entuzjastów, i n t e l e k ­ tualistów propagujących ideę „języka i duszy n a r o d u " . Krąg t e n jednak bardzo szybko się rozszerza. Powstają sekcje L i g i w D u b l i n i e , Belfaście i C o r k u . W 1897 r. jest to już silna organizacja mogąca wystąpić w m a j u tego r o k u z zainicjowaniem w i e l k i e g o święta w D u b l i n i e . Był to f e s t y n l i t e r a t u r y i m u z y k i podobny do analogicznych świąt ga lijs k ic h, z w a n y c h Eiseddfod. W I r l a n d i i zwało się ono Oireachtas i przeszło do corocznej t r a d y c j i , w której zaczęli uczestniczyć przedstawiciele c e l t y c k i e j Szkocji i Walii. W p i e r w s z y c h l a t a c h X X w . dzięki Lidze C e l t y c k i e j r u c h odrodzenia k u l t u r o w e g o nosił c h a r a k t e r powszechny i zorganizowany. Powstawały coraz liczniejsze sekcje L i g i i coraz bardziej rozszerzały i doskonaliły się j e j p l a n y . L i c z n i emisariusze i entuzjaści t e j a k c j i wędrowali po k r a j u głosząc hasła „intelektualnej niepodległości I r l a n d i i " , pochodzące od jednego z najczynniej pracujących członków L i g i — Pádraig Mac Piaraisa, znanego w h i s t o r i i j a k o Patrice Pearce. Zainteresowanie języ­ k i e m i kulturą przejawiało się w powszechnej chęci nauczenia się ojczy­ stego języka. Zimą, w pomieszczeniach szkół czy świetlic, uczono się i mówiono po i r l a n d z k u , l a t e m uczestniczono w l u d o w y m święcie, zwa­ n y m Feiseanna, podczas którego przeprowadzano k o n k u r s y języka, pieśni, m u z y k i i tańców c e l t y c k i c h . Był to r u c h o charakterze naprawdę m a s o w y m . Działalność L i g i wpłynęła również na zorganizowanie naucza­ nia publicznego. L i g a uzyskuje zezwolenie odpowiedniego M i n i s t e r s t w a na zajęcie się tą sprawą. Zostaje u s t a n o w i o n y dwujęzyczny system n a - �112 ANNA ZADROŻYNSKA-BARĄCZ uczania. N a t i o n a l B o a r d — acz bardzo niechętnie — zgadza się na zastosowanie n o w y c h metod nauczania, zatrzymujących proces w y n a r a ­ dawiania i anglicyzacji młodzieży i r l a n d z k i e j . Z r e w i d o w a n o ponadto nauczanie języka irlandzkiego również w szkołach średnich i uzyskano zgodę władz na założenie w 1909 r. U n i w e r s y t e t u N a r o d o w e g o , na który p r z y egzaminach wstępnych p r z e d m i o t e m obowiązkowym stał się język i r l a n d z k i . W ten sposób L i g a Celtycka zwróciła uwagę na własne wartości narodowe, których p i e r w s z y m elementem stał się język. N i e znaczy to jednak, że j e j działalność uratowała całkowicie język i r l a n d z k i . Doprowadziła jedynie do opóźnienia jego u p a d k u , do odrodzenia treści i wartości m o r a l n y c h w mentalności narodu, pozwoliła na odrodzenie l i t e r a t u r y , która później w p r a w d z i e stała się anglo-irlandzką, n i e m n i e j opierała się na wątkach i f o r m a c h n a r o d o w y c h . 28 Pozostaje jeszcze prześledzić, j a k i w p ł y w na dalsze losy I r l a n d i i posiadała działalność L i g i . L i g a była w s w y m założeniu organizacją mającą na celu wyłącznie renesans językowy i wskrzeszenie t r a d y c j i . Hyde powiedział: „To właśnie nasza celtycka przeszłość, której n a m przyznać n i e chciano, c h r o n i nas przed staniem się o b y w a t e l a m i K r ó ­ lestwa i stanowi najgłębszą prawdę i r l a n d z k i c h serc". N i e miała więc na celu o t w a r t e j działalności politycznej czy r e l i g i j n e j , n i e m n i e j stano­ wiła n i e z w y k l e s i l n y c z y n n i k pobudzający uczucia separatystyczne w sto­ s u n k u do A n g l i i i poczucie wspólnoty n a r o d o w e j . Bezpośrednio z j e j sze­ regów wywodzą się późniejsi działacze S i n n F e i n , i r l a n d z k i e j o r g a n i ­ zacji nacjonalistycznej. Nie na próżno Pearce zapytywał: „Może kiedyś historia uzna Ligę Celtycką za organizację o najbardziej r e w o l u c y j n y m wpływie na dzieje I r l a n d i i " . T e n r u c h ożywienia k u l t u r o w e g o nie niepokoił A n g l i i . Wręcz przeciwnie, uważała j e za p o z y t y w n e odwróce­ nie u w a g i Irlandczyków od spraw wyzwoleńczych i gospodarczych. E f e k t y j e d n a k można było przewidzieć, p o m i m o pozornego spokoju aż do 1906 r. Było to j e d n a k t y l k o w e r y f i k o w a n i e dotychczasowych postaw i metod w a l k i . Stopniowo u t r w a l o n o w narodzie przekonanie, że losy k r a j u nie zależą nieodwołalnie od p a r l a m e n t u b r y t y j s k i e g o , że losy I r ­ l a n d i i zależą od Irlandczyków. W pierwszych latach X X w . wokół t y 2 9 3 0 3 1 28 I r l a n d i a posiadała wyznaniowe. lege, w cieszył wprawdzie dwa Jeden z nich, Uniwersytet się wielką światową uniwersytety, lecz były to uniwersytety Dubliński, z n a n y pod nazwą T r i n i t y C o l ­ królową Elżbietę 1593 r. kształcił elitę europejską: profesorów, p r a w o d a w c ó w , w y s o k i c h sławą. Ufundowany przez urzędni­ k ó w państwowych, sędziów i urzędników wyższej a d m i n i s t r a c j i państwowej krajów E u r o p y . Dominował tam jednak popularnością wśród katolików. P a t r z J o y n t, op cit., od s. 144 23 Mansergh, 30 S i n n F e i n — M y S a m i , n a z w a wyrażająca op. c i t . , s. 2116. 31 Mansergh, op. c i i . , s. 218. wielu p r o t e s t a n t y z m , dlatego n i e cieszył się on zaufanie w e własne siły. �PODŁOŻE S E P A R A T Y Z M U KULTUROWEGO W IRLANDII 113 godnika „The U n i t e d I r i s h m e n " skupia się grono l u d z i , którym przewodzi jego r e d a k t o r naczelny A r t h u r G r i f f i t h . Tworzą organizację S i n n F e i n . P r o g r a m proponuje przejęcie za pomocą r a d m i e j s k i c h , r e g i o n a l n y c h i w i e j s k i c h k i e r o w n i c t w a nad nauczaniem, czyniąc obowiązkowym n a ­ uczanie języka i h i s t o r i i narodowej, u c h y l e n i e się od uznania władzy p a r l a m e n t u b r y t y j s k i e g o , b o j k o t Anglików, i c h wyrobów, h a n d l u , z w y ­ czajów, p o l i c j i , a r m i i , a zwłaszcza p o l i t y k i . ' P r o g r a m nacjonalistyczny S i n n F e i n stopniowo zyskuje sobie popularność, t a k że w momencie najstosowniejszym t y l k o ta organizacja jest w stanie przejąć władzę administracyjną w swoje ręce. Doszliśmy t u do m o m e n t u , k i e d y staje się jasne, że z odrodzenia k u l t u r y i języka wypływa spoistość więzów wspólnoty narodowej, ta z k o l e i p r o w a d z i do włączenia całego n a r o d u do w a l k i o w y z w o l e n i e polityczne, jednocześnie przesądzając o m o d e l u przyszłego państwa, w którym władza będzie spoczywać w rękach g r u p y prowadzącej walkę i posiadającej w niej przywództwo.' W w y p a d k u I r l a n d i i była to klasa średnia nacjonalistycznej i n t e l i g e n c j i z Pearcem i G r i f f i t h e m na czele. N i e będziemy dalej śledzili losów S i n n Fein, gdyż to n i e należy już do postawionego na początku p y t a n i a . Spróbujmy teraz odpowiedzieć na nie. Chodziło o określenie warunków występowania w r u c h u narodowowyzwoleńczym haseł dotyczących k u l t u r y narodowej i ożywienia narodowego. Prześledzenie procesu irlandzkiego nie upoważnia do generalizacji, p o m i m o w i e l k i c h podobieństw do analogicznych okresów Polski czy Węgier. Natomiast na pewno upoważnia do wyciągnięcia wniosków w y ­ pływających z syntezy opisanych wydarzeń. Otóż: 1) politycznie k r a j (Irlandia) zależny jest od większego i potężniej­ szego o r g a n i z m u państwowego ( W i e l k i e j B r y t a n i i ) ; 2) gospodarcza p o l i t y k a m e t r o p o l i i w stosunku do k r a j u podległego jest polityką rujnującą jego możliwości gospodarcze. P r o d u k t y rolnicze są eksportowane do m e t r o p o l i i po cenach najniższych, co p r o w a d z i do przechodzenia na gospodarkę ekstensywną z jednej strony, a z d r u g i e j — do h o d o w l i . Rozwój przemysłu uniemożliwia obawa m e t r o p o l i i przed utratą zaplecza konsumpcyjnego i obawa k o n k u r e n c j i oraz n i e w i e l k i e zasoby surowcowe posiadane przez k r a j zależny. P r o w a d z i to do coraz szybszego u p a d k u gospodarczego k r a j u i zubożenia ludności, j e j w z r a ­ stającej śmiertelności i e m i g r a c j i ; 3) społecznie taka sytuacja n i e w y t w a r z a trwałej więzi t y p u wspól­ n o t y interesów (jak r u c h robotniczy). Żądania i wystąpienia farmerów są a k c j a m i o charakterze sporadycznych protestów przeciw zarządzeniom władz; 4) n a w e t najlepiej zorganizowany r u c h w y z w o l e n i a narodowego nie w y t w a r z a świadomości trwałej więzi pomiędzy jego u c z e s t n i k a m i ; 8 — E t n o g r a f i a P o l s k a t. ХШ/2 �114 ANNA ZADROŻYNSKA-BARĄCZ 5) dla w y t w o r z e n i a t a k i e j właśnie więzi rzucane są hasła wspólnego, odrębnego języka, k u l t u r y , d u m y narodowej. D l a k u l t u r y spełniają one n i e z w y k l e pożyteczną rolę, jednocześnie wprowadzając złudzenia waż­ ności więzi ponadekonomicznej. I to stanowi i c h cel i s t o t n y . Z odrodzenia narodowego rodzi się r u c h nacjonalistyczny, pełniący na o s t a t n i m etapie w a l k i o samostanowienie polityczne i p i e r w s z y m etapie niepodległości rolę kierowniczą. Najczęściej podporę tego r u c h u stanowią g r u p y l u d z i nie mających wpływu na całość p o l i t y k i ekonomicznej, a t y m s a m y m n i e uczestniczących w zyskach w p o p r z e d n i m układzie ekonomiczno-polityczn y m . Społecznie są to w a r s t w y średnie. W t e n sposób w y t w o r z o n a została sytuacja umożliwiająca realizację i d e i w y z w o l e n i a narodowego, co należy rozumieć j a k o dążność do za­ spokojenia interesów ekonomicznych a k t u a l n i e najsilniejszej, a n i e m a ­ jącej swobody działania klasy, a działalność w imię haseł odrodzenia k u l t u r y narodowej stanowi t y l k o f r a g m e n t ogromnego procesu kształto­ w a n i a świadomości narodowej. Anna Zadrożyńska-Barącz THE BACKGROUND OF C U L T U R A L SEPARATISM IN IRELAND S u m m a r y The author reflects on the links between political, economic processes, a n d t h e r e b i r t h of a n a t i o n a l c u l t u r e a n d language, of a national c o n s c i o u s n e s s . T h e a i m of cultureslogans play field at a g i v e n stage a g a i n s t w h i c h this p r o b l e m the paper of a m o v e m e n t is to and i n the social emergence determine what role for n a t i o n a l l i b e r a t i o n . T h e is e x a m i n e d i s I r e l a n d , w h e r e t h e struggle for n a t i o n a l i n d e p e n d e n c e w a s one of t h e m o s t c h a r a c t e r i s t i c e x a m p l e s of t h i s p r o c e s s in E u r o p e . T h e e v e n t s of t h e 19th c e n t u r y a n d t h e b e g i n n i n g of t h e 20th p r o v i d e t h e b a c k g r o u n d for the a u t h o r ' s r e f l e c t i o n s . S h e comes to t h e f o l l o w i n g 1. I n I r e l a n d , p o l i t i c a l dependence economic suffered Great r u i n . I n d u s t r y could from severe Britain with l e d to e c o n o m i c not -develop, competition, e v e n food, dependence and exports on t h e B r i t i s h and at the same conclusions: a n d . to utter of a g r i c u l t u r a l products market. Ireland supplied time provided cheap manpower for British industry; 2. I n t h i s s i t u a t i o n , i t w a s t h e m i d d l e c l a s s t h a t l e d t h e s t r u g g l e for p o l i t i c a l l i b e r a t i o n (the p r o l e t a r i a t w a s not s t r o n g enough to l e a d t h i s m o v e m e n t ) , a n d i n d o i n g so i t k e p t a n e y e on its o w n i n t e r e s t s ; 3. support B u t a n y fully organized a n d p a r t i c i p a t i o n of struggle the whole for national liberation nation. T h e people must have taking part the i n this struggle m u s t h a v e a feeling of s o l i d a r i t y a n d of being l i n k e d together p e r m a n e n t l y . I n t h e l a s t period ence, slogans the of the s t r u g g l e for n a t i o n a l l i b e r a t i o n a n d e c o n o m i c c a l l i n g for p r o p a g a t i o n national language These are, however, fulfilled only this role a fragment independ­ of t h e n a t i o n a l c u l t u r e a n d for r e v i v a l of of mobilizing and welding of t h e p r o c e s s w h e r e b y the nation. national conscious­ n e s s e m e r g e s , a n d t h e y c a n o n l y be r e g a r d e d as s u c h . Translated by Krystyna Kozłowska � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/ea8d62445d8322cbd9c4bd8c23340118.pdf ed2afbfb7b7b571e6148b1e1b9d84920 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Książki PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text ��Podolskie zielniki �POLSKIE TOWARZYSTWO LUDOZNAWCZE SOCIÉTÉ POLONAISE D’ETHNOLOGIE Redakcja serii PTL „Prace Etnologiczne” Izabella Main – redaktor naczelna Anna Witeska-Młynarczyk – zastępczyni red. naczelnej Katarzyna Mirgos – sekretarz redakcji Izabela Kujawa – członkini redakcji Aleksandra Turowska – członkini redakcji PRACE ETNOLOGICZNE Tom 27 pod redakcją naukową Izabelli Main �Iwa Kołodziejska Podolskie zielniki Praktykowanie wiedzy o roślinach na Podolu Wschodnim (Ukraina) Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Wrocław 2023 �Recenzje Danuta Penkala Agnieszka Halemba Redakcja wydawnicza Adrian Nikiel Korekta Maria Zebrany Projekt okładki Katarzyna Main-Liszka Projekt dofinansowany ze środków budżetu państwa, przyznanych przez Ministra Edukacji i Nauki w ramach Programu „Doskonała nauka II” © Copyright by Polskie Towarzystwo Ludoznawcze and Autorka, Wrocław 2023 ISSN: 0239-6726 ISBN: 978-83-64465-64-2 Wydawca Polskie Towarzystwo Ludoznawcze 50-383 Wrocław, ul. Fryderyka Joliot- Curie 12 www.ptl.info.pl, e-mail: ptl@ptl.info.pl tel. +48 71 375 75 83 �Spis treści Podziękowania . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 9 I. Wstęp . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1. Pytania badawcze . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2. Kontekst, w którym szukałam odpowiedzi na pytania badawcze . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3. Nici relacji umożliwiające pisanie antropologii . . . . . . . . . 4. Proces wyboru terenu badań – środek czy peryferium . . . . . 13 15 15 22 27 II. Stroyinci i ich okolice – wielogatunkowa etnografia powiązań . . . . . . . . . . . . . . . . 1. Infrastruktura . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2. Okolice . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3. Ludzie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3.1. Prawosławni i katolicy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3.2. Język . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3.3. Praca . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 4. Lasy, łąki, krajobraz wsi . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 5. Wielowymiarowe splątania ludzi i środowiska . . . . . . . . . 5.1. Sezonowość – kolejny wymiar splątania . . . . . . . . . . . 5.2. Codzienne splątania z roślinami . . . . . . . . . . . . . . . 6. Badaczka – aktorka w wielowymiarowej sieci . . . . . . . . . . 6.1. Ja jako obca osoba we wsi . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 33 33 40 41 41 43 45 49 57 57 59 63 66 Iwa Kołodziejska 5 �6.2. Moje gospodynie i ich wpływ na pozycję badaczki w terenie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 73 III. Zielniki mentalne – ważne relacje z roślinami . . . . . . . . . . 81 1. Dlaczego w ogóle gatunek i czy mówienie o nim ma sens? . . . 84 1.1. Czym dla botaników jest gatunek i jak go nazwać? . . . . . 89 2. Analiza zielników mentalnych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 95 2.1. Komu oddać głos i jak? . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 95 3. Przykłady z zielników: nici zielnika Haliny i innych z nim powiązanych . . . . . . . . 98 3.1. Roślina uważana za najważniejszą . . . . . . . . . . . . . . 98 3.2. Narracje o zdrowym jedzeniu i ukraińskości . . . . . . . . 101 3.3. „Chemia” i oczyszczanie organizmu . . . . . . . . . . . . . 112 3.3.1. Zaufanie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 114 3.3.2. Relacje z „państwem” . . . . . . . . . . . . . . . . . 115 3.3.3. „Swojskość” . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 116 3.3.4. Wielogatunkowość . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 117 4. Przykłady z zielników: nici zielnika Nataszy i innych z nim powiązanych . . . . . . . 118 4.1. Relacja z miejscem i krajobrazem . . . . . . . . . . . . . . 118 4.2. Płeć roślin, płeć zielników . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 121 4.3. Różnice między zielnikami mężczyzn i kobiet . . . . . . . 125 4.4 .Mieć rośliny, mieć wiedzę – budować prestiż? . . . . . . . 131 4.5. Ekonomiczne przyczyny zbierania roślin . . . . . . . . . . 132 4.6. Jak zbierać? . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 135 5. Wyjątkowa roślina – wyjątkowe relacje . . . . . . . . . . . . . . 137 6. Indywidualny język zielników . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 138 7. Dziecięce zielniki . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 139 7.1. Główne przyczyny różnorodności dziecięcych zielników mentalnych . . . . . . . . . . . . . . 144 IV. Wypowiedziane, dotknięte, spisane . . . . . . . . . . . . . . . . . 147 1. Tworzenie lokalnej wiedzy o roślinach – jak o tym piszą inni . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 147 2. Teksty pisane i ich rola w tworzeniu wiedzy o roślinach . . . . 156 2.1. Standaryzacja i różnorodność . . . . . . . . . . . . . . . . . 160 2.2. Książki moich rozmówców . . . . . . . . . . . . . . . . . . 166 2.3. Struktura tekstu i jej wpływ na przekaz wiedzy . . . . . . 167 Podolskie zielniki. Praktykowanie wiedzy o roślinach na Podolu Wschodnim (Ukraina) 6 �2.4. Czasopisma – struktura tekstu i jej wpływ na przekaz wiedzy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 178 2.5. Sposoby porządkowania treści w czasopismach . . . . . . 184 2.6. Zapamiętane i zapisane . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 186 3. Doświadczenie i praktyka . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 194 3.1. Ilustracje w tekstach pisanych . . . . . . . . . . . . . . . . . 199 3.2. Wiedza w ciele – jak rozpoznać roślinę? . . . . . . . . . . . 201 3.3. Poruszanie się w środowisku . . . . . . . . . . . . . . . . . 210 4. Przekaz wiedzy – komu, kiedy, jak? . . . . . . . . . . . . . . . . 215 4.1. Przekaz poziomy i skośny . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 218 4.2. Przekaz pionowy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 222 4.3. Uczenie się w dzieciństwie i znaczenie przekazu pionowego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 224 4.4. Nauka przez obserwację . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 227 4.5. Autorytet . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 230 5. Wielość wielostopniowych taktyk tworzenia wiedzy i jej przekazu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 233 V. Podsumowanie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 237 VI. Bibliografia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 243 Spis ilustracji . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 263 Tabela 3. Rozmówczynie i rozmówcy . . . . . . . . . . . . . . . . . . 267 Tabela 4. Taksony spotkane       w zielnikach mentalnych moich rozmówców . . . . . . . 279 Ilustracje . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 289 Iwa Kołodziejska 7 ��Podziękowania Podziękowania w książkach czy podczas odbioru nagród wydają mi się zawsze trochę pompatyczne, a przez to mają w sobie nutę śmieszności, z drugiej strony dziękowanie – jako takie – uważam za istotne. W końcu pisałam tę pracę uwikłana w sieci różnych ważnych relacji, za które jestem ogromnie wdzięczna. Na pewno nie wymieniłam tu wszystkich, wobec których odczuwam wdzięczność, staram się natomiast wymienić tych, bez których wsparcia ta praca by nie powstała lub byłaby czymś zupełnie innym – gorszym. Na pierwszym miejscu chcę podziękować prof. dr hab. Magdalenie Zowczak przede wszystkim za to, że zdecydowała się podjąć ryzyko opieki nad pracą z pogranicza różnych dziedzin i miała cierpliwość do mojego procesu twórczego, była gotowa dzielić się swoimi wątpliwościami i uwagami. Jestem też ogromnie wdzięczna koleżankom i kolegom z Ogrodu Botanicznego UW, w którym pracowałam przez większość czasu pracy nad rozprawą, za wyrozumiałość i różnego rodzaju wsparcie, a także inspirujące dyskusje z koleżankami z pracowni edukacji. Krysi Jędrzejewskiej-Szmek, że była gotowa przejąć większość moich ogrodowych obowiązków w kluczowym momencie badań. Kierownik dr Hannie Werblan-Jakubiec za ogromną otwartość na moje pomysły i potrzeby, a także finansowe wsparcie wyjazdów na konferencje, które były dla mnie ważnym źródłem merytorycznej inspiracji. Iwa Kołodziejska 9 �Dr. hab. Marcinowi Zychowi za to, że uwierzył, że ten tekst kiedyś powstanie i wybaczył mi „zdradę” nauk biologicznych. Chciałabym serdecznie podziękować wszystkim studentkom i studentom z laboratorium etnograficznego „ Autorytety świeckie i religijne na Podolu Wschodnim” za wspólny czas spędzony na Podolu i inspirujące rozmowy. Bardzo dziękuję wszystkim osobom, które miały udział w kręceniu materiału filmowego w Stroyinciach: Iwonie Kaliszewskiej, Oldze Rembielińskiej, Rafałowi Rukatowi i Jackowi Wajszczakowi. Jackowi chcę też podziękować za montaż filmu i jego pokazy w Stroyinciach i Polsce. Jestem bardzo wdzięczna Ewie Wołkanowskiej-Kołodziej za sesje zdjęciowe i refleksje z terenu. Ogromnie, ogromnie dziękuję Brunkowi za cierpliwość, otwieranie drzwi w terenie oraz umożliwienie mi przejścia na inny poziom jako badaczce. Wyrazy wdzięczności należą się też Kubie Pochrybniakowi za przygotowanie dla mnie bazy danych, która bardzo mi pomogła w analizie materiału terenowego i ułożeniu wszystkiego w głowie. Bardzo ułatwiła mi pisanie. Za inspirację intelektualną chciałam podziękować wszystkim uczestnikom spotkań grupy Padise, a szczególnie Zsoltowi Molnarowi, Ingvarowi Svanbergowi, Renacie Sõukand, Monice Kujawskiej, Łukaszowi Łuczajowi i Andrei Pieroniemu; uczestniczkom seminarium „Pluralizm medyczny w ujęciu antropologicznym. Badania, problemy, perspektywy”, a przede wszystkim prof. dr hab. Danucie Penkali- Gawęckiej za zaproszenie na nie, a także do specjalnego numeru „ Anthropology & Medicine”. Iwonie Kaliszewskiej należą się podziękowania za wspólne myślenie o Ukrainie, pomoc w znalezienie terenu, badania ze studentami, a także przyjacielskie wsparcie. Chcę bardzo serdecznie podziękować wszystkim tym osobom, które wierzyły, że ten tekst powstanie (gdy ja całkiem wątpiłam) oraz dzieliły się ze mną tą wiarą, za wszystkie pytania: czy piszę?, a także wysłuchiwanie moich niepokojów. Przez te lata były to różne osoby, ale w ostatniej, najtrudniejszej dla mnie fazie za podtrzymywanie na duchu i zachęcanie dziękuję: Iwonie, Zuz, Radce, Marcie, Kasi, Kini, Marcie, Podolskie zielniki. Praktykowanie wiedzy o roślinach na Podolu Wschodnim (Ukraina) 10 �Nikodemowi i Piotrowi. To Wasze wsparcie spowodowało, że powstała ostateczna wersja tego tekstu. Jadzi i Grzesiowi dziękuję za logistyczne wspieranie mojego pisania, a także wszelką troskę. W Winnicy zawsze mogłam liczyć na pomoc, wsparcie i przyjacielską rozmowę z Iriną Batyrevą, a także Nadzieżdą. Tej ostatniej dziękuję też za szczodre dzielenie się wiedzą o roślinach. Ogromną wdzięczność kieruję do wszystkich mieszkańców Stroyinciów, Kobeleckiego i Hrisziwców, którzy poświęcili mi czas, tłumaczyli swój świat, gościli mnie i troszczyli się o to, bym czuła się tam jak najlepiej. Szczególnie ciepło chcę podziękować Irinie i Toli, babie Adeli, Halinie Anatolevnej, didowi Toli, a także Ninie i Adeli, Witii i babce Ludwince, Nataszy oraz cioci Lusi. Ponadto wszystkim dzieciom, które zaangażowały się w pracę przy filmie, oraz Kristinie i Ksiuszy za przedstawianie mnie osobom, które uważały za ciekawe dla mnie. Dziękuję też roślinom, które mnie inspirowały i wspierały w pisaniu, przede wszystkim: Camelia sinensis, Robinia pseudoacacia, Matricaria chammomilla, Juniperus communis, Cuminum cyminum, Carum carvi i wielu wielu innym. Napawa mnie pewnym niepokojem to, że zapomniałam o kimś, kto był ważny, a komu to zapomnienie sprawi przykrość. Jestem wdzięczna i tym, których tu nie wymieniłam, a wsparli mnie w czasie badań i pisania. Badania były finansowane z grantu NCN nr 2011/01/N/HS3/03332 Iwa Kołodziejska 11 ��I. Wstęp Ta książka jest wielowątkowym opisem relacji łączących ludzi i rośliny w środkowoukraińskiej wsi i jej okolicach. Przedstawiony w niej materiał badawczy pochodzi z dłuższych i krótszych pobytów na Podolu między wiosną 2009 a latem 2018 roku, jednak rdzeń pracy stanowią materiały zebrane podczas etnograficznych badań terenowych w latach 2012 i 2013, prowadzonych do pracy doktorskiej. To, że obserwowałam i analizowałam ludzko-roślinne powiązania, wynikało z moich własnych zainteresowań – jestem antropolożką kulturową i biolożką, ale temat ten przyszedł do mnie również od ludzi, których spotykałam na Podolu. Ich wrażliwość na rośliny i codzienne z nimi interakcje, poszukiwanie roślin przydatnych w domowych apteczkach, troska o rośliny ozdobne czy wreszcie deklaracje dotyczące tego, jak istotne są dla poszczególnych osób konkretne rośliny, powodowały, że byłam utwierdzana w tym, iż podzielamy z moimi rozmówcami zainteresowanie florą. Pytania o rośliny właściwie nigdy nikogo nie dziwiły, a temat badań dotyczący wiedzy o roślinach był przez moich rozmówców uznawany za istotny. Jest to monografia przedstawiająca ludzi i rośliny żyjących w konkretnym momencie i czasie, opisuje praktykowanie wiedzy o roślinach, czyli procesy, które są zmienne i przebiegają bezustannie. Oznacza to, że to, co jest tu opisane, pokazuje stan z chwili zbierania materiału i zapisywania jego analizy. Siłą rzeczy od tego czasu zmieniały się sieci Iwa Kołodziejska 13 �relacji moich rozmówców, czy też pojawiały się nowe teksty teoretyczne, bo bardzo wiele badaczek i badaczy w ostatnim czasie zwróciło się ku relacjom z aktorami innymi niż ludzcy. To, co dla tej książki kluczowe, czyli spojrzenie z etnograficzną wrażliwością na opisywanych ludzi, rośliny i sieci relacji, w które są zanurzeni i które współtworzą, daje możliwość poznania konkretnych ludzko-roślinnych spotkań i przyjrzenie się im w świetle wybranych przeze mnie – autorkę – koncepcji teoretycznych. Daje też czytelniczce i czytelnikowi pole do własnych interpretacji opisanych ludzko-roślinnych splątań, dlatego starałam się, by opis był jak najbardziej gęsty. Zmiany w relacjach ludzi i roślin zostały bardzo przyspieszone przez eskalację działań wojennych Rosji na terytorium Ukrainy od 24 lutego 2022 r., wpływają na to wywołane wojną zmiany społeczne (np. związane ze wzmożeniem dyskusji dotyczących ukraińskiej tożsamości) i środowiskowe (np. niszczenie siedlisk, czy wzmożone zapotrzebowanie na drewno opałowe). Dlatego tym bardziej wydaje mi się istotna możliwość spojrzenia na to, jak były kształtowane indywidualne relacje ze środowiskiem w środkowoukraińskiej, dość dużej wsi, do czasu ogromnego nasilenia migracji ludzi wewnątrz i na zewnątrz Ukrainy, do czasu bardzo intensywnego i gwałtownego wpływu na trajektorie ludzkich biografii i przyrodę. Wymieniona w tytule wiedza jest przeze mnie traktowana jako praktyka społeczna. Opisuję to, jak jest tworzona i jaka jest wielowątkowa i zmienna, zarówno w warstwie dyskursywnej, jak i (a może: przede wszystkim) w tych warstwach, które są trudne do zwerbalizowania, są wiedzą ucieleśnioną, tworzoną w ciele i poprzez nie. Celem moich badań był opis i analiza relacji łączących ludzi i rośliny w wybranych miejscowościach obwodu winnickiego. W głównej mierze analizowałam lokalne praktyki związane z roślinami w szerokim kontekście życia codziennego. Struktura książki do pewnego stopnia odzwierciedla te splątane nici relacji, czytelnikowi daje możliwość wędrowania po nich i stopniowego zanurzania się w nie, a mnie – autorce – umożliwiła jak najmniej hierarchiczne przedstawienie opisywanych aktorów. Podolskie zielniki. Praktykowanie wiedzy o roślinach na Podolu Wschodnim (Ukraina) 14 �I. 1. Pytania badawcze Jadąc w teren, byłam ciekawa, dlaczego i po co ludzie zbierają rośliny. Wraz z kolejnymi powrotami i analizą uzyskanego materiału coraz lepiej widziałam, że to, co mnie nurtuje najgłębiej, to relacyjność: leżące u podłoża różnych działań moich rozmówców relacje, zarówno te przez nich zauważane, jak i te niezwracające ich uwagi. To właśnie zrozumienie relacji daje szansę odpowiedzi na pytanie, dlaczego i po co ludzie zbierają rośliny. Jest tak, ponieważ ludzie nie wybierają świadomie i celowo z wachlarza rozpościerających się przed nimi możliwości tego, które rośliny będą zbierać, czy będą je zbierać i czemu to zbieranie ma służyć (np. samoleczeniu). Raczej zachowują się zgodnie z tym, jakie mają relacje (poruszają się po ich niciach) czy to z innymi ludźmi, miejscem, w którym żyją, instytucjami, władzą, roślinami (w tym leczniczymi) i wieloma innymi aktorami życia codziennego. Jest to wzajemne, sprzężone oddziaływanie. Dlatego przede wszystkim pytam o relacje, jakie łączą spotkanych przeze mnie ludzi z roślinami. Jednak ze względu na zakres tego pytania skupiam się na tych relacjach, które są istotne w codziennych praktykach moich rozmówców. Ma też dla mnie znaczenie, które z licznych relacji z roślinami, tworzonych przez rozmówców i ich tworzących, są dla nich osobiście ważne. Analizuję też inne relacje, np. ze służbą zdrowia, jeżeli mają znaczenie dla praktyk związanych z roślinami. Ujmując to najbardziej ogólnie, pytam o to: • Które relacje z roślinami są dla moich rozmówców ważne? • Jak przebiega proces tworzenia wiedzy o świecie roślin (tu badam zarówno narracje, jak i praktyki)? • Jak wyglądają praktyki zbieracze moich rozmówców i co na nie wpływa? I. 2. Kontekst, w którym szukałam odpowiedzi na pytania badawcze W tym rozdziale zawrę opis wykorzystanych metod badawczych i przybliżę warunki, w jakich toczyły się moje badania, czyli opiszę ich szeroko rozumiany teren. Na przykładach pokażę wpływ wybranych metod na rozwój sytuacji badawczej. „Teren” będzie oczywiście widoczny Iwa Kołodziejska 15 �w całości tekstu. Będę naświetlać jego cechy, pokazując, jak powstały poszczególne wyniki badań i jakie predyspozycje, zarówno rozmówców, jak i moje, a także jakie sploty wydarzeń wpłynęły na kształt analizowanego materiału. Tu jednak szczególnie się na nim skupię. Badania terenowe są doświadczeniem osobistym, wynikającym ze splotu bardzo wielu czynników, czymś, co może się wydarzyć tylko raz (por. Okely 1996: roz. 2.). Dlatego całość tego, co mogę powiedzieć o badanych zagadnieniach, powstała w tyglu: rozmówcy; ja-badaczka; sytuacje, w których się znalazłam wraz z rozmówcami; środowisko przyrodnicze, w którym byliśmy zanurzeni (czy może raczej, z którym 1 byliśmy splątani [ang. entangled ]); materiały, zarówno te pisane, które czytałam wraz z rozmówcami, jak też wcześniej i później sama, oraz te, które czytali moi rozmówcy przed spotkaniem ze mną; rośliny, które akurat były dostępne i widoczne dla rozmówców i dla mnie, w tym te zebrane przez rozmówców. Każdy z wymienionych aktorów jest tworzony przez sieci licznych i różnorodnych relacji ze wszystkimi pozo2 stałymi aktorami i nie tylko nimi . Zastosowane przeze mnie metody badań są powszechnie używane w antropologii i etnobiologii. Gros materiału pochodzi z obserwacji uczestniczącej – w terenie spędziłam ponad 9 miesięcy, kilkakrotnie tam wracając między lipcem 2009 roku a grudniem 2013 r. Wracałam też regularnie w miejsca badań później – po ich zakończeniu, utrzymując powstałe w trakcie badań relacje z rozmówcami. Mimo że powroty w teren po 2014 roku nie dostarczały już systematycznie zbieranego materiału badawczego, są one ważnym źródłem do rozumienia kontekstów zmian zachodzących w relacjach ludzi i roślin w środkowej Ukrainie do 2019 roku, kiedy to powstał mój doktorat stanowiący podstawę tej książki. W 2012 r. pięć miesięcy mieszkałam nieprzerwanie 1. Pojęcie to wywodzi się z nurtu badań nad materialnością (antropologicznych i archeologicznych), wskazuje na wzajemne powiązania i współwytwarzanie się poszczególnych aktorów. Powodujące, że na pewnym poziomie są bardzo trudni do rozdzielenia. To jacy jesteśmy jako ludzie, wynika z tego, w jakim żyjemy środowisku, gdyż jesteśmy przez nie współwytwarzani i je współwytwarzamy. Splątanie (entanglement) odnosi się również do sprawczości, która nie wynika z samej istoty poszczególnych aktorów, ale objawia się w interakcji między nimi (Ihde, Malafouris 2018). 2. Rozwinięciu tego wątku poświęcę więcej miejsca w rozdziałach: II Stroyinci i ich okolice – wielogatunkowa etnografia powiązań oraz III Zielniki mentalne – ważne relacje z roślinami. Podolskie zielniki. Praktykowanie wiedzy o roślinach na Podolu Wschodnim (Ukraina) 16 �we wsi Stroyinci (Строїнці) na Podolu Wschodnim, w rejonie tywrow3 skim obwodu winnickiego . Obserwowałam codzienne życie mieszkańców Podola, biorąc czynny udział w praktykach bezpośrednio lub pośrednio związanych z roślinami, takich jak np. wypasanie krów, praca w polu, zabiegi lecznicze czy gotowanie. Przeprowadziłam 100 nagranych na dyktafon, częściowo ustrukturyzowanych wywiadów z 63 dorosłymi mieszkańcami wsi, większość z nich (51) stanowiły kobiety. Dwadzieścia dwie spośród tych osób były szczególnie zainteresowane tematem, z nimi przeprowadziłam więcej niż jeden nagrany wy4 wiad. Wśród nich tylko dwie osoby były mężczyznami . W moich notatkach terenowych pojawiają się też krótkie historie roślinne zasłyszane od osób, z którymi nie przeprowadziłam dłuższej nagranej rozmowy, a także opisy zaobserwowanych praktyk osób, które spotykałam, mieszkając w Stroyinciach. Do rozmówców docierałam klasycznie: metodą „kuli śniegowej”, dzięki „odźwiernym” oraz zaczepiając osoby pracujące w ogródkach, 5 czy siedzące na ławeczkach przed domami . W maju i listopadzie 2013 roku razem ze współpracownikami nagraliśmy kilkanaście godzin ma6 teriału filmowego . W nagraniach wzięło udział dwadzieścioro dzieci i pięcioro dorosłych mieszkańców Stroyinciów. Ponadto przeprowadziłam 7 bardziej ustrukturyzowanych wywiadów z osobami sprzedającymi w aptekach w dwóch miastach, które są dla moich rozmówców lokalnymi centrami: Tywrów (ukr. Тиврів) i Żmerynka (ukr. Жмеринка). Prowadziłam też obserwację uczestniczącą u osoby leczącej praktykującej w Winnicy – stolicy obwodu. Istotną częścią materiału badawczego są liczne nieformalne rozmowy spisane w notatnikach badawczych, a także analiza składu gatunkowego i sposobu przechowywania kolekcji roślin posiadanych przez moich rozmówców. Próbę całkowitej anonimizacji rozmówców i miejsca uznałam za daremną, ale też niewłaściwą, ponieważ moi rozmówcy chcieli, 3. Wyjaśnienia dotyczące zasad transkrypcji, zapisu nazw miejscowości i roślin znajdują się na końcu tego podrozdziału, a także w podrozdziale II.3.2 Język. 4. Tę dysproporcję wyjaśniam w dalszej części rozdziału. 5. O języku, w jakim prowadziłam badania, piszę w II rozdziale książki (II.3.2 i II.6). 6. Dwoje studentów (Olga Rembielińska i Rafał Rukat) oraz dwoje absolwentów Instytutu Etnologii i Antropologii UW (Iwona Kaliszewska – wówczas doktorantka i Jacek Wajszczak). Iwa Kołodziejska 17 �by Stroyinci pojawiły się w czyjejś książce, czuli się z tego w pewien sposób dumni. Wielu z nich chciało też być wymienionych w pracy. Zdecydowałam się jednak wymieniać ich w sposób, w jaki się do nich zwracałam lub o nich rozmawiałam we wsiach. Powoduje to niejednorodność używanych imion i zwrotów grzecznościowych, jednocześnie oddaje koloryt codziennego języka rozmów. Umożliwia to im rozpoznanie samych siebie w tekście (na tyle, na ile jest on dostępny, będąc napisanym po polsku), ale nazwiska osób (nie będących osobami publicznymi) nie są ujawnione, w wypadku niektórych osób pojawiają się otczestwa. Robiłam dokumentację fotograficzną i zielnikową badań. Częścią dokumentacji fotograficznej, a jednocześnie prezentem dla rozmówców, były zorganizowane w sierpniu 2013 roku sesje fotograficzne 7 pt. „Ja i ważna dla mnie roślina” . Był to element wzajemności w stosunku do rozmówców, podobnie jak przygotowanie z uczniami stroyinieckiej szkoły filmu o relacjach ludzi i roślin oraz poprowadzenie w tej szkole warsztatów z heliografii połączonych z rozmową z ucznia8 mi o najważniejszej dla nich roślinie . Materiał zielnikowy został zdeponowany w zielnikach ogrodów botanicznych we Lwowie (Ogród Botaniczny Państwowego Uniwersytetu Lwowskiego im. Iwana Franka, Ботанічний сад Львівського державного університету ім. Ів. Франка) i w Warszawie (Ogród Botaniczny Uniwersytetu Warszawskiego). Na materiał zielnikowy składają się zarówno klasyczne botaniczne zielniki roślin zbieranych i suszonych przeze mnie podczas badań, jak też zasuszone rośliny otrzymywane od rozmówców. Nie mają wyglądu klasycznych zielników i nie są rozpłaszczone na kartach zielnikowych. Ich wartość z punktu widzenia botanika jest mniejsza, ale dla mnie i one stanowią ważną część dokumentacji relacji między ludźmi a roślinami. Podczas badań zbierałam również dokumentację fotograficzną czytanych przez rozmówców czasopism i książek dotyczących roślin. Dwa 7. Zdjęcia robiła Ewa Wołkanowska-Kołodziej. Sesjom towarzyszyła prowadzona przez Ewę i mnie rozmowa z fotografowanymi o roślinach. 8. Heliografia – rysowanie słońcem – na papierze światłoczułym układaliśmy rośliny i ich fragmenty, tak przygotowane obiekty naświetlaliśmy. Pod wpływem słońca nieosłonięte partie ciemniały, zostawał dość abstrakcyjny (zależnie od szczelności przylegania fragmentów roślin do papieru), negatywowy obraz ułożonych obiektów. Podolskie zielniki. Praktykowanie wiedzy o roślinach na Podolu Wschodnim (Ukraina) 18 �najbardziej popularne czasopisma z lat 2011–2013 i trzy ważne dla rozmówców książki poddałam analizie. Pojęciem operacyjnym, które umożliwia mi opis całokształtu wiedzy badanych o roślinach, jest zielnik mentalny. W skład zielnika konkretnej osoby wchodzą wszystkie rośliny, które ta osoba zna i są dla niej ważne wraz ze wszystkimi opowieściami dotyczącymi tych roślin, czy cielesnymi doświadczeniami i praktykami z nimi związanymi – całym szerokim kontekstem, w którym dla poszczególnych osób funkcjonują konkretne rośliny i nićmi relacji, którymi są splątani i przez które są tworzeni nosiciele zielników i zawarte w nich rośliny. Zielniki mentalne poszczególnych osób są nieco podobne do średniowiecznych herbarzy, zawierających poza obrazem rośliny, opisem jej właściwości, liczne opowieści o użytkowaniu, wierzenia i przepisy. Są też czymś więcej, bo nie znajdują się zapisane na kartach książki, są również wszystkimi procesami, które dotyczą ludzkiej wiedzy i umiejętności związanych z roślinami znajdującymi się w zielniku. Dlatego dotyczą zarówno wiedzy ucieleśnionej, jak i tej bardziej dyskursywnej. Kluczowa jest w nich zmienność i czasowość. Staram się to pokazać na licznych przykładach w pracy. Wskazując, że wprowadzanie nowych roślin do zielników jest ciągłym procesem odbywającym się przez całe życie, zależnym od zbiegów okoliczności i wszystkiego tego, co kształtuje życia moich rozmówców. Słowo mentalny w terminie „zielnik mentalny” może być trochę mylące, ponieważ w zachodniej nauce i rozumieniu potocznym najczęściej to, co mentalne, wiązane jest z rozumem, który, między innymi ze względu dziedzictwo chrześcijaństwa, jest rozumiany jako oddzielony od ciała. Dlatego może się wydawać, że skoro zielnik jest mentalny, to wiąże się z dychotomią umysł / ciało. Od hołdowania jej jestem jak najdalsza. Mentalny ma tu oznaczać po prostu to, że nie jest to jakiś zielnik, fizyczny zbiór zasuszonych kart zielnikowych, ale taki, który w większości mieści się w nierozerwalnie splecionych z ciałem umysłach rozmówców. Jest ich i w nich. Zielniki mentalne (jak powiedziałam wyżej) to nie tylko obrazy w głowie danej osoby, lecz także ucieleśnione (embodied) doświadczenia i umiejętności, fragmenty sieci relacji, w jakie wchodzą z roślinami moi rozmówcy. Termin ten może wydawać się workowaty, niemniej pozwala na całkiem dobre uchwycenie relacji i bardzo złożonych powiązań, umożliwia też ograniczenie się w opisie Iwa Kołodziejska 19 �do części nici relacji (opisanie wszystkich jest oczywiście zadaniem niewykonalnym), a jednocześnie nie skupianie się na tylko jednym aktorze roślinnym, jak robią to na przykład badacze z Matsutake Worlds 9 Research Group . Jest narzędziem umożliwiającym opis bardzo złożonej, zmiennej w czasie i między poszczególnymi aktorami rzeczywistości. Jestem świadoma ograniczeń tego terminu, jednak zdecydowałam się nań, by na chwilę zatrzymywać fluktuujące sieci relacji i mieć możliwość ich opisu (Kołodziejska-Degórska 2012). Podejmując decyzję o tym, jak zapisywać nazwy roślin, miejscowości, imiona rozmówców, cytaty, trafiłam na liczne rafy natury polityczno-etycznej. Do problemu języka wracam w pracy kilkakrotnie w różnych kontekstach: pisząc o tożsamości moich rozmówców (II.3.2), wyjaśniając zapis nazw botanicznych (III.1, III.1.1), omawiając pisane źródła wiedzy o roślinach mieszkańców Podola (IV.2). Tu przedstawię własne kryteria wyboru zapisu języka czy może raczej języków badań. Nazwy miejscowości niemające polskich odpowiedników, podobnie jak nazwy roślin, podaję zgodnie ze standardem National 2010 przyję10 tym rezolucją nr 55 Rady Ministrów Ukrainy 27 stycznia 2010 r . Jest to jeden z równolegle obowiązujących wśród Ukraińców standardów zapisu alfabetem łacińskim, najnowszy spośród nich. Używanie standardu IPA byłoby pewnie najbardziej neutralne, ale wydaje mi się kłopotliwe w odbiorze dla czytelnika. Nazwy mają lokalne i indywidualne oboczności, które zapisywałam ze słuchu, szczególnie różnice między głoskami ї (yi), і (i), и (y) mogły ulegać zatarciu (w stosowanej przeze mnie transkrypcji dopuszczalny jest zapis pierwszych dwóch jako i, podobnie jak й [i/y dawniej j], staram się jednak je różnicować), tym bardziej, że nie miałam do czynienia z literackim ukraińskim, a językiem mówionym typowym dla środkowej części Ukrainy. Głoski ґ i г są bardzo różnie wymawiane przez moich rozmówców, zwykle bliżej ґ (g) niż г (h). Dlatego najczęściej zapisuję ją znakiem g. Stosuję jeden standard zapisu bez względu na to, czy słowo użyte przez rozmówczynię 9. Grupa badaczek i badaczy z różnych dziedzin nauk, a także artystek i artystów skupionych wokół Anny Tsing i projektu dotyczącego dokumentowania kulturowych i ekologicznych przejawów życia gąski sosnowej. Szczególną uwagę poświęcają praktykom zbierania gąski sosnowej i procesom związanym z jej utowarowieniem (Tsing 2015), https://people.ucsc.edu/~atsing/migrated/matsutake/. 10. https://en.wikipedia.org/wiki/Romanization_of_Ukrainian#Notes-table-1 Podolskie zielniki. Praktykowanie wiedzy o roślinach na Podolu Wschodnim (Ukraina) 20 �lub rozmówcę jest literackie ukraińskie, literackie rosyjskie, czy jest to lokalna oboczność. Jeśli nazwy miejscowości mają polską wersję, to podaję je w tej wersji ze względu na to, by tekst był bardziej czytelny, choć w pełni zdaję sobie sprawę z tego, że może to być uznane za zabieg o charakterze kolonialnym. Niemniej gdybym prowadziła badania w Europie Zachodniej, pewnie też pisałabym Paryż, a nie Paris, czy Rzym, a nie Roma, i chcę, by spolszczone nazwy ukraińskie były tu tak samo traktowane. W miejscu, gdzie nazwa pada po raz pierwszy, podaję również oryginalną pisownię. Ze względu na wygodę czytelników słowa z lokalnego języka, niebędące nazwami roślin lub miejscowości bez polskich odpowiedników, piszę w wersji spolszczonej: np. czaj, a nie chai; Natasza, a nie Natasha. Zostałam przekonana do tego, by robić tak ze względu na wygodę czytelników, mimo że niektórzy z moich rozmówców mogliby uznać to za działanie spolszczające (praktykę kolonialną) i spodziewać się, że będę tak transkrybować słowa, by i oni mogli je przeczytać. Z tego względu nazwy roślin, jako istotne dla przedmiotu pracy, piszę zgodnie z jednym z lokalnych standardów. Pozornie prosta decyzja dotycząca zapisu tego, co słyszałam, pokazuje uwikłanie tekstu w bardzo różne sieci relacji. Nie ułatwiały tego zadania: wielość standardów obowiązujących równolegle wśród samych Ukraińców, będąca pokłosiem politycznej walki o język jako element tożsamości, oraz to, że mój tekst powstawał w języku polskim, w którym obowiązują inne zasady transkrypcji – do których stosowanie się powinno być powodowane poprawnością językową obowiązującą w pracach naukowych. Jednocześnie język ten może być traktowany jako język kolonizatora, ponadto czytelnicy polskich prac antropologicznych dotyczących obszaru Ukrainy są przyzwyczajeni do spol11 szczonego, fonetycznego zapisu lub polskiej transliteracji . Ze względu na to, by cytaty z rozmów i notatek były zrozumiałe również dla czytelników nieznających ukraińskiego, podaję je w tłumaczeniu na polski. 11. Począwszy od 24 lutego 2022r., wraz z rozszerzeniem działań zbrojnych na całe terytorium Ukrainy, język jeszcze mocniej stał się polem walki tożsamościowej. Przykładem mogą być choćby memy z trudnym do wymówienia dla Rosjan słowem паланиця (palanytsia), czy plakaty z hasłem: „Mów po ukraińsku, żeby odróżnić się od wroga” – szczególnie powszechne we Lwowie (obserwacje: maj-wrzesień 2022 r.). Iwa Kołodziejska 21 �I. 3. Nici relacji umożliwiające pisanie antropologii Nie tylko treścią, ale i samą strukturą tego podrozdziału, prezentującego inspiracje teoretyczne, chcę wskazać na podstawowe założenie moich badań inspirowane teorią i analizą sieci społecznych (SNA – Social Network Analysis). Mianowicie, że każda rzeczywistość utkana jest z przeróżnych sieci relacji, które na różne sposoby oddziałują między sobą, tworzą się nawzajem, z siebie nawzajem wynikają, są ze sobą splecione. Nie są one właściwościami aktorów, ale ich tworzą i są przez nich tworzone. W tym podrozdziale pokażę splątania nici relacji tworzące mnie – badaczkę i tym samym ten tekst. Stosowane pojęcia teoretyczne opisuję bardziej szczegółowo w toku narracji w kolejnych rozdziałach (najbardziej nasycony pod tym względem jest rozdział IV) i dyskutuję je w kontekście wyników moich badań; tu wyłącznie pokazuję, w jakim miejscu wśród teorii antropologicznych usytuowałam swoje badania i analizę. Staram się wskazywać, że to usytuowanie wynika nie tylko ze świadomych wyborów (choć pewnie to na nie wypadałoby kłaść nacisk w tekście, który ma udowodnić moją naukową sprawność), lecz także z mniej lub bardziej przypadkowych relacji z ludźmi i tekstami, z którymi jestem splątana (entangled). Relacyjność jest konceptem spajającym cały tekst zarówno formalnie, jak i treściowo (jest on kluczowy dla mojego sposobu rozumowania). Moje myślenie o pisaniu tekstu antropologicznego jest inspirowane książkami Judith Okely (przede wszystkim Own and other culture [1996]), Veeny Das (bardzo ważna w moim patrzeniu na to, jak pisać o badaniach, była Affliction. Health, Disease, Poverty [2015]) i Anny Tsing (zarówno ­forma, jak i treść jej The Mushroom at the end of the world. On the Possibility of Life in Capitalist Ruins [2015] są bardzo zbieżne z tym, jak rozumiem sploty relacji między ludzkimi i nie-ludzkimi aktorami i jak chciałabym je przedstawiać w tekście). Co dla mnie kluczowe, wszystkie te autorki, podobnie jak wielu innych antropologów, poważnie traktują postulaty: gęstego opisu (Geertz 2005), przywiązywania wagi do etnograficznego szczegółu i wychodzenia od doświadczenia terenowego, które dopiero pozwala na tworzenie, czy stosowanie odpowiedniej teorii (np. Das 2015: 13–16). Dlatego w dalszych fragmentach pracy staram się w jak najgęstszy sposób przedstawić różnych ludzkich i nie-ludzkich aktorów, tworzących i tworzonych Podolskie zielniki. Praktykowanie wiedzy o roślinach na Podolu Wschodnim (Ukraina) 22 �przez relacje, które poddaję analizie. Podobnie jak wspomniane autorki: Okely, Das i Tsing, nie ukrywam swojego miejsca i usytuowania w szeroko pojętym terenie oraz wpływu mojej pozycji na przedstawiany wywód. Na kształt mojej antropologicznej analizy, ale też na to, jaka jest moja 12 etnografia , niebagatelny wpływ miała cała sieć relacji, która powstała dzięki temu, że na początku studiów doktoranckich spotkałam badaczki i badaczy z powstającej wówczas grupy nazwanej Padise (od miejsca pierwszego spotkania zainicjowanego przez Renatę Sõukand) – przekształciła się ona później w grupę zajmującą się badaniami etnobiologicznymi w szeroko rozumianej Europie Środkowej i Wschodniej 13 w ramach International Society of Ethnobiology . Coroczne spotkania (przez kilka kolejnych lat), wymiana czytanych tekstów i doświadczeń, poznawanie metod badawczych stosowanych przez innych jej członków wpływały na mój sposób myślenia o etnobiologii. Niebagatelne znaczenie miało, że większość z nich prowadzi badania w miejscach zbliżonych kulturowo i historycznie do mojego terenu. Było to tym bardziej inspirujące, że do wczesnych lat dwutysięcznych w Europie niemal nie prowadzono badań etnobiologicznych liczących się w światowej literaturze i odwołujących się do metod stosowanych (również przez badaczy europejskich) w innych kręgach kulturowych (Svanberg, Łuczaj 2014). W cytowanej przeze mnie literaturze jasno widać wpływ tych nici relacji. Zwrócę tu uwagę tylko na jedną, odbijającą się w moim wywodzie o tym, jak ludzie rozpoznają rośliny – jest to nić wiodąca przez splątanie (entanglement) z Renatą Sõukand powiązaną wówczas z Eesti Kirjandusmuuseum (Estońskim Muzeum Literatury) z Tartu. Instytucja ta w swoim profilu badawczym i myślowym jest silnie związana z tartuską szkołą semiotyki. Może trochę paradoksalnie: bardzo ważne nici splatające się w moją antropologiczną analizę wiodą do prowincjonalności i niemal 12. Etnografię rozumiem jako proces badawczy i opis wyników, natomiast antropologię jako rozumienie tego, jak w danej kulturze (poznanej przez etnografię) tworzony jest świat i na jakich założeniach się opiera (Hastrup 2008: 71). 13. Ze względu na zainteresowania badaczek i badaczy definicja Europy Środkowej i Wschodniej była rozciągana na cały obszar byłego Związku Radzieckiego. Do grupy należały też osoby pracujące na innych kontynentach, ale zajmujące się badaniem migrantów z Europy Środkowej i Wschodniej. Iwa Kołodziejska 23 �nieistnienia w Polsce etnobiologii jako dziedziny nauki. Siłą rzeczy wynika z nich konieczność szukania własnych ścieżek, co daje pewną świeżość patrzenia i wiąże się z korzystaniem z tekstów i koncepcji, które niekoniecznie są zadomowione w etnobiologii „głównego nurtu”. Widać tu lektury wynikające z wykształcenia w Instytucie Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytetu Warszawskiego i kontaktów z tworzącymi go osobami. Te inspiracje zaowocowały choćby tym, że odwołuję się do, wymagającej pewnej dozy sprytu i pozwalającej wykorzystać skłonność do zmiany, mētis (Scott 1998; Klekot 2018), a nie 14 tylko wiedzy ucieleśnionej, jak jest to przyjęte w etnobiologii ; tym, że mówię w etnobotanicznym kontekście wprost o sprawczości, co było zaskoczeniem dla uczestników seminarium Botanical Ontologies organizowanego w 2014 roku przez TORCH (The Oxford Research Center in the Humanities). Nie znaczy to, że etnobiolodzy nie zauważają „sprawczości”, ale raczej rzadko stosują ten termin i to odwoływanie się wprost do „sprawczości” było źródłem zaskoczenia, a nie, rzecz jasna, sam termin. Ze względu na nici relacji łączące mnie z warszawską antropologią wyjaśnię krótko w tym miejscu, dlaczego postanowiłam posługiwać się przy analizie sposobów tworzenia lokalnej wiedzy o roślinach ingoldowskim terminem wayfaring (tłumaczonym przeze mnie jako buszowanie bądź kluczenie) (2006) a nie levi-straussowskim 15 pojęciem brikolaż, majsterkowanie (Levi-Strauss 1969) . Oba terminy 14. Według Ewy Klekot „mētis oznacza spryt i przemyślność, zdolność błyskawicznej reakcji na zmieniający się układ sił, a zarazem umiejętność wyczekiwania w ukryciu lub przebraniu na dogodną okazję. Mētis to wiedza pozwalająca wykorzystać skłonność do zmiany” (2018: 84). Mētis jest wiedzą z doświadczenia i intuicji, ugruntowaną w konkrecie. Wyjaśniam to pojęcie na przykładach w rozdziale Wiedza w ciele – jak rozpoznać roślinę? 15. W rozdziale IV pokazuję historię i konteksty stosowania w etnobotanice takich pojęć, jak: wiedza lokalna o środowisku/lokalna wiedza ekologiczna (LEK), wiedza tradycyjna (TK) i im pokrewnych. Tu wspomnę tylko, że w swoim kontekście badawczym za najbardziej adekwatny uważam termin wiedza lokalna (Geertz 2005) i odnoszę go zarówno do wiedzy o środowisku, jak i o roślinach (będących „elementem” środowiska przez nie tworzonym i je tworzącym). Etnobotanicy w swoich definicjach wiedzy lokalnej właściwie nie odwołują się wprost do koncepcji wiedzy lokalnej Clifforda Geetza. Niemniej większość z nich, definiując lokalną wiedzę o środowisku, stosuje podobne kryteria do geertzowskiego common sense – w polskim tłumaczeniu – wiedzy potocznej, zdefiniowanego przez tego autora w zbiorze esejów Wiedza lokalna. Dalsze eseje z zakresu antropologii interpretatywnej (Geertz 2005a). Według Geertza wiedzę potoczną Podolskie zielniki. Praktykowanie wiedzy o roślinach na Podolu Wschodnim (Ukraina) 24 �wskazują na składanie, kombinowanie (łączą się, choć ich autorzy o tym nie mówią, z wiedzą typu mētis), wolę jednak, w wypadku analizy wyników moich badań, mówić o buszowaniu, ponieważ wskazuje ono na ruch, poruszanie się w krajobrazie. Określenie bricoleur przywołuje raczej na myśl osobę siedzącą w warsztacie pełnym różnych przedmiotów i ich fragmentów i majsterkującą w ramach ich podręcznego zestawu, brak mi w tym obrazie kontaktu ze środowiskiem przyrodniczym i ruchu, które są kluczowe dla splatania zielników mentalnych przez moich rozmówców. Inną gałęzią literatury i badań antropologicznych, do których nie zawsze głęboko sięgają etnobiolodzy, jest antropologia medyczna. Lektura tekstów z dziedziny antropologii medycznej, a także zaproszenie mnie przez prof. Danutę Penkalę- Gawęcką do uczestnictwa w seminarium Pluralizm medyczny w ujęciu antropologicznym. Badania, 16 problemy, perspektywy w kwietniu 2013 r. , zaowocowały tym, że pojawiają się w tej rozprawie elementy opisu i analizy krajobrazu medycznego (rozumianego za Hsu [2008]), których prezentacja dobrze 17 naświetla wiele relacji moich rozmówców z roślinami . Nie wchodzę jednak głębiej w zagadnienia antropologii medycznej i analizę charakteryzują: „naturalność” – sposób, w jaki się rzeczy mają, czym są w swojej prostocie, „praktyczność” – rozumiana w szerokim sensie ludowej mądrości, roztropności, a nie tylko materialnej użyteczności, „przezroczystość” (thinnes) – przedstawianie spraw takimi, jakimi zdają się być, niezaprzeczanie oczywistości oczywistego, „niemetodyczność” – bezwstydne i obcesowe bycie ad hoc mądrości zdroworozsądkowej, nielogiczność, różnorodność współwystępujących elementów, oraz „dostępność” – każdy dysponujący w miarę sprawnymi władzami umysłowymi potrafi uchwycić zdroworozsądkowe wnioski, w wypadku myśli potocznej każdy ma się za eksperta (Geertz 2005: 92, 94–98). Wiedza potoczna jest czymś co „nie potrzebuje żadnych dowodów, ot, po prostu życie. Świat jest [tu] swoim własnym autorytetem” (Geertz 2005: 83). 16. Gdybym chciała jeszcze bardziej podkreślić przypadkowość splątań nici relacji, to musiałabym powiedzieć, że zaproszenie na seminarium było poprzedzone przypadkowymi spotkaniami na konferencjach. 17. Nie wdaję się tu głęboko w dyskusję, czy lepiej mówić o krajobrazie medycznym – stosując określenie nawiązujące do geograficznego pojęcia krajobrazu, czy bardziej celowe byłoby użycie terminu medicoscape (por. Hörbst, Krause 2004; Hsu 2012; Hörbst, Wolf 2014). Ze względu na znaczące skupienie analizy na lokalności, inaczej niż jest to w większości tekstów z antropologii medycznej odwołujących się do teorii przestrzeni (spatial theory), zdecydowałam się na ten pierwszy (por. Zanini, Raffaetà, Krause, Alex 2013). Iwa Kołodziejska 25 �zebranego materiału, na przykład pod kątem rozumienia zdrowia, mimo że jest to jak najbardziej możliwa ścieżka. Moje podejście do aktorów roślinnych jest splątane z aparatem pojęciowym etnografii wielogatunkowych, teorią aktora-sieci i SNA (social network analysis). Mimo że nie odwołuję się bezpośrednio do Bruno Latoura (np. 2009; 2010) czy Donny Haraway (1988; 2008), to ich koncepcje są integralną częścią przedstawionych przeze mnie rozważań np. Anny Tsing czy młodego badacza medycyny tybetańskiej Jana van der Valka. Myśli Donny Haraway leżą głęboko u podłoża mojego stosunku do tworzenia list taksonów (jednostek taksonomicznych, np. gatunków) roślin, które widzę za nią jako: „heterogeniczne multiplikacje, które są jednocześnie wyraźne i niepoddające się wciskaniu w jednorodne szufladki i zbiorcze listy” (1988: 586). Nie wszystkie nici relacji, choć ważne w „wewnętrznej warstwie” splotów, są widoczne w moim tekście, zapewne nawet nie zdaję sobie sprawy z wielu z nich, ponieważ nie sposób znać inspiracje wszystkich cytowanych autorów. Rzecz jasna, próba takiego poznania, a co więcej, jego opis, byłyby niemożliwe i bezcelowe. Powiązania z etnobiologią „głównego nurtu” widać np. w tym: jak mówię o lokalnych taksonomiach – przytaczając koncepcje Brenta Berlina (Berlin, Breedlove, Raven 1968) i Roya Ellena (2006); czy w analizie sposobów przekazu wiedzy i odwoływaniu się do Luigiego Luci Cavalli-Sforzy i Marcusa Feldmana (1981) oraz autorów przez kolejnych ponad 30 lat rozwijających ich myśli; a także (choć można dyskutować, czy jest to w pełni „główny nurt”, a nie jego „odnoga”) w szukaniu inspiracji w tomie Making knowledge pod redakcją Trevora Marchanda (2010). Z kolei nici relacji łączące mnie z popularyzacją wiedzy i to, że za ważny element etyki badaczki uważam udostępnianie tworzonej w wyniku badań wiedzy, powoduje, że staram się pisać prostym językiem, unikając, jeśli to tylko możliwe, skomplikowanych słów, które miałyby służyć odróżnieniu się (dystynkcji) oraz powierzchownemu uprawomocnieniu tekstu i wniosków jako „prawdziwie naukowych” (por. stosunek moich rozmówców do „technicznego” języka książek IV.2.3, IV.2.5, IV.3.1 i IV.3.2). Niemniej mimo wysiłków zapewne nie zawsze mi się to udaje. Podolskie zielniki. Praktykowanie wiedzy o roślinach na Podolu Wschodnim (Ukraina) 26 �Przekraczanie granic dyscyplin i mieszanie (mam nadzieję, że wyłącznie w pozytywnym sensie) sposobów myślenia charakterystycznych dla różnych dziedzin jest na pewno widoczne w tej pracy. Do pewnego stopnia może być to jej zaletą, ale wiąże się też z zagrożeniami takimi, jak niespójność przekazu czy być może zbyt powierzchowne potraktowanie niektórych koncepcji. I. 4. Proces wyboru terenu badań – środek czy peryferium Opiszę teraz dokładniej konteksty, w których wykorzystywałam metody badawcze przedstawione we fragmencie Kontekst, w którym szukałam odpowiedzi na pytania badawcze. Dokładna ich deskrypcja wydaje mi się ważna dla dobrego osadzenia analizy materiału badawczego, o czym wspominałam w części Nici relacji umożliwiające pisanie antropologii. Tego rodzaju opisy bywają pomijane w etnobiologii, gdzie opis metod i terenu często sprowadza się do informacji ile, jakiego rodzaju wywiadów zostało przeprowadzonych, informacji o wieku i płci rozmówców, miejscu prowadzenia badań. Wynika to z tego, że teksty pisane przez etnobotaników mają zwykle strukturę przypominającą prace przedstawicieli nauk przyrodniczych. Powszechna obecnie w antropologii autorefleksja nad miejscem badacza i współtworzeniem przez nie18 go terenu badań nie jest często spotykana w etnobotanice . Warto więc zaznaczyć, że w ostatnim czasie zaczyna się to zmieniać, np. Susanne Grasser z kolegami postulowali bardziej szczegółowe opisywanie szeroko pojętego terenu i tego, jak badaczka lub badacz się w nim poruszali (2016), a Rainer Bussmann wraz ze swoją grupą badawczą pokazali w ilościowych badaniach etnobotanicznych, że zaplecze ideologiczne i wiedza badacza wpływają na wyniki badań, w tym wypadku: ilościowe wskaźniki zaniku tradycyjnej wiedzy o roślinach – TEK 19 (2018) . Postaram się o dość gęsty opis terenu i mojej w nim pozycji, 18. Etnobotanicy z kolei są bardzo wrażliwi na włączanie badanych w proces przygotowania i prowadzenia badań, na odwzajemnienie i łatwość wykorzystania, nawet nieświadomego, społeczności badanej przez badacza (patrz kodeks etyczny ISE 2006). Wynika to z historii dyscypliny. 19. Bussmann i in. wysnuwają ze swoich wyników badań inny wniosek, sugerują mianowicie, by etnobotanicy szkolili odpowiednią liczbę lokalnych społecznych badaczy (2018). Współpraca z nimi mogłaby zaowocować większą liczbą wywiadów i przebadaniem całej Iwa Kołodziejska 27 �by przybliżyć doświadczenie terenowe, nie unikając opisu jego cielesności, bo to ono jest źródłem, które poddaję dalszej analizie. Bada się poprzez własne ciało ze wszystkimi jego możliwościami i ograniczeniami, to przez nie i to wszystko, co nas ukształtowało, postrzegamy sytuacje badawcze. Jednocześnie ciało badaczki jest też tym, co najpierw postrzegają rozmówcy, stykając się ze mną. Ono podlega również (choć oczywiście nie tylko) ocenie z ich strony (por. Downey 2010). Taki opis da czytelnikowi możliwość krytycznego przyjrzenia się źródłom interpretowanych przeze mnie materiałów. Myśląc o badaniach dotyczących relacji ludzi i roślin, postanowiłam prowadzić je w miejscu, gdzie rośliny będą tematem codziennych rozmów, będą dla ludzi ważne, a co za tym idzie, zielniki mentalne osób, które spotkam, będą mogły być rozbudowane. Ponieważ szczególnie interesuje mnie tworzenie wiedzy o roślinach (ang. making knowledge, za np. Marchand 2010) w warunkach, w których można korzystać z wielu jej źródeł, zależało mi na ujęciu wpływu różnego rodzaju mediów na kształt wiedzy o roślinach i sposób jej przekazywania. Wiedzę rozumiem szeroko – włączam w nią praktyki i umiejętności (Ingold 2002). Przy takich wstępnych założeniach Ukraina (znana mi z wcześniejszych projektów badawczych) wydała się bardzo dobrym miejscem do szukania terenu badań, rozumianego jako pole badań, miejsce i te20 matyka. W Ukrainie , ze względu na dużą popularność medycyny ludowej (ukr. narodna medycyna) – o tym, jak rozumiem ten termin, będę populacji, a co za tym idzie – otrzymaniem bardziej wyczerpujących danych, na których podstawie można wyciągać wnioski dotyczące zmian w TK (wiedzy tradycyjnej). Moim zdaniem nie rozwiązuje to jeszcze problemu wpływu badającego na to, jakie dane otrzyma. Autorzy widzą ten wpływ w: zapleczu badawczym, teoretycznym i ideologicznym, konkretnym celu badań, jaki sobie stawiają badacze, metodach badawczych, liczbie badanych, czasie spędzonym w terenie (na te dwa ostatnie czynniki najbardziej wpływa szkolenie lokalnych badaczy). Uważam za oczywiste, że tego wpływu nie da się zniwelować, dlatego kluczowa jest refleksja nad pozycją badacza bądź badaczy w terenie, dotyczy to każdego badacza, czy to pochodzącego z badanej społeczności, czy spoza niej. W artykule badacze i badaczki nie podają żadnych informacji o swojej pozycji społeczno-kulturowej (positionality) w badanej społeczności, wiadomo tylko, kto spośród autorów reprezentuje instytucje badawcze i jakie, a kto społeczności lokalne i jakie. 20. Stosuję formę „w Ukrainie”, mimo że słowniki poprawnej polszczyzny (np. hasło „na” Markowski 2004) jej jeszcze nie uznają, za to w korpusie języka polskiego, który bazuje na tekstach pisanych z książek, gazet i internetu jest on coraz powszechniej spotykany. Robię to ze względu na zrozumienie dla wrażliwości wielu Ukraińców (głównie Podolskie zielniki. Praktykowanie wiedzy o roślinach na Podolu Wschodnim (Ukraina) 28 �pisała dalej – bardzo rozbudowane zielniki mentalne są czymś często 21 s­ potykanym . Łączy się to z dużym zainteresowaniem dzikimi roślina22 mi leczniczymi i jadalnymi . Ponadto ludzie mają dostęp do materiałów pisanych – książek i czasopism o roślinach leczniczych. Zwyczaj prenumerowania gazet na wsi i czytelnictwa pozostał tu od czasów ZSRR, kiedy to takie działania były promowane przez państwo. Działania państwa sprzyjały również zwracaniu uwagi ludzi na rośliny; np. aby zwiększyć pozyskiwanie żywności z dzikich stanowisk po wybuchu wojny z Niemcami (22 czerwca 1941 r.) wydano w ZSRR kilka książek opisujących zastosowania najpospolitszych dziko rosnących roślin pokarmowych (Keller 1941, Gllerbach, Korjakina i in. 1942, Tarchevskij 1942 za Pirożnikow 2014). mieszkających w diasporze i zachodniej Ukrainie), bo moi rozmówcy sami często używali rosyjskojęzycznej formy „na Ukrainie” (por. Saweneć 2012). 21. Przyjmuję tu pojęcie emik – stosowane przez moich rozmówców i obecne powszechnie w ukraińskim dyskursie publicznym. Obejmuje ono między innymi samoleczenie i ziołolecznictwo. Nie używam polskiego terminu medycyna ludowa, ponieważ w powszechnym odbiorze w Polsce jest on zupełnie inaczej nacechowany niż termin narodna medycyna w ukraińskim środowisku językowym. Słowo narodna jest przez moich rozmówców wartościowane zdecydowanie pozytywnie, nie jest wiązane z zacofaniem czy przaśnością. Pisząc o medycynie reprezentowanej przez lekarzy pracujących w przychodniach zdrowia i szpitalach, w których bywają moi rozmówcy, stosuję termin „medycyna oficjalna”. Odwołuję się tu do tego, że jest ona wspierana przez państwo. Z kilku względów unikam takich terminów, jak medycyna „konwencjonalna” czy „biomedycyna”. Po pierwsze: termin „medycyna oficjalna” jest najbliższy rozumieniu emik – w moim terenie badań mówi się czasem o tej medycynie oficiina, czyli właśnie oficjalna; po drugie: zarówno dla mnie, jak i dla rozmówców istotne jest, że w kontaktach z jej przedstawicielami często są niezbędne nieoficjalne, do pewnego stopnia pozasystemowe (jak dalece stały się nieodłączną i nieodzowną częścią systemu, można dyskutować) opłaty; po trzecie: techniki stosowane przez lekarzy medycyny oficjalnej często czerpią z narodnej medycyny i niezachodnich systemów medycznych, np. medycyny chińskiej – ta ostatnia w wielu kontekstach jest nazywana komplementarną, a nie konwencjonalną (por. Penkala- Gawęcka 2007). 22. Przewaga liczebna roślin leczniczych w zielnikach mentalnych pozostaje w zgodzie z obserwacjami (etno)biologów na całym świecie, świadczących o tym, że spośród roślin użytkowanych przez ludzi najwięcej gatunków jest zbieranych właśnie ze względu na zastosowanie w lecznictwie (Hamilton 2004; Schippman i Leaman 2006). Ważne by pamiętać, że termin „rośliny lecznicze” nie jest czymś łatwo definiowalnym; można mówić np. o continuum między roślinami leczniczymi a jadalnymi (Pieroni i Quave 2006; Ferreira Júnior i in. 2015). Iwa Kołodziejska 29 �Poszukiwałam też terenu, który można by nazwać „typowym” – niewyróżniającym się dużą różnorodnością biologiczną roślin czy sławą regionu będącego źródłem najsilniej działających roślin leczniczych, takiego, skąd pochodzi większość dostępnych na rynku ukraińskim ziół – Karpat lub Krymu (do czasu aneksji w marcu 2014 r.). Ważne było dla mnie, by było to miejsce, gdzie ludzie wykazują stosunkowo dużą mobilność, mają przeciętny dostęp do oficjalnej służby zdrowia, gdzie wsie nie wyludniają się i jest zachowany przekaz międzypokoleniowy (rodzice, dzieci, dziadkowie mieszkają w tej samej okolicy). Są to oczekiwania wobec terenu niemal w stu procentach odwrotne w stosunku do tego co, jeszcze do niedawna uważano za najwłaściwszy i naj23 ciekawszy teren dla etnobotaniczki . Jak widać z powyższego akapitu, szukałam takiej metaforycznie rozumianej środkowości i postanowi24 łam ją znaleźć w nomen omen środkowej Ukrainie . Będące jej częścią Podole Wschodnie znałam z badań prowadzonych z grupą laboratoryjną Świeckie i religijne autorytety na Podolu Wschodnim, współprowadzoną z Iwoną Kaliszewską w latach 2009–2011 w IEiAK UW. Wiedziałam, że ludzie w tych okolicach zbierają dzikie rośliny, mają w domach czasopisma dotyczące zdrowego trybu życia i narodnej medycyny i że ten region spełnia pozostałe moje kryteria. Jeżdżąc z Murafy (gdzie współprowadziłam zajęcia ze studencką grupą laboratoryjną) przez Tywrów do Winnicy, mijałam dość rozległą wieś, położoną na długich, niewysokich wzgórzach wśród lasów, 25 i muszę się szczerze przyznać, że estetycznie przypadła mi do gustu . Jednocześnie była wystarczająco duża, z dobrze rozwiniętą infrastrukturą, by mogła stać się moim głównym miejscem prowadzenia badań; tak też się stało. Wieś Stroyinci była dla mnie punktem wyjścia. Z czasem teren trochę się rozszerzył o miejsca, które dla stroyinczan 23. W całym tekście używam zamiennie i równoważnie rodzaju męskiego i żeńskiego, żeby nie psuć płynności tekstu stosowaniem obu form po przecinku, a jednocześnie podkreślić, że mam na myśli zarówno badaczki, jak i badaczy. 24. Oczywiście zdaję sobie sprawę, że to, czy coś jest centralne, czy peryferyjne, zależy od perspektywy. Z zachodniej perspektywy i zgodnie np. z definicją Derluguiana całą Ukrainę można by uznać za miejsce peryferyjne, choćby ze względu na sposób funkcjonowania służby zdrowia (2005). Przez miejscowych wzgórza są nazywane garbami (ukr. горб) i ja w niektórych miejscach tekstu będę się posługiwała tą nazwą. 25. Podolskie zielniki. Praktykowanie wiedzy o roślinach na Podolu Wschodnim (Ukraina) 30 �są punktami odniesienia: ośrodki miejskie Żmerinka, Tywrów, Winnica, a także wsie otaczające Stroyinci, dla których to Stroyinci są punktem odniesienia. Stroyinci były moją bazą, a to, co działo się w innych miejscowościach, stanowiło kontekst, służyło poszerzeniu rozumienia zjawisk zachodzących w Stroyinciach. Poruszając się szlakami relacji ludzi i roślin, trafiałam do tych miejsc, do których udawali się moi rozmówcy. Miejsca te były ważne głównie przy poszukiwaniu roślin leczniczych i oczywiście wielu innych sprawach, które jednak wykraczają poza zasięg tematyczny tej pracy. Iwa Kołodziejska 31 ��II. Stroyinci i ich okolice – wielogatunkowa etnografia powiązań Przyjmując perspektywę wielogatunkową, staram się przedstawić splątania różnych aktorów, traktując ich na tyle na równi, na ile – będąc człowiekiem – potrafię; biorę też pod uwagę ich wpływ na przedmiot 26 mojej analizy – sposoby praktykowania wiedzy o roślinach . Dlatego w poniższym rozdziale piszę zarówno o infrastrukturze wsi, zbiorowiskach roślinnych, miejscach, w które jeżdżą moi rozmówcy, oczywiście o rozmówcach, „odźwiernych”, badaczce, innych zwierzętach, roślinach. Wszyscy oni są splątani w opisywane sieci relacji, są ingoldowskimi ‘biosocial becomings’ – biologiczno-społecznymi „stającymi się” (Ingold 2013a). Taki opis w pewnym, choć z pewnością niewyczerpującym, stopniu odpowiada na postulat Anny Tsing, by rozszerzać pojęcie wspólnoty i uwzględniać w opisie etnograficznym latent commons – utajone wspólnoty (2015: 255). II. 1. Infrastruktura Stroyinci są stosunkowo dużą wsią, w 2012 roku w radzie wsi (ukr. cільська рада, сільрада) powiedziano mi, że liczą trochę ponad 1500 26. W rozdziale III.1 wyjaśniam kłopotliwość słowa gatunek oraz piszę o krytyce pojęcia wielogatunkowość (rozdział III) ze względu na składający się na nie termin gatunek. Iwa Kołodziejska 33 �osób [notatka VasSR.04.2012]. Zgodnie ze spisem powszechnym z 2001 roku obwód winnicki, w którym leżą Stroyinci, należy do regionów wiejskich, czyli takich, w których nie więcej niż 50% ludności mieszka w miastach. Jest to najdalej wysunięty na wschód obwód o takiej strukturze demograficznej. Obwód winnicki jest też jednym z 3 spośród 25 ukraińskich obwodów o najniższym odsetku mężczyzn. Statystycznie na 1000 kobiet przypada tu 840 mężczyzn (ukr cenzus 2001), tę demograficzną prawidłowość widać też w Stroyinciach. Dlatego wiele spośród moich rozmówczyń mieszkało samotnie, miało za sobą doświadczenie śmierci lub odejścia partnera. Wieś jest dość rozległa (po przekątnej, dostępnymi ścieżkami, ma 4.2 km, chcąc obejść wieś dookoła po granicznych ulicach, trzeba by przejść około 9 km), wzgórza i znajdujące się między nimi wąwozy w naturalny sposób dzielą ją na różne obszary – swego rodzaju dzielnice. Na wypłaszczonym dużym szczycie głównego wzgórza znajduje się część nazywana sowchozem, w niej poza biurem (kantorą) położonego w pobliżu dawnego sowchozu sadowniczego znajdują się szkoła, przedszkole, przychodnia zdrowia (medpunkt), apteka, dawna sowchozowa stołówka, służąca obecnie mieszkańcom w czasie dużych uroczystości, takich jak np. wesela, popadający w ruinę dawny hotel pracowniczy (ukr. khurtozhytok, hurtożytok), budynek rady wsi (ukr./ros. 27 silrada/selrada), w którym mieszczą się też poczta i zakład fryzjerski . 28 Rozmowa w pokoju księgowej rady wsi : To pomieszczenie, w którym teraz jesteśmy, to było kiedyś biuro kołcho29 zu . A potem, już kiedy powstał radgosp, już oni przenieśli się do tamtego biura [tego, które jest obecnie biurem STOV-u Podillia – jednej z posowchozowych firm działających w Stroyinciach]. A rada wsi znajdowała się w budynku domu kultury. Poczta, bank też tam były, 27. Podaję słowa najczęściej używane przez rozmówców. Więcej wyjaśnień dotyczących języka znajduje się dalej w tekście. 28. Tekst wszystkich cytatów z wywiadów podaję we własnym tłumaczeniu. Oryginały dostępne w moim archiwum. 29. Bywa, że stroyinczanie mówią zamiennie sowchoz, radgosp, albo kołgosp. Gospo­ darstwo w ich wsi za czasów ZSRR było państwowe, a nie kolektywne, czyli było sowchozem (ros.) lub radgospem (ukr.). Podolskie zielniki. Praktykowanie wiedzy o roślinach na Podolu Wschodnim (Ukraina) 34 �ja kiedyś pracowałam w banku, dwadzieścia jeden lat, tak, ja jestem pracownikiem bankowości. A potem nas przenieśli tu [na Sowchoz]. No centrum wsi... jest tak jakby tam [na dole garbu, koło cerkwi], ale tak czy inaczej, więcej ludzi mieszka tu, to już zrobili tu, tak jakby. [Maria, K. 55, wyw. DW_A0142]. Również w tej okolicy znajdują się kościół i cmentarz katolicki oraz jeden z trzech stroyinieckich sklepów – największy i najlepiej zaopatrzony. W latach 60. XX w. w tej części wsi ze środków sowchozowych, z inicjatywy kierownika Petra Kasko (Касько Петро Тимофійович), zostało zbudowanych kilkadziesiąt domów jednorodzinnych wzdłuż dwóch asfaltowych ulic, są tu także dwa niewysokie bloki. Mieszkający „na Sowchozie” – jak to określają stroyinczanie – mają dostęp do bieżącej wody i gazu, ulice w tej części wsi są asfaltowe, pnie drzew i kra30 wężniki regularnie bielone . Inaczej wygląda centralna część wsi, gdzie znajduje się dom kultury nazywany klubem. W jego wymagającym remontu budynku mieści się wiejska biblioteka, przed nim stoi tak zwany pomnik nieznanego żołnierza, poświęcony mieszkańcom wsi, którzy zginęli podczas wielkiej wojny ojczyźnianej. Za zakrętem drogi, w najstarszej części wsi, znajduje się cerkiew. Uliczki są tu kręte, oddające rzeźbę terenu – kształt jarów i wzgórz, nie ma tu nigdzie asfaltu poza główną drogą Krasne (Красне) – Jaroszenka, przecinającą wieś oraz położoną na granicy północnej części wsi, wybitą kocimi łbami drogą, prowadzącą do sowchozowych sadów, nazywającą się nomen omen Sadowa. W wielu miejscach nie ma bieżącej wody ani gazu. Gospodarstwa poza Sowchozem są rozproszone, a odległości między różnymi częściami wsi są postrzegane jako duże. Szczególnie latem, kiedy są wysokie temperatury i zimą, gdy spadnie dużo śniegu, dystanse bywają trudne do pokonania, szczególnie dla starszych osób. Wejście na główne wzgórze dzielące Sowchoz od reszty wsi bywa dla niektórych osób przeszkodą nie do pokonania przy niesprzyjających warunkach pogodowych. Część wsi, również poza Sowchozem, ma dostęp do bieżącej wody i gazu, w niektórych miejscach jest też kanalizacja, jednak w większości gospodarstw są sławojki, a czerpanie wody ze studni jest ważnym codziennym obowiązkiem. Woda ze studni jest czerpana 30. Ja też będę w tekście nazywała tę część wsi Sowchozem. Iwa Kołodziejska 35 �również w licznych gospodarstwach z dostępem do bieżącej wody, jako 31 że jest ona uważana za smaczniejszą i lepszą . Nie we wszystkich obejściach są studnie, na wielu ulicach są wspólne ujęcia, które obsługują kilka lub nawet kilkanaście gospodarstw, do których czasem trzeba donosić wodę z dość znacznych odległości. Słyszałam jednak nie raz, że teraz to nic w porównaniu z tym, co było w latach po drugiej wojnie światowej, kiedy po wodę chodziło się w głębokim kopnym śniegu z koromysłem na ramionach do jeszcze bardziej oddalonych studni. Nieopodal cerkwi, przy głównej drodze, znajduje się drugi ze stroyinieckich sklepów spożywczo-przemysłowych, tzw. Czajnia – sklep ten dawniej był lokalnym barem, stąd powszechnie używana nazwa (od ukr. czaj – herbata, choć nie tylko herbatę tu pito...), oficjalnie nazywa się Kalinoczka, ale nigdy nie słyszałam, by ktoś o nim tak mówił. W Czajni są stoliki: jeden wewnątrz, drugi pod daszkiem na zewnątrz – klienci często przysiadają przy tych stolikach, piją herbatę lub latem kwas, czasem coś mocniejszego, i rozmawiają z aktualnie dyżurującą sprzedawczynią. Tu zawsze można się dowiedzieć, kto umarł, kto się urodził, kto wyjechał, kto przyjechał, zachorował bądź wyzdrowiał, jakie prace są aktualnie wykonywane w posowchozowych przedsiębiorstwach itp., itd. Jednym słowem – wszystkiego, co aktualne i ważne dla stroyinczan. We wsi jest jeszcze jeden sklep, przez niektórych nazywany katolickim, w północnej części wsi. Późną wiosną 2012 roku pojawiły się jeszcze w okolicy Czajni i na Sowchozie budki z pieczywem. Zarówno sklepy, jak i budki, należą do powstałych po rozwiązaniu sowchozu przedsiębiorstw rolnych. Ich szefowie są nazywani współczesnymi panami i sformułowanie to dobrze oddaje, jak z punktu widzenia większości mieszkańców wsi wyglądają z nimi relacje. Uwidacznia się to choćby w przestrzeni wsi: kantora STOV-u Podillia – jednej z dwóch posowchozowych firm, znajdująca się, jak wspomniałam, na Sowchozie 32 – ma szyby z weneckiego szkła i robi wrażenie niedostępnej . Pola 31. W Winnicy też często ludzie korzystają z osiedlowych studni, które są dla nich źródłem dostępu do wody uznawanej za będącą lepszej jakości (por. Caldwell 2011: 114-115). 32. W 2015 roku pracownicy firmy oraz jej współwłaściciele zorganizowali przejęcie firmy. Był to już czas, kiedy smartfony i Internet stały się bardziej dostępne dla mieszkańców Stroyinciów. W związku z tym filmiki z tych wydarzeń są dostępne na: https://www.youtube.com/watch?v=f6hc0WQfMlQ [dostęp 18.10.2022], czy: https://www.youtube.com/ watch?v=q-eZSWJv8U8 [dostęp 18.10.2022]. Wydarzenia były również komentowane Podolskie zielniki. Praktykowanie wiedzy o roślinach na Podolu Wschodnim (Ukraina) 36 �i sady należące do firm są strzeżone przez strażników z bronią i psami, od jakiegoś czasu większość zatrudnianych strażników pochodzi spoza wsi. Obecność ich i psów budzi lęk i jest źródłem opowieści o tragicznych wydarzeniach z ich udziałem. Nie trzeba kraść ani mieć takich intencji, by bać się strażników. Kiedyś zbierałam grzyby na granicy sadu ze znajomymi stroyinieckimi dziewczynkami. Nagle dało się słyszeć szczekanie psów. Mimo że nie byłyśmy na terenie należącym do firmy, dziewczynki szybko ustaliły, że musimy uciekać, bo psy są tresowane, by rzucać się na ludzi, a nikt nie będzie sprawdzał, czy przekroczyłyśmy granicę pól czy nie. Później opowiedziały mi kilka „mrożących krew w żyłach” historii o strażnikach i ich psach. Oczywiście jednocześnie obecność strażników powoduje też próby przechytrzenia ich. Ukształtowanie terenu i historia zabudowywania wsi powodują, że między gospodarstwami są liczne tereny wspólne – niezabudowane i nieuprawiane: fragmenty łąk i lasków – takich jak ten, w którym zbierałam grzyby z dziewczynkami. Z jednej strony zwiększa to obszar wsi, a z drugiej powoduje, że blisko jest do miejsc, gdzie można zbierać dzikie rośliny. Moi rozmówcy mają silny, emocjonalny stosunek do tych przestrzeni, mają one nazwy w lokalnej toponimii. Na Sowchozie jest też bardziej zagospodarowana zielona przestrzeń wspólna, zwana parkiem. Stworzono ją mniej więcej w latach 60. XX w. Posadzono tam egzotyczne drzewa: np. pokalta (surmia bignoniowa, Catalpa bignonio33 ides Walter), które są ważne dla niektórych z moich rozmówców . w mediach: https://www.vinnitsa.info/news/kolishniy-direktor-kinuv-spivzasnovnikiv-ta-investora-na-agrofirmu-stov-podillya.html [dostęp 18.10.2022], czy: http://vlasno. info/ekonomika/3/biznes/item/3761-kerivniki-podillya-zaperechuyut-rejderstvo-u-stro jintsyakh?tmpl=component&print=1 [dostęp 18.10.2022]. 33. W tabeli na końcu książki znajduje się zestawienie wszystkich zasłyszanych nazw lokalnych. W tekście jako podstawowe podaję nazwy lokalne. Parafrazując wypowiedź konkretnego rozmówcy, używam nazwy, która padła w wypowiedzi, pisząc ogólnie o taksonie, podaję wszystkie nazwy, z którymi się spotkałam, lub najczęściej spotykaną. W nawiasie podaję nazwę polską i łacińską. Jeśli wielokrotnie powtarzam jakąś nazwę, to dla wygody czytelnika poprzestaję na nazwie lokalnej. Więcej o nazewnictwie i języku, jakim mówi się o roślinach, znajduje się w dalszych częściach pracy – głównie podrozdziałach III.1. i IV.2. Problemowi zapisu nazw roślin i ich botanicznemu oznaczaniu poświęcam osobny fragment w rozdziale III – III.1 i III.1.1. Iwa Kołodziejska 37 �Maria: [mówi o pokalcie] Tak, tak trochę jak kashtan [(kasztanowiec zwyczajny, Aesculus hippocastanum L .)], ale taka duża, duże takie i bardzo ładne kwiaty. W tym miejscu, tu jest bardzo dużo takich egzotycznych drzew. IK: A skąd się tu wzięły? Maria: Zakładali park, tu było dużo tego wszystkiego, zakładali park, ja nie wiem, skąd je przywieźli, te wszystkie sadzonki. Piękne. Ot, klen [(klon pospolity, Acer platanoides L .)], widzicie klen? IK: Tak, on też jest taką kulą. Maria: Tak, taki kulistokształtny. O, a to drzewo, nie wiem, jak się nazywa, ale to ciekawe drzewo. Podobne do riabiny [(jarzębu pospolitego, Sorbus aucuparia L .)]. [Maria, K. 55, wyw. DW_A0142] Obecność we wsi apteki i przychodni zdrowia (medpunktu) miały znaczenie dla moich badań. Jakość usług lekarzy przychodni była różnie postrzegana przez rozmówców. Do lekarza to trzeba jechać do Winnicy, tu nie pomagają, wzywałam ich już trzy razy, mieli przyjść, zmierzyć ciśnienie, dać zastrzyk i nie przyszli. Możesz umierać, a oni się nie pofatygują. [Adela, K. 87 lat, Notatki/ VI 2012] U nas w przychodni są bardzo dobrzy lekarze, dają zastrzyki i kro34 plówki [Hala, K. 55, Notatki/8.04. 2012] Poza zielonymi przestrzeniami wspólnymi są we wsi oczywiście również ogrody przydomowe. Są różnej wielkości, większość ich powierzchni zajmują jadalne rośliny uprawne, ale wiele osób ma również choć trochę roślin ozdobnych – szczególnie te wczesnowiosenne, takie jak rast (kokorycz, Corydalis cava (L.) Schweigg. & Körte, C. solida (L.) Clairv.) i podsnizhniki (śnieżyczka przebiśnieg, Galanthus nivalis L.), bywają przenoszone z lasu. W ozdobnej części wielu ogrodów mają swoje miejsce rośliny lecznicze, takie jak: miata (mięta – różne gatunki i odmiany, Mentha spp.) czy melisa (melisa lekarska, Melissa officinalis L.). Wymiana i kupowanie roślin uprawnych i ozdobnych jest jedną z ważnych praktyk mieszkańców wsi. W ogrodach przeważnie pracuje 34. Moi rozmówcy bardzo cenią podawanie leków w postaci kroplówek, jest to charakterystyczne zarówno dla Ukrainy, jak i Rosji. Podolskie zielniki. Praktykowanie wiedzy o roślinach na Podolu Wschodnim (Ukraina) 38 �się ręcznie, we wsi właściwie nie ma w tej chwili koni ani prywatnych traktorów. Pożyczenie sobie konia lub traktora, które mogłyby ciągnąć pług, wymaga odpowiedniego kapitału ekonomicznego lub społecznego, których wielu stroyinczan nie posiada. Ręczne glebogryzarki/ciągniki jednoosiowe (ukr. motoblok) są urządzeniami, które stają się coraz bardziej dostępne dla mieszkańców wsi, umożliwiają szybsze i łatwiejsze przekopanie niewielkiego ogrodu. Pewnie stopniowo będą przynosiły zmniejszenie udziału całkowicie ręcznej pracy, choć tempo tych zmian może być wolniejsze, niż by się wydawało jeszcze kilka lat temu, ze względu na kryzys wywołany wojną na wschodzie kraju. Trzeba pamiętać, że czynniki ekonomiczne to nie wszystko, jednocześnie praca ręczna jest wysoko ceniona. Na przykład Larisa, spytana przez znajomego w okresie sadzenia ziemniaków (koniec kwietnia/początek maja), jaką metodą będzie sadziła resztę ziemniaków, która jej jeszcze została, powiedziała, że ma bardzo ładne ziemniaki, więc szkoda ich pod maszynę (sadzarkę), bo je potnie, można ewentualnie pod pług, 35 a najlepiej będzie posadzić ręcznie [K. 34, Notatki/ V 2012]. Ręcznie, u wszystkich moich rozmówców, okopuje się rośliny (podhortanie – robienie kopczyków wokół roślin), postępuje się tak z ziemniakami, niektórzy okopują również kukurydzę i fasolę, bo zapobiega to przechylaniu się roślin i wyrastaniu chwastów (spontanicznie pojawiających się roślin, niechcianych przez rolnika i utrudniających wzrost roślinom 36 uprawianym) . Jest to żmudna i dość ciężka praca, nieraz wykonywana częściej niż raz w ciągu sezonu, podobnie jak gracowanie gleby wokół upraw. Praca ręczna i niepryskanie chemicznymi środkami ochrony roślin upraw są zagadnieniami trochę bardziej skomplikowanymi, którym poświęcę więcej uwagi w dalszej części pracy, opisując zielnik Haliny Anatolevnej. Tu tylko wspomnę, że ze względu na bliskość posowchozowych sadów opryski są elementem krajobrazu kulturowego. Kiedy pojawia się dźwięk maszyn opryskujących wokół domów (szczególnie tych sąsiadujących z sadami), zaczyna się bieganina, słychać okrzyki: 35. Piszę o poszczególnych osobach tak, jak się do nich zwracałam i o nich mówiłam, z zachowaniem form grzecznościowych ciocia/baba/did, ewentualnie otczestwa, jeżeli w taki sposób o danej osobie mówiłam, będąc w terenie. 36. Często rośliny spontanicznie pojawiające się na polach są na nich tolerowane i wykorzystywane w celach leczniczych, czy jako rośliny jadalne, będące źródłem witamin i innych wartościowych związków zarówno dla ludzi, jak i zwierząt gospodarskich. Iwa Kołodziejska 39 �chowaj pranie! Doświadczałam tego często, mieszkając u pierwszej z gospodyń, która udzieliła mi gościny w czasie badań. Drugie gospodarstwo było położone w zacisznym zaułku z dala od sadów. Środki ochrony roślin podlegają międzysąsiedzkim wymianom. Są dość drogie, więc jeśli da się je pozyskać, nie ponosząc dużych wydatków i nie podejmując wysiłku jechania po nie do miasta, to oczywiście się z tego korzysta. Dostęp do nich mają niektórzy pracownicy firm powstałych po rozpadzie sowchozu i bogatsi gospodarze. Któregoś razu szłam drogą prowadzącą w stronę Jaroszenki i zobaczyłam jednego z właścicieli większych indywidualnych gospodarstw, często bywającego w mieście. Stał na schodkach przed domem i przelewał strzykawką, zanurzaną w plastikowym kanistrze, środek ochrony roślin do plastikowej butelki. Później dał tę butelkę sąsiadowi, który po nią przyszedł. W takich okolicznościach środki są traktowane inaczej. Nie myśli się o przekazywanej substancji chemicznej jako o czymś bardzo niebezpiecznym i trującym. Mówi się ewentualnie o tym, że taki sposób przekazywania tych środków nie jest legalny, ale jak ktoś potrzebuje i sam nie ma dostępu, to czemu się z nim nie podzielić? II. 2. Okolice W pozostałych miejscowościach, w których prowadziłam badania (Winnica, Żmerinka, Tywrów, Kobeleckie [Кобелецьке], Hrysziwcy [Гришівци]) nie mieszkałam nigdy dłużej niż kilka dni. Obserwacje, rozmowy i wywiady prowadzone w tych miejscach traktowałam wyłącznie jako sposób na uzupełnienie kontekstu, coś, co pomaga w lepszym zrozumieniu tego, co dzieje się w Stroyinciach. W miastach poruszałam się szlakami moich rozmówców, szczególny nacisk kładąc na szlaki związane z poszukiwaniem roślin – ważne przede wszystkim okazały się apteki. W Winnicy miałam więcej kontaktów, np. z osobami leczącymi, i znałam ją lepiej jeszcze z czasu poprzednich badań. Winnica liczy 400 000 mieszkańców, są tu szkoły wyższe, do których uczęszczają mieszkańcy Stroyinciów, szpitale i urzędy. Częściej niż do Winnicy stroyinczanie jeżdżą do miasta rejonowego – Tywrowa, tu bywają u dentysty, to tu zwykle trafiają do szpitala czy domu porodowego, aptek, większych sklepów czy na targ. Bywają tu też na różnych regionalnych uroczystościach, np. dniach rejonu tywrowskiego, Podolskie zielniki. Praktykowanie wiedzy o roślinach na Podolu Wschodnim (Ukraina) 40 �po to, by przedstawić swoją wieś. W Żmerince zwykle bywają mieszkańcy Stroyinciów przejazdem, bo jest tam ważny węzeł kolejowy, przy okazji często robią zakupy, polecali mi apteki, w których bywają. Odwiedziłam je i przeprowadziłam wywiady z osobami w nich pracującymi. Podobnie zrobiłam w tywrowskich aptekach. Kobeleckie jest wsią liczącą około 300 mieszkańców i leżącą nieopodal Stroyinciów. Ludzie stamtąd czasem przyjeżdżają do pracy w Stroyinciach, choć w leżących bliżej Hrisziwcach, będących siedzibą rady obu wsi, też jest posowchozowa firma zajmująca się głównie hodowlą krów i produkcją mleka. W Hrysziwcach mieszka nieco poniżej 500 osób. W obu wsiach są cerkwie, ale nabożeństwa zwykle odbywają się w większych Hrisziwcach. Kobeleccy katolicy często przychodzą do kościoła w Stroyinciach, bo do ich wsi ksiądz dojeżdża rzadko; to oni mają szczególnie dużo kontaktów ze stroyinczanami. II. 3. Ludzie II. 3.1. Prawosławni i katolicy W Stroyinciach są dwie świątynie, do których, przynajmniej na większe święta, chodzi duża część mieszkańców: znajdująca się w centrum błękitna, drewniana cerkiew, należąca do Patriarchatu Moskiewskiego, i położony w górnej części wsi naprzeciwko Sowchozu kościół katolicki. Katolicy stanowią w Stroyinciach mniejszość, liczą, że jest ich około 80 chałup. W czasie mojego pobytu w Stroyinciach został oddany do użytku nowy, budowany od wielu lat, budynek kościoła. Wcześniej nabożeństwa odbywały się w przystosowanej do tego celu sali. Ksiądz do Stroyinciów dojeżdża raz w tygodniu lub rzadziej, z odległej o20 km Murafy. Batiuszka natomiast mieszka na miejscu, w domu tuż koło cerkwi. We wsi jest też kilka rodzin protestantów, którzy nie mają tam swojej świątyni. W Stroyinciach są trzy cmentarze: dwa prawosławne – stary i nowy blisko siebie, po dwóch stronach drogi, daleko od cerkwi, która jest w centrum wsi, oraz jeden katolicki, znajdujący się za kościołem. Na cmentarzach nie ma starych krzyży i nagrobków, jakie można zobaczyć w położonych niedaleko Krasnym czy Murafie. Większość grobów jest ziemnych z prostym metalowym krzyżem i bardzo wiele osób takie uważa za ładniejsze, ale bardziej pracochłonne w utrzymaniu. Wymagają okopywania, odchwaszczania, obsadzania barwinkiem Iwa Kołodziejska 41 �i przed większymi świętami obsypywania brzegów jaśniejszą – rudawą, gliniastą ziemią. Można robić z niej też wzory – najczęściej krzyże na środku mogiły. Starsze osoby coraz częściej kupują tak zwane nagrobniki – betonowe obramówki na mogiłę, zapobiegające obsypywaniu się ziemnych krawędzi. Ludzie dość często definiowali siebie i swoich sąsiadów poprzez wyznanie. Myślę, że wydawało się to informacją szczególnie ważną w rozmowach ze mną – osobą z Polski – kraju automatycznie kojarzącego się z katolicyzmem, dlatego podkreślano to, że jakaś osoba jest katoliczką bądź katolikiem. Bycie prawosławnym było traktowane jako stan domyślny i raczej nie podawano mi tej informacji w pierwszej kolejności. Katolicyzm bywa przez niektórych stroyinczan, szczególnie prawosławnych, nazywany polską wiarą. Niemniej stroyinieccy katolicy (inaczej niż dzieje e w Murafie), z wyjątkiem jednej czy dwóch osób, nigdy nie mówią o sobie, że są Polakami. Nie słyszałam o nikim, kto w latach 2012–2013 w Stroyinciach miałby Kartę Polaka lub się o nią starał. Tak o uczestnictwie w nabożeństwach mówiła jedna z moich prawosławnych rozmówczyń: Natasza: ja rzadko chodzę, no ja i tak, do cerkwi chodzę i do kościoła czasem. A to ten, a to ikonę nosili po domach, a to i ja wzięłam do siebie 37 tę polską ikonę . Jaka to jest różnica, Matka Boska jedna, czy ona jest polska, czy prawosławna. I wszystko inne takie samo. I modlitwy takie 38 same, tylko że w kościele to po polsku mówią teraz to ... Ot, my mówimy Bogurodzico dziewico, a wy Maryja. O, to tak samo, jak te same pierogi, [śmieje się] ale w innej misce. [Natasza, k. ok. 55, DW_A0118] W ramach badań uczestniczyłam w nabożeństwach – zarówno w kościele katolickim, jak i w cerkwi. Moja obecność na nabożeństwach miała większe znaczenie dla katolików niż dla prawosławnych i była źródłem nowych znajomości i bliższych kontaktów – właściwie wyłącznie w wypadku tych pierwszych. Szczególnie dbałam o to, by być na wszystkich świętach, podczas których są święcone rośliny, czy to w kościele, czy 37. Chodzi o obraz Matki Boskiej Częstochowskiej. 38. Było tak w Stroyinciach mniej więcej do 2010 roku, obecnie msze odbywają się w języku ukraińskim, ludzie mają modlitewniki po ukraińsku i tak się modlą. Czasem po mszy odmawiają modlitwy po polsku. Podolskie zielniki. Praktykowanie wiedzy o roślinach na Podolu Wschodnim (Ukraina) 42 �w cerkwi. Zdarza się, że ludzie święcą sobie nawzajem rośliny w świątyni, do której chodzą, a także wymieniają się święconymi roślinami niezależnie od konfesji. Chodzą też do siebie nawzajem na prowody (zaduszki, odwiedziny zmarłego na cmentarzu w konkretnych okresach po śmierci), a nabożeństwa, związane np. z zakończeniem edukacji w szkole podstawowej (ukr. vypusk), odbywają się i w jednej, i w drugiej świątyni z udziałem wszystkich uczniów kończących szkołę. Nie obserwowałam żadnych konfliktów o podłożu religijnym, czasem zastanawiano się tylko, czy nowy (w parafii od 2011 roku) batiuszka nie mówi źle o katolikach. Niezależnie od tego, czy rzeczywiste, czy też domniemane, niepochlebne wypowiedzi batiuszki o katolikach nie przekładały się negatywnie na codzienne kontakty między sąsiadami. Wielokrotnie słyszałam ludzi rozważających, czy przez wzgląd na sąsiadów obchodzących swoje święto można dziś pracować. Na przykład Natasza (k. 55) bardzo przepraszała mnie podczas wywiadu za świniobicie w katolicki Poniedziałek Wielkanocny: nie powinno tak być, że bije się świnię w święto, ale Wielkanoc tydzień po tygodniu w tym roku i nie byłoby kiedy jej bić [Notatki/9.04.2012]. Ludzie w ogóle często się zastanawiają, czy można danego dnia wykonywać niektóre prace, czy można prać, czy można rąbać, używać innych ostrych narzędzi, i starają się przy tym brać pod uwagę jedne i drugie święta. Małżeństwa mieszane są bardzo powszechne i nie słyszałam, żeby ktoś uważał to za problem, czy nawet utrudnienie w codziennym życiu. II. 3.2. Język Poszukiwana przeze mnie przy wyborze terenu badań „środkowość” odbija się również w języku, którym mówią stroyinczanie i w którym prowadziłam badania. Jadąc w teren, początkowo swobodnie porozumiewałam się po rosyjsku, byłam osłuchana z ukraińskim, ale znałam w nim zaledwie kilka słów, nie przeszkadzało to moim rozmówcom, niektórzy pytali, czy wolę rozmawiać po rosyjsku, ale większość nie zwracała na to uwagi i była zadowolona, że oni mnie bez problemu rozumieją i ja rozumiem ich. Dość szybko przejęłam język, którego słuchałam, mieszkając w Stroyinciach. Cieszyło to moich rozmówców, obserwowali tę zmianę i zdarzało mi się usłyszeć: teraz mówisz jak nasza! Język, którym zaczęłam mówić, jest surżykiem – mieszanką leżącą gdzieś blisko środka na skali kontinuum między rosyjskim Iwa Kołodziejska 43 �a ukraińskim. Surżyk, zdaniem Laady Bilaniuk, amerykańskiej antropolożki lingwistycznej ukraińskiego pochodzenia, nie jest językiem o określonych ramach, gdyż jest bardzo zmienny i różni się znacznie w zależności od tego, kto nim mówi i z jakiego regionu Ukrainy pochodzi (2005). Oznacza to, że język, którym na co dzień mówią stroyinczanie, różni się od literackiego ukraińskiego. W szkole nauczyciele ukraińskiego często poprawiają swoich uczniów, by inaczej akcentowali wyrazy, konstruowali zdania, użyli innego, bardziej „ukraińskiego” słowa. Takie poprawianie i pilnowanie tego, jak się mówi, jest charakterystyczne nie tylko dla sytuacji bycia uczniem. Ludzie wychwytują niektóre rusycyzmy i poprawiają się nawzajem, np. mówi się po wodu (по воду), nie za wodoju (за водою) – w kontekście chodzenia po wodę 39 do studni (por. korekcja językowa, Bilaniuk 2005) . Na co dzień ludzie dużo myślą i mówią o języku. Łączy się to zarówno z polityką językową państwa (dyskusje o języku urzędowym, które nawet przed aneksją Krymu i początkiem wojny co jakiś czas wracały w parlamencie i mediach, np. po wyborze Wiktora Janukowycza na prezydenta, który w kampanii wyborczej obiecał wprowadzenie języka rosyjskiego jako drugiego urzędowego), jak i tym, w jakim języku są prowadzone oglądane przez nich programy telewizyjne i na jakim kanale je oglądają (por. Bilaniuk 2012). Jednak w moich rozmowach z mieszkańcami Podola pojawiało się to szczególnie często, bo z ich inicjatywy dyskutowaliśmy sprawy nazewnictwa roślin; opiszę to dokładniej w rozdziale o uczeniu się ze źródeł pisanych (IV.2 i kolejne podrozdziały). Wynika to z tego, że ludzie funkcjonują w sytuacji dwujęzyczności i w zwykłych rozmowach pojawiał się czasem językowy wątek tożsamościowy. Rozmówcy swój język traktowali jako ten, który dla mieszkańców każdego zakątka kraju powinien być zrozumiały, bo jest „pośrodku” między rosyjskim ze wschodu i ukraińskim zachodniej Ukrainy. We wsi często podkreślano, że oni są tacy ze środka, jak pojadą na zachód, to mówią na nich 39. Na stronach dotyczących poprawności językowej (np. onlinecorrector.com.ua/поводу/ dostęp 19.01.2018) i forach internetowych, na których poruszane bywają kwestie języka, zarówno ta, jak i podobne kwestie bywają bardzo żywo dyskutowane. Było tak też przed Majdanem (por. np. wpisy z października 2013 r. https://gramota.turbotext.ru/q/1746.html, dostęp 19.01.2018). Pobieżna analiza takich wypowiedzi wskazuje na różne tożsamościowe napięcia odzwierciedlane w języku: miasto (tu do niedawna dominował rosyjski) – wieś, silne akcentowanie tożsamości ukraińskiej/kozackiej – sprzeciw wobec łączenia tożsamości ukraińskiej z językiem. Podolskie zielniki. Praktykowanie wiedzy o roślinach na Podolu Wschodnim (Ukraina) 44 �moskale, jak pojadą na wschód, to mówią, że oni są banderowcami – 40 a jacy z nich banderowcy czy moskale ? Oni są po prostu mieszkańcami środka Ukrainy. Gdy już mieszkałam jakiś czas w Stroyinciach i byłam uważana za kompetentną językowo, znajomy, który był jednym z moich kluczowych rozmówców i z którym często się spotykałam, poprosił mnie o pomoc językową. Jest osobą dużo czytającą, a kiedy do niego przyszłam, czytał akurat Senekę. Dał mi książkę do ręki i powiedział: może ty zrozumiesz, oco tu chodzi, co to za słowo: zahlannyi (захланний)? Przetłumaczyłam je na rosyjskie i używane w Stroyinciach – żad41 nyj, zhadnyi (жадный) – chciwy . Na co Witia zareagował ze złością: No oczywiście i teraz to ma sens! Po co używają takiego dziwnego zapadianskiego (chodzi o zachodnioukraińskie) słowa! Zamiast napisać po prostu żadnyj i każdy by zrozumiał! [Notatka 11.08.2012] II. 3.3. Praca Na to, jakim językiem ludzie mówią i jak siebie postrzegają jako Ukraińców „środka” – ani moskali, ani banderowców – wpływają ich kontakty zewnętrzne: migracja zarobkowa (szczególnie ta wewnątrz Ukrainy i do Rosji), wyjazdy na studia, kontakty z rodzinami w innych częściach kraju. Podobnie wpływa migracja na wiedzę o roślinach; 40. Kiedy na przełomie 2014 i 2015r., na fali wydarzeń na wschodzie kraju i Krymie, w telewizji mówiono dużo o Stepanie Banderze, spotkałam w Czajni znajome kobiety – rozmawiały o tym, że muszą koniecznie obejrzeć film o Banderze, który będzie pokazywany w telewizji, żeby się w końcu dowiedzieć, kto to był. Śmiały się: mówią o nas, że my banderowcy, a my nawet nie wiemy, kto to ten Bandera był! W innym miejscu z kolei usłyszałam rozmowę: K 1: Bandera, Bandera, a jak właściwie ten Bandera miał na imię? K2: Nie wiem, nie pamiętam, jakoś tak... K1: Jakieś takie dziwne, zapadianskie (zachodnioukraińskie) imię miał... Kobiety zwróciły się do mnie z pytaniem, czy ja wiem. Odpowiedziałam: Tak, Stepan. K1: Może i Stepan, dziwne imię... Postać Bandery nie należy do ich doświadczenia osobistego ani pochodzącego z przekazu pokoleniowego. Osoby, które skończyły szkołę przed 1991 rokiem, mogły nie spotkać się z tą postacią również podczas edukacji szkolnej. 41. W ukraińskim jest też używane podobnie brzmiące słowo zhadibnyi, żadibnyj (жадібний), znaczące tak samo chciwy, zachłanny, łapczywy. Według Wikisłownika jest też rzadko spotykane słowo o tym samym znaczeniu, brzmiące bardzo podobnie do rosyjskiego: żadnij (жадний) [https://pl.wiktionary.org/wiki/%D0%B6%D0%B0%D0%B 4%D0%BD%D0%B8%D0%B9#uk, data dostępu 19.01.2018, Словник української мови Академічний тлумачний словник (1970–1980) http://sum.in.ua/s/zakhlannyj, data dostępu 18.10.2022]. Iwa Kołodziejska 45 �ludzie poznają rośliny charakterystyczne dla innego typu siedlisk: np. torfowisk i borów sosnowych zachodniej Ukrainy, dowiadują się o nowych zastosowaniach znanych im roślin albo o nowych, nieznanych im roślinach. Wśród roślin ważnych dla moich rozmówców szczególnie te lecznicze są przedmiotem wymiany informacji w warunkach mobilności. W czasach Związku Radzieckiego mieszkańcy Stroyinciów często wyjeżdżali do pracy zarówno poza obręb Ukraińskiej Socjalistycznej Republiki Radzieckiej, jak i na jej terytorium. Szczególnie osoby wykształcone w zawodach technicznych wyjeżdżały do pracy w fabrykach – inżynierowie, pracownicy techniczni niższego i wyższego szczebla. Większość z tych osób wróciła do Stroyinciów w latach 90. XX w., bo ich miejsca pracy zostały zlikwidowane. Innym ważnym kierunkiem migracji stroyinczan było miasto Nojabrsk [Ноябрьск] w JamalskoNienieckim Okręgu Autonomicznym na północy Federacji Rosyjskiej, gdzie znajdowali zatrudnienie w przemyśle naftowo-gazowym. Wyjazdy do Nojabrska, według moich rozmówców, były najbardziej nasilone w latach 80. XX w. (miasto powstało w 1976 r.). Zatrudnienie w przemyśle rafineryjnym dawało stabilną pracę, dobrą zapłatę i emeryturę w wieku 55 lat. Wiele osób wraca z północy Rosji na emeryturę do rodzinnej wsi. Lata 90. XX w. były okresem zwiększonej mobilności, ludzie na własną rękę jeździli sprzedawać plony na terenie Ukrainy – głównie na targu w Odessie, z którą jest bezpośrednie połączenie kolejowe, i w różnych miejscach Rosji. To drugie wymagało więcej zachodu i organizacji. Ludzie na własną rękę kombinowali transport ciężarówką, czasem nawet ciężarówką chłodnią, jechali przez Rosję i sprzedawali, aż pozbyli się całego towaru (por. Humphrey 2010, o Ukraińcach przyjeżdżających z towarem do Rosji od końca lat 80.). Sprzedawali głównie jabłka, którymi płacono pracownikom w ostatnich latach funkcjonowania miejscowego sowchozu. Było to dla ludzi – szczególnie kobiet, które nie miały doświadczenia dalekich wyjazdów związanych ze służbą wojskową – ważne doświadczenie. Bywało, że opowiadając o tej podróży, dużo uwagi poświęcały różnicom środowiskowym, opowiadając np. o innych lasach albo tym, że dla mieszkańców północy Rosji ich jabłka były bardzo wielkie [np. wyw. DW_D0224, Notatki/05.06.2012]. Niemniej są też osoby, które nie mają takiego doświadczenia mobilności. Podolskie zielniki. Praktykowanie wiedzy o roślinach na Podolu Wschodnim (Ukraina) 46 �Spotkałam w Stroyinciach starszą panią (miałam z nią dość regularny kontakt), która, usiłując sobie wyobrazić, jak duża jest Polska, pytała, czy jest taka, jak Winnica, czy większa. Pokazuje to też, jak zróżnicowana jest ta wieś, mieszka tu dużo osób ze średnim i wyższym wykształceniem, ale są też starsze kobiety, które zakończyły edukację na 3-4 klasach podstawówki. Mężczyźni, nawet starsi, są zwykle bardziej bywali w świecie, choćby dlatego, że mieli doświadczenie służby wojskowej w czasach ZSRR. Nie spotkałam w Stroyinciach nikogo, kto jeździłby na dłużej do pracy na Zachód niż na zbieranie truskawek czy malin w sezonie; nadal głównym kierunkiem migracji zarobkowej jest Wschód. Podobne wnioski odnośnie do miejscowości środkowej Ukrainy mieli Leontina Hormela i Caleb Southworth (2006). Zgadzam się z Hormelą i Southworthem, że istotną rolę odgrywa w tym kontekście znajomość języka i rosyjskiego rynku pracy (2006). Potwierdzał to również Vasil Dymitrovich, przewodniczący rady wsi wStroyinciach, mówiąc, że jeśli ludzie wyjeżdżają za granicę (a wyjeżdżają, w niektórych rejonach wsi część domów jest opuszczonych), to głównie do Moskwy. Jeśli jadą na Zachód, to najczęściej do Włoch [Notatki/03.04.2012]. Wydarzenia 2014 roku zaczęły trochę zmieniać sytuację, ale wiele osób mających pracę w Rosji (również nielegalni migranci zarobkowi) nadal pracuje tak, jak pracowało. Migracja nie jest w Stroyinciach jedynym sposobem na zdobycie pracy. Poza państwowymi posadami w szkole, przedszkolu, domu kultury, bibliotece, przychodni zdrowia czy radzie wsi, można też pracować na przykład w jednym z dwóch posowchozowych przedsiębiorstw – większym STOV Podillia i mniejszym TOV Obrii. Obecność obu tych pracodawców wyraźnie odznacza się w krajobrazie wsi, zarówno pojętym wprost geograficznie, jak i szerzej rozumianym krajobrazie kulturowym: to z nimi związane są otaczające wieś sady – jabłoni, wiśni i grusz, pola aronii, porzeczek i borówki amerykańskiej, będące, podobnie jak sowchozowe sady z czasów Związku Radzieckiego, powodem do dumy mieszkańców; opryski, o których wspomniałam wyżej; opowieści o groźnych psach i strażnikach, a także realny lęk przed nimi, wpływający na to, gdzie się chodzi, a jakich miejsc unika, to jak i gdzie pasie się krowy. Gdyby nie te przedsiębiorstwa, nie byłoby malowniczych grupek pracownic STOV-u Podillia, stojących w białych Iwa Kołodziejska 47 �chustkach na głowach, z wiadrami w rękach, czekających na transport na dalej położone pola i rozmawiających o wszystkich najważniejszych dla nich i wsi sprawach; inne byłyby relacje między mieszkańcami wsi czy po prostu ich kapitał ekonomiczny. Krótko mówiąc, to one są głównymi pracodawcami w tej okolicy, są duże i zajmują rozległy obszar, a to, jak ich właściciele postępują ze swoimi pracownikami, kształtuje wiele procesów we wsi. Właścicielem i założycielem powstałego w 2003 roku TOV-u Obrii jest Andrii Grigorovich Bahrii (Андрій Григорович Багрій). Firma zatrudnia około 60 osób (UA region info Obrii). Jak mówią stroyinczanie, nie jest łatwo tam dostać pracę, bo Bahrii zatrudnia tylko tych, którym ufa, ale jeśli już się ją dostanie, to jest się traktowanym uczciwie i warunki pracy są dobre. Inaczej wyrażają się o powstałej w 2002 r. rolniczej spółce Podillia, w której przynajmniej czasowo pracuje wielu mieszkańców wsi. Zatrudnia ona ponad 200 osób, z których część jest dowożona z okolicznych miejscowości (UA region info Podillia). Wielokrotnie słyszałam narzekania na to, jak firma jest zarządzana i jak źle traktuje się w niej ludzi, można też było co jakiś czas usłyszeć nawoływania do buntu co bardziej dotkniętych a przedsiębiorczych pracowników. Na dyrektorów obu firm – Andriia Bahriia i Andriia Slobodianiuka (Андрій Леонідович Слободянюк), ale przede wszystkim na tego ostatniego – mówiono „pan”. Nawiązywało to do stosunków feudalnych i tego, jak moi rozmówcy widzieli sytuację materialną dyrektorów oraz relacje z nimi. W jednej wsi są dwaj właściciele. Ten płaci swoim ludziom, a tamten swoim. I tak stali się panami. A co, nie tak? Tak. Oni nazywają się spółką akcyjną. A oni tacy sami panowie. [Tonia, K 50, DW_A0131] W 2015 roku nastąpiło wrogie przejęcie z użyciem siły firmy STOV Podillia i pojawili się nowi zarządzający, w sądzie w Winnicy toczą się postępowania w tej sprawie. Relacje ze stroyinieckich wypadków były obecne w obwodowych mediach, nagrania z wydarzeń są dostępne w internecie [zob. na przykład: https://www.vinnitsa.info/news/ kolishniy-direktor-kinuv-spivzasnovnikiv-ta-investora-na-agrofirmu-stov-podillya.html, więcej linków w przypisie 32.]. Nie będę tu opisywała całej sprawy, jako że wydarzyła się już po zakończeniu zbierania Podolskie zielniki. Praktykowanie wiedzy o roślinach na Podolu Wschodnim (Ukraina) 48 �przeze mnie materiału badawczego i nie ma również wpływu na jego analizę. Interesujące jednak jest pojawienie się nagrań w sieci i sama jakość filmów robionych przez mieszkańców wsi. Dobrze pokazuje to zmianę w dostępie do internetu oraz znaczną poprawę sprzętu fotograficznego, jakim dysponują stroyinczanie, jedno i drugie jest w dużym stopniu powiązane ze spadkiem cen smartfonów. Internet o szybszym łączu pojawił się w 2015 roku, już po zakończeniu moich właściwych badań. Ludzie korzystają z niego głównie przez telefony. Bardzo szybko młodzież zaczęła intensywnie korzystać z czatów i portali społecznościowych. W czasie prowadzenia przeze mnie badań ludzie nie mieli telefonów, które umożliwiałyby wygodne korzystanie z internetu czy robienie dobrej jakości zdjęć. Dlatego fotografie robione przeze mnie w trakcie badań i wspólne kręcenie filmu z uczniami miejscowej szkoły były dobrymi sposobami odwdzięczania się za czas poświęcony mi przez rozmówców. Podczas badań tylko raz spotkałam się z szukaniem informacji o roślinach w internecie. Sława, mężczyzna przed sześćdziesiątką, wrócił do Stroyinciów z Nojabrska i koniecznie chciał posadzić w swoim ogródku roślinę, którą tam poznał. Zamierzał ją znaleźć w internecie, by się upewnić, czy na Podolu będzie dobrze rosła, i zorientować się, jak można ją pozyskać, czy jest dostępna w kraju. Przyzwyczajenie do miejskiej infrastruktury, a także rosyjska emerytura pracownika położonego na dalekiej Północy gazociągu, były czynnikami, które spowodowały, że jako jeden z niewielu we wsi miał komputer z dostępem do sieci. Trudno było mu jednak znaleźć informacje o roślinie, którą znał jako kanufer, dlatego przyszedł do mnie i poprosił, bym mu pomogła. Udało mi się odnaleźć łacińską nazwę rośliny – Tanacetum balsamita L ., a dzięki temu również jej zdjęcia oraz różne informacje o niej. Sława poznał roślinę na ilustracjach i był bardzo wdzięczny za pomoc. Była to jedna z tych sytuacji, w których zostałam potraktowana jak ekspertka. Więcej o tym zagadnieniu piszę w podrozdziale: II. 6. Badaczka – aktorka w wielowymiarowej sieci. II. 4. Lasy, łąki, krajobraz wsi Wspominałam już o tym, że Stroyinci od wschodu i południa są otoczone lasem, od północy – sadami, łąkami i mniejszymi fragmentami Iwa Kołodziejska 49 �lasu, od zachodu są łąki i pola. Wspominałam też o tym, że stroyinczanie podróżując, spotykają się z zupełnie innymi lasami. Teraz poświęcę chwilę na przybliżenie stroyinieckich zbiorowisk roślinnych. W okolicy zdecydowanie przeważają lasy liściaste, są to grądy, w których dominują grab pospolity (Carpinus betulus L .) i dąb szypułkowy (Quercus robur L .) z domieszką lipy drobnolistnej (Tilia cordata Mill.), klonu zwyczajnego (Acer platanoides L .) oraz brzozy omszonej (Betula pubescens Ehrh.). W niewielkim fragmencie stroyinieckiego lasu rosną świerki (Picea abies (L .) H.Karst.). Na północy jest też nieduży skrawek lasu zdominowanego przez pochodzącą z Ameryki robinię akacjową (Robinia pseudoacacia L .). Łąki są suchymi łąkami dorzecza południowego Bugu (Kuzemko i in. 2014). Są to zbiorowiska roślinne, które powstały w klimacie subkontynentalnym z roczną średnią temperaturą wahającą się między 7 a 9 °C, średnią temperaturą stycznia od -4 do -6 °C, a lipca +18 to +20 °C i średnimi rocznymi opadami od 600 do 650 mm (Lipinsky, Diachuk, Babichenko 2003). Pod tego rodzaju opisem kryje się bardzo wiele związków i interakcji między tworzącymi ten las gatunkami, klimatem, glebą, wodami podziemnymi itp. Na przykład to, że jest to grąd, oznacza, że dużo światła do dna lasu dociera tylko wczesną wiosną, zanim graby, dęby, lipy i klony rozwiną liście, wtedy to rośliny dna lasu na potęgę kwitną i zawiązują nasiona. Tak robi też rast (kokorycz - różne gatunki, Corydalis spp.) – uwielbiana i z radością oglądana każdej wiosny przez wielu stroyinczan. Jej nasiona po lesie roznoszą mrówki, wynagradzane przez roślinę specjalnym tłuszczowym ciałkiem dołączonym do każdego nasienia. Lasek robiniowy jest z kolei przykładem na sukces gatunku przywiezionego z innego kontynentu (Ameryki Północnej) w XVII w. jako gatunek ozdobny, któremu udało się rozprzestrzenić na wszystkich kontynentach oraz w znaczący sposób wpływać na warunki w środowisku, w którym rośnie, użyźniając glebę i wypierając organizmy wcześniej tam rosnące (Seneta, Dolatowski 2000). Ma ona poczesne miejsce w zielnikach wielu moich rozmówców. W całej pracy, a także w opisie terenu badań, staram się oddać głos rozmówcom, co jest zupełnie oczywiste i nieodzowne w pracy antropologicznej, choć niewątpliwie obarczone różnymi trudnościami, możliwymi potknięciami etycznymi i potencjalnymi błędami interpretacyjnymi (por. Hastrup 2008: 159-174). W związku z modą w polskiej Podolskie zielniki. Praktykowanie wiedzy o roślinach na Podolu Wschodnim (Ukraina) 50 �i światowej humanistyce na podejście posthumanistyczne i etnografię wielogatunkową (multispecies ethnography, np. Eduardo Kohn 2013) pewnie można by oczekiwać, że przy takim temacie przedstawię teren badań również z perspektywy aktorów roślinnych. Czy da się tak naprawdę uczciwie oddać głos roślinnym aktorom rosnącym w stroyinieckich lasach, na przychaciach, łąkach? Można próbować, ale jest to z pewnością bardzo trudne, a każda taka próba niesie ze sobą ryzyko niepowodzenia, ewentualnej nadinterpretacji i antropomorfizacji roślinnego punktu widzenia. Zawsze będzie to bardzo moje widzenie obserwowanych interakcji (np. Van der Valk 2017, czy dyskusja na łamach HAU dotycząca książki Eduardo Kohna „How the forests think”, Descola 2014). Jest tak tym bardziej, że, jak pisze Kirsten Hastrup, nawet nie wszystkie tubylcze światy można oddać w naszym języku (2008: 163). „Nie wiemy w sposób absolutny, kim są tubylcy”, tym bardziej nie wiemy w sposób absolutny, kim jest roślina, tak bardzo różna od nas w codziennym sposobie istnienia. Punkt widzenia tubylca jest zawsze zapośredniczony. Punkt widzenia rośliny, siłą rzeczy, jeszcze bardziej (Hastrup 2008: 163). To, że jestem biolożką, na pewno ułatwia mi widzenie roślinności roślin w całym jej skomplikowaniu, w sieci powiązań ekologicznych i na przykład wraz z procesami fizjologicznymi zachodzącymi wewnątrz rośliny (zob. koncepcja Daly’ego i Sheparda dotycząca podkreślania roli roślinnych związków chemicznych jako mediatorów ludzko-roślinnych relacji [2019], czy próba przedstawienia relacji roślinno-ludzkich poprzez skupienie na interakcjach związanych ze zjadaniem roślin i ekologii chemicznej, którą podjęłyśmy 42 z Moniką Kujawską [Kołodziejska, Kujawska 2020]) . Widzenie relacji 42. Pisząc o „roślinności roślin”, nawiązuję do uwagi Tima Ingolda skierowanej do archeologów prowadzących dysputę nad materialnością i ontologią rzeczy oraz ich sprawczością, by nie zajmowali się teoretyczną, oderwaną od materiału, z którego zrobione są rzeczy, materialnością, ale „rzeczowością rzeczy” (ang. the thingness of the thing), czyli fizycznymi właściwościami materiałów, w całym skomplikowaniu ich powiązań i relacji. Przedmioty są sprawcze nie ze względu na to, że są wyposażone w sprawczość jako taką, ale ze względu na relacje, w jakich pozostają, na to, jak są włączone w prądy życia. Właściwości materiałów nie są stałymi niezmiennymi cechami substancji, ale wynikają z procesów w nich zachodzących i relacji zachodzących w nich i w związku z nimi (Zobacz: Ingold T. „Materials against Materiality”, Archaeological Dialogues 14: 1, 2007, 1-16, wraz z odpowiedziami). https://www.cambridge.org/core/journals/archaeological-dialogues/issue/C04C1D91EC5E839A227184293CF3AD83 [dostęp 16.02.2019 r.]. Iwa Kołodziejska 51 �jest dla mnie bardzo ważne, ale nie ukrywam, że postrzegam je z ludzkiej perspektywy – bo czy Anna Tsing, opisując zależności między nicieniami Bursaphelenchus xylophilus, sosnami, chrząszczami żerdziarkami, ludźmi, i gąskami sosnowymi (matsutake), nie opisuje ich z ludzkiej perspektywy, ludzkim językiem? Nawet (a może właśnie szczególnie) jeśli zaczyna opis od słów: „nazywaj mnie Bursaphelenchus xylophilus. Jestem małą robakopodobną istotą (...)” (Tsing 2015: 156). Jestem przekonana, że dużo łatwiej, choć wciąż niestety niezwykle trudno, jest nam ludziom, czy bardziej precyzyjnie mnie, białej kobiecie, wyjść poza perspektywę kolonialną, czy europejską niż poza perspektywę ludzką i przejść do roślinnej. Nie twierdzę jednak, że nie warto próbować, wyobraźnia etnograficzna (rozumiana za Paulem Willisem) pozwala nam lepiej zrozumieć ludzkich uczestników badania, potrzebujemy podobnego rodzaju wyobraźni, by zrozumieć podmioty inne niż ludzkie. Kluczowa jest tu obserwacja tych podmiotów i głęboka, praktyczna wiedza o nich. Tak jak dla teorii antropologicznej „uchem igielnym” jest etnografia, terenowy konkret. Tak, w wypadku teorii posthumanistycznej „uchem igielnym” muszą być wiedza i obserwacja z gruntu nauk przyrodniczych. Prowadząc badania, nie mogłam uczciwie i z zachowaniem rygorystycznej metodologii obserwować poza-ludzkich aktorów, szczególnie że nie chciałam skupić się na jednym taksonie. Dlatego skupiłam się na tym, co mogłam dobrze wykonać, i na tym, by moja etnografia była jak najbardziej gęsta. Niestety wiele tekstów posthumanistycznych, w moim odczuciu, nie przeciska się przez wspomniane „ucho igielne”. Do wyjątków, moim zdaniem, należą np. prace Anny Tsing. W wypadku tych badań jest to możliwe dlatego, że pracuje ona z dużym zespołem i na dodatek skupia uwagę na jednym gatunku, np. gąsce sosnowej, czy grupie gatunków – tak jak w jej obecnym projekcie nad różnymi gatunkami jagód. W warunkach, w których prowadziłam badania, i przy postawionych sobie pytaniach, a także w obliczu materiału terenowego, takie podejście uznałam za najwłaściwze. Moi rozmówcy zazwyczaj nie widzą rosnących wokół nich roślin jako istot realizujących swoje życiowe cele (por. Lescureux 2006). Rzadko zastanawiają się nad sieciami relacji między rośliną, z której w jakiś sposób korzystają, a innymi aktorami żyjącymi w okolicy. Najczęściej, choć nie w każdym kontekście, rośliny są dla nich dość bezwolnym środkiem do realizacji ich ludzkich celów. Dlatego i ja raczej nie będę Podolskie zielniki. Praktykowanie wiedzy o roślinach na Podolu Wschodnim (Ukraina) 52 �używała swojej wiedzy o biologii do rozszerzania opisu relacji rozmów43 ców ze światem roślinnym . Nie będę poświęcała też miejsca rozważaniu, czy zmiany w życiu roślin są realizacją ich celów ewolucyjnych 44 i przykładem na to, że potrafią zatrudnić ludzi do realizacji tych celów . Mam na myśli np. to, że niektóre z nich uwodzą swoimi kwiatami nie tylko zapylaczy, lecz także ludzi, i z tego względu są przenoszone z lasu do ogródków, gdzie są otaczane opieką, chronione przed roślinożercami, nawożone itp. Tak w Stroyinciach postępuje np. Sława, przenosząc do ogródka podsnizhnik (śnieżyczkę przebiśnieg, Galanthus nivalis L .). Nie będę próbowała odpowiedzieć na pytanie, czy tego właśnie chcą podsnizhniki, będę ich historię opowiadała z perspektywy Sławy. Rośliną, która zaczyna nabierać coraz większego znaczenia w krajobrazie podolskich wsi, jest korin. Ci z rozmówców, którzy ją znają i uważają za ważną, nie znają jej nazwy, mówią, że nie wiedzą, jak się nazywa, ale mówią na nią korin, bo to ta jej część jest użytkowana. Korin (szkarłatka amerykańska, Phytolacca americana L .) pojawił się w Stroyinciach przywieziony przez Lonię – kostoprawa (nastawiacza kości), który posadził go w swoim ogródku, by leczyć nim bóle stawów. Owoce korinia smakują lokalnym ptakom i to one zaczęły rozsiewać korin po okolicy. Niezależnie od tego, czy Sława i inni moi rozmówcy zauważają to, co ostatnio zaprząta wyobraźnię warszawskich i kijowskich intelektualistów – że rośliny są dużo mniej nieme i nieruchome, niż by się wydawało – to zwracają oni czasem uwagę, że człowiek jest produktem tego, co leży również poza ludzkim kontekstem, a to właśnie Eduardo Kohn uznał za kluczowe dla etnografii wielogatunkowej i antropologii więcej niż ludzkiej (beyond the human anthropology). W dużym stopniu ta antropologia stawia sobie za cel, by nauczyć się doceniać i rozumieć, 43. Mam wykształcenie biologiczne, zrobiłam magisterium z biologii zapylania, spędzam dużo czasu na co dzień wśród botaników, rozmawiając o roślinach i opowiadając o nich zwiedzającym Ogród Botaniczny UW, gdzie pracowałam przez ostatnich 14 lat do 30.04.2019 r. 44. Nie zrobię tego też, dlatego że uważam, iż przy obecnej wiedzy o życiu roślin trudno dojść w tych rozważaniach dalej niż np. Marijke van der Veen (2014), pokazująca, że udomawiając rośliny, realizujemy ich cel życiowy – rozprzestrzeniamy ich nasiona i ułatwiamy zdobywanie nowych siedlisk. Z drugiej strony: roślinom owadopylnym w dużych monokulturach często trudno o efektywne zapylenie. Iwa Kołodziejska 53 �do jakiego stopnia człowiek jest produktem tego, co leży poza ludzkim kontekstem (Kohn 2013). Niezależnie od tego, jakie interakcje zachodzą między nie-ludzkimi aktorami w stroyinieckich lasach i czy te interakcje mają dla moich rozmówców jakiekolwiek znaczenie, same lasy są dla nich przestrzeniami znaczącymi i wpływającymi na ich codzienność. Wiele osób mówiło mi, że tu w Stroyinciach jest blisko do lasu i dlatego jest to zdrowe miejsce [np. Wiera, K. 35, notatka/1.04.2012]. Póki byłam we wsi nowa, ludzie często sami zaczynali opowiadać mi o lesie i pytać o to, czy już w nim byłam. Pytali mnie też, czy podoba mi się wieś. Kiedy odpowiadałam, że jest ładna, mówili od razu, że też tak uważają i że jest tu las, który jest piękny [np. Notatka/25.04.2012]. To, jak dalece dla wielu moich rozmówców w świadomy sposób ważne jest przebywanie w lesie lub wśród przyrody, dobrze pokazuje historia opowiedziana mi przez świeżo emerytowaną, pięćdziesięcioletnią listonoszkę. Mówiła mi, że pracując, zawsze chodziła przez cmentarz, bo jest zielony, i głowa jej odpoczywała, myśli układały się same. Czasem siadała przy pomniku nieznanego żołnierza, sortowała pocztę i tak głęboko wypoczywała, że od razu wiedziała, jak dalej iść, żeby jak najszybciej trafić we wszystkie miejsca, do których miała dotrzeć. Opowiadała, że lubi i teraz czasem przyjść, posiedzieć na cmentarzu. Spotkałam ją, gdy właśnie tam siedziała w towarzystwie starszej znajomej. Cisza, spokój, zieloność i świętość miejsca są dla niej źródłem uspokojenia [Notatki/25.04.2012]. Temat piękna okolicy często powracał, mówiono mi na przykład, że teraz powinnam dokądś pójść, bo kwitnie jakaś roślina i jest pięknie. Na przykład ciocia Wiera zachęcała mnie, bym zobaczyła, jak kwitnie cheremkha (czeremcha zwyczajna, Prunus padus L .). Ona, idąc do pracy, przechodzi tamtędy i może się napawać jej widokiem i zapachem [Notatki/29.04.2012], więc zależało jej, żebym też tego doświadczyła. Szczególnie często działo się to wiosną: różne osoby wyrażają radość z tego, że zakwitła jakaś roślina, choć niewątpliwie kwitnięcie podsniezhnikov, pidsniezhnikov (śnieżyczka przebiśnieg, Galanthus nivalis L .) było witane z najbardziej powszechnym entuzjazmem. Ci, którzy wiedzieli, że nie wszędzie w lasach wiosną jest taki dywan przebiśniegów, jak w ich lesie, traktowali je jak wyróżnik okolicy i powód do dumy, np. Wiktor, nauczyciel biologii w miejscowej szkole [M. ok 50, film Podolskie zielniki. Praktykowanie wiedzy o roślinach na Podolu Wschodnim (Ukraina) 54 �„Ludzie i rośliny”]. Mimo że stroyinczanie są społecznością rolniczą, piękno widzą częściej w dzikiej przyrodzie niż w polach uprawnych. Nigdy od nikogo nie słyszałam nic o urodzie pól czy ogrodów jako takich, ewentualnie tylko o poszczególnych roślinach znajdujących się w tych ogrodach. Zachowanie moich rozmówców jest sprzeczne z obserwacjami Jacka Olędzkiego prowadzonymi pół wieku temu wśród mieszkańców Kurpiowskiej Puszczy Zielonej (1963). Moi rozmówcy, inaczej niż mieszkańcy kurpiowszczyzny, nie zwracali uwagi na pożyteczność zachwycających ich roślin. Większość nie wykorzystywała podsnizhnikov, nikt nie korzystał z rasti (kokoryczy – różne gatunki, Corydalis spp.), ale zwracano uwagę na ich piękno. Walor estetyczny nie musiał wiązać się z wartością użytkową. Źródło tych różnic w postrzeganiu piękna przyrody wydaje się leżeć w stosunku do „dzikości” jako takiej oraz znaczeniu potrzeby kontroli, a także okiełznywania przejawów różnorodności i nieuporządkowania. Jestem gotowa zaryzykować twierdzenie, że wynikają one z wpływu różnych denominacji chrześcijańskich dominujących na obu obszarach. Na Kurpiach kluczową rolę odgrywa Kościół rzymskokatolicki, którego kler tradycyjnie podkreśla władzę człowieka nad „wszelkim stworzeniem” często prowadzi do strachu przed „dzikim” i „nieokiełznanym”, a także do braku szacunku do szeroko rozumianej przyrody i podkreślania jej podrzędnej i użytkowej funkcji w stosunku do człowieka. Dlatego to, co budzi estetyczny zachwyt, będzie naznaczone ręką człowieka – oswojone i ujarzmione. Oczywiście nie dzieje się tak zawsze. Mimo głębokiego zakorzenienia katolicyzmu (podobnie jak i innych denominacji chrześcijańskich) w dualistycznej wizji świata i ostrym podziale na: świat przyrody, to co ludzkie i to co boskie, w wielu kontekstach świat przyrody jest gloryfikowany jako boski twór, a to co „naturalne” jawi się jako czyste i nieskażone cywilizacyjnym zepsuciem (Binde 2001). Z kolei na Podolu religią dominującą jest prawosławie, w którym struktura hierarchiczna kleru i odbijające się na życiu codziennym mieszkańców wsi pragnienie sprawowania kontroli nad wiernymi i otacza45 jącym ich światem są słabsze . Można to zobaczyć na przykładzie podejścia prawosławnego i katolickiego kleru do znachorek, szeptuch 45. Oczywiście nie znaczy to, że prawosławie, podobnie jak inne religie monoteistyczne (por. o praktykach leczniczych Żydów w Galicji [Tuszewicki 2015]), rękami swojego kleru nie stara się prowadzić kontroli, jednak skala jest zdecydowanie mniejsza. Iwa Kołodziejska 55 �i innych przedstawicieli narodnej medycyny. Niektórzy prawosławni księża nie tylko nie tępią tych praktyk, ale potrafią nawet zajmujące się nimi osoby pobłogosławić, natomiast Kościół katolicki w znacznej mierze przyczynił się do zmniejszenia znaczenia praktyk medycyny ludowej w Polsce w XX w. (Libera 2003). Katolicy ze Stroyinciów mają na co dzień dużo mniej kontaktu z księżmi niż np. mieszkańcy nieodległej Murafy. Kiedy współprowadziłam w latach 2009–Murafie, zarówno ja, jak i studenci spotykaliśmy się z głośnym wyrażaniem wątpliwości przez tamtejsze osoby leczące wyznania katolickiego, czy spowiadać się ze swoich praktyk, czy nie, i świadomością, że ksiądz prawosławny nie jest równie restrykcyjny w sprawie tych praktyk i ich źródeł (zob. praca licencjacka Justyny Szymańskiej dotycząca praktyk uzdrowicielskich na Podolu Wschodnim 2011 i Szymańska 2016). Przyjeżdżający z Polski księża katoliccy i zakonnice są bardzo krytyczni w stosunku do praktyk narodnej medycyny. Wydaje się, że czują obowiązek i potrzebę roztoczenia nad nimi kontroli. Z drugiej strony można wskazywać, że znaczenie mogłoby mieć kojarzenie dzikości z biedą i głodem, będącym bliskim doświadczeniem dla rozmówców Olędzkiego i nieznanym większości moich rozmówców, zakładam jednak, że nie jest tu ono kluczowe, szczególnie, że nawet ci mieszkańcy Stroyinciów, którzy głodu doświadczyli, mówią z ogromną atencją o roślinach, które ich uratowały i jadają je do dziś. Z kolei z analizy zapisków polskich zesłańców na Syberię i do Kazachstanu, prowadzonej przez Ewę Pirożnikow, wynika, że odnosili się z niechęcią do pożywienia z dzikich roślin, a za prawdziwy pokarm uważali wyłącznie produkty rolnicze, nawet jeśli dziko rosnące rośliny ratowały im życie (2014). Dlatego uważam, że należy szukać przyczyny tych różnic gdzie indziej niż tylko w doświadczeniu głodu, które miałoby regulować stosunek do dzikości. Oczywiście moje obserwacje od ostatnich obserwacji Jacka Olędzkiego w Murzynowie dzieli nie tylko przestrzeń, lecz także czas (niemal 60 lat). Niemniej nie sądzę, by to zmiana publicznego dyskursu o przyrodzie na przestrzeni w ciągu tych lat owocowała takim postrzeganiem piękna przyrody przez moich rozmówców (rzadko mają kontakt z filmami przyrodniczymi i nowymi dyskursami nobilitującymi dzikość przyrody). Dlatego uważam, że różnice odzwierciedlają raczej wpływ lokalnych warunków niż czasów. Wpływ czasu na narracje o pięknie przyrody można raczej zauważyć w cyklu sezonowym. Podolskie zielniki. Praktykowanie wiedzy o roślinach na Podolu Wschodnim (Ukraina) 56 �Najbaczniejszą uwagę na piękno przyrody, a szczególnie lasu, zwracają mieszkańcy Podola wiosną, gdy po okresie zimowej przerwy pojawiają się liście i kwiaty. Innym siedliskiem, o którym często mi wspominano, były porastające wzgórza łąki. To na nich zbiera się wiele roślin leczniczych, zajmujących prominentne miejsca w zielnikach mentalnych. Niektóre garby były szczególnie ważne dla konkretnych rodzin: np. Tania, Wasia i Maja wielokrotnie opowiadali mi o garbie bierezowka, na którym ich rodzina najczęściej zbiera rośliny lecznicze. Miejsce to nazywa się bierezowka, bo, jak mówi Tania, kiedyś były tam brzozy. To jest niesamowity garb, bo jak kiedyś próbowaliśmy sprawdzić, jakie tam są rośliny, to okazało się, że na nim jest cała książka o roślinach leczniczych, którą mamy w domu! [Notatka/ 1.04.2012] Podobnie o wyjątkowości tego garbu wypowiadają się inne osoby pochodzące z okolic ulicy Sadowej, np. babka Hala [Notatka/29.04.2012]. Ludzie mieszkający w innych częściach wsi odwołują się raczej do innych miejsc. O znajdujących się na terenie wsi stawach rzadko się wypowiadano inaczej niż w celu określenia punktu w topografii wsi. Ludzie z tych stawów nie korzystają, nie wolno w nich łowić ryb (należą do posowchozowej firmy STOV Podillia) ani się kąpać, ze stawu korzystają krowy podczas wypasu. Późną wiosną osoby mieszkające blisko stawów zwracają uwagę na to, że są one środowiskiem życia żab, które bardzo hałasują i przeszkadzają spać [Notatki/26.04.2012]. II. 5. Wielowymiarowe splątania ludzi i środowiska II. 5.1. Sezonowość – kolejny wymiar splątania Przy zbieraniu materiału do pracy było dla mnie bardzo ważne to, by być w terenie we wszystkich porach roku, a także by spędzić tam szczególne dużo czasu w sezonie wegetacyjnym, kiedy ludzie zbierają rośliny. Wiele tematów w ogóle by się nie pojawiło w wynikach moich badań, gdyby nie to, że byłam w terenie w odpowiednich momentach. Kiedy przyjechałam do Stroyinciów pod koniec marca na pierwszy i najdłuższy wyjazd badawczy (ponad 5 miesięcy), moją uwagę przykuło to, Iwa Kołodziejska 57 �że ludzie bardzo dużo mówili o pięknie lasu – o czym pisałam już powyżej – i o podsniezhnikach (śnieżyczka przebiśnieg, Galanthus nivalis L .). Już pierwszego dnia u cioci Hali, u której mieszkałam przez pierwsze dwa miesiące, pojawił się temat podsniezhników. Ciocia Hala zaproponowała, żeby mój trzyletni syn, z którym byłam w terenie (o czym więcej napiszę poniżej), chodził z nią do lasu na podsniezhniki. Plan ten nie miał nigdy dojść do skutku, ale chęć pójścia do lasu, zobaczenia, jak w tym roku kwitną, była bardzo powszechnie wyrażana przez stroyinczan. Ludzie często mnie pytali, czy już je widziałam, rozmawiali między sobą o tym, kto je już w tym roku widział i czy ktoś z nich w tym roku już je zbierał. Temat ten, zupełnie przeze mnie nie wywoływany, bo poruszany przez ludzi, którzy nie wiedzieli jeszcze, że interesuję się roślinami, znikł zupełnie, gdy tylko pidsniezhniki przekwitły. Podobnie było z sokiem z brzozy (Betula pendula i Betula pubescens) i zbieraniem kilku innych roślin, było to szczególnie wyraźnie widoczne wiosną. Ten pierwszy wczesnowiosenny okres badań nie był bardzo bogaty w opowieści o roślinach, ludzie często dziwili się: o czym tu teraz mówić, skoro nie ma żadnych roślin, ususzone zapasy na zimę się kończą, a teraz nic jeszcze nie rośnie, nie ma co zbierać i o czym mówić. Niemniej był to ważny okres dla moich badań, bo mogłam stopniowo wchodzić w społeczność, dawać się poznać, wchodzić w relację z nowymi osobami, coraz lepiej rozumieć konteksty i sposoby funkcjonowania tej wsi. Przyzwyczaić ludzi do swojego widoku, a także zaciekawić ich sobą, co ułatwiało późniejsze, bardziej owocne badawczo rozmowy. Dla wielu z rozmówców sezonowość tematu moich badań była kluczowa, dlatego też tym bardziej istotne były powtarzające się spotkania z tymi samymi osobami. Dobrze ilustruje to historia mojego umawiania się na wywiad z ciocią Tonią [K. 55]. Któregoś dnia w połowie maja ciocia Tonia podeszła do mnie i powiedziała, że chętnie się ze mną spotka, by poopowiadać o roślinach. Ucieszyłam się, mówiąc, że bardzo chętnie, ale że mogę się spotkać dopiero za półtora tygodnia, bo wyjeżdżam (jechałam na konferencję). Rozczarowała się trochę i powiedziała, że wtedy to już będą inne rośliny, a teraz jest akacia (robinia akacjowa, grochodrzew biały, Robinia pseudoacacia L .), veronika (przetacznik 46 ożankowy, Veronica chamaedrys L .), hlid (głóg, Crataegus sp.) . To były 46. Głogi (będące niezależnie od gatunku jednym lokalnym taksonem) funkcjonują we wsi pod dwiema nazwami: ukraińską – hlid lub hlod, oraz rosyjską – boiaryshnik. Podolskie zielniki. Praktykowanie wiedzy o roślinach na Podolu Wschodnim (Ukraina) 58 �te rośliny, które akurat wtedy kwitły [Notatki/10.05.2012]. Spotkałyśmy się po moim powrocie, ponieważ spytałam ją o to, jakie zapasy roślinne już zdążyła zrobić, dlatego wspomniała jeszcze raz opisywane wyżej rośliny. Niemniej bywa, że poza sezonem w zielnikach mentalnych moich rozmówców rośliny przesuwają się na dalszy plan. Na przykład dopiero będąc w terenie zimą zorientowałam się, jak bardzo powszechne jest zbieranie malinochy, czyli pędów maliny na herbatę. W lecie słyszałam o tym od kilku osób, a zimą, kiedy jest sezon na malinoche, spotykałam się z tym w niemal każdym gospodarstwie. Innym czynnikiem, przywołującym myślenie i mówienie o danej roślinie, jest choroba. Dlatego pytałam też o choroby, które pojawiały się w poprzednich wywiadach, by dowiedzieć się więcej o roślinach leczniczych. Najchętniej jednak do wywoływania opowieści o poszczególnych roślinach korzystałam z tego, co moi rozmówcy mieli w domach – ich kolekcji zebranych roślin, zbieranych przez nich przepisów na leki ziołowe z gazet i książek. Starałam się też jak najwięcej czasu spędzać z rozmówcami na dworze – w ich ogrodach, na spacerach w poszukiwaniu roślin leczniczych czy na łąkach podczas wypasania krów. II. 5.2. Codzienne splątania z roślinami W koncepcję usytuowania mojego szeroko rozumianego terenu badań w warunkach „środkowości”/centralności wpisuje się też założenie, że próbuję przedstawić relacje z roślinami zwykłych mieszkańców wsi na Podolu Wschodnim. Mimo że miałam kontakty ze specjalistami – osobami leczącymi innych roślinami, farmaceutkami – pracownicami aptek, lekarzami, nauczycielami biologii, to nie profesjonalna wiedza i praktyki były właściwym przedmiotem moich badań, a wiedza potoczna i codzienne praktyki związanie z roślinami. Dla rozmówców było początkowo pewnym wyzwaniem zrozumienie, że najbardziej interesują mnie ich codzienne praktyki. Zanim się z tym oswoili, często wyrażali niepokój, czy znajdę w Stroyinciach i okolicy specjalistów, którzy mogliby mi pomóc w wykonaniu mojego zadania. Za potrzebnych mi specjalistów uważano ludzi, którzy byliby znanymi w okolicy osobami leczącymi, do których chodziłoby się po radę, dając coś w zamian. Bardzo szybko zorientowałam się, że osoby, które mówią Tu podaję zgodnie z nazwą użytą przez rozmówczynię. Iwa Kołodziejska 59 �o sobie, że niczego nie zbierają i nie są roślinami szczególnie zainteresowane, zwykle znają i często stosują różne zioła. Przekonanie ich, że właśnie taka wiedza jest dla mnie interesująca i że rozmowa z nimi będzie ważna w moich badaniach, wymagało ode mnie trochę wysiłku. Przykładem może tu być jedna z pierwszych spotkanych przeze mnie w Stroyinciach osób – Lena, pracująca jako sprzedawczyni w jednym ze sklepów. Kiedy powiedziałam jej po co przyjechałam, zdziwiła się i poinformowała mnie, że tu we wsi nie ma specjalistów, właściwie nikt nie zbiera dzikich roślin – trav – i jeżeli chciałabym się czegoś o takim temacie dowiedzieć, to powinnam rozmawiać z kobie47 tami sprzedającymi zioła na targu w Jaroszence (ukr. Ярошенка) . Mówiąc, że nie zna żadnych roślin, opowiadała dalej o tym, jakie kiedyś zbierała albo dostawała od znajomych, np. ostatnio ktoś jej przyniósł miatkę, miatę (mięta, różne gatunki i odmiany, Mentha spp.) i melisę (melisa lekarska, Melissa officinalis L .), a sama zwykle zbiera lipę (różne gatunki i mieszańce, Tilia spp.), romashkę (rumianek pospolity, Matricaria chamomilla L .) i buzok (dziki bez czarny, Sambucus nigra L .) [Notatki/02.04.2012]. Wśród moich rozmówców, o czym już wspominałam wyżej, zdecydowanie przeważały kobiety. Wynikało to z kilku przyczyn, jedną z nich, choć chyba najmniej istotną, była demograficzna: jak wspomniałam, w Stroyinciach i okolicznych wsiach jest więcej kobiet niż mężczyzn. Co ważniejsze, dla wielu kobiet temat dzikich roślin jest interesujący i ważny, łączy się z tym, za co są tradycyjnie odpowiedzialne jako gospodynie – żywieniem i leczeniem rodziny oraz zwierząt gospodarskich – moi rozmówcy nie posiadali koni, które zwykle przynależą do sfery męskiej (por. jak Sarah Phillips pisze o leczących babkach i ich roli w tradycyjnie patriarchalnym ukraińskim społeczeństwie [2004]). W Stroyinciach i Kobeleckiem spotkałam kilku mężczyzn, którzy byli na tyle zainteresowani tematem, że chcieli o tym dłużej rozmawiać, Targ odbywa się właściwie w Peńkiwce (ukr. Пеньківка). Jaroszenka jest nazwą stacji kolejowej i niewielkiej miejscowości do niej przylegającej. Po drugiej stronie torów, już w rejonie szargorodzkim, znajduje się większa wieś – Peńkiwka – i to ona jest najbliższą miejscowością, w której odbywa się targ, 3 km prostą drogą od Stroyinciów. Jednak ze względu na znaczenie stacji kolejowej dla stroyinczan, często nazywają oni Jaroszenką 47. obie miejscowości. Ze stacji kolejowej w Jaroszence można pojechać do Winnicy czy Żmerinki, ale też np. do Odessy i dalej, do Moskwy, co ma duże znaczenie dla mobilności mieszkańców Stroyinciów. Podolskie zielniki. Praktykowanie wiedzy o roślinach na Podolu Wschodnim (Ukraina) 60 �pokazywali mi swoje kolekcje roślin, bywali ze mną na łąkach i w lesie, interesowały ich zarówno rośliny lecznicze, jak i dzikie rośliny jadalne. Były takie rośliny i czynności zbieracze, które stanowiły bardziej męską domenę, np. zbiór soku z brzozy. Podział ze względu na płeć był również widoczny wśród dzieci, szczególnie jeśli chodzi o zabawy roślinami (rozwinę ten temat w dalszej części pracy). Niemniej trudno powiedzieć, żeby szczególne zainteresowanie roślinami wśród dzieci, z którymi rozmawiałam, miało charakter genderowy. Spotkałam dwoje dzieci (dziewczynkę – Nadię i chłopca – Andrija), dla których uczenie się o roślinach leczniczych było czymś, czemu poświęcały dużo wolnego czasu. Myślę, że dziewczynki, nawet jeśli w dzieciństwie nie są szczególnie zainteresowane roślinami, to wchodząc w dorosłość poznają rośliny lecznicze, bo jest im to potrzebne, np. gdy zakładają rodziny i muszą zacząć troszczyć się o dzieci i ich szeroko rozumiane zdrowie. Potwierdzały to opowieści kobiet między 32. a 45. rokiem życia, które często powtarzały, że dawniej nie były zainteresowane roślinami, więc od rodziców i dziadków mało się nauczyły, ale teraz same szukają wiedzy wśród koleżanek, starszych mieszkańców wsi i ze źródeł pisanych. Wątek różnic między męskimi a żeńskimi zielnikami mentalnymi będę rozwijała w dalszej części pracy. Tu tylko tłumaczę, dlaczego zdecydowanie więcej rozmów przeprowadziłam z kobieta48 mi . Oczywiście mogło na to wpłynąć również to, że sama jestem kobietą, a ponieważ byłam w terenie z dzieckiem, byłam traktowana jak pełnoprawna kobieta, przypisywana do sfery kobiecej. Raczej nie czułam, bym ze względu na moją pozycję badaczki była traktowana jak honorowy mężczyzna czy wymagające opieki dziecko, co zdarza się badaczkom w terenie i czego doświadczałam podczas wcześniejszych wyjazdów badawczych (por. np. Hryciuk 2008: 59). 48. W literaturze etnobotanicznej Patricia Howard szczególnie zwraca uwagę na wpływ płci kulturowej na wyniki badań i nierzadko spotykany brak reprezentacji jednej z płci w badaniach. Myślę, że można uznać ją za pierwszą badaczkę, która w tym polu badawczym tak wyraźnie zwracała uwagę na ten problem. Na przykład w tomie pod jej redakcją Women & Plants: Gender Relations In Biodiversity Management & Conservation, London: Zed Books 2003, czy artykule pokonferencyjnym: Gender Bias in Ethnobotany: Propositions and Evidence of a Distorted Science and Promises of a Brighter Future, Proceedings of the International Society of Ethnobiology 9th International Congress and Society for Economic Botany 45th Annual Meeting, 2006. Iwa Kołodziejska 61 �Tematyka moich badań dobrze wpisywała się w to, o czym mieszkańcy podolskich wsi lubią rozmawiać. Często udawało mi się usłyszeć zupełnie przypadkiem ludzi mówiących o roślinach, przede wszystkim tych leczniczych. Podobnie bywało, jeśli to ja wywoływałam temat, zwłaszcza kobiety wciągały się bardzo w przypominanie sobie różnych, ważnych dla nich roślin, i jeśli sytuacja temu sprzyjała, zapraszały do rozmowy i inne osoby, szczególnie jeżeli na przykład nie mogły sobie przypomnieć jakiejś nazwy. Któregoś razu, jadąc do Winnicy autobusem, rozmawiałam z kobietą o używanych przez nią roślinach. Powiedziała: Jest taka o – chereda (uczep trójdzielny, Bidens tripartita L .). Nie znałam wtedy jeszcze tej rośliny i nie kiwnęłam głową ani nie zrobiłam miny pełnej zrozumienia, tylko czekałam na dalsze wyjaśnienia. Ona zorientowała się natychmiast i zwróciła się do osób siedzących w pobliżu w marszrutce: jak jest chereda po rosyjsku? 49 – Chereda – to po rosyjsku, po naszemu – didove voshchi . – A..., no to po rosyjsku chereda. Dobrze jest w niej kąpać małe dzieci, uspokaja je. [Notatki/maj 2012] Niemniej, co nie jest bardzo zaskakujące, zdarzało mi się usłyszeć odmowę rozmowy. Zwykle osoby, odmawiając rozmowy, informowały, że nie mają nic do powiedzenia o roślinach, one ich nie zbierają, nie znają, w domu mają tylko... I tu zwykle padało około czterech nazw spośród następujących taksonów: zeroboi, zveraboi, zvirobii (dziurawiec zwyczajny, Hypericum perforatum L .), buzyna (dziki bez czarny, Sambucus nigra L .), derevii, tysachilistnik, kyrvavnyk, krovavnik, korovnyk (krwawnik pospolity, Achillea millefolium L .), romashka, rumianok, dika romashka, romashka likarska, romashka taka polova, rumianec (rumianek pospolity, Matricaria chamomilla L .), miatka, miata (mięta różne gatunki i odmiany, Mentha spp.), melisa (melisa lekarska, Melissa 50 officinalis L .) . Odmówił mi też rozmowy lokalny kostopraw (nastawiacz 49. Nazwa powszechnie używana na Podolu Wschodnim również w wersji didove voshi, ale raczej nie spotykana w innych regionach Ukrainy (Gorofianiuk sine anno). 50. Takson to jednostka taksonomiczna, np. gatunek lub rodzaj. Rozmówcy bardzo czę- sto posługują się taksonami z poziomu rodzaju. W botanicznej taksonomii rodzajem jest np. lipa (Tilia), a gatunkiem lipa drobnolistna (Tilia cordata) czy lipa szerokolistna (T. platyphyllos). Podolskie zielniki. Praktykowanie wiedzy o roślinach na Podolu Wschodnim (Ukraina) 62 �kości). Wypytał mnie dokładnie, po co zbieram te wszystkie informacje, a gdy dowiedział się, że sama nie praktykuję leczenia ludzi i że nie planuję tego robić, powiedział, że nie podzieli się ze mną wiedzą, bo to wyraz braku szacunku do roślin leczniczych z mojej strony, taka wiedza dla samej wiedzy. Kto lekarz, ten lekarz, kto kucharz, ten kucharz, a nie tak... Leczenie to poważna sprawa, trzeba znać rośliny, modlitwy, to poważna sprawa. Zawahał się chwilę i powiedział, że gdybym chciała leczyć, pewnie też by się nie dzielił, bo to jego wiedza, a na dodatek on też tak naprawdę nie zajmuje się travami, bo żeby to robić, trzeba by robić tylko to [notatka/10.04.2012]. Większość z pozostałych rozmówców zajmowała się leczeniem domowym i na co dzień dzieliła się tą wiedzą z krewnymi, sąsiadami, a często też z przypadkowo napotkanymi osobami. Niewątpliwie to, że rozmawiałam głównie z osobami zainteresowanymi tematem, może wpływać na moje przekonanie, że jest on istotny dla mieszkańców Podola. Jednak nawet osoby odmawiające rozmowy ze względu na swój brak kompetencji, przyznawały, że znają rośliny i używają ich, chociaż niewielu, więc własną wiedzę postrzegały jako powszechną i tym samym nieinteresującą dla badaczki. Ponadto podkreślały jak ważne, ze względu na sytuację w służbie zdrowia, jest samoleczenie. Dlatego uważam, że znaczenie dzikich roślin w tym regionie jest duże. Szczególnie istotne są rośliny używane w lecznictwie domowym. Dalej postaram się przedstawić konteksty i wyjaśnić przyczyny tego znaczenia. II. 6. Badaczka – aktorka w wielowymiarowej sieci Ponieważ antropolożka jest swoim własnym narzędziem badawczym, przedstawię tu różne elementy mojego doświadczenia w terenie. Uważam, że to kim jestem, czy byłam podczas prowadzenia badań, było bardzo ważne dla procesu badawczego, moich relacji z rozmówcami i światem roślinnym – czyli ze wszystkimi aktorami tych badań, nie wyłączając mnie samej. Dużym zaskoczeniem było dla mnie to, jak poważnie traktowali moją pracę rozmówcy; nie uważali jej za dziecinną, studencką zabawę, a za poważne zajęcie – pracę. Myślę, że wpłynęło na to kilka czynników: to że przyjechałam z dzieckiem i to na dość długo (ponad 5 miesięcy Iwa Kołodziejska 63 �podczas pierwszego wyjazdu), że ze względu na wiedzę botaniczną bywałam traktowana jak ekspertka, i co nie mniej ważne, że temat badań był czymś, co interesowało moich rozmówców, czymś, co uważali za istotne. Przykładem może być tu następująca wypowiedź: Taka praca za 50 lat może być bardzo interesująca i potrzebna. – rodzina Tani (Tania, Wasil, Maja i jej mąż) [Notatki/01.04.2012] Niewątpliwie jednak czynnikiem, który najsilniej skłaniał rozmówców ku myśleniu, że to co robię, musi być poważną sprawą, był mój przyjazd z dzieckiem – wówczas trzyipółletnim synem. Uważali, że musiał być istotny powód tego, by dziecko tak męczyć podróżą; za zwyczajne zachowanie uznaliby zostawienie dziecka w domu w Polsce. Dlatego też, widząc mnie z synem i wiedząc, że przyjechałam tu prowadzić badania, stroyinczanie często rozpoczynali znajomość pytaniem o to, czy moi rodzice nie żyją. Początkowo było to dla mnie bardzo zaskakujące otwarcie rozmowy, jednak dzięki kolejnym pytaniom szybko zaczęłam rozumieć, skąd to założenie. Gdy odpowiadałam, że żyją, natychmiast słyszałam pytanie, poparte szczerym zdumieniem malującym się na twarzy: to czemu nie zostawiłaś syna z nimi? Tłumaczenie, że nie chciałam go zostawiać i uważałam, że lepiej będzie go zabrać, że będzie to dla niego ciekawe doświadczenie, wydawało się im dość dziwaczną, trudną do zrozumienia fanaberią. Dlatego, po pierwszych doświadczeniach, odpowiadałam po prostu, że moi rodzice pracują i nie mieliby możliwości zajęcia się wnukiem. Takie tłumaczenie budziło pewne współczucie, lecz także przekonywało rozmówców, że moje badania to musi być poważna sprawa, skoro zdecydowałam się je robić mimo tak, ich zdaniem, niesprzyjających okoliczności, jakimi wydawała im się konieczność zabrania dziecka w podróż za granicę. Zarówno mieszkańcy Stroyinciów, jak i w ogóle Ukraińcy, wyjeżdżając do pracy za granicę, zwykle zostawiają dzieci rodzinom, przede wszystkim dziadkom (por. Kychak 2012: 181; Jelonek 2010). Informacja o tym, że przyjechałam do Stroyinciów pracować, i że mam ze sobą dziecko, krążyła po wsi. Ludzie wiedzieli, że robię coś w związku z roślinami i dlatego na początku pobytu byłam często pytana, czy to prawda, że pracuję u Slobodianiuka (STOV Podillia) i jestem niemiecką agronomką, która przyjechała pomóc rozkręcać Podolskie zielniki. Praktykowanie wiedzy o roślinach na Podolu Wschodnim (Ukraina) 64 �produkcję czipsów z jabłek, albo u głowy sielrady (sołtysa), który ma spory sad i niewielką firmę, a był moim sąsiadem przez pierwsze dwa miesiące w Stroyinciach. Wydawało im się, że powinnam wykonywać konkretną pracę w określonych godzinach, skoro zdecydowałam się na tak długo przyjechać i to na dodatek z dzieckiem. Zdarzało mi się, że ktoś mnie pytał, czy nie mogłabym mu załatwić ciekawych szczepów jabłoni lub krzewów owocowych. Byłam traktowana jak profesjonalistka – osoba posiadająca specjalistyczną wiedzę, mogąca udzielać rad, a także osoba mogąca funkcjonować samodzielnie w tej społeczności, mogąca coś dać, a nie tylko wymagająca opieki, zagubiona „obca” (por. Hryciuk 2008). Spotykałam osoby, szczególnie młodszych mężczyzn, którym trudno było zrozumieć, że jestem gotowa tak wiele wysiłku włożyć w pisanie pracy – zdobycie dyplomu. W dobrej wierze próbowali mnie przekonać, że mogę to prościej i przyjemniej rozwiązać. Na przykład jeden z nauczycieli z miejscowej szkoły przekonywał mnie usilnie, bym szybko w dwa tygodnie zebrała trochę materiału od ludzi, pożyczyła książki o roślinach leczniczych, przepisała i pojechała do Polski, gdzie będę mogła wygodniej żyć, a przecież nikt nie przyjedzie sprawdzać, czy jestem na Podolu. Odzwierciedla to zarówno sytuację edukacji wyższej w Ukrainie – często spotykane kupowanie zaliczeń i dyplomów (obserwacja własna, por. Morris, Polese 2014) – jak i to, że niektórym osobom trudno było zrozumieć, że dobrowolnie chcę spędzać czas na ukraińskiej wsi, skoro jestem miastowa i to z Polski. Wielu osobom niezrozumiałe wydawało się też, że interesują mnie ich sposoby użycia roślin, a nie te, które są dostępne w książkach i farmakopeach. Niewątpliwie zależało to od rozmówcy, ale też bardzo zmieniało się w czasie mojego pobytu we wsi. Długość pierwszego pobytu i kolejne powroty do wsi również przyczyniły się wydatnie do poważnego traktowania mojej pracy przez rozmówców, a także do zrozumienia i docenienia tego, że dokumentuję ich wiedzę, praktyki i sposoby życia. To, że przyjechałam w teren z synem i co jakiś czas odwiedzał mnie mąż, nie tylko wpływało na to, że moja praca była uważana za coś poważnego. Wspomniałam już o tym, że jako matka byłam traktowana jak pełnoprawna kobieta. Niemniej ważne dla mojego wejścia w teren i pozycji w nim było to, że mój syn bardzo chciał pójść do przedszkola; nie miał ochoty zostawać u nikogo w domu z dziećmi, które do przedszkola Iwa Kołodziejska 65 �nie chodzą. Dzięki temu nie wyróżniałam się i rozwiązałam problem opieki nad dzieckiem w czasie pracy tak, jak inni miejscowi, którzy nie mają z kim zostawić dziecka, albo uważają, że przedszkole będzie dla niego dobrym miejscem do rozwoju. Podobnie o zaletach badań z rodziną pisze Zofia Sokolewicz, choć dotyczyło to męskich badaczy: „W latach 50. i 60. XX wieku za dobrą i skuteczną praktykę badawczą uważano wyjazdy z rodziną. Dokumentują ją książki żon badaczy: Rosemary Firth, Laury Bohannan, Elizabeth Bowen i wielu innych. Rodzina antropologa pomagała mu „upodobnić” się do badanych, miał te same troski jako mąż i jako ojciec rodziny jak jego badani.” (Sokolewicz 2016: 139). Dla mnie zaowocowało to bliskimi kontaktami z dyrektorką przedszkola (bardzo wpływową osobą we wsi), z którą ostatecznie bardzo blisko się zaprzyjaźniłam, innymi osobami pracującymi w przedszkolu oraz rodzicami dzieci tam chodzących. Zyskałam też okazję do obserwacji praktyk związanych z uczeniem dzieci i uczestniczenia we wspólnych pracach na rzecz przedszkola. Byłam też czasem proszona o to, by opowiedzieć, jak pracuje się z dziećmi w przedszkolach w Polsce, lub przywieźć polskie materiały dydaktyczne dotyczące nauki przyrody, które np. powstawały w Ogrodzie Botanicznym UW, gdzie pracowałam. W takich chwilach pełniłam rolę partnerki, osoby mogącej dać informację zwrotną czy wręcz ekspertki. Byłam bardzo wdzięczna za możliwość posłania syna do przedszkola, bo ogromnie ułatwiło mi to badania, a było możliwe wyłącznie dzięki dobrej woli Haliny Anatolevnej i temu, że umiała to załatwić. Ponieważ ludzie są w tych okolicach bardzo pozytywnie nastawieni do dzieci, są nimi zainteresowani, często chcą im dać coś do jedzenia, sprawić jakąś przyjemność, zagadać, to zdarzało mi się na przykład, że byłam zapraszana na truskawki, by syn mógł je sobie pozbierać. Takie zaproszenie zawsze było dobrą okazją do rozmowy i poznania nowych osób, których mogłabym nie spotkać, gdyby nie ich chęć sprawienia przyjemności mojemu dziecku. Co ciekawe, nie dotyczyło to wyłącznie starszych kobiet, również mężczyźni zachowywali się w ten sposób [Notatki/15.06.2012]. II. 6.1. Ja jako obca osoba we wsi Pojawienie się obcej osoby we wsi w oczywisty sposób budziło potrzebę przypisania mnie do kogoś. Stroyinci nie są miejscem turystycznym Podolskie zielniki. Praktykowanie wiedzy o roślinach na Podolu Wschodnim (Ukraina) 66 �czy pielgrzymkowym, nie są też miejscem, do którego przyjeżdżali badacze, i dla wielu osób pierwszym odruchem była próba przypisa51 nia mnie do jakiejś rodziny . Zastanawiano się nad tym i pytano mnie o to, „czyja jestem”. Były osoby, które chętnie żartowały na temat tego, że jestem ich, jestem córką, kuzynką, wnuczką znalezioną przez internet; chociaż we wsi, w czasie mojego prowadzenia badań, dostęp do internetu był bardzo ograniczony. Ten żart brał się z tego, że ludzie chętnie i powszechnie oglądali program telewizyjny Żdi menja (pol. Czekaj na mnie). Był on rodzajem reality show, pokazującego spotkania dawno rozdzielonych rodzin. Jak to zwykle bywa, w sytuacji badaczy wchodzących w bliższą relację z badanymi, był to z jednej strony akt przygarnięcia mnie, skrócenia dystansu, okazania przyjaźni. Z drugiej strony mógł służyć wzmocnieniu własnego kapitału w oczach sąsiadów – pokazaniu im, że ma się bliską relację z kimś przyjezdnym. Tu rolę odgrywały pozytywne konotacje obcości. Temat obcości w tej wsi był dość znaczący, szczególnie kobiety często wspominały o tym, ile lat mieszkają w cużej (obcej) wsi. Mogły mówić o tym, ciężko wzdychając, że już 40 czy 50 lat mieszkają w cużej wsi. Wspominają o tym szczególnie kobiety, których mężowie umarli, a one zostały w miejscu, do którego się za nimi przeprowadziły. Obcość bywa podkreślana w stosunku do niektórych osób nieurodzonych w Stroyinciach, ale mieszkających w nich od wielu lat. Na przykład Halina Mikhailiwna proponowała mi, bym przychodziła do niej do domu, kiedy potrzebuję popracować nad książkami. Mówiła, że chce się o mnie zatroszczyć, bo zna cużynu, wie, że różnych rzeczy potrzebuję, przecież nie mam też swojego pola. Ona w 1965 r. przeprowadziła się z mężem do Stroyinciów – mąż był stąd – i dostała pracę jako planistka produkcji w sowchozie, gdyż miała skończoną edukację w technikum. Z żywym poczuciem krzywdy mówiła mi o tym, że nie dostała niczego od teściów, może mąż coś dostał, ale ona nie. Ona nie dostała nic nawet wtedy, kiedy ich ogród był jeszcze młody i słabo 51. Zupełnie inaczej było w pobliskiej Murafie, w której współprowadziłam grupę laboratoryjną, gdzie badania prowadzili winniccy etnografowie i lingwiści. Do Stroyinciów przyjeżdżają ludzie z okolicznych wsi do pracy w dwóch, opisanych już przeze mnie, posowchozowych firmach. Przyjeżdżali również przed rokiem 1990 do pracy w sowchozie, był nawet w centrum wsi wybudowany dla nich hotel pracowniczy (hurtożytok), który obecnie niszczeje. Iwa Kołodziejska 67 �rodził. [K. ok. 70, Notatka/06.06.2012 i DW_A0145]. Konieczność kupowania produktów spożywczych w słabo zaopatrzonych sklepach była czymś, co szczególnie u starszych gospodyń wywoływało troskę o mnie. Ustawiało mnie w pozycji przybranej córki, która musiała, by nie obrazić przybranej matki, przyjmować różne produkty spożywcze, którymi chciano mnie obdarować. To obdarowywanie, które często pozwalało gospodyniom pozbyć się już niechcianych przetworów (szczególnie dużo przetworów dostawałam wiosną, kiedy ludzie czyścili piwnice), ustawiało mnie w pozycji osoby obdarowywanej, w pewien sposób słabszej w relacji. Nie chcę, by zabrzmiało to tak, że nie doceniam tych gestów, po prostu zdaję sobie sprawę z ich ambiwalencji i uwikłania w relacje władzy, zawiłości gościnności i pozycji badacza w terenie (por. Hryciuk 2008). Są też one związane z głęboko zakorzenionymi zwyczajami obdarowywania jedzeniem w celu podtrzymywania wspólnoty (por. Straczuk 2013). Jako cuże określały się czasem też osoby, które były kolejnym pokoleniem mieszkającym w tej wsi, ale ich rodziny przeprowadziły się tu w wyniku akcji rozkułaczania. Nie wiem, jak dalece temat obcości po tylu latach mieszkania we wsi był wywoływany moją obecnością – osoby obcej – miastowej, i to jeszcze z zagranicy, a w jakim stopniu jest czymś, co jest tak żywo obecne i bez czynnika aktywującego wspomnienia w mojej postaci. Niewątpliwie zdarzało mi się słyszeć osoby określające innych mieszkańców wsi jako obcych, mówiono o nich najczęściej używając określeń narodowości – mołdowanie, kacapy. Obcy, będący cudzoziemcami, pojawiający się w tych okolicach, to najczęściej Mołdawianie, dlatego też kilka osób, wiedząc, że jestem obca, zastanawiało się, czy nie jestem Mołdawianką [Notatka/03.06.2012]. Jednak mimo iż cużości, której, jak widać z powyższych przykładów, trudno się pozbyć nawet po wielu latach życia we wsi, stawałam się z czasem coraz bardziej swoja. Duże znaczenie dla ludzi miało to, że kilkakrotnie do nich wracałam, czuli, że nie zapominam o nich i relację z nimi traktuję jako coś długotrwałego. W związku z tym, że do 2015 roku moi rozmówcy nie korzystali z internetu, utrzymywanie kontaktu na odległość było trudniejsze. Teraz z kilkoma osobami utrzymuję kontakt przez internet, do innych co jakiś czas dzwonię, a odwiedzanie Stroyinciów uważam za pewnego rodzaju zobowiązanie, choć oczywiście i przyjemność. Podolskie zielniki. Praktykowanie wiedzy o roślinach na Podolu Wschodnim (Ukraina) 68 �Na to, że stawałam się stopniowo coraz bardziej swoja, wpływała moja chęć pomagania w różnego rodzaju pracach w ogrodzie i na polu, 52 czy uczestnictwo w wypasaniu krów . Właściwie nie sama chęć pomagała zmieniać relację z rozmówcami, a to, że okazywałam się przydatna, dzięki czemu mogłam tę pomoc z jednej strony traktować jak praktykę wzajemności, z drugiej strony była ona dla mnie źródłem ważnych obserwacji i okazją do rozmów. Przy tego rodzaju praktykach ogromne znaczenie ma cielesność badaczki. Dobrą ilustracją może być zupełnie przypadkowa historia, która bardzo zmieniła postrzeganie mnie nie tylko wśród jej uczestników, lecz także innych mieszkańców wsi, którym była opowiadana przez Tolę. Pewnego czerwcowego dnia pomagałam przy sianokosach teściom Toli, którego dziadek był ojcem dyrektorki przedszkola, do którego chodził mój syn i moim najbliższym sąsiadem w drugim z domów, w których mieszkałam podczas pierwszego pobytu w Stroyinciach. Widłami umiałam się posługiwać w miarę sprawnie dzięki praktyce na rumuńskiej Bukowinie, dlatego moim zadaniem było wrzucanie skoszonego i zgrabionego siana na wóz. Na szczycie już całkiem sporej fury stał Tola i układał siano tak, by jak najwięcej udało się zmieścić. Nagle pożyczony od rodziny z Krasnego koń spłoszył się i ruszył. Akurat byłam dość blisko niego, skoczyłam, złapałam stanowczo za uzdę i osadziłam konia w miejscu. Tola uznał, że tylko dzięki mojej przytomności i szybkości reakcji nie spadł z bardzo już wysokiej fury, co mogło być niebezpieczne, szczególnie że parę lat wcześniej miał groźny wypadek samochodowy, w którym poważnie uszkodził kręgosłup i wiele narządów wewnętrznych. Przez ten przypadek zyskałam jego ogromny szacunek, który stopniowo przerodził się w trwającą do dziś przyjaźń z nim i jego żoną Irą. Tola opowiadał znajomym o tym, że nie jestem zwykłą miastową, bo zrobiłam coś takiego. Budziło to zaciekawienie i przełamywało lody z wieloma rozmówcami. W teren wchodzimy ze swoim ciałem, które jest mniej lub bardziej silne, zwinne, z takimi, a nie innymi zdolnościami manualnymi, wreszcie z bardziej lub mniej odporną florą bakteryjną w żołądku, większą 52. O tym, że ostatecznie stałam się „dość swoja” świadczy to, że w 2018 roku zostałam poproszona o zostanie matką chrzestną syna moich stroyinieckich znajomych. Prośba była argumentowana tym, że chcą, żebym weszła do rodziny, została ich kumą. Od czerwca 2018 r. jestem kumą w Stroyinciach. Iwa Kołodziejska 69 �czy mniejszą zdolnością wydzielania dehydrogenazy alkoholowej, warunkującą naszą odporność na picie napojów wyskokowych. To ostatnie miało również wpływ na moje badania, bo łatwość trawienia alkoholu, a co za tym idzie – zachowywanie jasnego umysłu podczas picia, i brak kaca później bardzo ułatwiały mi pracę, kiedy spotkania były okraszone dużą ilością samogonu. Nasze ciało, nasza fizjologia w oczywisty sposób warunkują to, jak funkcjonujemy w terenie podczas badań, choć często się do tego nie przyznajemy. Jako kobieta mogłabym na pewno łatwiej odmówić picia, a proponowano mi więcej alkoholu niż miejscowym kobietom i bardziej na mnie naciskano, jeśli zdarzało mi się odmawiać albo nie dopić całego kieliszka naraz. Zwykle autorami tych nacisków byli mężczyźni. Sądzę, że raczej nie wynikało to z tego, że byłam traktowana jak honorowy mężczyzna, chodziło zapewne o to, by mnie sprawdzić, był to rodzaj testu na wytrzymałość dla mnie – Polki. Obcość wynikająca z tego, że przyjechałam z Polski, była mało znacząca w porównaniu z innymi moimi obcościami. W przeciwieństwie do wielu innych miejsc w Ukrainie, w których byłam, zdawała się nie mieć tu wielkiego znaczenia, choć w oczach niektórych rozmówców, szczególnie tych będących katolikami, trochę mnie oswajała i czyniła mniej obcą. Niewątpliwie ze względu na moje polskie pochodzenie, przypisywano mnie raczej do Kościoła Rzymskokatolickiego niż Cerkwi prawosławnej (bywałam i tu, i tu). Niemniej katolicy rzadziej tutaj niż np. w sąsiedniej Murafie (gdzie byłam z grupą laboratoryjną studentów Instytutu Etnologii i Antropologii Kulturowej UW) mówili o sobie Polacy, niemal się do tego nie odwoływali. Myśl o robieniu Karty Polaka nie była istotnym tematem, jak miało to miejsce w innych znanych mi wsiach. Tematy polityczne wynikające z mojej przynależności narodowej niemal się nie pojawiały. Moja polska obcość była mniej ważna niż inne rodzaje obcości, np. bycie spoza tej wsi czy zbyt szybkie chodzenie. Dużo gorzej moje umiejętności, znajomość kodów poruszania się czy predyspozycje cielesne sprawdzały się, jeśli chodzi o coś, co wydawałoby się bardzo błahe, a zwracało uwagę spotykanych przeze mnie osób, mianowicie niebłocenie butów. W okolicy gleby są bardzo gliniaste i niepodobieństwem było dla mnie wejść w deszczowy dzień na wzgórze czy przejść drogą i nie mieć bardzo ubłoconych butów. Zwracało to uwagę, szczególnie, że bardzo dba się tu o czystość Podolskie zielniki. Praktykowanie wiedzy o roślinach na Podolu Wschodnim (Ukraina) 70 �butów. Podobnie budziło zainteresowanie to, że, zdaniem spotykanych osób, biegam, a nie chodzę, co bywało wyznacznikiem mojej obcości, wywoływało pytania i uniemożliwiało wtopienie się w otoczenie. Zdradzało mnie to dużo bardziej niż język, który szybciej upodabniał się do sposobu, w jaki mówiono na podolskich wsiach. Zdarzało mi się w innych miejscach Ukrainy usłyszeć, że muszę być gdzieś ze środkowej Ukrainy, nigdy jednak nie opanowałam swobodnego krzyku z głębi trzewi, którym wywołuje się gospodynię czy gospodarza, wchodząc na ich podwórko. Dużo lepiej sprawdzałam się przy wypasaniu krów i była to jedna z bardziej cenionych przez moich rozmówców praktyk wzajemności, jakie stosowałam. Każdy, kto posiada krowę, pasie po kolei sąsiedzkie stado. Na stado może się składać nawet 100 krów, które trzeba upilnować, by nigdzie nie weszły w szkodę, nie zjadły nic, co może spowodować u nich wzdęcie, nie zgubiły się... Większość mieszkańców wsi, przede wszystkim kobiet, bardzo nie lubi wypasu, często płacą komuś za zastępstwo i uwolnienie ich od tego obowiązku. Bywa też, że potrzebują zewnętrznego wsparcia, bo do upilnowania stada potrzeba co najmniej trojga pasterzy. Mnie wypasanie sprawiało ogromną radość, dawało poczucie wolności poruszania w sposób i w tempie, które lubię, była to okazja do biegania, której nie miałam w innych okolicznościach, możliwość spędzenia czasu w pobliżu zwierząt i obserwacji praktyk związanych z wypasem. Sądziłam pierwotnie, że będzie to dobra okazja do rozmów o roślinach. Zazwyczaj się to nie sprawdzało, ale na pewno było bardzo dobrym sposobem wsparcia osób, które poświęcały mi swój czas. Na tych przykładach widać, jak bardzo wyniki badań są tworzone przez sploty (entanglements) wydarzeń, tego, kim jesteśmy również cieleśnie. Moja wiedza botaniczna bardzo ułatwiała badania, bo nawet w sytuacji, kiedy nie mogłam od razu zobaczyć rośliny, o której mi opowiadano, umiejętność zadania właściwych pytań była bardzo pomocna i umożliwiała dogadanie się, o jaką roślinę chodzi. Później zawsze starałam się zweryfikować pierwotną identyfikację, gdy już roślina była dostępna. Rozmówcy cenili to, że sprawnie przyswajałam nowe dla mnie nazwy, umiałam rozpoznawać rośliny lub szybko się tego uczyłam. Niektórzy kluczowi rozmówcy, szczególnie zainteresowani roślinami, chcieli, żebym dzieliła się z nimi tym, co sama wiem (w rozdziale IV Wypowiedziane, dotknięte, spisane przytaczam jeden z bardziej Iwa Kołodziejska 71 �charakterystycznych i ciekawych przykładów takiej sytuacji), albo tym, czego dowiedziałam się od innych rozmówców. Z jednej strony świadczyło to o tym, że traktują mnie po partnersku, jak „ekspertkę”. Z drugiej – było dla mnie dość niezręczną sytuacją, zwłaszcza na początku badań miałam duże wątpliwości. Chyba miałam gdzieś głęboko zakorzeniony niepokój, że nie powinnam tak bardzo bezpośrednio wpływać na to, co jest przedmiotem moich badań, choć oczywiście samą swoją obecnością i zadawanymi pytaniami też wpływałam. Badacz w terenie nigdy nie jest przezroczysty, zawsze w wyniku procesu badawczego zmienia zarówno badanych, jak i siebie. Dlatego dość szybko pozbyłam się tej wątpliwości. Chęć oddania czegoś w zamian badanym, a w dodatku dania im takiego daru, o jaki proszą, powodowały, że zapytana o jakieś zagadnienia botaniczne, zawsze udzielałam odpowiedzi zgodnej z moją najlepszą wiedzą. Dlatego też stawałam się czasem elementem bezustannego procesu przetwarzania wiedzy i praktyk związanych z roślinami. Dzielenie się wiedzą dawało mi dodatkową możliwość obserwacji tego, jakie informacje są dla moich rozmówców ciekawe i w jaki sposób tworzą swoją wiedzę o roślinach. Nigdy, niepytana, nie opowiadałam rozmówcom niczego o roślinach, czego nie dowiedziałabym się wcześniej w Stroyinciach. Niemniej szczególnie przed osobami, z którymi nie spotykałam się wielokrotnie, w pewnym stopniu skrywałam swoją tożsamość botaniczki. Wolałam pozostawać w roli pojętnej uczennicy. Źródłem drugiej, może nawet ważniejszej wątpliwości, była troska o własność intelektualną rozmówców. Jednak w związku z tym, że zgadzali się, bym opublikowała informacje, którymi się ze mną dzielili, i ze względu na to, że zawsze chętnie i szczodrze wymieniali się między sobą informacjami o roślinach, uznałam, że mogę, zapytana, dzielić się tym, czego się dowiedziałam podczas badań i tym, co wiedziałam wcześniej. Moja własna wrażliwość na świat, w którym jestem zanurzona, owocuje skupianiem się na powiązaniach między różnymi rodzajami bytów go tworzącymi, widzę na co dzień rośliny jako współkształtujące mój świat, w ogromnej większości kontekstów nie czuję, wynikającej z bycia ssakiem naczelnym, wyższości wobec roślin, zakładam ich sprawczość w relacjach (Ihde, Malafouris 2018). Niemniej badając, starałam się nie poszukiwać na siłę u rozmówców horyzontalnego postrzegania samych siebie w relacjach z roślinami. Podolskie zielniki. Praktykowanie wiedzy o roślinach na Podolu Wschodnim (Ukraina) 72 �II. 6.2. Moje gospodynie i ich wpływ na pozycję badaczki w terenie Oczywiście to, kim są „odźwierni”, ma ogromny wpływ na to, co się zo53 baczy . Już trochę pisałam o różnych osobach, które odegrały istotną rolę podczas moich badań, czy ułatwiały mi kontakt z nowymi rozmówcami. Także to, gdzie i u kogo się mieszka, ma duże znaczenie dla pozycji badacza w terenie. Na kilka miesięcy przed planowanym pięciomiesięcznym wyjazdem na badania pojechałam ze znajomą miejscową etnografką z Winnicy – Iriną Batyrevą – by uzyskać zgodę rady wsi na prowadzenie badań i obietnicę pomocy w znalezieniu miejsca do mieszkania. W sielradzie powitano mnie ciepło i powiedziano mi, że to doskonały pomysł, by takie badania przeprowadzić w ich wsi, i że na pewno znajdzie się miejsce do mieszkania, ale że jest jeszcze zdecydowanie za dużo czasu do mojego przyjazdu, by można było rozmawiać o szczegółach. Na kilka tygodni przed przyjazdem zaczęłyśmy z Iriną przypominać o sprawie przewodniczącemu rady wsi. To on pomógł mi znaleźć pierwsze z czterech miejsc, w których mieszkałam w czasie kolejnych przyjazdów do Stroyinciów (podczas pierw54 szego, najdłuższego tam pobytu, mieszkałam u dwóch gospodyń) . Znalezienie tego pierwszego mieszkania nie było takie proste. Osoba, która początkowo zgodziła się mnie przyjąć, tuż przed moim przyjazdem się wycofała, uznając, że warunki, które ma w domu, nie są odpowiednie dla osoby miastowej z Polski, przyjeżdżającej z dzieckiem. Ostatecznie sołtysowi udało się namówić na przyjęcie mnie bliską sąsiadkę – Halę. Była emerytką z Jamału, która trzy lata wcześniej wróciła do rodzinnej wsi. Wracając, kupiła nowy dom – największy we wsi, należący dawniej do dyrektora sowchozu, położony w centrum Stroyinców niedaleko cerkwi i sklepu zwanego Czajnią. Było to bardzo dobre miejsce na początek badań, bo centralnie położone, umożliwiające obserwację dynamiki życia wsi. Ponadto moja gospodyni uwielbiała wiedzieć, co się w okolicy dzieje, zbierała i chętnie mi przekazywała 53. Osoby ułatwiające wejście w teren, dające dostęp do wielu różnych rozmówców, wprowadzające w badaną społeczność. Niekoniecznie muszą być kluczowymi rozmówcami (por. Hammersley i Atkinson 2000) 54. Dwa z nich należą do tej samej rodziny i mieszkałam w jednym albo drugim w zależ- ności od tego, która lokalizacja była akurat logistycznie wygodniejsza dla jej członków. To nie ja wybierałam – przyjeżdżałam do nich i byłam informowana, w którym z domów mam mieszkać. Iwa Kołodziejska 73 �wszystkie okoliczne plotki. Miała przy tym wielką łatwość ferowania wyroków na temat bliższych i dalszych sąsiadów i z lubością dzieliła się ze mną tymi opiniami. Było to dość krzywe zwierciadło, ale umożliwiało mi dowiadywanie się różnych rzeczy o ludziach i trzymanie ręki na pulsie aktualnych wydarzeń. Od gospodyni mogłam dużo nauczyć się o jamalskiej migracji mieszkańców Podola, poznać wielu prawosławnych (ona sama była prawosławna), ułatwiało mi to też uczestnictwo w życiu lokalnej cerkwi. Pasją cioci Hali były egzotyczne rośliny i różne odmiany róż, które sprowadzała do swojego ogrodu, korzystając z prenumerowanych katalogów roślin ozdobnych. Prenumerowała również czasopismo z poradami dotyczącymi zdrowia i narodnej medycyny – „Babushka”, któremu poświęcę trochę miejsca w III i IV roz55 dziale . Oba prenumerowane magazyny często pożyczała przyjaciółkom, spotykały się też w kuchni letniej Hali, by rozmawiać o ciekawych i inspirujących informacjach pozyskanych z czasopism. Często bywałam przy tych rozmowach i stanowiły one dla mnie cenny materiał badawczy. Moja gospodyni, dzięki własnym doświadczeniom wynajmowania mieszkań w Rosji, nie miała kłopotu z wynajęciem mi pokoju, braniem za wynajem pieniędzy, i nie krygowała się, jeśli chodzi o warunki bytowe. Były one zresztą bardzo dobre, miałam dostęp do bieżącej wody, pralki automatycznej i toalety wewnątrz domu. Hala miała bardzo komercyjny stosunek do mojej obecności w jej domu. Szybko się okazało, że cena, którą płacę za pokój, wydaje się wielu moim znajomym bardzo wygórowana. Może niesłusznie, ale we wsi (w innych wsiach nikt mnie o to nie pytał) nie mówiłam, ile płacę cioci Hali za wynajem. Gospodyni cieszyła się z tego, że we wsi nie mówię, ile ode mnie bierze za mieszkanie. Opowiadałam o tym poza wsią, np. gdy pytali mnie o to znajomi etnografowie z Winnicy. Byli bardzo zbulwersowani tym, że płacę ich zdaniem za dużo, zakładali, że wynajęcie pokoju na wsi powinno kosztować połowę tego, co płaciłam. Za sumę, którą wydawałam na wynajem, ich zdaniem mogłabym znaleźć dwu- trzypokojowe mieszkanie w Winnicy. Informacją o cenie pokoju nie dzieliłam się we wsi z kilku względów: nie chciałam, by ludzie uznali, że mam dużo pieniędzy i w związku z tym dzieli mnie od nich przepaść; zależało mi na tym, by wiedzieli, że chętnie mogę pomóc przy pracach 55. Pozostawiam oryginalną transkrypcję nazwy czasopisma. Podolskie zielniki. Praktykowanie wiedzy o roślinach na Podolu Wschodnim (Ukraina) 74 �w ogrodzie, wypasaniu zwierząt itp., zbudować z nimi swego rodzaju zażyłość kulturową (Herzfeld 2007; Hastrup 2008); nie chciałam też wyjść na naiwną dziewczynę z Polski, która dała się oszukać na cenie wynajmu. Niemniej uważałam, że w związku z tym, że mam w grancie pieniądze przeznaczone na mieszkanie, powinnam uczciwie płacić gospodarzom. Chciałam też zachować jakiś rodzaj lojalności wobec mojej gospodyni – skoro osoby spoza wsi tak gorszyły się tym, że suma, którą płacę, jest bardzo wygórowana – nie chciałam przyczyniać się do zwiększania kontrowersji wokół jej postaci. Oczywiście można dyskutować z taką postawą. Można się też zastanawiać, czy poddawanie tego pod dyskusję we wsi nie byłoby źródłem interesującego materiału badawczego, byłby on jednak tylko kontekstem mojego tematu badań, a nie główną ich treścią. Dlatego, zwłaszcza że nie miałam jeszcze wówczas wielu relacji we wsi i ludzie mnie dopiero poznawali, wolałam zachować temat opłat w tajemnicy. Na pytania odpowiadałam, że nie wiem, czy Hala chciałaby, żebym o tym opowiadała. Z ciocią Halą nawzajem tworzyłyśmy swoje tożsamości. Starając się zrozumieć swoją pozycję w tej relacji, odwoływałam się do Kirsten Hastrup i przyglądałam się temu, jak wzajemnie wikłałyśmy się w relację i poddawałyśmy uprzedmiotowieniu (2008: 161). Któregoś razu zaczęłam rozmawiać z gospodynią o tym, że znajomi z Winnicy mówili mi, że w takiej cenie, za jaką wynajmuję pokój, są mieszkania w Winnicy i że byli zdziwieni. Nie chciała o tym rozmawiać, mówiąc, że na pewno mnie oszukują i tyle. Zresztą jak chcę, to już znam ludzi i mogę się przeprowadzić. Większość spotkanych osób pytała mnie o to, u kogo mieszkam, a ciocia Hala była dość kontrowersyjną postacią – dużo i oceniająco opowiadała o ludziach, miała pieniądze, które przywiozła z Jamału, a jej relacje ze starzejącą się matką i mężczyznami były przedmiotem plotek. Dlatego często przychodziło mi odpowiadać na pytania, czy Hala dba o to, by jej mama miała co jeść, i czy gospodyni ma męża. Raczej wszyscy wiedzieli o tym, że jej mąż nie żyje, umarł 3 lata wcześniej, ale Hala miała nowego partnera – rozwodnika i dawnego uhażora. Ludzie byli ciekawi, jak wygląda życie intymne mojej gospodyni. Jej obecny partner wyjechał na jakiś czas do pracy do Moskwy i Hala czekała na jego powrót. Dla ludzi – szczególnie kobiet – interesujące i problematyczne było to, czy Hala „kogoś ma”. Dużo jest samotnych Iwa Kołodziejska 75 �kobiet we wsi, powszechny wśród kobiet w średnim wieku i starszych jest dyskurs o nieprzydatności mężczyzn, o tym, że trudno o dobrego, 56 co nie pije i nie romansuje . Zwykle robiłam wrażenie mniej zorientowanej w relacjach intymnych gospodyni, niż byłam w rzeczywistości. To, jak było oceniane prowadzenie się gospodyni, wpływało na moją sytuację i pozycję w terenie. Mieszkanie u cioci Hali otwierało drzwi jej bliskich przyjaciół, ale u innych osób budziło lekką nieufność lub troskę o mnie i dużo ciekawości. Jak zwykle w takich sytuacjach, gdy antropolożka lub antropolog mieszkają w badanej społeczności, doświadczałam konfliktu lojalności (Horolets 2016). Starałam się sobie z nim radzić, jak opisałam powyżej. Ciocia Hala potrafiła dobrze rozgrywać moją obecność w swoim domu. Było to dla niej do pewnego stopnia źródłem prestiżu i zainteresowania ze strony sąsiadów. Na początku czerwca 2012 roku przeprowadziłam się do innej części wsi, dalej od głównych asfaltowych dróg, w ślepo zakończoną uliczkę na niewielkim pagórku. Tu nie było doprowadzonego gazu i wody ani studni na podwórku, wszyscy mieszkańcy uliczki spotykali się przy wspólnej studni, o którą razem dbali. Moja nowa gospodyni – baba Adela – nie miała też telewizora ani wielu przyjaciółek, które potrzebowałyby opowiadać wszystkie okoliczne plotki. Z jednej strony trochę zmniejszył się mój krąg informacji, przestałam mieszkać w centrum wsi, z drugiej strony dużo lepiej zakorzeniłam się lokalnie. Dość szybko stałam się swoja na ulicy, zlokalizowana i wiązana z konkretną częścią wsi – postrzeganą jako dość neutralna. Zmiana miejsca zamieszkania wyniknęła ze znajomości z dyrektorką przedszkola – Haliną Anatolevną, do którego chodził mój syn i zaowocowała głębszymi relacjami z nią i jej rodziną, które utrzymuję do dziś. Halina Anatolevna zaproponowała mi przeprowadzkę do sąsiadki jej ojca i kuzynki zarazem – baby Adeli. Baba Adela i jej mieszkająca w Winnicy córka nie chciały ode mnie pieniędzy, miałam tylko kupować butle gazowe i być wsparciem dla baby w gospodarstwie. Byłam czyjaś (ze wszystkimi tego pozytywnymi i negatywnymi dla sytuacji badawczej konsekwencjami) i musiałam się za to odwzajemniać w sposób odpowiadający tej pozycji, pieniądze nie są tu właściwą walutą. Gospodyni często powtarzała, że sama moja obecność daje jej poczucie bezpieczeństwa, bo nie 56. Więcej dalej w tekście – fragment o roślinach dla mężczyzn i dla kobiet, III.4.2 Płeć roślin, płeć zielników i III.4.3 Różnice między zielnikami mężczyzn i kobiet. Podolskie zielniki. Praktykowanie wiedzy o roślinach na Podolu Wschodnim (Ukraina) 76 �mieszka samotnie i jakby miała wylew albo zawał, to ktoś wezwie pomoc, zajmie się nią. Traktowała mnie bardziej jak wnuczkę niż lokatorkę i takie też miała wobec mnie oczekiwania. Nie byłam źródłem prestiżu, raczej nie służyłam do zarządzania reputacją, bo baba obracała się w wąskim kręgu rodziny i znajomych, którzy też nie umieszczali mnie w takich rolach. Baba Adela miała zupełnie inne doświadczenia w życiu niż ciocia Hala, nie wyjeżdżała właściwie poza najbliższą okolicę – kończącą się na mieście obwodowym, nie miała kontaktu z wynajmowaniem mieszkań czy pokoi, za to miała dużą, utrzymującą bliskie zależności rodzinę, w której wymiana różnego rodzaju usług bez użycia pieniędzy była czymś oczywistym. Ponadto była katoliczką i moje polskie pochodzenie było dla niej źródłem bliskości ze mną. Baba Adela wkrótce po tym, gdy u niej zamieszkałam, zaczęła wyrażać oczekiwanie, że będę razem z nią gotowała. Gotowanie było dla niej szczególnie istotne w niedzielę, choć w ogóle baba Adela poświęcała dużo uwagi jedzeniu, lubiła to robić i trudno jej było zaakceptować, że chcę iść z kimś rozmawiać w czasie, który uważała za najwłaściwszy na wspólne gotowanie. Często zdarzało się, że mówiła stanowczym tonem: przygotuj ziemniaki, będziemy dziś robiły pierogi. Przygotowywanie posiłków stało się dużo bardziej kolektywną i czasochłonną czynnością, niż gdy mieszkałam u cioci Hali, u której tylko dzieliłyśmy się niezależnie przygotowanym jedzeniem. Dodatkowo było dla mnie źródłem zupełnie nowych, drobnych, cielesnych doświadczeń i wymagało ode mnie zdobywania umiejętności związanych np. z gotowaniem bez bieżącej wody, gdy nie można obrócić się do kranu i opłukać dłoni sklejonych ciastem. To że, jak się okazało, mogę mieszkać w trudniejszych warunkach – w starym, mniejszym domu, chodzić do studni po wodę oraz to, że pomagam mojej starszej gospodyni, zyskiwało mi przychylność ludzi. Jednocześnie prace fizyczne, które wykonywałam – pielenie grządek, przewracanie i przenoszenie siana, zatykanie gliną zmieszaną z końskim nawozem dziur w ścianach starej obory czy regularne przynoszenie wody – były dla mnie ważnym źródłem kontekstu, w którym osadzone są interesujące mnie sieci relacji. Dawały możliwość spotkania i poznania sąsiadów. Sama baba Adela nie uważała warunków za trudne, zupełnie jej to nie krępowało, jak niektórych mieszkańców wsi, którzy, ze względu na ich zdaniem nieodpowiednie warunki Iwa Kołodziejska 77 �mieszkaniowe, nie chcieli wynająć mi pokoju. Nie było to dla niej ważne pole zarządzania reputacją (Horolets 2016). Szybko zaproponowała mi, bym przestała korzystać z latryny, bo wynoszenie jej zawartości jest kłopotliwe (latryna miała pojemność jednego wiadra) i byśmy wraz z synem zaczęli chodzić za potrzebą na pole za domem. Jak wspomniałam, przeprowadzka zacieśniła moje relacje z rodziną Haliny Anatolevnej – wielokrotnie odwiedzałam ją i jej rodzinę, do dziś utrzymujemy stały kontakt, a nawet w 2018 roku zostaliśmy kumami. Z pewnością na tę bliskość wpłynęło kilka zbiegów okoliczności: np. ten, że mogłam odwdzięczyć się Halinie Anatolevnej za pomoc poprzez opiekę nad jej ojcem – didem Tolą – najbliższym sąsiadem baby Adeli. Halina Anatolevna, gdy did skręcił bark, bez wahania poprosiła mnie o pomoc w dojeniu didowej kozy i przygotowywaniu dla niej i drobiu dodatkowych porcji jedzenia – siekanie liści buraków cukrowych, zbieranych na polu dida Toli. Muszę przyznać, że nigdy nie zostałam bardzo wydajną dojarką, mimo wcześniejszego przyuczenia przez babę Adelę, ale moje wysiłki były doceniane. Relacje z moimi gospodyniami i rodziną Haliny Anatolevnej nigdy nie były źródłem najlepszych wywiadów, co oczywiście nie znaczy, że nie stanowiły bardzo dobrego materiału badawczego. To była przestrzeń obserwacji, a także ważna szansa na wejście w społeczność. Nie byli kluczowymi rozmówcami, choć Halina Anatolevna i jej krewni stali się dla mnie bardzo ważnymi znajomymi, a czas spędzony z nimi istotnie wpłynął na moje rozumienie relacji tworzących wiele z dogłębnie zanalizowanych przeze mnie zielników mentalnych. Czy można powiedzieć, że ten pozorny brak uczestnictwa w badaniach wynika z konfliktu bycia zarazem gościem i profesjonalną badaczką – antropolożką (Horolets 2016)? Myślę, że niekoniecznie. Nie były to osoby o najbardziej rozbudowanych zielnikach mentalnych, nie czuły się wyjątkowo kompetentne, jeśli chodzi o interesujący mnie temat. Ponadto relacja z nimi kształtowała się przez lata i mimo że większość z nich nie udzieliła mi długich wywiadów, poznałam ich zielniki mentalne poprzez obserwację uczestniczącą, jak również nagrywałam ich krótsze wypowiedzi przy różnych okazjach. Opisałam tak szczegółowo rozterki związane z relacjami z gospodyniami i innymi osobami spotykanymi w terenie, bo na wiele sposobów ukształtowały moje relacje z różnymi aktorami w terenie. Podolskie zielniki. Praktykowanie wiedzy o roślinach na Podolu Wschodnim (Ukraina) 78 �Umożliwiły też przyjrzenie się samej sobie w roli badaczki i nie tylko. Niejednokrotnie zastanawiałam się, jak bardzo w tym spotkaniu (tej grze?) jesteśmy równe – ile daję i ile dostaję, oraz jakie mam prawo do wykorzystania wiedzy, którą się ze mną dzielono. Jakiego rodzaju znaczenie ma to, że niezależnie od tego, gdzie mieszkam w czasie badań i co robię, pozostaję osobą z Polski? Czyli z tego świata, do którego można chcieć przyjechać do pracy – uprzywilejowanego Zachodu. Jestem zawsze baumanowską turystką, która może wyjechać, zbliża się do ludzi, a głównym celem nie jest bliskość jako taka, ale możliwość opisania doświadczenia (por. Pietrowiak 2016). Z drugiej strony wielu rozmówców bez problemu radziło sobie z tym, by skorzystać na różne sposoby z mojej obecności. Zależności z niektórymi poznanymi w Stroyinciach osobami trwają nadal. To, że zostałam kumą, spowodowało, że mam obowiązki, np. pomaganie i udzielanie gościny pracują57 cym w Polsce osobom związanym z moimi kumami . Bliskość bliskością, ale przecież polska kuma to też prestiż i konkretne profity... Będąc w terenie, podlegałam stałej ocenie i kontroli wyglądu (wzrost, tusza, kolor cery) i zachowania. Nie jestem w tych rozważaniach szczególnie odkrywcza, są raczej typowe dla ducha czasów, w których piszę tekst, i grupy społecznej, w której się obracam. Są to dość klasyczne rozważania dotyczące etyki badań etnograficznych. 57. Ich przyjazd przypadł na rok 2018, czyli długo po zakończeniu badań. Wojna na wschodzie Ukrainy wpłynęła na kierunki migracji Ukraińców, w tym mieszkańców mojego terenu badań. Iwa Kołodziejska 79 ��III. Zielniki mentalne – ważne relacje z roślinami Oczywiście nie da się w sposób wyczerpujący opisać niczyjego zielnika mentalnego, tak jak nie da się prześledzić pełnej sieci relacji osób i roślin. Opis jest, siłą rzeczy, wycinkiem, w którym zostają zamrożone wciąż zmienne, dynamiczne relacje. Niemniej pojęcie to ustawia moją perspektywę patrzenia na badane zagadnienia – interesują mnie te praktyki i relacje z roślinami, które są ważne dla moich rozmówców. W myśleniu wychodzę od osoby – nosiciela zielnika, a nie np. od typu relacji czy danego taksonu roślin. Nie ograniczam zainteresowania do roślin leczniczych, ozdobnych, jadalnych czy opałowych. Pytałam o to, jakie ro58 śliny ceni, zbiera, ma – konkretna osoba, jakie rośliny uważa za ważne . Podobny do mojego sposób podejścia do zbieranych danych etnobotanicznych mają Shannon i współpracownicy (2017). Bywało, że jakiś popularny i powszechnie znany takson nie pojawiał się w rozmowach z osobą o bardzo bogatym zielniku mentalnym. Oczywiście otwarte pytania 58. Można to podejście zestawić ze znajdującym się blisko przeciwległego bieguna podejściem, które przyświecało twórcom Polskiego Atlasu Etnograficznego (dalej PAE) – dla mnie szczególnie istotna jest jego część dotycząca wykorzystania roślin. Zastosowanie bardzo precyzyjnych kwestionariuszy wymuszało zarówno na informatorze, jak i bada- czu wypełnianie rubryk, które domagały się podporządkowania się z góry narzuconej klasyfikacji. Tak zebrane dane są dużo łatwiej kategoryzowalne, ale czy lepiej opisują złożoność interesujących badaczy zagadnień – śmiem wątpić (por. Wróblewski 2016). Iwa Kołodziejska 81 �w wywiadach i nieformalne rozmowy nie owocują pełną listą taksonów roślin znanych danej osobie. Tak samo sprawa się ma ze „swobodnym wymienianiem” (ang. free listing), będącym metodą powszechnie stosowaną przez etnobotaników, a polegającą na tym, że prosi się o wymienienie wszystkich przychodzących na myśl terminów związanych z jakąś domeną, np. nazwy roślin leczniczych czy rodzaje drewna na opał (pod warunkiem, że w danej społeczności istnieją takie domeny, jak drewno opałowe czy rośliny lecznicze [Martin 2004: 213-214]). Tylko w wypadku bardzo ubogich zielników być może mogłoby to mieć miejsce. W moim opisie zielnika Witii (piszę o nim więcej w rozdziale IV., głównie IV.4.2) nie pojawił się polyn (bylica piołun, Artemisia absinthium L.), choć była to roślina powszechnie znana, a Witia jest osobą o wyjątkowo bogatym zielniku. Miałam też dobry dostęp do jego zielnika, wielokrotnie spotykałam się z Witią na nagrywane wywiady i nieformalne, notowane rozmowy. Kilkakrotnie i w różnych porach roku chodziliśmy zbierać rośliny, zarówno w lesie, jak i na łąkach, sadziłam z nim i jego matką rośliny w ich przydomowym ogródku. Witia brał też udział w filmie i sesjach zdjęciowych. Wydaje mi się całkiem nieprawdopodobne, by tej rośliny nie znał. Jednak, pewnie dlatego, że polyn nie był dla niego ważny, mimo 59 wielu rozmów nigdy nie przyszedł mu do głowy . Nie znaczy to, oczywiście, że w innych okolicznościach i czasie polyn nie wplącze się w nowe sieci relacji w zielniku Witii i nie zmieni całkowicie swojej w nim pozycji. Wiedza o danej roślinie i używanie jej na co dzień nie są tym samym. W związku z tym, że zależało mi na badaniu praktyk i tych fragmentów zielników, które są dla moich rozmówców ważne, nie stosowałam innych sposobów wywoływania opowieści o roślinach niż uczestniczenie w codziennych działaniach rozmówców i oglądanie ich kolekcji. Nigdy nie prezentowałam im sama roślin ani nie przynosiłam zdjęć, okazów zielnikowych itp. (por. Martin 2004), uznając próby poznania całkowitej wiedzy danej społeczności czy osoby za nierealne i w moim rozumieniu mało celowe. Czy w ogóle mają sens, deklarowane przez różnych badaczy, próby poznania całkowitej wiedzy o roślinach jakiejś społeczności? Czy tak ustawione badania odpowiadają na jakieś istotne pytania poza zaspokojeniem potrzeby badacza, by mieć pełną listę znanych 59. Jeszcze więcej szczegółów i taksonów może znikać przy badaniach opartych wyłącznie na wywiadach skategoryzowanych i ankietach. Metody statystyczne i ilościowe, dobór próby, do pewnego stopnia służą redukcji tego problemu. Podolskie zielniki. Praktykowanie wiedzy o roślinach na Podolu Wschodnim (Ukraina) 82 �gdzieś roślin? Potrzeby wzmacnianej przez system szkolnictwa i oceny wiedzy, wykształcony w kręgu cywilizacji europejskiej (Perry et al. 2014). Pozwolę sobie zostawić to pytanie otwartym. Siłą rzeczy, mimo że starałam się być maksymalnie otwarta na zielniki moich rozmówców takie, jakimi są – z wielością szczegółów i relacji w nich zawartych – już na etapie prowadzenia badań dokonałam pewnych cięć, podobnie jak zrobili rozmówcy, gdy wprowadzali mnie w świat swoich relacji z roślinami. Działo się tak choćby dlatego, że słowo rośliny (roslyny, rastenia) jest niemal nieużywane przez moich rozmówców. Oczywiście znają ten termin, ale nie używają go, mówiąc na co dzień o roślinach. Rzadko potrzebują ogólnego terminu określającego te organizmy, zwykle używają nazw taksonów, np. kartoplia, buzok – szczególnie jeśli mówią o roślinach uprawnych. Mówiąc ogólnie o dzikich roślinach, rosnących na okolicznych łąkach, mogą powiedzieć – buriany, a mówiąc o dzikich roślinach leczniczych, najczęściej powiedzą travy. Powoduje to ograniczenia przy zadawaniu pytań i może kierować uwagę rozmówców np. w stronę roślin leczniczych. Z podobną sytuacją miałam do czynienia, prowadząc badania wśród górali bukowińskich w Rumunii, jednak tam to takie słowa jak drzewa, zioła (berlinowskie formy życiowe [Berlin i in. 1968]) wykraczały poza używany na co dzień słownik moich rozmówców i miałam uczucie, że nie trafiam na coś dla nich istotnego (Kołodziejska-Degórska 2011). Kategoria rośliny mogła być dla moich stroyinieckich rozmówców tzw. kategorią ukrytą (ang. covert category), a ponieważ poznanie lokalnej taksonomii nie było moim celem, nie zastosowałam narzędzi badawczych umożliwiających sprawdzenie, czy „rośliny” rzeczywiście ją stanowią (Berlin i in. 1968). Kolejne cięcia nastąpiły na etapie decyzji, które rośliny obecne w zielnikach mentalnych uznam za przedmiot analizy. Badania etnobotaniczne cechuje tendencja do skupiania się na roślinach dziko rosnących, i ja z kilku względów też tak robię. Niemniej definicja roślin dziko rosnących nie jest, wbrew pozorom, prosta, można raczej mówić o kontinuum od rzeczywiście dzikich do niewątpliwie uprawnych (Harris 1989, za Cruz-Garcia, Howard 2013). W analizie uwzględniam wszystkie rośliny, które biolog uznałby za dziko rosnące w tej części świata, a także te rośliny uprawne – jadalne i ozdobne – które mają miejsce w zielnikach moich rozmówców jako rośliny o innym zastosowaniu niż to, które można by uznać za podstawowy cel ich uprawy. Będą to np. ziemniaki, jeśli są używane w postaci Iwa Kołodziejska 83 �okładu z gotowanych bulw na klatkę piersiową dla leczenia kaszlu, a nie w celu przygotowania posiłku. Jest to kategoria etik, ponieważ ostatecznie to ja decyduję, które taksony i ich zastosowania analizuję. Niemniej moje rozumienie musi być bardzo bliskie emicznemu, ponieważ rozmówcy rzadko opowiadali mi o roślinach, które by się nie mieściły w tych ramach (por. Sõukand, Kalle 2016). Dobrze sprawdzało się pytanie o rośliny, które ludzie zbierają, gdyż wykluczało rośliny uprawne, a pojawiały się one zwykle, gdy opowieść ogniskowała się wokół konkretnej przypadłości i wtedy nie były to „podstawowe” zastosowania tych taksonów. Zdaję sobie też sprawę, że „dzikość” jest terminem konstruowanym w różnych celach, często nacechowanym dużym ładunkiem emocjonalnym i znaczeniem politycznym (por. McElwee 2007). Fragmenty zielników mentalnych, które pokazywali mi rozmówcy, zawsze starałam się zobaczyć szeroko w sieci powiązań, w które są wpisane. Zachęcałam rozmówców do opowiadania historii związanych z poszczególnymi roślinami, mówienia o doświadczeniach i odczuciach z nimi związanych. Nie jest to bardzo powszechne podejście w badaniach etnobotanicznych, ale moim zdaniem bardzo wartościowe (o wykorzystaniu metody zbierania historii mówionych, oral histories, w badaniach etnobotanicznych, por. Jernigan 2012 czy MüllerSchwarze 2006). Częściej pokazuje się np. relacje z ciałem jedzącego – działanie lecznicze, skład chemiczny roślin. W moich badaniach ten aspekt jest właściwie pominięty, nie poświęcam uwagi wpływowi właściwości chemicznych rośliny na organizm ją jedzącego, jak np. Shikov i in. 2014 czy Mikropoulou i in. 2018. III. 1. Dlaczego w ogóle gatunek i czy mówienie o nim ma sens? Jest jeszcze jedno zagadnienie związane z opisem zielników mentalnych rozmówców, nad którym nie mogę tak po prostu przejść do porządku dziennego – problem gatunku jako podstawowej jednostki taksonomicznej, do której się odwołuję. Jak pisałam wcześniej, na pytania o zbierane przez ludzi rośliny otrzymywałam odpowiedzi, w których padały nazwy lokalne lokalnych taksonów. Zazwyczaj z poziomu biologicznego rodzaju, czasem gatunku (patrz przypisy 46 i 50). Niektóre funkcjonujące w zielnikach mentalnych rozmówców nazwy mogą oznaczać kilka lokalnych taksonów i botanicznych gatunków (por. Podolskie zielniki. Praktykowanie wiedzy o roślinach na Podolu Wschodnim (Ukraina) 84 �Ellen 2006). Na przykład w niektórych zielnikach podorozhnik to babka zwyczajna (Plantago major L .), a w innych – rdest ptasi (Polygonum 60 aviculare L . sensu lato) . Rośliny bardzo od siebie różne, jednak żyjące w podobnych siedliskach – przydrożach, stąd podorozhnik. Wiele osób ma świadomość funkcjonowania obu tych taksonów pod nazwą podorozhnik. Otwartość na to, że pod jedną nazwą mogą kryć się różne rzeczy, jest bardzo duża i wynika ze specyfiki języka, którym mówią mieszkańcy Podola (patrz podrozdział IV.2 i kolejne). Również słowo materinka może oznaczać dwie rośliny, w większości zielników jest to lebiodka pospolita (Origanum vulgare L .), nazywana też dushyca, ale w niektórych jest to nazwa macierzanek: piaskowej i zwyczajnej (Thymus serpyllum L . i Thymus pulegioides L .), częściej nazywanych tak, jak i po rosyjsku: chebrec lub chabrec. Wynika to najpewniej z podobieństwa przyjętej przez botaników nazwy rosyjskiej i ukraińskiej.    Fot. 1. �Oba podorozhniki: po prawej Polygonum aviculare, po lewej Plantago major (autor: Johann Georg Sturm, rysownik: Jacob Sturm [domena publiczna]). 60. Podorozhnik – botaniczna nazwa ukraińska i rosyjska rodzaju Plantago. Rozmówcy Plantago major nazywali następująco: podorozhnik, babka, podorozhnik velikii, podorozhnik sherokolistyi, shyroki lyst. Polygonum aviculare zarówno przez botaników ukraińskich, jak i rosyjskich bywa nazywane sporysh, w obu językach funkcjonuje więcej niż jedna nazwa dla rodzaju Polygonum i gatunku Polygonum aviculare. Iwa Kołodziejska 85 �Bywało, że w zielnikach wielu rozmówców niewielkie znaczenie miało to, o jaki konkretnie gatunek chodzi, szczególnie gdy właściwości i potencjalne zastosowania różnych gatunków są postrzegane jako podobne. Zwykle dotyczyło to różnych gatunków należących do jednego rodzaju (np. dwa różne gatunki babki). Alina: Teraz co jeszcze? Podorozhnik. 61 IK: Aha. Ma takie szerokie liście, tak? Alina: Tak. Jest taki maleńki i jest duży. Są różne, ale zasadniczo one są wszystkie takie same. Pożytek z jednego taki, jak i z drugiego. Podorozhnik, on, ot na przykład, przeciął tam sobie palec czy coś innego. I podorozhnik zrywać i zgnieść go i przyłożyć do ranki, momentalnie ustaje krwotok. [Alina K. ok. 40 Hrisziwcy DW_D0239] Często gatunki należące do jednego rodzaju mogą być trudne do rozróżnienia, ale łączenie gatunków w jeden takson lokalny może dotyczyć gatunków, które wydają się być łatwe do rozróżnienia, jak wymieniane przez Alinę gatunki podorozhnika (babki, Plantago). Bowiem nie tożsamość gatunkowa rośliny ma tu znaczenie, a jej zastosowanie (por. ciekawe rozważania na ten temat w kontekście medycyny tybetańskiej w doktoracie Jana van der Valka [2017]). Kiedy właściwości są postrzegane jako różne, ludzie wyraźnie podkreślają, o który gatunek im chodzi. W Stroyincach na przykład rosną dwa gatunki robinii – akacia, akacia bila (robinia akacjowa, grochodrzew biały, Robinia pseudoacacia L .) i akacia tia rozova (robinia szczeciniasta, Robinia hispida L .). Pierwsza z nich jest ważną rośliną w zielnikach wielu rozmówczyń: służy do podmywania i irygacji kobiecych narządów rodnych, jest pita w postaci smacznych herbat, miała znaczenie podczas głodu w 1947 roku. Druga występuje głównie jako „nie ta akacia, która jest ważna, lecznicza, smaczna”. Niektórzy doceniają jej walor ozdobny, ale właściwie nie słyszałam, by ktokolwiek o niej mówił w innym kontekście, niż porównując z drugim gatunkiem 61. Dopytuję, by wiedzieć, czy chodzi o sporysh, podorozhnik (rdest ptasi, Polygonum aviculare L . sensu lato), czy któryś gatunek babki, w większości badanych przeze mnie zielników ważne miejsce zajmowała babka zwyczajna – podorozhnik, babka, podorozhnik velikij, podorozhnik sherokolistyi, shyroki lyst (Plantago major L .), występujące w okolicy inne gatunki babek były niemal nieobecne w zielnikach. Podolskie zielniki. Praktykowanie wiedzy o roślinach na Podolu Wschodnim (Ukraina) 86 �akaci. Temu podkreśleniu różnicy czasem też służy przydomek biała – bila, stosowany wobec robinii akacjowej. Jest on też elementem ukraińskiej nazwy botanicznej. Bywa też tak, że rośliny, których biolodzy nie uznają za przynależące do różnych gatunków, dla moich rozmówców są na tyle inne, że mają dwuczłonowe nazwy służące ich rozróżnieniu. Nici relacji genetycznych, widoczne dla biologa, nie są widoczne gołym okiem, często nie mają też żadnego znaczenia dla moich rozmówców. Dobrym przykładem jest tu rast. W terenie moich badań – z punktu widzenia biologa występują jej dwa gatunki. W obrębie jednego z nich występują osobniki o dwóch kolorach kwiatów (fioletowych i białych). Corydalis solida (L .) Clairv. – po polsku kokorycz pełna, ma kwiaty fioletowe, w jaśniejszym, lekko przydymionym odcieniu, niż Corydalis cava (L .) Schweigg. & Körte – kokorycz pusta, która jest też często wyższa. Oba gatunki przez moich rozmówców są nazywane rast. Niektórzy rozmówcy zwracali uwagę na różnicę między nimi, ale nie uważali jej za istotną. Kwitną wiosną, nim w lasach rozwiną się liście, wspominałam już o tym, że mają swoje miejsce w zielnikach głównie ze względów estetycznych. Za odrębny gatunek uważano egzemplarze kokoryczy pustej Corydalis cava (L .) Schweigg. & Körte, o białych kwiatach. Zatem biolodzy i moi rozmówcy zupełnie inaczej rozkładają akcenty, ponieważ inne nici z sieci relacji z kokoryczami są dla nich ważne. W zielnikach rozmówców wartość ozdobna jest tym zastosowaniem, które jest przede wszystkim wiązane z kokoryczami, dlatego kolor kwiatów przyczynia się do traktowania bilej rasti jako innego gatunku niż rasti o kwiatach fioletowych. Pokrewieństwo i mniej rzucające się w oczy różnice morfologiczne są z kolei nićmi ważnymi dla biologów. Drobne różnice w kształcie i kolorze fioletowych kwiatów oraz pokroju rośliny są właściwie ignorowane przez rozmówców, nie zasługują na nadanie tym roślinom przydomków, które by je odróżniały. Pozostaje pytanie, czy skoro to nie wystarcza, by nadano im różne nazwy, to badacz ma prawo uznać, że to jeden takson lokalny (por. Poncet, Vogl, Weckerle 2015)? Iwa Kołodziejska 87 �Fot. 2. �Bukiet z rasti (kokorycz pusta o dwóch kolorach kwiatów, Corydalis cava) zrobiony przez Sławę podczas majówki. W tle widać runo usiane kwiatami. W zielnikach mieszkańców Podola jeden takson lokalny może jednocześnie występować pod wieloma nazwami. Przyczynia się do tego specyfika języka, którym mówią mieszkańcy środkowej Ukrainy (por. II.3.2 Język). Dla przykładu podaję nazwy używane przez rozmówców do określenia krwawnika pospolitego (Achillea millefolium L .): tysachilistnik (botaniczna nazwa rosyjska rodzaju Achillea), derevii (botaniczna nazwa ukraińska rodzaju Achillea), kyrvavnyk, krovavnik, korovnyk (oboczności ludowej nazwy ukraińskiej – kyrvavnyk). Obecność Podolskie zielniki. Praktykowanie wiedzy o roślinach na Podolu Wschodnim (Ukraina) 88 �niektórych nazw rosyjskich jest wynikiem czytania przez ludzi książek i czasopism dotyczących narodnej medycyny. Lektura wpływa też na to, że oznacza się przydomkiem gatunkowym lokalny takson, mimo braku praktycznej potrzeby jego oznaczenia. Na przykład w Stroyinciach rośnie tylko jeden gatunek kasztanowca, nie ma też żadnych charakterystycznych jego odmian. W wielu zielnikach pojawia się kashtan (kasztanowiec zwyczajny, Aesculus hippocastanum L .), na jego kwiatach robi się nalewkę służącą do smarowania bolących stawów. W części zielników są nici relacji prowadzące do książek i powodujące, że przynajmniej w rozmowie z badaczką osoby w ten zielnik zaplątane mają potrzebę podkreślenia, że chodzi o kinskij kashtan. Często można usłyszeć: kashtan, kinskii kashtan. Pod taką nazwą funkcjonuje ta roślina w większości tekstów pisanych, nawiązuje ona do oficjalnej nazwy łacińskiej. Osoby więcej czerpiące z materiałów pisanych częściej mówią kinskii kashtan. Podobną prawidłowość można zaobserwować w wypadku wielu lokalnych taksonów. III. 1.1. Czym dla botaników jest gatunek i jak go nazwać? Rozważania dotyczące nazewnictwa i lokalnych taksonomii są klasycznym nurtem etnobotaniki, bardzo prężnym pod koniec lat 60. i w latach 70. XX wieku. Wtedy powstawały prace Brenta Berlina, Dennisa E. Breedlove’a i Petera H. Ravena czy wczesne badania Roya Ellena (Berlin i in. 1968, Ellen 2006). Jednak, co dla mnie ważne, z podobnymi rozterkami klasyfikacyjnymi i brakiem jednomyślności zmagają się również biolodzy. Zależy mi na zarysowaniu, na jakich zasadach działa klasyfikacja botaniczna, by jasne było, że nie jest ona jakąś bezspornie akceptowaną prawdą objawioną i że widzę, jak podlega procesom tworzenia wiedzy, jak jest uwikłana politycznie i ideologicznie. To, że decyduję się na tłumaczenie nazw lokalnych na oficjalne nazwy łacińskie, ma służyć ułatwieniu łączenia nazwy z konkretnymi bytami i ich sieciami relacji, a nie odnosić do „obiektywnej prawdy” o jakimś taksonie. To taksony lokalne są dla mnie najważniejsze i podstawowe. Dlaczego wprowadzam łacinę, choć jej obecność może utrudniać płynne czytanie tekstu, zamiast stosować oficjalne nazwy polskie lub ukraińskie? Robię tak, ponieważ nazwy w językach narodowych – czy to polskim, czy ukraińskim – nie są zestandaryzowane. Jedna nazwa może odpowiadać kilku taksonom. To nazwy łacińskie oddają namysł biologów nad klasyfikacją Iwa Kołodziejska 89 �organizmów żywych i chcę, by miał on tu swoje miejsce. Szczególnie że historia tego namysłu jest dość burzliwa. Jak każda myśl naukowa podlegał wpływom zmian aktualnie dominujących koncepcji filozoficznych i obyczajowych (por. Ellen, Reason 1979). Ilustracją niech będzie to, że na przełomie XVIII i XIX w. uznano taksonomię i botanikę za dziedziny, które przestały być odpowiednie dla wychowywanych purytańsko kobiet. Stało się tak, ponieważ przedstawiona przez Karola Linneusza (Carla von Linné) koncepcja dwuczłonowego nazewnictwa i klasyfikacji roślin odnosiła się do obserwacji organów płciowych w kwiecie. Męskie elity doszły do wniosku, że zajmowanie się taksonomią mogłoby źle wpłynąć na morale kobiet: wywołać ich zgorszenie i zepsucie, w końcu język botaniki pełen był odniesień do seksu i płci... (Fara 2004: 41-42). W XX w. ogromny zamęt w klasyfikacji wprowadziły metody filogenetyki molekularnej. Zaczęto tworzyć drzewa pokrewieństw (drzewo filogenetyczne, rodzaj grafu) i wywracać do góry nogami ustalony wcześniej system klasyfikacji organizmów żywych, opierać go na bliskości ewolucyjnej, a nie na morfologicznym podobieństwie. Tym samym zmieniano też nazewnictwo, bo w nazwach organizmów jest zapisane ich pokrewieństwo. Każda obowiązująca nazwa musi zostać zatwierdzona przez Międzynarodowy Kongres Botaniczny lub IAPT (International Association for Plant Taxonomy) i zapisana w Międzynarodowym Kodeksie Nomenklatury Botanicznej. Obecnie obowiązujące nazwy zostały zatwierdzone podczas Międzynarodowego Kongresu Botanicznego w Shenzhen w Chinach w 2017 roku. Dotyczy to oczywiście wyłącznie nazw łacińskich. W książce łacińską nomenklaturę botaniczną podaję za The Plant List (theplantlist.org), wybierając nazwy najnowsze, uznane za przyjęte (ang. accepted) w momencie pisania pracy. Kwestia, czym jest gatunek i jak konkretny gatunek powinien być nazwany, bynajmniej nie jest czymś przyjmowanym bezspornie, całkowicie jasnym nawet dla biologów i taksonomów. Ponadto botanicy z różnych środowisk i o różnym temperamencie mają tendencję do rozdrabniania bądź scalania klasyfikacji; wśród etnobotaników – zwykle w kontekście wiedzy lokalnej – mówi się o tym jako o napięciu między splitters a lumpers (np. Nolan 2001, Ellen 2006, van der Valk 2017). Po raz pierwszy bardzo intensywna debata o tym, jak klasyfikować Podolskie zielniki. Praktykowanie wiedzy o roślinach na Podolu Wschodnim (Ukraina) 90 �– scalać czy rozdrabniać – pojawiła się na początku XIX wieku wraz z napływem gatunków i herbariów z kolonii. Europocentryczna klasyfikacja przestała się sprawdzać, potrzebne były nowe systemowe rozwiązania (Bonneuil 2002). Radzieccy botanicy słynęli z płodności w oznaczaniu nowych gatunków i podgatunków, zdecydowanie można ich było umieścić po stronie splitters. Podobne podejście można spotkać wśród botaników ukraińskich, w ich pracach często pojawiają się gatunki nieakceptowane w oficjalnych spisach flory czy na zbierających dane o nazwach gatunków portalach internetowych, jak The Plant List (theplantlist.org). Na przykład w dotyczącej flory Podola pracy Kuzemko i współpracowników zamieszczono specjalną tabelę z taksonami przez nich oznaczonymi na Podolu, ale nieakceptowanymi we Flora Europaea (2014). Różnice populacji z odmiennych siedlisk mogą powodować zaklasyfikowanie tych populacji jako podgatunków albo być uznane za nieistotne (por. Tsing 2015: 229-230 o chińskich taksonomach). Do pewnego stopnia jest to problem polityczno-tożsamościowy, coś, co więcej mówi o ludziach konstruujących taksonomie niż o roślinach jako takich. Służy pokazaniu własnej odrębności i wyjątkowości poprzez liczbę gatunków na danym etnicznym/narodowym terytorium. Podobnie jest z pojęciem endemizmu (występowania danego taksonu wyłącznie na danym terytorium), chętnie wykorzystywanym przez biologów, gdy chcą podkreślić wyjątkowość gatunku lub ekosystemu. Bardzo często jest to terytorium rozumiane w pojęciu geografii politycznej, a nie fizycznej; czyli nie jest to roślina endemicznie występująca na jakiejś np. wyspie, ale endemit polski czy ukraiński. Na innym stanowisku, odmiennym od tego, zakładającego, że taksonomia często świadczy o konstruującym ją badaczu, stoi Kozłowska ze współpracownikami, twierdząc, że precyzyjne oznaczenie gatunków używanych w praktykach leczniczych różnych etnosów jest podstawą do zrozumienia ich kultur (their [medicinal plants] correct botanical provenance is an essential basis for understanding the ethnic cultures) (2018: 1). Absolutnie nie mogę się z tym zgodzić, ale można uznać, że każdy stoi na stanowisku swojej nauki i dla farmaceutów czy biologów (szczególnie taksonomów) dokładne oznaczanie jest kluczowe. Zmiany w nazewnictwie i systematyce są odzwierciedlone w samej pełnej nazwie łacińskiej gatunku. Zawiera ona pisaną od wielkiej litery Iwa Kołodziejska 91 �i kursywą nazwę rodzajową, np. Melilotus, pisany od małej litery kursywą przydomek gatunkowy, np. officinalis, oraz inicjały autorów, czyli osób, które oznaczyły ten gatunek jako pierwsze np. (L.) Pall. I tak nostrzyk żółty Melilotus officinalis (L.) Pall. został pierwotnie oznaczony i nazwany przez Linneusza (L.), ale później ta nazwa została przez Pallasa (Pall.) przypisana innemu typowemu okazowi zielnikowemu i obecnie obowiązuje sposób oznaczenia zaproponowany przez Petera Simona Pallasa. Celowo, podając w pracy nazwy łacińskie gatunków, zapisuję je w pełnej formie wraz z inicjałami autorów, unaoczniam tym samym zmienność nomenklatury botanicznej, jej poleganie na autorytecie konkretnego oznaczającego i wadze przechowywanych w zbiorach typowych okazów zielnikowych. Podkreślam proces tworzenia wiedzy (por. van der Valk 2017). Ponadto symbolicznie pokazuję splątanie sieci relacji – włączam człowieka w nazwę rośliny. Decydując się w czasie badań na zbieranie okazów zielnikowych, dotykam globalnych sieci powiązań naukowców i zielników – tu rozumianych jako instytucje. Nie zawsze miałam możliwość oznaczenia taksonów lokalnych do poziomu gatunku, czasem oznaczałam je tylko do poziomu rodzaju, w takich sytuacjach zamiast przydomku gatunkowego podaję skrót sp. od species – gatunek, w innych wypadkach jest to spp. – co oznacza więcej niż jeden gatunek z tego rodzaju, ssp. znaczy podgatunek – subspecies. W wypadku niektórych taksonów, np. Taraxacum officinale i Polygonum aviculare, nazwa zawiera skrót agg. lub sensu lato; oznacza to, że mamy tu do czynienia z grupą gatunków, które trudno jest dokładnie oznaczyć (może w ogóle nie ma sensu tego robić), bo wyka62 63 zują się bardzo dużą zmiennością , . Agg. jest skrótem od łacińskiego agregatum (łączony, zbiorowy) i stosuje się go dla rojów gatunków, 62. T. officinale agg. jest wyjątkiem od przyjętej przeze mnie zasady, że nazwy łacińskie podaję zgodnie z The Plant List (theplantlist.org), tam T. officinale ma kategorię unresolved, a organizm „typowy” (nominatywny) – użyty do opisu gatunku – to T. campylodes – mikrogatunek z Laplandii, czyli z niewielkim prawdopodobieństwem ten, który jest spotykany na ukraińskich łąkach i trawnikach. Dlatego tym bardziej uznaję za właściwe traktowanie zbieranych przez moich rozmówców mniszków jako roju gatunków, a nie T. campylodes. O ogromnej zmienności Taraxacum i dyskusji wokół jego właściwej nazwy patrz Kirschner i Štěpánek (2011). 63. Jeżeli kiedyś jakiś zwolennik bardziej szczegółowych podziałów (splitter) będzie chciał to oznaczać, teoretycznie może skorzystać z zebranych przeze mnie okazów zielnikowych. Temu też może służyć taka dokumentacja. Podolskie zielniki. Praktykowanie wiedzy o roślinach na Podolu Wschodnim (Ukraina) 92 �często apomiktycznych (wytwarzających nasiona bez zapłodnienia), sensu lato to po łacinie – w szerokim rozumieniu, termin stosowany dla blisko spokrewnionych, trudnych do rozróżnienia gatunków. Od jakiegoś czasu w biologii mówi się o kryzysie koncepcji gatunku, a właściwie nigdy nie był on tak do końca precyzyjnie zdefiniowany, choć każdy przyrodnik (i nie tylko) intuicyjnie rozumie, o co chodzi. Mam nadzieję, że powyższe przykłady dają, do jakiegoś stopnia, obraz źródeł tego kryzysu (por. Hey 2006). Poniżej przytaczam treść zaproszenia na seminarium w Zakładzie Paleobotaniki i Ewolucji Wydziału Biologii UW (23 listopada 2018); uświadamia ona, że kryteria tego, czym jest gatunek, są do pewnego stopnia ilościowe, a nie jakościowe: 64 Czy mamy nową definicję gatunku: 3% < różnicy w sekwencji COI? Herbert w 2003 r. zaproponował, aby dwa klady uważać za różne gatunki, jeśli różnica w sekwencji COI (podjednostka i oksydazy cytochromu c) będzie większa niż 3%. Niższe wartości (0,7%-2,2%) mają sugerować niedawną dywergencję kladu. Alexey A. Kotov stwierdził w 2007 r., że znanych jest obecnie 620 gatunków wioślarek. Prognozował, że dzięki ukrytej różnorodności (ang. cryptic diversity) istniejących gatunków wioślarek może być 2-4 razy więcej. Czy na świecie istnieje drugie tyle ukrytych gatunków zwierząt? Czy, aby znaleźć nowy gatunek, wystarczy wykazać różnicę ponad 3% w sekwencji COI i znaleźć apomorfię? W mojej pracy podstawowe znaczenie mają taksony lokalne, czyli te, które są wyróżniane przez rozmówców. Wydaje się, że oznaczanie roślin zgodne z klasyfikacją botaniczną nie jest bardzo obce moim rozmówcom. Oczywiście jest kategorią etik, ale korespondującą dość dobrze z kategoriami emik. Jest to stan rzeczy zupełnie inny niż w badaniach Jana van der Valka dotyczących medycyny tybetańskiej, gdzie emicznie gatunek nie miał znaczenia – jakiś zbiór taksonów botanicznych składał się na lokalne rozumienie danego taksonu. Rozwijam tę myśl w rozdziale IV. W jeszcze jednym kontekście odnoszę się do pojęcia gatunku. Użyłam terminu etnografia wielogatunkowa (rozumianego tak, jak u Anny Tsing: relacyjnie). W tym miejscu, gdy już wyjaśniłam, jak 64. Do tej pory zwykle przyjmuje się pięcioprocentową różnicę. Iwa Kołodziejska 93 �uwikłanym pojęciem jest „gatunek”, chcę pokazać, że zdaję sobie sprawę z krytyki terminu etnografia wielogatunkowa, właśnie ze względu na obecność używanego w nim członu gatunek. Na przykład Tim Ingold zauważa, że ma on służyć podkreśleniu odejścia od antropocentryzmu, a bazując na koncepcie gatunku, jest to termin głęboko antropocentryczny (2013). Krytykowana przez Ingolda Anna Tsing przyznaje, że gatunki nie zawsze są właściwymi jednostkami (units) do opisu życia skomplikowanego ekosystemu – lasu. Termin „wielogatunkowy” jest tylko surogatem/zamiennikiem (a stand-in for), służącym wyjściu poza myślenie skoncentrowane na wyjątkowości człowieka (human exeptionalism) (Tsing 2015). Jak już pisałam wcześniej, na razie nie widzę możliwości (niezależnie od tego, jak bardzo może to być kuszące), a w wypadku moich badań też celu, odejścia od pojęcia gatunku. Myślę, że dobrze pokazuje on elementy sieci relacji, w które uwikłana jest wiedza moich rozmówców. Te, które przedstawiłam powyżej, są akurat tymi nićmi relacji, które widzę ja – badaczka, a które nie są poddawane refleksji przez rozmówców. Niemniej uważam za istotne pokazanie kontrowersji wokół samego pojęcia gatunku. Jednocześnie ja jako badaczka, z pełną świadomością decydując się na tłumaczenie wiedzy moich rozmówców na język botaniki (sam w sobie niedoskonały, choć często ubierany w piórka precyzji i naukowej doskonałości), zdaję sobie sprawę z tego, że mogę tym samym odzierać ją z jej skomplikowania i różnorodności, przyczyniać się do jej standaryzacji i być może uproszczenia (por. van der Valk 2017). Podobnie na jej standaryzację mogą wpływać źródła pisane – szczególnie książki, z których korzystają moi rozmówcy. Jak ta standaryzacja przebiega w praktyce, pokażę w kolejnym rozdziale (IV Wypowiedziane, dotknięte, spisane). Czy można uznać, że wszystkie te rozważania o przynależności gatunkowej mają jakiekolwiek znaczenie z punktu widzenia roślin będących przedmiotem działań klasyfikacyjnych? Trudno jednoznacznie odpowiedzieć na to pytanie. Wydaje mi się pewne to, że i dla nich granice gatunku często są nieostre (my próbujemy na siłę uczynić je ostrymi), a świadczy o tym choćby wielość tzw. międzygatunkowych krzyżówek, które pozostają płodne. Dawna, jak też najbliższa ludzkiemu doświadczeniu i intuicji, definicja gatunku, zakładała, że płodne potomstwo jest tylko efektem rozmnażania osobników jednego gatunku. Gdy opuścimy królestwo zwierząt, takie definiowanie gatunku staje się Podolskie zielniki. Praktykowanie wiedzy o roślinach na Podolu Wschodnim (Ukraina) 94 �bardzo problematyczne ze względu na coraz lepiej znane naukowcom zawiłości sposobów rozmnażania takich organizmów, jak np. grzyby, o bakteriach nie wspominając (por. np. Tsing 2015: rozdział 17 Flying spores). Dlatego, im więcej wiadomo o organizmach zupełnie inaczej rozmnażających się niż ssaki; o tworzeniu „międzygatunkowych” kompleksów – są nimi np. porosty, również wiele gatunków grzybów tworzy takie asocjacje – biolodzy coraz częściej mówią, że pojęcie gatunku, takie jakim je znamy, być może, legnie w gruzach. Ponadto do niedawna wydawało się, że określenie, co to jest osobnik, może być trudne w wypadku roślin czy grzybów, ale nie zwierząt takich, jak ssaki. Jednak wiedza o relacjach ssaków, np. z żyjącymi w ich przewodach pokarmowych bakteriami, przy głębszym zastanowieniu może mocno nadszarpnąć nasze widzenie siebie jako jednostek (por. Gilbert, Sapp, Tauber 2012). Czy wpłynie to na sposób, w jaki zgodnie z wiedzą potoczną postrzegamy gatunki i osobniki? Pewnie nieprędko. III. 2. Analiza zielników mentalnych III. 2.1. Komu oddać głos i jak? Wśród zarejestrowanych przeze mnie 158 lokalnych taksonów ro65 ślin są takie, o których usłyszałam, poznając tylko jeden zielnik . Oczywiście nie musi to znaczyć, że nie były obecne w większej liczbie zielników, mogły po prostu nie zostać wymienione. Oznacza to na pewno, że nie były wystarczająco ważne w kontekście naszej rozmowy, oglądania zbiorów itp. Nie znaczy to jednak, że nie miały dużego znaczenia w innych kontekstach. W wypadku 20 zielników, które znam bardzo dobrze, prawdopodobieństwo pominięcia jakiejś ważnej rośliny (po niciach relacji, z którą dana osoba często się porusza) jest bardzo nikłe. Są i takie lokalne taksony, które pokazano mi w co najmniej kilku lub większości poznanych przeze mnie zielników. W aneksie 65. Jeżeli w zebranym materiale zielnikowym, z punktu widzenia botaniczki, pojawiały się dwa gatunki, ale w zielnikach mentalnych rozmówców były uznawane za jeden, to są policzone jako jeden. Jest tak np. z beriozą. Natomiast jeżeli, np. jak w wypadku bilej rasti (kokorycz pusta, Corydalis cava (L .) Schweigg. & Körte, egzemplarze o białych kwiatach) osobniki o białych kwiatach, których botanicy nie uznają za osobny gatunek, są w zielnikach wyróżniane jako niezależny gatunek lokalny, to jest on uwzględniony w liczbie 158 taksonów lokalnych. Iwa Kołodziejska 95 �zdecydowałam się przedstawić tabelę wszystkich, które się pojawiły. Zaznaczam jednak te, które pojawiły się w dwóch lub jednym zielniku, choć etnobotanicy zwykle unikają przedstawiania informacji pochodzących od jednej osoby (Łuczaj 2008). Jednak to nie skład lokalnych taksonów w zielniku świadczy, moim zdaniem, o jego specyfice czy wyjątkowości. Każdy zielnik jest wypadkową sieci relacji tworzących danego rozmówcę. Każdy z aktorów jest jednocześnie uwikłany w sieci relacji, zależny od nich, lecz także je wytwarza. Wzajemny wpływ i wytwarzanie się są zwrotne (por. Ihde, Malafouris 2018). Czy mam prawo oddawać głos akurat tym, a nie innym aktorom? Trudne pytanie, na które niełatwo znaleźć dobrą odpowiedź. Mnie osobiście bliski jest sposób rozumowania Kirsten Hastrup: „antropolodzy często dostrzegają zróżnicowanie opinii na poziomie lokalnym, a problem reprezentatywności rysuje się niezwykle ostro” (Hastrup 2008: 161). Przychodzi podejmować decyzję, jak bardzo można skupić się na tym, co indywidualne. Relacje z roślinami obrazowane w opisie zielników z jednej strony pokazują powiązania z całą społecznością i nie-ludzkimi aktorami, z drugiej – widać w nich pewną dozę indywidualizmu. Bycie etnobiolożką wiąże się z funkcjonowaniem pomiędzy dziedzinami – antropologią i biologią, dla drugiej z nich reprezentatywność próby i statystyczna istotność obserwacji są bardzo ważne. Nieprzystawalność tych podejść potencjalnie rodzi napięcie. Chyba we wszystkich badaniach etnobotanicznych pokazujących use reports (UR), czyli dane o poszczególnych użyciach konkretnego lokalnego taksonu, trafiają się pojedyncze sposoby użycia, jakieś wyjątkowe indywidualne rozwiązania (więcej o UR, np. Tardío i Pardo de Santayana 2008). Mogą wynikać albo z wyjątkowych umiejętności czy wiedzy osoby, która o nich opowiedziała badaczom, albo z samego sposobu prowadzenia badań i tego, że u nikogo innego badacze nie zaobserwowali akurat takiego użycia. W imię reprezentatywności te pojedyncze sposoby użycia (UR) danego taksonu zwykle są pomijane, choć np. Pieroni i Sõukand stosują UI (use instances), przypadki użycia, które definiują jako precyzyjnie opisane UR, zliczane niezależnie od liczby osób wymieniających/deklarujących takie konkretne użycie (2018). Opisując zielniki mentalne trzeba, jak mówi Hastrup, uważać, by nie próbować dekonstruować kultury do postaci ludzi, z których każdy przeżywa własne, niepowtarzalne życie, bo kategoria „ludzie” przestaje Podolskie zielniki. Praktykowanie wiedzy o roślinach na Podolu Wschodnim (Ukraina) 96 �mieć wspólne odniesienie, a w związku z tym sama antropologia rozpływa się jako teoria (2008: 169). Starając się nie skupić nadmiernie na indywidualnych relacjach, próbowałam jednak pokazać specyfikę i wyjątkowość zielników, zwracając jednocześnie uwagę na wspólnotę doświadczeń, które nadały opisywanym przeze mnie zielnikom ich kształt. Co więcej, jestem głęboko przekonana, że nawet patrząc z perspektywy jednostki, jeśli tylko odpowiednio ustawimy sposób patrzenia, to zauważymy, że „nigdy nie byliśmy jednostkami (monadami)”, by posłużyć się zgrabną parafrazą Latoura z tytułu artykułu Gilberta, Sappa i Taubera (2012). Nawet w obrębie jednego osobnika jesteśmy „wieloosobniczy”, a w obrębie gatunku wielogatunkowi, choćby ze względu na liczne mikroorganizmy, które w nas żyją i nas współtworzą, nie mówiąc o innych relacjach, w które jesteśmy uwikłani (por. np. Ingold 2013; Konczal 2018). Zaznajamiając się zielnikami, poznajemy ich nosicieli, to, co dla nich ważne, historie i spotkania, które ich ukształtowały, sieci bardziej globalnych zależności, w jakie są uwikłani. Michael Mucz, opisując środki lecznicze stosowane przez migrantów z Ukrainy, mieszkających w zachodniej Kanadzie (migracja z XIX i początku XX w., głównie z Galicji i Bukowiny), podkreśla, że nie tylko wsie, lecz także rodziny miały swoje warianty terapii i stosowanych środków leczniczych (2012: 13). Bardzo charakterystyczne dla zielników wszystkich moich rozmówców jest to, że są dynamicznie zmienne w czasie, tak jak relacje, z których wynikają. Wszyscy rozmówcy byli zainteresowani ciągłym zdobywaniem wiedzy o roślinach. Zielniki odzwierciedlały ich aktualną sytuację życiową: np. czy mieli małe dzieci, cierpieli na jakieś choroby, czy akurat niedawno spotkali kogoś, kto podzielił się z nimi nową, wartościową wiedzą, wpływ dyskursów medialnych, z którymi się ostatnio zetknęli itp. Kształt indywidualnych zielników wynika zarówno z szerszych kulturowych procesów, jak i na nie wpływa. Badając wiedzę jakiejś społeczności o roślinach, warto pamiętać, że powstaje ona w wyniku indywidualnych interakcji uwikłanych w globalne procesy. Dla mnie bardzo ważna jest wzajemność, obustronność tych relacji. Analizując szczegółowo kilka zielników, pokażę cechy, które przewijały się w wielu poznanych przeze mnie zielnikach, ale w tych opisanych były wyraźnie dominujące. Iwa Kołodziejska 97 �III. 3. Przykłady z zielników: nici zielnika Haliny i innych z nim powiązanych III. 3.1. Roślina uważana za najważniejszą Pytanie o ważne dla danej osoby taksony roślin było osią moich badań. Zadawałam je, prowadząc wywiady, ale to dwie, w pewnym sensie dodatkowe, aktywności, związane z odwzajemnieniem – sesje zdjęciowe i warsztaty z heliografii prowadzone w stroyinieckiej szkole – były momentem, kiedy prosiłam rozmówców, by zdecydowali się na jeden lub dwa lokalne taksony, te najważniejsze, a nie po prostu ważne. Dla niektórych osób odpowiedź była oczywista, bo w ich zielnikach była taka dominanta (w każdym razie w czasie, kiedy o tym rozmawialiśmy), inne nie widziały możliwości jednoznacznego wyróżnienia jakiegoś lokalnego taksonu. Umówiłyśmy się z Haliną Anatolevną na sesję zdjęciową, spotkałyśmy ją (Ewa Kołodziej i ja) pod przedszkolem, w którym pracowała. Przyniosła ze sobą dwa pęczki suszonych roślin ze swojej kolekcji, obie rośliny miały żółte kwiaty – zveraboi (dziurawiec zwyczajny, Hypericum perforatum L .) i repiashok (rzepik pospolity, Agrimonia eupatoria L .). Jako pierwszy pokazała repiashok, chciała się z nim sfotografować, bo jest dla niej bardzo ważną rośliną: Halina: Jest repiashok, kwitnie na żółto, a potem takie zielone bąbelki się czepiają [owoce z haczykowatymi wyrostkami]. To taka trava [roślina lecznicza], którą jako jedyną mam zawsze, ona jest od żołądka, oczyszcza woreczek żółciowy, przewody żółciowe, jak jakiś atak mam... Zaparzam. IK: A pani zawsze go używała, czy gdzieś, od kogoś... Halina: Nie, nie zawsze. No ale już z sześć lat go stosuję. 66 IK: A skąd się pani o nim dowiedziała? Halina: Mi Luda powiedziała. IK: A, Luda! Halina: Że jej ciocia to pije, kiedy jest jej źle. [K. 60 DW_A0156] 66. W oryginalnej wypowiedzi jest grzecznościowa forma drugiej osoby liczby mnogiej – „wy”. Decydując się na tłumaczenie wywiadów, zastępuję ją odpowiednią formą grzecznościową używaną w języku polskim. Podolskie zielniki. Praktykowanie wiedzy o roślinach na Podolu Wschodnim (Ukraina) 98 �Obecnie dla Haliny Antolewnej jest to roślina o kluczowym znaczeniu. Kiedy jej synowa znalazła zawinięty w gazetę suszony repishok, repiashok, repeshok, parilo (rzepik pospolity, Agrimonia eupatoria L .), od razu wiedziała, że to musi być teściowej, ponieważ to pierwsza roślina, która się z nią kojarzy jej bliskim. Choć jeszcze sześć lat temu Anatolevna nie wiedziała, że ma ona zastosowanie, które może być dla niej tak użyteczne, że jest to ziele, które może przynieść jej taką ulgę. Zielniki konkretnych osób są zmienne w czasie, wrastają w nie kolejne taksony i nowe zastosowania roślin mających już swoje miejsce w zielnikach; pojawiają się nieznane wcześniej historie z nimi związane. Z kolei inne taksony mogą tracić na znaczeniu i przesuwać się na dalsze miejsca w zielniku, sieci relacji z nimi związanych się rozluźniają. Częstokroć nowe dolegliwości zdrowotne są przyczyną poszukiwania i poznawania nieznanych dotąd taksonów roślin leczniczych (por. Soldati, Hanazaki, Crivos, Albuquerque 2015). O tym, że repiashok jest kluczową travą dla Haliny Anatolevnej, wiedzą jej bliscy. Mimo że Anatolevna jest bardzo wpływową postacią we wsi, raczej nie jest dla osób spoza najbliższej rodziny źródłem wiedzy o roślinach. Nie jest też postrzegana przez pryzmat relacji z żadną rośliną, jak to jest w wypadku innej powszechnie znanej w Stroyincach osoby – dida Mitii. Historię o tym, że od choroby wrzodowej żołądka uratował dida podorozhnik, babka, podorozhnik velikij, podorozhnik sherokolistyi, shyroki lyst (babka zwyczajna, Plantago major L .), można usłyszeć od różnych osób, ale przede wszystkim, oczywiście, od niego samego. Jest to niewątpliwie najważniejsza roślina w jego zielniku, od kiedy poznał i wypróbował na sobie to konkretne jej zastosowanie. Did dużo chodzi po wsi, pomaga w cerkwi i chętnie dzieli się wiedzą o podorozhniku, zachęca ludzi do jego zbierania. Podkreśla, że należy go zbierać w okresie kwitnienia oraz że po to, by złagodzić jego mało przyjemny smak, dobrze jest dodać do niego jedną z roślin, które przyniosła Halina Anatolevna na sesję zdjęciową, a która pojawiała się we wszystkich poznanych przeze mnie zielnikach – zveraboi (dziurawiec zwyczajny, Hypericum perforatum L .). To jedna z tych roślin, o czym już wspominałam, która jest ważna nawet dla osób uważających się za niezainteresowane sprawą i niezbierające. Swoją drogą, jest to roślina uważana za ważną w bardzo wielu kontekstach kulturowych (choćby: dane dla terenów Iwa Kołodziejska 99 �Polski, Adam Paluch [1984], wykorzystanie w Iranie [Nejad, Kamkar, Giri, Pourmahmoudi 2013], stosowanie przez potomków Bułgarów w Argentynie [Kujawska 2013], przez Indian Ameryki Północnej [Moerman 1998]). Przedstawiana we wszystkich analizowanych przeze mnie książkach o roślinach leczniczych, często przewijająca się w czytanych przez rozmówców czasopismach. Na sfotografowanie się właśnie z tą rośliną zdecydował się Witia, dla którego wybór jednego taksonu z niezwykle bogatego zielnika był bardzo trudny. O zielniku Witii powiem więcej w rozdziale IV, głównie IV.3 Doświadczenie i praktyka. Dla zielnika mentalnego Haliny Anatolevnej jest bardzo charakterystyczne to, jak istotna jest w nim warstwa narracyjno-ideologiczna. Wiele nici jej zielnika ma charakter bardziej narracyjny niż praktyczny. Spośród ponad 30 roślin, które mi pokazała w swoim zielniku, wiele jest takich, których nie zbiera ani nie używa na co dzień. Nie jest to tylko moja obserwacja: Halina: Jedna kobieta mi mówiła: no ty taka jesteś, dla siebie nie robisz. 67 Nam opowiadasz, każesz nam robić . A sama... Sama potrzebujesz leczenia. [K. 60 DW_A0156] W moich rozmowach z kobietami często powtarzało się zdanie, że zbierają jakąś roślinę, ale właściwie jej nie używają (rozwinę ten wątek, porównując zielniki mężczyzn i kobiet), jednak w wypadku Haliny Anatolevnej jest tak, że znajomość roślin w niewielkim stopniu przekłada się na praktykę zbieraczą. Jej spora wiedza ma mało praktyczny charakter i ludzie są tego świadomi. IK: Często panią pytają o travy [rośliny lecznicze]? Halina: Tak. A co pani robi z tego, a co z tego? Pytają ją o travy, bo jest osobą ważną w lokalnej społeczności, w wielu sprawach ludzie liczą się z jej zdaniem, zasięgają porady. Pytają ją też o rośliny lecznicze, choć nie jest z nimi kojarzona, nie należy do osób obdarowujących innych travami, raczej sama jest ich odbiorczynią, wie jednak, jak je stosować. 67. Zbierać rośliny, przygotowywać z nich lekarstwa. Podolskie zielniki. Praktykowanie wiedzy o roślinach na Podolu Wschodnim (Ukraina) 100 �III. 3.2. Narracje o zdrowym jedzeniu i ukraińskości Nieraz słyszałam, jak Anatolevna podkreślała wartość dzikich roślin jadalnych. Gdy została wybrana na rozmówczynię przez Ksjuszę i Janę – dziewczynki biorące udział w projekcie filmowym – poświęciła dużo uwagi dzikim roślinom jadalnym. Chciała wpłynąć na zielniki mentalne dziewczynek i spowodować, by doceniały rośliny, które spotykają w swoim środowisku życia i z nich korzystały. Ksjusza: Zna Pani jakieś rośliny lecznicze? Halina: Znam dużo roślin. Bo z roślinami jest związane... W ogóle roślinami u nas leczyli się od dawien dawna, to pierwsze, czym ludzie zaczęli się posługiwać przy leczeniu się. Rośliny zawsze nam pomagają, byśmy mogli poprawić swój stan. Mówią, że człowiek chodzi stopami po tym, i nawet się nie zastanawia, po tym, co daje jemu największy potencjał życiowy. No chcę wam powiedzieć, że u nas na Ukrainie ludzie wykorzystują dużo roślin leczniczych i w swoim odżywianiu, nie tylko do leczenia, ale i dla wzbogacenia diety, dla odżywiania. Jest taka roślina jak loboda (komosa Chenopodium sp.), wszyscy znacie [jest dobrze znana jako roślina towarzysząca uprawom], mówią to chwast [używa najpierw rosyjskiego słowa sarniak], o chwast [i dalej ukraińskiego burian], tak chwast, ale jak nazywają lobodu 68 (komosę, Chenopodium sp.) chwastem, to wydaje się to obraźliwe . Dlaczego? Powiem wam. Loboda (komosa, Chenopodium sp.), ona przede wszystkim jest ochroną dla kobiet (oberih żinoczyj) w dawnych czasach, żeby kobieta urodziła bez bólu i żeby poród przebiegł szybko dobrze, bez żadnych niepotrzebnych wydarzeń, młoda – przyszła mama do swojej diety dodawała lobodu (komosę, Chenopodium sp.). Wykorzystywano ją na zupy, barszcze, o, zielony barszcz my gotujemy głównie ze shchavliu (szczawiu zwyczajnego, Rumex acetosa L .), jeszcze dodajemy szczypior z cebuli [(Allium cepa L .) – nie traktuję tu jej ani dwóch kolejnych roślin jako analizowanych taksonów z zielnika, ponieważ są to rośliny uprawne stosowane zgodnie z podstawowym celem uprawy] pietruszkę (Petroselinum crispum (Mill.) Fuss), koper (Anethum graveolens L .) i mamy zielony 68. Najczęściej pokazywano Ch. album, ale nikt już teraz jego nie zbierał. W materiałach pisanych pojawia się wymiennie z Atriplex hortensis. Iwa Kołodziejska 101 �barszcz, a dawniej zielony barszcz gotowało się z dziesięciu trav. Do niego wrzucali: lobodu, cebulę, marchewkę – młode pędy, liście, samą nać, botwinę z buraka – to się mówi o tam, tylko kaczętom i młodym gęsiom, a dlaczego im się to daje? No dlatego, że jest to bardzo pożywne. Nie dlatego, żeby tylko żołądek zapchać. Kropyvu dodawali obowiązkowo dvudomnu (pokrzywę zwyczajną, Urtica dioica L .), znacie?, bo jest jeszcze taka zhalka kropyva (pokrzywa żegawka Urtica urens L .), jest jeszcze taka roślinka – mokrec (gwiazdnica pospolita, Stellaria media (L .) Vill.), znacie taki drobny? Czy wam teraz pokazać? Jana: [Kiwa głową, żeby pokazać.] Halina: Pokażę, on u nas tu rośnie. Taka drobna, ale ona pomaga ludziom w tym, żeby poprawić wzrok. Nawet zakroplić trochę przy katarakcie [zaćmie], to bardzo piecze, ale bielmo, zaćma, która rośnie (…) to się rozpuszcza. A jeśli mokrec (gwiazdnica pospolita, Stellaria media (L .) Vill.), jeśli przyzwyczaić się, żeby dodawać go do jedzenia, barszczu, to on poprawia, daje swój efekt. Tak samo ta loboda, ją obowiązkowo dodawano do diety. [Opowiada dalej o tym, że loboda ratowała ludzi w czasach głodu]. A takie hrycyki, pastusha sumka (tasznik pospolity, Capsella bursa-pastoris (L .) Medik.) też u nas rośnie jak chwast, o zobaczcie taki, tak roślinka, ją wykorzystują na sałatki. Dlaczego? Dlatego, żeby... U prawie każdej osoby z wiekiem pogarsza się przemiana materii i zaczynają się odkładać sole. Złogi soli, toksyn (szlaki), zaszlakowanyj organizm. To żeby go oczyścić, wystarczy jeść każdego dnia, dodawać do sałatki z pomidorów, ogórków te hrycyki, po prostu tak je kroić jak cebulę, pietruszkę, koper. I to już wystarcza, a jak jeszcze pić herbatę, po 3 stołowe łyżki dziennie. Jedną stołową łyżkę suszu zaparza się i potem po trzy stołowe łyżki dzienne się pije – rano, w południe i wieczorem. Tego wystarczy, żeby po dwóch tygodniach człowiek powiedział: mnie wszystkie stawy bolą. A dlaczego bolą, bo wypłukuje wszystkie niepotrzebne sole mineralne, a przy tym jakie wypłukuje, właśnie te, których inaczej pozbyć się nie ma jak, nie uratni soli [sole kwasu moczowego, chodzi zapewne o złogi moczanowe], a oksality [szczawiany, sole i estry kwasu szczawiowego], one są twarde i w inny sposób nie można się ich pozbyć. Odkładają się w stawach. [K. 60 Film_00148] Podolskie zielniki. Praktykowanie wiedzy o roślinach na Podolu Wschodnim (Ukraina) 102 �Halina Anatolevna zwraca dziewczynkom uwagę na to, że stoją na kawałku przedszkolnego trawnika, a rośnie tu tyle roślin, które są niezbędne dla człowieka. Mówi: Gdybyśmy więcej roślin jedli, nie musielibyśmy tyle chemii (khimii) przyjmować po to, by się leczyć. Wszystko co potrzebne dla człowieka, jest tu. Wskazuje palcem i mówi o tym, że kulbabka (mniszek lekarski, Taraxacum officinale agg.), po której chodzimy, jest dobra na sałatki, z jej kwiatów można robić rodzaj dżemu. Ma działanie wykrztuśne, przeciwzapalne, wzmacnia organizm. (...) Podorozhnik sherokolistyj (babka zwyczajna, Plantago major L .), wszędzie wokół rośnie nam po nogami, ale jeśli go brać i po trochu jeść, to układ trawienny będzie pracował o wiele lepiej. [K. 60 Film_00148] W warstwie deklaratywnej tego zielnika dużą wagę przywiązuje się do dzikich roślin jadalnych. Pomieszkiwałam i jadłam wielokrotnie u Haliny Anatolevnej, widywałyśmy się bardzo często, uczyła mnie gotować różne potrawy, ale nigdy nie widziałam, by wykorzystywała dzikie warzywa liściaste (jest to termin z porządku etik, moi rozmówcy nie używają wspólnego określenia na te rośliny). Wielu innych rozmówców, szczególnie wiosną, gotowało z dzikich warzyw liściastych. Na przykład częstym dodatkiem do zielonego barszczu była pshenichka (ziarnopłon wiosenny, Ficaria verna Huds.), gotowano barszcz z dwóch gatunków kropyvy – pokrzyw (Urtica dioica i U. urens). A tak Anatolevna mówiła o niej i innych dodawanych do barszczu roślinach niemal rok wcześniej w rozmowie ze mną: 69 Halina: Do zielonego barszczu dobre to okrągłe, wiesz ... IK: Wiosną kwitnie na żółto? Halina: Tak, żółte. Można je dodawać do barszczu. (…) Jeszcze loboda (komosa, Chenopodium sp.), też można dodać. W niej białka i skrobi jest dużo. IK: Zdarza się, że robicie z lobodą (komosa, Chenopodium sp.)? Halina: Teraz nie. 69. Ma na myśli pshenichka (ziarnopłon wiosenny Ficaria verna Huds.), wiele osób nie używa nazwy na tę roślinę, nie wiem, czy tu rozmówczyni po prostu zapomniała, czy należy do tych osób, w których zielnikach ta roślina jest nienazwana. Iwa Kołodziejska 103 �IK: Teraz już nie. Tak? Halina: A nie, a może należałoby. Bo ci ludzie, którzy używali tych wszystkich roślin, nie chorowali tak jak my. [K. 60 DW_A0156] Nie spotkałam nikogo, kto jadłby współcześnie lobodę (komosę, Chenopodium sp.). Cała opowieść Haliny Anatolevnej o dzikich warzywach liściastych rozpoczyna się od odpowiedzi na pytanie Ksjuszy, czy zna jakieś rośliny lecznicze. Tak jak zauważa wielu innych badaczy, mamy tu do czynienia z kontinuum między roślinami leczniczymi a jadalnymi (np. Pieroni i Price 2006, Etkin 2007, Leonti 2014). Lecznicza funkcja diety, a szczególnie dzikich roślin jadalnych, jest podkreślana w czytanych na Podolu czasopismach. Być może powinnam uznać za zdarzenie dodatkowo podkreślające to, że dzikie warzywa liściaste są ważne dla Anatolevnej głównie w warstwie narracyjnej jej zielnika, iż podczas nagrania do filmu, pokazując dziewczynkom mokrec (gwiazdnicę pospolitą, Stellaria media (L .) Vill.) zerwała sporysh, podorozhnik (rdest ptasi, Polygonum aviculare L . sensu lato). Podczas tego samego nagrania zerwała też sporysh (rdest ptasi, Polygonum aviculare L . sensu lato), nazwała go sporyshem i powiedziała, że może uratować życie człowiekowi, jeśli się go je, bo oczyszcza nerki z piasku i kamieni. Można go też dodawać do sałat. Myślę jednak, że był to dość przypadkowy błąd, być może sytuacja nagrywania spowodowała, że Anatolevna w nim tkwiła. To, że lecznicze i spożywcze stosowanie mokrecu nie jest przez nią praktykowane, nie musi znaczyć, że roślina nie jest zapamiętana w jej ciele i rozpoznawana dzięki skumulowanej, niewerbalnej wiedzy. Z drugiej strony można by uznać, że taksonomia botaniczna nie ma tu zastosowania i rozmówczyni traktuje te dwa gatunki botaniczne jako jeden lokalny. Niemniej inne spotkania z nią, np. podczas pielenia w ogrodzie dida Toli, przeczą takiej koncepcji. Dobre poznanie czyjegoś zielnika mentalnego wymaga wielu spotkań w różnych okolicznościach. Niewątpliwe dzikie rośliny jadalne w jej zielniku są bardziej powiązane nićmi związanymi z czytaniem, zbieraniem i przekazywaniem opowieści, dyskursami dotyczącymi tego, co jest zdrowe, niż nićmi codziennej praktyki, które splątywałyby te rośliny z jej ciałem, z metabolizmem. W wypowiedzi Anatolevnej wybrzmiewa wyraźnie, że kiedyś ludzie nie chorowali tak jak dziś, przy zdrowiu utrzymywała ich lepsza dieta, Podolskie zielniki. Praktykowanie wiedzy o roślinach na Podolu Wschodnim (Ukraina) 104 �czy to jedzenie dzikich roślin, czy spożywanie mniejszej ilości produktów zwierzęcych. Oni jedli więcej tego czystego takiego. A mięso w domu, kto to jadał, tak jak teraz? [K. 60 DW_A0156] Są to ważne nici nadające kształt wielu poznanym przeze mnie zielnikom. Na przykład Nina, kobieta koło czterdziestki, samotnie wychowująca dwóch synów i przywiązująca dużą wagę do diety oraz obecności w niej dzikich roślin, przyjmowanych szczególnie w postaci naparów, mówi o tym, że ludzie kiedyś mniej chorowali dzięki temu, że w ich diecie było więcej gorzkich substancji, które również były pozyskiwane z dzikich roślin. N: A polyn (bylica piołun, Artemisia absynthium L .) pasuje tylko majowy, tylko wtedy, kiedy on kwitnie – w maju. Jego zbierają tylko w maju. J: Aha. A teraz on nie... N: On jest bardzo wspomagający i my teraz dla profilaktyki powinniśmy go pić, dlatego, że my odwykliśmy od gorzkiego. Kiedyś ludzie więcej spożywali gorzkiego, a my przywykliśmy do wszystkiego takiego 70 słodkiego, słodkiego, takie słodkie i słone, wędzone, ale nie gorzkie . A nasz organizm pracuje normalnie tylko wtedy, kiedy on odczuwa troszeczkę goryczy. Także ciut, kropelkę goryczy trzeba kiedyś pić. [Nina, K. ok. 40 DW_A0150] Współcześnie w diecie pojawiają się substancje, których kiedyś nie było, ich obecność wpływa na zdrowie. Podobnie jak zmiana głównych składników pożywienia. Tak mówi o tym Maria, kolejna osoba, dla której poznawanie i zbieranie roślin łączy się z troską o dietę, dostarczanie sobie odpowiednich produktów. Sposób odżywiania starych ludzi. Był piec. W piecu wszystko dusiło się do wieczora. I w pole, mówiła babcia, że u nich były woły i swoja ziemia, i dzieci, jak były małe, to paliło się rano w piecu, dawało się śniadanie, potem obiad w południe nieśli w pole, a kolację w domu, to wszystko to w piecu było ciepłe. Przede wszystkim kasze, ryż – toż nie nasza uprawa, nie ukraińska, były jagły, pszeniczne, owsiane, to ludzie byli mocni, krzepcy. Od odżywiania, szczególnie kasze, one 70. Mówiąc za pierwszym razem „słodkiego”, używa słowa ukraińskiego, za drugim rosyjskiego. Iwa Kołodziejska 105 �przecież oczyszczają organizm z soli [złogów toksyn]. A teraz my już tego nie stosujemy. Ja teraz myślę, no koniec, przechodzę na zdrowe odżywianie. [Maria, K. 55 DW_A0142] Maria: Co jest najważniejsze, dlaczego nasi pradziadowie, dziadowie długo żyli? Oni przecież nie znali marynowania (консервації). Oni wszystko kiszone. Kiszone, ono co? Kwas. Kwas zabijał wszystkie komórki rakowe w organizmie. IK: A pani też kisi? Maria: Tak. Ale ja tylko kapustę. 71 IK: Kapustę ? Maria: Kapustę i pomidory. No ogórki też kiszę. [Maria, K. 55 DW_ A0142] Pobrzmiewa w tych wszystkich wypowiedziach myśl, że dawniej ludzie żyli dłużej, byli zdrowsi niż dziś. Halina Anatolevna ujmuje to też tak: Halina: My teraz wszyscy jesteśmy chorzy. Nie ma zdrowych. Jak nie jedno, to drugie. Oni jedli więcej tego czystego takiego. A mięso w domu, kto to jadał, tak jak teraz? [K. 60 DW_A0156] Myślę, że można to łączyć z wizją „złotego wieku”, złotego wieku „naturalności”, czasu, kiedy ludzie byli bliżej natury, lepiej jedli, a dzięki temu byli zdrowsi, żyli dłużej, nie chorowali tak, jak teraz (Zowczak 1993). Wyraźnie wybrzmiewa w wypowiedziach rozmówczyń to, że źródłem siły była przyroda, sieci relacji z roślinami. Jedli lobodę (komosę, Chenopodium sp.) w czasie głodu, bo nie było czego jeść, ale podświadomie sobie pomagali, poprawiali zdrowie – Halina Anatolevna, jedli więcej gorzkiego np. polyn (bylicy piołun, Artemisia absynthium L .) – Nina, jedli różne kasze z tutejszych – ukraińskich roślin uprawnych i kiszonki – Maria. Odwołanie do przodków wskazuje też na znaczenie i siłę więzi społecznych, choć źródłem zdrowia wydają się być relacje z nie-ludzkimi aktorami, a nie ludźmi (por. Baines 2018: 20). 71. Zdziwiłam się, bo mało kto ze znanych mi osób kisił akurat kapustę. Podolskie zielniki. Praktykowanie wiedzy o roślinach na Podolu Wschodnim (Ukraina) 106 �Ta wizja „złotego wieku” splata się z dyskursem tożsamościowym, można by ją wręcz żartobliwie nazwać „złotym wiekiem ukraińskich gospodarzy”. Jest ona podtrzymywana i promowana w czasopismach 72 czytanych przez moje rozmówczynie . Przede wszystkim „Babushka” i różne wydawnictwa pokrewne (np. „Lechimsia vmeste”), związane z tym czasopismem, uwypuklają takie wątki, są one szczególnie sil73 ne w warstwie ilustracyjnej . Okładki i ryciny wewnątrz numerów posiadanych przez rozmówców i dostępnych na rynku w czasie moich badań przedstawiają zwykle rumiane kobiety w wyszywankach, młodsze zwykle w wiankach na głowach, z warkoczami, mężczyzn właściwie wyłącznie starszych, zwykle brodatych, często też długowłosych. W wielu numerach można obejrzeć sceny w drewnianych chatach z bali ze świętym kątem, ludzi przygotowujących się do obchodzenia świąt – robiących palmy wielkanocne, wyściełających podłogę tatarakiem na zelone sviata itp. Często w tle ilustracji widać kopuły cerkwi, ikony lub modlitewnik (np. „Babushka” nr 6, lipiec 2013). Tworzy to romantyczną wizję wiejskiej szczęśliwości i wiejskość jest tu zdecydowanie waloryzowana pozytywnie, jednocześnie splatając się z wątkiem tożsamościowym, elementem duchowej zażyłości (por. Caldwell 2011). Sposoby leczenia, historie z nim związane i opowieści o roślinach publikowane w tych gazetach pochodzą z różnych regionów Ukrainy, a nawet całego obszaru byłego ZSRR. Większość czasopism nie jest przeznaczona wyłącznie na rynek ukraiński, np. wydania „Babushki” dostępne na Podolu są kierowane na rynki ukraiński i mołdawski. Niemniej moi rozmówcy odczytują je jako bardzo ukraińskie, mówiące o ukraińskiej narodnej medycynie. Warto tu zaznaczyć, że gros listów od czytelników pochodzi z tego kraju. Ich wpływ na kształt wiedzy o terapiach i roślinach bywa wyraźny, często kształtuje popularność (modę) na wykorzystanie danej rośliny. Dzięki tekstowi z gazety w ogródkach w Stroyincach zaczął pojawiać się lubystok (lubczyk ogrodowy, Levisticum officinale W.D.J.Koch) opisany jako roślina, bez której nie mogą się obyć żadna Ukrainka i ukraiński ogród. Rozmówczyni, 72. Książkom i czasopismom współtworzącym relacje moich rozmówców z roślinami i będącymi bardzo ważnymi nićmi w opisywanych przeze mnie splątaniach poświęcam cały następny rozdział. 73. Zostawiam oryginalny zapis alfabetem łacińskim tytułu czasopisma. Iwa Kołodziejska 107 �która mi o tym opowiadała, nie znała wcześniej tej rośliny (widziałam ją tylko w kilku ogrodach, we wszystkich była od niedawna i z tego samego źródła), ale ją sobie sprowadziła do ogrodu, skoro lubystok powinien w nim być. Zna jego właściwości opisane w gazecie, ale jeszcze ich nie wykorzystywała [Tonia K. 55 notatka 15.07.2012]. Może wydać się interesującą ta mała popularność lubystku (lubczyku ogrodowego, Levisticum officinale W.D.J.Koch) w odwiedzanych przeze mnie wsiach, szczególnie w Stroyinciach, ponieważ pozostaje ona w sprzeczności z tym, co pisze o najpopularniejszych na Podolu roślinach leczniczych Vasyl Iosipovich Shevchuk. Uważa, że to jedna z takich roślin, które można spotkać w niemal każdym ogródku i że jedną z pierwszych rzeczy, które robiła młoda gospodyni, było posadzenie w ogródku lubystku (1997: 37). Jego obserwacje pochodzą z lat 70./80. XX w. i wcześniejszych. Raczej nie jest możliwe, by w tych latach był popularny w moim terenie badań i został tak szybko i skutecznie zapomniany. Wynika z tego, że można mówić o dużej zmienności między wsiami w tej okolicy lub, ewentualnie, że mająca charakter popularnonaukowy książka jest częściowo oparta na innych materiałach źródłowych niż własne obserwacje w regionie. Opisując lubystok (lubczyk ogrodowy, L. officinale W.D.J.Koch) Shevchuk nie odwołuje się do własnych doświadczeń ani konkretnych miejscowości, jak robi to przy niektórych innych opisach (1997). Moi rozmówcy często mówią o Ukraińcach jako o tych, którzy leczą się roślinami, albo podkreślają to, że jakieś rośliny są szczególnie ważne dla ich narodu. W tym drugim kontekście najczęściej są wymieniane: kalyna (kalina koralowa, Viburnum opulus L .), chornobrivcy (aksamitka rozpierzchła, różne odmiany, Tagetes patula L ., różne odmiany), soniashnik, podslonuh, podsoniashnik (słonecznik 74 zwyczajny, Helianthus annuus L .) [np. notatki 15.11.2013] . Niemniej 74. Według The Plant List (theplantlist.org, dostęp 13.10.2018) Tagetes patula jest synonimem T. erecta, natomiast baza Missouri Botanical Garden (missouribotanicalgarden.org/plantfinder/plantfindersearch.aspx, dostęp 13.10.2018) uznaje je za osobne gatunki. Rozmówcy za chornobrivcy o właściwościach leczniczych uważają te o płaskich kwiatostanach (niepełnych), o kwiatach języczkowych (tzw. płatkach) zabarwionych na dwa kolory: pomarańczowy i głęboko czerwony, wpadający w brąz. O nich też, zdaniem rozmówców, jest piosenka Chornobryvciv naseiala maty (autor Микола Сингаївський, https://nashe.com.ua/song/3414, dostęp 5.01.2019, „Mama wysiała aksamitki”) Podolskie zielniki. Praktykowanie wiedzy o roślinach na Podolu Wschodnim (Ukraina) 108 �każda z tych roślin jest też obecna na wiele innych sposobów w zielnikach rozmówców. Sytuowanie ich w roli taksonów tożsamościowo-twórczych pokazuje ciekawe splecenia nici relacji z roślinami, ponieważ tylko pierwsza z nich – kalina koralowa – jest rośliną rodzimą i występującą dziko w tym regionie. Dwa pozostałe taksony przybyły z Ameryki jako rośliny uprawne: aksamitka rozpierzchła w XVI w. (Podbielkowski 1992), słonecznik w XVII w. Ogromne ekonomiczne znaczenie upraw słonecznika na terenie Ukrainy datuje się od początku XX w. Co ciekawe, pozyskiwanie oleju słonecznikowego na skalę przemysłową rozpoczęto nie w Ameryce, a w Rosji, i głównym bodźcem do opracowania procesu tłoczenia było poszukiwanie wydajnej rośliny oleistej, której olej mógłby być stosowany w długich okresach postu zalecanych przez Cerkiew prawosławną (Marek 2018: 455). To taki drobny przyczynek do globalnych powiązań zielników moich rozmówców. Fot. 3. �Pieczony przez ciocię Lusię korowaj ozdobiony kalyną (kaliną koralową, Viburnum opulus L.) na dniach rejonu w Tywrowie, 23 sierpnia 2013 r. Iwa Kołodziejska 109 �O ukraińskości mówi się też w kontekście specyficznej ukraińskiej fizjologii przystosowanej do rodzimej diety. Nie było tego widać akurat w przytoczonej wypowiedzi Haliny Anatolevnej, bo wtedy mówiła ogólnie o ludziach, nie o Ukraińcach. Niemniej w innych wypowiedziach zarówno ona, jak i inne rozmówczynie odnosiły się do „naszych przodków, naszych dziadów” i wyraźnie ważna była zażyłość kulturowa rozumiana w podstawowy Herzfeldowski sposób, czyli wiązana z tożsamością narodową (Herzfeld 2007). Wyjątkowo dobitnie o specyficznej ukraińskiej fizjologii mówiła baba Adela, choć dla niej ważniejsze w tym kontekście było jedzenie pochodzenia zwierzęcego niż roślinnego. Baba, która miała nadciśnienie i lekarz kazał jej ograniczyć tłuste potrawy, a szczególnie wieprzowinęczęsto powtarzała, że nie może się go słuchać, bo fizjologia Ukraińców jest taka, że żeby dobrze funkcjonować muszą zjeść codziennie sało (słoninę), powinien być to kawałek co najmniej wielkości pudełka od zapałek [notatka/lipiec 2012] (por. z wynikami badań Tomasza Rakowskiego we wsi Bolęcin o uzdrawiającej mocy tłustego – dającego siłę, wzmacniającego organizm [2010], o znaczeniu tłuszczu i tłustych potraw pisze też Joanna Mroczkowska w swoim doktoracie [2015]). Baba Adela stawia opór nieodpowiadającemu jej dyskursowi lekarzy i mediów (temu samemu, który pobrzmiewa w wypowiedziach Haliny Anatolevnej – a mięso w domu, kto to jadał, tak jak teraz? [K. 60 DW_A0156], i Niny – a my przywykliśmy do wszystkiego takiego słodkiego [Nina, K. ok. 40 DW_A0150]). Nawiązując do ukraińskiej fizjologii, tłumaczy, że byłoby dla niej skrajnie niebezpiecznie przestać jeść sało, dzięki temu, między innymi, zachowuje poczucie sprawczości w polu własnej diety i zdrowia. Jednocześnie baba Adela przetwarza na swoje potrzeby dyskurs tożsamościowy (por. Polese, Morris, Pawłusz, Seliverstova 2017: np. 3) i odwołuje się do elementów ukraińskiego gastronacjonalizmu (por. DeSoucey 2010). Justyna Straczuk, pisząc o Białorusi i Podlasiu, uznaje potrawy tłuste za przypisane męskim gustom; baba Adela i wiele moich rozmówczyń z pewnością by się z nią nie zgodziły (2013: 194). Michael Mucz w książce szczegółowo opisującej samoleczenie migrantów ukraińskich w Kanadzie przytacza historię z rodzaju tych, które często można usłyszeć, rozmawiając o roślinnym leczeniu w różnych miejscach na świecie. Jego rozmówca opowiada o tym, jak to poszedł do lekarza z chorym palcem, lekarz zasugerował bardzo inwazyjną Podolskie zielniki. Praktykowanie wiedzy o roślinach na Podolu Wschodnim (Ukraina) 110 �terapię: amputację, pacjent się na to nie zdecydował, uciekł się do zastosowania środka roślinnego – podbiału pospolitego (Tussilago farfara L .) – i uratował palec. Opisuję tę klasyczną historię, bo kanadyjski lekarz podsumował to wydarzenie słowami: „Ukraińcy to wariaci” (2012: 15), łącząc taki sposób leczenia z całą grupą etniczną, a nie konkretną osobą. Moi rozmówcy w wielu kontekstach zrobiliby to samo i czuliby się bardzo dumni z takiej asocjacji. Niemniej Mucz, mówiąc o przyczynach stosowania samoleczenia w dużym stopniu opartego na roślinach, podkreśla wyłącznie te ekonomiczne (koszt leków i wizyt lekarskich) i geograficzne (odległość do najbliższego szpitala, osady migrantów ukraińskich były izolowane). Ciekawe, czy w warunkach tej migracji (XIX/XX w.) kwestie tożsamościowe nie odgrywały istotnej roli? Wydaje się to mało prawdopodobne, ale być może nie odgrywały. Jeżeliby tak było, to należałoby uznać, że bardzo ważne dla połączenia relacji z roślinami z relacjami z państwem narodowym miały dopiero tożsamościowotwórcze zabiegi po rozpadzie Związku Radzieckiego, jak i istnienie Ukraińskiej Socjalistycznej Republiki Radzieckiej w obrębie państwa Rad. Z drugiej strony nie można zapominać, że migranci do Kanady wyjeżdżali z monarchii austro-węgierskiej, a nie z Ukrainy, byli zwykle biednymi mieszkańcami wsi i małych miasteczek podróżującymi za chlebem i ich identyfikacja z ukraińskością jako taką zapewne była bardzo nikła. Mimo tego, że zarówno moi rozmówcy z Podola, jak i wiele osób pochodzących z Ukrainy, które spotkałam poza kontekstem badań (np. podczas konsultowanych i wspieranych przeze mnie działań artystycznych Dagny Jakubowskiej dotyczących migrantów i roślin), podkreślało związek ukraińskości ze zbieraniem dzikich roślin – „my, Ukraińcy, zbieramy rośliny”, to byłabym ostrożna z uznaniem kwestii tożsamościowej za kluczową, bezpośrednią przyczynę zbierania roślin, może raczej narracje tożsamościowe są opowieściami podkreślającymi 75 wagę tego zbierania . 75. Działania artystyczne Dagny Jakubowskiej, o których piszę, to: spacer i seria interwencji artystycznych w krakowskich mieszkaniach w październiku 2014, pokazująca rzeczywistość ukraińską „od kuchni”, http://pl.naszwybir.pl/kongres-kuchenny/; Zielnik Ukraiński. Chwasty. Dzikie rośliny. Strategie przetrwania – interwencja artystyczna i spacer etnobotaniczny w sierpniu 2015 w Ramach Archipelagu Jazdów, http://archiwum.u-jazdowski.pl/index.php?action=aktualnosci&s2=1&id=1279&lang=. Iwa Kołodziejska 111 �Fot. 4. �Okładka i zdjęcie strony 18 z wnętrza numeru pisma „Babushka. Ozdorovitelnye sovety” (nr 6 z 2013 r.). III. 3.3. „Chemia” i oczyszczanie organizmu W przytoczonej rozmowie z Haliną Anatolevną, prowadzonej przez Janę i Ksjuszę, pojawią się dwa wątki, z którymi można się spotkać w bardzo wielu kontekstach i różnych kręgach kulturowych, ale tu mające swój specyficzny koloryt charakterystyczny dla kontekstu poradzieckiego – wątek khimii i oczyszczania organizmu. Poddam je teraz analizie, ponieważ obie narracje mają wpływ na praktykę zbierania roślin, wchodzenia z nimi w nowe relacje lub rozwijanie tych już istniejących. W swojej pracy doktorskiej Polityka smaku. Rola jedzenia w tworzeniu, podtrzymywaniu i negocjowaniu więzi społecznych i rodzinnych w Dąbrowie Białostockiej i okolicach Joanna Mroczkowska poświęca sporo miejsca rozważaniom o „chemii”, jednak w jej terenie badań nie wiązało się to w żaden sposób ze zbieraniem dzikich roślin, rośliny pojawiały się wyłącznie w kontekście uprawy ogródka i zakupu jedzenia je zawierającego (2015). Mroczkowska, pisząc o okolicach Dąbrowy Białostockiej, łączy mówienie o „chemii” między innymi ze zmianami w sferze kobiecej. Nie pojawia się u niej w ogóle wątek zbierania dzikich roślin jadalnych czy leczniczych jako tych, które miałyby wpłynąć na poprawę stanu zdrowia, być sposobem na unikanie „chemii”, jak to jest w kontekście moich Podolskie zielniki. Praktykowanie wiedzy o roślinach na Podolu Wschodnim (Ukraina) 112 �badań. Pojawia się u niej co prawda informacja o zbieraniu i jedzeniu lebiody na przednówku, ale obrazuje tu ona poziom biedy w regionie i głód. Nie jest pozytywnie postrzegana (2015). Koresponduje to z koncepcją Łukasza Łuczaja o herbofobii i herbofilii (2008a). Mieszkańcy Podola byliby tu herbofilami w przeciwieństwie do mieszkańców okolic Dąbrowy Białostockiej. Niemniej wiele innych wątków i ich interpretacji wydaje się bardzo podobnych do tego, co obserwowałam podczas moich badań. W związku z tym, że w zielnikach moich rozmówców dominowały zastosowania roślin w celach leczniczych, to i wątek khimii wybrzmiewał mocniej, kiedy mówiono mi o nich niż o jedzeniu. W przytoczonym na początku rozdziału III.3.2 fragmencie rozmowy z Haliną Anatolevną pojawia się wątek oczyszczania organizmu z nadmiaru szkodliwych soli. Przypadłością, na którą cierpi wielu moich rozmówców i członków ich rodzin, są bóle stawów, nóg czy kręgosłupa. Zwykle szuka się ich etiologii w odkładaniu się szkodliwych soli w organizmie. Wiele roślin pojawia się w zielnikach mentalnych ze względu na to, że są pomocne w radzeniu sobie z tego rodzaju bólami. Ważne w tym kontekście są np. siren, buzok (bez lilak, Syringa vulgaris L .) i kashtan, kinskii kashtan (kasztanowiec zwyczajny, Aesculus hippocastanum L .) – robi się z nich nalewki na spirytusie i stosuje zewnętrznie na bolące miejsca. Jednak wiele osób za kluczowe w radzeniu sobie z tym problemem uważa rośliny, które pomagają pozbywać się soli – najbardziej powszechnie stosuje się młode pędy hrushy, hrushy dichki (grusza – unika się stosowania odmian uprawnych, stara się stosować dziką gruszę – Pyrus communis, Pyrus spp., często tworzy mieszańce i bardzo trudno spotkać czysty gatunek). Anatolevna podkreśla to, że sole odkładają się dlatego, że ludzie przeszli na dietę bogatszą w produkty zwierzęce, roślinna dieta nie wywoływała, jej zdaniem, takich skutków. Nikt z rozmówców nie powiązał bezpośrednio oczyszczania organizmu z prawosławnymi postami, choć niektórzy podkreślali, podobnie jak Anatolevna, związek odkładania się soli z dietą bogatą w produkty zwierzęce. Wpisuje się to w modne – również poza Ukrainą – dyskursy dotyczące diet oczyszczających. Są obecne w czasopismach i medialnych materiałach dotyczących narodnej medycyny. W aptekach są dostępne mieszanki ziół mające służyć oczyszczeniu organizmu (korzysta z nich np. Alina K. ok. 40 [DW_D0239]), jednak Iwa Kołodziejska 113 �większość rozmówców stosowała w tym celu pędy dzikich grusz i podkreślała, że jest to stara wiedza, coś, co w ich zielnikach ma kategorię „praktykowane od zawsze”. III. 3.3.1. Zaufanie Halina Anatolevna w ostatnich latach rzadko zbiera rośliny, czasem kupuje ziołowe mieszanki w aptece, co jest dość wyjątkowe na tle większości rozmówców, którzy nie mają dużego zaufania do mieszanek ziół w torebkach sprzedawanych w aptekach. Ona też nie wypowiada się o nich z wielką estymą, ale uznaje, że jest to wygoda, na którą warto sobie od czasu do czasu pozwolić. Chętniej korzysta z roślin, które czasem zbierze dla niej ktoś znajomy. Zapytana o herbaty, które pija, wymieniła: sporysh (rdest ptasi, Polygonum aviculare L . sensu lato), deviasil (oman, Inula sp.), air (tatarak zwyczajny, Acorus calamus L .) – nie rośnie w okolicy; Halina Anatolevna kupuje jego kłącze. Robi też herbatę z landyshy (konwalii majowych, Convallaria majalis L., ale trzeba znać dawkę, bo może być niebezpieczna, pije, bo ma problemy z sercem (większość rozmówców używających tej rośliny robi z niej nalewkę na spirytusie). Poza tym chętnie pije lipę, podkreśla, że jest dobra na przeziębienie. W zimie obserwowałam, że często pija napary ze świeżo ściętych pędów malin i czarnych porzeczek. Gdy chorowała, prosiła, by synowa nacięła jej gałązek i przyniosła, żeby mogła zrobić sobie napar. W większości rozmów w roli środków pomagających unikać khimii pojawiały się rośliny pite w postaci herbat. Klever, koniushyna ma w sobie dużo soli mineralnych, żeby nie pić witamin z apteki, możemy spożywać koniushynu. [Anatolevna, K. ok. 60, Film_00148] Tak samo, przypuśćmy, my, ot ja lubię stale popijać herbatę z mięty, ja lubię po prostu takie. Czarną herbatę jakoś odrzuciłam i melisu [melisę lekarską, Melissa officinalis L .]. [Tonia, K. 46 DW_A0168_1] Nie jest to pełny obraz. Mimo że dużo częściej słyszy się o leczeniu i wykorzystywaniu roślin do leczenia niż w celu zachowania zdrowia, to szczególnie dyskurs dotyczący „naturalności” i tego, żeby nie Podolskie zielniki. Praktykowanie wiedzy o roślinach na Podolu Wschodnim (Ukraina) 114 �zaszkodzić sobie różnymi działaniami (szczególnie produktami spożywczymi zawierającymi „chemię” lub modyfikowanymi genetycznie) jest bardzo rozpowszechniony (por. Patico 2003). Leki ziołowe, na dodatek zebrane osobiście, są często przeciwstawiane „chemicznym”. Takie zdanie jak to wypowiedziane przez dida Tolę (83) powtarza wiele osób: „chemiczne lekarstwa jedno leczą, a drugie kaleczą”. Tego rodzaju odczucia są spójne z powszechną w różnych częściach świata wiarą w bezpieczeństwo i naturalność roślin leczniczych (por. Whyte, van der Geest, Hardon 2002). Oczywiście nie oznacza to, że moi rozmówcy nie korzystają z aptecznych leków – zarówno do samoleczenia, jak i wtedy, gdy są przepisane przez lekarzy. III. 3.3.2. Relacje z „państwem” Moim zdaniem bardzo istotnymtłem do zrozumienia, w jakie sieci relacji wplątana jest khimia, są: brak zaufania do instytucji państwa oraz różnego rodzaju produktów i powiązana z nimi potrzeba produkcji „swojego” jedzenia, a przede wszystkim „swoich” leków. Jest to też sposób dyskursywnego odcinania się od elit, ciągłe podkreślanie, że sami to zrobiliśmy, sami się postaraliśmy, bo: co oni jeszcze wymyślą, jak spróbują nas dobić [Ira, K 33, notatka szczepienia, maj 2012], służy to pokazaniu dystansu do „onych” – władzy, która powinna o nas dbać, a tego nie robi. Samoleczenie również wpisuje się w ten sposób myślenia o sobie i świecie, są to nici relacji z państwem jako tym, które powinno być odpowiedzialne za zdrowie swoich obywateli, a nie staje na wysokości zadania (por. Bazylevych 2009). Maryna Bazylevych pisze o tym, że ze względu na sposób funkcjonowania służby zdrowia w Ukrainie odpowiedzialność za zdrowie pacjentów, nawet w najbardziej podstawowym zakresie, spada na nich samych (2009). To o kupowanych w aptece lekach często mówi się, że nie wiadomo, co zawierają, „oni wkładają tam glinę czy coś, te leki nie mają właściwości, nie działają” (takie zdanie powtarzało się w wielu rozmowach, np. notatka z rozmowy z pasterzami 10.08.2013, Tonia, notatka maj 2012). W czasie moich badań wątek fałszowania leków pojawiał się też niejednokrotnie w mediach (notatka grudzień/styczeń 2013/14). Również produkty ziołowe rozmówcy wolą zebrać sami lub ewentualnie kupować od osób, z którymi mogą wejść w interakcję, spotkać się twarzą w twarz, zbudować z nimi relację zaufania (Kołodziejska-Degórska 2016). Iwa Kołodziejska 115 �III. 3.3.3. „Swojskość” Wydaje się, że pojawianie się wielu taksonów roślin w zielnikach rozmówców jest powodowane potrzebą kontroli nad tym, czym się leczy i co się je – a przede wszystkim pije w postaci herbat pitych dla przyjemności (ang. recreational teas [Sõukand i in. 2013]); daje to poczucie sprawczości. Dobrym przykładem na to, że robienie rzeczy samemu, „swojskość” produktów, czyni je czystymi i bezpiecznymi, jest następująca, nagrana przeze mnie w Winnicy opowieść: Ira: Wiem, że starsze babcie, to generalnie takimi silnymi ludźmi były, że bez spryskiwacza mogły pryskać. Pryskały venikem (miotłą). IK: Ta-ak? Ira: Tak. Truciznę w wiadrze rozpuszczały – i miotłą, miotłą, tak miotłą, raz, raz, raz. I to wujek Kola opowiadał, znaczy mąż siostry mojej mamy, opowiadał, że u nich tam była taka, no ona już była dosyć stara, taka masywna, silnej budowy, mówi, dobra kobieta, nie chorowała na nic przez całe życie, to ona o tak, mówi, tę, znaczy, rozpuściła, znaczy, zamieszała palcem, jeszcze tak spróbowała, nie... Coś, mówi, ono słabiutkie, nie wystarczająco mocne. Jeszcze jego trzeba tu dodać. To ona sama na smak próbowała czy ono mocne, czy słabe, i nic jej nie było [śmiech]. Tak i ona tak sobie pryskała, tak sobie radziła, tak. [K. 33 Ira DW_B0134] Bywało, że kiedy pojawiało się dużo stonki ziemniaczanej, niektórzy rozmówcy decydowali się podjąć próbę zdobycia chemicznych środków ochrony roślin i stosowali je w swoich przydomowych ogrodach. Niemniej ta praktyka nie zmieniała narracji o własnych, niepryskanych warzywach. Zainteresowaniem cieszyły się też sadzeniaki ziemniaków (kupowano je szczególnie, jeśli nie wystarczyło własnych albo gospodarze byli ciekawi jakiejś nowej odmiany), które były zaprawione i tym sposobem zabezpieczone przed koloradzkim żukiem (stonką ziemniaczaną Leptinotarsa decemlineata Say); rośliny rozwijające się z bulw były toksyczne dla owadów. Takie ziemniaki były przedstawiane jako ziemniaki „bez chemii”, „ekologicznie czyste”. Nie chodziło tu o zaufanie do okresów karencji ani rozpad środków owado- i grzybobójczych, bo to one są głównie używane w ogrodach przydomowych, Podolskie zielniki. Praktykowanie wiedzy o roślinach na Podolu Wschodnim (Ukraina) 116 �środków chwastobójczych się nie stosuje. Rośliny towarzyszące uprawom są usuwane ręcznie przez gracowanie i pielenie, lecz także, szczególnie później w sezonie, gdy rośliny uprawne są już większe, akceptuje się ich obecność. Moim zdaniem brak zmiany narracji wynikał z poczucia kontroli nad własnym ogrodem, osiąganego dzięki własnej pracy, znajomości ziemi i odmian, dzięki temu, że stosowanie środków chemicznych może być włączone w sieć bliskich relacji, staje się sprawdzone, znajome, obserwowalne gołym okiem – znajoma babka bada nasycenie roztworu środków owadobójczych na smak, stają się przez to sprawdzone, znane – również dla tych, którzy tylko to obserwują lub o tym słyszą. Analogicznie jest z przelewaniem środków ochrony roślin, o którym pisałam w podrozdziale II.1 Infrastruktura. Podobnie jak w badaniach, które podejmowały Melissa Caldwell (2011), Cynthia Gabriel (2005) i Jane Zavisca (2003), bliskość w sieci relacji wpływa na uznawanie przez rozmówców produktów za czyste ekologicznie (ekologicheskij chistyj), można również powiedzieć, że czyste ekologicznie oznacza samodzielnie wyprodukowane (self produced). Pojęcie samodzielności jest rozciągnięte na osoby bliskie, dobrze znane, silnie związane z nami w sieciach relacji. Odgrywa tu również rolę ogromne poszanowanie dla ręcznej pracy i osobistego wysiłku (por. Caldwell 2011 i Humphrey 2010). Tak o zagadnieniu „swojskości” pisze Joanna Mroczkowska: „Swój” – oznaczający stosunek posiadania wobec produktu, który teraz pochodzi z nieznanego najczęściej źródła, z miasta lub miasteczka (por. alienacja producenta i produktu/efektów pracy), „swój” oznaczający również znany, „swój” – taki jak dawniej, i wreszcie wytworzony dzięki pracy rąk własnych, rodziny i sąsiadów. Opozycją jest tu obcy, „chemia” – źródło choroby. „Swoje” jest kategorią, która potrafi godzić sprzeczności z różnych dyskursów. Na przykład ciasto z galaretką niebieską lub zrobione w Stanach jest ciągle swoje, o ile zrobione jest przez kobietę-matkę-gospodynię (Mroczkowska 2015: 144). III. 3.3.4. Wielogatunkowość W niektórych kontekstach zwierzę (stonka), które jest blisko splecione z rozmówcami w sieciach relacji, ale postrzegane bardzo negatywnie, bo ludzi łączy z nim jedzenie tej samej rośliny, czyli są dla siebie konkurencją, i zwykle jest traktowane wręcz jak wróg, może stać się bliskie: Iwa Kołodziejska 117 �Bardzo dużo pojawiło się takich ziemniaków, które tam, wyhodowane odmiany, co ich nie je stonka. No i takie ziemniaki jakby, ot z początku, pierwszy okres uprawiali, potem przyszła informacja, czy ktoś swoim rozumem do tego doszedł, że jeśli ich nie je stonka, to znaczy, że one są już tak złe, że ludzie nie powinni ich jeść. [K. 33 Ira DW_B0134] Czasem zwierzę, nawet takie jak stonka ziemniaczana, staje się bliskie, nam podobne. Jeśli ono nie chce jeść ziemniaków, my też nie powinniśmy. Skomplikowanie i różnice w niciach naszych fizjologii, związków tworzących nas i owada, znikają. Są to akurat te różnice, które z punktu widzenia fizjologa zwierząt są kluczowe. Zupełnie inne związki chemiczne mogą być trujące dla owada i dla człowieka. III. 4. Przykłady z zielników: nici zielnika Nataszy i innych z nim powiązanych Tak jak w zielniku Haliny Anatolevnej bardzo ważna była warstwa dyskursywna i fakt posiadania wiedzy, która nie musiała koniecznie być na co dzień praktykowana, tak w zielniku Nataszy ogromnie ważna była praktyka. Natasza jest niezwykle dumna ze swojej pamięci i tego, że zna bardzo wiele roślin leczniczych i przepisów na ich przygotowywanie. Należy do grupy rozmówców, którzy szczególnie aktywnie zbierali wszelkie informacje o roślinach i szybko sprawdzali je w praktyce. Wszyscy moi dorośli rozmówcy byli otwarci na wiedzę o roślinach, ale nie wszyscy jej aż tak aktywnie poszukiwali i nie wszyscy tak chętnie rozwijali umiejętności niezbędne do praktykowania tej wiedzy. Według mnie spośród 63 dorosłych osób, z którymi przeprowadziłam wywiady, 22 miało bardzo rozbudowane zielniki, a spośród nich 11 (10 kobiet i 1 mężczyzna) wykazywało szczególną pasję zbierania i poznawania roślin oraz poszukiwania nowej wiedzy i pogłębiania już posiadanej. Wydaje mi się, że te liczby świadczą o wysokiej istotności wiedzy o roślinach dla mieszkańców terenu moich badań. III. 4.1. Relacja z miejscem i krajobrazem Natasza w dzieciństwie mieszkała, jak mówi, w górach, w okolicach Kamieńca Podolskiego. Jej ojciec zginął w wypadku, gdy była jeszcze dzieckiem. Po jego śmierci przeniosła się z matką i trójką rodzeństwa Podolskie zielniki. Praktykowanie wiedzy o roślinach na Podolu Wschodnim (Ukraina) 118 �do Stroyinciów. Była najmłodsza, a matki nie było stać na to, by i ona się uczyła; pozostałe siostry zdobyły wykształcenie. O jej mamie mówiono w Stroyinciach worożka; umiała leczyć modlitwą, zamawiać choroby, lała wosk, spalała beszyhu (dwa rodzaje: pierwszy – wywoływana przez paciorkowce róża, drugi – opuchlizny różnego pochodzenia, głównie na twarzy). Gdy ją poznałam, była już poważnie chora i rzadko kogoś przyjmowała, ale o swojej praktyce chętnie opowiadała. Mówiła też, że Natasza ma dar do roślin. Ciocia Natasza nie przejęła daru matki, ale praktyki duchowe były dla niej bardzo ważne, regularnie chodziła do cerkwi, zawsze przypominała mi o wszystkich świętach, podczas których można było poświecić rośliny, dbała o to, bym brała udział w ważnych wydarzeniach w cerkwi. Z Nataszą spotykałam się wielokrotnie, uwielbiała być nagrywana – czy to na dyktafon, czy kamerą, ma ogromny zapał edukacyjny i stara się przekazać swoją wiedzę każdemu, kto ma ochotę słuchać. W jej zielniku bardzo są widoczne sieci relacji z miejscami, w których bywała lub mieszkała. Natasza mówi czasem o okolicach Kamieńca Podolskiego i wspomina piękno tamtych miejsc, tamtejszy lasostep i rośliny, których nie może spotkać w Stroyinciach – jedną z nich jest goricvit (miłek wiosenny, Adonis vernalis L .), inną son-trava (najprawdopodobniej szafran, Crocus sp.): Natasza: son-trava. No to teraz sadzą. Ta sama son-trava, czekaj, jak ona się nazywa? Jakoś, o tak wczesną wiosną, one wyłażą, o jak tylko śnieg zejdzie, ta son-trava wychodziła. [K. ok 55, DW_B0133] Dla jej zielnika ważne było, że jako dziecko chodziła, obserwowała, co starsi ludzie zbierali, zawsze miała kontakt z przyrodą, co wpłynęło w istotny sposób na nici jej zielnika. Krajobrazy dzieciństwa zapadły jej w pamięć, ale, jak mówi, tam tylko wyrosła, a całe życie przeżyła tu i to zastosowania tutejszych roślin zna. Pamięta tylko, że starzy ludzie zbierali, ale nie wie dlaczego, tego już nie miała okazji się nauczyć i sama zacząć zbierać, bo tu są inne siedliska. W zielnikach często widać nici wynikające z mobilności rozmówców. Najczęściej dotyczy to miejsc, w których pracowali lub wychowali się. Tak dla dida Toli bardzo ważny był paslion (psianka czarna, Solanum americanum Mill.), o którego jedzeniu w dzieciństwie nikt inny mi nie wspominał. Did wychował się na Chersońszczyznie i tam dzieci często go jadły. Podkreślał, że może być trujący i to ważne, by jeść czarne, Iwa Kołodziejska 119 �dojrzałe owoce. Częstował mnie nimi, ciepło wspominając dzieciństwo. Roślina, którą znał did z dzieciństwa, rośnie też w Stroyinciach – jest stosunkowo kosmopolityczna, występuje na siedliskach synantropijnych (związanych z człowiekiem i jego działalnością). Choć pochodzi z Eurazji, przystosowała się doskonale do życia w Amerykach, Australii i południowej Afryce. Inaczej jest z son-travą cioci Nataszy: Natasza: U nas były fioletowe tam na pagórkach. A tu ja widzę, Lesia [jej córka], o to kupiła, to ta sama son-trava, ale one i żółte, i białe, i niebiesko-fioletowe, jakie zechcesz. J: Aha. N: Ja zapomniałam, jak one się nazywają [naciska na mnie, żebym podała polską nazwę]. J: Noo... mnie się wydaje, że u nas mówią na nie krokusy. H: O, tak, dokładnie, krokusy. U nas [w okolicach Kamieńca] to była son-trava i ją też zbierali – na co? Nie wiem na co, ale starzy ludzie zbierali. I ja kiedyś zbierałam, ale już nie pamiętam. Już minęły lata. Ja odwykłam od tamtego. Ja tam tylko dorastałam, a całe życie tutaj przeżyłam. [K. ok. 55, Natasza DW_B0133] W związku z tym, że nie miałam okazji zobaczyć son-travy, nie mam pewności, że rzeczywiście chodzi o jakiś gatunek krokusa/szafranu (Crocus sp.), tak jak wyniknęło z naszej rozmowy. Tym bardziej, że son-trava jest potoczną nazwą sasanek (Pulsatilla sp.), które występują w lasostepie w podobnych miejscach co goricvit (miłek wiosenny, Adonis vernalis L .). Nie ma to takiego znaczenia, ważne, że jest to roślina powiązana w zielniku Nataszy nićmi wspomnień z dzieciństwa, nićmi wiążącymi ją z innymi typami siedlisk niż te, wśród których mieszka w Stroyinciach. Jest jedną z tych osób, które bardzo zwracają uwagę na powiązanie roślin z siedliskami, na których występują, często podkreślała, w jakim miejscu, na jakiej glebie, czy wśród jakich innych roślin można spotkać takson lokalny, o którym mi akurat opowiadała. Tak Natasza mówi o zmianach w krajobrazie po wizycie u rodziny w okolicach Kamieńca i robi porównania z florą Stroyinciów: Natasza: Tak, co tam rośnie, rumianec [rumianek pospolity, Matricaria chamomilla L .], on tam rośnie, i shavlia [szałwia, Salvia Podolskie zielniki. Praktykowanie wiedzy o roślinach na Podolu Wschodnim (Ukraina) 120 �sp.] na pagórkach, na górach po prostu. I polynu [bylica piołun, Artemisia absynthium L .] tam pełno. A dawniej nie było. IK: A czemu teraz tak. Jak to się... Natasza: Rozsiał się czy co. Ale dawniej jego tyle nie było. No jak, był, ale rzadziej. Tam teraz wszystko polynom. IK: Gdzie tam? Natasza: Na górze. Tam wszystko porosło. Całe wzgórze w polyni [bylicy piołun, Artemisia absynthium L .], a tutaj go tyle nie ma. No jest. Tu jest trochę, tam jest trochę. A to wysiało się. IK: A tam inaczej z niego korzystają niż tu? Natasza: Nie, wszystko tak samo. [K. ok 55, DW_B0133] Natasza porównuje, że w okolicach Kamieńca rośnie więcej polynu (bylicy piołun, Artemisia absynthium L .) niż tu – w Stroyinciach, ale zauważa też zmianę. Mówi, że wcześniej aż tak dużo go nie rosło. Zmiany zauważane w środowisku, wynikające z różnych sieci relacji, mają swoje miejsce w wielu zielnikach. Czasem są to uświadamiane sieci relacji z ludzkimi aktorami – np. często rozmówczynie (przede wszystkim katoliczki) opowiadały mi o tym, że za kościołem rosło dużo burkunu (nostrzyka, Melilotus albus Medik. i Melilotus officinalis (L .) Pall.) – żółtego i białego, obecnie nie ma już go tyle – jak mi mówiono – pewnie przez to, że dużo osób o tym wiedziało i go zbierało. Burkun (nostrzyk, Melilotus albus Medik. i Melilotus officinalis (L .) Pall.) jest bardzo ważną rośliną w zielnikach wielu moich rozmówców – jest uważany za jeden z lepszych środków wspomagających gojenie się ran. Niektórzy wyróżniają dwa lokalne taksony – burkun zholtyi, burkun zhinochyi (nostrzyk żółty, Melilotus officinalis (L .) Pall.) i burkun bilyj, burkun muzhskoi (nostrzyk biały, Melilotus albus Medik.) – odpowiednio żeński i męski. W wielu zielnikach pojawiają się rośliny uważane za męskie i żeńskie, ale tylko burkun ma to zapisane w lokalnej nazwie. III. 4.2. Płeć roślin, płeć zielników Na przykład ciocia Stasia, która po operacji oczu zaczęła zbierać rośliny, wcześniej miała bardzo dużą wadę wzroku (-15 dioptrii) i nie mogła zbierać, bo nie widziała dobrze, tak opowiada o właściwościach burkunu (nostrzyk żółty i biały, Melilotus albus Medik.; Melilotus officinalis (L .) Pall.): Iwa Kołodziejska 121 �Stasia: I burkun, burkun na przykład, ot jak noga tam spuchnie, czy jakaś rana, to jest męski i jest żeński, jest biały i jest żółty burkun. IK: Aha, żółty. A który jest męski? Stasia: A ot, wie pani (wy znajete), na pewno biały męski, a żółty żeński. Jeden jest pachnący, a drugi nie. IK: Mhm. Stasia: To nim trzeba rany przemywać, potem toż miałam na każdym palcu wołokno [choroba ludowa, objawy trochę jak przy zastrzale, wyciąga się długie włókno z palca lub innej części ciała, bardzo ważne, by go nie urwać] i to babka, ona wyciąga, to do babki chodziłam, zamówiła [od zamowy, a nie zamówienia] mi i tymi ziołami i wszystko żeńskie trawy powinny być. [K. 60, DW_A0132] Za każdym razem dopytywałam, czy kobiety powinny stosować wyłącznie żeński burkun (nostrzyk żółty, Melilotus officinalis (L .) Pall.), a mężczyźni – męski (Melilotus albus Medik.), i dowiadywałam się, że właściwie jest to bez znaczenia. Hala: To jest męski [Hala pokazuje mi zasuszony burkun], biały – męski. IK: Aha. Hala: A żeński – żółty. IK: Czy mężczyźni powinni stosować tylko biały? Hala: Jakikolwiek. Wiecie jeszcze co? Jak jest jakaś rana, na przykład na nogach, to zaparzać go i nim przemywać. Dimitr: O, a to jest żółty. IK: Aha, jest i żółty. I zbieracie jeden i drugi? Hala: Ja jeszcze go wrzucam do herbaty, bo to dobre dla organizmu. Dobrze oczyszcza organizm. Dimitr: Wymywa sole. [K. ok. 70 Hala, M. 78 Dimitr DW_A0129] Zbierają ten, który akurat uda się znaleźć, bo burkun potrafi zmieniać miejsca, znikać – jak już wspominałam. Obecnie w zielnikach moich rozmówców płeć burkunu łączy się wyłącznie z kolorem. Tak o męskich i żeńskich kolorach roślin pisze ukraińska lingwistka i etnografka Inna Gorofianiuk: Podolskie zielniki. Praktykowanie wiedzy o roślinach na Podolu Wschodnim (Ukraina) 122 �Ciekawe prawidłowości widać, jeśli chodzi o związek koloru kwiatu z jego przynależnością do płci: różne gatunki roślin o białych kwiatach uważa się za dialektowe nośniki (діалектоносія) płci męskiej, a kolorowe, szczególnie żółte – żeńskiej. (…) Burkun jest żeński i męski, o to żeński żółty, a męski biały (o nostrzyku żółtym, burkun lekarski, Melilotus officinalis L . – wieś Ivaniv, rejon Kalinivski) (2009: 57, tłumaczenie własne). Niestety, autorka poprzestaje na opisie tego faktu i nie daje żadnych wyjaśnień. Są jednak takie rośliny, które wprawdzie nie mają w nazwie zakodowanej płci, ale są zdecydowanie polecane kobietom lub mężczyznom. Mówi się o tym często z porozumiewawczym uśmieszkiem, bo ich działanie jest łączone z podnoszeniem lub obniżaniem sprawności seksualnej i popędu płciowego. Rośliny te są obecne w zielnikach zarówno kobiet, jak i mężczyzn, a przedstawiciele obu płci dość swobodnie dzielili się ze mną tymi informacjami. Tymczasem spośród migrantów paragwajskich w Argentynie, wśród których prowadziła badania Monika Kujawska, tylko mężczyźni opowiadali o afrodyzjakach (2015). Larisa mówi mi tak: petrushka (pietruszka zwyczajna, Petroselinum crispum (Mill.) Fuss), pasternak (pasternak, Pastinaca sativa L .), od tego im się chce, miata nie robi im dobrze, zmniejsza mężczyznom ochotę na seks. Z seksu nici (seksa nul). Nie mam mężczyzny, to nie używam. [K. 34 Larisa, notatki 19.06.2012, 20.06.2012] Tak opowiada o przepisie przywiezionym przez brata z Kijowa Alina – nauczycielka wf z Hrisziwców: Alina: O, ta buzyna, tu rośnie. IK: Aha, tak, widzę. Alina: Tak zwyczajna, czarna. O, z owoców. 76 IK: Z owoców ? Alina: Właśnie z owoców – to w ogóle bardzo super ważna właściwość buzyny. Szczególnie dla mężczyzn, którzy są już w dojrzałym wieku. U kogo zdarzają się choroby na tle seksualnym. IK: Aha. 76. Dziwię się, bo większość rozmówców uważa owoce za niejadalne. Wielu łączy je ze złem, z diabłem. Iwa Kołodziejska 123 �Alina: Trzeba brać o te owocki buzyny, nastawiać najlepiej na spirytusie. A później przyjmować trzy razy dziennie po łyżeczce od herbaty. I wszystko odnowi się [śmieje się]. IK: Nigdy o tym nie słyszałam. Alina: Tak, to taki zwykły narodny [ludowy] sposób. To mój brat przyjechał z Kijowa i jak on zobaczył tę buzynu, on już jest pod czterdziestkę. I on, jego żona skubie, on sobie słoik nazbierał, no generalnie, on mówi, spróbuj nawet swojemu Tarasowi, mówi, spróbuj dla profilaktyki. Ja powiedziałam: dobrze. [K. ok. 40 Hrisziwcy DW_D0239] Stosunek do tego, czy to dobrze, by było seksa nul, zależy oczywiście od konkretnej osoby i jej relacji. Nie zaobserwowałam tu żadnej tendencji zależnej od płci, raczej rozmówcy stosują te rośliny zależnie od aktualnej potrzeby – swojej lub partnera. Dość klasycznie, jak na wschodnioeuropejski kontekst, choć nie tylko, w zielnikach nie ma roślin, które zwiększałyby popęd seksualny kobiet (por. Talko-Hryncewicz 1893; Kujawska 2015). Są natomiast takie, które mogą spowodować poronienie. Mówiono mi o nich zawsze jako o tych, na które powinny uważać osoby ciężarne. Mimo że w byłym Związku Radzieckim zwykle swobodnie mówi się o aborcjach (zdarzało mi się słyszeć takie historie od moich rozmówczyń), to w zielnikach nie ma roślin celowo stosowanych jako środki poronne. Być może jest tak dlatego, że moje rozmówczynie nie uciekały się w tej kwestii do świata roślinnego, tylko udawały się po pomoc do przedstawicieli medycyny oficjalnej. Nie drążyłam jednak zbyt głęboko tego tematu, więc nie mam całkowitej pewności. Nikt nie mówił mi o obecności środków antykoncepcyjnych w jego zielniku mentalnym. Tonia M. w ten sposób opowiada o roślinach, które mogą spowodować poronienie: Tonia: Są nawet takie zioła (travy), które, kiedy kobieta jest w ciąży, to ich nie może pić, bo mogą spowodować poronienie, na przykład miata [mięta, różne gatunki i odmiany, Mentha spp.]. Miaty nie można wtedy dawać do picia! IK: Kiedy kobieta jest w ciąży, tak? Podolskie zielniki. Praktykowanie wiedzy o roślinach na Podolu Wschodnim (Ukraina) 124 �Tonia: Tak, kiedy jest ciężarna, ona wywoła... W ogóle miata jest niekorzystna, szczególnie dla mężczyzn! Dlatego jak tak zgodnie z wierzeniem, to oni stają się impotentami, tak właśnie od miaty. IK: Tak? Tonia: Tak! Właśnie mężczyźni nie powinni pić miaty. Niby ziółko – ziółko, wszystko smaczne. No, a nieprawda, że całkowicie, no ale za bardzo wciągać się w nią nie należy. Żadnej travy nie należy nadużywać, moim zdaniem.[K. 55 DW_A0131] Moi rozmówcy wierzą w moc i działanie roślin, obserwują ich działanie na sobie, więc właściwie nigdy nie traktują ich lekko. Wiele roślin o działaniu afrodyzjakalnym lub obniżającym popęd seksualny ma w swoim wyjątkowo bogatym zielniku Witia. Chętnie i zabawnie o nich opowiada. Jedną z jego ulubionych opowieści jest historia o pasternaku (pasternak, Pastinaca sativa L .), który został mu polecony przez starszą kobietę na weselu jako środek utrzymujący w zdrowiu zęby. Mimo podeszłego wieku miała ona wszystkie własne zęby i twierdziła, że zawdzięcza to pasternakovi (pasternak, Pastinaca sativa L .). Witia postanowił wypróbować, ale niedługo stosował tę kurację, bo miała działanie afrodyzjakalne, co nie było mu wówczas na rękę. Powiedział mi, że może staruszka mogła sobie chrupać ten pasternak, ale on, mężczyzna w sile wieku i bez kobiety, musiał z tej terapii zrezygnować i pogodzić się z ewentualnymi chorobami zębów. [M. ok. 50 Witia DW_D0224, DW_A0122] III. 4.3. Różnice między zielnikami mężczyzn i kobiet Są jednak takie zastosowania roślin, o których właściwie nigdy nie słyszałam od mężczyzn. Są to rośliny związane z dbaniem o skórę niemowląt i pierwszą ich rytualną kąpielą, zniechęcające do picia alkoholu i zapobiegające męskiej zdradzie (por. Howard 2003, żaden z autorów tomu nie wspomina o roślinach zapobiegających zdradzie czy alkoholizmowi, ale jest wiele przykładów roślin należących do żeńskiej sfery, np. tych związanych z opieką nad dziećmi). Ciocia Natasza mieszka z dwoma wnukami – synami syna; dzieci córki przychodzą w odwiedziny; jej rodzina jest mocno ze sobą związana, często się widują, troszczą się o siebie. Ważnymi nośnikami troski są dla Iwa Kołodziejska 125 �77 nich rośliny lecznicze i zabiegi babki – matki Nataszy (baba Hania zmarła po zakończeniu głównego okresu badań). Dlatego, jak wiele kobiet w jej wieku, ma w zielniku mentalnym bardzo dużo roślin związanych z troską o dzieci. Ważna w tym kontekście jest np. peonia, peony, pivonia, roza (piwonia, różne gatunki i odmiany, Paeonia spp.), w której płatkach kąpie się po raz pierwszy w życiu dziewczynkę, żeby była piękna i lubiana przez chłopców. Niezależnie od płci dziecka pierwsza kąpiel jest bardzo ważna i zawsze dodaje się do niej zioła. Później też często kąpie się dzieci w travach, szczególnie jeśli mają jakieś kłopoty ze skórą. Jedną z najważniejszych roślin służących do tego jest chereda, didovi voshchi, didive voshi, didovi voshi, babini voshchi (uczep trójdzielny, Bidens tripartita L.). Tak mówi o niej moja rozmówczyni: Natasza: To jest chereda (uczep trójdzielny, Bidens tripartita L .). Chereda po narodnomu (w lokalnym dialekcie) to didovi voshi. IK: Jak? Natasza: Didovi voshi. One jak dojrzewają, to takie są, że czepiają się ubrań. J: A, aha. Natasza: One tak mocno się czepiają, że ich odczepić się nie daje. Jeżeli przejdziesz przez to, wyjdziesz z niego niczym jeż. [K. ok. 55 Natasza DW_B0116] Widać w tej wypowiedzi różnorodne nici relacji Nataszy z tą rośliną i relacje cheredy z innymi aktorami (np. zwierzętami – w tym ludzkimi – rozsiewającymi ją poprzez przenoszenie na powierzchni swoich ciał). W domu Nataszy jest wanna (ważna aktorka sieci tego zielnika), co nie jest powszechne w domach moich rozmówców, dlatego w jej zielniku jest wiele roślin, które wykorzystuje w postaci „wanien”, np. kąpiele w gałęziach hvoiny, sosny (sosna zwyczajna, Pinus sylvestris L.) stosowane przy przeziębieniu i zapaleniu płuc (kolejno cała rodzina się moczy), czy wanny z suszonych liści beriozy, berezy (brzozy brodawkowatej i omszonej, Betula pendula Roth i B. pubescens Ehrh.) działające oczyszczająco. Są też takie umiejętności, które mogą być lepiej zakorzenione w męskich zielnikach. Przykładem niech będą aktywności związane 77. Stosuję tu termin babka jako określenie osoby leczącej. Podolskie zielniki. Praktykowanie wiedzy o roślinach na Podolu Wschodnim (Ukraina) 126 �ze zbiorem soku z beriozy, berezy – nie chodzi o wiedzę, bo teoretycznie wszyscy wiedzą, jak to zrobić, przy użyciu tej lub innej techniki. Natasza zwykle wszystkie części roślin zbiera sama, ale zbieranie soku z beriozy, berezy zostawia synowi. Sama zajmuje się robieniem kwasu z soku z beriozy, berezy – dodawaniem suszonych jabłek i nastawianiem go. Nawet ciocia Lusia – kobieta orkiestra – umiejąca stawiać piece i robiąca to często w domach znajomych, mająca bardzo bogaty zielnik pełen magicznych opowieści o roślinach, chodząca regularnie na ryby, rzadko zbiera sok z brzozy. Co ciekawe, podkradanie soku jest uważane za coś w pełni dopuszczalnego, rodzaj gry, w którą grają wszyscy zbieracze, choć przede wszystkim dzieci. W zielnikach moich rozmówczyń są też – nieobecne w męskich zielnikach, w każdym razie wystarczająco wyraźnie, by mężczyźni mi o nich mówili – rośliny odpowiadające na problemy kobiet z mężczyznami. Rozmówcy nigdy również nie mówili mi o roślinach pomagających im przy jakichś problemach z kobietami. To, że będąc mężatką, mieszkałam na Podolu tylko z synem, a mąż przyjeżdżał od czasu do czasu, skłaniało rozmówczynie do dzielenia się informacją, że powinnam go poić herbatą zawierającą cykorij, petrovi batohi, sobachy batogi (cykorię podróżnik, Cichorium intybus L .). Miało to spowodować, że nie będzie gulial (zdradzał mnie). Jednak to nie wokół zdrad małżeńskich koncentruje się część zielników przynależna wyłącznie kobietom. To domowe sposoby radzenia sobie z alkoholizmem są tu osią. Stosowanie tych metod wymaga wiedzy i ostrożności, bo rośliny w tym celu używane mogą być, według wiedzy rozmówczyń, śmiertelnie trujące i dlatego, jak mi mówiły: trzeba znać dozu. Prym wśród stosowanych w ten sposób roślin wiedzie, łatwy do znalezienia w stroyinieckich lasach – kopytniak (kopytnik pospolity, Asarum europaeum L .). Kopytniak, wiesz co to? On zniechęca do wódki. Powoduje wymioty, trzeba znać dawkę, bo wymiotuje się od niego, trujący jest nawet. [K. 62 Hania notatka 19.06.2012] Jednak często się słyszy, że mężowi nic nie pomaga, nawet kopytniak (kopytnik pospolity, Asarum europaeum L .). Iwa Kołodziejska 127 �Do podobnych metod uciekały się czytelniczki gazet i czasopism dla farmerów, popularnych na początku XX w. wśród ukraińskich migrantów do Kanady. Na ich łamach, zwykle pod pseudonimem, na ich łamach dzieliły się problemami i rozwiązaniami. Problem alkoholowy partnerów bywał przedmiotem ich porad, stosowanie różnego rodzaju środków trujących w odpowiedniej dawce było powszechne (Lewis 1990). Często formą, w której podaje się lek roślinny, jest nalewka na spirytusie lub wódce. Dlatego niektóre rozmówczynie podkreślają, które preparaty można przygotować tak, by nadawały się dla tych, co nie mogą pić alkoholu – zwykle chodzi o mężczyzn alkoholików. To jest polyn [bylica piołun, Artemisia absynthium L.]. Jeśli chorują ludzie, którzy nie mogą alkoholu przyjmować, to go się zaparza tak jak herbatę. Bardzo dobrze leczy żołądek. [K ok 55 Natasza DW_A0118] Wśród moich rozmówczyń powszechne jest postrzeganie mężczyzn jako słabych i nieprzydatnych. Mimo wszystko chcą ich utrzymać, ponieważ we dwoje łatwiej jest „ciągnąć gospodarstwo”. W tym modelu kobiecości ważne jest dbanie o innych, a trudne – przyznanie się do dbania o siebie. Od wielu rozmówczyń (mężczyźni leczący i zbierający rośliny nie wygłaszali takich opinii) słyszałam: zbieram, zbieram, nasuszę i mam, czasem nawet nie używam, nie mam czasu, ale mieć je muszę [K. 55 Tonia DW_A0167, DW_A0168], czy: żeby tak wszystkiego tego używać, trzeba by bardzo siebie lubić [myśleć o sobie], zdrowa bym była, gdybym używała, ale nie nazbierać nie mogę [notatka K. 62 Hania 17.06.2012]. Zabezpieczenie się na wypadek nagłej potrzeby wysuszonymi roślinami jest ważne, bo w wypadku bardzo wielu przypadłości po rośliny sięga się w pierwszym momencie. Przeziębienia, bóle stawów, problemy żołądkowe, źle gojące się rany to podstawowe problemy zdrowotne, które leczy się roślinami w warunkach domowych. Jeżeli zabraknie potrzebnych ziół w domowej apteczce, prosi się o nie sąsiadów, znajomych, rodzinę – osoby z sieci znajomości. Bazylevych pisze o tym, że ze względu na sposób funkcjonowania służby zdrowia w Ukrainie odpowiedzialność za zdrowie pacjentów, nawet w najbardziej podstawowym zakresie, spada na nich samych (Bazylevych 2009). Kobiety mówią, że nie dbają o zdrowie, zajmują się nim dopiero, kiedy jest już bardzo źle, że nie Podolskie zielniki. Praktykowanie wiedzy o roślinach na Podolu Wschodnim (Ukraina) 128 �są na tyle na sobie skupione (nie lubią siebie na tyle), żeby się profilaktyką zajmować. W takich wypowiedziach pobrzmiewa nutka ironii – „miastowe, które mają dużo czasu, mogą sobie na coś takiego pozwolić, a nie my, ludzie dużo i ciężko pracujący”. W pewnym sensie nie honor o siebie dbać, tak samo jak nie wypada za bardzo się oszczędzać fizycznie, czy nie ryzykować choćby w niewielkim stopniu zdrowiem. To ostatnie dotyczy szczególnie mężczyzn i w ich kontekście pojawia się wątek „kozactwa”. Wpisuje się to, w pewnym stopniu, w radziecki dyskurs dotyczący heroizmu (Lindbladh 2012). Dbanie o kogoś innego to zupełnie inna sprawa. Kobiece dbanie o innych rozciąga się szeroko – dotyczy nie tylko rodziny, lecz także sąsiadów, znajomych czy nawet przygodnie spotkanych osób, jak badaczka. W zielnikach znanych mi mężczyzn, nawet tych o bardzo bogatych zielnikach, właściwie nie ma nici związanych z rozdawaniem roślin, dbaniem przy ich pomocy o społeczność; jeśli ktoś, poza samymi nosicielami zielników, jest tu uwzględniany, to są to osoby najbliższe. Wpisuje się to w dyskurs, w którym właśnie kobiety są sprawcze i silne – berehynie (żeńskie boginie, strażniczki ogniska domowego), na nich wszystko się opiera (por. Murney 2007). Znamienne może się wydawać w tym kontekście, że w kobiecych zielnikach duże znaczenie mają rośliny o działaniu uspokajającym i obniżającym ciśnienie krwi. Właściwie każda z moich rozmówczyń podkreślała, że rośliny „na uspokojenie” trzeba mieć w podręcznym zapasie. Wszystko jedno czy będą to, jak u Anatolevnej, hvoia (sosna zwyczajna, Pinus sylvestris L .) na uspokajające kąpiele, czy dużo powszechnej stosowane napary, ważne, żeby pomogło. Halina: To chebrec [macierzanka, Thymus serpyllum L . i Thymus pulegioides L ., być może też inne taksony z rodzaju Thymus] jest, materinka [lebiodka pospolita, Origanum vulgare L .], jeszcze piję miatę [mięta, różne gatunki, Mentha spp.]. To ja to wrzątkiem zaleję, kiedy nie mogę spać, po to, żeby się uspokoić. Po całym dniu przychodzisz do domu. Mężczyźni po to, żeby się rozluźnić, wypijają kieliszek. I potem uspokajają się. A ja lubię czekoladę, a do tego kubek herbaty. Potem przychodzi spokój. [K. ok. 60 Anatolevna DW_A0156] Iwa Kołodziejska 129 �Natasza jako zaspokoitelnyj zasib (środek uspokajający) bardzo ceni sobachu kropyvu, pustyrnik (serdecznik zwyczajny, Leonurus cardiaca L .): Natasza: A już teraz to tę sobachu kropyvu [serdecznik zwyczajny, Leonurus cardiaca L .], ja cały czas zbieram, to jest pustyrnik. [K. ok. 55 Natasza DW_A0118] Natasza: pustyrnik [serdecznik zwyczajny, Leonurus cardiaca L .], po narodnomu sobacha kropyva, on jest silnie uspokajający i od ciśnienia. [K. ok. 55, DW_B0116] W kobiecych zielnikach dość istotne miejsce zajmują rośliny stosowane do leczenia tzw. chorób kobiecych. Typową metodą podania leku są szpryncowania (irygacje) pochwy, czasem też napary do picia. Najpowszechniej jest w tym celu stosowana akacia (robinia akacjowa, grochodrzew biały, Robinia pseudoacacia L .). Natasza: To akacia [robinia akacjowa, grochodrzew biały, Robinia pseudoacacia L .]. To jest dobrze pić herbatę, ona, jak ma się zapalenie jajników. Bardzo pomaga. [Natasza K. ok. 55, DW_B0116]. Mniej popularna, ale dla wielu kobiet bardzo ważna jest bilia lilia [liliia biała, Lilium candidum L .]: Natasza: O, tu liliia bila. Na żeńskie. Głównie od jajników kobiety piją. O, to jest ona [pokazuje rosnącą w swoim ogródku]. IK: I kwiaty czy... Natasza: Dokładnie kwiaty, właśnie kwiaty. [Natasza K. ok. 55, DW_ B0116] Inną, dość powszechnie stosowaną przy takich przypadłościach rośliną z kobiecych zielników jest chervonyi klever, koniushyna rozova (gatunki koniczyn o różowych kwiatach, Trifolium spp. o różowych kwiatach ). Tonia: A jeszcze dobry nawet sam klever. Znasz taką roślinę? IK: A który, biały? Tonia: Nie, nie, konkretnie czerwony. Biały, nie wiem na co jest. Nie zbieram. A ten, tak, dobry, kiedy na kobiece chorują. Szpryncuwatsia Podolskie zielniki. Praktykowanie wiedzy o roślinach na Podolu Wschodnim (Ukraina) 130 �[robić irygacje] można albo po prostu się podmywać. Można też pić. [Tonia M. k. 55 DW_A0131] III. 4.4 .Mieć rośliny, mieć wiedzę – budować prestiż? W pokoju cioci Nataszy jest szafa z fototapetą przedstawiającą wiosenny las i wodospad, za jej przesuwanymi drzwiami, wśród zwisających z wieszaka spódnic kryją się słoje i słoiki, a w nich różne nastoiki (nalewki), owoce zasypane cukrem. Natasza suszone rośliny przechowuje na strychu, wchodzi się na niego po metalowych, porośniętych winoroślą schodach na szczytowej ścianie domu. Zwykle, kiedy ciocia Natasza wiedziała, że mam do niej przyjść, znosiła woreczki i zrobione ze starych gazet zawiniątka z roślinami, czasem bywałyśmy też w znajdującej się naprzeciw domu piwnicy, której półki uginały się pod różnokolorowymi słojami z przetworami. Jeśli spotykałyśmy się gdzieś przypadkiem, też opowiadała o roślinach, które akurat zebrała ostatnio, przede wszystkim takich, o których wcześniej zapomniała mi powiedzieć. Bukiety, materiałowe woreczki, gazety czy słoiki z suszonymi roślinami są właściwie w każdym gospodarstwie. W Stroyinciach nie poznałam nikogo, kto nie przechowywałby przynajmniej kilku najczęściej używanych taksonów roślin. Bardzo wiele osób przygotowuje różnego rodzaju nalewki. Niektórzy robią maści czy zasypują kwiaty i owoce roślin leczniczych cukrem. Niemniej najbardziej powszechne jest wykorzystanie naparów. W tym przechowywaniu i zbieraniu roślin bardzo ważne jest to, żeby je mieć: Natasza: Tu mam boiaryshnik [hlid, boiaryshnik, hlod (głóg, Crataegus sp.)]. IK: O, boiaryshnik! Natasza: Miałam jego trzylitrowy słoik i oddałam siostrze, bo ona ma ciśnienie. Dużo mi jeszcze zostało, to potrzeba tylko 1/3. A ja to wzięłam, zrobiłam, myślę, nie daj Boże, kiedyś będzie potrzebny, to wtedy będzie można rozcieńczyć. [K. ok. 55 DW_B0133] Posiadanie dzikich roślin jest źródłem poczucia bezpieczeństwa i potencjalnej sprawczości. Zebrane rośliny zawsze można komuś dać w prezencie, podarować, gdy jest się o to proszonym, ale też wcisnąć, gdy chce się pozbyć nadmiaru. Szczególnie wiosna jest momentem, Iwa Kołodziejska 131 �gdy nadmiary zaczynają krążyć po sieciach relacji. Choćby zeszłoroczne zasuszone rośliny, nikt nie chce ich wyrzucić, bo szkoda, mają jeszcze moc i wartość, ale jeśli nazbierało się już nowe, to można te stare spróbować oddać w dobre ręce. Podobnie jest z sadzonkami roślin, bywa, że moi rozmówcy cierpią z powodu klęski urodzaju – nie ma już wolnego miejsca w ogródku, a tu ktoś przyniósł jeszcze kilka nowych sadzonek pomidorów. Podobnie jest z przetworami – o czym pisałam w pierwszym rozdziale. Rozmówcy o szczególnie bogatych zielnikach dużo czasu poświęcają przygotowywaniu wieloskładnikowych herbat – czy to leczniczych, czy też pitych dla przyjemności. Jest to różne np. od tego. jak przygotowuje się herbaty do picia i leczenia na rumuńskiej Bukowinie – tam tylko zwierzęta leczy się herbatami wieloskładnikowymi, jest to argumentowane tym, że trudno jest postawić bardzo precyzyjną diagnozę. Zoriana Boltarovych (ukraińska etnografka) tłumaczy to tym, że w lecznictwie ludowym Ukrainy stosowano mieszanki wielu ziół, gdyż istniało przekonanie, że przy licznych dolegliwościach konieczne jest holistyczne podejście do leczenia, powinno się leczyć cały organizm, a nie tylko chory organ (2014). Wieloskładnikowe herbaty w większości znanych mi zielników mentalnych mają trzy, pięć lub siedem składników. III. 4.5. Ekonomiczne przyczyny zbierania roślin Niektórzy z rozmówców deklarowali, że nigdy nie pijają czarnej czy zielonej herbaty z liści Camellia sinensis (L .) Kuntze i jej odmian. Niemniej zdarzało mi się dość często być częstowaną taką herbatą. Dobrej jakości herbata pełni czasem funkcję podarunku, nie spotkałam się jednak z tym, by była to herbata pakowana w torebki. Baba Masza, sąsiadka baby Adeli, często wpadała do nas do domu posiedzieć chwilę w ogródku i porozmawiać. Tłumaczyła mi podczas wywiadu, dlaczego nie kupuje czarnej herbaty: To nie to, że to oszczędność. Nie ma tu czego oszczędzać. Tak, wszystko mamy. Zdarza się że ot, kupię czasem paczuszkę herbaty, popiłam, wrzuciłam te o [susz herbaciany], przyjrzałam się – nie, brzydzę się i tyle. Nie mogę, nawet ta herbata sypana. Ot wrzuciłam, ona naciąga, no ja sobie tak po troszku, mnie lepiej, ale w większości to u mnie zioła (travy). [K. ok. 83 Masza, DW_A0169] Podolskie zielniki. Praktykowanie wiedzy o roślinach na Podolu Wschodnim (Ukraina) 132 �Jeżeli zbieranie ziół na herbaty pite na co dzień dla przyjemności jest warunkowane przyczynami ekonomicznymi, to tylko w niewielkim stopniu i nie jest to dla mieszkańców Podola argument, który sami by podnosili. Wręcz odwrotnie, mówią, że stać ich na sklepową herbatę, ale nie chcą jej pić. Oczywiście jest to też kwestia szerszych powiązań gospodarczych i tego, jakiej jakości herbaty są dostępne w miejscach, gdzie mieszkają. Dlatego nie wykluczałabym całkowicie przyczyn ekonomicznych, mimo że są z porządku etik. Trochę inaczej ma się sprawa z leczeniem domowym naparami ziołowymi. Pomimo że nikt nigdy mi nie powiedział, że leczy się w ten sposób, bo nie stać go na inne metody terapii, to rozmowy o cenach leków, a przede wszystkim porad lekarskich i leczenia szpitalnego powracały bardzo często podczas moich badań. Mniej lub bardziej dramatyczne opowieści o kontaktach z przedstawicielami oficjalnej medycyny dobrze ilustruje winnickie graffiti (por. Kołodziejska-Degórska 2016). Fot. 5. Graffiti przedstawiające lekarza – skarbonkę z winnickiej ul. Sobornej. Iwa Kołodziejska 133 �Zbieranie roślin, czy to na napary lecznicze, czy na smakowe herbatki, nie było źródłem regularnego dochodu dla żadnego z moich rozmówców (por. Rakowski 2009, Skupiński 2018). Nie poznałam w Stroyinciach ani okolicznych wsiach nikogo, kto regularnie zbierałby i sprzedawał rośliny. Czasem ktoś wspomniał o tym, że sprzedawał w Kijowie na rynku (co ciekawe, nigdy w tym kontekście nie pojawiała się Winnica) podsnezhniki, pidsnizhniki, kozodriz (przebiśniegi, Galanthus nivalis L .) czy cheremshę, medvedi chesnok, zeleny chesnok, zelenyj chesnok, chosnechok (czosnek niedźwiedzi, Allium ursinum L .), ewentualnie tatarskie zilja, air (tatarak zwyczajny, Acorus calamus ) w okolicy Zielonych Świątek (mieszkańcy Stroyinciów muszą udawać się poza wieś po tatarskie zilja, bo w pobliżu nie ma jego siedlisk). Zwykle mówiono o tym w kontekście kar, które mogą zostać nałożone na sprzedających te zamieszczone w Czerwonej Księdze Roślin Ukrainy rośliny (Chervona kniga Allium 2009; Chervona kniga Galanthus 2009). Ludzie o ochronie prawnej tych gatunków dowiadywali się, gdy nałożono lub próbowano nałożyć na nich kary. Często też podważali sens ochrony, gdyż w ich okolicy oba gatunki rosną łanami. M: Bóg dał tyle cheremshy, a za nią gonią [za jej sprzedaż]. T: No tak, gonią. Kijowie dają mandaty za podsniezhniki też, a przecież nie sprzedaje ich się z cebulkami, jak je trochę przerywać, to cebulki lepiej rosną. K: Co za przepis, ale milicja zawsze znajdzie coś, do czego może się przyczepić [notatka, 4.06.2012] (patrz też podrozdział II.4 Lasy, łąki, krajobraz wsi). Tak o karach za zrywanie podsnezhników (przebiśniegów, Galanthus nivalis L .) mówią podczas zbierania materiału do filmu Nastia i Masza, wówczas uczennice piątej klasy miejscowej szkoły: Nastia: Podsniezhniki są w Czerwonej Księdze Roślin Ukrainy. Rafał: I oni sprawdzają, czy nikt ich nie zrywa? Nastia: Tak. Masza: Dają ogromny mandat. Nastia: Mogą dać taki mandat, że nie starczy wam pieniędzy nawet jak sprzedacie swój dom. Podolskie zielniki. Praktykowanie wiedzy o roślinach na Podolu Wschodnim (Ukraina) 134 �Masza: Tylko dzieciom nie dają. [Film Ludzie i rośliny, maj 2013] To, że dziewczynki wiedzą, że podsniezhniki są w Czerwonej Księdze Roślin Ukrainy, jest wynikiem pracy nauczyciela biologii, który o tym opowiada i chodzi z dziećmi do lasu liczyć zagęszczenie populacji podsniezhników. Od niego też wie o tym np. Witia – miejscowy nauczyciel plastyki, osoba o bardzo bogatym zielniku mentalnym. Pytany o nowe tablice wywieszone przez leśnictwo, głoszące, że zabrania się zbierania roślin w lesie, mówi: A co to leśnictwo może zabronić, no może, gdyby jakiś pan się pojawił i las wykupił, to mógłby zabronić, a leśnictwo, co im szkodzi, że ludzie chodzą do lasu i coś tam sobie zbiorą. Później przeszliśmy do tematu Czerwonej Księgi, czy zna jakieś rośliny w niej umieszczone: Witia: A wiesz, na pewno te podsniezhniki, je nawet zabraniają sprzedawać, dają mandaty. Je wożą na sprzedaż, to mandat dają. A więcej nie wiem, co tam jeszcze może być (w Księdze). [M ok. 50, DW_D0224] Wśród moich rozmówców był tylko jeden mający w rodzinie osobę regularnie zbierającą zioła na sprzedaż. Była to ciocia Andrija, w 2013 roku ucznia siódmej klasy w stroyinieckiej szkole. Andrij miał bardzo bogaty zielnik mentalny. Źródłem wiedzy o roślinach leczniczych była dla niego ciotka, która dorabiała, sprzedając na targu repiashok (rzepik pospolity, Agrimonia eupatoria L.). Nikt z moich rozmówców nie zbierał roślin przede wszystkim po to, by zarobić, zbierano dla siebie, dla swojej rodziny, przyjaciół, po to, by korzystać z nich doraźnie lub by zabezpieczyć się na wypadek, gdy jakaś roślina lecznicza może być potrzebna. III. 4.6. Jak zbierać? Dyskurs dotyczący pór zbierania jest tym, czym wielu rozmówców chce się podzielić z badaczką – kimś z zewnątrz, jednak dla większości osób (jeżeli nie wszystkich, z którymi rozmawiałam) nie wypływa ze starej tradycji, dawnej wiedzy, ale jest konstruowany z cytatów ze wstępów do książek, jest czymś, co nie jest praktykowane, ale deklarowane. Nie spotkałam nikogo, kto przestrzegałby np. zbierania roślin leczniczych przed południem, jednak prawie każdy powiedział mi, że tak właśnie należy robić. W szczególnych okolicznościach zdarza się, że nawet Iwa Kołodziejska 135 �najdobitniej wypowiadana zasada o niezbieraniu roślin leczniczych przy drodze bywa łamana. Nikt z moich rozmówców nie chciałby kupić roślin zerwanych w takim miejscu, ale jeśli ich potrzebują i sami je wybierają, to zdarza się, że spojrzą i na tę zasadę przez palce. Tak rozmawiają na ten temat Tonia z Wanią – małżeństwo o bogatych zielnikach: Wania: I co charakterystyczne, ja zwróciłem uwagę, że burkun [nostrzyk, Melilotus albus Medik. i Melilotus officinalis (L .) Pall. ], o tam, gdzie ja teraz jeżdżę [jest kierowcą kamaza], żeby tak na polu, to nie. Koło drogi, koło samej drogi, koło asfaltu. I tak oto, ja ten burkun rwałem koło asfaltu. Tonia: To niedobrze koło asfaltu, one przecież. On staje się szkodliwy, bo wypija ta roślina spaliny samochodowe. Wania: No tam w jednym miejscu rosną z prawej i z lewej. Metrów może tak 15 wzdłuż z jednej i z drugiej strony i wszystko. Dalej nie ma nigdzie. I w jednym miejscu tam, ja wczoraj jadę i myślę, zerwę, dlatego, że po prostu, jeśli będę następnym razem jechać, to przekwitnie i tyle. [K. 46 Tonia, M. ok. 45 Wania DW_A0168_1] Czy przestrzeganie tego zakazu jest związane z myśleniem o indywidualnym zdrowiu (zdrowiu jednostki), czy chodzi tu bardziej o ciało społeczne, tożsamość, relacje z produktem i ludźmi go tworzącymi? Wydaje mi się, że to drugie. Moi rozmówcy, a szczególnie rozmówczynie, dużo częściej definiują zdrowie w kategoriach społecznych niż indywidualnych. Roślina zbierana przez znajomą osobę przy oswojonej drodze może być „zdrowa”, ponieważ jest uwikłana w ważne dla danej osoby relacje, one uprawomocniają jej jakość. Rzadko się chodzi specjalnie po rośliny, dużo częściej są zbierane przy okazji, widać to i w powyższym cytacie. Sprzyja temu bardzo położenie wsi – na porośniętych łąkami pagórkach, w bezpośrednim sąsiedztwie lasu. Idąc z jednej części wsi do drugiej, w wielu miejscach mija się łąki, nieużytki czy fragmenty lasu, miejsca, gdzie łatwo znaleźć różne potrzebne rośliny. Ponadto wiele zbieranych przez rozmówców roślin rośnie spontanicznie u nich w ogródkach. Specjalnie najczęściej wybiera się po rośliny potrzebne konkretnego dnia – np. katolicy tak zbierają materinkę, chebrec, chabrec Podolskie zielniki. Praktykowanie wiedzy o roślinach na Podolu Wschodnim (Ukraina) 136 �(macierzankę, Thymus serpyllum L ., Thymus pulegioides L ., być może też inne taksony z rodzaju Thymus) na wianki święcone w oktawę Bożego Ciała – czy po rośliny krótko kwitnące i rosnące nie po drodze dla danego zbieracza, takie jakimi są dla Witii np. hlid, boiaryshnik, hlod (głóg, Crataegus sp.) [Notatki/19.06.2012 i Notatki/12.05.2012]. W licznych znanych mi zielnikach pojawiają się rośliny służące do okadzania obolałych zębów, wielu rozmówców ma duże problemy z zębami, w zielniku Nataszy powiązania z takimi roślinami są silne. Ważny jest dla niej rosnący na stroyinieckich łąkach mikołajek płaskolistny (Eryngium planum L .), bardzo charakterystyczny, bo właściwie o niebieskich liściach. Mimo że jest dla wielu osób istotny, nie ma nazwy (piszę o tym zagadnieniu w kolejnym rozdziale), dawniej Natasza używała go często, teraz się waha, bo barwi on zęby na czarno. Drugą rośliną używaną w tym celu jest durman (lulek czarny, Hyoscyamus niger L .). Jego użytkowanie do leczenia zębów jest szeroko udokumentowane w literaturze, szczególnie w dawnych tekstach. Jak pisze Zoriana Boltarovych, w wyniku okadzania durmanem (blekotą) z zębów wypadają robaki, które je rozkładają – jest to powszechne wierzenie słowiańskie. Jego ślady można znaleźć w niciach zielników moich rozmówców, choć oczywiście splatają się z nićmi oficjalnej wiedzy stomatologicznej, a robaki ustąpiły miejsca bakteriom (Boltarovych 2014: 29:41-30:14 min ). III. 5. Wyjątkowa roślina – wyjątkowe relacje Nawet te same lokalne taksony mogą być wplątane w zupełnie inne sieci relacji w różnych zielnikach, może się z tym wiązać to, że są wykorzystywane w całkiem odmienny sposób przez różne osoby. Nie mówiąc o tym, że różni ludzie mogą mieć do nich niejednakowy stosunek. Rośliną, która jest niezwykle istotna dla Nataszy, a niemal nieobecna w innych zielnikach lub znajdująca się w nich wyłącznie jako okazała roślina, która pojawia się nie wiadomo skąd – jest korin (szkarłatka 78 amerykańska, Phytolacca americana L .) . Natasza poznała go dzięki sąsiadowi – kostoprawowi (nastawiaczowi kości) Lonii. 78. Piszę o niej też w podrozdziale II. 4. Iwa Kołodziejska 137 �Natasza: No u mnie tam w końcu ogrodu jest korin. Jak on się nazywa – nie wiem. Ale taki jest, że jak przez trzy lata rośnie, to taki gruby jest [pokazuje grubość większą od dużego buraka cukrowego], kiedy go czyścisz, to on jest w takie paski jak burak czerwony. Czerwony pasek i biały pasek. Trę go na tarce i wkładam do trzylitrowych słojów, zalewam wódką. Nie można jego przyjmować wewnętrznie, ale stosowany zewnętrznie bardzo dobrze tamuje krwotoki i leczy procesy zapalne. Moje siostry, moja siostra miała wypadek samochodowy, już od dwudziestu pięciu lat ma poważne problemy z nogą. Czego ja jej nie robiłam i zhyvokist [żywokost lekarski, Symphytum officinale L .] – cały słoik zrobiłam. Ona piła i nacierała. Potem dałam jej jeszcze tego. No kończył jej się już zhyvokist, bolało ją bardzo i przypomniała sobie o tym. Ona do mnie dzwoni i mówi: skąd tyś te czary wzięła?! Ty wiesz, mówi, ja tyle lat się męczę, jak tylko natarłam tym korzeniem, to jakbym się na nowo narodziła! Stałam się jak młodzieniaszek. I teraz ona do mnie przyjechała, to ja jej tego korina narwałam, a ona mówi: ty wiesz? Ktoś mi ten korin ukradł. Mój sąsiad jest dobrym nastawiaczem kości, on też zajmuje się ziołolecznictwem. To on znał ten korin, to on go tu rozsadził u wszystkich sąsiadów. IK: Aha. A wie pani, skąd on go przywiózł? Natasza: Ja nie wiem. Skąd wziął nie wiem, ale mi dał. O tam, pod jabłonią posadziłam. A jeśli ktoś coś daje, ja chętnie biorę. Posadziłam. Mówię do Miszy [syn], co to rośnie tam? Ono ma takie duże, ładne liście. Potem zakwitło, biała strzałka taka, kolba taka! [DW_B0117] Natasza opowiada o koriniu z ogromnymi emocjami. Właściwie za każdym razem, kiedy się spotykałyśmy, wspominała o nim. Korin jest nazwą wymyśloną przez nią, od tej części rośliny, która ma znaczenie lecznicze. III. 6. Indywidualny język zielników Język, którym się posługują konkretne osoby, mówiąc o domowym leczeniu, a także z jakich przepisów i sposobów leczenia korzystają, zależy od sieci znajomości, indywidualnych zainteresowań i potrzeb (przypadłości pojawiających się w ich najbliższym otoczeniu). Można to nazwać pewnego rodzaju skłonnością, powinowactwem Podolskie zielniki. Praktykowanie wiedzy o roślinach na Podolu Wschodnim (Ukraina) 138 �(zapożyczając termin z nauk chemicznych) do pewnych rozwiązań. Sieci, w których ludzie funkcjonują, są elastyczne, łatwe do przemieszczania się między nimi. Dobrze widać to na przykładzie jednej z rozmówczyń – cioci Wery, która, gdy była nastolatką (obecnie jest kobietą ponad pięćdziesięcioletnią), chciała zostać farmaceutką. Musiała z planu zrezygnować, ale nadal czyta książki i czasopisma o leczeniu. Często używa takich słów jak: bolieutoljajuszczyj – przeciwbólowy, protywospalitelnyj – przeciwzapalny. W niewielu innych rozmowach takie słowa się pojawiały, o działaniu rośliny mówiono raczej bardziej opisowo. III. 7. Dziecięce zielniki Na koniec w zbiorczy sposób przedstawię dziecięce zielniki, zamieszczę też dwie tabele pokazujące istotnych roślinnych aktorów dziecię79 cych zielników . Nie odda to charakteru poszczególnych zielników, ale choć trochę przybliży ich obraz. Decyduję się na przedstawienie ich w ten sposób, ponieważ poznawałam dziecięce relacje w roślinami w sposób bardziej przypominający badanie fokusowe niż wgłębianie się w poszczególne zielniki. Materiał badawczy pochodzi z warsztatów przeprowadzonych w szkole podstawowej w Stroyincach (chodzą do niej dzieci z tej wsi i okolicznych chutorów) i z prac nad filmem, który tworzyliśmy wraz z dziećmi. Przebywaliśmy z dziećmi w klasie, na łąkach i w lesie. Z trzema dziewczynkami i jednym chłopcem odbyliśmy dłuższe spacery po wsi, łąkach i lesie, podczas których pokazywali ważne dla siebie miejsca i rośliny. W warsztatach i robieniu filmu brały udział dzieci z trzech klas: • klasa siódma (ok. 13 lat) – 12 uczniów (8 dziewczynek i 4 chłopców), • klasa piąta (ok. 11 lat) – 15 uczniów (8 dziewczynek i 7 chłopców), • klasa trzecia (ok. 9 lat) – 12 uczniów (6 dziewczynek i 6 chłopców). Dane z zielników mentalnych dorosłych pochodzą z głównej części badań. Prowadząc wywiady, pytałam o opowieści z dzieciństwa 79. Dane te zostały zaprezentowane podczas 14. Kongresu International Society of Ethno­ biology w postaci posteru. Iwa Kołodziejska 139 �z roślinami w tle, o to jakim roślinami się bawili, jakich dzikich roślin próbowali itp. Uzupełnieniem są obserwacje, które prowadziłam przez cały czas pobytu w terenie, zawsze zwracając baczną uwagę na to, czym bawią się dzieci. Troje z poznanych przeze mnie dzieci (dwie dziewczynki – 9 i 11 lat – i jeden chłopiec – 13 lat) miało szczególnie rozbudowane zielniki. Dzieci te dużo czasu spędzały w lesie i na łąkach, szczególnie dwoje starszych często bywało tam samotnie. Wszyscy troje mieli dużo wiedzy pochodzącej od dorosłych o bogatych zielnikach mentalnych i dużo własnej praktyki z roślinami, każde z nich miało swoją roślinną mentorkę – babcię, ciocię, mamę. Co ciekawe, dla dzieci, z którymi rozmawialiśmy, pracując nad filmem, mieć wiedzę o roślinach oznaczało – mieć wiedzę o roślinach leczniczych, inne umiejętności i wiedza nie wydawały im się ważne i warte pokazania badaczom z Polski. Dość podobnie myślą o tym dorośli, o czym wspominałam w pierwszym rozdziale. Dzieci nie korzystają z pisanych źródeł lokalnej wiedzy o środowisku (LEK). Natomiast te, które pochodzą z rodzin, w których zbieranie roślin jest ważne, są angażowane w zbiór, obserwują lub pomagają w przygotowywaniu leków i potraw z dzikich taksonów roślin. Niemniej jedynymi roślinami leczniczymi, które same stosują, są taksony przyspieszające gojenie ran, np. podorozhnik (babka zwyczajna, Plantago major L .), krovavnyk, derevij, tysiachylistnik (krwawnik pospolity, Achillea millefolium L .) i uprawiany w doniczkach aloe, rannik (aloes drzewiasty, Aloe arborescens Mill.). Porównałam sposoby bawienia się roślinami, o których mówiły lub które pokazywały mi dzieci współcześnie, z zabawami ze wspomnień ich rodziców i dziadków. Są to właściwie te same zabawy, tylko stały się mniej powszechne (ciekawe, jak na to wpłynie gwałtowne zwiększenie dostępu do internetu i smartfonów po 2015 roku). Wyjątkiem jest tu plecenie wianków: głównie dziewczynki posiadają umiejętność ich plecenia i są w tym bardzo sprawne, jednak młodsi chłopcy też chętnie plotą wianki, a w starszym wieku porzucają to zajęcie. Niemniej wszystkie dzieci i dorośli, z którymi o tym rozmawiałam, uważali plecenie wianków za bardzo ważną czynność i podkreślali, że jest ona istotnym elementem „ukraińskości”. Dzieci tworzą swoje zielniki mentalne, głównie pomagając starszym członkom rodziny (umiejętności związane z roślinami jadalnymi Podolskie zielniki. Praktykowanie wiedzy o roślinach na Podolu Wschodnim (Ukraina) 140 �i leczniczymi), obserwując w domu (rośliny jadalne i lecznicze), bawiąc się samodzielnie i z rówieśnikami (ciekawe rośliny, w tym rośliny lecznicze, głównie wspomagające gojenie się ran, rzadko rośliny jadalne, z wyjątkiem tych o jadalnych owocach). Edukacja szkolna (zbieranie roślin leczniczych i robienie naparów podczas obowiązkowego szkolnego obozu letniego) wydaje się nie wpływać bardzo znacząco na wiedzę i umiejętności, zdecydowanie bardziej wpływa ona na postrzeganie wartości wiedzy o roślinach leczniczych oraz na znajomość prawa ochrony roślin (por. Baines, Zarger 2012). Samodzielne uczenie się o roślinach leczniczych bywa powodowane chęcią zajmowania się nimi w przyszłości (Andrij, 13 lat, i Nastia, 11 lat, bardzo wyraźny był wpływ ważnych dla nich bliskich osób). Tab. 1. �Zabawy roślinami wśród dzieci współcześnie i we wspomnieniach z dzieciństwa moich dorosłych rozmówców (najbardziej popularne sposoby zabawy roślinami – wyniki swobodnego wymieniania – deklaracja wiedzy, nie oznacza praktykowania): Roślina i zabawa Kukuruza (kukurydza, Zea mays L.), robienie lalek kulbaba, kulbababa, kulbabka (mniszek pospolity, Taraxacum officinale agg.), robienie lalek kulbaba, kulbababa, kulbabka (mniszek pospolity, Taraxacum officinale agg.), robienie bransoletek Plecenie wianków (wiele gatunków roślin łąkowych – szczególnie ważne kulbaba (mniszek pospolity, Taraxacum officinale agg.), romashka (jastrun właściwy, Leucanthemum vulgare (Vaill.) Lam.). Strzelanie z liścia między pięścią a otwartą dłonią– najlepsze są duże liście, szczególnie chętnie używane – klen, klion (klon pospolity, Acer platanoides L.), lypa (głównie Tilia platyphyllos Scop. ze względu na duże liście). Powszechne we Powszechne w opowspomnieniach dorowieściach dzieci słych Kobieta Mężczyzna Dziewczyn- Chłoka piec ++++ ++ +++ + ++++ ++ +++ ++ +++ ++ +++ ++ ++++ +++ ++++ +++ + +++ ++ ++++ Iwa Kołodziejska 141 �Gwizdanie na częściach roślin (głównie na liściach traw), przede wszystkim perii, periika (perz właściwy, Elymus repens (L.) Gould). Wiązanie torebek i sukienek dla lalek z liści Lopuh, lepuh, repiah, repiei (łopianów, głównie Arctium tomentosum Mill., A. lappa L.). Zabawy patykami (łuki, miecze, inne) – wszystkie gatunki drzew występujące w okolicy, różne zastosowania. Robienie bukietów podsnezhniki, pidsnizhniki (śnieżyczka przebiśnieg, Galanthus nivalis L.) i rast (kokorycze pusta i pełna Corydalis cava (L.) Schweigg. & Körte, C. solida (L.) Clairv.) Nacieranie twarzy liśćmi bez nazwy (dereń biały Cornus alba L.) lub bez nazwy wiąz szypułkowy (Ulmus laevis Pall.) w czasie przekomarzania się. Jedzenie części roślin (pączki, liście, kwiaty, zastygły sok), np. siren, buzok (bez lilak, Syringa vulgaris L.), lypa, lipa (różne lipy, w tym mieszańce, głównie Tilia platyphyllos Scop. i T. cordata Mill.), chereshnia (czereśnia ptasia i odmiany uprawne, Prunus avium (L.) L.). Jedzenie sunica; sunicy; zemlanika (poziomka twardawa, Fragaria viridis Weston). Podkradanie soku z brzozy berezovyj sik (z brzozy brodawkowatej, Betula pendula Roth i brzozy omszonej, B. pubescens Ehrh.). ++ +++ + ++ +++ + + 0 ++ +++ ++ +++ ++++ +++ ++++ +++ + + +++ +++ +++ +++ + + ++++ ++++ +++ +++ ++++ ++++ ++++ ++++ ++++ – wymieniane przez 90-100% rozmówców, +++ – wymieniane przez 60-89%, ++ – wymieniane przez 30-59%, + – wymieniane przez < 30%, 0 – niewymieniane. Wymienienie jakiejś zabawy nie jest równoznaczne z praktykowaniem jej i posiadaniem niezbędnych umiejętności. Podolskie zielniki. Praktykowanie wiedzy o roślinach na Podolu Wschodnim (Ukraina) 142 �Tab. 2. Rośliny, w relacje z którymi było aktywnie zaangażowanych więcej niż 70% dzieci: Nazwa lokalna berioza, bereza buzyna, buzok chornobrivcy kalyna kropywa krovavnyk, derevij, tysiachylistnik kulbaba, kulbababa, kulbabka lypa, lipa melisa miatka, miata pidsnizhniki, podsnezhniki, podorozhnik, babka rast romashka bez nazwy sunica, sunicy, zemlanika Nawa polska i łacińska brzoza brodawkowata, Betula pendula Roth i brzoza omszona, B. pubescens Ehrh. dziki bez czarny, Sambucus nigra L. Rodzaj relacji podkradanie soku picie herbaty, pomoc w zbieraniu; wplatanie w wianki; pomoc w robieniu dżemów aksamitka rozpierzchła, roślina ważna tożsamościowoTagetes patula L. twórczo kalina koralowa, Viburnum roślina ważna tożsamościoopulus L. wotwórczo; pomoc w robieniu przetworów pokrzywa zwyczajna, Urtica smaganie się (bitwy); unikanie dioica L. podczas chodzenia po ogrodzie; zbieranie na zupę; zbieranie na herbaty i do mycia włosów krwawnik pospolity, Achillea nakładanie na rany; karmienie millefolium L. drobiu mniszek pospolity, Taraxarobienie laleczek i wianków; cum officinale agg. karmienie królików; pomoc w robieniu syropu z kwiatów; zostawia plamy na ubraniach; więc trzeba uważać podczas zabawy różne lipy w tym mieszańce, zabawy liśćmi (głównie strzelanie głównie Tilia platyphyllos z nich); zabawy patykami; picie Scop. I T. cordata Mill. herbaty; pomoc w zbieraniu melisa lekarska, Melissa najsmaczniejsza herbata; pomoc officinalis L. w zbieraniu różne gatunki mięty, Mentha najsmaczniejsza herbata; pomoc spp. w zbieraniu śnieżyczka przebiśnieg, Garobienie bukietów; docenianie lanthus nivalis L. piękna babka zwyczajna, Plantago przykładanie na rany major L. kokorycze pusta i pełna, Co- robienie bukietów; docenianie rydalis cava (L.) Schweigg. & piękna Körte, C. solida (L.) Clairv. jastrun właściwy, Leucanthe- plecenie wianków mum vulgare (Vaill.) Lam. nacieranie komuś twarzy, tak dereń biały Cornus alba L. i wiąz szypułkowy Ulmus by zaczęła piec skóra laevis Pall. poziomka twardawa, Fraga- smaczna przekąska ria viridis Weston Iwa Kołodziejska 143 �III.7.1. Główne przyczyny różnorodności dziecięcych zielników mentalnych Wiele z tych przyczyn jest takich samych jak w wypadku zielników dorosłych, ale są też pewne charakterystyczne dla wieku rozmówców różnice. Duże znaczenie ma płeć kulturowa, bo wiąże się ze sposobami, jak dzieci się bawią, i tym samym wpływa na umiejętności będące ważną częścią ich zielników, jednak w dużo mniejszym stopniu inspiruje ona narracje o roślinach niż praktyki z nimi związane. Na przykład właściwie tylko chłopcy mają umiejętność strzelania z liści – lypa (Tilia, różne gatunki i odmiany, głównie lipa szerokolistna, T. platyphyllos Scop.), klen (klon zwyczajny, Acer platanoides L .). Jedną dłoń zwija się w pięść, ale zostawia się prześwit tak, by powietrze mogło przechodzić, ustawia się ją pionowo i kładzie na niej duży liść, który pełni funkcję membrany, następnie szybko uderza się otwartą dłonią w ułożony na pięści liść. Jeśli zrobić to dobrze, to liść pęka z głośnym hukiem. Wszystko to służy straszeniu dziewczynek. Należy zaczaić się w odpowiednim miejscu i głośno strzelić, oczywiście można też strzelać z liści po prostu z kolegami, ale chłopcy mówili, że robi się to zwykle, by nastraszyć koleżanki. Nie poznałam żadnej dziewczynki, która bawiłaby się w ten sposób. Z kolei dziewczęcą zabawą było robienie lalek z kukuruzy, kukurudzy (kukurydzy, Zea mays L .) i kulbaby, kulbababy, kulbabki (mniszka lekarskiego, Taraxacum officinale agg. sensu lato). Rozdmuchuje się nasiona kulbaby, nadrywa kilka pionowych pasków z łodyżki i czeka się, aż się zawiną, tworząc falbaniastą spódniczkę. Głowa laleczki jest łysa. Lalki z kolb kukurydzy mają bujną czuprynę ze znamion (górna część słupka, w wiatropylnych kwiatach kukurydzy bardzo długa, tzw. wąsy kukurydzy). Niektórzy chłopcy znali tę zabawę, widywali bawiące się tak dziewczynki, pewnie niektórzy czasem bawili się tak z siostrami, ale raczej o tym nie wspominali ani nie uważali tych roślin za ważne dla siebie. To w zielnikach dziewczynek było więcej roślin leczniczych, bo to córki i wnuczki częściej pomagają w kuchni i przy zbieraniu roślin. Tak jak na każdy zielnik mentalny, na zielniki dzieci też mają wpływ ich indywidualne sieci relacji. Wszystkie dzieci z bardziej rozbudowanymi zielnikami miały też bliskich krewnych o bardzo bogatych zielnikach. Ważną cechą dziecięcych zielników, w których pojawia się dużo roślin, jest silne emocjonalne przywiązanie do środowiska. Podolskie zielniki. Praktykowanie wiedzy o roślinach na Podolu Wschodnim (Ukraina) 144 �Są w nich na przykład historie o całujących drzewach, którym można powierzać sekrety, jest dużo radości podczas zbierania roślin i plecenia wianków, opowieści o pięknie różnych miejsc i roślin, intensywne emocje związane z przyjemnymi i nieprzyjemnymi smakami roślin itp. Na relacje z konkretnymi taksonami wpływają też różnego rodzaju doświadczenia. Na przykład dzieci, które często jeździły na rowerach, kojarzyły akacię (robinia akacjowa, Robinia pseudoacacia L .) z wielkimi cierniami, które przebijają dętki. Z kolei starsze osoby wspominały, że w dzieciństwie bardzo uważały, by nie nadepnąć na cierń akaci, bo chodziły boso i było to bardzo bolesne. To, że wspomnienia o dziecięcych zabawach nie są dużo bogatsze od współczesnych zabaw, może wynikać z funkcjonowania ludzkiej pamięci. Ważna jest ta zmienność zielników i to, że różne nici relacji są istotne w różnych momentach życia – dynamiczne zyskiwanie i utrata znaczenia. Dorośli często wspominali jedzenie w dzieciństwie różnych roślinnych przekąsek, dziś dzieci robią to dużo rzadziej (wyjątkiem jest podkradanie z rozstawianych przez dorosłych butelek soku z brzozy i jedzenie owoców – szczególnie sunica, sunicy, zemlanika [poziomka twardawa, Fragaria viridis Weston]), prawdopodobnie wynika to z dostępności różnych innych przekąsek, np. słodyczy, jak też lepszego odżywienia dzieci również w okresach, które na wsi były trudne, zwłaszcza na przednówku. To, że nagrywaliśmy z dziećmi film, wpłynęło na ich uświadomienie sobie swojej wiedzy i jej wagi (dla kogoś z zewnątrz była ciekawa), niektórzy stali się z niej dumni. Proces przygotowania filmu zachęcił dzieci do dzielenia się między sobą wiedzą, stworzył nowe nici relacji. W związku z tym, że dzieci o bogatszych zielnikach mentalnych pochodziły z uboższych rodzin, udział w projekcie dał im przez chwilę możliwość zabłyśnięcia wśród rówieśników. Interesujące jest, że wysiłki, które wkłada szkoła, głównie w osobie nauczyciela biologii, by promować rośliny lecznicze, nie wpływają na umiejętności i praktykę dzieci. Iwa Kołodziejska 145 ��IV. Wypowiedziane, dotknięte, spisane W tym rozdziale zajmę się zagadnieniami związanymi z tworzeniem lokalnej wiedzy o roślinach – tworzenie wiedzy rozumiem za Marchandem (2010). W wielowątkowym i złożonym procesie tworzenia wiedzy bardzo duże znaczenie ma jej przekazywanie. Przyjrzę się jemu, analizując stosowane powszechnie w etnobiologii koncepcje dotyczące przekazu wiedzy. Konstruowanie wiedzy odbywa się zarówno na bardziej indywidualnym poziomie, jak i na poziomie społecznym (to na tym poziomie odbywa się przekaz wiedzy). Oczywiście tych dwóch poziomów nie da się od siebie jednoznacznie oddzielić, są ze sobą splątane. To, co społeczne, wpływa na to, co indywidualne i odwrotnie. Z tego, jakie źródła wiedzy są dostępne danej społeczności, na jakie sposoby jednostki doświadczają środowiska (ze względu na indywidualne predyspozycje i społecznie przyjęte zachowania, możliwości wynikające ze środowiska, w którym są zanurzeni i które współtworzą), wynika indywidualne jej konstruowanie, a także tworzenie ścieżek przekazu funkcjonujących w danej społeczności IV. 1. Tworzenie lokalnej wiedzy o roślinach – jak o tym piszą inni Przyglądając się procesowi konstruowania wiedzy i analizując go, staram się traktować na równi wszystkie źródła wiedzy i doświadczenia, Iwa Kołodziejska 147 �które na niego wpływają. Na wiele składowych tego procesu zwracali mi uwagę sami rozmówcy, inne analizuję na podstawie obserwacji prowadzonych w sytuacjach, w których ludzie zdobywają wiedzę. By zrozumieć ten proces, zdecydowanie nie wystarczą wywiady i deklaracje rozmówców – dotyczące ich źródeł wiedzy i tego, jak się uczą. Nawet pytanie: skąd coś się wie?, jest tylko z pozoru proste. Jeżeli zdobycie jakiejś informacji było szczególnie trudne albo wiązało się z wyjątkowymi okolicznościami, to rozmówcy pamiętali wiele elementów inkorporowania jej do zielnika mentalnego. Jednak najczęściej źródło wiedzy nie zapadało im szczególnie mocno w pamięć. Zdobywanie umiejętności jest jeszcze bardziej skomplikowanym procesem, niż pozyskiwanie informacji, i siłą rzeczy jest on dużo trudniejszy do zapamiętania, a także wyrażenia słowami (w znacznej mierze należy do niedyskursywnej sfery działalności ludzkiej, jest mētis – wiedzą, którą trudno nabyć inaczej niż przez uczestnictwo [Klekot 2018: 81 i 85, por. Downey 2010]). Stosowanie metody retrospektywnej (pytanie o to, skąd rozmówcy dowiedzieli się o czymś) w celu określenia kierunków przekazu kulturowego ma liczne ograniczenia wynikające z tego, jak działa ludzka pamięć, a także z norm kulturowych (Henrich, Broesch 2011; Salali i in. 2016). Zdaję sobie sprawę, że ze względu na przyjęte przeze mnie metody badawcze nie uwzględniam bardzo wielu składowych procesu uczenia się, między innymi dlatego, że nie stosowałam żadnych eksperymentów etnograficznych, które ułatwiłyby jakościowe i umożliwiły ilościowe zbadanie ścieżek wymiany wiedzy (por. np. Henrich, Broesch 2011). Nie znam się też na psychologii rozwojowej ani nie brałam pod uwagę np. zmiennych związanych ze sposob-ami postrzegania czy działaniem ludzkiego mózgu podczas uczenia się. Mogłoby być to zasadne i znacznie poszerzające rozumienie tego, jak tworzona jest lokalna wiedza o roślinach, wymagałoby to jednak pracy w interdyscyplinarnym zespole, co nie było możliwe podczas tych badań. Niemniej uważam, że długość pobytu w terenie oraz intensywność interakcji z ludźmi, przekładająca się na różnorodne sposoby spędzania czasu z rozmówcami, dały mi możliwość dobrej obserwacji tego, jak 80 się uczą i wymieniają wiedzą o roślinach . Zarówno rozmowy, jak i obserwacje dały dość szerokie rozumienie tego, jak jest tworzona wiedza 80. Uczenie się jest, z mojego punktu widzenia, nieco węższym terminem niż tworzenie wiedzy, na które poza samym procesem uczenia się składają się również: wymiana wiedzy, Podolskie zielniki. Praktykowanie wiedzy o roślinach na Podolu Wschodnim (Ukraina) 148 �o roślinach na Podolu Wschodnim. Zgadzam się z Rebeccą Zarger, że zrozumienie sposobów uczenia się wymaga poznania i przeanalizowania szerokiego kontekstu, w którym ono się odbywa, gęstego opisu praktyk kulturowych (2010: 349) – i starałam się to robić. Wśród etnobiologów o samym procesie uczenia się pisali trochę badacze związani z kognitywizmem, np. Scott Atran i Douglas Medin (np. 1998, 2008), a także badacze zajmujący się powstawaniem dziecięcej wiedzy o środowisku, np. Rebecca Zarger (np. 2011, 2010) lub Adam Boyette (2013). Jednak w większości badań i tekstów etnobiologicznych dotyczących wiedzy badacze kładą główny nacisk na jej przekaz – kto, komu, w jakich okolicznościach ją przekazuje. Przykładami mogą być tu: klasyczne prace – Ruddle i Chesterfield 1977, Hewlett i Cavali-Sforza 1986, Ohmagari i Berkes 1997; nowsze – podkreślające wagę przekazu pionowego od rodziców do dzieci, przykładowo: Lozada, Ladio, Weigandt 2006; Mathez-Stiefel, Vandebroek 2012; czy prace opierające się na badaniu sieci relacji i wymiany wiedzy w społeczności Haselmair, Pirker, Kuhn, Vogl 2014, Platten 2013, Gallois, Lubbers, Hewlett, Reyes- García 2018, Salpeteur 2017 – artykuł przeglądowy dotyczący wykorzystania SNA (Social Network Analysis) w etnobiologii. Powstają też badania dotyczące przekazu wiedzy o środowisku w kontekście interakcji z oficjalnymi instytucjami edukacyjnymi (Anderson 2012, Baines, Zarger 2012) czy związane z ochroną przyrody (Zamudio, Bello-Baltazar, Estrada-Lugo 2013, Zanotti 2012). Powstawanie wiedzy o roślinach z punktu widzenia semiotyki Charlesa Sandersa Peirce’a analizowała w swoim doktoracie Renata Sõukand (2010). W zdecydowanej większości prac analizujących wiedzę ekologiczną/środowiskową różnych społeczności wyraźnie pozytywnie waloryzuje się przekaz międzypokoleniowy i podkreśla jego oralno-doświadczeniowy charakter (Haselmair i in. 2014), tym bardziej, że uznaje się, że sprzyja on zachowaniu tradycyjnej wiedzy ekologicznej/o środowi81 sku (TEK, traditional ecological/environmental knowledge) . W związku dyskursy i społeczne działania wokół wiedzy, jak i, do pewnego stopnia, to co dzieje się z wiedzą i umiejętnościami w zielnikach mentalnych podczas „przechowywania”. 81. Za literą „e” w tym skrócie mogą się kryć dwa różne słowa o dość podobnym znaczeniu: ekologiczna lub środowiskowa. Można argumentować, że „ekologiczna” jest o tyle lepsza, że implikuje obecność i ważność relacji oraz nie daje intelektualnej możliwości Iwa Kołodziejska 149 �z tym, że większość etnobiologicznych tekstów o wiedzy odnosi się do takich terminów jak: tradycyjna wiedza o środowisku (TEK), lokalna wiedza o środowisku (LEK), czy też ILK (tubylcza i lokalna wiedza ekologiczna), a wszystkie one tworzą i wpływają na nici relacji, w których funkcjonują badaczki, czuję się w obowiązku je choć w pewnym stopniu przybliżyć. TEK – jest chyba najbardziej ugruntowanym terminem, choć zapewne jego prymat wkrótce się skończy. Jak często dzieje się w wypadku terminów o dłuższej historii i wywołujących naukowe dyskusje, nie ma jednego całkowicie spójnego sposobu definiowania, czym jest TEK. Ze względu na człon „tradycyjna” termin bywa rozumiany w sposób bardzo silnie wikłający go w dyskursy o dziedzictwie i autentyczności, a jego definiowanie wymaga określenia, jak rozumie się tradycję. Dzieje się tak tym bardziej, że jego definicja zawierana jest w międzynarodowych aktach prawnych dotyczących ochrony przyrody i dziedzictwa – takich, jak CBD (Konwencja o Zachowaniu Różnorodności Biologicznej), czy GSPC (Globalna Strategia Ochrony Roślin). Światowa Organizacja Własności Intelektualnej (The World Intellectual Property Organisation – WIPO) uznaje, że wiedza tradycyjna (TK) to: „wiedza, wiedza-jak (know-how), umiejętności i praktyki rozwijane, utrzymywane i przekazywane z pokolenia na pokolenie w obrębie wspólnoty, często tworzące część jej kulturowego lub duchowego dziedzictwa” (WIPO 2015). Z kolei w Konwencji o Zachowaniu Różnorodności Biologicznej (CBD) wiedza tradycyjna jest definiowana następująco: „przekazywana w formie u s t n e j z pokolenia na pokolenie. Jest zwykle własnością i dobrem wspólnym, przybiera postać: opowieści, pieśni, folkloru, powiedzeń, wartości kulturowych, wierzeń, rytuałów, społecznych praw, języków lokalnych i praktyk rolniczych z włączeniem tworzenia nowych odmian roślin i ras zwierząt” (za Shannon i in. 2017). Mimo iż podejście do tradycji jako czegoś związanego wyłącznie z przeszłością właściwie nie jest już praktykowane, to nadal ciąży nad tym określeniem. Niektórzy badacze bardzo mocno podkreślają, że jest ona czymś innym niż wiedza lokalna. Np. Graham Dutfield ograniczenia się do jakiejś grupy aktorów tworzących to środowisko. Z drugiej strony: w polskim kontekście rzeczownik „ekologia” i pochodzące od niego przymiotniki rzadko bywają traktowane jak neutralne nazwy dziedziny biologii. Tak czy inaczej, będę je tu stosowała wymiennie, jako równoważne. Podolskie zielniki. Praktykowanie wiedzy o roślinach na Podolu Wschodnim (Ukraina) 150 �twierdzi, że znaczenie społeczne i charakter prawny wiedzy tradycyjnej (TK) jest całkowicie inny niż wiedzy dokumentowanej w społecznościach lokalnych, np. wśród migrantów i w społeczeństwach uprzemysłowionych (2001); inni nie rozróżniają ich tak wyraźnie. Niemniej ze względu na uwikłanie terminu „wiedza tradycyjna” i wiązanie go z tradycją rozumianą w sposób statyczny, esencjalizujący, tworzy się też inne terminy, które mają lepiej oddawać jej procesualność, powiązanie z miejscem, a niekoniecznie osadzenie w jakimś czasie. Takim terminem jest np. lokalna wiedza o środowisku (LEK) – oparta na definicjach wiedzy lokalnej i lokalności. W niektórych kontekstach pojawia się termin ILE/ILK (Indigenous and Local Environmental Knowledge, tubylcza i lokalna wiedza o środowisku) promowany w ostatnim czasie np. przez zespół badaczy z Barcelony związanych z Victorią ReyesGarcía i węgierskich badaczy związanych z Zsoltem Molnárem (ReyesGarcía i in. 2019). Termin ten został wprowadzony do dokumentów UNESCO (Roué i Molnár 2017). Ze względów politycznych, a czasem wręcz koniunkturalnych (np. mechanizmy związane z finansowaniem badań) dla niektórych środowisk ważne jest wprowadzenie tubylczości (indigeneity) do definicji wiedzy ekologicznej. Szczególnie często dzieje się tak w kontekście południowoamerykańskim, gdzie społecznościom indiańskim udało się najskuteczniej walczyć o uwzględnienie ich praw do własności intelektualnej, a antropolodzy oraz inni badacze są szczególnie uwrażliwieni na ich głos. Z kolei badacze pracujący w europejskim kontekście, szczególnie ci z tzw. Europy ŚrodkowoWschodniej naciskają na uznanie lokalnej wiedzy o środowisku z tego regionu za równoważną z wiedzą tubylczą (indigenous), ponieważ jej nosicielami są osoby z populacji tubylczych. Szczególnie zaangażowanym orędownikiem takiej interpretacji jest węgierski etnobotanik – Zsolt Molnár. Jego działania znalazły wyraz w publikacji pt. Knowing our Lands and Resources Indigenous and Local Knowledge of Biodiversity and Ecosystem Services in Europe and Central Asia (Roué, Molnár 2017) – wydanej niedawno przy wsparciu Międzyrządowej Platformy do spraw Różnorodności Biologicznej i Usług Ekosystemowych (IPBES) i Organizacji Narodów Zjednoczonych do spraw Oświaty, Nauki i Kultury (UNESCO). Inną próbą wybrnięcia z łączenia TEK ze statycznością czy wyłącznie ustnym przekazem jest tworzenie takich terminów jak dziedzictwo biologiczno-kulturowe (biocultural heritage); Iwa Kołodziejska 151 �termin ten, ukuty na gruncie amerykańskim, był inspirowany holistyczną wizją świata Indian Quechua z Potato Park (południowowschodnie Andy) i koncepcją Traditional Resource Rights Darrela Possey’a. Został sformułowany podczas warsztatów organizowanych przez ANDES (The Association for Nature and Sustainable Development – organizację pozarządową założoną przez Indian broniącą ich praw do zasobów genetycznych, tradycyjnej wiedzy i krajobrazu) i IIED (International Institute for Environment and Development) w Cuzco (Peru) w 2005 roku. Potrzeba stworzenia nowego terminu wiązała się z prawnymi aspektami problemu. Prawo do własności intelektualnej i zasobów genetycznych były traktowane niezależnie, przy czym te drugie są dużo rzadziej respektowane (Świderska 2013). Najczęściej posługuję się terminem LEK (lokalna wiedza ekologiczna) opartym na definicjach wiedzy lokalnej i lokalności, ważne jest dla mnie, że „wiedza” jest w tej definicji (obecnie) uznawana za wielowątkowy proces i że pod jej pojęciem zwykle rozumie się również praktyki, sama wiedza jest też traktowana jako praktyka społeczna (por. Vermeylen, Martin, Clift 2008). Niemniej niektórzy badacze decydują się na jeszcze mocniejsze podkreślenie roli praktyk i procesualności w stosowanych przez siebie definicjach przedmiotu badań etnobiologicznych i ukuli termin „lokalne ekologiczne praktyki” (Local Ecological Practice – LEP). Andrea Pieroni i Renata Sõukand w 2018 roku zaproponowali jego „wskrzeszenie” (ukuł go Ravi Rajan w latach 90. XX w.) ze względu na to, że ich zdaniem LEK ma wydźwięk pasywny, samo słowo wiedza, w ich opinii, kojarzy się z pasywnością, a nie dynamicznością. LEP ma określać codzienne praktyki zbioru i stosowania roślin z włączeniem dzikich roślin jadalnych, jest kształtowany przez przyrodę (dostępne zasoby) i kulturę (lokalne postrzeganie i wiedza o ich użyteczności). Autorzy definicji włączają tu całą gamę kształtujących LEP czynników, a wśród nich język oraz kulturową i geograficzną izolację, które są uznawane za kluczowe dla różnorodności biologiczno-kulturowej (Pieroni, Sõukand 2018). Jak już wspomniałam, wszystkie te definicje są uwikłane w dyskursy polityczne i aktualne trendy intelektualne i akademickie. Siłą rzeczy podobnie jest z moim sposobem definiowania przedmiotu badań – można powiedzieć, iż podążam zgodnie ze współczesnymi trendami – widzę sens mówienia o praktykowaniu wiedzy o roślinach i jej procesualności, od dawna interesują Podolskie zielniki. Praktykowanie wiedzy o roślinach na Podolu Wschodnim (Ukraina) 152 �mnie sposoby jej tworzenia, za istotne uważam uwzględnianie globalnych powiązań i nieignorowanie wszelkich – ważnych dla rozmówców – źródeł wiedzy. Koncentrując się na sposobach tworzenia tej wiedzy, widzę ich uwikłanie w relacje, z którego wynika, że nie sposób zamknąć ich w ścisłych ramach: odtąd – dotąd. Większość etnobiologów próbuje poza ramy badania wyrzucać LEK powstającą na podstawie źródeł pisanych (por. Vermeylen i in. 2008). Marco Leonti w jednym z niewielu tekstów etnobiologicznych dotyczących wykorzystania książek, czasopism i innych mediów w tworzeniu wiedzy (w jego badaniach akurat etnofarmaceutycznej i etnomedycznej), konkluduje, że tradycyjne cele badań etnobotanicznych – „wnoszenie wkładu w opracowywanie nowych leków” i „ochrona dziedzictwa kulturowego” – nie idą w parze z procesem włączania wiedzy z książek do LEK. Uważa, że w wynikach etnobotanicznych badań terenowych, które mają dokładać się do badań nad produktami naturalnymi, ochrony dziedzictwa kulturowego, oceny i u w i e r z y t e l n i a n i a lokalnych farmakopei, powinno się rozróżniać lokalne zastosowania roślin, szeroko spotykane zastosowania i „wiedzę współczesną” (modern knowledge), obecną w popularnych książkach o ziołolecznictwie i literaturze naukowej (2011). Inaczej rozumiem cel moich badań; na pewno nie jest nim ocena i uwierzytelnianie, ponadto uważam, że rozumienie tego, jak informacje z mediów są inkorporowane w praktyki związane z roślinami, pozwala zobaczyć, czym są dla ludzi, np. jak stają się źródłem poczucia sprawczości, gdy żyje się w peryferyjnym (w sensie derluguianowskim patrz przypis 24) państwie (Kołodziejska-Degórska 2016), bo przecież LEK to coś więcej niż tylko lista przydatnych gatunków. Niemniej chęć wydzielania wiedzy pochodzącej z mediów z LEK nie jest rzadka. W październiku 2011 roku na spotkaniu grupy Padise (2nd ISE Regional Eastern-European Workshop) w Királyrét na Węgrzech większość badaczek i badaczy, podczas dyskusji o wpływie książek o ziołolecznictwie autorstwa Marii Treben na LEK mieszkańców różnych regionów Europy, podkreślała, że dobrze byłoby być w stanie oddzielić wiadomości pozyskane z tego źródła od „prawdziwej” LEK. Takie tendencje można obserwować też, kiedy jest mowa o dziedzictwie kulturowo-przyrodnicznym, np. Babai i Molnar (2016: 151). Nieliczni badacze wyłamują się z tego trendu, na przykład Amélia Frazão-Moreira Iwa Kołodziejska 153 �i Ana Maria Carvalho oraz Maria Elisabeth Martins opisujące różnorodność wiedzy etnobotanicznej i nazewnictwa roślin w dwóch wiejskich rejonach Portugalii (2009, 2014), a także Ruth Haselmair i inne przedstawicielki grupy badawczej Christiana Vogla w badaniach uwzględniających wpływ różnych mediów na wiedzę o przygotowaniu jedzenia i roślinach leczniczych migrantów z Tyrolu do Australii, Brazylii i Peru (2014). Również Łukasz Łuczaj i współautorzy wspominają o wpływie różnych mediów na wiedzę o dzikich roślinach jadalnych (2012). To, co wyjątkowe w moich badaniach, to próba przyjrzenia się procesowi włączania wiedzy z takich źródeł do zielników mentalnych. Zgadzam się z Monicą Hernández-Morcillo i jej kolegami przyglądającymi się sytuacji TEK w Europie, że dopóki istnieją mechanizmy tworzenia i zdobywania TEK/LEK/ILK/LEP (na jakikolwiek trzyliterowy skrót się zdecydujemy), możemy mówić o tym, że taka wiedza istnieje w stanie dynamicznej równowagi, a o jej zanikaniu czy deterioracji można mówić dopiero wówczas, gdy przestają istnieć mechanizmy jej tworzenia i potrzeba jej posiadania (2014). Myślę, że przedstawiona niechęć do uwzględnienia tekstów pisanych w badaniach wynika z opisanej przez Michela de Certeau tendencji elit (również tych naukowych) do zakładania, że ludzie, „asymilując” tekst, „stają się jemu podobni”. Większość etnobiologów nie zwraca uwagi na to, że – jak pisze de Certeau – dużo częściej ludzie „upodabniają” tekst do siebie, czynią go swoim, zawłaszczają, kłusując po tekście, niż sami się do niego upodabniają (2008: 165). Stanowisko Monici Hernández-Morcillo i współautorów odpowiada temu, jak proces czytania jest widziany przez de Certeau. Uważam, że próba oceny wartości lokalnej wiedzy o roślinach przez badaczy jest pokłosiem niesymetrycznego traktowania osób uczestniczących w badaniach, odbierania im sprawczości w relacjach z roślinami (tylko niektóre formy zdobywania wiedzy o roślinach mogą być uprawomocnione), a także romantyzowania tradycji. Podobne procesy zachodziły i nadal zachodzą w stosunku do twórców sztuki nazywanej przez inteligencję ludową (Klekot 2021). Uważam też, że od wieków w Europie (i zapewne nie tylko w Europie, bo dotyczy to również dużych obszarów Azji) trudno mówić o braku wpływu materiałów pisanych na wiedzę o roślinach, szczególnie o roślinach leczniczych. Ważną rolę odgrywały dawne herbarze, prace mnichów czy działalność apteczek dworskich (piszę o tym również Podolskie zielniki. Praktykowanie wiedzy o roślinach na Podolu Wschodnim (Ukraina) 154 �w dalszej części tekstu). Pewnie trochę inaczej miała się sprawa z dzikimi roślinami jadalnymi. One rzadziej pojawiały się w tekstach kultury ze względu na to, że są bardziej związane z praktykami warstwy chłopskiej. Opisywano je po to, by wspierać ludzi w czasie wojennego głodu, np. w ZSRR po wybuchu wojny z Niemcami (22.06.1941). Wydano wówczas kilka książek opisujących zastosowania najpospolitszych dziko rosnących roślin pokarmowych: Gllerbach MM, Korjakina VF 1942. Glavniejshie dikorastushchie pishchevyje rastienja Leningracskoj oblasti. Leningrad; Keller BA 1941. Dikie sedobnyje rastienija. Akademia Nauk SSSR, Moskovskij Botanicheskij Sad, Moskva; Tarchevskij VV 1942. Dikorastushchie sedobnyje rastienija Vologotskiej oblasti. Vologidskij Gasudarstviennyj pedagogicheskij istitut, Vologda (za: Pirożnikow 2014). Podobny cel miały działania bośniackiego botanika Sulejmana Redžića, który opisywał rośliny wykorzystywane przez ludzi podczas oblężenia Sarajewa, a także prowadził programy w mediach, które miały zachęcić do korzystania z nich dla zwiększenia bezpieczeństwa żywnościowego w tym czasie (Łuczaj i in. 2012). Dla podkreślenia beznadziejności i niemożności realizacji przedsięwzięcia, którym miałoby być rozdzielenie tego, co w wiedzy i praktykach lokalnych „czyste”, pochodzące z przekazu ustnego i własnego eksperymentowania, od tego, co „skażone” słowem pisanym, przytoczę przykłady z badań z przełomu XIX i XX wieku. Oto fragment pracy Juliana Talko-Hryncewicza (polskiego lekarza, etnografa, archeologa-amatora i badacza Syberii, profesora Uniwersytetów Wileńskiego i Jagiellońskiego) Zarysy lecznictwa ludowego na Rusi południowej, w którym, pisząc o różnych źródłach ludowych praktyk leczniczych na Rusi, wymienia wśród nich wpływ książek (w nich praktyk jeszcze starożytnych, wymienianych np. przez Dioskurydesa) i Kościołów, a także urzędników: „Wskutek takiej mieszaniny pojęć i wierzeń w lecznictwie ludowym trudno w niem odgraniczyć pojęcia czysto ludowe od innych, które poniekąd stały się ludowemi. jako wśród ludu będące. Dlatego w zbiorach naszych uważaliśmy za ludowe nie tylko te wierzenia, które są ściśle ludowemi, lecz i takie, które krążą na Rusi w innych warstwach, mniej więcej z ludem się stykających, jak pośród szlachty i Żydów” (Talko-Hryncewicz 1893: 21). Z kolei analiza kalendarzy i poradników XIX/XX-wiecznych potwierdza, że recepty w nich zalecane zbliżone były do tych stosowanych od dawna w medycynie Iwa Kołodziejska 155 �ludowej (Szot-Radziszewska 2005: 64-80). „ Autorzy drukowanych porad, najczęściej lekarze, często wskazują na ich proweniencję ludową, jako że medycyna uniwersytecka niejednokrotnie czerpała z doświadczenia i wiedzy wiejskich znachorów i (za Szot-Radziszewska 2007: 71). Innym przykładem jest historia opisana przez Zorianę Boltarovych z XIX-wiecznej pracy Markovicha pt. Obserwacje typu znachora w centralnych województwach (obłaściach) Ukrainy. Podaje on przykład znachora łączącego medycynę akademicką z ludową, stosującego medyczne terminy, czasem również apteczne leki, które niekiedy mają przekręcone nazwy. Z kolei na kijowskich bazarach spotykał znachorki leczące tatar (katar) żołudka – przekręcony termin medyczny (Boltarovych 2014, audiobook, 1h 56 min 45s). Uważam, że w moim terenie (zapewne nie tylko tam) książki i czasopisma (wkrótce z pewnością również źródła internetowe) są ważnymi elementami kontekstu, istotnymi nićmi relacji tworzącymi zielniki mentalne rozmówców i w związku z tym są jak najbardziej godne uwagi badaczki, a sposoby korzystania z nich – warte zrozumienia. Zgadzam się z Sandrine Gallois i zespołem badawczym, w którym pracowała, że „zdobywanie wiedzy lokalnej zachodzi w wyniku złożonych interakcji między osobą a kontekstem, w którym funkcjonuje. Codzienne doświadczenia życiowe determinują w zasadniczy sposób nie tylko to, jaka wiedza jest zdobywana, ale i w jakim momencie życia oraz jaką drogą” (Gallois, Duda, Hewlett, Reyes- García 2015: 2). Dlatego, skoro książki i czasopisma są elementami krajobrazu rozumianego zarówno w sensie fizycznym, jak i społecznym, należy je uwzględnić, badając LEK. IV. 2. Teksty pisane i ich rola w tworzeniu wiedzy o roślinach To, jak funkcjonują teksty pisane w badanych przeze mnie społecznościach, jest kształtowane przez wiele czynników. Do istotnych, moim zdaniem, należą (wiele z nich już opisywałam w poprzednich rozdziałach i o nich wspomnę tylko pobieżnie): dostępność różnego rodzaju czasopism, w których pojawiają się informacje o roślinach – przede wszystkim leczniczych; promowanie czytelnictwa i prenumerat czasopism w ZSRR, które miało całkiem znaczny oddźwięk na wsiach; intensywna praca w miejscowych sowchozach powodująca, że wiele Podolskie zielniki. Praktykowanie wiedzy o roślinach na Podolu Wschodnim (Ukraina) 156 �matek kobiet trzydziesto- czterdziestoletnich (w czasie moich badań) i starszych nie miało czasu na zbieranie dzikich roślin, niektóre z nich nie przekazały tej wiedzy córkom. Tak mówi o tym Larisa, której mama miała 75 lat w 2012 r. (dużo częściej wspominały o tym kobiety starsze, około osiemdziesięcioletnie, dodatkowo podkreślając to, jak mało czasu w dzieciństwie spędzały z matkami, bo były one zmuszone do korzystania z państwowych instytucji wychowawczych i często nie widziały dzieci nawet kilka dni): Larisa: Ja już nie spotkałam babci ani dziadka. O. A mama mnie nie [uczyła o roślinach]... Z powodu kłopotów, zajęć, miała czworo dzieci, pracowała na fermie, to ona tym się nie zajmowała [zbieraniem roślin]. To już ja więcej, chętniejsza do kuchni i do tego... Jej było ciężko, przyszła z pracy, po nocy bieli sufity i ściany, bo Wielkanoc przyszła, czy pierze... A to państwowa praca, trzeba było każdego dnia być... A jeszcze jakieś zwierzęta, jeszcze uprać, jeszcze jedzenie przygotować... czworo dzieci! To i jak? (…) Jak już wydoroślałam, liczmy, jak już miałam syna. To o tych travach po troszku, po troszku, z latami od ludzi, od znajomych, przyjaciół, tu usłyszysz, tam... [Larisa K. 34, DW_A0139] Pewne znaczenie miała też instytucjonalna lub ekonomiczna stymulacja do poznawania nowych zastosowań i taksonów, związana również z rozdawaniem książek o roślinach leczniczych: Wania: To był taki bodziec, czy jak to się nazywa. O, za tę książkę trzeba oddać konkretną ilość ziół. IK: Obojętne jakich? Tonia: Tak, dowolną leczniczą roślinę. Wania: Lecznicze zioło, kwiat. Tonia: Dużo zbierali buzyny [dziki bez czarny, Sambucus nigra L .], oddawali. Później zrywali riabinu, krasnu (czerwoną) [jarząb pospolity (Sorbus aucuparia L .), podkreśla, że nie chodzi ochornu riabinu, czyli Aronia melanocarpa (Michx.) Elliott]. Wania: Kwiat lipy [lipa, różne gatunki i mieszańce, Tilia spp.]. Tonia: Kwiat lipy, romashku [rumianek pospolity, Matricaria chamomilla L .], wszystko workami. To bardzo dużo. Iwa Kołodziejska 157 �IK: To w latach dziewięćdziesiątych czy wcześniej? Tonia: W dziewięćdziesiątych. Wania: To w osiemdziesiątych, koniec osiemdziesiątych. Tonia: Nie, Wania, to były dwa etapy, nasi, tam, gdzie mieszkaliśmy, też skupowali, pamiętasz? Wania: Osiemdziesiąte, dziewięćdziesiąte. Tonia: Książki były deficytowe, i książki, i ubrania [Tonia i Wania, K. 46 i M. ok. 45 DW_A0168]. Bardzo rzadko mówiono mi o zdawaniu ziół jako o czymś istotnym w procesie poznawania roślin leczniczych, nikt nie powiedział mi, żeby dzięki temu poznał jakąś nową roślinę. Zdecydowanie więcej osób pamięta, że przyjeżdżali ludzie z miasta i rozdawali książki w zamian za rośliny lecznicze. Ludziom zależało na posiadaniu tych książek, trochę dlatego, że liczyli, że się czegoś dowiedzą, trochę dlatego, że były towarem deficytowym, więc warto je było posiadać, niektórzy dla samej przyjemności posiadania książek. Podobnie próbuje współcześnie stymulować dzieci do poznawania roślin leczniczych stroyiniecki nauczyciel biologii. Zachęca do zbierania, organizuje w ostatnim tygodniu roku szkolnego zajęcia koło szkoły, podczas których przygotowuje się herbaty ziołowe. Ma nadzieję, że takie doświadczenia będą ważne dla jego uczniów [film „Rośliny 82 i ludzie”, wywiad: nauczyciel biologii] . Innymi bardzo ważnymi elementami kontekstu były też kryzys ekonomiczny lat 80. i 90. XX w. oraz boom tożsamościowo-leczniczy po roku 1990. Kluczowa (o czym już pisałam w I rozdziale) jest bliskość fizyczna lasu i łąk, stymulująca do poznawania roślin (ciekawe badania porównawcze dotyczące wpływu bliskości lasu na LEP prowadzili Pieroni i Sõukand w poleskich wsiach [2018]). Jak już wspominałam, rozmówcy mieszkający na wsiach Podola Wschodniego czytują książki, czasopisma i broszury dotyczące roślin. Gros z nich stanowią publikacje o roślinach leczniczych (np. „Babushka”, „ZOZh”, „Narodna Medycyna”), ważne są również katalogi prezentujące różne odmiany roślin uprawnych (część z nich 82. Z moich obserwacji i rozmów wynika jednak, że dla dzieci kluczowe znaczenie mają własne zainteresowania i doświadczenia stymulowane tymi zainteresowaniami, a także wzór przyjaciół i osób bliskich, o czym pisałam w rozdziale III.7. Podolskie zielniki. Praktykowanie wiedzy o roślinach na Podolu Wschodnim (Ukraina) 158 �stanowią katalogi firm wysyłkowych) i czasopisma dla rolników i mieszkańców wsi, np. „Silskii Visnik”. W gazetach o innym profilu też często pojawiają się wzmianki z poradami zdrowotnymi, np. w „Maiaku” – lokalnej gazecie z rejonu tywrowskiego. Są kupowane na poczcie lub prenumerowane przez moich rozmówców, a czasem przywożone ze stoisk z gazetami z okolicznych miast. Ciekawe przepisy bywają z nich wycinane i zachowywane, zdarza się, że ktoś przechowuje cały 83 numer czasopisma . Dla wielu osób czytanie czasopism było czynnością społeczną – dzielili się ciekawymi, nowo wyczytanymi informacjami. Na przykład Wera, przyjaciółka cioci Hali, często wpadała do jej letniej kuchni, wracając z pracy, i przynosiła „Babushkę”, by ta sobie poczytała, a przy okazji opowiadała o tym, co ją zainteresowało. Trochę inaczej funkcjonują książki. Większość z rozmówców posiadających książki ma pozycje wydane w późnych latach 60., 70., 80. i 90. XX w., widziałam tylko jedną, zdecydowanie nową – z 2011 r. Wszystkie zostały wydane na terenie byłego ZSRR. Znam osoby, które posiadają po kilka tytułów. Książki bardzo rzadko się pożycza, co zrozumiałe, bo są czymś dużo cenniejszym niż czasopisma. Zarówno w książkach, jak i w czasopismach, widywałam często zaznaczenia i dopiski na marginesach. Fot. 6. �Wycinki należące do Poli oraz dopiski Marii w spisie treści comiesięcznego wydania „Babushki”. 83. Więcej osób ma zeszyty z przepisami kulinarnymi niż leczniczymi. Iwa Kołodziejska 159 �IV. 2.1. Standaryzacja i różnorodność Wydaje się wielce prawdopodobne czy wręcz oczywiste, że obecność spisanych źródeł wiedzy będzie wpływała na kształt LEK rozmówców. Pozostaje pytanie: w jaki sposób? Gustavo Soldati wraz ze współpracownikami, stosując metody oparte częściowo na założeniach biologii ewolucyjnej i genetyki populacji, badał przekaz wiedzy w trzech społecznościach wiejskich w stanie Minas Gerais w Brazylii i doszedł do wniosku, że źródła zewnętrzne, takie jak radio, książki, telewizja mogą wpływać na różnorodność współczesnej wiedzy o roślinach badanych przez niego grup. Innymi czynnikami zwiększającymi różnorodność wiedzy wewnątrz społeczności i między społecznościami, jego zdaniem, mogą być np. nieprecyzyjny przekaz wiedzy, powodujący, że wiedza osoby uczonej bardzo odbiega od wiedzy uczącej (Soldati i inni porównują to do mutacji biologicznej), lub też napływ egzotycznych (termin oryginalny) informacji pod wpływem nieda84 lekiej migracji (w obrębie regionu) (Soldati i in. 2015: 11) . Mówiąc o bogactwie zielników, nie zamierzam oceniać jego źródeł. Wiele z roślin, o których usłyszałam tylko raz – przy poznawaniu jednego zielnika, znalazła się w nim dzięki niciom relacji wiążących nosiciela zielnika z mediami. Niektóre z nich nie zostały w ogóle przez rozmówców wypróbowane, np. tak mówi Maria o badaku (Bergenia 85 sp.) : Maria: A to badak. IK: A badak też jest leczniczy? Maria: Tak, ale jeszcze do niego nie doszłam. [DW_A0142 + notatka 05.2012] 84. Powiedziałabym, że pewien poziom różnorodności jest immanentny dla różnorodności międzyosobniczej. Zasoby wiedzy dwóch osób na jakiś temat oczywiście nigdy nie będą swoimi idealnymi kopiami, bo są to różne osoby, o różnych sieciach relacji. 85. Badak wydaje się być pochodną słowa badan – oznaczającego zarówno po rosyjsku, jak i ukraińsku gatunki z rodzaju Bergenia. Kobiv w swoim obszernym słowniku lokalnych ukraińskich nazw roślin nie rejestruje słowa badak (2004). Maria pokazała badak w swoim ogródku, była to Bregenia sp. Ta zmiana brzmienia nazwy może być o tyle ciekawa, że Maria poznała ją z tekstu pisanego, o którym raczej myślałoby się, że eliminuje tego rodzaju oboczności. Tu jednak standaryzująca rola zapisu nie zadziałała (por. Olson 2010: 152-153). Maria rozprzestrzenia wiedzę o tym taksonie pod nazwą badak. Podolskie zielniki. Praktykowanie wiedzy o roślinach na Podolu Wschodnim (Ukraina) 160 �Maria jeszcze do niego nie doszła, bo tylko dowiedziała się, że jest to roślina lecznicza, zamówiła w katalogu ogrodniczym i ma teraz w ogrodzie, będzie jeszcze sprawdzała, na co on jest, i może kiedyś używała. Podobnie bywa z pojedynczymi sposobami wykorzystania powszechnie znanej rośliny, rozmówca skądś się o nich dowiedział, ale nigdy nie wypróbował. Warto podkreślić, że specyfika gazet i książek, z których korzystają moi rozmówcy, polega na tym, że opisują rośliny występujące i dostępne (włączając rośliny jadalne dostępne w handlu, np. imbir [imbir, Zingiber officinale Roscoe i jego odmiany] używany przez mamę Larisy) na obszarze byłego Związku Radzieckiego. Oczywiście oznacza to dostęp do różnych tradycji wykorzystania roślin (np. różnych ludów Syberii i Azji Centralnej czy wpływu medycyny chińskiej i tybetańskiej, które oddziaływały intensywnie na medycynę oficjalną i medycyny lokalne w byłym ZSRR [por. Saxer 2004]), a także ogromne różnice we florze; już na samym obszarze Ukrainy są one dość znaczące. Oznacza to jednak, że globalizujący wpływ materiałów pisanych ogranicza się do obszaru byłego ZSRR (por. Soldati i in. 2015). Przykładem tego rodzaju wpływu może być wspomniany badak (bergenia, Bergenia sp.) z zielnika Marii. Bergenia jest bardzo ważną rośliną przeciwbiegunkową w medycynach syberyjskich, korzeń Bergenia crassifolia (L .) Fritsch jest również częścią oficjalnej rosyjskiej farmakopei (Gosudarstvennaja Farmakopeja Rossijskoj Federacii t. IV 2018). Kilkoro z rozmówców o bogatych zielnikach mentalnych z licznymi połączeniami z mediami, katalogami roślin ogrodowych i znajomościami w innych rejonach Ukrainy sprowadzało lub próbowało sprowadzać rośliny lecznicze do swoich ogrodów. W rozdziale pierwszym opisywałam historię, w której brali udział konufer (złocień balsamiczny, Tanacetum balsamita L .) i Sława, z kolei Witia sprowadzał z okolic Odessy soforę iaponską (perełkowiec japoński, Styphnolobium japonicum (L .) Schott), którą poznał dzięki swojej partnerce, a kostopraw Lonia sprowadził korin (szkarłatkę amerykańską, Phytolacca americana L .). Owocuje to również poszukiwaniem roślin dość powszechnie spotykanych w innych regionach byłego ZSRR i Ukrainy, a nie występujących na Podolu, np. cherniki (borówki czarnej jagody, Vaccinium myrtillus L .). Oksana (k. ok. 45 lat) kilka lat temu pracowała w Sarnach w oblasti rivnienskiej (Równe) i dużo korzystała Iwa Kołodziejska 161 �z cherniki, teraz, jak tylko ma okazję, sprowadza jej owoce na Podole. W wielu zielnikach chernika pojawia się jako roślina wspomagająca przy kłopotach ze wzrokiem, takie jej zastosowanie pojawia się też niejednokrotnie w materiałach pisanych i z tego względu moi rozmówcy chcieliby mieć do niej dostęp. Zdarza się, że zastępują ją inną borówką – borówką amerykańską (Vaccinium corymbosum L . i odmiany), która od niedawna zaczęła być uprawiana w gospodarstwach posowchozowych. Jest droga, trudno ją też legalnie dostać z miejsca pracy. Jest obiektem pożądania i to wcale nie ze względu na właściwości smakowe, lecz to, że jest cherniką i może być stosowana jak chernika (borówka czarna jagoda, Vaccinium myrtillus L .). Niektórzy rozmówcy mają w zielnikach informację, że jest to inna chernika, ale uważają, że może z powodzeniem zastąpić tę niedostępną. Te osoby często zaznaczają to w zielnikach nazwą chernika z sovhoza, a kilka osób używało jej rosyjskiej nazwy botanicznej – golubika, nazwa rodzajowa ogólnoukraińska brzmi: chornicia lub vaccinium. W nazwie chernika z sovhoza odbijają się lokalny krajobraz i tamtejsze wydarzenia (decyzja o sadzeniu V. corymbosum). Tego rodzaju poszukiwania roślin też wpływają na swego rodzaju różnorodność zielników mentalnych, ponieważ bywa, że rośliny znajdowane na podstawie informacji z tekstów są – z punktu widzenia biologa – różnymi taksonami; dalej podaję kilka przykładów takiego procesu (IV. 3.2 Wiedza w ciele – jak rozpoznać roślinę?). Uważam, że ważny wpływ na różnorodność wiedzy mają wszelkie sieci powiązań (nie tylko te z mediami) i zaufanie do źródeł wiedzy (więcej o tym w podrozdziale IV.4.5 Autorytet). Należy pamiętać, że nawet w małych społecznościach wiedza często nie jest dystrybuowana równomiernie. Mam tu cały czas na myśli różnorodność wewnątrz społeczności. Wielu badaczy twierdzi, że teksty pisane przyczyniają się do zanikania lokalnej różnorodności pomiędzy społecznościami i prowadzą do standaryzacji wiedzy na obszarze, na który docierają dane źródła pisane. Materiał z moich badań zdaje się tylko do pewnego stopnia potwierdzać tę tezę. Wydaje się, że standaryzacja przebiega głównie na poziomie języka i dyskursu, a dużo mniej na poziomie praktyk. Pisałam już trochę o tym, pokazując zielnik mentalny Haliny (III. 3.2 Narracje o zdrowym jedzeniu i ukraińskości) i przedstawiając historię lubystku (lubczyku ogrodowego, Levisticum Podolskie zielniki. Praktykowanie wiedzy o roślinach na Podolu Wschodnim (Ukraina) 162 �officinale W.D.J.Koch). Teraz rozwinę tę myśl na innych przykładach. Trzeba też pamiętać, że w pewnym sensie każda wymiana wiedzy prowadzi do jej standaryzacji w obrębie konkretnej populacji ludzkiej oraz że potencjał standaryzacyjny zależy od tego, jaki dane źródło ma autorytet, a z dostępnych zasobów informacji wybierane jest to, co jest z różnorodnych względów przydatne w danych warunkach. W wypadku roślin leczniczych jest to wynik tego, jakie sieci relacji ma dana osoba rozpięte w otaczającym ją krajobrazie medycznym (por. Kołodziejska-Degórska 2016). Z tego wynikają konkretne zachowania i decyzje, w to uwikłane są kształt i struktura zielników mentalnych. Jednym z ważnych działań ujednolicających wiedzę botaniczną jest tworzenie i stosowanie zestandaryzowanych nazw (por. rozdział III.1.1 Czym dla botaników jest gatunek i jak go nazwać?) oraz nazewnictwa ogólnoukraińskiego i ogólnorosyjskiego (zależnie od tego, w jakim języku są pisane źródła, z których korzystają rozmówcy lub ich znajomi), które trafiają do zielników rozmówców. Czasem objawia się to przyjęciem nazwy gatunkowej z tekstów pisanych. Np. kashtan (kasztanowiec zwyczajny, Aesculus hippocastanum L .), niekiedy bywa nazywany kinskii kashtan, jednak nie jest to pełna ukraińska nazwa botaniczna, zwykle stosuje się jeszcze przydomek zvychainyi (kinskii kashtan zvychainyi). Przydomek ten jest jednak właściwie nieobecny w ukraińskojęzycznych tekstach czytywanych w moim terenie badań. W książkach tam dostępnych i pisanych po rosyjsku używana jest nazwa konskij kashtan, również bez epitetu obyknovennyj. Nie używa się również, bardziej powszechnej wśród ukraińskich biologów, nazwy ukraińskiej: hirkokashtan zvychainyi. O podorozhniku, babce (babce zwyczajnej, Plantago major L .) niektórzy mówią podorozhnik velikii, ewentualnie podorozhnik sherokolistyi. Również romashka (rumianek pospolity, Matricaria chamomilla L .) bywa nazywana razem z epitetem gatunkowym – romashka likarska. Takie epitety gatunkowe muszą pochodzić z tekstów pisanych, choć niekoniecznie osoba ich używająca przeczytała je sama – mogła się z nimi zapoznać w przekazie ustnym od kogoś, kto poznał je z mediów. Inaczej może być z epitetami odnoszącymi się do koloru; np. mimo że nazwa akacia bila (grochodrzew biały, robinia akacjowa, Robinia pseudoacacia L .) jest powszechnie używana w tekstach pisanych Iwa Kołodziejska 163 �(chociaż nie jest nazwą uznaną przez botaników ukraińskich czy rosyjskich, w obu językach obowiązują inne nazwy), to użycie przymiotnika bila przez mieszkańców Podola nie musi wynikać z lektury, może być po prostu efektem obserwacji i próby odróżnienia tej akacii od drugiego gatunku – akacii cei rozovej (robinii szczeciniastej, Robinia hispida L .). Szczególnie stroyinczanie, opowiadając o akacii, podkreślają, że chodzi o tę bilą, a nie rozovą, ponieważ zakrzewienia Robinia hispida L . rosną przy głównej drodze, w miejscu, gdzie się często bywa. Niemniej nie mówią akacia cia bila, tylko akacia bila, druga z nich jest nazywana „tą różową”, czyli cia rozova, co może mimo wszystko wskazywać na źródło w mediach. Wyjątkowym przykładem poszukiwania nazwy standardowej jest przeprowadzana przeze mnie wielokrotnie w różnych wydaniach i z różnymi osobami rozmowa o nazwie zatknydupka, zapridupka, zapnidupka (pięciornik srebrzysty, Potentilla argentea L . agg.). Ilekroć ktoś chciał mi opowiedzieć o tej ważnej roślinie zapobiegającej rozwolnieniu, to słyszałam ściszony głos bądź widziałam uśmieszek zawstydzenia: „ech... to taka nazwa narodna, muszę się dowiedzieć, jak ona się nazywa po naucznomu”. Kilka osób poświęciło celowo czas, by nie używać nazwy, która wywołuje u nich uśmiech zakłopotania i, gdy rozmawiają z kimś obcym, mogą podać znalezioną w książkach nazwę ro86 syjską: lapchatka prjamostupenchataja . Zatknydupka, zapridupka, zapnidupka musi być bardzo lokalną nazwą, ponieważ w słowniku Kobiva (2004), mimo ogromnego bogactwa nazw pięciorników, nie ma żadnej z tych stosowanych w Stroyinciach i okolicach. Może mają rację ci, którzy uważają tę nazwę za typowo stroyiniecką. Nie ma ich również w znanych mi tekstach Inny Gorofianiuk, pracującej z środkowopodolskim materiałem leksykalnym (sine anno, 2009). W nazwie zakodowane są właściwości rośliny: ma bardzo silne działanie ściągające i ze względu na nie znajduje się w niemal wszystkich ziel87 nikach mentalnych moich rozmówców . Można porównać te wyniki 86. Jest to lekko zmieniona nazwa innego pięciornika, bardzo podobnego do Potentilla argentea L . agg. pięciornika prostego P. erecta (L .) Räuschel (rus. lapchatka prjamostojachaja), jednak w Stroyinciach zbiera się raczej pięciornik srebrny Potentilla argentea L . agg. 87. Podobną genezę mogą mieć ogólnoukraińska nazwa rośliny – perstacz (перста́ч) – i niektóre powszechnie spotykane w innych rejonach kraju lokalne, np. zawjaznyk Podolskie zielniki. Praktykowanie wiedzy o roślinach na Podolu Wschodnim (Ukraina) 164 �z opisanymi przez Amélię Frazão-Moreira i Anę Marię Carvalho oraz Marię Elisabeth Martins, których rozmówcy używali różnych nazw tych samych taksonów roślin w zależności od kontekstu. Dotyczyło to szczególnie osób między 55. a 65. rokiem życia, uznanych w badanej społeczności za ekspertów i doświadczonych użytkowników roślin – w niektórych sytuacjach używali nazw lokalnych, a w innych nazw oficjalnych lub wręcz naukowych, poznanych z książek i mediów (Frazão-Moreira Carvalho, Martins 2009; Frazão-Moreira, Carvalho 2014). Codzienne praktyki zdecydowanie trudniej ulegają homogenizacji niż budowane na podstawie informacji z mediów opowieści o wartościach zdrowotnych roślin lub same nazwy – wiedza deklaratywna, niekoniecznie przekładająca się na praktykę. Na praktykę dużo silniej oddziałują osobiste preferencje, np. smakowe, sieci relacji, w tym te z własnymi genami i mikroorganizmami chorobotwórczymi, z osobami, które się spotka (patrz rozdział III). Marco Leonti zwraca uwagę na to, że wpływ tekstów pisanych może powodować mniejszą zmienność LEK . Porównując współczesną farmakopeę mieszkańców włoskiej Campanii z renesansową, opisaną w zielniku Matthioli, Leonti wykazał, że osiemdziesiąt procent listy użytkowanych tam ziół nie zmieniło się od XVI wieku. Twierdzi, że język pisany może niezwykle silnie utrwalać LEK (2011). Ja nie widzę ograniczenia chęci moich rozmówców do eksperymentowania z roślinami. Podobnie jak rozmówcy Pieroniego i Sõukand na Polesiu (2018), spotkani przeze mnie ludzie cały czas „mają ruch” w zielnikach. Jedne taksony i ich sposoby wykorzystania odchodzą na dalszy plan, inne są inkorporowane do zielników. Pieroni i Sõukand wykazali pozytywny wpływ bliskości lasu na LEP; moi rozmówcy niewątpliwie mają stały dostęp do dzikich roślin na łąkach i w lasach. Ważniejszymi, z ich punktu widzenia, siedliskami, jeśli chodzi o różnorodność wykorzystywanych przez nich roślin, są łąki. Obserwowałam też trwałość elementów LEK opisanych w dawnych tekstach, np. wystawianie pokrojonej cebuli, by zapobiec rozprzestrzenianiu się choroby, obecne w zapisach z XIX w. (Lewis 1990: 72), obserwowałam w 2009 roku podczas świńskiej grypy na Podolu. (зав’язни́к). Iwa Kołodziejska 165 �Nie sądzę jednak, by ta niezmienność była motywowana lekturą tekstów. Mój materiał badawczy potwierdza zarówno tezy tych, którzy uważają, że dostęp do mediów wpływa na zwiększenie różnorodności wiedzy, jak i tych, którzy twierdzą wprost przeciwnie, że powoduje jej standaryzację. Zależy to od skali, którą przyjmiemy. Jeżeli przyglądamy się zróżnicowaniu wiedzy w obrębie społeczności, to teksty pisane są źródłem nowych informacji (częściej nowych dyskursów niż nowych, innych praktyk), a gdy spojrzymy w większej skali, to da się zauważyć wpływ standaryzujący, bo wiedza charakterystyczna dla innych obszarów byłego ZSRR rozprzestrzenia się w miejscach, gdzie wcześniej była nieobecna. Widać tu wyraźnie akumulacyjny potencjał druku. Akumulacja wiedzy o roślinach, szczególnie leczniczych, zaczęła się na dużą skalę już w XVI w. (Olson 2010: 331). Niewątpliwie w ogóle wymiana wiedzy i jej rozprzestrzenianie powoduje pewną unifikację, niezależnie, czy dzieje się to w wyniku lektur, czy rozmowy lub obserwacji. W moim kontekście badawczym przekaz od konkretnych osób częściej wpływa na zmianę praktyk niż przeczytanie informacji w mediach papierowych (będę tę myśl jeszcze rozwijać dalej). Jest też jedną z przyczyn różnic między tym, jak na LEK na Podolu Wschodnim oddziałują książki, a jak czasopisma. Żeby to lepiej wyjaśnić, przedstawię specyfikę książek i czasopism czytywanych przez rozmówców. IV. 2.2. Książki moich rozmówców Posiadane przez mieszkańców Podola książki oglądałam w Stroyinciach i okolicznych wsiach. Wszystkie dorosłe osoby, których zielniki poznawałam, miały kontakt z jakiegoś rodzaju materiałami pisanymi o roślinach leczniczych. Trochę ponad pięćdziesiąt procent rozmówców posiadało książki, ale w miarę regularnie korzystało z nich i znało ich treść trochę poniżej dwudziestu pięciu procent dorosłych rozmówców, czyli mniej niż co drugi właściciel książek. Były takie pozycje, które miała tylko jedna osoba, ale były i szczególnie rozpowszechnione. Do tych ostatnich należą przede wszystkim wydawnictwa z lat 60. i 70. XX w., obecne na rynku w końcu lat 80. i latach 90. – w czasie kryzysu, gdy moi rozmówcy imali się różnych zajęć, by przetrwać trudności. Zdecydowanie rzadsze były Podolskie zielniki. Praktykowanie wiedzy o roślinach na Podolu Wschodnim (Ukraina) 166 �pozycje z późnych lat 90. i pierwszej dekady XXI w. (w posiadaniu rozmówców widziałam tylko 3 egzemplarze wydane w tych latach, w tym jedną z 2011 r.). Po okresie kryzysu nowe książki kupowały wyłącznie osoby szczególnie zainteresowane roślinami – jak Witia, albo takie, których bliskich dotknęła poważna choroba i książka miała być źródłem potencjalnego ratunku. Gdy mąż Luby zachorował na raka, kupili: Shliah do dovgolittia. Hvoroby vid a do Ia. Zdorovyi sposib zhittia (red. Alekseev I. S., TOV „Gloria treid”: Donieck, 2011). Do najczęściej spotykanych tytułów, które były otrzymywane, kupowane, „pozyskiwane” – drogą oficjalną lub nie – z bibliotek (głównie w latach 80. i 90.) należą: W języku ukraińskim: Nikolai Semionovich Kharchenko, Vasilii Ivanovich Sila, Lev Iosifovich Volodarckii, Likars’ki Roslyny i iih zastosuvannia v narodnii medycyni („Zdorov’ia”: Kijów 1971 i inne wydania); Svietlana Nikolaevna Prihodko, Likarnia na pidvikonni (Naukova dumka: Kijów, spotykałam dwa wydania – z 1966 i 1971 roku). Po rosyjsku: Aleksei Petrovich Popov, Lekarstvennye rastenija v narodnoj medicine („Zdorovja”: Kijów, 1969 i wydania późniejsze); Adel Fedorovna Gammerman i Ivan Ivanovich Grom, Dikorastushchie lekarstvennye rasteniia SSSR (Izdatelstvo „Medicina”: Moskwa, 1976); Adel Fedorovna Gammerman, G.N. Kadaev, A . A . JacenkoHmelevskij, Lekarstvennye rastenija (Rastenja celiteli) (Vysshaja shkola: Moskva, różne lata wydania, m.in. 1975 i 1990). Jest to podręcznik ziołolecznictwa dla studentów szkół leśnych i rolniczych, niejednokrotnie trafiał na półki domów w Stroyinciach i okolicznych wsiach dzięki sowchozowym agronomom. Nie aspiruję do przedstawienia pełnej analizy treści i dyskursów prezentowanych w książkach oraz czasopismach posiadanych i czytanych przez rozmówców. Analiza, którą prezentuję, ma na celu ułatwienie czytelnikowi wyobrażenia sobie kontekstu, w którym odbywa się tworzenie wiedzy o roślinach w moim terenie badań. IV. 2.3. Struktura tekstu i jej wpływ na przekaz wiedzy Podobnie jak osią wielu prac etnobotanicznych jest lista gatunków, tak informacje zawarte w książkach najczęściej posiadanych przez rozmówców są właśnie – jak powiedziałby Ingold: antropocentrycznie Iwa Kołodziejska 167 �88 – podzielone według nazw gatunków (2013) . Wszystkie powyższe 89 publikacje są właśnie tak skonstruowane . W niektórych rośliny są ułożone według kolejności alfabetycznej nazw ukraińskich lub rosyjskich, zależnie od pozycji, ale np. Adel Gammerman i Ivan Grom uporządkowali opisywane taksony roślin według obowiązującego w latach 70. XX w. podziału systematycznego z wyróżnieniem typów, klas, rodzin i wreszcie, dużo bardziej intuicyjnie zrozumiałych dla czytelnika bez przyrodniczego wykształcenia, rodzajów. Wszystkie powyższe publikacje mają indeksy nazw łacińskich i botanicznych rosyjskich lub ukraińskich. W indeksach nazw w językach narodowych zwykle brak wymienianych w tekście mniej powszechnych nazw lokalnych, podobnie jest w bardzo popularnej pozycji Lekarstvennye rastenija v narodnoj medicine Alekseja Popova, gdzie wprawdzie zamieszczono też indeks lokalnych czy ludowych (narodnych) nazw roślin, ale nie zawiera on wszystkich nazw pojawiających się w tekście. Niemniej żaden z moich rozmówców nie sygnalizował, by indeks był dla niego czy dla niej ważny, to mnie indeksy ułatwiały korzystanie z ich książek. 88. Szczególnie takie prace etnobotaniczne, które koncentrują się na ocenie stanu wiedzy, bazują na koncepcie gatunków. Będą w nich długie listy gatunków/taksonów stosowanych w tym czy innym celu. Mogą być też zestawiane z innymi listami, np. z innych regionów albo z wcześniejszych okresów, te ostatnie służą diachronicznemu porównaniu. Dla przykładu kilka artykułów z „Journal of Ethnobotany and Ethnomedicine”: Łuczaj, Jug-Dujaković, Dolina, Jeričević, Vitasović-Kosić 2019; Banchiamlak, YoungDong 2019; Wurchaih, Huar, Menggenqiqig, Khasbagan 2019. Nie twierdzę bynajmniej, że artykuły dokumentujące różnorodność stosowanych przez ludzi roślin są mało wartościowe. Pokazuję tylko jedno z etnobotanicznych podejść do badań. Oczywiście wielu badaczy pokazuje trudności z precyzyjnym oznaczeniem gatunków, np. u Scotta Atrana i Douglasa Medina w The Native Mind and the Cultural Construcion of Nature (tabela 7.7, s. 203), gdzie otwarcie jest podana w tabeli informacja: „nieoznaczone pnącze”. 89. W innych, mniej popularnych książkach, np. Kak izlechit 200 samyh rasprostranennyh bolezniej Danila Stojanovskiego (2002), mamy do czynienia z podziałem ze względu na choroby. Można to uznać za otwarcie antropocentryczny charakter układu, bowiem celem jest leczenie człowieka, a nie rozważania nad relacjami z roślinami. Oczywiście – zgodnie z duchem czasów, w których opisywane książki powstawały – żaden z autorów nie stawiał sobie za cel opisu niezgodnego z antropocentryczną hierarchią, a w każdym razie nie ma w ich publikacjach zauważalnego dla mnie śladu takiej refleksji. Swoją drogą, przygotowanie takiej publikacji mogłoby być nie lada trudnym zadaniem, a i korzystanie z takiej książki pewnie byłoby dla ludzi niełatwe. Podolskie zielniki. Praktykowanie wiedzy o roślinach na Podolu Wschodnim (Ukraina) 168 �We wszystkich wymienionych publikacjach taksony roślin mają podaną nazwę łacińską, oczywiście jest ona zapisana alfabetem łacińskim, a nie cyrylicą (większość moich rozmówców nazywa go alfabetem angielskim i prawie żaden nie posługuje się nim swobodnie), dlatego tym bardziej wydają się obce i nieprzydatne. Autorzy książek raczej nie pozwalają sobie na pokazanie tego, że oznaczenia gatunków mogą być niepewne, i bardziej lub mniej świadomie dążą do pewnej standaryzacji sposobów zastosowania leczniczego przypisywanych z pozoru precyzyjnie określonym gatunkom, najczęściej również uwspólniają wiedzę pochodzącą z różnych rejonów ZSRR. Wyraźnie widać tę tendencję u Alekseja Popova, Svetlany Prihodko oraz Nikolaja Kharchenki i współautorów. Często, wręcz na siłę, starają się precyzyjnie nazwać gatunek, redukując i nie zaznaczając różnorodności kryjącej się pod nazwą. Zdecydowanie można tu mówić o przewadze scalania (lumping) nad rozdrabnianiem (splitting). Właściwie żaden z autorów nie wnika w to, że np. pod nazwą Rosa canina zapewne kryją się różne odrębne gatunki i mie90 szańce . Towarzyszy temu pewien automatyzm w przypisywaniu tego, co jest zbierane w danym regionie, do gatunków „flagowych” – najczęściej spotykanych w danym regionie lub uwzględnionych w oficjalnej farmakopei. Niewątpliwie jest tak z mniszkiem lekarskim (Taraxacum officinale). Nawet dużo precyzyjniejsza w botanicznym oznaczaniu gatunków Gammerman nie uwzględnia problemów jego taksonomii. Oczywiście częściowo wynika to z czasu, w którym dana publikacja powstała. Przypisywanie do „flagowych” taksonów jest szczególnie częste w wypadku książek powstałych na podstawie innych źródeł pisanych, a nie własnych badań autora; dotyczy to wszystkich nowszych pozycji posiadanych przez moich rozmówców (por. Łuczaj 2010). Można powiedzieć, że w ich wypadku nikt dokładnie nie oznacza gatunków, o które mu chodzi – ani autor książki, ani później jej czytelnicy. Pozostaje pytanie: dla kogo to jest problem, może tylko dla biologów i farmaceutów na to patrzących, czy może być to też ze szkodą dla zdrowia osób stosujących terapie ziołowe? Nie będę tego roztrząsać. Bardziej skupię się na samych sposobach korzystania z tych książek, bo to im się przyglądałam podczas badań. 90. U Prihodko w książce Likarnia na pidvikonni nie ma akurat tego taksonu, traktuję go jako przykład. Iwa Kołodziejska 169 �Wypada jeszcze zaznaczyć, że w publikacjach Gammerman, np. w Dikorastushchie lekarstvennye rasteniia SSSR z Ivanem Gromem, wiele taksonów roślin leczniczych podali pod nazwą rodzajową i wymienili różne gatunki zbierane i stosowane w tożsamy sposób. Np. podali nazwę rodzajową lipa (Tilia) i napisali, że we Florze ZSRR można doliczyć się 11 dziko występujących gatunków z tego rodzaju, a ponadto jest jeszcze wiele innych – uprawnych. Opisują dokładniej T. cordata Mill i T. platyphyllos Scop. (zaznaczając zmianę nazwy tej ostatniej), poza tym wymieniają kilka innych gatunków i zaznaczają, że są rzadziej zbierane. Podobnie postępują np. w wypadku poziomki Fragaria vesca L ., jednak piszą, że nie warto zbierać w celach leczniczych innych gatunków z rodzaju poziomka (Fragaria) – ta informacja raczej nie pozwala na ich odróżnienie bez sięgania do innych źródeł, ponieważ autorzy podają wyłącznie nazwy gatunkowe – rosyjskie i łacińskie. W moim terenie zbierana jest właśnie jedna z nich: sunica, sunicy, zemlanika (F. viridis Weston i najprawdopodobniej jej mieszańce z F. moschata (Duchesne) Duchesne). Nikt z posiadających tę książkę nie wspominał mi o tej różnicy. Oczywiście, w związku z tym, że wiedza taksonomiczna (jak każda) jest zmienna, niektóre nazwy podane we wspomnianych książkach dziś odpowiadają innym gatunkom lub w ogóle są nieaktualne. Na przykład opisana m.in. u Gammerman i Groma (1976) Rosa cinnamomea L . to współcześnie najpewniej odpowiadająca jej z opisu cech dystynktywnych Rosa majalis Herrm. (to też jeden z gatunków, który może kryć się pod tą nieaktualną już nazwą [The Plant List]), ale nawet w nowszych książkach nazwa ta jest kopiowana, np. w Shliah do dovgolittia. Hvoroby vid a do ia. Zdorovyi sposib zhittia. Luba zaznaczyła sobie jej właściwości w książce. Korzysta z rosnącej koło domu róży i botanicznie nie jest to R. majalis, tylko r. canina sensu lato. Zdjęcie z książki Luby też niekoniecznie przedstawia różę, którą botanicy uznaliby za R. majalis, nie widać na nim jej najbardziej charakterystycznych cech. Podolskie zielniki. Praktykowanie wiedzy o roślinach na Podolu Wschodnim (Ukraina) 170 �Fot. 7. �Podkreślenia Luby w opisie shypshyna korichneva (Rosa cinnamomea L.) oraz zdjęcie owoców tej róży z tej samej książki pt. Shliah do dovgolittia. Hvoroby vid a do Ia. Zdorovyi sposib zhittia. Zdjęcie najprawdopodobniej nie przedstawia Rosa majalis Herrm, która pewnie jest opisana na stronie 657. Można się zastanawiać, czym jest taka próba narzucenia botanicznych klasyfikacji obecnym w zielnikach mentalnych roślinom (pisałam o tym już trochę w podrozdziale III. 1.1). Niewątpliwie jest czym innym niż problemy narzucania botanicznych klasyfikacji roślinom używanym przez lekarzy medycyny tybetańskiej (van der Valk 2017), ponieważ działa w odwrotnym kierunku: nazwy i stojące za nimi klasyfikacje bywają reprodukowane przez moich rozmówców i autorów książek o ziołolecznictwie (trochę tak, jak reprodukowana była starożytna wie91 dza w dawnych herbarzach) . Może zdarzać się tak, że książki kompilujące wiedzę z różnych źródeł i stosujące gatunki „flagowe” są bliższe lokalnym klasyfikacjom, bo np. nie rozróżniają między r. canina i jej mieszańcami a R. majalis. Podobieństwo między analizowanym przez van der Valka problemem a sytuacją obserwowaną przeze mnie polega 91. Co ciekawe, Adel Gammerman opublikowała słownik tybetańsko-łacińsko-rosyjski nazw surowców leczniczych pochodzenia roślinnego stosowanych w medycynie tybetańskiej. Gammerman A .F. i Semichov B.V., Slovar’ tibetsko-latino-russkih nazvanij lekarstvennogo rastitel’nogo syr’ja, primenjaemogo v tibetskoj medicine, Ułan-Ude 1963. Iwa Kołodziejska 171 �na tym, że różne botanicznie taksony mogą wchodzić w skład leków czy terapii pod jedną nazwą. Niektóre spośród posiadanych przez mieszkańców wsi Podola Wschodniego książek zawierają dokładne przepisy lecznicze. Rzadko są wykorzystywane przez rozmówców, w pewnym stopniu dlatego, że mają nieprzystępną postać, są pisane „językiem technicznym” (Boas 1962). Język potoczny przepisów z czasopism jest dużo bardziej przystępny i to one są wykorzystywane. Dla przykładu podaję sformułowany zgodnie z zasadami przyjętymi w farmacji, przy użyciu zrozumiałej dla farmaceutów łaciny, przepis z obecnej w wielu odwiedzanych przeze mnie domach książki Kharchenki i współautorów. Fot. 8. �Przepisy na wykorzystanie kwiatów dziewanny (Verbascum sp. L.) przy chorobach płuc wg państwowej farmakopei ZSRR z książki Kharchenko N.S., Sila V.I., Volodarckii L.I. pt. Likars’ki Roslyny i iih zastosuvannia v narodnii medycyni, „Zdorov’ia”: Kijów 1971. Marie Boas pisze o „języku technicznym” jako zrozumiałym dla wszystkich (1962). Tymczasem powiedziałabym, że tak naprawdę dla wybranych – specjalistów. Takim językiem jest łacińska nomenklatura botaniczna, która ma u samych podstaw potrzebę uogólnienia i standaryzacji. Jako standardowe i powszechnie zrozumiałe traktują nazwy również moi rozmówcy. Jest tak, mimo że, jak pokażę dalej, zdają sobie Podolskie zielniki. Praktykowanie wiedzy o roślinach na Podolu Wschodnim (Ukraina) 172 �sprawę z potencjalnej różnorodności nazw, choćby przez to, że równolegle używają nazw rosyjskich i ukraińskich. Niemniej nazwa jest wykorzystywana przez moich rozmówców, i nie tylko przez nich (por. artykuł Łukasza Łuczaja o błędach oznaczenia w etnograficznych tekstach o wykorzystywaniu roślin, 2010), jako główny wyznacznik tego, o jakiej roślinie mowa. Z kolei do publikacji Alekseja Popova dołączono spis różnych zastosowań, wyrażony przy użyciu medycznego słownictwa, wraz z listą odpowiadających im roślin. Są tam takie słowa jak: dezynfekujący, przemiana materii, wykrztuśny itp. Tego rodzaju sformułowania wchodzą do zielników mentalnych rozmówców. Analizowane książki, nawet jeśli nie są stricte naukowe, tylko popularnonaukowe, to poprzez słownictwo, sposób organizacji treści czy przytaczanie wyników badań, odwołują się do autorytetu nauki. Na przykład Alekseei Popov we wstępie do książki pisze o tym, jakie wysiłki czynią naukowcy Związku Radzieckiego, w tym Ukraińskiej SRR, by rośliny używane w narodnej medycynie różnych części ZSRR przebadać pod względem przydatności w oficjalnej medycynie. Zachęca czytelników do tego by – jeśli odkryją leczniczą roślinę lub nowe zastosowanie już znanej – zgłaszali to do instytutów badawczych, by rośliny mogły być sprawdzone, a ich skuteczność potwierdzona. Spośród najbardziej popularnych książek tylko Likarnia na pidvikonni Svetlany Prihodko ma mniej medyczno-farmaceutyczny charakter. Poza informacjami o właściwościach leczniczych są w niej zawarte opisy pochodzenia roślin, legendy i mity z nimi związane, a także to, jak ich obecność wpływa na nastrój i zdolności do pracy. Co istotne, większość opisanych tam roślin to gatunki obce florze Ukrainy, pochodzące z krajów o cieplejszych klimatach, uprawiane w doniczkach na parapetach domów. W publikacji są zawarte porady dotyczące sposobów dbania o nie i ich rozmnażania. Mimo że książka jest w posiadaniu wielu znanych mi osób, wykorzystywane są z niej głównie dwa taksony: rannik, aloe (aloes drzewiasty, Aloe arborescens Mill.) i zolotoj vus (Callisia fragrans (Lindl.) Woodson). Oczywiście to, że ktoś używa tych roślin, nie znaczy, że poznał je z lektury Likarnii na pidvikonni. Zapewne wkrótce zacznie się zmieniać zestaw czytanych przez mieszkańców Podola książek, ponieważ te najnowsze, które na razie Iwa Kołodziejska 173 �nie są popularne (widziałam jeden egzemplarz w posiadaniu rozmów92 ców), ale powszechnie obecne w księgarniach, mają inną formułę . W wielu aspektach są bliższe czasopismom, różnią się od nich między innymi obecnością nazw łacińskich i ilustracji przedstawiających większość prezentowanych taksonów roślin. Nie są jednak poddawane w takim stopniu rygorowi publikacji naukowych z dziedziny nauk przyrodniczych i medycznych. Dlatego mogą pojawić się w nich obecne w narodnej medycynie i bliskie moim rozmówcom takie „choroby ludowe” jak perelak – przestrach – leczony ziołami o działaniu uspokajającym (Shliah do dovgolittia. Hvoroby vid a do Ia. Zdorovyi sposib zhittia, red. Alekseev I.S, 2011). Ich autorzy zwykle nie są farmakognostami, farmaceutami czy biologami, jak piszący starsze, powszechnie obecne na półkach moich rozmówców pozycje, a raczej kompilują dostępną literaturę ziołoleczniczą i dotyczącą narodnej medycyny. Takie publikacje jak Shliah do dovgolittia Ivana Alekseeva zacierają dawniej ostrzejszą granicę między tekstem książkowym i gazetowym, wiążącą się z podejściem do prezentowanych informacji i stosowaniem bardziej technicznego lub bardziej potocznego języka. Te granice nie są też ostre dla rozmówców. Niejednokrotnie w ich relacjach wszelkie wiadomości zdobyte ze źródeł pisanych były nazywane wiadomościami książkowymi, z literatury: Natasza: Zvirobii [dziurawiec zwyczajny, Hypericum perforatum L .] on jest na żołądek, a tak po książkowemu (literaturnomu) to on jest od 99 chorób. [Natasza ok. 55, DW_B0116] Większość opowieści o lokalnie występujących roślinach i stwierdzeń dotyczących ich wyjątkowej mocy (jak to powyższe) pochodzi z czasopism lub wydawnictw książkowych publikowanych przez wydawcę „Babushki” albo pojedynczych książek kładących większy nacisk na wiedzę zakorzenioną w przekazie ludowym. Natasza z przekazu ustnego zna praktyczne zastosowanie zvirobiiu, a informację o wyjątkowości rośliny, typową dla przekazu ludowego, zaczerpnęła z książki. Teksty pisane bywają źródłem opowieści, które wcześniej nie były znane lokalnie. Podobnego rodzaju informację uzyskała o deviasile 92. A może zostaną zastąpione przez informacje z internetu, to jednak raczej może dotyczyć wyłącznie młodszego pokolenia. Podolskie zielniki. Praktykowanie wiedzy o roślinach na Podolu Wschodnim (Ukraina) 174 �(omanie, Inula sp.), wie o nim z gazety. Zbierała go przez jakiś czas w miejscu, które bardzo precyzyjnie opisała w rozmowie, ale nigdy nie zaczęła pić przygotowanego preparatu, więc przestała zbierać. Miała zamiar sprawdzić, czy skoro pomaga na „wszystkie choroby” (również w jego nazwie deviasil jest ślad szczególnej mocy), ulżyłby jej w dokuczliwych bólach biodra [Natasza ok. 55, DW_B0133]. Wania, mąż Toni, też zna deviasil z książki, nigdy z niego nie korzystał, ale ma inną informację: Wania tłumaczy żonie: dieviasil [oman, Inula sp.] to coś innego, koroviak [dziewanna drobnokwiatowa, Verbascum thapsus L .] to nie deviasil. IK: Deviasil też jest żółty, ale ma tylko jeden kwiat? [botanicznie jest to kwiatostan typu koszyczek, ale wygląda jak pojedynczy kwiat, np. tak jak kwiatostan stokrotki] Wania: Jeden kwiat. IK: On też jest leczniczy? Tonia: Tak, chociaż my nigdy z niego nie korzystaliśmy. Wania: On jest na wrzody żołądka. To z książki, korzeń deviasila. IK: Korzeń? Wania: Tak, sam korzeń. No, ale on tak jakby, dlaczego on nazywa się po-narodnomu deviasil. Tonia: A dlaczego właśnie? Wania: A od dziewięciu chorób. Tonia: Dziewięć mocy. [Tonia i Wania, K. 46 i M. ok. 45 DW_A0168] Z deviasilu korzysta też Witia: kopie w tym samym miejscu, w którym zbierała go Natasza, ale używa go do leczenia kaszlu [M. ok. 55 DW_ A0122]. Wszyscy oni czerpali informacje o deviasile (omanie, Inula sp.) z książek, ale każdy z innej, ich wiedza nie jest homogeniczna. Dla Wani i Toni pozostaje czysto teoretyczną wiadomością z książki; Natasza i Witia zbierali tę roślinę, funkcjonuje w ich zielnikach praktyka z nią związana, ale Natasza nigdy nie wypróbowała jej działania na sobie. Witia wie, że jemu pomaga na kaszel. Wania i Natasza zwracają uwagę na opowieści o szczególnej mocy tej rośliny, których ślad nosi nazwa – deviasil. Z kolei Pola (K. ok. 55) nigdy nie mówiła mi o tej roślinie, ale w jednej z jej książek był wycinek z gazety „Vinnicka Pravda” Iwa Kołodziejska 175 �z wiadomościami o deviasile. Autor opisu rośliny i jej zastosowań wspiera się autorytetem zawodowym, jest profesjonalistą – starszym towaroznawcą roślin lekarskich. Jest to takie źródło autorytetu, z jakim mamy do czynienia w wypadku książek – inne niż w czasopismach „Babushka” lub „ZOZh v Ukrainie”. Fot. 9. Wycinek z gazety „Vinnicka Pravda” z artykułem o deviasile (tu: divosil) (omanie, Inula sp.). Czy można, z powodu obecności w pokazanych mi materiałach o roślinach leczniczych, wycinka z gazety – celowo wybranego, wyciętego i starannie przechowywanego – powiedzieć, że deviasil jest obecny w zielniku mentalnym Poli? W jakimś stopniu tak, ale w chwili prowadzenia badań był jego wyciszonym elementem, nici relacji z nim łączące były słabe. Niemniej Pola może w każdej chwili do niego wrócić i zacieśnić więzy, wydobyć go z ukrycia. Tak o problemach z szukaniem wiedzy w mediach i o tym, jak zawarta w nich informacja ma się do praktyki w zielniku mentalnym, mówi ciocia Lusia (osoba o bardzo bogatym zielniku, w ogromnej części stworzonym dzięki przekazowi ustnemu i własnym eksperymentom). Ciekawe, że przedkłada radiową audycję nad książki, tłumaczy to tym, że w książce nie widać, o jaką roślinę chodzi. Podolskie zielniki. Praktykowanie wiedzy o roślinach na Podolu Wschodnim (Ukraina) 176 �IK: A pani często korzysta z książek, zdarza się? Lusia: Nie, nie-nie. Czasem u nas jest taka audycja, leci w radiu – Zelena apteka [Zielona apteka]. Tam opowiada się, a to tak w większości... (…) No mam książkę, ale co w książce? w książce nie jest tak zrozumiałe. Ot, najczęściej tam jest fotografia czarno-biała taka i nie można znaleźć takiej, co pasuje do naturalnej rośliny. No nie można i nie wiesz, co to za kwiatek i nazwa taka jakby narodna (ludowa), jakby ludowe pisali czy co. Ja mam taką, atlas taki, tam i mapa jest, gdzie one rosną, i roślina jest, i co ja? Prawie nic z tego nie rozpoznaję. IK: A skąd ma Pani ten atlas? Lusia: Kupiłam, mąż mi kupił w Rosji, tam był i przywiózł taki ogromny atlas, i mam też książeczkę Likarski roslyny [Popov 1969]. Ale co, ja bardziej korzystam z tego co sama, czego potrzebuję. A tam wszystkiego pełno, i takiego co mi niepotrzebne. Jak mi coś dokucza, to to leczę. [Lusia, K. ok. 60, DW_A0166] Zdaniem cioci Lusi w książkach jest wiele treści, z których i tak nie może skorzystać. Rośliny w książkach są tak przedstawione, że nie da się ich rozpoznać, Lusia nie umie przełożyć tego, co widzi w książce na codzienną praktykę, nie tworzy dzięki książkom sieci relacji z nowymi, nieznanymi sobie wcześniej taksonami (choć, jak pokażę dalej, ma pewne ważne dla siebie nici relacji z tekstami o roślinach leczniczych). Książki mimo wszystko posiada, bo je dostała i może kiedyś zrobi z nich użytek. Interesujące, że mówi, że lepsza jest audycja Zelena 93 apteka – ciocia Lusia to jedyna osoba, która mi o niej powiedziała . 93. Stryamets ze współpracownikami w swoim artykule podkreślają duże zainteresowanie dzikimi roślinami leczniczymi w Ukrainie i piszą o „zielonych aptekach” (so-called ‘green pharmacies’), jako miejscu, gdzie można pozyskać darmowe porady dotyczące wykorzystania roślin (2015). Nie zaznaczają, że nie są to zwykłe apteki ziołowe, sprzedające produkty różnych firm, a bardzo konkretna firma o swojej specyfice i politycznie zaangażowanej właścicielce. Myślę, że autorki mogły nie zdawać sobie sprawy z tego, czym są „tak zwane »zielone apteki«”. W czasie badań odwiedziłam apteki tej sieci (w ściśle pojętym terenie moich badań była tylko jedna – w Winnicy, ale byłam też w takich we Lwowie i innych miastach zachodniej Ukrainy). Porady, które można w nich uzyskać, zawsze dotyczą preparatów produkowanych i sprzedawanych przez tę firmę. Podejrzewam, że ten passus artykułu Stryamets i innych wynika z jakiegoś nieporozumienia lub błędu. Ukraińcy wykorzystują apteki jako źródło wiedzy o roślinach, ale nie można ich sprowadzić tylko do „tak zwanych »zielonych aptek«”. Iwa Kołodziejska 177 �Ciocia Lusia dużo słucha radia. Gdy wchodzi do swojej letniej kuchni, w której spędza dużo czasu, bo jest mistrzynią gotowania – to ona przygotowuje korowaje (ciasto obrzędowe) na wesela rodziny i znajomych (podczas gdy większość osób kupuje gotowe), a także na różne lokalne uroczystości, np. dni rejonu w Tywrowie, na których prezentuje się miejscowości z rejonu – od razu włącza odbiornik. Trudno powiedzieć, żeby w audycji mogło być wyraźniej „pokazane”, jak wygląda roślina, niż nawet na kiepskiej jakości czarno-białej ilustracji; w audycji padają nazwy i ciocia Lusia musi sobie wyobrazić, o jaką roślinę chodzi. Podejrzewam, że przekonanie o większej przydatności audycji niż książki bierze się stąd, że ciocię Lusię drażni niezrozumiały przekaz. Audycja, siłą rzeczy, ma postać oralną, jest podobna do rozmowy o roślinach z innymi interesującymi się nimi osobami – co Lusia zna i lubi. Na to, jak tworzymy wiedzę, wpływają nasze predyspozycje poznawcze. Prawdopodobnie Lusia należy do osób, którym łatwiej jest przyjmować informacje w postaci słów niż obrazów. Niestety, nie pociągnęłam z nią tego wątku, nie wypytałam dokładnej o to, co ją w książkach drażni i skąd bierze się wyższość audycji. Ciocia Lusia jest jedyną osobą, od której słyszałam o radiowej audycji Zelena apteka Natalii Zubyckiej vel Zemnej. Kilka osób wiedziało o tym, że ma ona program w telewizji (ze względu na bardzo ograniczony w czasie badań dostęp do internetu nikt nie znał jej kanału w serwisie YouTube), dwie osoby znały gazetową wersję „Zelenei planety”. Straciły zaufanie do publikowanych tam treści, gdy Zemna zaczęła robić karierę polityczną i rozwinęła duży biznes [notatki Tonia K. 55, 15.07.2012]. Książki funkcjonują w sposób stosunkowo statyczny, w wypadku większości osób wydają się mieć mniejszy wpływ na zielniki niż prasa, m.in. dlatego, że pojawianie się nowych numerów czasopism sprzyja bardziej intensywnej wymianie między ludźmi. Książki zwykle po prostu się ma w domu i wchodzi w interakcję z nimi indywidualnie. Dalej przekazuje się pozyskane informacje, a nie całe książki. IV. 2.4. Czasopisma – struktura tekstu i jej wpływ na przekaz wiedzy Spośród dostępnych na rynku ukraińskim czasopism o roślinach leczniczych w Stroyinciach i okolicach najbardziej powszechnie czytana jest „Babushka”, kupowana i prenumerowana w postaci pojedynczych Podolskie zielniki. Praktykowanie wiedzy o roślinach na Podolu Wschodnim (Ukraina) 178 �numerów drukowanych na gazetowym papierze, a także wielostronicowych, tematycznych wydań specjalnych – zbiorów przepisów wydawanych np. jako miesięcznik „Enciklopedia narodnovo lecheniia” czy „Lechimsia vmiestie” albo przepisy z gazet z poprzednich 94 lat ułożone w formie kalendarza na cały rok i na każdy dzień . Trzy ostatnie są przez rozmówców często nazywane książkami. Wydawane są w Ukrainie, ale do roku 2015 pisane były w większości w języku rosyjskim. Zgodnie z zapewnieniem redakcji publikowane są wszystkie listy od czytelników zawierające informację o tym, co piszącym pomogło lub zaszkodziło, czy to z narodnej (ludowej), czy z oficjalnej medycyny (sformułowanie oryginalne) („Enciklopedia Narodnovo Lecheniia”, nr 7 z 2011 r.). W powyższych stwierdzeniach bardzo wyraźnie widać heterodoksję tego, co taka gazeta zawiera. Ma formę przypominającą codzienne rozmowy o pomysłach na radzenie sobie z różnymi przypadłościami. W „Babushce” czy „Zdrovym Obrazie Zhyzni v Ukrainie” (dalej „ZOZh”, czasopismo wydawane w Rosji i sprzedawane w wielu krajach byłego ZSRR, Ukraina ma własne wydanie) dużo miejsca poświęcono sposobom leczenia chorób chronicznych i bardzo popularnych, takich jak np. przeziębienie. W pozostałych gazetach, o których wspominałam na początku rozdziału, są tylko pojedyncze rubryki albo przypadkowe artykuły poświęcone roślinom leczniczym. Więcej miejsca w tych czasopismach, szczególnie w „Silskim visniku” czy katalogach roślin uprawnych, oddaje się roślinom o innych zastosowaniach ważnych dla człowieka. Nie są to jednak dzikie rośliny ani ich zastosowania nie są odmienne od głównego przeznaczenia, dla jakiego roślina jest uprawiana, więc zgodnie z przyjętą metodologią nie poświęcam im tu uwagi. Teksty w czasopismach cechuje pewna heterodoksja związana z wielością autorów, choć niewątpliwie widać, że redakcje dążą do różnego rodzaju ujednolicania publikowanych tekstów. Oksana: Tak, mama też prenumerowała wtedy różne gazety i takie miała, i lecznicze takie też, no z narodnych to tam z „Poradnici” porady 94. Gazeta ma też wydanie internetowe, ale moi rozmówcy z niego nie korzystają (ba- bushka.ua). W 2019 roku internetowe wydanie nie różniło się graficznie od papierowego, w 2022 jego estetyka jest już zupełnie inna: zdjęcia zamiast rysunków, boczny pasek z fotografiami fragmentów roślin zielnych. Iwa Kołodziejska 179 �95 takie, historie radzących, kto czym się leczył . Z takiej narodnej medycyny były tam przepisy, potem „Babushkiny sovety”, te gazety ona zawsze prenumerowała, to przepisy z przyrody, też wszystkie różne – kto czym się leczył, jakie kto miał problemy i czym się leczył, takie przepisy były, to ona z różnych, różnych gazet i magazynów brała. IK: A w jakich latach to było? Oksana: To były siedemdziesiąte, osiemdziesiąte, no ona, od kiedy ja wiem, ona wszystko ot tak, po prostu u nas tak, babka znała wszystkie zioła (travy), ja już jej się przyglądałam, bo mama to mniej się rozumiała na ziołach. [Oksana K. ok. 45, DW_B0182] Oksana podkreśla, że w obu prenumerowanych przez jej mamę gazetach były historie i sposoby leczenia się konkretnych osób, porady od kogoś, kto wypróbował metodę na sobie. Obecność gazet o podobnym formacie w życiu osadników z Ukrainy w zachodniej Kanadzie w XIX i na początku XX w. opisują Lewis (1990) i Mucz (2012: 230). Oboje autorzy podkreślają, że umożliwiała ona dzielenie się wiedzą między oddalonymi osadami. Teksty w czasopismach charakteryzują się raczej potocznym językiem, niejednokrotnie przesyconym poetyckością, która może sprawiać wrażenie narracji typowej dla literatury dziecięcej z obszaru byłego ZSRR. Wierszyki pojawiają się na okładkach wydawnictw „Babushki”, a także wewnątrz czasopisma, zazwyczaj listy czytelników są opatrzone rymowanymi lub po prostu poetyckimi tytułami od redakcji. Na przykład tak wygląda okładka czwartego numeru „Babushki” (wydawnictwo „Enciklopedia narodnogo lecheniia, Babushka ozdrovitelnyie sovety”) z kwietnia 2012 roku. 95. Nie widziałam u nikogo żadnego numeru „Poradnicy”. Współcześnie ma również wersję elektroniczną, opisuje wiele zagadnień, w tym porady zdrowotne i dotyczące trybu życia (poradnica.com.ua). Obecnie (2019–2022) nie ma formy porad od czytelników. Podolskie zielniki. Praktykowanie wiedzy o roślinach na Podolu Wschodnim (Ukraina) 180 �Fot. 10. �Okładka 4. numeru „Babushki. Enciklopedia narodnogo lecheniia, Babushka ozdrovitelnyie sovety” z kwietnia 2012 r. Wierszyk o oduvanchikah (mniszkach lekarskich, Taraxacum officinale agg.) – w prawym dolnym rogu – brzmi mniej więcej tak: oduvanchikov nazrywamy, leczniczy sok wyciskamy, po troszeczku wypijamy i anemię przeganiamy (w oryginale są rymy gramatyczne aa bb – słowa w pierwszej osobie liczby mnogiej). Na pierwszych stronach cotygodniowych wydań na papierze gazetowym też zawsze jest wiersz, czasem taki jak ten o oduvanchikah (autorstwa redakcji), innym razem mniej lub bardziej znanych poetów ukraińskich lub rosyjskich (np. w pierwszym numerze z 6 stycznia 2015 r. opublikowano wiersz Apollona Korynfskiego, rosyjskiego poety i dziennikarza z przełomu XIX i XX w.), czy autorstwa czytelniczek i czytelników „Babushki” (np. w drugim numerze z 12 stycznia 2016 r. i trzydziestym ósmym numerze z 22 września 2015 r.) (patrz fot. 11). Iwa Kołodziejska 181 �W czasopismach można też często spotkać opowieści o charakterze ludowym, jak na przykład ta przedstawiona mi przez Marię: Veronika [przetacznik ożankowy, Veronica chamaedrys L .] – to jest taka przypowieść, ona kwitnie niebieściutko, kwiatek, ona teraz właś96 nie kwitła. Nie wiem, dziś pochmurno, czy kwiaty są otwarte . Znaczenie jej, no przypowieść o niej, że kiedy na wojnie żołnierza ciężko ranili, a bardzo kochała go dziewczyna, tak bardzo kochała, że powiedziała: ja dla ciebie stanę się leczniczym ziołem, tylko żebyś ty wyzdrowiał. I ona stała się jakby tą rośliną – veroniką i uleczyła tego swojego ukochanego. [Maria K. 55 DW_A0142] W „Babushce”, podobnie jak w mniej popularnym „ZOZhu”, pojawiają się liczne sformułowania tworzące wrażenie bliskości, familiarności, wspólnoty czytelników, nad którymi opiekę roztaczają „Babushka” lub „ZOZh”. Większość listów zaczyna się od pozdrowienia „Babushki”, zwykle ma to formę wykrzyknienia: Zdravstvuj, „Babushka”! W związku ze zmianą języka, w którym wychodzi czasopismo, redakcja zadbała o to, by w 2016 roku wszyscy czytelnicy „pisali”: Zdrastui, „Babushka”!, czyli, by użyli odpowiedniego ukraińskiego pozdrowienia zamiast rosyjskiego. Zarówno w „ZOZhu”, jak i „Babushce” często pojawiają się też bezpośrednie podziękowania: spasibo tebe „Babushka” czy spasibo tebe „ZOZh”. Takie sformułowania powodują wrażenie interakcji, kontaktu, bezpośredniej rozmowy – niemal jak z sąsiadką. W większości numerów na ostatniej stronie znajduje się rubryka Isceli menia „Babushka” (wylecz mnie, „Babushko”) lub „Pomogi mne, 97 „Babushka” (pomóż mi, „Babushko”) . Pojawiają się w niej listy od ludzi proszących o poradę czy pomoc. Na przykład w numerze 45 (600) z 10 listopada 2013 r. opublikowano 9 listów, w których ludzie podają 96. Ten botaniczny gatunek pokazała mi Maria. Nie jest on powszechnie uważany za leczniczy, Maria sama nigdy nie stosowała tej rośliny, nawet jej nie zbierała, ale uważała ją za piękną i lubiła tę poznaną z gazety opowieść o veronice. Można przypuszczać, że miała ona dotyczyć innego gatunku z rodzaju Veronica – Veronica officinalis, uznawanej powszechnie za roślinę leczniczą, V. chamaedrys nie występuje w ukraińskiej farmakopei. 97. Od 2016 roku Dopomozhy meni, „Babushka”! – język ukraiński. Podolskie zielniki. Praktykowanie wiedzy o roślinach na Podolu Wschodnim (Ukraina) 182 �swoje adresy (niektórzy tylko do wiadomości redakcji), ale w każdym zamieszczono informację o tym, z jakiego są miasta – 1 list z Rosji, pozostałe adresy ukraińskie (redakcja mieści się w Kirowogradzie [Ukraina, od 14. lipca 2016 r. miasto nazywa się Kropyvnicky ]). W „Babushce” używa się terminów „oficjalna” i „narodna medycyna”, bliskich moim rozmówcom; np. w tekście prośby od redakcji, by czytelnicy przysyłali pytania związane z leczeniem i opisywali przebieg kuracji czy to środkami oficjalnej, czy narodnej medycyny oraz informowali o tym, co im pomogło, a co im zaszkodziło. Redakcja udziela odpowiedzi wyłącznie na łamach swoich wydawnictw (np. „Babushka” z 6 czerwca 2013 r.). Czytelnicy dzielą się przepisami, które uważają za skuteczne (por. Lewis 1990), często opisują przebieg choroby i nieskuteczne próby radzenia sobie z nią oraz tę ostatnią próbę, najważniejszą, która pomogła. Nierzadko, jak piszą w listach czytelnicy, autorami skutecznych porad, przekazywanych przez nich na łamach „Babushki”, są lekarze oficjalnej medycyny proponujący terapie ziołowe. Fot. 11. �Winiety tygodnika „Babushka” z 17 kwietnia 2012 r. (nr 16), 22 września 2015 r. (nr 38), 6 stycznia 2015 r. (nr 1), 12 stycznia 2016 r. (nr 2). Wiersze na okładce autorstwa czytelniczek i czytelników: 22 września 2015 r. (nr 38), 12 stycznia 2016 r. (nr 2). Iwa Kołodziejska 183 �IV. 2.5. Sposoby porządkowania treści w czasopismach Zdjęcie powyżej (fot. 11.) przedstawia cztery numery gazetowego wydania „Babushki” z różnych lat. Warto zwrócić uwagę na zmianę języka z rosyjskiego na ukraiński między rokiem 2015 a 2016. „Babushka”, inaczej niż w „ZOZh”, zawiera spisy treści ułożone zgodnie z dolegliwościami, na które działają konkretne przepisy (patrz fotografia powyżej). Co ważne, redaktorzy wyjaśniają wiele terminów z technicznego języka medycznego, np. Girsutizm (volosistost) – hirsutyzm (nadmierne owłosienie), belokrovie (lejkoz, lejkemija) – białaczka (leukemia) (nr 38 z 22 września 2015 r.), stenokardija (grudna żaba) – stenokardia (żaba w piersi, dusznica) (nr 2 z 12 stycznia 2016 r.). Redakcje czasopism nadają też tytuły poszczególnym listom, tak by było wygodniej znaleźć interesujące treści. W „Babushce” mają formę rymowaną np.: Hvoiu pila skleroz pobedila (Sosnę piłam, miażdżycę tętnic zwalczyłam) („Babushka” nr 6 z 2013 r.), Analogov sanberri ne skazat’: o slonechnoj jagode speshu rasskazat’ (Zastępników sanberri nie wymienisz: spieszę donieść o słonecznej jagodzie) („Babushka” nr 38 z 22 wrześ98 nia 2015 r.) . Shche bogatioh ci metody vriatuiut, oduzhannia iim podaruiut (Jeszcze wielu te metody uratują, powrót do zdrowia im podarują) („Babushka” nr 2 z 12 stycznia 2016 r.). Autorzy listów posługują się zwykle wyłącznie znaną sobie nazwą lokalną albo ogólnorosyjską czy ukraińską, która wcale nie koniecznie musi być w ten sam sposób rozumiana przez czytelników. Czasopisma, o czym wspominałam już w III rozdziale, mają liczne odniesienia religijne, głównie do prawosławia. Kolejne numery odnoszą się do kalendarza świąt prawosławnych, uwzględniają Boże Narodzenie, Wielkanoc, Zielone Świątki itp. Pojawiają się czasem modlitwy sugerowane przez czytelników, na winiecie znajduje się cerkiew (w krajobrazie wiejskim zmieniającym się zależnie od pory roku). W 2019 roku na stronie internetowej „Babushki” była specjalna zakładka „słowo leczy” (babushka.ua/slovo-lechit); składają się 98. Najprawdopodobniej Solanum retroflexum Dunal, wskazują na to nazwa i opis zrobiony przez czytelniczkę z miejscowości Velikie Krynki z połtawskiego. Podolskie zielniki. Praktykowanie wiedzy o roślinach na Podolu Wschodnim (Ukraina) 184 �99 na nią podstrony: s veroi v gospoda (z wiarą w boga), molitvy i vsemogushchee slovo (modlitwy i wszechmocne słowo) – kryły się tam różne treści, w pewnej mierze takie, które można by uznać za New Age’owe. Nie trafiłam w czasopismach na wzmianki o mocy święconych w Cerkwi prawosławnej czy też Kościele katolickim roślin (ostatni dostęp do strony: 30 lipca 2019 r.). Nie widziałam okładek czasopisma nawiązujących do święta św. Jana czy Zaśnięcia Najświętszej Marii Panny. Moje rozmówczynie święcą rośliny przy różnych okazjach i wykorzystują je zarówno do okadzania bydła przy problemach z dawaniem mleka, jak i przy bólu zęba u ludzi. Niektóre dorzucają święcone rośliny do herbat leczniczych. Znacznie częściej słyszałam o wykorzystywaniu i przekuwaniu na praktykę wiedzy pozyskanej z czasopism niż z książek (chociaż nie zawsze było łatwo ze stuprocentową pewnością stwierdzić, jaki rodzaj źródła pisanego rozmówcy mają na myśli), niemniej to o nich po wielokroć słyszałam jako o wartościowych i ciekawych, obserwowałam ich wymianę i wspólne czytanie świeżo zdobytych numerów. Język czasopism, choć jest pisany, ma wiele cech przekazu oralnego, jest też łatwiejszy i bardziej zrozumiały. Myślę, że mogę pokusić się o stwierdzenie, że moi rozmówcy mocno stąpają po ziemi, czują wartość praktycznej wiedzy, ale przede wszystkim wiedzy zawartej w ich własnych zielnikach – to co zagmatwane, z tytułu samego swojego zagmatwania, nie staje się mądre, nie zaczyna cieszyć się autorytetem ani nie osnuwa go aura wyjątkowości i wartościowości. Moi rozmówcy chcą, żeby to, co czytają, było zrozumiałe. Tekst pełen niezrozumiałych słów, np. takich, które specjaliście mają ułatwić oznaczenie rośliny, raczej zniechęca i jest odkładany, a czasem nawet pali się nim w piecu, jak robiła to baba Adela, gdy weszła w posiadanie dużej liczby niezrozumiałych dla siebie książek, w tym o roślinach. Jednak nikt z rozmówców nie robił tego z poczuciem, że to nie dla niego albo że jemu lub jej nie starcza kompetencji. Raczej towarzyszyło temu oburzenie na autora, który nie umiał istotnych spraw wyjaśnić w zrozumiały sposób – trochę podobne do złości Witii, kiedy odkrył, że w tłumaczeniu Seneki prosta myśl jest wyrażona niezrozumiałym dla niego 99. Transliteracja oryginalnego zapisu [ostatni dostęp do strony: 30 lipca 2019 r.]. W 2022 r., po przebudowie strony, nie ma już na niej takiego działu. Wszystkie działy mają nazwy wywodzące się z biomedycyny i są to jej działy lub nazwy grup chorób. Iwa Kołodziejska 185 �słowem (patrz: podrozdział II. 3.2 Język). Jak podkreśla Olson: słowami nie da się wyczerpująco i precyzyjnie opisać obserwowanych różnic (on mówi wyłącznie o wizualnych, a przecież dochodzą i inne – smak, zapach, faktura skórki w dotyku itp.) wyglądu setek gatunków roślin i zwierząt. Renesansowi uczeni, podobnie jak moi rozmówcy, byli zaniepokojeni, że mają trudność z identyfikacją taksonu na podstawie opisów zostawionych przez starożytnych. Również obrazy, do których mieli dostęp, trudno uznać za szczegółowe. Wielokrotnie je powielano, co sprzyjało coraz większym uproszczeniom, szczególnie że kopiujący zwykle nie znali zobrazowanej rośliny. Tak było np. z ilustracjami słynnej De Materia Medica Dioskurydesa; w kolejnych kopiach coraz trudniej dopatrzeć się cech pierwowzoru, do tego stopnia, że starsze od niego o szesnaście wieków angielskie tłumaczenie (z 1655 r.) zawiera notę od wydawcy: „Wielu z tych obrazów nie sposób zinterpretować. Jednakże wydrukowaliśmy je w nadziei, że pracujący w terenie botanicy […] będą mogli rozpoznać przynajmniej kilka roślin, które na skutek zniekształcenia ich cech były nie do zidentyfikowania w zielniku z zasuszonymi roślinami” (The Greek Herbal of Dioscorides, red. J. Gunther, Oxford 1934, za Olson 2010: 329). Do problemu ilustracji obecnych w książkach i czasopismach przejdę w dalszej części rozdziału IV. Moi rozmówcy, a szczególnie rozmówczynie, zdają się mieć zaufanie do doświadczenia innych osób; tego, że ktoś wypróbował dany przepis na sobie. Ważna jest dla nich obecność człowieka w tym przekazie. Naukowy, uogólniony język nie ma aż takiego autorytetu. Spotkałam wiele czytelniczek „Babushki” i innych czasopism, ale nie spotkałam żadnej osoby, która by kiedykolwiek napisała list do cza100 sopisma . IV. 2.6. Zapamiętane i zapisane Wielu rozmówców, pokazując mi swoje książki, wertuje je szybko, zatrzymując się tylko na taksonach roślin, które są im znane. Wyznacznikiem miejsca zatrzymania jest zwykle znajoma nazwa. Umożliwia ona pozyskanie nowych wiadomości o danej roślinie. Tak 100. Zdaję sobie sprawę, że istnieje praktyka tworzenia listów przez redakcje czasopism, jednak na podstawie moich badań nie mogę określić autorstwa listów w „Babushce”. Podolskie zielniki. Praktykowanie wiedzy o roślinach na Podolu Wschodnim (Ukraina) 186 �na przykład Nina, gdy cierpiała na „nerwowe wyczerpanie organizmu”, dowiedziała się, że może jej pomóc podorozhnik velikii (babka zwyczajna, Plantago major L .), roślina, którą doskonale znała jeszcze z dzieciństwa. Kiedy dowiedziała się, że może być lekarstwem na jej przypadłość, zbierała świeże liście rośliny, cięła nożyczkami, zalewała wrzątkiem i piła cztery razy dziennie. I tak w niedługim czasie zaczęła odzyskiwać siły, nawet nie zauważyła, kiedy przestała potrzebować pić podorozhnik velikii i go odstawiła [Nina K. ok. 40, DW_A0150]. Nazwa, co mało zaskakujące, umożliwiła powiązanie przeczytanej informacji ze znaną rośliną i inkorporowanie nowej wiedzy do zielnika. Zbliżoną funkcję pełnią nazwy w przekazie ustnym, kiedy osoba opowiadająca nie pokazuje rośliny. Podobnie korzystali z czasopism ukraińscy osadnicy w Kanadzie, Michael Mucz przytacza historię uratowania dziecka z wysoką gorączką, któremu lekarz nie dawał dużych szans na przeżycie, a matka posłużyła się informacją z czasopisma i wykorzystała okłady z ciepłej cebuli do zbicia gorączki (2012: 75). Roślina była znana, jej znalezienie nie stanowiło problemu, tylko jej sposób zastosowania był nowy. Dla osadników korzystanie z wiedzy o roślinach z czasopism mogło być o tyle trudniejsze, że wydawano je w języku angielskim, co umożliwiało korzystanie z wiedzy różnych grup osadników, ale rośliny niejednokrotnie bardzo długo zachowują nazwy ze starego kraju (por. Pieroni, Vandebroek 2009). Dlatego oraz ze względu na specyfikę tych wydawnictw (czasopisma były powiązane z dostawcami różnych produktów) w przepisach częściej niż lokalne rośliny lecznicze pojawiały się takie specyfiki, jak różne octy, oleje, soda, terpentyna; egzotyczne przyprawy, np. imbir czy gałka muszkatołowa; rośliny uprawiane w ogrodzie i na polach – ziemniaki, cebula, chmiel (który mógł też być zbierany z dzikich stanowisk); zaledwie kilka lokalnych gatunków pojawia się w analizowanych przez Lewis listach (1990). W procesie tworzenia wiedzy o roślinach moi rozmówcy uciekają się do robienia notatek i zaznaczania interesujących ustępów w książkach i czasopismach. Wycinają fragmenty z dokładnymi (napisanymi przystępnym językiem) przepisami dozowania roślin, które w zbyt dużej dawce mogą poważnie zaszkodzić je przyjmującemu. Opowiadając o tych roślinach, często podkreślają, że trzeba „znać dozu” (patrz rozdział III.4.2 Płeć roślin, płeć zielników). Od niektórych rozmówczyń Iwa Kołodziejska 187 �słyszałam jednak recytowane z pamięci dokładne przepisy, np. przepis na kurację wrzodów żołądka i raka dwunastnicy ze świeżego soku z chystotelu, chistotelu (glistnika jaskółczego ziela, Chelidonium majus L .) [materiały do filmu „Ludzie i rośliny”, ciocia Pasza i babcia Stasia]. Takie dokładne przepisy zwykle mają źródło w tekstach pisanych, ale później są rozprzestrzeniane drogą ustną – obie rozmówczynie tak go poznały. Potwierdza to tezę Nosala, że obecność przepisów związanych z leczeniem nowotworów w ukraińskiej narodnej medycynie ma źródło w literaturze (Nosal za Boltarovych 2014, audiobook, min. 5:18:17 – 5:18:40). Natomiast Christoph Schunko i inni, badając dlaczego obecnie mieszkańcy austriackiego Tyrolu zbierają dzikie rośliny, zwracają uwagę na to, że ludzie wypróbowują przepisy, a potem coś, co było pierwotnie informacją z książki, może trafić dalej jako przekaz ustny do kolejnej osoby (2015). W domu Luby (K. ok. 50) publikacja Shliah do dovgolitia... pojawiła się w związku z chorobą męża i widać to we fragmentach zaznaczonych w książce przez rozmówczynię. Podkreślenie przerywaną linią przepisu (fot. 12) na leczenie kamieni w pęcherzu przy pomocy korzenia rośliny – khrin zvychainyi (chrzan pospolity, Armoracia rusticana P.Gaertn., B.Mey. & Scherb.) – wynika z problemów zmarłego męża z układem moczowym. Żadna z roślin, które zaznaczyła Luba w książce, nie była jej wcześniej obca, nie znała tylko opisanego w niej dawkowania lub użycia. Zastosowanie takie nie było też wymieniane przez innych rozmówców. Mimo że część moich rozmówców eksperymentuje z szukaniem nieznanych wcześniej taksonów, to większość używa tekstów pisanych wyłącznie do rozszerzania już posiadanej wiedzy. Inna rozmówczyni zaznaczyła w spisie treści w „Babushce” (wydanie „Encyklopedia narodnogo lechenia” – miesięcznik, nr 7 z lipca 2011 r.) interesujące ją artykuły, np. ból zęba – dopisek kora duba (kora dębu, Quercus spp.), szum w głowie – omela (jemioła pospolita, Viscum alba L ., i podgatunki) – widać na fot. 12); na fotografii widoczny jest też dopisek margancovka (nadmanganian potasu). W tekstach artykułów popodkreślała dawkowanie. Rozwinęła również spis treści o brakujące i ważne dla niej tematy. Jest to dość częsty sposób interakcji z tekstem, istotna ścieżka w tworzeniu wiedzy. Podolskie zielniki. Praktykowanie wiedzy o roślinach na Podolu Wschodnim (Ukraina) 188 �   Fot. 12. �Zdjęcia ilustrują jeden ze sposobów interakcji z tekstem. Luba w książce Shliah do dovgolitia... (2011) zaznaczyła khrin zvychainyi (Armoracia rusticana) – znajomą roślinę i nowy sposób wykorzystania, Maria, robiąc dopiski w spisie treści miesięcznika „Babushka”, zaznaczyła m.in. przepis na leczenie szumu w głowie, dopisała nazwę rośliny – omela (jemioła, Viscum spp.), a na stronie 91, w przepisie nazwanym Podwójnej nalewki się napijemy, szumu w głowie się pozbędziemy, zaznaczyła szczegóły przepisu. Iwa Kołodziejska 189 �Dla kilku rozmówczyń ogromnie ważna jest znajomość przepisów na pamięć. Wspominałam już w rozdziale III o wartości pamięci dla Nataszy (ok. 55), która mówi: „wszystkie przepisy znam na pamięć”. Podobnie mówiła babka Hania (ok. 70), że w związku z tym, iż przez lata była główną kucharką na weselach, pracowała też jako kucharka w kołchozowej stołówce i gotowała np. robotnikom, którzy budowali nowy budynek kościoła, to łatwo zapamiętuje przepisy. Opowiadała o tym, z jakich roślin korzysta, podając szczegółowe przepisy [K. ok. 70, DW_A0130]. Z kolei Hala i Wiera (obie pod sześćdziesiątkę) żałują, że przepisy mają w „Babushce”, a nie w głowach [Notatki/kwiecień 2012]. Posiadanie i znajomość przepisów nie muszą oznaczać rezygnacji z intuicyjnego korzystania z zapamiętanych lub zapisanych instrukcji, wprowadzania własnych zmian i innowacji w zależności od kontekstu stosowania danych taksonów. Niech przykładem tu będzie historia sosny (sosna zwyczajna, Pinus sylvestris L .) z zielnika cioci Lusi: Lusia: Sosna bardzo zdrowa. Bardzo dobrze robi sosna. Ona czyści cały wasz krwioobieg. IK: Tak? Lusia: Bardzo dobrze. Ot, wszyscy mówią, nawet w audycjach, że na nowy rok „ty zjedz tę choinkę, będziesz cały rok zdrowy”. Ale ty przecież nie zjesz, no ale sosna jest bardzo dobra. Bardzo dobra na oskrzela, bardzo dobre wykrztuśne. Ja od dawna wiem, że to jest bardzo dobre. Kto miał zawał, udar, na serce bardzo dobrze, czyści krew. Wtedy od razu bierzcie się za robienie inhalacji z tego. Żeby ją pić, to trzeba bardzo dokładnie zgodnie z przepisem. IK: Aha. Lusia: Tam pięć łyżeczek, pięć stołowych łyżek sosny [sosna zwyczajna, Pinus sylvestris L .], trzy łyżki shypovnika [dzikie gatunki róż, Rosa spp., najczęściej r. canina L .] i dwie łyżki łuski z cebuli [cebula (czosnek cebula), Allium cepa L .], jeżeli jeszcze jest kłopot z nerkami. Ale można nie pić i nie trzeba tej cebuli. To bardzo dobrze działa. Wody 750 gramów, i tak to gotować, aż zawrze i trzymać 10 minut na maleńkim ogniu, niech się przegotuje. Ugotował się, ja to ugotowałam, noc postoi, naciągnie, i w przeciągu całego dnia trzeba to wypić – ten napój. Tam półlitrowy słoiczek tej wody, herbatki tej. Pić tak: dziesięć dni Podolskie zielniki. Praktykowanie wiedzy o roślinach na Podolu Wschodnim (Ukraina) 190 �pijesz, jeśli jesteś po zawale, albo innych problemach z sercem, dziesięć dni pijesz, dziesięć odpoczywasz. Tak można dwa, trzy razy zrobić. To bardzo dobre, bardzo dobre. Jeżeli ktoś ma problemy z oskrzelami, to wyrzuci, wyciągnie wszystko całkowicie. Ot, koło mnie mieszka ta babcia Hania, ona miała astmę i jak ona tego popije, to z niej leci, Boże, koszmar co! Tak, to ja ją tego nauczyłam. I ona, jak tylko jej źle, to ona popije, popije i mówi: „tak mi lekko oddychać, czyści oskrzela”. IK: A skąd się pani o tym dowiedziała? Lusia: Ja kiedyś byłam w Leningradzie i kupiłam byłam gazetę. I tam, po mojemu, profesor Tyshchenko. Tyshchenko, on to napisał. On tak dużo pisał i pisali ludzie, jak się wyleczyli. Każdy swój przepis pisał. I ta gazeta jest u mnie do tej pory, mam ją na pewno ze dwadzieścia lat. I ją trzymam. Z gazety przeczytałam i cały czas na nią patrzę [do niej zaglądam]. Też jak zimą dzieci zachorują, to my małemu [wnukowi] inhalacje robiliśmy. Ot, po prostu dużo sosny w wielki garnek, żeby dużo wody się zmieściło. I ta Alionka [synowa] przykrywała się prześcieradłem razem z nim, bo on był jeszcze maleńki, pięć miesięcy miał. I to mu wszystko zaczęło odchodzić, wychodzić, zaczął normalnie oddychać i tak my wyleczyliśmy dziecko. I godzinkę, robiliśmy po troszku, bo on maleńki, baliśmy się. Jak inhalacje, to nie trzeba tak dokładnie, a jak pić, to trzeba srogo, dokładnie zgodnie z przepisem. Ja to mówię wszystkim. [Lusia, K. ok. 60, DW_A0166] Ciocia Lusia posługuje się przepisem, który zna już na pamięć, gdy jest potrzebne precyzyjne dawkowanie – odwar z sosny ma być podawany doustnie. Robi też własne wariacje na jego temat: nie przepada za łuską cebuli, więc czasem z niej rezygnuje. Ponadto opracowała inhalacje, które nie wymagają już takiej precyzji dawkowania składników, każdy może je przygotować. Wszystkie rośliny z gazetowego przepisu były jej wcześniej znane, ale nowy sposób zastosowania wyczytała w prasie. Stopniowo ulega on modyfikacji dzięki intuicji oraz innym doświadczeniom z roślinami leczniczymi i leczeniem. W zielnikach zapamiętane lub zapisane muszą być nie tylko przepisy dawkowania, lecz także wielość nazw, związana z tym, w jak wielu językach komunikują się rozmówcy. O języku pisałam już nieraz, a różnorodność stosowanych przez rozmówców nazw odzwierciedla przyjęty przeze mnie sposób notacji określeń poszczególnych taksonów, Iwa Kołodziejska 191 �dlatego tu podam tylko kilka ciekawych przykładów. Spośród 158 taksonów lokalnych dla 60 zanotowałam wyłącznie jedną nazwę, z czego 20 zostało wymienionych tylko przez jedną osobę (był też takson wymieniany przez jedną osobę pod dwiema nazwami wypowiedzianymi od razu na jednym wdechu). Pozostałe taksony lokalne – 98 – pokazywano mi pod co najmniej dwiema nazwami, część z nich to oboczności związane z kontinuum między językami ukraińskim a rosyjskim, charakterystyczne dla surżyku. Czasem z tej niełatwej do okiełznania językowej różnorodności wynikają kłopoty w komunikacji. Spotkana na stroyinieckim przystanku autobusowym koło Czajni młoda kobieta – Natasza – opowiadała mi o roślinach, których używa. Nie mogła sobie przypomnieć nazwy jednej z nich: „taka fioletowa rośnie na garbach, kwitnie, kiedy się chodzi paść krowy... rośnie takimi kępami (krzakami – kushchami), dużo gałązek i tak się ciągną”. Powiedziałam: „może to chebrec albo materinka”. Kobieta szybko potwierdziła: „tak, tak chebrec”. Po chwili powiedziała: „a materinka to może jakaś inna roślina? Tak też nazywają to ludzie?”. [Notatki/20.06.2012] Mówiąc chebrec albo materinka, miałam na myśli ten sam takson lokalny – występujące lokalnie macierzanki, rośliny z rodzaju Thymus. Jak się okazało, rozmówczyni myślała o tej samej roślinie, ale nie znała drugiej, zaproponowanej przeze mnie nazwy. Użyłam jej, ponieważ wiele starszych kobiet, a przede wszystkim moja gospodyni – baba Adela – używało jej do określenia macierzanki (Thymus spp.), np. kiedy wysyłała mnie, bym poszła jej nazbierać na wianek na oktawę Bożego Ciała, który sama planowała upleść; powiedziała: „idź na ten garb naprzeciwko, na wołkotruby i nazbieraj materinku. Prawidłowo to dushyca, czy jak?”. [Notatki/09.06.2012] Nazwy: materinka (materynka), chebrec i dushyca sprawiają wiele kłopotów komunikacyjnych, bo różne osoby używają ich wymiennie do określenia dwóch taksonów – Origanum vulgare i Thymus spp. Botanicy ukraińscy nazwą materynka zvychaina określają lebiodkę pospolitą Origanum vulgare L ., która z kolei przez botaników rosyjskich jest nazywana dushica obyknovennaja. Już samo to mogłoby spowodować zamieszanie ze względu na obecność źródeł odwołujących się do nazw botanicznych w obu językach. Dodatkowo komplikują sprawę ukraińskie określenia ludowe, zgodnie z którymi i Thymus spp., i Origanum vulgare bywają nazywane materynka (podobnie jest Podolskie zielniki. Praktykowanie wiedzy o roślinach na Podolu Wschodnim (Ukraina) 192 �z rosyjskimi nazwami ludowymi tych taksonów). W słowniku Kobiva wymieniono 15 taksonów, które lokalnie, w różnych miejscach Ukrainy (współcześnie i w przeszłości), mogły być określane słowem materynka. Są wśród nich Origanum vulgare i różne gatunki z rodzaju Thymus, a także taksony, których moi rozmówcy nigdy nie określali tym słowem, np. krwawnik pospolity (Achillea millefolium) czy poziomka pospolita (Fragaria vesca). Natomiast słowem chebrec zarówno botanicy ukraińscy, jak i mieszkańcy różnych regionów kraju nazywają występujące tam gatunki z rodzaju Thymus, jak też kilka innych roślin z innych rodzajów, ale z takim nazewnictwem nie spotkałam się w swoim terenie badań (Kobiv 2004). Przeprowadziłam i usłyszałam wiele podobnych rozmów, np. o tym czy klever i koniushyna to ten sam takson czy nie [K. 38, Notatki/20.06.2012 – dalszy ciąg rozmowy z Nataszą już w marszrutce, 101 włączyły się do rozmowy inne osoby] , o tym, jaka nazwa (derevij, kyrvavnyk czy tysiachylistnik?) na krwawnik pospolity (Achillea millefolium L .) jest właściwa. Did Tola miał w tej sprawie bardzo stanowczą opinię (dochodzi tu kwestia korekcji językowej, por. Bilaniuk 2005) i mówił o tym, że ludzie czasem mogą się nie rozumieć, bo nie znają prawidłowej nazwy [M. 77, Notatki/17.06.2012]. Uniwersum językowe, w którym są zanurzeni moi rozmówcy, istotnie wpływa na procesy tworzenia wiedzy o roślinach. To, co przeczytane i zapamiętane, niekoniecznie odbija się w codziennej praktyce. Często moi rozmówcy czytają dla samej wiedzy, która może się kiedyś przydać i jest potencjalnym źródłem poczucia sprawczości, podobnie jak posiadanie zasuszonych i na inne sposoby zakonserwowanych roślin. Na polach, na wzgórzach wszędzie wokół pełno tej materynki. No ot, ona [pokazuje macierzankę piaskową, Thymus serpyllum L .]. Czytałam, na co jest, ale ja z niej tylko herbatę parzę [herbatę pitą dla przyjemności zamiast Camellia sinensis]. [ciocia Stasia ok. 60 DW_ A0132] 101. Brak w tej kwestii jednoznaczności, ponieważ niektórzy używają ich zamiennie na wszystkie gatunki koniczyn (Trifolium). Inni o uprawnych koniczynach mówią klever (ogólnorosyjska nazwa rodzaju Trifolium), a na dziko rosnące – koniushyna (ogólnoukraińska nazwa rodzaju Trifolium). Iwa Kołodziejska 193 �W innym miejscu wywiadu ciocia Stasia opowiada, że robi z niej wianki na oktawę Bożego Ciała (jest katoliczką) i okadza nią przy bólu zęba, kiedy zwierzęta są chore albo gdy człowiek długo nie może dojść do zdrowia. IV. 3. Doświadczenie i praktyka Świat na papierze, czyli nie świat po prostu, a zobrazowany (Olson 2010: 294), przez wielu badaczy nie włączany do TEK czy LEK, wygląda inaczej; może być trudno przełożyć go na praktykę, a jednak bywa przekładany. Proces tego przekładu będzie istotnym zagadnieniem tego i następnego podrozdziału. Wiedza moich rozmówców, podobnie jak wiedza serowarów opisywanych przez Harry’ego Westa, „przebywa” zarówno w ich ciałach, jak i zapisanych na papierze przepisach (ich własnych i tych z książek oraz czasopism), a również jest zawarta w środowisku przyrodniczym, w którym żyją i odbija się na nim (West 2013). Z perspektywy ingoldowskiego sposobu myślenia można powiedzieć, że moi rozmówcy starają się wiedzę z książek – prowadzącą od punktu do punktu – przebudować w wiedzę kluczącą, buszującą, zdobywaną po drodze. Wiedza klucząca (wayfaring) to taka, która sama jest ścieżką i ruchem (path of movement) przez świat, włóczykij/wędrowiec (wayfarer) dowiaduje się, idąc. Dla wiedzy „od punktu do punktu” fundamentalna jest różnica między mechaniką ruchu a tworzeniem wiedzy, między poruszaniem się a poznaniem. Poznanie ma miejsce wyłącznie w punktach docelowych, do których doprowadza ruch (Ingold 2006: 50, 2002: 229-230). Rozwinę te myśli dalej na przykładzie historii poszukiwania przez Witię (jednego z moich ważniejszych rozmówców, którego zielnik miałam okazję obserwować i badać podczas licznych spotkań) rośliny poznanej z książki. *** Witia jest mężczyzną koło pięćdziesiątki, malarzem i nauczycielem plastyki w stroyinieckiej szkole. Po tym, jak rozpadł się jego ostatni związek, mieszka z mamą – drobną, żwawą kobietą o rzadkim w okolicy imieniu – Ludwinka. Do domu Witii i cioci Ludwinki dochodzi się wąską, krętą, bitą drogą. Biały dom z zielono-żółtymi, roślinnymi Podolskie zielniki. Praktykowanie wiedzy o roślinach na Podolu Wschodnim (Ukraina) 194 �motywami kryje się za wysokim klonowym żywopłotem. Witia podpatrzył u sąsiada, jak robić taki płot. Tak nacina młode gałęzie klonu, by zrosły się ze sobą i stworzyły romboidalne oczka – przypominające te w metalowej siatce. Przycinane klony wypuszczają młode delikatne pędy i liście, które bardzo smakują kozom mamy Witii. Przyszłyśmy z Ewą Wołkanowską-Kołodziej do Witii, chciałyśmy zrobić mu zdjęcie z jego ulubioną rośliną i spytać, czy udało mu się znaleźć zioło, którego lokalizację wskazałam mu kilka dni wcześniej. Pytał mnie o nie już dawno, bo szukał go na wiele różnych sposobów. Witia ma bardzo bliską relację z roślinami, zwraca na nie niezwykle baczną uwagę. Widzi w nich piękno, niejednokrotnie odbiera przyrodę w kategoriach estetycznych, kiedy spojrzawszy za okno kuchni wzdycha: „spójrz, jakie piękno, jakie cudowne są te zwieszające się nad stawem wierzby, jaki niezwykły kolor chmur!” Czuje ich energię, gdy spędza wiele godzin, malując w lesie. Mówi o tym tak: „kiedyś malowałem dub [dąb, Quercus spp.], tak długo byłem z nim w kontakcie, że potem nie mogłem spać całą noc. Wziąłem od niego, on coś z pewnością daje – siłę – dub, a verba [wierzba, Salix spp.] na odwrót, zabiera złe emocje. Jeśli jest u ciebie coś takiego złego, to ona to wyciągnie, a dub daje”. Rośliny przewijają się w jego życiu właściwie bezustannie, kiedy woli poświęcić wiele godzin pracy na tłoczenie własnego oleju z orzechów włoskich, niż kupić na targu gotowy, kiedy sprowadza z Odessy nasiona sofory iaponskiej [perełkowca japońskiego, Styphnolobium japonicum (L .) Schott], by mieć ją w swoim ogrodzie, kiedy robi sałatki z różnych roślin, których poza nim nikt w Stroyinciach nie jada, i wreszcie kiedy myśli o swojej mamie i próbuje znaleźć rośliny lecznicze, które ułatwią i przedłużą jej życie. Jedną z roślin, której od bardzo dawna szukał dla mamy, była ochanka (świetlik, Euphrasia sp.). Witia przeczytał w książce, którą ma w domu i często wertuje, że ochanka (świetlik, Euphrasia sp.) jest doskonałym lekarstwem na zaćmę, a oczy mamy pokrywają się coraz grubszą błonką, jej wzrok systematycznie się pogarsza, dlatego Witia zaczął szukać rośliny, która mogłaby pomóc. Przyjrzał się dokładnie ilustracji w książce (w moim odczuciu dość prostej i nie najlepszej rycinie) i szukał w okolicy czegoś, co by temu rysunkowi odpowiadało. Gdy odwiedziłam go po raz pierwszy wiosną 2012 roku, pokazał mi książkę, miał w niej, na stronie z opisem świetlika, zasuszony okaz jasnoty Iwa Kołodziejska 195 �purpurowej (Lamium purpureum). Spytał mnie, czy znam roślinę z opi102 su i ryciny. Powiedziałam zgodnie z prawdą, że tak . Witia już wcześniej zauważył, że możemy dość swobodnie rozmawiać o roślinach, a bardzo chciał zdobyć jak najwięcej informacji, często pytał mnie, czy dowiedziałam się od innych mieszkańców wsi czegoś, czego on nie wie o danej roślinie. Wyciągnął zasuszony okaz i spytał, czy to jest ochanka. Powiedziałam wtedy, że to nie ona, że roślina, którą mi pokazuje, jest sporo większa od ochanki. Zmartwił się. Stwierdził, że znalazł wcześniej jeszcze większą, ale uznał, że to nie może być ona, bo kwiaty były trochę inne. W moim odczuciu kwiaty ochanki na rycinie były dużo bardziej różowe niż to się spotyka u żywych roślin. Było to również duże powiększenie, sugerujące, że roślina może być dużo większa, a w książce nie było żadnej skali [notatki/05.06.2012]. Obiecałam wtedy Witii, że jeśli znajdę kiedyś w Stroyinciach ochankę, to mu ją pokażę. Kilka dni przed tym, kiedy przyszłyśmy do Witii i Ludwinki z Ewą, pasąc krowy na wzgórzach za wsią, natknęłam się na świetlik (ochankę). Minął już wtedy ponad rok od czasu, kiedy Witia pierwszy raz opowiadał mi o swoich poszukiwaniach, ale wiedziałam, że nadal jej nie znalazł, bo często o tym wspominał, gdy się spotykaliśmy. Wpadłam więc wtedy do Witii, by powiedzieć mu, gdzie ona rośnie, i obiecałam przyjść znów za kilka dni, by sprawdzić, czy mu się udało znaleźć to miejsce. Gdy przeszłyśmy przez furtkę, przywitała nas wychodząca z letniej kuchni ciocia Ludwinka. Natychmiast zawołała Witię, przywitałyśmy się, informując o celu dzisiejszej wizyty. Kiedy tylko Witia mnie zobaczył, od razu powiedział, że chyba nie znalazł miejsca, o którym mu mówiłam, bo nie rosło tam nic podobnego do rysunku z książki poza sobachą kropivą (serdecznikiem pospolitym, Leonurus cardiaca L .) – rośliną, którą znał i wiedział, że nie może być ona poszukiwaną ochanką. Bardzo chciał, byśmy od razu poszli szukać. Tak też zrobiliśmy. Witia, zobaczywszy wreszcie roślinę, której tak długo poszukiwał, nie mógł przestać się dziwić, że tak bardzo różni się od tego, co sobie wyobraził, przyglądając się rycinie: 102. W podrozdziale II. 6.1 piszę o wątpliwościach dotyczących prezentowania mojej wiedzy botanicznej rozmówcom. Opisana tu sytuacja należy do tych, w których zostałam bezpośrednio o nią zapytana. W innych okolicznościach nie opowiadałam rozmówcom niczego o roślinach, czego nie dowiedziałabym się wcześniej w Stroyinciach, a i tego raczej unikałam. Podolskie zielniki. Praktykowanie wiedzy o roślinach na Podolu Wschodnim (Ukraina) 196 �W tej książce ona jest taka duża, duża jest tam i ma duży kwiat. Ot komedia, znalazłem w książce – liście ogromne, a tu, widzisz, jakie malutkie. Zupełnie co innego niż na rysunku. O i takiej gdzieś wysokości, a ona taka [pokazuje, jak jest niska]. Nie znalazłbym jej. Tak trudno przyjrzeć się i porównać. Pokażesz, to tak lepiej. Widzisz, jak trudno jest tak znaleźć. Jeśli ktoś nie pokaże, to trudno tak po prostu znaleźć. Lepiej raz zobaczyć, niż sto razy usłyszeć. (…) Wierz książce! [z ironią] Witia przykucał przy roślinach, przyglądając się im, zwracał uwagę na wielkość liści, kwiatów i całej rośliny. Przypomniał sobie, że jego znajomy mówił mu, że liście ochanki są słonawe w smaku. Oboje urwaliśmy po liściu, by spróbować, jak smakuje. Jemu nie wydała się w pierwszej chwili słonawa, z lekkim rozczarowaniem powiedział: „eee, wcale nie”. Dla mnie smak był wyraźnie słonawy, co powiedziałam, Witia pożuł trochę dłużej i też to poczuł. Wyraźnie go to uspokoiło i nabrał pewności, że znaleźliśmy właściwą roślinę. Szybkim ruchem zrywał zioła i wrzucał do czarnej, plastikowej torby. Ewa zbierała nieopodal, w miejscu bardziej zacienionym. Podeszła do nas z bukietem ziół. Witia od razu zwrócił uwagę na to, że są ciemniejsze i mają trochę większe liście od tych, które zbieraliśmy, i skomentował: „no trzeba je umieć rozpoznawać, to to samo, ale jak rośnie w cieniu, to ma większe liście, a w słońcu rosną malutkie”. Kiedy wróciliśmy do domu, Witia od razu powiedział mamie, że już wie, jak wygląda ochanka, że może uda mu się ją znaleźć gdzieś bliżej domu, ale że na razie mają zapas i będzie można robić okłady. Później zajrzeliśmy do książki, by porównać rysunki z żywymi roślinami. Witia jeszcze raz stwierdził to, co wcześniej, że z rysunku nie dało się jej rozpoznać, bo wydawała się na nim dużo większa. Cała ta historia zmniejszyła jego wiarę w możliwość znalezienia rośliny na podstawie rysunku w książce. Gdy już odłożyliśmy atlas Witii, usiedliśmy do herbaty z kalenduli (nagietka lekarskiego, Calendula officinalis L .) i zveraboiu (dziurawca zwyczajnego, Hypericum perforatum L .) oraz pysznych bułeczek (pirożok) z jabłkami upieczonych przez ciocię Ludwinkę, rozmawialiśmy o tym, które rośliny wybiorą do fotografii. Ciocia Ludwinka chciała mieć zdjęcie z bukietem święconym na Matki Boskiej Zielnej, Witia zdecydował się pozować z bukietem zveraboiu. [Cytaty z: „Ludzie i rośliny”, notatki/05.06.2012, notatki/sierpień 2013] Iwa Kołodziejska 197 �Fot. 13. �Po lewej rycina przedstawiająca ochankę (świetlik łąkowy, Euphrasia officinalis – problem łacińskiego współczesnego nazewnictwa wg The Plant List jest nierozwiązany), po prawej rycina przedstawiająca jasnotę purpurową (Lamium purpureum L.) [autor: Otto Wilhelm Thomé, Flora von Deutschland, Österreich und der Schweiz, 1885, Gera, Germany (domena publiczna)]. Czytelnik może poczuć się równie zawiedziony tymi ilustracjami, jak mój rozmówca, ale zamieszczam te ryciny, by osoby, którym nic nie mówią te nazwy, mogły sobie łatwiej wyobrazić całą sytuację. *** Niektórzy rozmówcy, podobnie jak Witia, mieli chęć eksperymentowania z wiedzą z książek, co Pieroni i Sõukand przypisują bliskości lasu (2018). Niewątpliwie chęć poszukiwania i wypróbowywania nowych roślin poznanych z różnych źródeł wynika z wagi roślin i kontaktu z naturą dla danej grupy. Zgadzam się, że jednym z czynników na to wpływających może być bliskość osad do bardziej lub mniej „dzikich” terenów, co powoduje łatwy, przypadkowy kontakt z naturą. Podkreślałam wielokrotnie, że łąki i las „wchodzą” do wsi, w których prowadziłam badania. W Stroyinciach i okolicznych miejscowościach jest las (wokół Stroyinciów największy), jednak wydaje mi się, że dla Podolskie zielniki. Praktykowanie wiedzy o roślinach na Podolu Wschodnim (Ukraina) 198 �moich rozmówców ważniejsze są wzgórza i łąki, to głównie tam szukają roślin, są im za nie wdzięczni. Las za to postrzegany jest bardziej jako źródło piękna – jest to cecha sezonowa, specyficzna dla wiosny. Więcej o postrzeganiu przez stroyinczan piękna piszę w podrozdziale II. 4 Lasy, łąki, krajobraz wsi. IV. 3.1. Ilustracje w tekstach pisanych Z mojego punktu widzenia rysunek w książce Witii nie był najlepszy. Jednak większość kłopotu mojego znajomego wynikała z tego, że roślina była przedstawiona w powiększeniu. Znając roślinę z natury i mając doświadczenie w korzystaniu z rycin botanicznych, wiedziałam, że to ona. Jednak przy braku znajomości rośliny przełożenie rysunku na jej rzeczywisty wygląd okazało się bardzo trudne. Witia rzadko szuka nieznanych sobie roślin na podstawie książki. Zwykle wykorzystuje ją do zdobywania dodatkowych informacji o roślinach, które już zna. Nową wiedzę woli zdobywać w sposób bardziej praktyczny – od osób, które mogą mu daną roślinę pokazać. Odczytywanie treści z rycin botanicznych na pewno wymaga pewnego opatrzenia się z ich stylem. Ilustracja botaniczna zaczęła się intensywnie rozwijać w renesansie, by osiągnąć pełnię skomplikowania w XVII wieku. Starożytni zadowalali się zwykle samym opisem, rysunki miały charakter bardziej artystyczny, niż aspirowały do odwzorowania cech rośliny. Zdaniem Marie Boas wynikało to również ze sposobu myślenia starożytnych o nauce; miała się znajdować w umyśle myśliciela i być trudna do przełożenia na rysunek czy zapis (1962). Natomiast nauka nowożytna była zapisana w tekście, mającym być idealnym odwzorowaniem rzeczywistości; tym miała być też nowożytna ilustracja. Ciekawe, że mimo dość rozwiniętej warstwy wizualnej periodyków dostępnych na Podolu Wschodnim, właściwie nie ma w nich ilustracji roślin, a na pewno nie takich, które miałyby służyć późniejszemu rozpoznaniu rośliny w środowisku. Na przykład w miesięczniku „Babushka ozdrovitelnyje recepty”, w numerze szóstym z czerwca 2013 roku, na 23 ilustracje tylko jedna przedstawia wyłącznie roślinę. Tylko ta jedna rycina może mieć na celu pomoc w rozpoznaniu rośliny, choć i tak jest bardzo mało wyraźna... Pozostałe obrazki przedstawiają sielskie sceny, o czym pisałam więcej w podrozdziale III. 3.2 Narracje o zdrowym jedzeniu i ukraińskości. Iwa Kołodziejska 199 �Fot. 14. �Na pierwszej fotografii zdjęcie w prawym dolnym rogu przedstawia rodiola (Rhodiola rosea, obecnie Sedum roseum [L.] Scop.), w tytule jest informacja o tym, że kwitnie na żółto („Babushka. Ozdorovitelnye sovety”, nr 6 z 2013 r.). Na drugiej fotografii ilustracja przedstawiająca air (tatarak zwyczajny, Acorus calamus L.) z książki Kharchenko N.S., Sila V.I., Volodarckii L.I. pt. Likars’ki Roslyny i iih zastosuvannia v narodnii medycyni, „Zdorov’ia”: Kijów 1971, należącej do Nataszy. Fot. 15. Oglądanie z Nataszą jednej z jej książek (fot. I. Kaliszewska). Podolskie zielniki. Praktykowanie wiedzy o roślinach na Podolu Wschodnim (Ukraina) 200 �Ciekawe, czy można się pokusić o tezę o innym rozumieniu wiedzy i nauki przez redakcję i czytelników „Babushki”? Nie ma w niej też technicznego opisu cech taksonów, który, zdaniem historyczki nauki Marie Boas, mógł zastąpić ilustrację botaniczną w XVIII wieku (1962: 54). Taki specyficzny, techniczny język jest używany w kluczach do oznaczania roślin, jest go też trochę w posiadanych przez rozmówców książkach (np. klasyfikacja botaniczna, opisy roślin z technicznymi słowami, o liściu pisze się np. czy jest: grubo piłkowany, podwójnie piłkowany albo ząbkowany, siedzący itp.); choć i ten język, wbrew pozorom, wcale nie jest w pełni precyzyjny – szczególnie, gdy odwołuje się do takich wtórnych cech diagnostycznych jak zapach. Teksty w „Babushce” pisane są tak, jakby nazwa miała być uniwersalna (jednak tak nie jest i już pokazywałam, jakich trudności może nastręczać wielość nazw stosowanych w obrębie kilku miejscowości, a co dopiero całego kraju o dużej różnorodności językowej), wyjaśniać wszystko i umożliwiać odnalezienie właściwej rośliny leczniczej. A przecież umożliwienie czytelnikom skorzystania z publikowanych przepisów jest celem autorów listów i pewnie również redakcji. Z powyższych względów informację o nowych roślinach znalezioną w czasopiśmie może być jeszcze trudniej przełożyć na praktykę niż tę z książek. Zastanawiające, że tylko od mężczyzn (którzy stanowili zdecydowaną mniejszość moich rozmówców), poszukujących nowych roślin poznanych z książek i rysunków, dokładnie usłyszałam historie tych poszukiwań lub byłam w nie sama zaangażowana. O kobiecych poszukiwaniach konkretnych roślin przy użyciu tekstu i ich odnalezieniu w środowisku nie słyszałam. Nie wiem, czy to zbieg okoliczności, czy jakaś prawidłowość lub cecha męskich zielników mentalnych. Wiele kobiet mówiło mi o tym, co przeczytały, co wiedzą z tekstów, o wiedzy inkorporowanej z tekstu i praktykowanej, ale dotyczyło to znanych im wcześniej roślin. IV. 3.2. Wiedza w ciele – jak rozpoznać roślinę? Witia korzystał z obrazu, a nie z opisu, ponieważ deskrypcja pisana językiem zrozumiałym dla botanika jest często niejasna dla osoby nieszkolonej w tym kierunku i moi rozmówcy ją pomijają jako „bełkot”. Korzystanie z opisu botanicznego czy klucza do oznaczania roślin wymaga poznania technicznego języka, nauczenia się go. Klucze charakteryzuje binarny podział cech; osoba oznaczająca roślinę decyduje czy Iwa Kołodziejska 201 �to, co widzi, ma cechę odpowiadającą opisowi a lub b. Każda z odpowiedzi prowadzi do kolejnych dwóch pytań o cechy i tak aż do ostatecznego określenia, o jaki takson chodzi. Jest to bardzo liniowy proces, któremu może towarzyszyć satysfakcja z dojścia do ostatecznego rozwiązania. Rozpoznawanie roślin w terenie zwykle nie przebiega w ten sposób, pewnie nawet niewielu profesjonalnych botaników liniowo rozpoznaje rośliny w terenie; nieznane czy trudne do precyzyjnego oznaczenia – owszem, ale to często już po powrocie z terenu. Proces nieliniowego rozpoznawania rośliny wymyka się opisowi. Ogromnie trudno ubrać go w słowa, na103 leży do wiedzy ucieleśnionej czy wręcz mētis . Pytałam rozmówców o to, jak rozpoznają rośliny, i sama niejednokrotnie byłam pytana przez znajomych, jak to robię, skąd wiem, że „to bezlistne drzewo to lipa, a tamto klon”. Wszelkie próby opisu zawsze są niedoskonałe, można podać klika cech – pędy ułożone niemal pod kątem prostym, jakby formujące krzyże itp., ale to zwykle nie wszystko. Jest jeszcze pamięć wielu podobnych drzew widzianych wcześniej, drobne niewypowiedziane szczegóły, to się po prostu wie. Wynika to z doświadczenia. Pewien zniecierpliwiony rozmówca Anny Tsing, pytany o to, jak rozpoznać ziemię, w której chętnie rosną gąski sosnowe (Tricholoma matsutake), powiedział: „właściwą glebę poznaje się po tym, że gąski sosnowe w niej rosną” (2015: 242). Pewnie da się to jakoś dyskursywnie ująć, ale na razie nie potrafię. Renata Sõukand uważa, że pomaga w wyrażeniu i opisaniu tego procesu podejście semiotyczne (2010). Stosuje, jak mówi, dość swobodną interpretację semiotyki Charlesa Peirce’a. Postaram się ją tutaj nieco przybliżyć. U Peirce’a mamy do czynienia z triadą: znaczone (obiekt), znak i mające miejsce w rozumie poznanie. Proces poznania Peirce rozumie następująco: „znak tworzy w głowie osoby odpowiadający mu znak (może nawet 103. Mētis to więcej niż tylko awerbalna wiedza ucieleśniona. Ponadto nie każdą wiedzę ucieleśnioną nazwałabym mētis. Z tą ostatnią mamy do czynienia, gdy wymagana jest doza szczególnego sprytu, niezbędne jest pewnego rodzaju kombinowanie, „szeroki wachlarz praktycznych umiejętności i inteligencji niezbędny do odpowiadania na wyzwania ciągle zmiennego środowiska naturalnego i społecznego” (Scott 1998: 313), czy też jak pisze Klekot: „mētis oznacza spryt i przemyślność, zdolność błyskawicznej reakcji na zmieniający się układ sił, a zarazem umiejętność wyczekiwania w ukryciu lub przebraniu na dogodną okazję. Mētis to wiedza pozwalająca wykorzystać skłonność do zmiany” (2018: 84). Moim rozmówcom niejednokrotnie mētis jest niezbędna przy inkorporowaniu wiedzy z książek do zielników mentalnych, kiedy to czytający dostosowuje do siebie tekst (de Certeau 2008). Podolskie zielniki. Praktykowanie wiedzy o roślinach na Podolu Wschodnim (Ukraina) 202 �bardziej szczegółowy od pierwszego znaku) – interpretant pierwszego znaku (można go też nazwać znaczeniem dla obserwującego znak). Znak (reprezentamen) oznacza coś – obiekt (znaczone), nie robi tego w całym skomplikowaniu znaczonego, a tylko odnosi się do jakiejś jego idei (fizycznych jakości i cech tego obiektu)” (za Sõukand 2010: część III [brak 104 numeracji stron]) . Znakiem jest np. opis bądź ilustracja rośliny. Czy to pomaga wyjaśnić całe skomplikowanie procesu identyfikowania rośliny? Sõukand zwraca uwagę na to, że jeśli osoba rozpoznająca roślinę korzysta z atlasu, to interpretant może być lingwistyczny (odnoszący się do nazwy rośliny) lub obrazowy. Zastanawiam się, czy mimo wszystko nie może być tak, że dodaje się wrażeń (interpretantów pochodzących z innych zmysłów z dawnego doświadczenia). Witia, poznając znak, jakim była informacja, że liście są słone, stworzył w wyobraźni interpretant słoności. Czy tylko lingwistyczny, werbalny, trudno powiedzieć przy użyciu takich metod badawczych, z jakich korzystałam, ale śmiem wątpić, że był on wyłącznie lingwistyczny. Jeden znaczony obiekt ma bardzo wiele łączących się ze sobą znaków i interpretantów, wydaje mi się też, że proces tworzenia znaczenia jest w ogromnym stopniu nieuświadomiony, co utrudnia określenie, z jakich znaków i interpretantów korzysta w praktyce dana osoba. Dodatkowo zapewne mamy jeszcze do czynienia z różnorodnością postrzegania przez różne osoby (poszczególne osoby mogą zauważać różne reprezentameny, nie mówiąc już o tym, jakie tworzą interpretanty). Jeśli korzysta się z książki, szczególnie z rysunku w książce, to zgodnie z interpretacją Renaty Sõukand bierze się pod uwagę tylko niektóre znaki. Samo zdjęcie jest już znakiem i gdy staje się dla kogoś znaczonym, to jest mniej wielowymiarowym znaczonym niż pierwotne znaczone, którym była roślina, ponieważ jest ona dużo bardziej skomplikowanym (wielowymiarowym) obiektem niż jej fotografia. Sõukand zestawia poszukiwanie rośliny znanej z atlasu z poszukiwaniem „znanej z tradycji”. To, że ludzie, jak mówią: „po prostu wiedzą”, iż to ta roślina, zdaniem Sõukand oznacza, że bierze się pod uwagę bardzo wiele znaków i żaden z nich się nie wyróżnia, nie wystaje z tła. Zgadzam się, i są to na dodatek bardzo różne znaki percypowane różnymi zmysłami, a także dotyczące nie tylko samego obiektu, lecz także jego relacji ze środowiskiem. 104. W filozofii Peirce’a znak i reprezentamen nie zawsze są tym samym (por. Baldy 2007: 121). W tekście Sõukand są stosowane wymiennie (2010), tak i ja je stosuję. Iwa Kołodziejska 203 �Osobiście nie umiałam w praktyce skorzystać z Perice’owskiego modelu znaku jako narzędzia metodologicznego umożliwiającego precyzyjny opis tego, jak empirycznie ludzie rozpoznają rośliny (jak to sugeruje Sõukand), nie potrafię też precyzyjnie stwierdzić, z jakich znaków i interpretantów korzystają moi rozmówcy (2010). Ten obszar pozostaje dla mnie wiedzą pozawerbalną, swego rodzaju „tańcem”, jak określiła to Tsing (2015). Może to nie w pełni profesjonalne, ale gdybym miała przeprowadzić taki eksperyment autoetnograficzny i precyzyjnie odpowiedzieć, z jakich znaków korzystam, gdy rozpoznaję znaną sobie roślinę, to bym nie umiała, wyróżniłabym jakieś, ale nie byłoby to pełne przedstawienie procesu rozpoznawania. Niezależnie od tego, w jaki sposób ludzie stwierdzają, że obiekt, który przed nimi rośnie, to ten takson roślinny, którego szukali, poszukując, uciekają się do porównań. Wszystkie rośliny znajdowane przez Witię podczas poszukiwań ochanki należały do jednej botanicznej rodziny – Lamiaceae. Było więc między nimi podobieństwo wynikające z pokrewieństwa: podobny kształt rurkowatych kwiatów, układ liści na pędzie i ich kształt. O szukaniu podobieństw przy tworzeniu wiedzy etnotaksonomicznej piszą na przykład Fernando Zamudio i Norma Hilert (2012). Starali się wyróżnić te cechy, na które zwracali uwagę mieszkańcy lasu atlantyckiego w prowincji Misiones w Argentynie przy opisywaniu pszczół bezżądłowych (Meliponini). Nie oznacza to oczywiście, że Zamudio i Hilert mieli dostęp do wszystkich reprezentamenów i interpretantów ważnych dla swoich rozmówców, raczej poznawali te cechy, które chcieli podkreślić i pokazać badani. Ich rozmówcy, opisując, ale przede wszystkim klasyfikując pszczoły, zwracali uwagę na cechy morfologiczne i organoleptyczne (postrzegalne innymi zmysłami niż wzrok), użytkowe i kulturowe (np. wartość estetyczna i magiczna). Najważniejszymi kryteriami przy opisie różnych taksonów pszczół okazały się kolor i kształt, są one również powszechnie stosowane w formalnej taksonomii. Witia zwrócił baczną uwagę na odmienności zależne od mikrosiedliska, w którym rosły zbierane przez nas rośliny – różna wielkość liści oraz intensywność ich słonego smaku i koloru. Daly i Shepard uważają, że to niezwykle istotne, by w dyskursie etnografii wielogatunkowych nie pomijać tego, że relacje między ludźmi a roślinami są immanentnie zmysłowe, często związane ze związkami chemicznymi np. nadającymi zapach i smak (2019). Podolskie zielniki. Praktykowanie wiedzy o roślinach na Podolu Wschodnim (Ukraina) 204 �Również przy poszukiwaniu przez niektórych moich rozmówców rostoropshy (ostropest plamisty, Silybum marianum (L .) Gaertn.) mamy do czynienia z porównywaniem, szukaniem podobieństw. Cechą, która zwraca uwagę wszystkich poznanych przeze mnie osób szukających rostoropshy, jest kolczastość brzegu blaszki liściowej (to taki reprezentamen, o którym mówią). Tak opisuje ją Oksana: Kłujące, kłujące, kolczaste na brzegach, ono takie jest jakby rozcięte [mówi o kształcie liścia] i na samym brzegu kolce, i tu do samego kwiatu [na łodydze] też malutkie kolce, i takie różowe wypuszcza, taki kwiat, ona przekwita i potem ta góra zostaje, to już sam kwiat przekwitł i w samym tym pniu nasiona takie zostają. [Oksana DW_B0182] Na tę kolczastość zwrócił też uwagę did Mitia. Poznał rostoropshę przez młodego kuzyna, otrzymał ją w postaci zmielonych ziaren sprowadzonych z zagranicy. Bardzo mu pomagała, więc postanowił ją odnaleźć, ale znał wyłącznie nazwę oraz smak i wygląd zmielonych nasion. Wybrał się do apteki, by sprawdzić, czy jest tam dostępna. Did Mitia i baba Hala raczej nie korzystają z aptek. Kiedy odpowiadają bezpośrednio na pytanie, czy kupują rośliny lecznicze w aptekach, zarzekają się, że nie korzystają. Jednak zdarzało im się kupować rośliny niedostępne, np. rostoropshę i roślinę na pęcherz moczowy (w czasie tej rozmowy nie przypomnieli sobie nazwy, a nie dopytałam przy kolejnych 105 spotkaniach) – zanim odkryli, gdzie rosną . IK: A w aptece kupujecie państwo zioła? Hala: Nie, my sami suszymy. Teraz sprzedają w aptekach. Teraz, mówią, że wszelkie zioła (trawy) sprzedają w aptece. Ale my nie kupujemy, nie. Dimitr: My mamy swoje. Hala: My swoje. Mamy własną aptekę. Dimitr: Przyroda dała, trzeba wykorzystywać. 105. W takiej sytuacji nie wliczam rośliny do listy stosowanych taksonów lokalnych, ponieważ brak nazwy nie jest wynikiem nienazywania tej rośliny, tylko zapomnienia, nie miałam również możliwości jej obejrzeć, więc nie mogę mieć pewności, że nie jest to takson stosowany przez wiele innych osób. Gdybym widziała roślinę i by tak było, to uwzględniłabym ją z zaznaczeniem, że rozmówcy nie pamiętali nazwy. Iwa Kołodziejska 205 �Hala: Daje Bóg urodzaj, my sobie zbierzemy, nasuszymy – i własna 106 apteka . Bezpłatna [śmiech]. Bezpłatna apteka! Tak-o, ja przyjdę, stanę, rozejrzę się, popatrzę i... Co ja dziś będę wrzucała? [w herbatę]. A to wrzucę, to. Ja w swojej aptece, narwę i tyle, zaparzę. [baba Hala i did Mitia, K ok. 70, M. 78, DW_A0129] Gdy did Mitia poszedł do apteki i kupił opakowanie rostoropshy (ostropest plamisty, Silybum marianum (L.) Gaertn.), przyjrzał się dokładnie fotografii na opakowaniu, zauważył, że liście mają kolce, a kwiaty są fioletowe, przypomniał sobie, że zna podobną roślinę. Zebrał w tzw. dolinie i wysuszył jedną rostoropshę, którą mi pokazał w „swojej własnej aptece”, botanicznie był to gatunek z rodzaju szczeć (Dipsacus). Did był bardzo dumny, że ją posiada, powiedział, że jeszcze z niej nie korzystał, ale chce mieć, jakby co, bo może i liście będą przydatne... Tę chęć posiadania własnej zasuszonej rostoropshy można tłumaczyć potrzebą poczucia sprawczości, możliwości wykorzystania rośliny w razie potrzeby (jak pokazywałam w rozdziale III), ale warto pamiętać, że jeszcze możemy mieć tu do czynienia z zaspokajaniem potrzeby zwiększenia kolekcji – satysfakcją zbieracza z tego wynikającą. Did Mitia raczej nigdy nie skorzysta z zebranej rośliny. Ma jednak poczucie, że zebrał ją sam, potencjalnie nie musi polegać na aptekach (na których z babą Halą polegać nie lubią), jeżeliby zdecydował, że potrzebuje rostoropshy, wie, jak i gdzie ją znaleźć. Ma też satysfakcję z odnalezienia, zdobycia czegoś, za co w innych okolicznościach musiałby płacić, czystą radość poszukiwacza wynikającą z odnalezienia, radość kolekcjonera ze zwiększenia kolekcji. Podobnie o zbieraniu przez słowackie koronkarki z Banskiej Bystricy dużej liczby wzorów koronek (większej niż w ciągu życia mogłyby wykorzystać) pisze Nicolette Makovicky (2010: 84). Zmiana aranżacji aptek, podyktowana potrzebami kapitalistycznego rynku, na taką, w której apteki zaczynają przypominać supermarkety i wiele leków, a szczególnie badów (suplementów diety) jest dostępnych w części samoobsługowej, może ułatwić takie poszukiwania – można tylko obejrzeć, nie trzeba kupować. Nie tylko dużo aptek w Winnicy wygląda w ten sposób, ale też niektóre w Żmerince. W rejonowym Tywrowie w 2013 roku, gdy prowadziłam część badań dotyczącą aptek, jeszcze 106. Piszę Bóg wielką literą ze względu na szacunek do rozmówców, którzy napisaliby to wymawiane z dużą atencją słowo od wielkiej litery. Podolskie zielniki. Praktykowanie wiedzy o roślinach na Podolu Wschodnim (Ukraina) 206 �takiej nie było, ale jako że jest to ogólnoeuropejska tendencja stymulowana przez firmy farmaceutyczne, zapewne się to zmieni. W zielniku mentalnym dida Mitii pod nazwą rostoropsha kryją się dwa botaniczne taksony: Silybum marianum (L .) Gaertn. W postaci zmielonego proszku z nasion i Dipsacus sp. wiszący w wiacie wraz z innymi roślinami leczniczymi. Dandar Dashiyev opisuje proces wymiany gatunków w przepisach medycyny tybetańskiej stosowanych w Buriacji, w jego wyniku 80% taksonów obecnych oryginalnie w przepisach zostało wymienionych na lokalne. Zwykle ukryły się pod tybetańskimi nazwami; te wynikające z doświadczenia innowacje i żywy przekaz wiedzy były niezwykle ważne dla buriackiej medycyny tybetańskiej (1999). W wypadku moich rozmówców raczej nie mamy do czynienia ze świadomą wymianą taksonów ze względu na brak tego, który jest potrzebny. Wydaje mi się, że emicznie też nie jest to widziane jako eksperymentowanie i szukanie rośliny, która będzie miała daną funkcję, a raczej jak poszukiwanie czegoś, co dla szukającego jest konkretną, nazwaną przez kogoś rośliną, a znalezienie czegoś innego sam szukający uznałby za błąd. Nie chodzi o znalezienie rośliny (substancji) pełniącej daną funkcję, tylko znalezienie tego konkretnego taksonu rośliny. Z drugiej strony reifikacja – ustanowienie niezmiennym tego, co jest uprawomocnionym lekiem (ziołowym środkiem leczniczym) wynikło ze stworzenia krajowych farmakopei (Griffin 2004). Warto zwrócić uwagę na jeszcze jeden istotny aspekt rozpoznawania rośliny – interakcję z rośliną w procesie jej identyfikacji, swego rodzaju odpowiedź i podpowiedź jej strony. Didove voshi, chereda, didovi voshchi, didive voshi, babini voshchi (uczep trójdzielny, Bidens tripartita L.) wchodzą w kontakt z mijającymi ich dojrzałe owocki – niełupki – zwierzętami (również ludzkimi) po to, by móc się rozprzestrzenić. Ostre, pokryte drobnymi haczykami zadziory mocno wbijają się w ubranie lub sierść (ono kiedy przekwitnie, te żółte kwiatki, to ono jest takie, że bardzo czepia się do wszystkiego [Oksana ok. 45, DW_B0182]). Gdy przechodzący będzie się z nich czyścił, pewnie zgubi choć kilka nasion w dogodnym do wyrośnięcia miejscu, oddalonym od rośliny macierzystej. W okresie, gdy kwitną (choć to wtedy zbiera się je na napary oczyszczające skórę i kąpiele dla małych dzieci), może być trudniej je zauważyć niż wówczas, gdy mimowolnie staniemy się wektorem dla ich nasion. Rozmówczynie opowiadały o przypominaniu sobie, w których miejscach podczas Iwa Kołodziejska 207 �wypasania krów były „oblepiane” owockami didovyh voshi – szły w okresie kwitnienia w te miejsca i odnajdowały poszukiwaną roślinę. Trzecioklasistki, plotąc wianki podczas kręcenia filmu, chciały się upewnić, czy roślina, którą zebrały, to kulbababa, kulbaba, kulbabka, oduvanchik (mniszek lekarski, Taraxacum officinale agg.). W tym celu sprawdzały, czy łodyżka kulbababy przy zrywaniu wyda charakterystyczny odgłos, którego falę dźwiękową bardziej czuje się pod palcami niż uchem. Wiedzą wynikającą z dłuższego doświadczenia, której nie pozyskuje się z tekstów pisanych, a jest ważnym splotem nici z zielników mentalnych moich rozmówców, jest znajomość siedliska, w którym poszukiwana roślina rośnie – to, czy jest na suchej i odsłoniętej części garbu, jak u nasady jej łodygi układają się ziarnka piasku, gleby. Jest to coś więcej niż sama interakcja zbierającego z rośliną, to też obserwowane przez niego wieloma zmysłami wyniki interakcji rośliny z całym ekosystemem, którego była częścią. *** Wiedza ucieleśniona związana z roślinami, tworzona przez moich rozmówców, to nie tylko praktyki związane ze zbiorem, lecz także wiedza o przygotowywaniu roślin do spożycia czy innego sposobu korzystania z ich właściwości. Wiedza o przygotowywaniu jedzenia lub lekarstw jest w ciele przygotowującego, roślinach, z których korzysta, środowisku, w którym dorastał i rosły rośliny, a także w tekstach zapisanych przepisów (por. Westa 2010; Makovicky 2010). Dobrym przykładem jest poniższa historia. Przyszliśmy do domu babki Stasi niewielką grupą: Jana, Kristina, studenci etnologii – Olga i Rafał, Jacek z kamerą i ja. To mama Jany zasugerowała, żebyśmy wybrali się właśnie do babki Stasi, bo ma dużą wiedzę, mnóstwo zasuszonych roślin i ładnie opowiada. Babka Stasia bardzo się ucieszyła i ciepło zaprosiła nas do niewielkiej letniej kuchni. Gdy dowiedziała się, po co przychodzimy, powiedziała: „dobrze, ale najpierw zrobię wam herbaty” i zaczęła opowiadać o swoim słynnym pięciogwiazdkowym czaju (tak napar nazywają jej wnuki). Napar składa się z kilku (nieparzystej liczby) składników roślinnych, a nadana mu przez wnuki nazwa świadczy o jakości i smaku. Wrzucam wszystkie zioła (travy) po trochu: kwiat hlodyny [głóg, różne gatunki, Crataegus spp.], pervocvit [pierwiosnek lekarski, Primula veris L .], medunki [miodunka ćma, Pulmonaria obscura Dumort.] Podolskie zielniki. Praktykowanie wiedzy o roślinach na Podolu Wschodnim (Ukraina) 208 �z lasu, zveroboi [dziurawiec zwyczajny, Hypericum perforatum L .], derevii [krwawnik pospolity, Achillea millefolium L .], batizhok [cykoria podróżnik, Cichorium intybus L .], miata [mięta, różne gatunki, Mentha spp.], akacia [robinia akacjowa, Robinia pseudoacacia L .]. Wszystko po troszku. Na taki trzylitrowy słoik to każdego tak jakby po łyżce, zaparzę, odstawię na noc i piję sobie po trochu. A czasem też jak kwitnie smorodina [czarna porzeczka, Ribes nigrum L .] to kwiaty wrzucam, kwiat maliny [malina, różne odmiany, Rubus idaeus L ., różne odmiany], kwiat sunicy [poziomka twardawa, Fragaria viridis Weston, być może też mieszańce z Fragaria moschata Duchesne) Duchesne]. Wszystko zbieram, ale czegoś nazbieram, czegoś nie nazbieram, bo nie zdążę, nie kwitnie. Ja na tę herbatę mówię: herbata z chwastów [śmieje się głośno przy tych słowach], tak mówię swoim: no, dawajcie wypijemy pięciogwiazdkowego! [mówi to głosem jak przy wznoszeniu toastu] Dobór składu „pięciogwiazdkowej herbaty” danego dnia zależy od tego, co babka Stasia ma nasuszone, ale też od nastroju, „smaku na coś” danego dnia, intuicji, co komu może zasmakować, jeśli to nie jest herbata robiona dla siebie. Kiedy babka Stasia przygotowywała dla nas „pięciogwiazdkowy czaj”, nie wzięła łyżki – sypała zioła „na oko”, dobrała je do nas. Zrobiła też dla nas napar z samej akacii (grochodrzewu białego, robinii akacjowej, Robinia pseudoacacia L .), bo tak nam się spodobał wielki, dziesięciolitrowy słój pełen białych kwiatów i zapach, który uniósł się w pomieszczeniu, gdy go otworzyła. Dla babki Stasi przy doborze składu herbaty pitej dla przyjemności ważny jest smak, który osiągnie po zmieszaniu składników. Z kolei dla Toni M. ważne są jeszcze kolor, piękno koloru i przejrzystość. Nie każdą herbatę lubi wypić, dobiera tak susz, by kolor naparu jej się podobał. Tych o „brzydkim” kolorze nie pije. Osiągnięcie pożądanego koloru i smaku wymaga mētis – wiedzy z doświadczenia i intuicji, ugruntowanej w konkrecie (smak i kolor naparu zebranych w danym roku ziół mogą się różnić). Gdy Nadeżda – osoba lecząca z Winnicy – zastanawiała się, czy już jestem gotowa, by mogła mnie uczyć przyrządzania mieszanek roślin leczniczych, a nie tylko naparów jednoskładnikowych, zaczęła opowiadać o tym, co jest potrzebne do przygotowania takiego naparu: „musisz widzieć aurę rośliny, każda ma inną aurę, ale jest ona gładka, równa. Jak zaczynasz robić mieszankę, to ona też musi mieć równą gładką Iwa Kołodziejska 209 �aurę, musisz wiedzieć, że czegoś jest za dużo albo za mało, coś nie pasuje, tak dobrać, by aura była gładka”. Gdy dopytywałam dalej o aurę, powiedziała, że niekoniecznie muszę ją widzieć przed oczami, mogę ją też intuicyjnie czuć. [Cytaty z rozmów: Stasia K. ok. 80, DW_D0203; Tonia M. K. 55, DW_A0131; Nadeżda K. ok. 45, notatki czerwiec 2012-Sabarov]. Zapewne jest to podobne wyczucie, jak przy gotowaniu bez przepisu czy lepieniu z gliny i przygotowywaniu jej wcześniej (por. Klekot 2018). Musi ono wynikać z dużego doświadczenia – wielu przygotowanych wcześniej naparów, skumulowanej w ciele, trudnej do wyrażenia czy wręcz awerbalnej wiedzy. Nadeżda próbuje ją oddać przy użyciu, można powiedzieć, lekko New Age’owego języka, takiego, który jej zdaniem daje pewną szansę na wyrażenie niewyrażalnego. Nie wszyscy w ten sposób tworzą mieszanki herbat czy gotują, są przecież i ci, co ściśle trzymają się przepisu. Jest to tylko jeden ze sposobów wchodzenia w interakcję z rośliną czy składnikiem dania, cecha niektórych osób i ich zielników. Wynika z różnych predyspozycji związanych z uczeniem się i postrzeganiem (mam tu na myśli „przedtekstowe” postrzeganie) świata. Z drugiej strony można uznać takie podejście za trudno-replikowalne, a co za tym idzie, mało przydatne, bo tylko dokładnie odmierzony skład mieszanki da się powtórzyć (tak odmierzają farmaceuci). Jednak kiedy mają do czynienia z żywą, wchodzącą we własne interakcje materią roślinną, jest to tylko przybliżenie z dokładnością do konkretnych cech i składu rośliny, wynikających między innymi z tego, gdzie i kiedy rosła, jakie inne rośliny rosły w jej okolicy, jakie miała interakcje z roślinożercami czy z patogenami. Wydaje się, że dokładne odmierzanie mimo wszystko zmniejsza wariancję, a może jednak wcale nie, może niektórym osobom zetknięcie z konkretnym pędem rośliny i interakcja z nim umożliwiają w sposób niewerbalizowalny stworzenie za każdym razem mieszanki o cechach bardzo zbliżonych? Odpowiedź na to pytanie wymagałaby między innymi laboratoryjnej analizy składu mieszanek. Dlatego pytanie pozostawiam otwarte, mimo że zachodnia nauka ma na nie bardzo jasną odpowiedź. IV. 3.3. Poruszanie się w środowisku Anna Tsing nazywa proces zbierania, szukania grzybów tańcem (2015: 241 i dalej), natomiast Tim Ingold zwraca uwagę na różnicę między tym, Podolskie zielniki. Praktykowanie wiedzy o roślinach na Podolu Wschodnim (Ukraina) 210 �jak poruszają się nowoczesny podróżnik (modern traveller) i wędrowiec (wayfarer) (2006). Renata Sõukand widzi różnicę, między tym czy jej estońscy rozmówcy poruszają się jak nowoczesny podróżnik, czy jak wędrowiec, w zależności od tego, skąd mają wiedzę o danej roślinie – z tradycyjnego przekazu ustnego czy z atlasu roślin (2010). A jak poruszają się w środowisku moi rozmówcy i od czego to zależy, jaki jest tego związek z tym, co wypowiedziane, dotknięte i spisane? Pewnego kwietniowego dnia spotkałam w drodze nad staw mamę Ani – pięcioletniej koleżanki mojego syna – szła tam, by pomóc córce złapać krowę, która uciekła. Było to jeszcze zanim rozpoczął się sezon wspólnego wypasu. Gdy tak szłyśmy, spytałam, czy zbiera travy. Powiedziała, że nie jest w to bardzo zaangażowana, zbiera tylko na herbaty na zimę. Gdy tylko poruszyłam temat, zaczęła się rozglądać, a opowiadając o tym, co zbiera, zwracała szczególną uwagę na wygląd i cechy fizyczne roślin, nie przywiązywała wagi do nazwy, wielu nie pamiętała. Mówiła na przykład, że zbiera „takie co na rany stosuje, takie co ma żółty sok”, po chwili przypomniała sobie nazwę chystotiel (glistnik jaskółcze ziele, Chelidonium majus L .). W pewnym momencie mała zakaszlała i rozmówczyni natychmiast zaczęła się rozglądać za podorozhnikiem (babką zwyczajną, Plantago major L .), mówiąc, że nauczycielka z przedszkola mówiła, że to dobre na kaszel. Pokazała mi liść jasnoty białej (Lamium album L .) i powiedziała, że „liście mają taki kształt, ale są dużo większe i jak się je urwie, to się tak ciągną, się takie nitki”. [Notatki/27.04.2012] W jej opowieści o roślinach było niesłychanie dużo ruchu, który można by nazwać tańcem – kręcenia się, rozglądania za rośliną, którą chciała pokazać, albo która okazała się właśnie potrzebna, korzystała ze wszystkich zmysłów – dotykała, wąchała, rozrywała, gięła. Całą sobą wchodziła w interakcję z rośliną. Można by powiedzieć, że zarówno mama Ani, jak i wszyscy inni moi rozmówcy, przynajmniej czasami, jeśli nie zazwyczaj, są ingoldowskimi wędrowcami, których postrzeganie jest nierozerwalnie związane z ruchem, niepowiązanym z miejscem docelowym, jak w wypadku nowoczesnego podróżnika, tylko rozciągniętym na cały proces wędrówki (Ingold 2006). Ciągłe zanurzenie w środowisku, w którym rosną ważne dla ludzi rośliny, powoduje, że rzadko ktokolwiek wybiera się specjalnie po rośliny lecznicze. Nieco częściej wybiera się celowo po niektóre rośliny Iwa Kołodziejska 211 �jadalne, np. do lasu po pshenichkę (ziarnopłon wiosenny, Ficaria verna Huds.), dzieje się tak, ponieważ jest krótko dostępna (to geofit wiosenny, gdy pojawią się liście na drzewach, kończy czas wegetacji nad ziemią, jej liście stają się żółte, usychają) oraz rośnie w miejscach, które 107 nie znajdują się na trasach codziennego krzątania się ludzi . Sezon zbioru przypada na czas, zanim zaczyna się wyprowadzać krowy na zewnątrz, czyli okres, gdy mieszkańcy podolskich wsi pokonują mniejsze dystanse pieszo. Baba Adela w ostatnim okresie swojego życia, czyli kiedy się poznałyśmy, prawie nie wychodziła. Czasem wybierała się pieszo do kościoła, ale często korzystała z tego, że ktoś miał możliwość ją podwieźć, lub wyruszała na długo przed mszą – jeden przystanek marszrutką jadącą w stronę Tywrowa. Wejście na wzgórze, na którym znajduje się kościół, było dla niej zbyt trudne, ponadto od niej z domu do kościoła jest około 2.5 km. Któregoś dnia przyszła bardzo zadowolona z gałązkami lipy, wracała z kościoła piechotą i miała okazję ją zebrać, a od dość dawna robiła herbaty głównie z tych roślin, które mogła znaleźć w okolicy domu – w ogródku, na polu, na przydrożach. Fot. 16. Zbiory baby Adeli tuż po przyniesieniu do domu. 107. Wiele osób, które ją zbierają i wrzucają do wiosennego zielonego barszczu, nie posługuje się żadną nazwą. Podolskie zielniki. Praktykowanie wiedzy o roślinach na Podolu Wschodnim (Ukraina) 212 �Ze względu na to, że najbardziej typowym sposobem poruszania się w środowisku w celu znalezienia roślin jest taki, który można by nazwać „przy okazji”, nie było łatwo umówić się z rozmówcami na wspólne zbieranie. Nawet ci, którzy zbierają dużo, rzadko planują czas na wyprawę zbieraczą; dzieje się to niejako mimochodem, spontanicznie. Celowe wyprawy zbieracze przedsiębrały rozmówczynie nie tylko po niektóre rośliny jadalne rosnące w lesie, lecz także po rośliny do święcenia, ponieważ są potrzebne świeże na konkretny dzień. Niektóre osoby celowo wybierały się po grzyby i przy okazji zbierały rośliny, w tym lecznicze (np. baba Masza), więc była to celowa wyprawa zbieracza, ale rośliny lecznicze znów były zbierane „przy okazji”. Jedyne celowe wyprawy zbieracze po rośliny lecznicze, w jakich brałam udział, to wspomniane zbieranie dzikich roślin leczniczych do święcenia (wianki na oktawę Bożego Ciała, bukiety na święto Matki Boskiej Zielnej i na Spasa); wyjście z Witią na łąki po ochankę (świetlik, Euphrasia sp.) – jednak, gdy szliśmy, rozglądał się za innymi roślinami i za samą ochanką też, zupełnie nie stał się „współczesnym podróżnikiem”, prowadzonym przeze mnie do konkretnego celu – oraz spacer (również z Witią) po hlid, boiaryshnik (głóg, Crataegus spp.), który opisuję poniżej. Gdy któregoś razu odwiedzałam Witię i jego mamę, wybraliśmy się zbierać kwiaty hlidu, boiaryshnika (głogu, Crataegus spp.) [ten konkretny krzew, z którego zbieraliśmy, to głóg jednoszyjkowy, Crataegus monogyna Jacq., moi rozmówcy nie rozróżniają poszczególnych gatun108 ków głogów], była to wyprawa do określonego punktu . Tym razem szliśmy, nie rozglądając się specjalnie po drodze. Krzew, do którego zmierzaliśmy, rósł stosunkowo niedaleko domu Witii po drugiej stronie stawu, widoczny z obejścia. Był stałym źródłem kwiatów i owoców dla Witii – obniżają ciśnienie i w związku z tym są ważnym składnikiem herbatek dla mamy. Było już trochę po sezonie, część kwiatów przekwitała, ale zbieraliśmy te najświeższe, wrzucając je do foliowych torebek. Pójście po kwiaty boiaryshnika wymagało celowej wyprawy, ponieważ nie rośnie on na trasie codziennego przemieszczania się Witii, więc trudno było go zebrać „przy okazji” [notatki 12.05.2012]. Ponadto przy ciepłej i słonecznej pogodzie jego kwiaty szybko zostają zapylo108. O skomplikowaniu oznaczania głogów i wielości gatunków występujących na Podolu, patrz Sołtys-Lelek i Oliiar (2016). Iwa Kołodziejska 213 �ne, tracą nektar i płatki, a także właściwości lecznicze. Rośliny o dłuższym okresie kwitnienia lub rosnące „po drodze” są zbierane podczas kluczenia po okolicy, zdarza się, że tych krócej kwitnących i rosnących w rzadziej przez daną osobę uczęszczanych miejscach nie zbierze ona w danym sezonie (por. babka Stasia: Wszystko zbieram, ale czegoś nazbieram, czegoś nie nazbieram, bo nie zdążę, nie kwitnie. [K. ok. 80, DW_ D0203]). Można powiedzieć, że mimo iż wiedza Witii o głogu (hlid, boiaryshnik [głóg, Crataegus spp.]) jest wiedzą kluczącą, dobrze wrośniętą w jego zielnik, splecioną licznymi nićmi relacji, to tym razem łączyła się z poruszaniem po środowisku w stylu „nowoczesnego podróżnika” (Ingold 2002). Moim zdaniem w wypadku wyników moich badań źródło wiedzy i jej charakter nie determinują sposobu poruszania się w środowisku. Poszukiwanie wypatrzonej w książce ochanki (świetlik, Euphrasia sp.) nie było, używając terminów matematycznych, dyskretne (nieciągłe od punktu do punktu), było wędrówką, buszowaniem (wayferring). Nawet kiedy Witia szukał ochanki sam, na podstawie rysunku, nigdy nie wybierał się tylko po nią. Kiedy chodził po okolicy (wędrował, buszował) i zauważył roślinę, która mogłaby być ochanką, zastanawiał się, czy to ona, wykluczał znane (sobacha kropyva nie była ochanką), zmieniał swój zielnik. Podobnie did Mitia, myśląc o tym, że chciałby mieć rostoropshę, i przyglądając się rysunkowi, na podstawie swojej wiedzy o środowisku, wynikającej ze stałego z nim kontaktu, przypomniał sobie, że zna ją i po nią poszedł. Odbył rodzaj buszowania po mentalnej części zielnika mentalnego, nie była to też podróż od punktu do punktu. Za to pójście po hlid, boiaryshnik (głóg, Crataegus spp.) było celowe – jak jeden konkretny punkt na mapie (inaczej wyglądają celowe spacery po rośliny do święcenia, bo szukająca kręci się po okolicy, rozgląda, szuka, wybiera konkretne okazy danego taksonu). Ponadto już po pierwszym znalezieniu rośliny szukanej na podstawie książek, źródło wiedzy przestaje mieć znaczenie. Ludzie włączają tę roślinę w swoje codzienne szlaki, w wiedzę o otoczeniu, która jest tworzona podczas poruszania się w nim, w drodze z miejsca do miejsca i wraz ze zmieniającą się w jej czasie perspektywą (Ingold 2002: 227). Nie zgadzam się z Renatą Sõukand, że źródło wiedzy determinuje sposób poruszania się (2010). Ewentualnie wyłącznie metaforyczna część poruszania się związanego z uczeniem się mogłaby być rozumiana jak Podolskie zielniki. Praktykowanie wiedzy o roślinach na Podolu Wschodnim (Ukraina) 214 �podróż „nowoczesnego podróżnika”, bo np. Witia oglądając (w szerokim sensie) roślinę, próbował punkt po punkcie sprawdzić konkretne cechy, porównać je z rysunkiem. IV. 4. Przekaz wiedzy – komu, kiedy, jak? Larisa: Przepisy... No jak ci powiedzieć, co... Zakładaj, że od ludzi (naroda). Coś znajomi, przyjaciele przekazujemy jedni drugim. Tak. O tak. Coś usłyszysz, dopytujesz, komuś innemu przekazujesz, tak... O. A dużo jest ludzi też takich, co przeczytają i... Są takie poradniki, czasopisma, czy w gazetach jest coś konkretnie... Ja to nie mam. Tylko przez kontakty, od ludzi, o ja tak. [K. 34, DW_A0139] Tak ścieżki przekazu, którymi do niej dotarła zawarta w jej zielniku mentalnym wiedza o roślinach, widzi Larisa. Używając sformułowania „przekaz wiedzy”, w pełni zdaję sobie sprawę z niedoskonałości tego terminu. Nie należy go traktować, jakby miał oznaczać, że wiedza w całości – jak paczka – jedzie po pasie transmisyjnym od osoby do osoby. Jest to proces skomplikowany, w którym to, co przekazywane, ulega modyfikacjom, czasem drobnym i niewpływającym zasadniczo na treść tego, co przekazywane, a niekiedy znaczącym czy wręcz fundamentalnym. To, co dzieje się z „otrzymywaną” z jakiegoś źródła wiedzą, w pewnym stopniu pokazałam w całym podrozdziale IV.3 Doświadczenie i praktyka. Należy pamiętać, że przekaz wiedzy jest tylko jednym z elementów jej tworzenia. Tu postaram się przedstawić nici relacji z ludzkimi aktorami, po których to niciach w różnych kierunkach wędruje wiedza. Klasyczną pracą dotyczącą przekazu wiedzy (a zarazem tworzącą podwaliny subdyscypliny antropologii, stosującej modele inspirowane koncepcjami genetyki populacji do badania zmiany kulturowej), będącą inspiracją dla wielu etnobiologów, jest książka Luigiego Luci Cavalli-Sforzy i Marcusa Feldmana Cultural Transmission and Evolution z 1981 roku. Tezy w niej zawarte, rozwijane przez autorów również w ich późniejszych tekstach, np. Hewletta i Cavalli-Sforzy o przekazie kulturowym u Aka (1986) oraz Cavalli-Sforzy z Feldmanem i innymi współautorami (Cavalli-Sforza, Feldman, Chen, Dornbusch 1982) są i dziś Iwa Kołodziejska 215 �weryfikowane w badaniach etnobiologicznych. Opisują one model kierunków przekazu wiedzy: pionowy – w liniach rodowych od rodziców i dziadków do dzieci, skośny – od dorosłych, nie będących rodzicami, do młodszych pokoleń, oraz poziomy – wewnątrzpokoleniowy, i wynikające z tych kierunków konsekwencje dla samego przekazu i zachowań społecznych ludzi. Zdaniem wielu badaczy, szczególnie tych inspirowanych podejściem ewolucyjnym, biologią ewolucyjną, ewolucją człowieka, analizą przystosowań człowieka, ważne jest zrozumienie tego, która z dróg przekazu wiedzy dominuje ze względu na to, że może mieć to wpływ na zachowanie (bądź niezachowanie) kulturowych sposobów działania 109 (cultural traits) i tym samym wpływa na zmianę kulturową . Na przykład przekaz pionowy konserwuje ciągłość i redukuje liczbę innowacji (Cavalli-Sforza i in. 1982), podczas gdy przekaz skośny i poziomy mogą się przyczynić do szybkiego rozprzestrzeniania się nowych zachowań kulturowych, szczególnie gdy kontakty ze źródłami są częste (Hewlett, Cavalli-Sforza 1986 i np. Gallois i in. 2018). Wyniki moich badań, podobnie jak np. Sandrine Gallois i współautorów (2017, 2018), zdają się tylko w pewnym stopniu przystawać do tego modelu. Wymaga on uszczegółowienia i rozciągnięcia, by lepiej obrazował to, z czym miałam do czynienia. Liczne obserwacje badaczek i badaczy z grupy Victorii Reyes- García, choć prowadzone w miejscach bardzo odległych kulturowo od środkowej Ukrainy (np. wśród Baka z południowo-wschodniego Kamerunu, czy Tsimane z Amazonii), rzucają ciekawe światło również na kierunki przekazu wiedzy w moim terenie badań. Przy zbieraniu materiałów do mojej 109. Nie chodzi tu o ewolucjonizm rozumiany w sposób XIX-wieczny, a raczej o namysł współczesnych antropologów, biologów ewolucyjnych i przedstawicieli innych dziedzin nauk społecznych i przyrodniczych nad procesami społecznymi i tym, co w życiu społeczeństw może wynikać z biologii człowieka i jego ewolucji. Takie podejście (choć nie odnosiłabym się do niego bezkrytycznie, podobnie jak do żadnego innego) daje możliwość wielowątkowego przyglądania się różnym zjawiskom społecznym. Trudno bowiem uznać, jak próbowali i nadal próbują niektórzy przedstawiciele nauk społecznych, że ewolucja człowieka zaszła kiedyś dawno, jest kwestią zamkniętą i ma znikomy wpływ na współcześnie toczące się procesy społeczne. Wzajemne wpływy kultury i ewolucji są niezwykle ciekawym i dość skomplikowanym zagadnieniem teoretycznym i praktycznym, niemniej ze względów historycznych mówienie o nich może wydawać się wielu antropologom kulturowym nie do przyjęcia (por. np. Richerson, Boyd 2005). Podolskie zielniki. Praktykowanie wiedzy o roślinach na Podolu Wschodnim (Ukraina) 216 �analizy na pewno zastosowanie SNA (Social Network Analysis) mogłoby dać ciekawe, poparte wyliczeniami rezultaty. Jednak moi rozmówcy nie bardzo mieli ochotę brać udział w takich badaniach i udzielać szczegółowych informacji (z podaniem imion i nazwisk osób, które były dla nich źródłem wiedzy). Jak już pisałam, metoda retrospektywna nie zawsze sprawdza się w takiej sytuacji (Henrich, Broesch 2011), ponieważ rozmówcy nie zawsze umieją odpowiedzieć na pytanie, skąd się tego dowiedzieli, często (również ze względu na skojarzenia z działalnością szpiegowską) po prostu nie chcą tego robić. Niemniej, kiedy nie są naciskani, sami z siebie, często dzielą się tą informacją, szczególnie dobrze zapamiętaną, gdy sytuacja towarzysząca przekazowi wbiła im się w pamięć albo roślina jest dla nich wyjątkowo ważna. Wtedy opowiadają historie o tym, jak ją poznali. Rośliny, które znają ze źródeł pisanych, szczególnie dopóki są tylko nazwą i opisem zastosowania, zwykle są przez nich wyróżniane, inaczej o nich mówią. Pewnie dobrym rozwiązaniem tego problemu metodologicznego byłoby powiązanie współwystępowania w zielnikach różnych osób taksonów roślin z relacjami między tymi osobami (por. Salali i in. 2016). Prezentując rolę poszczególnych kierunków przekazu wiedzy w tworzeniu zielników mentalnych moich rozmówców, pokażę, jakie widzę niespójności i paralele z modelem Cavalli-Sforzy i innych (1982). Tonia: A jeszcze ten pervocvit [pierwiosnek lekarski, Primula veris L .], wiem, jak on wygląda, żółty taki, ale nie wiem, na co on jest, wiem, że zdrowy, wiem, gdzie one rosną – to trzeba jechać elektriczką [pociągiem podmiejskim] i za lasami zaczynają już kwitnąć [rozmawiamy pod koniec kwietnia], ale nie wiem na co. No, ale co one leczą? Słyszę też w telewizorze: pervocvit, pervocvit. Kiedyś nie wiedziałam, jak one wyglądają, ale już mi pokazali znajomi, jakie one są. Już też wiem, że trzeba iść tam [pokazuje kierunek na Jaroszenkę], jakby na krzyżyk [mówi o krzyżu na granicy wsi] i tę Sadową drogę przejechać i tam one są. Rosną u nas, bardzo dużo, całą wielką „plantację” widziałam. Nawet można by się tam wybrać, parę korzonków wyrwać i posadzić sobie koło domu. I kwiaty będą, i lecznicze. No tylko nie wiem na co. Może są mi potrzebne, a może nie, a dowiedzieć się nigdy nie jest za późno. Wiedza w życiu nikomu nie zaszkodzi. IK: No tak. A zdarza się pani szukać informacji w książkach? Iwa Kołodziejska 217 �Tonia: No rzadko w książkach. Ja głównie od ludzi. Ktoś coś powiedział... A, mówię pani, najwięcej wszystkiego nauczyła mnie babcia. Moja babcia. Dawno już jej nie ma...[Tonia M. DW_A0131] Ten cytat wskazuje na ogromnie ważną, z mojego punktu widzenia, cechę przekazu wiedzy o roślinach na Podolu Wschodnim (ale zapewne nie tylko tu): różne rodzaje przekazu są ważne dla ludzi w różnych momentach życia, ponadto różne przekazy, z różnych okresów życia, się kumulują. IV. 4.1. Przekaz poziomy i skośny Jak pokazywałam w całym podrozdziale IV. 2, w tworzeniu wiedzy przez moich rozmówców jest dużo innowacyjności, ich zielniki ciągle się zmieniają, są dostosowywane do aktualnych potrzeb. Tworzenie tej wiedzy jest wędrówką, buszowaniem, w tym buszowaniem w różnorodnych źródłach (Ingold 2011). Wyraźny udział przekazu poziomego jest ważną cechą badanych przeze mnie zielników. Wszystkie osoby, z którymi rozmawiałam, wspominały o istotności uczenia się od koleżanek i kolegów – równolatków. Mówi też o tym w powyższym cytacie Tonia; to z przekazu poziomego i skośnego dowiedziała się o tym, że pervocvit [pierwiosnek lekarski, Primula veris L .] jest zdrowy, nie wiedziała, jak wygląda, ale była ciekawa tej nowej dla siebie rośliny, więc ktoś ze znajomych jej pokazał. Jak wspomniałam, według Hewletta i CavalliSforzy (1986), jak również Victorii Reyes- García i współpracowników (2009), przekaz poziomy i skośny mogą prowadzić do szybkiego rozprzestrzeniania się nowych elementów kultury i sposobów działania. Taki sposób przekazu ma być również faworyzowany w warunkach niestabilności sytuacji środowiskowej. Wiele badań wskazuje, że w takich warunkach jest preferowany właśnie ten rodzaj przekazu, choć nie musi być on dominujący. Liczebnie dominuje zwykle przekaz pionowy (Soldati i in. 2015). Uważam, że w moim terenie duży udział i znaczenie przekazu poziomego wynika przede wszystkim z bliskich kontaktów z równolatkami. Dla moich rozmówców wyjątkowo ważne były osoby z ich własnej kohorty wiekowej, np. z tej samej klasy ze szkoły (zawsze wyraźnie to podkreślano, choć przecież w tak niedużych miejscowościach zna się bardzo wiele dzieci spoza własnej klasy, a klasy są często mało Podolskie zielniki. Praktykowanie wiedzy o roślinach na Podolu Wschodnim (Ukraina) 218 �liczne); uważam to za dość charakterystyczne dla obszaru postradzieckiego. Z osobami w podobnym wieku, czy to ze szkolnej klasy, czy nie, rozmawia się o ważnych dla siebie sprawach. W związku z tym, że zdobywanie i tworzenie wiedzy o roślinach trwa tu przez całe życie, a zwykle czas zakładania własnego gospodarstwa domowego i pojawienie się dzieci jest tym momentem, kiedy wiedza o roślinach staje się najbardziej potrzebna i jest na wiele sposobów pozyskiwana, przekaz poziomy jest wśród tych sposobów bardzo ważny. Z kolei dorosłość i zakładanie własnej rodziny wiąże się ze zwiększeniem zapotrzebowania na wiedzę o roślinach leczniczych. Według psycholożki rozwojowej Michelle Ann Kline i jej kolegów te dziedziny wiedzy, których nauka zaczyna się wcześnie, wiążą się z mniejszą ilością przekazu poziomego. Domeny wiedzy, których się uczy w młodszym wieku, są częściej związane z przekazem skośnym, im późnej zdobywana wiedza z jakiejś domeny, tym więcej przekazu poziomego (Kline, Boyd, Henrich 2013). Zgadza się to z obserwowanymi przeze mnie prawidłowościami dotyczącymi wiedzy o roślinach leczniczych. Sandrine Gallois wraz z kolegami prowadziła badania wśród dzieci ze społeczności Baka i doszła do wniosku, że ze względu na to, iż dzieci w różnym wieku spędzają ze sobą czas, zdobywając pożywienie itp. (subsistence activities), dużo uczą się od siebie nawzajem i dominuje wśród nich poziomy przekaz wiedzy (2018). Waga znajomości z osobami z własnej kohorty wiekowej wśród moich rozmówców wpływa zapewne na zwiększenie częstości przekazu poziomego. Wiele przykładów na poziomy przekaz zawarłam w podrozdziałach III. 3 Przykłady z zielników, nici zielnika Haliny i innych z nim powiązanych, III. 3.1 Roślina uważana za najważniejszą. Dlatego nie sądzę, by w wypadku mojego terenu badań duży udział poziomego przekazu wiedzy był związany z reakcją na jakąś szczególną niestabilność sytuacji środowiskowej (por. Soldati i in. 2015). Oczywiście, że na zielniki mentalne rozmówców ma wpływ peryferyjność państwa (Derluguian 2005) i związane z nią problemy ze służbą zdrowia. Jednak to do pewnego stopnia „stabilna niestabilność”, z którą mierzy się kolejne pokolenie mieszkańców Podola, dlatego wydaje mi się niewystarczającą przyczyną faworyzowania przekazu poziomego. Michael Mucz przypisuje poczuciu wspólnoty przetrwanie ukraińskich osadników w Kanadzie: pisze, że dzielili się między sobą Iwa Kołodziejska 219 �nie tylko wiedzą, lecz także domowymi środkami leczniczymi, i łączy to z podtrzymywaniem zwyczajów i wiejskich sposobów życia ze starego kraju (2012: 230). Sytuacja tuż po migracji oczywiście była okresem niestabilności, ale ja, podobnie jak Mucz, przypisuję zachowania związane z poziomym przekazem wiedzy stylowi życia, utartym sposobom zachowania, a nie sytuacji niestabilności. Ponieważ na Podolu, szczególnie dla kobiet, ważnym okresem, w którym zdobywa się wiedzę o roślinach leczniczych, jest czas, gdy wchodzi się w związek małżeński i rodzą się pierwsze dzieci, to jest to też moment, gdy ma znaczenie przekaz skośny od powinowatych. Tym bardziej, że często małżeństwu towarzyszy wspólne patrylinearne mieszkanie. O nowych roślinach od teściowej szczególnie dużo dowiadują się te kobiety, które przenoszą się do innego rodzaju siedliska, np. Oksana, mieszkając u teściowej w Sarnach, poznała wiele taksonów, których nie spotkała na Podolu (patrz IV. 2.1 Standaryzacja i różnorodność). Wiele badaczek wskazuje na to, że do przekazu wiedzy dochodzi bardzo często w grupach osób tej samej płci (np. Isabel Díaz-Reviriego i Álvaro Fernández-Llamazares, prowadząc badania w społecznościach Tsimane w Boliwii, zaobserwowali, że przekaz wiedzy dotyczący łowienia ryb zachodzi głównie w grupach o podobnym wieku i tej samej płci [Díaz-Reviriego, Fernández-Llamazares, Howard, Molina, Reyes- García 2017]). Również w moich badaniach kobiety często mówią o uczeniu się od kobiet z tej samej kohorty wiekowej, to ich najczęściej się radzą, gdy mają jakiś kłopot, chociaż przekaz wiedzy o roślinach absolutnie nie jest ograniczony do grupy koleżanek. Mężczyzn, których zielnik poznałam dokładnie, było zaledwie dwóch, ale jeden z nich bardzo wyraźnie podkreślał istotność dla swojego zielnika mentalnego kontaktów z innym mężczyzną w podobnym wieku. Wymiana roślin i wiedzy z sąsiadami, a także z innymi, spotkanymi w różnych okolicznościach osobami, w tym specjalistami medycyny oficjalnej, była przeze mnie wielokrotnie obserwowana, jak też słyszałam o niej w wywiadach i nieformalnych rozmowach. Tak spontanicznie zaczęła opowiadać mi o dzieleniu się roślinami i wiedzą babka Hala: Hala: Tutaj sąsiad też chorował. Przyszła jego mama: Halia, daj! Większość [osób chce] tego shyrokogo lystia [babki zwyczajnej, Podolskie zielniki. Praktykowanie wiedzy o roślinach na Podolu Wschodnim (Ukraina) 220 �Plantago major L.]. To przychodzą: Halia, daj burkunu [nostrzyka białego i nostrzyka żółtego, Melilotus albus Medik., Melilotus officinalis (L.) Pall.]. To przychodzą, tutaj mężczyźnie zrobili operację nogi. On mieszka niedaleko od cerkwi. On ma cukier [podwyższony poziom, cukrzycę] i jemu coś ze dwa, trzy palce od nogi odcięli. Ale przychodzi sąsiadka, taka młodziutka – Mila, a burkunu jeszcze nie było, teraz taka pora, że jeszcze go nie ma: Oj, ciocia Halia! Ja mówię: Co takiego? Oj, burkunu nie macie? Mówię, a po co ci? Andrei prosił, żeby popytać czy ktoś nie ma, może dadzą. Jemu powiedzieli, żeby przemywał w burkunie tę ranę. Zaparzyć i w letnim, nie w gorącym, a w letnim. Dałam całe naręcze. I żółtego, i białego. Miloczka, mówię, nieś, córciu, daj Boże, żeby jemu pomogło. I on zaczął przemywać i zrobiło się lepiej. Poprawiło się. Ale nie w gorącym, taki żeby ciut letni był. I herbata też, córciu. Jak zaparzysz herbatę, zrobisz kaszę, czy coś, w żadnym wypadku niczego gorącego do pyska nie bierz. Takie, żeby można było wytrzymać. IK: Aha. Hala: Bo jak leżałam w szpitalu, to lekarz mówił: jak pije pani herbatę i kaszle, suchy kaszel, w żadnym wypadku nie brać gorącego. Ono się tam wszystko zaparza i nie odchodzi. A weźmiecie takie letnie, co można połknąć i wtedy wszystko do czysta odchodzi i można odkaszlnąć. I ja teraz tak i wnukom mówię i dzieciom mówię, herbatę, tylko taką, żeby można było wziąć do pyska. Nie wrzątek, bo są tacy, co zagrzało się i od razu, a to, to się zaparza. Nie można tak robić. I temperaturę powoduje. Nie wolno takiego pić, a trzeba letnie, takie, żeby dało się w ustach trzymać. My zaczęliśmy od tego czasu, jak did [jej mąż, did Mitia] zachorował, zbierać dużo roślin. [Hala i Dimitr, K ok. 70, M. 78 DW_A0129] Jak potwierdza powyższy cytat, w trakcie badań spotykałam się z ogromną chęcią dzielenia się wiedzą i zasobami roślin (przekaz poziomy i skośny). Dotyczyło to zarówno dzielenia się ze mną jako badaczką, a jednocześnie osobą, która może potrzebować jakiejś rośliny leczniczej lub jadalnej, jak i obserwowanego przeze mnie dzielenia się między rozmówcami. Może być to powodowane faktem, że prowadziłam badania wśród osób zajmujących się domowym leczeniem. Niezależnie od tego, czy ktoś miał zielnik gęsty od nici relacji, bogaty w gatunki czy dużo bardziej pusty, nikt z moich rozmówców nie zarabiał Iwa Kołodziejska 221 �na leczeniu czy sprzedaży roślin leczniczych. Dzielenie się tym, co ma się w zielniku, łączyło się z relacjami rodzinnymi, koleżeńskimi i sąsiedzkimi, ja też zostałam włączona w tę ciągłą i intensywną wymianę wiedzy. Autorzy książek, a przede wszystkim osoby piszące do gazet, też byli jej częścią, chociaż w ich wypadku była to wymiana jednostronna. Ciekawe, jakby to wyglądało, gdybym prowadziła badania wśród specjalistów – osób, które żyją z bogactwa swoich zielników mentalnych? Śmiem przypuszczać, że tylko do pewnego stopnia inaczej, że nie spotkałabym się z silną niechęcią do wymiany wiedzy z innymi specjalistami, z jaką mieli do czynienia np. Dubost i współpracownicy, prowadząc badania w bardzo odległym kulturowo od Ukrainy Laosie (2019). Wyciągam ten wniosek na podstawie być może niewystarczających doświadczeń – tego, że dzieliła się ze mną wiedzą Nadeżda – profesjonalna osoba lecząca z Winnicy – i bardzo jej zależało, by ludzie mogli z takiej wiedzy jak najszerzej korzystać. Równie chętnie dzieliły się ze mną osoby sprzedające zioła na targach w różnych miastach Ukrainy, podobną funkcję spełniają kanały w serwisie YouTube, należące do osób leczących. Na Podolu Wschodnim wiele osób pozyskiwało wiedzę w wieku dorosłym (głównie w wyniku przekazu poziomego i skośnego). Nie zaobserwowałam, by ta wiedza była mniej chętnie przekazywana niż wiedza zdobyta w dzieciństwie (obserwację, że najchętniej przekazywany jest ten drugi rodzaj wiedzy, poczynili Soldati i inni, prowadząc badania w społecznościach wiejskich w południowo-wschodniej Brazylii [2015]). Niektórzy z moich rozmówców więcej wiedzy o roślinach zdobyli w życiu dorosłym niż w dzieciństwie i szczodrze się nią dzielą. IV. 4.2. Przekaz pionowy Zanim przejdę do opisu klasycznego przekazu pionowego – od rodziców do dzieci, czyli tego, który bardzo często odbywa się w dzieciństwie, a w późniejszym wieku (upraszczając lekko sprawę) jest zamieniany przez przekaz skośny i poziomy (Kline i in. 2013), chciałam zwrócić uwagę na istotny w moim terenie badań przekaz pionowy wstępujący – mający odwrotny wektor od dorosłych dzieci do rodziców. Nie spotkałam się w literaturze etnobotanicznej z opisem tego rodzaju przekazu wiedzy o roślinach. Niewątpliwie jest to rodzaj przekazu, który wynika ze zmienności LEK w moim terenie, tego, że niektórzy ludzie z najstarszego pokolenia nie mieli dobrych warunków do rozwinięcia bogatych Podolskie zielniki. Praktykowanie wiedzy o roślinach na Podolu Wschodnim (Ukraina) 222 �zielników mentalnych, a teraz im tego brakuje, bądź ich dzieci (w wieku od trzydziestu pięciu do pięćdziesięciu lat) uważają LEK za ważną i szukają wiedzy o roślinach, a potem przekazują ją rodzicom. Nie jest jednak tak, że wstępujący przekaz pionowy dotyczy tylko rodziców o ubogich zielnikach, gdyż ci o bogatych też często pozyskują wiedzę od dzieci. Różnorodność sieci relacji tworzących indywidualne zielniki powoduje, że potencjalnie każdy dla każdego może być źródłem jakichś ciekawych informacji o roślinach. Zapewne taki przekaz jest też odpowiedzią na różnego rodzaju zmiany. Ludwinka, mama Witii, ma bardzo bogaty zielnik, a syn jest dla niej źródłem nowych informacji (choćby przytoczona historia ochanki). Podobnie relacja cioci Lusi z córkami Maią i Tanią jest źródłem nowej wiedzy dla wszystkich; każda z nich ma bardzo rozbudowany zielnik i przekaz wiedzy idzie między nimi we wszystkich kierunkach. Wielokrotnie od różnych osób słyszałam wypowiedzi podobne do tego, co powiedziała mi Alina, nauczycielka z Hrisziwców: Alina: Taak… Mama dużo chorowała, ona ma sporą nadwagę i jej poradziłam, że berezovi [brzoza brodawkowata i brzoza omszona (Betula pendula Roth i Betula pubescens Ehrh.)] listki, a nawet pączki są bardzo dobre. O, można dużo o nich powiedzieć. Na przykład listki to, co moja mama robi, to ja jej poradziłam i ona mówi: „Alinoczka, dużo mniejsza opuchlizna, nie tak bardzo puchną już nogi, nie tak ciężko chodzić cały dzień”. Znaczy tak, berezovi listki, zwyczajnie zrywasz i nawet jak w ciągu dnia, ot gorąco jest, wkładasz skarpetkę, ale najlepiej bawełnianą, z naturalnej tkaniny i tak po prostu wkładasz te listki, wsuwasz stopę, zakładasz. [K. ok. 40 Hrisziwcy DW_D0239] Ciocia Lusia z kolei podkreśla, że jej mama, mimo że zbierała rośliny lekarskie, to nie tak wiele, jak zbiera ona (jej córki również zbierają bardzo dużo roślin), wiedzę zdobywała już w czasie, gdy miała dzieci. Lusia: Moja mama też kiedyś zbierała różne roślinki (riznu travychku). No, ale ona głównie kwiat lypy [lipa, różne gatunki, Tilia spp.], tam ona różne takie herbatki dla siebie, herbaty pili. I takie leczenie. A ja już tak, kiedy dzieci rosły, to ja już się stopniowo nauczyłam. IK: A próbowała pani na sobie, co działa? Lusia: Tak, co mi dobrze robi, to piję. [K. ok. 60, DW_A0166] Iwa Kołodziejska 223 �IV. 4.3. Uczenie się w dzieciństwie i znaczenie przekazu pionowego Dzieciństwo jest powszechnie uważane przez badaczy za kluczowy okres zdobywania wiedzy o roślinach, podkreśla się też wagę przekazu pionowego w tym okresie życia (Zarger, Stepp 2004). W wypadku mojego terenu wydaje się, że dzieciństwo jest ważne w procesie „zaprzyjaźniania się”, oswajania ze środowiskiem, w którym się żyje (może jest to typowe dla wszystkich społeczeństw, w których indywidualny zbiór dzikich roślin nie jest warunkiem przeżycia), ale przekaz wiedzy o wielu roślinach – szczególnie leczniczych – dokonuje się w późniejszych okresach życia. To, że wiedza o roślinach leczniczych bywa zdobywana i udoskonalana później, a o roślinach jadalnych dzieci w wieku 12 lat wiedzą często tyle samo co dorośli, sugerują również Gurven, Kaplan i Gutierrez (2006) oraz Hill i Hurtado (1996), a pokazują Gallois i współpracownicy (2018). Bywa też, że dzieci mają w zielnikach różne rośliny, których jako dorośli później nie używają i zapominają o nich albo o ich zastosowaniach (por. opis dziecięcych zielników w III rozdziale). Piero Bruschi ze współpracowniczkami sugerują nawet, że dzieci mogą znać zastosowania lecznicze roślin nieznane dorosłym, podejrzewam jednak, że ten wynik jest najprawdopodobniej efektem zastosowanej przez badaczy metody, choć oczywiście mogę się mylić (2019). Z moich obserwacji wynika, że kluczowe znaczenie mają własne zainteresowania i doświadczenia stymulowane tymi zainteresowaniami (wzór przyjaciół, np. na pasjonującej się roślinami Nastii wzoruje się jej koleżanka Masza [nagrania do filmu, maj 2013]), istotny jest też w tym okresie życia przekaz pionowy od ważnych osób – babcia Nastii, ciotka Andrija (patrz rozdział III). Z kolei „Demps i współpracownicy (2012), analizując badania dotyczące przekazu wiedzy, zauważyli, że natura wiedzy determinuje schemat uczenia się, nazwany przez tych autorów »ustrukturyzowanym wiekowo«. Ich zdaniem konkretna wiedza, podlegająca werbalizacji, taka jak nazwy roślin leczniczych, jest zwykle przekazywana w dzieciństwie” (za Soldati i in. 2015). Dzieci, zanim osiągną 12 lat, są zwykle już biegłe w tego rodzaju wiedzy i nie zmienia się ona znacznie w późniejszym wieku (Zarger 2002). Nazwy i to co da się zwerbalizować są przekazywane w dzieciństwie, natomiast wiedza cielesna, awerbalna, w późniejszych okresach życia, wtedy gdy ta wiedza zaczyna być praktycznie wykorzystywana. Barry S. Hewlett z kolegami na podstawie Podolskie zielniki. Praktykowanie wiedzy o roślinach na Podolu Wschodnim (Ukraina) 224 �badań w środkowym Kongo argumentują, że w dzieciństwie kluczowe jest zdobycie podstawowej wiedzy niezbędnej do przetrwania (2011). Myślę, że to, jaka wiedza przekazywana jest dzieciom, a jaka tworzona przez nie, niezależnie od przekazu od dorosłych, zależy w dużym stopniu od preferowanych w danym społeczeństwie modeli uczenia. Jeżeli dominuje model, w którym kładzie się nacisk na to, by dzieci dostawały werbalne instrukcje (jak jest np. w społeczeństwie USA i większości krajów europejskich) i uważa się nazwy za szczególnie istotne, to jest duże prawdopodobieństwo, że dzieci będą posiadały właśnie tego rodzaju wiedzę (por. Gaskins, Paradise 2010). Tak o roślinach, które są w sieciach jej zielnika od dzieciństwa, mówi Oksana: Oksana: Potem dużo chebrecu [macierzanki, Thymus spp.] [używaliśmy]. Bardzo dobrze na włosy, to mama, mówię, póki mama była, jeszcze kiedy chodziłam do szkoły, my znaliśmy wszystkie te rośliny (travy), zbieraliśmy też i płukaliśmy włosy, gotowaliśmy ten chebrec – bardzo dobry. Herbatę z niego można pić, tam miejscami on zakwitł, takim fioletowym, my wiedzieliśmy ot, tu dużo jego rośnie. (…) Potem pamiętam, jeszcze taka była roślina, ona też dobra jest na żołądek, ona wzmacnia go tak, jeśli ktoś miał rozwolnienie, taka ona jak goździk czerwona i malutka taka, no cztery płateczki, takie malusieńkie. Ale ja nie pamiętam, jak ona się nazywa. My po narodnomu tak na nią mó110 wiliśmy gvozdichka, a jak się nazywa prawidłowo... taaak... Ale ona tu rośnie na wzgórzu, to babka też ją zbierała, ona mówiła, że to dobre na żołądek. Ma wzmacniające właściwości dla żołądka. To ona rośnie tu [na górze wzgórza nad jej domem] i tam pod lasem na wzgórzu rośnie. [K. ok. 45, DW_B0182] Oksana pamięta wiele roślin leczniczych, które zbierała wspólnie z mamą i babcią. Obecnie nie stosuje żadnej z nich zgodnie z przepisem znanym jej z dzieciństwa, ale w zielniku pozostała pamięć miejsc, 110. Żadna z dwóch roślin o różowo-fioletowych kwiatach, rosnących na wymienionym przez Oksanę wzgórzu, nie ma czterech płatków. Są dwa taksony lokalne, oba przez niektórych rozmówców nazywane gvozdika i stosowane przy biegunce; są to: centuria pospolita, Centaurium erythraea Rafn, nazywana przez innych rozmówców: tipa dika gvozdika, stodula, centurija, zirochki, [bez nazwy] oraz smółka pospolita, Silene viscaria (L .) Jess. Inne osoby nazywają ją: gvozdika, dzvenochki, kolokolchyki. Iwa Kołodziejska 225 �w których je zbierała, i zastosowań. Pamięć o tym, że spędzała dużo czasu na okolicznych wzgórzach i wiedziała, gdzie i kiedy kwitną potrzebne w domu rośliny. Mam zupełnie odmienne doświadczenie niż Stryamets i jej współpracownicy prowadzący badania porównawcze na ukraińskim Roztoczu, w republice Komi w Rosji i w Smalandii w Szwecji. Piszą, że we wszystkich tych miejscach głównie osoby starsze i w średnim wieku zbierały rośliny jadalne i lecznicze. Podkreślają, że zarówno w republice Komi, jak i na ukraińskim Roztoczu, mimo że wiedza o roślinach leczniczych jest przekazywana z pokolenia na pokolenie, to najmłodsza generacja zdaje się tracić nią zainteresowanie (Stryamets, Elbakidze, Ceuterick, Angelstam, Axelsson 2015). Nigdy nie prowadziłam badań w tym regionie Ukrainy, ale zarówno z mojego materiału podolskiego (będącego przedmiotem tej analizy), jak i zakarpackiego wynika, że wiedza o roślinach leczniczych jest bardzo żywa i ważna dla osób w różnym wieku, w tym najmłodszych. Być może na wynik ich badań wpływa to, że (jak pokazałam) wiedza o roślinach leczniczych staje się najważniejsza, gdy już ma się własne gospodarstwo i dzieci, albo że pytali osoby starsze, które postrzegają najmłodsze pokolenie jako niezainteresowane. Oczywiście nie mogę też wykluczyć, że sytuacja na Roztoczu jest zupełnie inna niż w regionach, które poznałam. Wszystkie dzieci, spotkane przeze mnie w różnych momentach badań, deklarowały, że wiedza o roślinach jest czymś ważnym, związanym z ich tożsamością. Mówiły też o tym, że uczą się od dorosłych; najczęściej wymieniały mamy i babcie, czasem też ciocie, jako źródło wiedzy o roślinach leczniczych. Nikt nie wymienił mężczyzny, nie padło też nazwisko nauczyciela biologii, który stara się przekazywać wiedzę o roślinach i ich zastosowaniach. Za to dzieci opowiadały o samodzielnym eksperymentowaniu, np. próbowaniu owoców drzew rosnących wokół kantory, jak też o tym, że koleżanka lub kolega pokazali im roślinę przydatną na wianki albo liść, z którego dobrze się strzela. Szczególnie rośliny używane w czasie zabaw i dzikie rośliny jadalne podlegały przekazowi poziomemu między dziećmi. Zapewne dorośli rzadko uważali za istotne przekazanie takiej wiedzy dzieciom (a może sami już jej nie mieli, por. rozdział III.7); dużo istotniejsze może dla nich być pokazanie roślin leczniczych. Dzieje się to w trakcie codziennych interakcji, np. kiedy dziecko wymaga leczenia. Obserwowałam któregoś razu, jak Podolskie zielniki. Praktykowanie wiedzy o roślinach na Podolu Wschodnim (Ukraina) 226 �Irina (K. 33) opatrywała skaleczoną piętę swojej siostrzenicy Kristiny (K. 12). Użyła do tego celu rannika (aloesu drzewiastego, Aloe arborescens Mill.). Podczas całej procedury, mimo że Kristina krzyczała wniebogłosy (trochę z bólu, a trochę ze strachu, bo w tym czasie bardzo nie lubiła oglądać krwi), Irina opisywała wszystkie czynności, które wykonuje i dawała instrukcje, jak opatrzyć ranę przy użyciu rannika [notatka filmowa sierpień 2013]. Ogromnie ważne jest, z jakimi specjalistami, i mam tu też na myśli osoby zajmujące się domowym leczeniem, zbiorem roślin jadalnych na potrzeby rodziny czy osoby chętnie opowiadające historie o roślinach, dziecko ma kontakt, kto jest w jego sieci; czy rodzice, dziadkowie mają wiedzę, którą mogliby przekazać; z kim dzieci spędzają czas, jak Baka, które dużo czasu spędzają w grupie rówieśniczej (Gallois i in. 2018). Z wielu moich rozmów czy to z dorosłymi, czy dziećmi wynika, że skośny przekaz ma duże znaczenie. Starsze kobiety często wspominały, że nie uczyły się od matek, bo te nie miały czasu na zbieranie roślin, z kolei znane mi dzieci o szczególnie bogatych zielnikach często wskazują na ciotki i babcie jako źródło wiedzy, a nie na matki. Henrich i Broesch zwracają uwagę na oczywistą, ale istotną statystyczną prawidłowość, że zazwyczaj (i tak jest niewątpliwie w modelu wychowania spotykanym w moim terenie) większość dorosłych spotykanych przez dzieci nie jest ich rodzicami. Dlatego też z punktu widzenia przystosowania do życia opłaca się dzieciom naśladować i słuchać instrukcji różnych dorosłych, nie tylko rodziców (przekaz skośny) (2011). Prowadzi to badaczy do koncepcji dwustopniowego modelu uczenia się. Gdy dzieci są młodsze, uczą się od rodziców i najbliższej rodziny, wraz z wiekiem rozszerzają krąg ważnych dla siebie osób i porównują to, czego nauczyły się w domu, z tym, co robią inni. Jeżeli zachowania innych dorosłych wydają się lepsze, uczący się je przyjmują (Kline i in. 2013). IV. 4.4. Nauka przez obserwację Czy nauka przez obserwację jest wynikiem przekazu poziomego, pionowego lub skośnego – zależnie od tego, kogo się obserwuje, czy raczej jest indywidualnym sposobem tworzenia wiedzy? Granica jest dość rozmyta, jednak dla płynności wywodu zdecydowałam się umieścić rozważania na jej temat w tym miejscu pracy. Informacje o procesie Iwa Kołodziejska 227 �uczenia się przez obserwację bardzo rzadko pojawią się w badaniach prowadzonych metodą retrospektywną. Moi rozmówcy właściwie nie opowiadali o tym, że czegoś się nauczyli, patrząc, jak ktoś inny to robi. Opowiadali o przekazie zwerbalizowanym czy to w postaci słów wypowiedzianych, czy zapisanych, choć na pewno i tym sposobem zdobywali fragmenty zielników mentalnych. Musiało zdarzać się im obserwować zbiór, przygotowywanie czy stosowanie leków roślinnych albo potraw z dzikich roślin jadalnych. Dość wyjątkowe pod tym względem były opowieści niektórych moich rozmówczyń o przyrządzaniu jedzenia przez ich matki podczas głodu 1947 roku (rzadziej 1933 – mniej z nich ten czas pamiętało). Były to obserwacje, które nie owocowały później własnymi próbami odtworzenia niezbędnych czynności, zdobyciem umiejętności. Niemniej, ze względu na okoliczności, w których ta wyłącznie obserwacyjna wiedza powstawała, opowieści o wykonywanych przez matki czynnościach były bardzo sugestywne. Na przykład babka Stasia opowiadała o robieniu placków z kwiatów akacii [robinii akacjowej, Robinia pseudoacacia L .]: Ty wiesz co [z radością w głosie, jakby miała coś bardzo ciekawego do opowiedzenia], po wojnie w 47 roku był głód, ja nie wiem, tu był, gdzieś nie było, gdzieś do zachodniej [Ukrainy] nasi jeździli za chlebem tego roku, to w zachodniej szukali. My narwiemy akaciu, same te kwiatki, tak o z tych rurek [pokazuje zdejmowanie kwiatów z (używając botanicznego języka) osi kwiatostanu], świeżą akację, do wielkiej makutry, tłuczkiem (makohonom) utarłyśmy i piekłyśmy placki i tak jadłyśmy, a jakie dobre to było, jak miałam gdzieś tak lat... No z 1938 roku jestem, to byłam taka, że już pamiętam. Poszłyśmy, narwałyśmy akacii i łuskamy, a mama roztarła, roztarła, no roztarła tak, jak ziemniaki się rozciera, to trzeba rozetrzeć, bo grudka w środku jest [kielich kwiatu], jak wyschnie to nic, ale jak świeże, to trzeba rozcierać, płatki to nic, można by było zgnieść, a to trzeba rozcierać. Kwiat akacii jest leczniczy, no leczniczy, my głód przeżyłyśmy. [K. 75, babka Stasia, nagrania do filmu/babcia Stasia (00.15.12)] Babka Stasia sama nigdy nie ucierała akacii na placki ani ich nie smażyła. Zna ten proces wyłącznie z obserwacji mamy, z czasu, gdy była dziewięcioletnią dziewczynką. Podolskie zielniki. Praktykowanie wiedzy o roślinach na Podolu Wschodnim (Ukraina) 228 �Soumhya Venkatesan, opisując proces zdobywania umiejętności tkania mat Korai w stanie Tamilnadu w Indiach, podkreśla, że sama obserwacja czy naśladownictwo praktyk (practical mimesis) nie wystarczy, by zdobyć umiejętność (2010). Różnica między „lekką”, sprawną ręką praktyka a „ciężką” adepta (Ingold 2001) polega w dużym stopniu na zdolności improwizacji i rozwiązywania pojawiających się po drodze problemów. Jeśli praktykujemy coś od dawna, wyrabia nam się intuicja, dająca możliwość eksperymentowania w zetknięciu ze spotykaną w otoczeniu różnorodnością. Czy będzie to (jak w wypadku moich badań) różnorodność symptomów choroby i roślin leczniczych (również ta międzyosobnicza wynikająca z czynników genetycznych lub środowiskowych; por. opisana wcześniej wielkość blaszki liściowej i smak ochanki [świetlika, Euphrasia sp.] rosnącej na słońcu i w cieniu), czy (jak w wypadku badań Venkatesan) nierówna grubość włókna lub pozycja węzła. Inaczej mówiąc, sama obserwacja nie oznacza zdobycia mētis. Niektórzy badacze sugerują, że nauka przez obserwację to przede wszystkim dziecięcy sposób uczenia się, który zachodzi najczęściej w gronie bliskich osób, nierzadko nauka jest swego rodzaju „produktem ubocznym” życia społecznego (Gaskins, Paradise 2010: 85). Gaskins i Paradise twierdzą, że w niektórych kulturach są tworzone szczególnie sprzyjające warunki do nauki przez obserwację i jest ona w nich wyjątkowo ważnym sposobem przekazu wiedzy w każdym wieku (2010: 86). Niewątpliwie mieszkańcy Podola Wschodniego też uczą się w ten sposób, ale zwykle o tym nie opowiadają i dorośli rzadko tworzą celo111 wo warunki do takiego sposobu uczenia się . Raczej zachęcają dzieci czy badaczkę do podejmowania prób wykonywania nowych czynności. Zastanawiające, czy nie dzieje się tak dlatego, że dorośli uważają obserwację za nicnierobienie, proces, o którym nie myśli się świadomie jako o nauce. Gaskins i Paradise uważają taką sytuację za dość typową dla społeczeństw, w których przywiązuje się dużą wagę do edukacji 111. Zupełnie inaczej miało się to w badaniach Dubosta i współpracowników: ich rozmówczynie i rozmówcy deklarowali, że wiedzę ziołoleczniczą zdobywali przez obserwację. Może było tak dlatego, że osoby leczące strzegą pilnie swojej wiedzy przed innymi przedstawicielami Hmongów (swojej społeczności) i obserwacja jest często jedynym sposobem pozyskania wiedzy bez ponoszenia wysokich kosztów. Niemniej jednak osoby uczące się tą metodą nie zostawały profesjonalnymi zielarzami (Dubost i in. 2019). Iwa Kołodziejska 229 �szkolnej (2010: 90). Innym i być może ważniejszym czynnikiem może być to, że, jak mówi Rebecca Zarger, wiedza o leczeniu i posługiwaniu się roślinami leczniczymi jest raczej przekazywana przy pomocy instrukcji od osoby dorosłej lub różnego rodzaju wspomagania przez nią zdobywania doświadczeń i wyciągania wniosków niż przez obserwację (2010: 344). IV. 4.5. Autorytet Ciekawe metodologicznie badanie przeprowadzili Henrich i Broesch (2011), sprawdzając, kto jest postrzegany jako osoba o większym autorytecie w zakresie TEK. W jego wyniku doszli do wniosku, że im więcej lat formalnej edukacji ma za sobą osoba, tym jest mniej prawdopodobne, że będzie autorytetem w zakresie wiedzy tradycyjnej (TK). Wyniki moich obserwacji zdają się wskazywać na podobną tendencję: we wsiach będących wąsko pojętym obszarem moich badań mieszkało kilka osób, które były agronomami za czasów sowchozu – miały wykształcenie rolnicze lub przyrodnicze. Mimo że same postrzegały się jako autorytety w dziedzinie wszelkiej wiedzy o roślinach, w tym leczniczych, i posiadały liczne książki o nich, stanowiąc źródło literatury zielarskiej, nigdy nie zauważyłam, by były traktowane jak autorytety w kwestii samoleczenia; by to one były tymi osobami, do których się idzie po radę. Poleca się osoby z dużą praktyką samoleczniczą i bogatymi zielnikami mentalnymi. Dobrym przykładem jest tu historia mojego spotkania z babką Maszą – emerytowaną agronomką. Została mi polecona na samym początku badań przez osobę, która uznała, że szukam ludzi z odpowiednim wykształceniem, a nie z wiedzą praktyczną. Później, w trakcie badań, ani razu nie słyszałam o tym, by ktoś korzystał z jej porady. Babka Masza była zadowolona z mojej wizyty. Uważała się za właściwą osobę do opowiadania mi o roślinach. Od razu wyciągnęła książkę Popova i zaczęła ją ze mną oglądać, strona po stronie pokazując wszystkie znajdujące się tam rośliny. Niechętnie przyznawała się do tego, że którejś nie zna, czy z niej nie korzysta – zupełnie inaczej niż pozostali rozmówcy pokazujący mi swoje książki. Mieli zwykle dość krytyczny stosunek do nich – często mówili, że jest w nich dużo niepotrzebnych czy nierosnących w okolicy roślin. Wykształcenie, choć przez samą babkę Maszę odbierane jako coś, co powinno przekonywać sąsiadów do korzystania z jej wiedzy, dla nich nie było kryterium Podolskie zielniki. Praktykowanie wiedzy o roślinach na Podolu Wschodnim (Ukraina) 230 �podczas szukania porady. Podobnie jest w wypadku książek, których język jest, do pewnego stopnia, naukowo-techniczny: uogólnione informacje o danej roślinie budzą nieco mniej zaufania, a przede wszystkim systematycznego zainteresowania niż gazety, w których są opisane konkretne przypadki i porady określonych osób. Uogólnienie, będące jedną z cech naukowości, niekoniecznie jest dla moich rozmówców sposobem na uprawomocnienie informacji zawartej w czytanym tekście. Pozycja w społeczności, a nie tylko wiedza danej osoby, wpływa na to, czy jest ona źródłem wiedzy dla innych (por. Henrich i Broesch 2011). Na przykład Witia – osoba o szczególnie bogatym zielniku mentalnym – nie jest lokalnym rozsadnikiem wiedzy o roślinach; wiąże się to z tym, że jest uważany za osobę specyficzną, trochę dziwną, ze względu na sposób życia i bycia nie cieszy się dużym szacunkiem w społeczności. Na autorytet w dziedzinie wiedzy dotyczącej roślin mogą wpłynąć działania niezwiązane z nią bezpośrednio. Przykładem niech tu będzie historia utraty zaufania przez Tonię i jej koleżanki do Natalii Zemnej – autorki audycji radiowych i telewizyjnych, właścicielki gazety „Zelena planeta” i firmy Zelena apteka (sieci aptek i firmy produkcyjnej), gdy ta rozpoczęła karierę polityczną. Wiąże się to z niskim zaufaniem do polityków i ograniczonym zaufaniem do osób leczących za pieniądze (podających konkretną cenę za usługę). U dzieci większe niż przeciętne zainteresowanie roślinami zwykle wiązało się z obecnością znaczącego dorosłego – wnuczka cioci Mili, Andrij i ciotka zbierająca lecznicze rośliny na sprzedaż, Nastia i babcia z Krasnego – lecząca i zbierająca. Zgadza się to z obserwacjami, że z wiekiem zmniejsza się udział przekazu pionowego (Garfield Z.H., Garfield M.J., Hewlett 2016; Hewlett B.S., Fouts, Boyette, Hewlett B.L . 2011). Podkreślałam już, że rozmówcy nie traktują swoich książek bezkrytycznie. Lewis, opisując czasopisma czytane przez ukraińskie osadniczki w Kanadzie, nawiązuje do tego, że autorytet słowa pisanego bierze się z autorytetu Biblii (1990) – na pewno takie powiązanie istniało, czy ma znaczenie i dziś dla moich rozmówców, trudno mi powiedzieć. Jestem jednak przekonana, że na obniżenie autorytetu wynikającego li tylko z tego, że coś jest napisane i wydrukowane, wpływa doświadczenie Związku Radzieckiego: kontaktu z oficjalnymi Iwa Kołodziejska 231 �instytucjami państwa, a stopniowo też będzie się zaznaczać świadomość tego, że choć to, co dostępne w internecie, jest tekstem pisanym, nie zawsze warto je traktować jako wiarygodne. Ilustracją niech będzie informacja napisana na drzwiach stroyinieckiego ambulatorium, że pacjenci z kaszlem powinni wchodzić do środka w maseczkach (zdjęcie sierpień 2013). Nikt nie traktuje jej poważnie i nie stosuje się do niej. To, po prostu coś, co trzeba napisać i tyle, ale wykonywać, to już zupełnie inna sprawa... Fot. 17. �Ogłoszenia na drzwiach stroyinieckiej przychodni. Na górze informacja o tym, że osoby z kaszlem są przyjmowane wyłącznie w maseczkach. Jest to martwy przepis. Niektórzy autorzy tekstów, szczególnie pojedynczych artykułów i kolumn w gazetach (niepoświęconych wyłącznie narodnej medycynie, jak „Babushka” czy „ZOZh”) uprawomocniają swój autorytet odpowiednim tytułem (wspominałam o tym w podrozdziale IV.1). Na zdjęciu poniżej autorami są kandydat (doktor) nauk biologicznych i kandydat nauk medycznych. Dla Poli – właścicielki tego wycinka – ważna jest Podolskie zielniki. Praktykowanie wiedzy o roślinach na Podolu Wschodnim (Ukraina) 232 �historia o kminku, to ona ją zaciekawiła, wykształcenie autorów nie miało takiego znaczenia. Fot. 18. �Artykuł z rubryki „Zelena apteka”, podpis pod tekstem: Grigorij Smyk doktor nauk biologicznych. Wycinek należy do Poli. IV. 5. Wielość wielostopniowych taktyk tworzenia wiedzy i jej przekazu Widać, że rozmówcy stosowali bardzo różnorodne taktyki tworzenia i przekazu wiedzy; jest to wyraźne zarówno wśród dzieci, jak i doro112 słych . Wszyscy korzystają równie chętnie z przekazu pionowego (i to o obu wektorach) oraz – szczególnie ważnego w dorosłym życiu – przekazu skośnego i poziomego. Ich wyjątkowa istotność w dorosłości 112. Używam słowa „taktyki” za Michelem de Certeau, który posługuje się nim, by opisać praktyki kłusowania po tekście i wiedzy. Taktyka (stosując militarystyczne odniesienia) charakteryzuje się tym, że „korzysta ze »sposobności« i od nich zależy, nie posiadając bazy [w przeciwieństwie do strategii, za którymi stoją władza i »własność« – oznaczająca zwycięstwo miejsca nad czasem], w której mogłaby zdobywać przewagę (…) Ogólnie mówiąc, taktyka jest sztuką słabego” (2008: 37). Uważam te działania za taktyki, ponieważ odpowiadają na potrzebę chwili, dostosowują się do zastanych warunków, w przeciwieństwie do strategii nie tworzą dyskursu całościowego. Iwa Kołodziejska 233 �nie wyklucza tego, że i dzieci korzystają z tych taktyk przekazu wiedzy. Victoria Reyes- García, Kathryn Demps, i Sandrine Gallois, opisując koncepcję wielostopniowej strategii przekazu, odwoływały się do ba113 dań dzieci w różnych społecznościach (2016) . Wskazywały na to, że dzieci najpierw uczą się od rodziców w przekazie pionowym, ale szybko zaczynają też korzystać z przekazu skośnego, bo, jak podkreślają Richard McElreath i Pontus Strimling, w populacji jest więcej osób niebędących rodzicami danego dziecka, niż będących, więc ewolucyjnie wygrywającą strategią jest uczenie się również od tych pierwszych społeczności jest duża różnorodność wiedzy posiadanej przez poszczególne osoby (2008). Ponadto w wielu społecznościach ważny, również w dzieciństwie, jest przekaz poziomy w grupie rówieśniczej (Reyes- García i in. 2016). Podobne obserwacje mieli: Kline i inni (2013); Schniter ze współpracownikami (2015); Gallois i koledzy (2018). Michelle Ann Kline podkreśla, że modele ewolucyjne przekazu informacji przewidują, że w społecznościach o małej wewnętrznej różnorodności kulturowej i w dziedzinach wiedzy, w których różne kulturowe warianty zachowań są równie atrakcyjne, będzie dominował przekaz pionowy. Natomiast tam, gdzie ta różnorodność jest większa, będzie dominować dwustopniowa strategia przekazu wiedzy (Kline i in. 2013). W badaniach kładłam większy nacisk na przyglądanie się LEK dorosłych i bardzo wyraźnie widzę, że również w dorosłości mamy do czynienia ze wszystkimi trzema rodzajami przekazu. Są momenty w życiu, kiedy któryś z nich zaczyna dominować, dlatego również można mówić o stopniowalności przekazu, np. okres zakładania rodziny często jest ważnym momentem (stopniem wtajemniczenia) większej intensywności zdobywania LEK. Pojawia się ważna skośna ścieżka przekazu od rodziców współmałżonka. Narodziny dzieci wzmacniają zarówno przekaz pionowy (szczególnie od matek i babek), jak i poziomy od osób będących w podobnej sytuacji życiowej. Nie prowadziłam systematycznych badań porównujących LEK osób w podobnym wieku, mających i nie mających rodziny. 113. Autorki posługują się terminem strategia, jednak nie robią tego w de certeau’wskim sensie, a raczej zgodnie ze sposobem stosowania go w naukach biologicznych, gdy mówi się np. o strategiach ewolucyjnych. Zgodnie z moim rozumieniem: dla Michela de Certeau strategie ewolucyjne byłyby taktykami – wykazują dużo silniejszy związek z czasem niż z miejscem, nie stoi za nimi „władza”, są raczej sztuką słabych. Podolskie zielniki. Praktykowanie wiedzy o roślinach na Podolu Wschodnim (Ukraina) 234 �Mogłoby to być bardzo ciekawe porównanie, choć nie byłoby to łatwe technicznie ze względu na powszechność wstępowania w związek małżeński w moim terenie. Bardzo wyraźnie rysuje się w moich wynikach wielość taktyk uczenia się. Wiedza o roślinach – szczególnie leczniczych, jest na tyle ważna wśród mieszkańców wsi Podola Wschodniego, że zdobywa się ją wszelkimi możliwymi metodami; tworzy przez całe życie – rozmawiając z ludźmi i zadając im pytania (spokrewnionym, powinowatym, zaprzyjaźnionym czy obcym – pracownikom aptek, lekarkom, sprzedawcom ziół na targu, a także przygodnie spotkanym osobom, np. współpasażerkom w transporcie publicznym czy innym pacjentom w szpitalu); obserwując (szczególnie w dzieciństwie); samodzielnie eksperymentując; czytając książki, czasopisma, słuchając audycji w radiu i czasem oglądając programy w telewizji; a nawet analizując opakowania leków ziołowych w aptece. Tworzenie wiedzy przebiega w wielowątkowym procesie wypróbowywania i inkorporowania informacji, opartym na wielości taktyk pozyskiwania wiadomości. Z nici relacji z różnymi źródłami (w tym z własnym doświadczeniem) tka się całościowy obraz rośliny w zielniku (włączone są weń opowieści i odczucia pochodzące ze wszystkich zmysłów), dlatego trudno jest jednoznacznie określić reprezentameny i interpretanty, umożliwiające rozpoznanie danej rośliny w środowisku lub poza nim (np. na ilustracji). Iwa Kołodziejska 235 ��V. Podsumowanie Praktykowanie lokalnej wiedzy o środowisku (LEK) na Podolu Wschodnim cechuje bardzo silne zainteresowanie wiedzą o roślinach, widoczne również wśród młodszego pokolenia. Przyczynia się ono do tego, że moi rozmówcy stosują różnorodne taktyki uczenia się (etnobiolodzy i psycholodzy ewolucyjni, jako że odwołują się do innego uniwersum pojęciowego, powiedzieliby raczej: strategie [patrz: przypis 113] – multiple learning strategies za Kline i in. [2013]), a z kolei ich obecność odzwierciedla (i w wyniku sprzężenia zwrotnego zwiększa) istotność i żywotność tej wiedzy, a tym samym bogactwo zielników mentalnych ludzi tam mieszkających. Podczas badań zarejestrowałam stosowanie 158 lokalnych taksonów roślin. Właściwie wszyscy starają się zapamiętywać informacje o roślinach, na które natrafią czy to w rozmowie, czy podczas oglądania telewizji, czy w innych okolicznościach. Można to nazwać elementem ich strategii przetrwania, radzenia sobie z przeciwnościami w obliczu funkcjonowania oficjalnej służby zdrowia, świadczy o elastyczności (resilience) w radzeniu sobie z codziennością, a głównie tymi jej elementami, które są związane 114 z poruszaniem się w krajobrazie medycznym . 114. W etnobotanice zwraca się niejednokrotnie uwagę na przystosowawczą elastycz- ność wiedzy i praktyk związanych z roślinami, wskazuje się na to, że TEK (czy LEK, LEP, ILK – w zależności od tego, którego terminu dana osoba używa) w zmiennych warunkach otoczenia społecznego i naturalnego może dawać szansę na poradzenie sobie, Iwa Kołodziejska 237 �Poszczególne osoby mają w zielnikach różne taksony roślin, które są dla nich najważniejsze, niemniej właściwie zawsze są to rośliny lecznicze. Nie spotkałam się z tym, by ktoś dorosły uznał za najważniejszą dla siebie roślinę jadalną. Dzieci jako szczególnie ważne wymieniają często rośliny z potencjałem tożsamościowotwórczym, są one również ważne dla dorosłych, ale nie najważniejsze. Do pewnego stopnia wyjątkowa jest tu kalina, która jest zarówno rośliną leczniczą, ozdobną, zakorzenioną w folklorze, jak i tożsamościowotwórczą. Niektóre kobiety o bogatych zielnikach wybierały ją jako bohaterkę sesji zdjęciowej z najważniejszą rośliną. Oczywiście to, która roślina wysuwa się na pierwsze miejsce w czyimś zielniku mentalnym, jest zmienne w czasie. Zarówno w większej skali – różne okresy w życiu, jak i mniejszej – chwilowe fascynacje. W całej pracy starałam się wskazywać na procesualność i zmienność wiedzy oraz praktyk moich rozmówców. Pokazywałam między innymi innowacje związane z używaniem książek i zmianami w środowisku, np. pojawienie się korinia (szkarłatki amerykańskiej, Phytolacca americana L .). LEK dla moich rozmówców jest niewątpliwie tym, co wspomaga ich radzenie sobie z różnego rodzaju kryzysami, głównie związanymi z funkcjonowaniem państwa; nie odczuwają jeszcze tak silnie zmian klimatycznych, by szukali w LEK odpowiedzi na nie, ale ciągłe tworzenie LEK i otwartość na różne źródła wiedzy może się okazać podłożem do radzenia sobie z nimi, podwaliną ich elastyczności (resilience) (por. Hernández-Morcillo i in. 2014). Ciekawym wynikiem jest wskazanie na przekaz wstępujący pionowy, zapewne obecny i w innych kontekstach badawczych, ale nie analizowany w żadnych znanych mi tekstach etnobotanicznych. Semiotyka Peirce’a nie wydaje mi się w pełni wyjaśniać tego, jak ludzie rozpoznają rośliny, ani nie tłumaczy całościowo procesu inkorporowania wiedzy z tekstów do zielników mentalnych, choć jej zastosowanie rzuca pewne światło na te procesy (por. Sõukand 2010). Niemniej procesy te odbywają się, moim zdaniem, w dużej mierze na poziomie pozawerbalnym i nie odwołującym się również do znaków. Mają liczne znamiona wiedzy ucieleśnionej, a w wielu sytuacjach są wręcz nacechowaną swoistym sprytem mētis. przystosowanie się do nowych okoliczności (np. Berkes, Folke 2002; Ladio, Lozada 2009; Ceuterick, Vanderbroek, Pieroni 2011). Podolskie zielniki. Praktykowanie wiedzy o roślinach na Podolu Wschodnim (Ukraina) 238 �Mogę stwierdzić, że to nie źródło wiedzy determinuje sposób poruszania się w środowisku, ważniejsze są raczej cechy taksonu rośliny (np. długość kwitnienia) i cel, w jakim jest zbierana. Praktyki zbieracze są różnorodne – związane ze znajomymi od pokoleń miejscami zbierania („własnymi” garbami – wzgórzami) i znanymi od dzieciństwa taksonami, a także z obserwacją nowych siedlisk, w których osoba przebywa w czasie całego swojego życia. Poszukiwanie nowych taksonów roślin do zielnika i nieznanych wcześniej informacji o bliskich taksonach odbywa się właściwie bezustannie. Dzieje się to zwykle w znajomych siedliskach. Nie jest też typową ingoldowską wędrówką do celu. Posiadanie wiedzy i roślin (bogatego zielnika mentalnego) jest ważne dla bardzo wielu osób w terenie moich badań, zbieranie roślin daje poczucie sprawczości, radość i zaspokaja potrzebę kolekcjonowania. Większość osób w poszukiwaniach roślin leczniczych zaczyna od choroby – problemu, który im doskwiera, więc chcą rozwiązać. Osoby wyjątkowo zainteresowane tematem mogą rozpocząć poszukiwania taksonów do zielnika mentalnego od rośliny, która ich sama w sobie zaciekawiła. Ważne jest również szukanie roślin leczących „nowe choroby”, takie jak np. nadciśnienie i cukrzyca, znajdowanie informacji o tym, jakie znane taksony roślin są pomocne przy takich schorzeniach. Przy poszukiwaniu wiadomości w mediach dla większości osób bardziej dostępna jest wiedza zawarta w czasopismach niż książkach. Jest tak ze względu na ich język – pisany, ale przypominający przekaz oralny, a także na to, że opisywane są tam doświadczenia konkretnych ludzi. Taka indywidualnie sprawdzona wiedza ma dla wielu osób większy autorytet, niż napisana technicznym językiem uogólniona wiedza naukowców. Nasuwa się dość oczywiste stwierdzenie, że zapisane czy zobrazowane informacje, żeby były wykorzystywane, muszą być zrozumiałe dla czytającego czy oglądającego, muszą być ciekawe, potrzebne, a także robić wrażenie wiarygodnych. Wyraźnie widoczne w analizowanym materiale jest to, jak czytelnicy „kłusują” po tekście, raczej nie zmieniając siebie pod jego wpływem, a dostosowując to, co czytane, do siebie (de Certeau 2008). Potrzeby zaspokajane przez zielniki mentalne zmieniają się w czasie, dlatego posiadanie książek i czasopism jest kapitałem czy też zasobem, który warto posiadać, by skorzystać z niego w odpowiednim momencie. Ponadto książki funkcjonują w sposób stosunkowo statyczny, raczej po prostu Iwa Kołodziejska 239 �się je posiada, natomiast zainteresowani, szczególnie rozmówczynie, wymieniają się numerami czasopism, zdarza się, że spotykają się, by o nich rozmawiać. Moim zdaniem standaryzacja wiedzy pod wpływem źródeł pisanych przebiega głównie na poziomie języka i dyskursu, a w dużo mniejszym stopniu na poziomie praktyk. Żeby móc korzystać ze źródeł pisanych, trzeba zapamiętać wiele nazw. Gros taksonów roślin funkcjonuje równolegle pod co najmniej dwiema z nazw: ukraińską, rosyjską lub lokalną. Nazwa bywa tym, co umożliwia komunikację, czyli przekaz wiedzy, dlatego tworzy się zielniki nasycone nazwami. Kiedy zaczynałam prowadzić badania, nie było opartych na podobnej metodologii analiz prowadzonych w Ukrainie. Najbliższe temu, co robiłam, były wówczas prace etnobotaniczek lingwistycznych, np. współpracującej z Valerią Kolosovą Inny Gorofianiuk. W 2015 roku Renata Sõukand i Andrea Pieroni – koledzy z „grupy Padise” (zrzeszającej badaczy zajmujących się etnobotaniką w Europie Środkowej i Wschodniej), z którą od początku dyskutowałam mój projekt badawczy, przeprowadzili krótkie badania porównawcze roślin leczniczych (medycznych i weterynaryjnych) oraz dzikich roślin jadalnych używanych przez Hucułów na rumuńskiej i ukraińskiej Bukowinie (Sõukand, Pieroni 2016). Rok później prowadzili badania dotyczące korzystania z dzikich roślin jadalnych na ukraińskim Polesiu (Pieroni i Sõukand 2018). Ponadto Łukasz Łuczaj wraz z Kingą Stawarczyk, Tomaszem Kośkiem, Marcinem Pietrasem i Anną Kujawą prowadzili etnobotaniczne badania powrotowe wśród ukraińskojęzycznych mieszkańców Maramureszu (północna Rumunia) między późną jesienią 2012 a latem 2014 roku (Łuczaj, Stawarczyk, Kosiek, Pietras, Kujawa 2015). To, co ważne w moim sposobie prowadzenia badań, to wiązanie wyników z szerszymi procesami zachodzącymi w Ukrainie i świecie, stosunkowo długi czas spędzony w terenie, powroty w różnych porach roku, co wpłynęło na jakość pozyskiwanych danych, umożliwiło lepsze zrozumienie kontekstu. Za specyficzne i ważne uważam również włączenie w obręb badań wykorzystywania przez rozmówców tekstów pisanych, sposobu włączania do zielników mentalnych pochodzącej z nich wiedzy. Ważnym wnioskiem jest to, że ludzie nie zawsze wykorzystują całe swoje zielniki mentalne, ważnym ich elementem jest samo posiadanie – zakonserwowanych bądź rosnących w ogródku roślin i wiedzy Podolskie zielniki. Praktykowanie wiedzy o roślinach na Podolu Wschodnim (Ukraina) 240 �o nich. Możliwość ich wykorzystania w razie potrzeby, a w odniesieniu do wiedzy może być to nawet za wiele lat, w innym momencie życia, jest ważnym źródłem poczucia sprawczości. Do pewnego stopnia jest też zapewne wynikiem pasji kolekcjonerskiej, często spotykanej u zbieraczy chęci posiadania jeszcze tego czy tamtego taksonu. Wyobrażam sobie, że wyniki moich badań można bardzo różnie interpretować i że np. fakt, że rozmówcy zastępują innymi botanicznymi taksonami taksony, których w rzeczywistości poszukiwali – patrz historia rostoropshy (ostropestu plamistego, Silybum marianum (L .) Gaertn.), a później tylko posiadają taką roślinę, lecz z niej nie korzystają, może dla wielu oznaczać ogromne zubożenie LEK moich rozmówców. Ja jestem jak najdalsza od tego rodzaju interpretacji. Uważam, że kluczowa tu jest, motywowana różnymi czynnikami, potrzeba wchodzenia w interakcję z roślinami, tworzenia bogatych, wielowątkowych zielników mentalnych. To ona jest zakorzeniona w sposobach życia danej społeczności, z nich wynika i jednocześnie wpływa na ciągłe wytwarzanie LEK. Przyglądanie się takim procesom w szerokim kontekście daje możliwość zrozumienia relacji ludzi z ich środowiskiem, a w efekcie może mieć praktyczne znaczenie, np. dla mądrze i szeroko rozumianej dbałości o środowisko (celowo unikam słowa ochrona, które w moim odczuciu stawia chroniącego ponad tym, co chroni, czyni go odrębnym) a tym samym o żyjące w nim ludzkie-zwierzęta. Uważam również, że nie można zapominać o tym, jak swoją wiedzę i jej wartość rozumieją sami ją posiadający i czy dla nich np. włączanie źródeł pisanych w proces tworzenia LEK świadczy o jej ubóstwie (por. Makovicky 2010: 77); w wypadku moich rozmówców na pewno tak nie jest. Nadal jest w tym regionie i innych częściach Ukrainy wiele interesujących tematów do zbadania – zarówno dla badaczy lokalnych, jak i obcych. Na pewno warto w przyszłości przeprowadzić badania, które umożliwiłyby odniesienie wyników z regionu, który nazwałam „środkowym na wielu płaszczyznach”, do regionów Ukrainy o innej historii i florze. Ponadto interesujące może być prześledzenie, kto i jak korzysta z coraz większej liczby stron internetowych i kanałów na YouTubie poświęconych narodnej medycynie. Wywołana wojną na wschodzie kraju większa mobilność ludzkich aktorów (zarówno przymusowa, jak i dobrowolna, wewnątrz państwa i poza jego granicami), wpływa zapewne na procesy tworzenia LEK i sposoby codziennego z niej korzystania. Iwa Kołodziejska 241 �Przyjrzenie się tym procesom może mieć zarówno praktyczne znaczenie dla migrujących, jak i wskazać na elementy budowania swojego miejsca w nowym środowisku społecznym i przyrodniczym. Ze względu na silny tożsamościowotwórczy aspekt LEK może ona być odbiciem wywołanych wojną działań związanych z budowaniem ukraińskiej tożsamości. To tylko kilka potencjalnych kierunków badań blisko powiązanych z kwestiami omawianymi w tej pracy. Podolskie zielniki. Praktykowanie wiedzy o roślinach na Podolu Wschodnim (Ukraina) 242 �VI. Bibliografia Anderson, E.N. (2012). Tales Best Told out of School: Traditional LifeSkills Education Meets Modern Science Education. In: H. Kopnina (ed.), Anthropology of Environmental Education (p. 41–64). New York: Nova Science Publishers. Atran, S. (1998). http://jeannicod.ccsd.cnrs.fr/ijn_00000109/fr/ http://jeannicod.ccsd.cnrs.fr/ijn_00000109/fr/ehavioral and Brain Sciences, 21 (4), 547–609. doi:10.1017/s0140525x98001277. Atran, S. (1998). Folk biology and the anthropology of science: Cognitive universals and cultural particulars. Behavioral and Brain Sciences, 21 (4), 547–609. doi:10.1017/s0140525x98001277. Atran, S. & Medin, D. (2008). The Native Mind and the Cultural Construction of Nature. Cambridge (Massachusetts, USA), London: a Bradford Book, The MIT Press. Babai, D. & Molnar, Z. (2016). Species-rich Mountain Grasslands Through the Eyes of the Farmer: Flora, Species Composition, and Extensive Grassland Management. Marator, 21, 147–169, Pozyskano z http://marator.muzeultaranuluiroman.ro/archive/marator-21-2016 [dostęp: 15.04.2017]. Baines, K. (2018). But are they actually healthier? Challenging the health/wellness divide through the ethnography of embodied ecological heritage. Medicine Anthropology Theory, 5 (5), 5–29. doi: 10.17157/mat.5.5.461. Iwa Kołodziejska 243 �Baines, K. & Zarger, r.K. (2012). Circles of Value: Integrating Maya Environmental Knowledge Into Belizean Schools. In: H. Kopnina (ed.), Anthropology of Environmental Education (p. 65–86). New York: Nova Science Publishers. Baldy, A . (2007). Przyczynek do Ch.S. Peirce’a koncepcji znaku. Studia Philosophiae Christianae, 43 (2): 119–131. Banchiamlak, N.T. & Young-Dong, K. (2019). Ethnobotanical study of medicinal plants in the Hawassa Zuria District, Sidama zone, Southern Ethiopia. Journal of Ethnobiology and Ethnomedicine, 15 (25). doi: 10.1186/s13002-019-0302-7. Bazylevych, M. (2009). “ Who is Responsible for Our Health?” Changing Concepts of State and the Individual in Post-Soviet Ukraine. Anthropology of East Europe Review, 27 (1), 65–75. Berkes, F., & Folke, C. (2002). Back to the future: ecosystem dynamics and local knowledge. In: L .H. Gunderson, & C.S. Holling (eds.), Panarchy. Understanding transformations in human and natural systems (p. 121–146). Washington, Covelo, London: Island Press. Berlin, B., Breedlove, D.E., & Raven, P.H. (1968). Covert Categories and Folk Taxonomies. American Anthropologist, New Series, 70(2), 290– 299. Bilaniuk, L . (2005). Contested tounges. Language politics and Cultural Correction in Ukraine. Ithaca & London: Cornell University Press. Bilaniuk, L . (2012). Рок зроБлений в Україні: мовна політика в сфері популярної музики [Rock wyprodukowany w Ukrainie: polityka językowa w sferze muzyki popularnej]. W: B. Azhniuk (red.), Екологія мови і мовна політика в сучасному суспільстві [Ekologia języka i polityka językowa we współczesnym społeczeństwie] (s. 128–146). Kijów: Dmytro Buraho Publishers. Binde, P. (2001). Nature in Roman Catholic Tradition. Anthropological Quarterly, 74(1), 15–27. Boas, M. (1962). The Scientific Renaissance, 1450–1630. New York: Harper & Brothers. Boltarovych, Z. (2014). Ukraiinska narodna medycyna. Istoriia i praktyka. Audiobook, „ Audioknyga.UA”, https://www.youtube.com/ watch?v=d7WHyt4P_to [dostęp: 20.10.2018]. Bonneuil, C. (2002). The manufacture of species: Kew Gardens, the empire and the standardisation of taxonomic practices in late 19th century botany. In: M.-N. Bourguet, C. Licoppe, & O. Sibum (eds.), Instruments, travel and science. Itineraries of precision from the 17th to the 20th century (p. 189–215). London & New York: Routledge. Podolskie zielniki. Praktykowanie wiedzy o roślinach na Podolu Wschodnim (Ukraina) 244 �Boyette, A .H. (2013). Social learning during middle childhood among Aka foragers and Ngandu farmers of the Central African Republic, dysertacja doktorska, Vancouver: Washington State University. Bruschi, P., Sugni, M., Moretti, A ., Signorini, M. A ., & Fico, G. (2019). Children’s versus adult’s knowledge of medicinal plants: an ethnobotanical study in Tremezzina (Como, Lombardy, Italy). Revista Brasileira de Farmacognosia, 29, 644–655. doi: 10.1016/j.bjp.2019.04.009. Bulakh, T. (2017). Made in Ukraine Consumer citizenship during EuroMaidan transformations. In: A . Polese, J. Morris, E. Pawłusz, O. Seliverstova (eds.), Identity and Nation Building in Everyday Post-Socialist Life (p. 73–90). London & New York: Routlege. Bussmann, r., Paniagua-Zambrana, N.Y., Hart, r.E. at al. (2018). Research Methods Leading to a Perception of Knowledge Loss– One Century of Plant Use Documentation Among the Chácobo in Bolivia. Economic Botany 72(81), 81–93. doi: 10.1007/s12231-018-9401-y. Caldwell, M.L . (2011). Dacha Idylls Living Organically in Russia’s Countryside. Berkeley, Los Angeles, London: University of California Press. Cavalli-Sforza, L .L , Feldman, M.W., Chen, K.H., & Dornbusch, S.M. (1982). Theory and observation in cultural transmission. Science, 18, 19–27. Cavalli-Sforza, L .L . & Feldman, M. (1981). Cultural Transmission and Evolution. Princeton: Princeton University Press. Chervona kniga Allium. (2009). Pozyskano z http://redbook-flora.land. kiev.ua/60.html [dostęp: 4.03.2019]. Chervona kniga Galanthus. (2009). Pozyskano z http://redbook-flora. land.kiev.ua/63.html [dostęp: 4.03.2019]. Ceuterick, M., Vanderbroek, I., & Pieroni, A . (2011). Resilience of Andean urban ethnobotanies: a comparison of medicinal plant use among Bolivian and Peruvian migrants in the United Kingdom and in their countries of origin. Journal of Ethnopharmacology, 14, 136 (1), 27–54. doi: 10.1016/j.jep.2011.03.038. Cruz- Garcia, G.S. & Howard, P.L . (2013). ‘I used to be ashamed’. The influence of an educational program on tribal and non-tribal children’s knowledge and valuation of wild food plants. Learning and Individual differences. Journal of Psychology and Education, 27, 234–240. doi: 10.1016/j.lindif.2013.03.001. Daly, L . & Shepard, G. (2019). Magic Darts and Messenger Molecules: Toward a Phytoethnography of Indigenous Amazonia. Anthropology Today 35 (2), 13–17. doi.org/10.1111/1467-8322.12494. Das, V. (2015). Affliction. Health, Disease, Poverty. New York: Fordham University Press. Iwa Kołodziejska 245 �Dashiyev, D. (1999). Experiences with Comparative Studies of Tibetan Medical Formulae. Ayur Vijnana Vol. 6. Kalimpong: International Trust for Traditional Medicine ITTM, p. 10–16. de Certeau, M. (2008). Wynaleźć codzienność. Sztuki działania (przeł. K. Thiel-Jańczuk). Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego. Demps, K., Zorondo-Rodríguez, F., García, C., & Reyes- García, V. (2012). Social learning across the life cycle: cultural knowledge acquisition for honey collection among the Jenu Kuruba, India. Evolution of Human Behavior, 33, 460–470. doi: 10.1016/j.evolhumbehav.2011.12.008 Derluguian, G. (2005). Bourdieu’s Secret Admirer in the Caucasus. A World-System Biography. London & Chicago: The University of Chicago Press. Descola, F. (2014). All too human (still). A Comment on Eduardo Kohn’s How Forests Think. Hau: Journal of Ethnographic Theory, 4 (2), 267– 273. doi: 10.14318/hau4.2.015. DeSoucey, M. (2010). Gastronationalism: Food Traditions and Authenticity Politics in the European Union. American Sociological Review, 75 (3), 432–455. doi: 10.1177/0003122410372226. Díaz-Reviriego, I., Fernández-Llamazares, Á ., Howard, P.L ., Molina, J.L ., & Reyes- García, V. (2017). Fishing in the Amazonian Forest: a Gendered Social Network Puzzle. Society and Natural Resources, 30 (6), 690–706. 10.1080/08941920.2016.1257079. Downey, G. (2010). “Practice without theory”: a neuroanthropological perspective on embodied learning. In: T.H.J. Marchand (ed.), Making Knowledge: Explorations of the Indissoluble Relation Between Mind, Body and Environment (p. 21–38). Oxford: Wiley-Blackwell, Royal Anthropological Institute. Dubost, J.M., Phakeovilay, Ch., Her, Ch. et al. (2019). Hmong herbal medicine and herbalists in Lao PDR: pharmacopeia and knowledge transmission. Journal of Ethnobiology and Ethnomedicine, 15 (27). doi: 10.1186/s13002-019-0307-2. Dutfield, G. (2001). TRIPS -related aspects of traditional knowledge, Case Western Reserve. Journal of International Law, 33 (2), 233–75. Pozyskano z https://scholarlycommons.law.case.edu/jil/vol33/iss2/4 [dostęp: 3.04.2019]. Ellen, r. (2006). The categorical impulse: essays in the anthropology of classifying behaviour. Oxford: Berghahn. Ellen, r. & Reason, D. (eds.) (1979). Classifications in their social context. London: Academic Press. Etkin, N. (2007). Edible Medicines: An Ethnopharmacology of Food. Tucson: The University of Arizona Press. Podolskie zielniki. Praktykowanie wiedzy o roślinach na Podolu Wschodnim (Ukraina) 246 �Fara, P. (2004). The Story of Carl Linnaeus and Joseph Banks. Sex, Botany and Empire. Cambridge: Icon Books Ltd. Ferreira Júnior, W.S., de Oliveira Campos, L .Z., Pieroni, A . et al. (2015). Biological and Cultural Bases of the Use of Medicinal and Food Plants. In: U.P. Alquequerque, P.M. de Madeiros, A . Casas (eds.), Evolutionary Biology (p. 175–184). Cham: Springer. doi: 10.1007/9783-319-19917-7_13. Frazão-Moreira, A . & Carvalho, A .M. (2014). When The Young Think That Every Plant Is Parsley! Social Variability of Ethno-Botanical Knowledge and Plant Categorization in Two Rural Areas In Portugal. In: C. Casanova & S. Frias (eds.), Memórias - Número Especial Dedicado à Antropologia do Ambiente / Special Issue on Environmental Anthropology (p. 58–68). Lisboa: Sociedade de Geografia de Lisboa. Frazão-Moreira, A ., Carvalho, A .M. & Martins, M.E. (2009). Local ecological knowledge also ‘comes from books’: Cultural change, landscape transformation and conservation of biodiversity in two protected areas in Portugal. Anthropological Notebooks, 15(1), 27–36. Gabriel, C. (2005). Healthy Russian Food is Not-for-Profit. Michigan Discussions in Anthropology special issue Subsistence and Sustenance, 15 (1), 183–222. Gallois, S., Duda, r. & Reyes- García, V. (2017). Local ecological knowledge among Baka children: a case of “children’s culture”?. Journal of Ethnobiology, 37(1), 60–80. Gallois, S., Duda, r., Hewlett, B. & Reyes- García, V. (2015). Children’s daily activities and knowledge acquisition: a case study among the Baka from southeastern Cameroon. Journal of Ethnobiology and Ethnomedicine, 11 (86). doi: 10.1186/s13002-015-0072-9. Gallois, S., Lubbers, M.J., Hewlett, B., Reyes- García, V. (2018). Social Networks and Knowledge Transmission Strategies among Baka Children, Southeastern Cameroon. Human Nature, 29 (4), 442-463. doi: 10.1007/s12110-018-9328-0 Garfield, Z.H., Garfield, M.J. & Hewlett, B.S. (2016). A cross-cultural analysis of hunter-gatherer social learning. In: B.S. Hewlett & H. Terashima (eds.), Social learning and innovation in contemporary huntergatherers: Evolutionary and ethnographic perspectives (p. 19–34). Tokyo: Springer Japan. Gaskins, S. & Paradise, r. (2010). Learning through observation in daily life. In: D.F. Lancy, J. Bock & S. Gaskins (eds.), The anthropology of learning in childhood (p. 85–111). Lanham: Rowman and Littlefield. Iwa Kołodziejska 247 �Geertz, C. (2005 a). Wiedza lokalna. Dalsze eseje z zakresu antropologii interpretatywnej (przeł. D. Wolska). Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego. Geertz, C. (2005). Interpretacja kultur. Wybrane eseje (przeł. M.M. Pie­ chaczek). Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego. Gilbert, S., Sapp, J. & Tauber, A .I. (2012). A symbiotic way of life: we have never been individuals. The Quarterly Review of Biology, 87 (4), 325–41. Gorofianiuk, I. (2009). Ґендерні відношення в ботанічній лексиці (на матеріалі центральноподільських говірок) [Odniesienia genderowe w leksyce botanicznej (na podstawie subdialektów ze Środkowego Podola)]. In: A .M. Popivskii (red.), Дослідження з лексикології і граматики української мови [Badania leksykologii i gramatyki języka ukraińskiego], prace naukowe Państwowego Uniwersytetu Dniepropietrowskiego im. Olesia Gonczara (s. 52–61.). Dniepropietrowsk: Porogi. Gorofianiuk, I. (sine anno). Ботанічна Лексика Крізь Призму Антропометричності (На Матеріалі Центральноподільських Говірок [Leksyka botaniczna w kontekście antropometrii (oparte na tekstach w subdialektach ze Środkowego Podola)], УДК 811.161.2’282.2(477.44). Jest 7 wersji tego artykułu dostępnych na portalu Academia.edu, nie wszystkie zawierają informację o Bidens tripartita, Strona Academii, na której jest wersja, z której korzystałam: https://www.academia. edu/6833168 [dostęp: 1.01.2019]. Gosudarstvennaja Farmakopeja Rossijskoj Federacii, tom IV. (2018). Wydanie XIV, Ministerstvo Zdravoohrannieniia Rossijskoj Federacii, Moskwa. Pozyskano z http://resource.rucml.ru/feml/pharmacopia/14_4/HTML/687/index.html, [dostęp: 23.07.2019]. Grasser, S., Schunko, Ch. & Vogl, Ch.R. (2016). Children as ethnobotanists: Methods and local impact of a participatory research project with children on wild plant gathering in the Grosses Walsertal Biosphere Reserve, Austria. Journal of Ethnobiology and Ethnomedicine, 12(46). doi: 10.1186/s13002-016-0119-6. Griffin, J.P. (2004). Venetian treacle and the foundation of medicines regulation. British Journal of Clinical Pharmacology, 58 (3), 317–325. Gurven, M., Kaplan, H. & Gutierrez, M. (2006). How long does it take to become a proficient hunter? Implications for the evolution of extended development and long life span. Journal of Human Evolution, 51 (5), 454–470. doi: 10.1016/j.jhevol.2006.05.003. Hamilton, A .C. (2004). Medicinal plants, conservation and livelihoods. Biodiversity and Conservation, 13(8) 1477–1517. doi: 10.1023/B:B IOC.0000021333.23413.42. Podolskie zielniki. Praktykowanie wiedzy o roślinach na Podolu Wschodnim (Ukraina) 248 �Hammersley, M. & Atkinson, P. (2000). Metody badań terenowych (przeł. S. Dymczyk). Poznań: Zysk i S -ka. Haraway, D. (1988). Situated knowledges: The science question in feminism and the privilege of partial perspective. Feminist Studies, 14 (3), 575–599. doi.org/10.2307/3178066. Haraway, D. (2008). When Species Meet. Mineapolis and London: University of Minesota Press. Harris, D.R. (1989). The evolutionary continuum of people–plant interactions. In: D.R. Harris, G.C. Hillman, (eds.), Foraging and farming: The evolution of plant exploitation (p. 11–26). London: Unwin Hyman. Haselmair, R, Pirker, H., Kuhn, E., & Vogl, Ch.R. (2014). Personal networks: a tool for gaining insight into the transmission of knowledge about food and medicinal plants among Tyrolean (Austrian) migrants in Australia, Brazil and Peru. Journal of Ethnobiology and Ethnomedicine, 10:1. doi:10.1186/1746-4269-10-1. Hastrup, K. (2008). Droga do antropologii. Między doświadczeniem a teorią (przeł. E. Klekot). Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego. Henrich, J. & Broesch, J. (2011). On the nature of cultural transmission networks: evidence from Fijian villages for adaptive learning biases. Philosophical Transactions of the Royal Society B: Biological Sciences, 366, 1139–1148. doi.org/10.1098/rstb.2010.0323. Hernández-Morcillo, M., Hoberg, J., Oteros-Rozas, E. et al. (2014). Traditional ecological knowledge in Europe: Status quo and insights for the environmental policy agenda. Environment: Science and Policy for Sustainable Development, 56 (1), 3-17. doi: 10.1080/00139157.2014.861673. Herzfeld, M. (2007). Zażyłość kulturowa: poetyka społeczna w państwie narodowym (przeł. M. Buchowski). Kraków: Wydawnictwa Uniwersytetu Jagielońskiego. Hewlett, B.S. & Cavalli-Sforza, L .L . (1986). Cultural Transmission Among Aka Pygmies. American Anthropologist, 88 (4), 922–934. Hewlett, B.S., Fouts, H.N., Boyette, A .H., & Hewlett, B.L . (2011). Social Learning among Congo Basin Hunter-gatherers. Philosophical Transactions of the Royal Society B: Biological Sciences, 366, 1168–1178. doi: 10.1098/rstb.2010.0373 PMID: 21357239. Hey, J. (2006). On the failure of modern species concepts. TRENDS in Ecology and Evolution, 21 (8), 447–450. Hill, K.R. & Hurtado, A .M. (1996). Ache life history: The ecology and demography of a foraging people. Hawthorne (New York): Aldine. Iwa Kołodziejska 249 �Hormela, L . & Southworth, C. (2006). Eastward bound: a Case Study of Post-Soviet Labour Migration from a Rural Ukrainian Town. Europe-Asia Review, 58 (4), 603–623. doi: 10.1080/09668130600652175. Horolets, A . (2016). Badacz jako gość. Przegląd Socjologii Jakościowej, XII (3), 54–69. Howard, P. (ed.). (2003). Women & Plants: Gender Relations In Biodiversity Management & Conservation. London: Zed Books. Hörbst, V., & Krause, K. (2004). On the Move: Die Globalisierungsdebatte in der Medizinethnologie. Curare, 27 (1 & 2), 41–60. Hörbst, V., & Wolf, A . (2014). ARVs and ARTs: Medicoscapes and the Unequal Placemaking for Biomedical Treatments in sub-Saharan Africa. Medical Anthropology Quarterly, 28 (2), 182–202. doi: 10.1111/ maq.12091. Hryciuk, r.E. (2008). Od córki do profesjonalistki. Obserwacja uczestnicząca w antropologii: dylematy, ograniczenia i zaskoczenia na przykładzie badań terenowych w mieście Meksyk. In: B. Jakubowska i T. Wiślicz (red.), Obserwacja uczestnicząca w badaniach historycznych (s. 53–74). Zabrze: Inforteditions. Hsu, E. (2012). Medical Anthropology in Europe quo vadis? Anthropology & Medicine, Special Issue: Medical Anthropology in Europe: Shaping the Field, 19 (1), 51–61. doi: 10.1080/13648470.2012.660473. Hsu, E. (2008). Medical Pluralism. In: K. Heggenhougen & S. Quah (eds.), International Encyclopedia of Public Health, Vol. 4 (p. 316–321). San Diego: San Diego Academic Press. Humphrey, C. (2010). Koniec radzieckiego życia. Ekonomie życia codziennego po socjalizmie (przeł. A . Halemba). Kęty: Wydawnictwo Marek Derewiecki. Ihde, D. & Malafouris, L . (2018). Homo faber Revisited: Postphenomenology and Material Entanglement Theory. Philosophy and Technology, 32, 195–214. doi: 10.1007/s13347-018-0321-7. Ingold, T. (2001). Beyond art and technology: the anthropology of skill. In: M.B. Schiffer (ed.), Anthropological perspectives on technology (s. 17–31). Albuquerque: University of New Mexico Press. Ingold, T. (2002). The Perception of the Environment: Essays on Livelihood, Dwelling and Skill. London & New York: Routledge. Ingold, T. (2006). Up, across and along. In: E. Näripea, V. Sarapik, & J. Tomberg (eds.), PLACE and LOCATION. Studies in environmental aesthetics and semiotics Vol. V (p. 21–36). Tallinn: Estonian Academy of Arts. Ingold, T. (2011). Being Alive: Essays on Movement Knowledge and Description. Abingdon & New York: Routledge. Podolskie zielniki. Praktykowanie wiedzy o roślinach na Podolu Wschodnim (Ukraina) 250 �Ingold, T. (2013). ‘Prospect’. In: T. Ingold & G. Palsson (eds.), Biosocial becomings: integrating social and biological anthropology (p. 1–21). Cambridge: Cambridge University Press. Ingold, T. (2013a). Anthropology Beyond Humanity. Suomen Antropologi: Journal of the Finnish Anthropological Society, 38 (3), 5–23. Jelonek, A . (2010). Jak zarobitky kształtują więzi krewniacze w transnarodowych rodzinach bojkowskich. W: M. Zowczak (red.), Na pograniczu „nowej Europy”. Polsko-ukraińskie sąsiedztwo (s. 205–214). Warszawa: Wydawnictwo DiG. Jernigan, K. (2012). Plants with histories: the changing ethnobotany of Iquito speakers of the Peruvian Amazon. Economic Botany, 66 (1), 46–59. Kirschner, J. & Štěpánek, J. (2011). Typification of Leontodon taraxacum L . (≡ Taraxacum officinale F.H. Wigg.) and the generic name Taraxacum: a review and a new typification proposal. Taxon, 60 (1), 216–220. Klekot, E. (2018). Mētis – wiedza asystemowa. Teksty Drugie. Teoria literatury, krytyka, interpretacja, 2018 (1), 79–89. Klekot, E. (2021). Kłopoty ze sztuką ludową. Gdańsk: słowo/obraz/terytoria, Fundacja Terytoria Książki. Kline, M. A ., Boyd, r. & Henrich J. (2013). Teaching and the life history of cultural transmission in Fijian villages. Human Nature, 24 (4), 351– 374. Kobiv, Yu. (2004). Slovnyk Ukraiinskyh Naukovyh i Narodnyh Nazv Sudynnyh Roslyn. Kyiv: Naukova Dumka. Kodeks etyczny International Society of Ethnobiology. (2006). International Society of Ethnobiology Code of Ethics (with 2008 additions). Pozyskano z http://ethnobiology.net/code-of-ethics/ [dostęp: 31.12.2018]. Kohn, E. (2013). How the forest thinks. Toward an Anthropology Beyond the Human. Berkeley, Los Angeles, London: University of California Press. Kołodziejska, I., & Kujawska, M. (2020). The Edibility Approach, Chemical Ecology and Relationality. Methodological and Ethnobotanical Contributions. Ethnologia Polona, 41. doi: 10.23858/ ethp.2020.41.2009. Kołodziejska-Degórska, I. (2011). Rośliny bez nazwy, rośliny o wielu nazwach – o wiedzy etnobotanicznej mieszkańców polskich wsi na Bukowinie Rumuńskiej. Etnobiologia Polska, 1, 43–55. Iwa Kołodziejska 251 �Kołodziejska-Degórska, I. (2012). Mental herbals – a context-sensitive way of looking at local ethnobotanical knowledge: examples from Bukovina (Romania). Trames, 16 (66/61), 3, 287–301. Kołodziejska-Degórska, I. (2016). Patients’ webs of relations in the medical landscapes of Central Ukraine. Anthropology & Medicine, 23 (2), 155–171. doi: 10.1080/13648470.2016.1180583. Kozłowska, W., Wagner Ch., Moore E.M. et al. (2018). Botanical Provenance of Traditional Medicines From Carpathian Mountains at the Ukrainian-Polish Border. Frontiers in Pharmacology, 9 (Article 295). doi: 10.3389/fphar.2018.00295. Kujawska, M. (2013). Ziołolecznictwo w medycynie komplementarnej Polonii argentyńskiej z prowincji Misiones. Studium ��������������������������� z zakresu etnobotaniki medycznej. Praca doktorska UAM Poznań. Kujawska, M. (2015). Afrodyzjaki dla mężczyzn, środki antykoncepcyjne dla kobiet – na marginesie badań nad ziołolecznictwem wśród imigrantów paragwajskich mieszkających w Misiones w Argentynie. Etnobiologia Polska, 5, 51–66. Kuzemko, A . A ., Becker, T., Didukh, Y.P. et al. (2014). Dry grassland vegetation of Central Podolia (Ukraine) – a preliminary overview of its syntaxonomy, ecology and biodiversity. Tuexenia, 34, 391–430. doi: 10.14471/2014.34.020. Kychak, O. (2012). Trudova Mihraciia Ukrayinciv Zakarpattia na pochatku XXI stolittia ta yiyi kulturno-pobutovi naslidky [Migracja zarobkowa Ukraińców z Zakarpacia na początku XXI wieku i jej kulturowo-bytowe konsekwencje]. Uzhhorod: Vydavnyctvo Grazhda. Ladio, A .H. & Lozada, M. (2009). Human ecology, ethnobotany and traditional practices in rural populations inhabiting the Monte region: Resilience and ecological knowledge. Journal of Arid Environments, 73, 222–227. doi: 10.1016/j.jaridenv.2008.02.006. Latour, B. (2009). Polityka natury. Warszawa: Wydawnictwo Krytyki Politycznej. Latour, B. (2010). Splatając na nowo to, co społeczne. Wprowadzenie do teorii aktora-sieci. Warszawa: Universitas. Leonti, M. (2011). The future is written: impact of scripts on the cognition, selection, knowledge and transmission of medicinal plant use and its implications for ethnobotany and ethnopharmacology. Journal of Ethnopharmacology, 134, 542–555. doi: 10.1016/j.jep.2011.01.017. Leonti, M. (2014). Herbal teas and the continuum of the food-medicine complex: Field methods, contextualisation and cultural consensus. Journal of Ethnopharmacology, 151(2), 1028–30. doi: 10.1016/j. jep.2013.12.015. Podolskie zielniki. Praktykowanie wiedzy o roślinach na Podolu Wschodnim (Ukraina) 252 �Lescureux, N. (2006). Towards the necessity of a new interactive approach integrating ethnology, ecology and ethology in the study of the relationship between Kyrgyz stockbreeders and wolves. Social Science Information, 45 (3), 463–478. doi: 10.1177/0539018406066536. Levi-Strauss, C. (1969). Myśl nieoswojona (przeł. A . Zajączkowski). Warszawa: PWN. Lewis, N.L . (1990). Goose Grease and Turpentine: Mother Treatsthe Family’s Illnesses. Prairie Forum, 15 (01), 67–84. Lindbladh, J. (2012). Coming to Terms with the Soviet Myth of Heroism Twenty-five Years After the Chernobyl’ Nuclear Disaster: An Interpretation of Aleksandr Mindadze’s Existential Action Movie Innocent Saturday. Anthropology of East Europe Review, 30 (1), 113–126. Libera, Z. (2003). Znachor w tradycjach ludowych i popularnych XIX– XX wieku. Wrocław: Towarzystwo Przyjaciół Ossolineum. Lipinsky, V.M., Diachuk, V. A . & Babichenko, V.M. (red.) (2003). Klimat Ukrainy, Kyiv: Vyd-vo Rayevs’kogo. Lozada, M., Ladio, A ., & Weigandt, M. (2006). Cultural transmission of ethnobotanical knowledge in a rural community of north western Patagonia, Argentina. Economic Botany, 60(4), 374–385. http://www. jstor.org/stable/4257144 [dostęp: 11.03.2019]. Łuczaj, Ł . (2008). Problemy taksonomiczne w polskich badaniach etnobotanicznych. Lud, 92, 43–64. Łuczaj, Ł . (2008a). Archival data on wild food plants used in Poland in 1948. Journal of Ethnobiology and Ethnomedicine, 4 (4). doi: 10.1186/1746-4289-4-4. Łuczaj, Ł . (2010). Plant identification credibility in ethnobotany: a closer look at Polish ethnographic studies. Journal of Ethnobiology and Ethnomedicine, 2010, 6(36). doi: 10.1186/1746-4269-6-36. Łuczaj, Ł ., Jug-Dujaković, M., Dolina, K., Jeričević, M., & VitasovićKosić, I. (2019). The ethnobotany and biogeography of wild vegetables in the Adriatic islands. Journal of Ethnobiology and Ethnomedicine, 15 (18). doi: 10.1186/s13002-019-0297-0. Łuczaj, Ł ., Pieroni, A ., Tardío, J. et al. (2012). Wild food plant use in 21st century Europe: the disappearance of old traditions and the search for new cuisines involving wild edibles. Acta Societatis Botanicorum Poloniae, 81 (4), 359–370. doi: 10.5586/asbp.2012.031. Łuczaj, Ł ., Stawarczyk, K., Kosiek, T., Pietras, M., & Kujawa, A . (2015). Wild food plants and fungi used by Ukrainians in the western part of the Maramureş region in Romania. Acta Societatis Botanicorum Poloniae, 84 (3), 339–346. doi: 10.5586/asbp.2015.029. Iwa Kołodziejska 253 �Makovicky, N. (2010). “Something to talk about”: notation and knowledge-making among Central Slovak lace-makers. In: T.H.J. Marchand (ed.), Making Knowledge: Explorations of the Indissoluble Relation Between Mind, Body and Environment (p. 76–94). Oxford: WileyBlackwell, Royal Anthropological Institute. Marchand, T.H.J. (ed.) (2010). Making Knowledge: Explorations of the Indissoluble Relation Between Mind, Body and Environment. Oxford: Wiley-Blackwell, Royal Anthropological Institute. Marek, L .F. (2018). Crop Wild Relatives of Sunflower in North America. In: S.F. Greene et al. (eds.), North American Crop Wild Relatives, Volume 2: Important Species (p. 453–485). Cham: Springer. Markowski, A . (red.). (2004). Wielki słownik poprawnej polszczyzny. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN. Martin, G.J. (2004). Ethnobotany: a Methods Manual. London & Sterling (Vancouver): Earthscan. Mathez-Stiefel, S -L ., & Vandebroek, I. (2012). Distribution and transmission of medicinal plant knowledge in the Andean highlands: a case study from Peru and Bolivia. Evidence Based Complementary and Alternative Medicine, art. nr: 959285. doi: 10.1155/2012/959285. McElreath, r. & Strimling, P. (2008). When Natural Selection Favors Imitation of Parents. Current Anthropology, 49 (2), 307–316. doi: 10.1086/524364. McElwee, P. D. (2007). Of Rice, Mammals, and Men: The Politics of “ Wild” and “Domesticated” Species in Vietnam. In: r. Cassidy & M. Mullin (eds.), Where the Wild Things Are Now. Domestication Reconsidered (p. 249–276). Oxford, New York: Berg Publishers. Mikropoulou, E.V., Vougogiannopoulou, K., Kalpoutzakis, E. et al. (2018). Phytochemical Composition of the Decoctions of Greek Edible Greens (Chórta) and Evaluation of Antioxidant and Cytotoxic Properties. Molecules, 23 (7), 1–16. doi:10.3390/molecules23071541. Moerman, D.E. (1998). Native American Ethnobotany. Portland: Timber Press. Morris, J. & Polese, A . (2014). Informal health and education sector payments in Russian and Ukrainian cities: Structuring welfare from below. European Urban and Regional Studies, 23 (3), 481–496. doi:10.1177/0969776414522081. Mroczkowska, J. (2015). Polityka smaku. Rola jedzenia w tworzeniu, podtrzymywaniu i negocjowaniu więzi społecznych i rodzinnych w Dąbrowie Białostockiej i okolicach. Praca doktorska, Repozytorium UW: https://depotuw.ceon.pl/handle/item/1452 [dostęp: 15.11.2018]. Podolskie zielniki. Praktykowanie wiedzy o roślinach na Podolu Wschodnim (Ukraina) 254 �Mucz, M. (2012). Baba’s Kitchen Medicines. Folk Remedies of Ukrainian Settlers in Western Canada. Edmonton: The University of Alberta Press. Müller-Schwarze, N.K. (2006). Antes and hoy día: plant knowledge and categorization as adaptations to life in panama in the twenty-first century. Economic Botany, 60 (4), 321–34. doi: 10.1663/0013-0001(2006)60[321: AAHDPK]2.0.CO;2. Murney, M. (2007). “Our Women are Berehynia”: (In)Authentic Femininity and Addiction in Western Ukraine In: J.C. Cohen-Kohler & M.B. Seaton (eds.), Comparative Program on Health and Society. Lupina Foundation Working Papers Series 2006–2007 (p. 132–147). Toronto: Munk Centre for International Studies University of Toronto. Nejad, M., Kamkar, A ., Giri, A . & Pourmahmoudi, A . (2013). Ethnobotany and folk medicinal uses of major trees and shrubs in Northern Iran. Journal of Medicinal Plant Research, 7, 284–289. doi: 10.5897/ JMPR11.680. Nolan, J.M. (2001). Pursuing the fruits of knowledge: Cognitive ethnobotany in Missouri’s Little Dixie. Journal of Ethnobiology, 21 (2), 29–51. Ohmagari, K. & Berkes, F. (1997). Transmission of Indigenous Knowledge and Bush Skills among the Western James Bay Cree Women of Subarctic Canada. Human Ecology, 25 (2), 197–222. Okely, J. (1996). Own and other culture. London & New York: Rutledge. Olędzki, J. (1963). Tradycyjne poglądy na piękno przyrody w wypowiedziach chłopów Kurpiowskiej Puszczy Zielonej. Polska Sztuka Ludowa – Konteksty, 17 (2), 97–109. Olson, D.R. (2010). Papierowy świat. Pojęciowe i poznawcze implikacje pisania i czytania. Warszawa: Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego. Paluch, A . (1984). Świat roślin w tradycyjnych praktykach leczniczych wsi polskiej. Wrocław: Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego, seria: Acta Universitatis Wratislaviensis vol.752. Patico, J. (2003). Consuming West But Becoming Third World: Food Imports And The Experience of Russianness. Anthropology of East Europe Review, 17 (1), 31–36. Penkala- Gawęcka, D. (2007). Medycyna komplementarna w Kazachstanie. Siła tradycji i presja globalizacji. Poznań: Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu Adama Mickiewicza. Phillips, S.D. (2004). Waxing Like the Moon: Women Folk Healers in Rural Western Ukraine. Folklorica, IX (1), 13–45. doi.org/10.17161/ folklorica.v9i1.3744. Iwa Kołodziejska 255 �Perry, M., Chase, M., Jacob, J. et al. (2012). Western Civilization Since 1400. Boston: Wadsworth Cengage Learning. Pieroni, A . & Price, L . (eds.). (2006). Eating and Healing: Traditional Food As Medicine. Boca Raton, London, New York: Taylor & Francis. Pieroni, A . & Quave, C.L . (2006). Functional foods or food medicines? On the consumption of wild plant among Albanians and Southern Italians in Lucania. In: A . Pieroni & L . Price (eds.), Eating and healing: traditional food as medicine (p. 101–129). New York: Haworth Press. Pieroni, A . & Sõukand, r. (2018). Forest as Stronghold of Local Ecological Practice: Currently Used Wild Food Plants in Polesia, Northern Ukraine. Economic Botany, 72 (3), 311–331. doi: 10.1007/s12231-0189425-3. Pieroni, A . & Vandebroek, I. (eds.). (2009). Traveling Cultures and Plants: The Ethnobiology and Ethnopharmacy of Human Migrations. New York & Oxford: Berghahn Books. Pietrowiak, S. (2016). Błędne oko błazna, czyli krok wstecz z letniej kuchni Gulnary. Etnografia. Praktyki, Teorie, Doświadczenia, 2, 177– 188. Pirożnikow, E. (2014). Rola pożywienia zbieranego z natury w życiu Polaków deportowanych do ZSRR w okresie drugiej wojny światowej. Etnobiologia Polska, 4, 135–172. Platten, S. (2013). Plant exchange and social performance: implications for knowledge transfer in British allotments. In: r. Ellen, S.J. Lycett & S.E. Johns (eds.), Understanding cultural transmission in anthropology: a critical synthesis, [Methodology and History in Anthropology, 26] (p. 300–319). New York, Oxford: Berghahn. Podbielkowski, Z. (1992). Rośliny Użytkowe. Warszawa: Wydawnictwa Szkolne i Pedagogiczne. Polese, A ., Morris, J., Pawłusz, E., & Seliverstova, O. (eds.). (2017). Identity and Nation Building in Everyday Post-Socialist Life, London & New York: Rutledge. Poncet, A , Vogl, Ch.R. & Weckerle, C.S. (2015). Folkbotanical classification: morphological, ecological and utilitarian characterization of plants in the Napf region, Switzerland. Journal of Ethnobiology and Ethnomedicine, 11 (13), 2–37. doi: 10.1186/1746-4269-11-13. Rakowski, T. (2009). Łowcy, zbieracze, praktycy niemocy. Etnografia człowieka zdegradowanego. Gdańsk: Słowo/obraz terytoria. Podolskie zielniki. Praktykowanie wiedzy o roślinach na Podolu Wschodnim (Ukraina) 256 �Rakowski, T. (2010). Ciało i los. Fenomenologiczne studium „renty” we wsi Bolęcin. W: A . Malewska-Szałygin i M. Radkowska-Walkowicz (red.), Antropolog wobec współczesności, tom w darze Profesor Annie Zadrożyńskiej. (s. 270–292). Warszawa: Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej UW. Reyes- García, V., Molina, J.L ., Broesch, J. et al. (2009). Cultural Transmission of Ethnobotanical Knowledge and Skills: an Empirical Analysis From an Amerindian Society. Evolution of Human Behavior, 30 (4), 1–12. doi: 10.1016/j.evolhumbehav.2009.02.001. Reyes- García, V., Demps, K., & Gallois, S. (2016). A multistage learning model for cultural transmission: Evidence from three indigenous societies. In: B.S. Hewlett & H. Terashima (eds.), Social learning and innovation in contemporary hunter-gatherers: Evolutionary and ethnographic perspectives (s. 47–60). Tokyo: Springer Japan. doi: 10.1007/978-4-431-55997-9_4. Reyes- García, V., Fernandez-Llamazares, A ., McElwee, P., Molnar, Z. et al. (2019). The contributions of Indigenous Peoples and local communities to ecological restoration. Restoration Ecology, 27 (1), 3–8. doi: 10.1111/rec.12894. Richerson, P.J. & Boyd, r. (2005). Not by genes alone. How culture transformed human evolution. Chicago & London: The University of Chicago Press. Roué, M. & Molnár, Z. (eds.). (2017). Knowing our Lands and Resources: Indigenous and Local Knowledge of Biodiversity and Ecosystem Services in Europe and Central Asia. Knowledges of Nature 9, Paris: UNESCO. Ruddle, K. & Chesterfield, r. (1977). Education for Traditional Food Procurement in the Orinoco Delta. Berkeley: University of California Press. Salali, G.D., Chaudhary, N., Thompson, J. et al. (2016). Knowledgesharing networks in hunter-gatherers and the evolution of cumulative culture. Current Biology, 26, 2516–2521. Salpeteur, M., Calvet-Mir, L ., Diaz-Reviriego, I. & Reyes- García, V. (2017). Networking the environment: Social network analysis in environmental management and local ecological knowledge studies. Ecology and Society, 22 (1), 41. doi: 10.5751/ES -08790-220141. Saweneć, A . (2012). Pozyskano z https://www.eastbook.eu/2012/10/10/ debata-w-czy-na-ukrainie/ [dostęp: 01.04.2019]. Saxer, M. (2004). Journeys With Tibetan Medicine How Tibetan Medicine Came To The West. The Story of The Badmayev Family. Praca magisterska w Institute of Social and Cultural Anthropology, University of Zurich, pozyskano z https://www.anyma.ch/journeys/doc/thesis. pdf [dostęp: 20.03.2019]. Iwa Kołodziejska 257 �Schippman, U. & Leaman, D.J. (2006). Cultivation and wild collection of medicinal and aromatic plants under sustainability aspects. In: r.J. Bogers, L .E. Craker, & D. Lange (eds.), Medicinal and aromatic plants. (p. 75–95). Dordrecht: Springer. Schniter, E., Gurven, M., Kaplan, H.S. et al. (2015). Skill ontogeny among Tsimane forager-horticulturalists. American Journal of Physical Anthropology, 158, 3–18. doi: 10.1002/ajpa.22757. Schunko, Ch., Grasser, S., & Vogel, Ch.R. (2015). Explaining the resurgent popularity of the wild: motivations for wild plant gathering in the Biosphere Reserve Grosses Walsertal, Austria. Journal of Ethnobiology and Ethnomedicine, 11 (55). doi: 10.1186/s13002-015-0032-4. Scott, J. (1998). Seeing Like A State. How Certain Schemes to Improve the Human Condition Have Failed. New Haven–London: Yale University Press. Seneta, W. i Dolatowski, J. (2000). Dendrologia. Warszawa: PWN. Shannon, F., Sasse, A ., Sheridan, H., et al. (2017). Are identities oral? Understanding ethnobotanical knowledge after Irish independence (1937–1939). Journal of Ethnobiology and Ethnomedicine, 13 (6). doi: 10.1186/s13002-017-0189-0. Shevchuk, V. (1997). Zelenyi dyvosvit Podillia. ������������������������ Rozpovidi ta porady travoznaia. Vinnycia: Derzhavna Kartografichna Fabryka. Shikov, A .N., Pozharitskaya, O.N., Makarov, V.G., et al. (2014). Medicinal Plants of the Russian Pharmacopoeia; their history and applications. Journal of Ethnopharmacology, 154, 481–536. Skupiński, M. (2018). Zbieracze, pasterze, drwale i globalne powiązania. Wykorzystanie i ochrona środowiska na wysokogórskim Zakarpaciu. Praca magisterska, archiwum IEiAK UW. Sokolewicz, Z. (2016). Badania terenowe jako gwarancja empiryzmu antropologii? Etnografia. Praktyki, Teorie, Doświadczenia, 2, 137–143. Soldati, G.T., Hanazaki, N., Crivos, M., & Albuquerque, U.P. (2015). Does Environmental Instability Favor the Production and Horizontal Transmission of Knowledge regarding Medicinal Plants? A Study in Southeast Brazil. PLoS ONE, 10(5), e0126389. doi: 10.1371/journal. pone.0126389. Sołtys-Lelek, A . & Oliіar, H. (2016). The species of the genus Crataegus L . In the National Nature Park ‘Podilskyi Tovtry’ (Podolian Hills, Western Ukraine). Biodiversity Research and Conservation, 44, 25–34. doi: 10.1515/biorc-2016-0019. Sõukand, r. (2010). Herbal landscape. Dissertationess Semioticae Universitatis Tartuensis 14, Tartu: Tartu University Press. Podolskie zielniki. Praktykowanie wiedzy o roślinach na Podolu Wschodnim (Ukraina) 258 �Sõukand, r. & Kalle, r. (2016). What Is Wild Food Plant. In: Sõukand, r. & Kalle, r. (eds.), Changes in the Use of Wild Food Plants in Estonia 18th - 21st Century (p. 5–11). Cham: Springer Nature. doi: 10.1007/978-3319-33949-8_2. Sõukand, r. & Pieroni, A . (2016). The importance of a border: Medical, veterinary, and wild food ethnobotany of the Hutsuls living on the Romanian and Ukrainian sides of Bukovina. Journal of Ethnopharmacology, 185, 17–40. doi: 10.1016/j.jep.2016.03.009. Sõukand, r., Quave, C.L ., Pieroni, A ., et al. (2013). Plants used for making recreational tea in Europe: a review based on specific research sites. Journal of Ethnobiology and Ethnomedicine, 9 (58). doi: 10.1186/1746-4269-9-58. Straczuk, J. (2013). Cmentarz i stół. Pogranicze prawosławno-katolickie w Polsce i na Białorusi. Toruń: Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu Mikołaja Kopernika. Stryamets, N., Elbakidze, M., Ceuterick, M., Angelstam, P., & Axelsson, r. (2015). From economic survival to recreation: contemporary uses of wild food and medicine in rural Sweden, Ukraine and NW Russia. Journal of Ethnobiology and Ethnomedicine, 11 (53). doi: 10.1186/s13002-015-0036-0. Svanberg, I., & Łuczaj, Ł . (eds.). (2014). Pioneers in European Ethnobiology. Uppsala: Acta Universitatis Upsaliensis, Uppsala Studies on Eastern Europe 4. Szot-Radziszewska, E. (2005). Sekrety ziół. Wiedza ludowa, magia, obrzędy, leczenie. Warszawa: Wydawnictwo Trio. Szot-Radziszewska, E. (2007). Lecznictwo ludowe Ukraińców na przełomie XIX i XX wieku. Analecta. Studia i Materiały z Dziejów Nauki, XVI (1-2), 69–107. Szymańska, J. (2011). Praktyki uzdrowicielskie na Podolu Wschodnim. Nadzieja, zaufanie, władza, Praca licencjacka dostępna w archiwum IEiAK UW. Szymańska, J. (2016). Wiara, nadzieja i autorytet. Praktyki uzdrowicielskie na Podolu Wschodnim. Etnografia. Praktyki, Teorie, Doświadczenia, 2/2016, 17–45. Świderska, K. (2013). What is “biocultural heritage” and “biocultural innovation”? Langscape, 2 (13), 13. Talko-Hryncewicz, J. (1893). Zarysy lecznictwa ludowego na Rusi południowej. Kraków: Akademia Uniejętności (reprint Krośnieńska Oficyna Wydawnicza 2019). Iwa Kołodziejska 259 �Tardío, J. & Pardo de Santayana, M. (2008). Cultural Importance Indices: a Comparative Analysis Based on the Useful Wild Plants of Southern Cantabria (Northern Spain). Economic Botany, 62 (1), 24–39. Tsing Lowenhaupt, A . (2015). The Mushroom at the End of the World. On The Possibility of Life in Capitalist Ruins. Princeton & Oxford: Princeton University Press. Tuszewicki, M. (2015). Żaba pod językiem. Medycyna ludowa Żydów Aszkenazyjskich przełomu XIX i XX wieku. Kraków-Budapeszt: Austeria. UA region info Obrii. https://www.ua-region.com.ua/32192623 [dostęp: 17.11.2017]. UA region info Podillia. https://www.ua-region.com.ua/32192534 [dostęp: 17.11.2017]. Ukr cenzus 2001. http://2001.ukrcensus.gov.ua/g/map21_b.gif [dostępu: 20.10.2022]. Van der Valk, J.M. A . (2017). Alternative Pharmaceuticals. The technoscientific becomings of Tibetan medicines in-between India and Switzerland. Praca doktorska, School of Anthropology and Conservation University of Kent. Van der Veen, M. (2014). The materiality of plants: plant–people entanglements. World Archaeology, 46 (5), 799–812. doi: 10.1080/00438243.2014.953710. Venkatesan, S. (2010). Learning to weave; weaving to learn... what? In: T.H.J. Marchand (ed.), Making Knowledge: Explorations of the Indissoluble Relation Between Mind, Body and Environment (p. 150–166). Oxford: Wiley-Blackwell, Royal Anthropological Institute. Vermeylen, S., Martin, G. & Clift, r. (2008). Intellectual Property Rights Systems and the Assemblage of Local Knowledge Systems. International Journal of Cultural Property, 15, 201–221. doi: 10.1017/ S0940739108080144. West, H.G. (2013). Thinking like a cheese: Towards an ecological understanding of the reproduction of knowledge in contemporary artisan cheese making. In: r. Ellen, S.J. Lycett, S.E. Johns (eds.), Understanding cultural transmission in anthropology: a critical synthesis (p. 320–345). New York: & Oxford: Berghahn. Whyte, S.R., van der Geest, S., & Hardon, A . (2002). Social Lives of Medicines. Cambridge: Cambridge University Press. WIPO 2015. Pozyskano z https://www.wipo.int/tk/en/ [dostęp: 20.07.2019]. Wróblewski, F. (2016). Kwestionariusze etnograficzne i prawo zadawania pytań. Etnografia. Praktyki, Teorie, Doświadczenia, 2, 149–176. Podolskie zielniki. Praktykowanie wiedzy o roślinach na Podolu Wschodnim (Ukraina) 260 �Wurchaih, Huar, Menggenqiqig, & Khasbagan. (2019). Medicinal wild plants used by the Mongol herdsmen in Bairin Area of Inner Mongolia and its comparative study between TMM and TCM. ��������������� Journal of Ethnobiology and Ethnomedicine, 15, 32. doi: 10.1186/s13002-019-0300-9. Zamudio, F. & Hilert, N. (2012). Descriptive attributes used in the characterization of stingless bees (Apidae: Meliponini) in rural populations of the Atlantic forest (Misiones-Argentina). Journal of Ethnobiology and Ethnomedicine, 8 (9). doi:10.1186/1746-4269-8-9. Zamudio, F., Bello-Baltazar, E., & Estrada-Lugo, E.I.J. (2013). Learning to hunt Crocodiles: social organization in the process of knowledge generation and the emergence of management practices among Mayan of Mexico. Journal of Ethnobiology and Ethnomedicine, 9, 35. doi:10.1186/1746-4269-9-35. Zanini, G., Raffaetà, r., Krause, K., & Alex, G. (2013). Transnational Medical Spaces: Opportunities and Restrictions, MMG Working Paper 13-16: 9 29, Pozyskano z http://www.mmg.mpg.de/fileadmin/user_upload/ documents/wp/ WP_13-16_Zanini-et-al_Transnational-medicalspaces.pdf [dostęp: 4.02.2015]. Zanotti, L . (2012). Folk Knowledge, Interactive Learning, and Education: Community-Based Ecoturism in the Amazon. In: H. Kopnina (ed.), Anthropology of Environmental Education (p. 157–182). New York: Nova Science Publishers. Zarger, r.K. (2002). Acquisition and Transmission of Subsistence Knowledge by Q’eqchi’ Maya in Belize. In: J.R. Stepp, F.S. Wyndham, r.K. Zarger (eds.), Ethnobiology and biocultural biodiversity (p. 593–613). Athens: University of Georgia Press. Zarger, r.K. (2010). Learning the Environment. In: D.F. Lancy, J. Bock & S. Gaskins (eds.), The anthropology of learning in childhood (p. 341–369). Lanham: AltaMira Press. Zarger, r.K. (2011). Learning Ethnobiology: Creating Knowledge, Skills and Practice about the Living World In: E. Anderson, E. Hunn, D. Pearsall & N. Turner (eds.), Ethnobiology (p. 371–386). Hoboken (New Jersey): Wiley and Sons Publishers. Zarger, r.K. & Stepp, J.R. (2004). Persistence of Botanical Knowledge among Tzeltal Maya Children. Current Anthropology, 45 (3), 413–418. Zavisca, J. (2003). Contesting Capitalism at the Post-Soviet Dacha: The Meaning of Food Cultivation for Urban Russians. Slavic Review, 62 (4), 786–810. doi: 10.2307/3185655. Zowczak, M. (1993). Zagłada światów. Między mitologią lokalną a Biblią. Polska Sztuka Ludowa – Konteksty, XLVII (3-4), 96–107. Iwa Kołodziejska 261 ��Spis ilustracji Jeśli nie zaznaczyłam inaczej, fotografie są mojego autorstwa. Fot. 1. �Oba podorozhniki: po prawej Polygonum aviculare, po lewej Plantago major (autor: Johann Georg Sturm, rysownik: Jacob Sturm [domena publiczna]). . . . . . . . . . . 85 Fot. 2. �Bukiet z rasti (kokorycz pusta o dwóch kolorach kwiatów, Corydalis cava) zrobiony przez Sławę podczas majówki. W tle widać runo usiane kwiatami. . . . . . . . . . . 88 Fot. 3. � Pieczony przez ciocię Lusię korowaj ozdobiony kalyną (kaliną koralową, Viburnum opulus L .) na dniach rejonu w Tywrowie, 23 sierpnia 2013 r. . . . . . . . . . . . 109 Fot. 4. �Okładka i zdjęcie strony 18 z wnętrza numeru pisma „Babushka. Ozdorovitelnye sovety” (nr 6 z 2013 r.). . . . . . 112 Fot. 5. Graffiti przedstawiające lekarza – skarbonkę z winnickiej ul. Sobornej. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 133 Fot. 6. �Wycinki należące do Poli oraz dopiski Marii w spisie treści comiesięcznego wydania „Babushki”. . . . . . . . . 159 Fot. 7. �Podkreślenia Luby w opisie shypshyna korichneva (Rosa cinnamomea L .) oraz zdjęcie owoców tej róży z tej samej książki pt. Shliah do dovgolittia. Hvoroby vid a do Ia. Zdorovyi sposib zhittia. Zdjęcie najprawdopodobniej nie przedstawia Rosa majalis Herrm, która pewnie jest opisana na stronie 657. . . 171 Iwa Kołodziejska 263 �Fot. 8. �Przepisy na wykorzystanie kwiatów dziewanny (Verbascum sp. L .) przy chorobach płuc wg państwowej farmakopei ZSRR z książki Kharchenko N.S., Sila V.I., Volodarckii L .I. pt. Likars’ki Roslyny i iih zastosuvannia v narodnii medycyni, „Zdorov’ia”: Kijów 1971. . . . . . . . . . . . . . 172 Fot. 9. �Wycinek z gazety „Vinnicka Pravda” z artykułem o deviasile (tu: divosil) (omanie, Inula sp.). . . . . . . . . . . . 176 Fot. 10. �Okładka 4. numeru „Babushki. Enciklopedia narodnogo lecheniia, Babushka ozdrovitelnyie sovety” z kwietnia 2012 r. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 181 Fot. 11. �Winiety tygodnika „Babushka” z 17 kwietnia 2012 r. (nr 16), 22 września 2015 r. (nr 38), 6 stycznia 2015 r. (nr 1), 12 stycznia 2016 r. (nr 2). Wiersze na okładce autorstwa czytelniczek i czytelników: 22 września 2015 r. (nr 38), 12 stycznia 2016 r. (nr 2). . . . . . . . . . . . . . . . . . 183 Fot. 12. �Zdjęcia ilustrują jeden ze sposobów interakcji z tekstem. Luba w książce Shliah do dovgolitia... (2011) zaznaczyła khrin zvychainyi (Armoracia rusticana) – znajomą roślinę i nowy sposób wykorzystania, Maria, robiąc dopiski w spisie treści miesięcznika „Babushka”, zaznaczyła m.in. przepis na leczenie szumu w głowie, dopisała nazwę rośliny – omela (jemioła, Viscum spp.), a na stronie 91, w przepisie nazwanym Podwójnej nalewki się napijemy, szumu w głowie się pozbędziemy, zaznaczyła szczegóły przepisu. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 189 Fot. 13. �Po lewej rycina przedstawiająca ochankę (świetlik łąkowy, Euphrasia officinalis – problem łacińskiego współczesnego nazewnictwa wg The Plant List jest nierozwiązany), po prawej rycina przedstawiająca jasnotę purpurową (Lamium purpureum L .) [autor: Otto Wilhelm Thomé, Flora von Deutschland, Österreich und der Schweiz, 1885, Gera, Germany (domena publiczna)]. Czytelnik może poczuć się równie zawiedziony tymi ilustracjami, jak mój rozmówca, ale zamieszczam te ryciny, by osoby, którym nic nie mówią te nazwy, mogły sobie łatwiej wyobrazić całą sytuację. . . 198 Podolskie zielniki. Praktykowanie wiedzy o roślinach na Podolu Wschodnim (Ukraina) 264 �Fot. 14. �Na pierwszej fotografii zdjęcie w prawym dolnym rogu przedstawia rodiola (Rhodiola rosea, obecnie Sedum roseum [L .] Scop.), w tytule jest informacja o tym, że kwitnie na żółto („Babushka. Ozdorovitelnye sovety”, nr 6 z 2013 r.). Na drugiej fotografii ilustracja przedstawiająca air (tatarak zwyczajny, Acorus calamus L .) z książki Kharchenko N.S., Sila V.I., Volodarckii L .I. pt. Likars’ki Roslyny i iih zastosuvannia v narodnii medycyni, „Zdorov’ia”: Kijów 1971, należącej do Nataszy. . . . . . . . . . . . . 200 Fot. 15. Oglądanie z Nataszą jednej z jej książek (fot. I. Kaliszewska). . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 200 Fot. 16. Zbiory baby Adeli tuż po przyniesieniu do domu. . . . . 212 Fot. 17. � Ogłoszenia na drzwiach stroyinieckiej przychodni. Na górze informacja o tym, że osoby z kaszlem są przyjmowane wyłącznie w maseczkach. Jest to martwy przepis. 232 Fot. 18. �Artykuł z rubryki „Zelena apteka”, podpis pod tekstem: Grigorij Smyk doktor nauk biologicznych. Wycinek należy do Poli. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 233 Iwa Kołodziejska 265 ��Tabela 3. Rozmówczynie i rozmówcy Przeprowadziłam 100 nagrywanych wywiadów, większość z jedną osobą, część z dwiema (mieszkańcy jednego gospodarstwa), w sytuacjach towarzyskich zdarzyło mi się prowadzić nagrywane rozmowy z kilkoma osobami, jeżeli był to jedyny wywiad z daną osobą, jest to zaznaczone w tabeli. Ponadto prowadziłam notatki z każdego dnia badań – są w nich spisane nieformalne rozmowy i obserwacje. Krótkie nagrania audio, robione np. podczas sesji zdjęciowych, traktuję jak nieformalne rozmowy. W tabeli są więcej niż 63 osoby (z tyloma przeprowadziłam częściowo ustrukturyzowane, nagrane wywiady), ponieważ wymieniłam osoby, z którymi nie przeprowadziłam nagranego wywiadu, ale spisane rozmowy z nimi wpłynęły na moje widzenie i rozumienie zielników mentalnych mieszkańców Podola. Ponadto wymieniam też dzieci, biorące udział w nagraniach do filmu, z którymi odbyliśmy indywidualne spacery, i te osoby dorosłe biorące udział w filmie, przy rozmowach z którymi byłam osobiście. Pozostałe dzieci i dorosłych pominęłam w tabeli. Lp. Osoba 1. Adela 2. Adela, Zielnik wiek płeć Nr wywiadu/ uwagi notatki ok. K Wywiad: Katoliczka, Zielnik baby Adeli poznawałam w codziennej praktyce 80 DW_A0146; zmarła w 2017 r. wynikającej ze wspólnego Krótkie nagrania: mieszkania. Znam wiele osób z jej rodziny. W zielniku rośliny DW_A0154, DW_A0155, głodowe z 1933 i 1947, święcenie i rola święconych, wiele DW_B0180, leczniczych poznała od córki DW_B0183 Hani, zapomina nazwy, ale Liczne notatki rośliny zna dobrze. Zielnik poznawany podczas ok. K DW_A152, Katoliczka, wielu spotkań, pomagałam 60 DW_A158, wywiad w czasie jej rodzinie w wypasaniu DW_A157 wypasania krów krów, zna bardzo dużo roślin razem z córką z codziennej praktyki, córka Niną. czyta gazety i książki, niektóre zastosowania zna od niej. Iwa Kołodziejska 267 �Lp. Osoba Zielnik 3. Adela 4. Alina 5. Andrij (chłopiec z VII klasy) 6. Babka Lera 7. babka Jany Wiadomości o zielniku z jednego wywiadu. Byłam u niej z Kristiną (12 lat). Zielnik poznawany na podstawie jednego długiego wywiadu prowadzonego w ogrodzie. Zielnik poznawałam podczas nagrywania filmu, był ważną, aktywnie udzielającą się osobą podczas nagrań. Z siostrą chodzą daleko do domu – Iskrivka. Mają bliski kontakt z lasem (chodzą przez las do domu). Zbierająca ciotka jest dla niego ważną osobą. Zielnik poznawany na podstawie jednego wywiadu, na co dzień mieszka w Winnicy (przeniosła się do miasta, do dzieci), przyjeżdża na wieś na całe lato. Fragmenty zielnika poznawane z jednego wywiadu. 8. Bronia wiek płeć Nr wywiadu/ uwagi notatki ok. K DW_B0185 Prawosławna. 80 ok. 40 K DW_D0239 13 M Nagrania do filmu, maj 2013 ok. 70 K DW_D0210 Prawosławna. 70 K DW_D0202 Bogaty zielnik poznawany z jednej rozmowy przy której były sąsiadki – ciocia Stasia i Fedorivna. Główną rozmówczynią była babka Bronia. Sąsiadki głównie jej słuchały. 10. córka Fragmenty zielnika poznawaDimitra ne przy okazji rozmowy z jej ojcem. Nie mieszka na stałe we wsi, przyjeżdża na wakacje. 11. Did Zielnik poznawany podczas Mitia wielokrotnych spotkań, bywałam też często u jego syna i synowej, dobrze poznałam zielnik synowej (Tania). ok. 80 K DW_B0177 Wywiad wspólny z córką, katoliczka. Katoliczka. ok. 50 K DW_B0188 78 M 12. Farmaceutka apteki ok. 40 K Farma- apteki ceutka z apteki nr 1 ok. 50 K 13. Prawosławna, nauczycielka w Hrisziwcach. Z Moskwy, dopowiada do wypowiedzi ojca. DW_A0129 Prawosławny, (wspólny wy- do lutego 2022 r. wiad z żoną), służył w cerkwi. notatki z nienagranych spotkań, nagrania z sesji zdjęciowej DW_D0217 Żmerinka, apteka mała koło rynku. DW_D0213 Żmerinka, apteka nr 1. Podolskie zielniki. Praktykowanie wiedzy o roślinach na Podolu Wschodnim (Ukraina) 268 �Lp. Osoba Zielnik 14. Farma- apteki ceutka z apteki w Tywrowie 15. Farma- apteki ceutka z apteki w Żmerince 16. FedoNauczycielka, poznawałam rivna fragmenty zielnika podczas rozmowy z babką Bronią. 17. Frania Zielnik poznawany podczas jednego długiego spotkania. 18. Grisha Zielnik poznawany podczas kilku spotkań, jedna rozmowa nagrana. 19. Hala Zielnik poznawany podczas jednego spotkania i w czasie sesji zdjęciowej. Pochodzi z Murafy, w Stroyinciach wyszła za mąż. 20. Hala Zielnik poznawany podczas nienagranego spotkania 21. Hala Zielnik poznawany podczas wielu spotkań. Prowadzi bardzo dokładne kalendarium wydarzeń we wsi, zna bardzo dużo piosenek. 22. Hala Dzielą się zielnikami z mężem, głównie on zbiera. Jej zielnik poznawałam podczas jednego spotkania 23. Hala Zielnik poznawany podczas babka wielu spotkań. Lubi zbierać rośliny, ale już teraz trudno jej chodzić, więc zbiera właściwie wyłącznie u siebie w sadzie i ogrodzie. Suszy swoje śliwki i gruszki w suszni, robi dużo przetworów. Wymienia się wiedzą z mężem, ale ich zielniki zdecydowanie się różnią. wiek płeć Nr wywiadu/ uwagi notatki ok. K DW_D0245 Apteka odwie40 dzana przez rozmówców z Hrisziwców, Kobeleckiego i Stroyinców. ok. K DW_D0215 Apteka zaaran30 żowana jak supermarket. ok. 60 K DW_B0177 Dopowiada w wywiadzie z babką Bronią. Kobeleckie. Katoliczka. Mieszkał samotnie, zmarł w 2013 r. Katoliczka. ok. 80 ok. 60 K DW_D0235 M DW_D0211 notatki ok. 80 K DW_A0147 ok. 60 ok. 70 K K Notatki z wywiadu DW_D0240 DW_D0244 notatki Kobeleckie. Prawosławna. Prawosławna. Zmarła w 2022 r. ok. 70 K DW_B0188 ok. 70 K DW_A0129 notatki Prawosławna, dopowiada podczas wywiadu z mężem. Prawosławna. Sporo chorowała. Zmarła wiosną 2018 r. Większość nagrań wspólnie z mężem. Iwa Kołodziejska 269 �wiek płeć Nr wywiadu/ uwagi notatki ok. K Notatki Katoliczka, 55 często bywa w kościele, ma też rodzinę prawosławną, co podkreśla. ok. K Notatki Była agronomką w sowchozie, 70 prawosławna. Lp. Osoba Zielnik 24. Hala Zielnik, w którym dużą rolę odgrywają rośliny uprawne i święcone w kościele i cerkwi. Poznawany podczas kilku spotkań. Brak nagranego wywiadu. 25. Hala Mihailovna Zielnik poznawany podczas kilku spotkań, duże znaczenie roślin ogrodowych. W rozmowie ze mną starała się podkreślać znajomość tekstów pisanych dotyczących roślin. W jej zielniku jest dużo roślin 55 uprawnych, kolekcjonuje ciekawe odmiany. Szczególnie ważną rolę pełnią dzikie jadalne. Poznawany podczas codziennych spotkań, gdy u niej mieszkałam. Zielnik z rozbudowaną warok. stwą dyskursywną, poznawany 60 podczas licznych spotkań oraz codziennej praktyki w czasie mieszkania u niej w domu. 26. Hala 27. Halina Anatolevna Notatki K DW_D0223, film 00148, DW_A0156, DW_C0195, DW_C0194, notatki DW_A0153, notatki Moja pierwsza gospodyni, prawosławna, przyjechała półwyspu Jamalskiego na emeryturę. Katoliczka, dyrektorka przedszkola, od 2015 r. związana z STOVem Podillia. Prawosławna, dyrektor domu kultury, przed emeryturą nauczycielka. ok. 60 K 62 K DW_A0145, notatki Katoliczka, córka baby Adeli, mieszka w Winnicy. ok. 70 K Katoliczka. 78 Hania Zielnik poznawany podczas Chuma- jednego spotkania, bardzo chyha chciała dzielić się opowieściami o swojej praktyce zamawiaczki, mniej interesowała ją rozmowa o roślinach, niemniej zielnik bogaty, ale nie miałam do niego dobrego dostępu podczas tego spotkania. Dużo chorowała, zmarła w 2013 r. K DW_B0187 rozmowa w obecności córki DW_D0227 przez część rozmowy, obecna sąsiadka, która mnie do niej zaprowadziła 28. Halina Dimitrievna Dla kształtu tego zielnika ważne są źródła pisane. Poznawany podczas licznych spotkań, codziennej praktyki, gdy mieszkałam u niej po zakończeniu głównej części badań. 29. Hania Zielnik poznawany podczas jej odwiedzin u matki – baby Adeli, prac w ogrodzie i zbierania grzybów. Ważną rolę w jej zielniku pełnią źródła pisane. 30. Hania Zielnik poznawany podczas Balabela jednego długiego spotkania u niej w ogrodzie. 31. K Prawosławna, mama Natashy. Nazywana worożką. Podolskie zielniki. Praktykowanie wiedzy o roślinach na Podolu Wschodnim (Ukraina) 270 �Lp. Osoba 32. Hania Zielnik wiek płeć Nr wywiadu/ notatki 78 K DW_A0130 Zielnik poznawany podczas długiego spotkania w przykośnagrania cielnej kuchni, spotkań u cioci podczas sesji Lusi i krótkich wizyt. zdjęciowej, notatki 33 33. Ira Zielnik poznawany podczas Jurivna wspólnej pracy w ogrodzie, licznych spotkań, sytuacji związanych z troską o dzieci, nigdy nie nagrywałyśmy wywiadu. Bogaty zielnik, mimo że mało 25 34. Ira Mahdij wychodzi z domu ze względu na chorobę. Poznawałam go przy okazji wywiadu z jej mamą. W czasie dużej części rozmowy leżała w drugim pokoju i dopowiadała, albo przypominała mamie – „mam skazhy she pro...” Znam bardzo fragmentarycznie. 9 35. Ira Dość bogaty zielnik dzieciętrzecio- cy, ma swój ogródek, dużo klasistka pomaga w gospodarstwie, lubi herbatę z płatków róży. 36. Jura 37. Karola 38. Katia farmaceutka Nie znam dobrze jego zielnika, wywiad głównie o soku z brzozy (podczas przygotowywania artykułu) i krótkie wymiany zdań, gdy pomagał w gospodarstwie mojej gospodyni. Zielnik poznawany podczas jednej rozmowy. Apteki uwagi K notatki Kucharka w kościele, katoliczka, sąsiadka cioci Lusi, należąca do kręgu 5 często odwiedzających się sąsiadek (najstarsza z nich). Zmarła w 2015 r. Prawosławna. K DW_A0131 Katoliczka. K Nagrania do filmu: zaprosiła nas do swojego domu i ogrodu; z koleżankami na łące robienie wianków notatki zatrudniany do różnych drobnych prac np. budowy ogrodzeń ok. 60 M ok. 80 ok. 30 K DW_B0176 K DW_D0214 Katoliczka, zmarła w 2013 r. Apteka w Zhmerince odwiedzana przez moich rozmówców z Hrisziwców, Kobeleckiego i Stroyinców Iwa Kołodziejska 271 �wiek płeć Nr wywiadu/ uwagi notatki Notatki 39. Klientka Rozmawiałam z Leną w Chajni ok. K w Chajni kilka dni po pierwszym przy- 70 jeździe (3.04.2012) i przyszła kobieta, która weszła w rozmowę o roślinach. Krótka, jedna rozmowa. 34 K DW_A0139 Prawosławna, 41. Larisa Zielnik poznawany podczas licznych rozmów w sklepie, DW_A0140 sprzedawczyni w którym pracowała, i nagrynotatki w Czajni. wanych wywiadów. DW_B0173 Katoliczka, 42. Larisa Zielnik poznawałam podczas ok. K jej wizyt u baby Adeli, nie wi- 50 przychodziła działam jej kolekcji roślin. pomagać babie Adeli, nim z nią zamieszkałam, odwiedzała nas czasem i później. 37 K DW_B0114 Prawosławna, 43. Lena Zielnik poznawany podczas DW_B0115 jeździła do Pollicznych krótkich spotkań w sklepie i jednego nagrywaski na sezonowe nego wywiadu. zarobitki. Zielnik, na którego kształt bar- ok. K DW_B0184, Prawosławna, 44. Luba dzo wpłynęła choroba męża, 50 nagrania budowała ważne są w nim lektury. Poznapodczas sesji z mężem kowany podczas kilku spotkań zdjęciowej, minki, zarabiali u niej w domu i ogrodzie. notatki tak w różnych miejscach w Europie. DW_A0148 Prawosławna 45. Luda Poznałam jej zielnik podczas ok. K 30 spaceru po łące, bardzo cielesny z niewielką liczbą nazw roślin. ok. K DW_D0224, Katoliczka, 46. Ludwin- Jej zielnik poznawałam poddopowiada matka Witii. ka czas licznych spotkań, zwykle 70 w obecności jej syna. Ma zado wywiadbany ogródek, w którym dów z Witią, zdarzyło mi się z nią pracować, nagranie posiada bardzo dużą kolekcję w czasie sesji suszonych roślin zbieranych zdjęciowej, wspólnie z synem. notatki ok. K DW_A0166 Matka Tani 47. Lusia Zielnik poznawany podczas 60 DW_B0186 i Mai, prawolicznych spotkań, wspólnej liczne krótkie sławna. pracy w kuchni i spacerów. nagrania podczas prac, nagrania do filmu Lp. Osoba Zielnik Podolskie zielniki. Praktykowanie wiedzy o roślinach na Podolu Wschodnim (Ukraina) 272 �Lp. Osoba wiek płeć Nr wywiadu/ notatki ok. K DW_D0212, 48. Lusia Zielnik poznawany podczas DW_B0187 Balabela dwóch nagrywanych rozmów 50 i jednego nienagranego spot(w obecności mamy) kania. 49. Maia Zielnik, poznawany podczas ok. K DW_D0221, kilku spotkań, nie widziałam 40 nagrania jej kolekcji roślin. podczas sesji zdjęciowej Zielnik, w którym ważna jest 55 K DW_D0142, 51. Maria krótkie nagrabuchal- warstwa dyskursywna pochodząca z lektur. Dużo gazet prenia i notatki ter numeruje, ma wiele informacji z chodzenia z książek. W czasie rozmów po jej ogroczęsto mówiła, że trzeba dzie i spotkań by to sprawdzić. Ma duży w domu ogród, do którego sprowadza różne rośliny ozdobne i lecznicze. Sadzi wiele roślin leczniczych, np. konufer. Zielnik poznawałam podczas kilku spotkań u niej w domu i ogrodzie, w sielradzie. ok. K DW_A169, 52. Masza Dość cielesny zielnik, baba 83 DW_A170, Masza lubiła spędzać czas notatki w lesie. Zielnik poznawałam podczas wywiadu i licznych spotkań, gdy wpadała do baby Adeli lub ja przychodziłam do jej domu, 53. Masza Zielnik poznawany podczas ok. K. DW_A0123 agrojednego spotkania, dużo czasu 70 nomka spędziłyśmy na wspólnym czytaniu książki Popova. 54. Mężczyzna rodzina cioci Lusi Zielnik 45 Krótkie, dość przygodne poznawanie jego zielnika – spotkanie w zielone świątki prawosławne. Uczył się na agronoma, chętnie dzieli się fragmentami swojego zielnika, bardzo zaciekawił go projekt. Ma kilka ulubionych, często stosowanych roślin. M Notatki/03.06.2012 uwagi Katoliczka. Córka cioci Lusi, fryzjerka, prawosławna. Pracuje w Sielradzie. Ona prawosławna, mąż katolik. Katoliczka, sąsiadka i przyjaciółka baby Adeli, zmarła w 2015 r. Prawosławna pracowała jako agronomka w miejscowym sowchozie. Prawosławny. Iwa Kołodziejska 273 �Lp. Osoba 55. Mila 56. Mitia Derkach 57. Nastia 58. Natasha 59. Natasha córka Hani 60. Natasha Fedorivna Zielnik wiek płeć Nr wywiadu/ notatki W jej zielniku bardzo ważne ok. K DW_A0124, są rośliny święcone w kościele, 65 nagrania szczególnie wianki święcone do filmu w Boże Ciało lub jego oktawę (wiszą przybite przed drzwiami obory). Zielnik poznawałam podczas kilku spotkań oraz za pośrednictwem dziewczynek biorących udział w filmie. Zielnik poznawany na podsta- ok. M DW_B0188 wie jednego długiego wywia- 70 du, w czasie którego co jakiś czas dochodziła jego córka i coś dopowiadała, dochodziło do wymiany wiedzy między nimi. W czasie badań na stałe mieszkała w Moskwie. Polecany przez sąsiadów z Sadowej dużo zbiera i suszy, dzieli się. Ma bogaty zielnik, dużo czasu 11 K Nagrania spędza w lesie i na łąkach. do filmu Babcia o rozbudowanym zielniku jest dla niej ważną osobą. Uczennica V klasy w 2013 r. Zielnik poznawany podczas kilku długich spacerów i kilku nagrań do filmu. Spotkałam ją na przystan38 K Notatki ku autobusowym, jadąc 20 VI 2012 do Winnicy. To ona pierwsza mnie zagadała, że nie jestem tutejsza i zaczęłyśmy rozmawiać. Całą drogę przypominała sobie różne rośliny, które zna i których używa. Jest stroinecka, ale przez 7 lat mieszkała z mężem w Jaroszence. Bardzo lubi czaj z 5 komponentów. ok. K Notatki Elementy jej zielnika poznawałam podczas wizyt u baby 40 Adeli i zbierania grzybów. ok. K DW_B0133, Zielnik poznawany prze55 DW_A0118, ze mnie podczas licznych DW_B0116, spotkań, nie raz inicjowanych przez nią samą. Zna i zbiera Nagrania bardzo dużo roślin, ma bardo filmu, dzo dużą kolekcję suszonych notatki i przetworzonych na inne sposoby. uwagi Katoliczka Babcia dziewczynki z VII klasy, biorącej udział w filmie. Dzieci wybrały się do niej po informacje, które chciały zawrzeć w filmie. Prawosławny. Wnuczka baby Adeli. Córka worożki (babki), prawosławna. Podolskie zielniki. Praktykowanie wiedzy o roślinach na Podolu Wschodnim (Ukraina) 274 �Lp. Osoba 61. Nadieżda 62. Nina 63. Oksana 64. Pani z Czerwonoarmijskiej 65. Pasha 66. Pawło felczer 67. Pola 68. Sława wiek płeć Nr wywiadu/ uwagi notatki Notatki Osoba lecząca Specjalistka, poznawałam jej ok. z Winnicy. zielnik podczas wielu spotkań, 40 chodziłyśmy zbierać rośliny, udzielała mi gościny u siebie w domu. Zielnik, wyraźnie naznaczony ok. K DW_A0150, Katoliczka, pratym, że Nina uważa, że często 40 cowała na kolei. DW_A0161, w życiu jej źle idzie, że ktoś notatki rzucił na nią złe oko. Poznawałam jej zielnik w czasie wielu spotkań i wspólnego wypasania krów. ok. K DW_ Prawosławna, Zielnik, poznawany w czasie B0182,notatki pracowała wielu spotkań u niej w domu 45 i w lesie, które często sama w Sarnach. inicjowała, podczas kolejnych spotkań przypominała sobie nowe rośliny. Poznawałam jej zielnik podok. K notatki Prawosławna. czas kilku krótkich spotkań, 70 ale nigdy ostatecznie nie doszło do wywiadu. ok. K Nagrania Prawosławna. Poznawałam jej zielnik podczas długich rozmów i nagrań 60 do filmu do filmu, ma kilka roślin, które są dla niej szczególnie ważne. ok. M DW_A0119, Prawosławny. Był przez lata felczerem w Stroyincach, zielnik po60 DW_A0120 znawany podczas jednego (w obecności wywiadu u niego w ogrodzie żony) i domu. ok. K DW_A0139, Prawosławna, Zielnik poznawany podczas wielu wizyt i rozmów, ma dużą 55 DW_A0140, przyjechała kolekcję suszonych roślin po latach z poDW_A0149 i wycinków z gazet. Byłyśmy notatki, wrotem do matsąsiadkami i często się widynagrania ki do Stroyinwałyśmy. podczas sesji ciów, mieszkała zdjęciowej na wschodzie, pracowała w fabryce szkła. ok. M Notatki PrawosławFragmenty zielnika pozna60 ny, mieszkał wałam przy okazji spotkań towarzyskich i pikniku w lesie, w Najabrsku przyjaźni się z Halą, moją przez większość gospodynią. życia. Przyjechał na emeryturę do Stroyinciów z żoną. Zielnik Iwa Kołodziejska 275 �Lp. Osoba Zielnik 69. sprze- Apteki dawczyni z Amrity 70. sprze- Apteki dawczyni Zelena apteka Winnica 71. Stasia Zielnik poznawałam przy babka okazji długich wizyt podczas nagrań do filmu. Ważną rolę w kształtowaniu jej zielnika odegrał głód 1947 r. Jej zielnik jest znany wśród rodziny i sąsiadów. 72. Stasia Poznałam fragmenty zielnika, gdy dopowiadała podczas wywiadu z jej matką – babką Bronią. 73. Stasia Zielnik poznawany podczas jednego spotkania, bardzo się zmienił, gdy zrobili jej operację oczu (od dzieciństwa miała problemy z oczami, nie zbierała wtedy roślin, bo nie widziała, miała -15 dioptrii, zaczęła zbierać np. poziomki [jeszcze w szpitalu]). Święci wianki dla prawosławnych sąsiadek. Nie poznałam jej kolekcji suszonych roślin. 74. Tamara Zielnik poznawany podczas jednej rozmowy, w której uczestniczyło jeszcze 3 sąsiadów. Nie poznałam kolekcji roślin. 75. Tania Zielnik poznawany podczas Holowielokrotnych krótszych i dłuższych spotkań, pracy diuk w ogrodzie, świąt. wiek płeć Nr wywiadu/ uwagi notatki ok. K DW_D0216 Apteka Amrity 50 w Zhmerince, leki i kosmetyki sprzedawane na zasadzie piramidy, polecały mi odwiedzenie jej mieszkanki Stroyinców. ok. K DW_D0246 50 ok. 80 K DW_ Katoliczka. D0203Nagrania do filmu ok. 50 K ok. 60 K DW_B0187 Katoliczka. (razem z matką, tylko dopowiada) DW_A0132 Katoliczka, pracowała 15 lat w przedszkolu, 10 – w szkole. ok. 45 K DW_D0234 Kobeleckie, jedna wspólna rozmowa z 3 osobami. ok. 40 K DW_A0125 notatki Prawosławna, córka cioci Lusi, żona Wasyla Holodiuka, głowy sielrady. Podolskie zielniki. Praktykowanie wiedzy o roślinach na Podolu Wschodnim (Ukraina) 276 �Lp. Osoba Zielnik 76. Tania Zielnik poznawany podczas kilku spotkań i dwudniowego pobytu u niej w domu. 77. Zielnik poznawany podczas jednego wywiadu i krótkich spotkań. Różni się od zielnika męża, uzupełniają swoją wiedzę. Zielnik poznawany podczas wielu spotkań, między innymi pomagałam jej porządkować zapasy suszonych roślin. Dużo wymienia się wiedzą z Marią. Tonia 78. Tonia 79. Tonia Mahdij 80. Wadim Holodiuk 81. Wanja 82. Wiera 83. Wiera 84. Wiera mama Jany wiek płeć Nr wywiadu/ uwagi notatki ok. K DW_D0236, Katoliczka, 45 notatki często gotuje na weselach, kobeleckie. 46 K DW_A0168_1 Pracuje w sklewspólna pie na Sowrozmowa chozie, mąż z mężem, jest kierowcą notatki ciężarówki. 55 K DW_A0167 Katoliczka, DW_A0168 należy do grupy 5 sąsiadek spotykających się u cioci Lusi, pracowała w sielradzie. 55 K DW_A0131 Katoliczka. córka dopowiada w czasie wywiadu Zielnik, poznawany podczas jednego wywiadu. Zbiera dużo roślin, sporo rozmawiają o nich z córką (Irą). Mieszkają razem w części wsi, w której miałam mało kontaktów. 19 Zielnik poznawany podczas licznych wizyt u niego w domu, widać duży wpływ matki (Tania) i babki (Lusia). M Na kształt jego zielnika wpływa ok. to, że Wanja ma astmę i szu45 kali z żoną różnych sposobów leczenia, również ziołowych. Zielnik poznawany podczas jednego wywiadu. 55 Zielnik poznawany podczas kilku spotkań i jej wizyt u Hali – mojej gospodyni. Była polecana mi jako rozmówczyni przez kilka osób. M Fragmenty zielnika poznawane ok. podczas wywiadu z jej mężem 60 – Pawło. Fragmenty zielnika poznawa- 35 ne podczas kilku wspólnych spacerów i rozmów przeprowadzanych przy nagrywaniu filmu. K K K Notatki Prawosławny, syn Tani i Wasila, uczył się na uniwersytecie rolniczym w Winnicy. DW_A0168_1 Katolik, mąż wspólna roz- Toni, kierowca mowa z żoną ciężarówki, pochodzi z rejonu Szargorodzkiego. DW_B0178, Prawosławna, DW_A0127 chciała w dzie– krótka roz- ciństwie być mowa z Halą, farmaceutką. nagrania podczas sesji zdjęciowej DW_A0120 Prawosławna. (w obecności męża) Notatki, Katoliczka. nagrania do filmu, Jana – jej córka była jedną z reporterek Iwa Kołodziejska 277 �Lp. Osoba Zielnik 85. Witia Zielnik poznawany podczas licznych spotkań i wspólnego zbierania roślin. Ogromnie ceni czas spędzany w lesie, ma bogatą kolekcję roślin w ogrodzie i na strychu. 86. Wladis- Zielnik poznawany podczas jednej rozmowy, w której law uczestniczyło jeszcze 2 sąsiadów. Nie poznałam kolekcji roślin. 87. Zina Zielnik poznawany podczas jednej rozmowy, w której uczestniczyło jeszcze 2 sąsiadów. Nie poznałam kolekcji roślin. wiek płeć Nr wywiadu/ notatki ok. M DW_A0121, 50 DW_A0122 (w lesie), DW_A0128 DW_A0141 (krótkie nagranie), DW_D0224 (z matką), nagrania do filmu i podczas sesji zdjęciowej ok. M DW_D0234 50 jedna rozmowa z 3 osobami uwagi ok. 60 Kobeleckie. K DW_D0234 jedna rozmowa z 3 osobami Malarz, syn Ludwinki. Kobeleckie. Podolskie zielniki. Praktykowanie wiedzy o roślinach na Podolu Wschodnim (Ukraina) 278 �Tabela 4. �Taksony spotkane w zielnikach mentalnych moich rozmówców Układ tabeli jest alfabetyczny, zgodny z nazewnictwem łacińskim, ze względu na to, że są to jedyne nazwy posiadające standard, a cała tabela zapewne najbardziej zainteresuje biologów i etnobotaników oswojonych z nazewnictwem łacińskim. Nr 1. 2. 3. Lokalne nazwy taksonu/ lokalny takson Nazwa/nazwy łacińskie Nazwa polska (? oznacza niepewne oznaczenie) Powszechność w zielnikach: 1 – jedna osoba wymienia, 2 – dwie osoby wymieniają, itd., brak informacji oznacza ponad 3 osoby Abies alba Mill. Acer platanoides L. Achillea millefolium L. jodła pospolita klon pospolity krwawnik pospolity Aconitum napellus L. Acorus calamus L. tojad mocny 2 tatarak zwyczajny Adonis vernalis L. Aesculus hippocastanum L. Agrimonia eupatoria L. agg. Allium cepa L. miłek wiosenny kasztanowiec zwyczajny rzepik pospolity 9. jolka klen, klion tysachilistnik, kyrvavnyk, krovavnik, derevii, korovnyk, tysiachylitnik akonitum, akunit air, air bolotnyi, tatarskie zilia goricvet kashtan, kinskii kashtan repishok, repeshok, parilo cibulia 10. chasnyk, chesnok Allium sativum L. 11. cheremsha, medvedi chesnok, zeleny chesnok, zelenyi chesnok, chosnechok Allium ursinum L. 4. 5. 6. 7. 8. 1 cebula (czosnek cebula) czosnek zwyczajny czosnek niedźwiedzi Iwa Kołodziejska 279 �Nr 12. 13. Lokalne nazwy taksonu/ lokalny takson aloe, rannik ukrop, krip 13. 14. lopuh, repiah khrin 15. chiorna rabina 16. polyn 17. 18. chornobyl ? [bez nazwy] 19. kopytniak 20. 21. badan, badak cukrovyi buriak 22. berioza, bereza 23. berioza, bereza 24. chereda, didovi voshchi, didive voshi, babini voshchi kapusta Brassica oleracea L., różne odmiany nogotki, nohotki, Calendula officinalis kalendula L. zolotoi vus Callisia fragrans (Lindl.) Woodson khrycyki, pastusha Capsella bursasumka pastoris (L.) Medik. grab Carpinus betulus L. pokalta (jedna osoba Catalpa bignonioides tak nazywa), ? [bez Walter nazwy] ? [bez nazwy] tipa Centaurium erythraea Rafn dika gvozdika, stodula, centuriia, zirochki chereshni, chireshni Prunus avium (L.) L. i odmiany 25. 26. 27. 28. 29. 30. 31. 32. Nazwa/nazwy łacińskie Nazwa polska Aloe arborescens Mill. Anethum graveolens L. Arctium spp. Armoracia rusticana P.Gaertn., B.Mey. & Scherb. Aronia melanocarpa (Michx.) Elliott Artemisia absynthium L. Artemisia vulgaris L. Arum orientale M.Bieb. Asarum europaeum L. aloes drzewiasty koper ogrodowy Bergenia sp. Beta vulgaris var. vulgaris Betula pendula Roth Betula pubescens Ehrh. Bidens tripartita L. Powszechność w zielnikach: łopian chrzan pospolity aronia czarna bylica piołun bylica pospolita obrazki wschodnie kopytnik pospolity bergenia burak cukrowy 2 1 brzoza brodawkowata brzoza omszona uczep trójdzielny kapusta warzywna nagietek lekarski potocznie: złoty wąs tasznik pospolity grab pospolity surmia bignoniowa centuria pospolita czereśnia zwyczajna, odmiany Podolskie zielniki. Praktykowanie wiedzy o roślinach na Podolu Wschodnim (Ukraina) 280 �Nr 33. Lokalne nazwy taksonu/ lokalny takson vishnia 34. chystotel, chistotel 35. 36. 37. lebeda, loboda cykorii, petrovi batohi, sobachy batogi, batizhok arbuz, kavun 38. landysh 39. polutica, verbochka 40. 41. kyzyl rast 42. belaia rast 43. 45. 46. rast [pod tą samą nazwą, ale różnica zauważana] boiarysznik, hlid, hlod, lodiachok, hlodyna son-trava ogurcy, ohirki 47. harbuz, arbuz 48. 49. voloshki oblepikha 49. perii, periika 50. ivan-chaj 51. hvoshch, polovyj hvoshch, sosonka ? [bez nazwy] 44. 52. Nazwa/nazwy łacińskie Nazwa polska Prunus cerasus L. i odmiany oraz mieszańce Chelidonium majus L. wiśnia pospolita, odmiany oraz mieszańce glistnik jaskółcze ziele komosa cykoria podróżnik Chenopodium sp. Cichorium intybus L. Citrullus lanatus (Thunb.) Matsum. & Nakai, odmiany Convallaria majalis L. Convolvulus arvensis L. Cornus mas L. Corydalis cava (L.) Schweigg. & Körte Corydalis cava (L.) Schweigg. & Körte, egzemplarze o białych kwiatach Corydalis solida (L.) Clairv. Crataegus spp. 1 Crocus sp. ? Cucumis sativus L., odmiany Cucurbita pepo L., odmiany Cyanus segetum Hill Eleagnus rhamnoides (L.) A.Nelson Elymus repens (L.) Gould Epilobium angustifolium L. Equisetum arvense L. Eryngium planum L. Powszechność w zielnikach: arbuz zwyczajny, odmiany konwalia majowa powój polny 1 dereń jadalny kokorycz pusta kokorycz pusta o białych kwiatach kokorycz pełna głóg, różne gatunki i mieszańce krokus? ogórek siewny, odmiany dynia zwyczajna, odmiany chaber bławatek rokitnik zwyczajny perz właściwy 1 wierzbówka kiprzyca skrzyp polny mikołajek płaskolistny Iwa Kołodziejska 281 �Nr Nazwa/nazwy łacińskie Nazwa polska Powszechność w zielnikach: 53. Lokalne nazwy taksonu/ lokalny takson ochanka Euphrasia sp. świetlik 2 (w jednym gospodarstwie) 54. grechiha gryka zwyczajna 55. pshenichka, (? bez nazwy) sunica; sunicy; zemlanika Fagopyrum esculentum Moench Ficaria verna Huds. 56. 57. 58. 65. jasen podsnezhniki, pidsnizhniki, kozodriz soniashnik, podslonuh, podsoniashnik kartopla sho roste 2 vysoko, katalumbur durman zeroboi, zveraboi, zvirobii deviatysyl, deviasil khorich, grecheskii khorih mozhevilnik 66. kalanhoe 67. laminaria (glon, nie roślina naczyniowa) 68. lavanda 69. 70. pustyrnik, sobacha kropyva romashka 71. lubystok 72. bila lilia 59. 60. 61. 62. 63. 64. Fragaria viridis Weston, być może też mieszańce z Fragaria moschata (Duchesne) Duchesne Fraxinus excelsiorL. Galanthus nivalis L. ziarnopłon wiosenny poziomka twardawa, być może też mieszańce z poziomką wysoką jesion wyniosły śnieżyczka przebiśnieg Helianthus annuus L., słonecznik odmiany zwyczajny, odmiany Helianthus tuberosus słonecznik L. bulwiasty Hyoscyamus niger L. lulek czarny Hypericum dziurawiec perforatum L. zwyczajny Inula sp. oman Juglans regia L., orzech włoski, odmiany odmiany Juniperus communis jałowiec L. pospolity żyworódka Kalanchoe Daigremonta daigremontiana i być może Raym.-Hamet & H. Perrier i być może odmiany odmiany Laminaria sp. listownica (glon, a nie roślina naczyniowa) Lavandula lawenda angustifolia Mill. wąskolistna Leonurus cardiaca L. serdecznik pospolity Leucanthemum jastrun właściwy vulgare (Vaill.) Lam. Levisticum officinale lubczyk W.D.J.Koch ogrodowy Lilium candidum L. lilia biała 1 1 Podolskie zielniki. Praktykowanie wiedzy o roślinach na Podolu Wschodnim (Ukraina) 282 �Nr 73. Lokalne nazwy taksonu/ lokalny takson carskaia karona 74. lion 75. jablunia papiruvka 76. jablunia 77. romashka, rumianok, dika romashka, romashka likarska, romashka taka polova, rumianec 78. romashka 79. 80. liucerka burkun (bilyi, muzhskoi) burkun 81. 82. 83. 84. 85. 86. 87. 88. 89. 90. 91. 92. burkun (zholtyi, zhinochyi) melisa miatka, miata Nazwa/nazwy łacińskie Nazwa polska Lilium lancifolium Thunb. Linum usitatissimum L. Malus domestica „Papierówka” Malus domestica Borkh., różne odmiany Matricaria chamomilla L. lilia tygrysia Matricaria chamomilla L. i Leucanthemum vulgare (Vaill.) Lam. Medicago sativa L. Melilotus albus Medik. Melilotus albus Medik.; Melilotus officinalis (L.) Pall. Melilotus officinalis (L.) Pall. Melissa officinalis L. Mentha spp. rumianek pospolity i jastrun właściwy Powszechność w zielnikach: len siewny jabłoń domowa „papierówka” jabłoń domowa, różne odmiany rumianek pospolity lucerna siewna nostrzyk biały nostrzyk nostrzyk żółty melisa lekarska mięta różne gatunki morva, shylkovica Morus nigra L. morwa czarna chernushka, chornyi Nigella sativa L. czarnuszka tmin siewna bazilik, vasilki Ocimum basilicum L. bazylia pospolita materinka, dushyca Origanum vulgare L. lebiodka pospolita peonia, peony, Paeonia spp. piwonia pivonia, roza (jedna różne gatunki i odmiany osoba tak nazwała) pasternak Pastinaca sativa L. pasternak zwyczajny fasolia, kvasola Phaseolus vulgaris L. fasola zwyczajna odmiany odmiany korin Phytolacca americana szkarłatka L. amerykańska 1 3 Iwa Kołodziejska 283 �Nr 93. 94. 95. 96. 97. 98. 99. 100. 101. 102. 103. 104. 105. 106. 107. 108. 109. 110. 111. Lokalne nazwy taksonu/ lokalny takson sosna, hvoina, hvoia podorozhnik, babka, podorozhnik velikii, podorozhnik sherokolistyi, shyrokii lyst liubka, fialka nochnaia sporysh, podorozhnik osikora Nazwa/nazwy łacińskie Nazwa polska Pinus sylvestris L. Plantago major L. sosna zwyczajna babka zwyczajna Platanthera bifolia L. Rich. (wg nazwy), Orchis sp. (to zwykle salep) Podkolan biały 1 (wg nazwy) lub gatunek z rodzaju stroczyk, najprawdopodobniej storczyk męski (O. mascula) rdest ptasi Polygonum aviculare L. sensu lato Populus nigra L. Powszechność w zielnikach: topola (sekcja topole czarne) osika Populus tremula L. topola osika kalhan, kozackii Potentilla argentea L.? pięciornik 1 zhen-shen srebrny pięciornik zatknydupka, zaPotentilla argentea pridupka, zapnidup- L. agg. i P. erecta (L.) srebrny Raeusch. agg i pięciornik kurze ka, lapchatka priaziele mostupenchataia piervocviet, Primula veris L. pierwiosnek medunka lekarski abrikozy Prunus armeniaca L. morela pospolita odmiany slivka Prunus domestica L. śliwa domowa odmiany odmiany medunka Pulmonaria obscura miodunka ćma Dumort. hrusha, dichka, Pyrus communis L. grusza zwyczajna hrusha dichka agg. mieszańce i odmiany dub Quercus robur L. dąb szypułkowy smorodina Ribes nigrum L., czarna porzeczka odmiany kryzhovnik Ribes uva-crispa L., porzeczka agrest odmiany odmiany durman Ricinus communis L. rącznik pospolity 1 akacia cia rozova Robinia hispida L. robinia szczeciniasta akacia Robinia pseudoacacia grochodrzew L. biały, robinia akacjowa Podolskie zielniki. Praktykowanie wiedzy o roślinach na Podolu Wschodnim (Ukraina) 284 �Nr 112. Lokalne nazwy taksonu/ lokalny takson shypownik, shypshyna 113. 114. ozhinka malina, malyna 115. 116. 117. 118. kvasok, shchav shchavil verby verba (sho roste na stavku) 119. 120. shalfiei, shavlia buzyna tarvianista, bazyk buzyna, buzok limonnik kitaiski 121. 122. 123. 124. 125. proliski, właściwie bez nazwy lub te niebieskie podsniezhniki ochitok 126. dzvenochki, kolokolchyki, gvozdika rostoropsha 127. paslion 128. kartopla, kartoshka, barabola 129. molochai 130. 131. 132. 133. Nazwa/nazwy łacińskie Nazwa polska Rosa spp., najczęściej r. canina L. 3 Rubus spp. Rubus idaeus L., różne odmiany Rumex acetosa L. Rumex spp. Salix spp. Salix xsepulcralis Simonk. ‚Chrysocoma’ Salvia officinalis L. Sambucus ebulus L. dzikie gatunki róż, najczęściej dzika róża psia jeżyna malina właściwa, odmiany szczaw zwyczajny szczaw wierzby wierzba płacząca Sambucus nigra L. Schisandra chinensis (Turcz.) Baill. Scilla bifolia L. dziki bez czarny cytryniec chiński Sedum (pewnie S. spectabile Boreau) /Hylotelephium spectabile (Boreau) H. Ohba Silene viscaria (L.) Jess. rozchodnik okazały Silybum marianum (L.) Gaertn. Solanum americanum Mill. Solanum tuberosum L. odmiany ostropest plamisty psianka czarna 1 psianka ziemniak, odmiany mlecz zwyczajny 1 Sonchus oleraceus (L.) L. riabina, rabina Sorbus aucuparia L. mokrec Stellaria media (L.) Vill. sofora iaponska, Styphnolobium iaponska safora japonicum (L.) Schott zhyvokist, zhyvokost Symphytum officinale L. Powszechność w zielnikach: szałwia lekarska bez hebd 2 cebulica dwulistna smółka pospolita jarząb pospolity gwiazdnica pospolita perełkowiec 1 japoński żywokost lekarski Iwa Kołodziejska 285 �Nr 134. 135. 136. 137. 138. 139. 140. 141. 142. 143. 144. 145. 146. 147. 148. 149. 150. 151. 152. 153. 154. 155. Lokalne nazwy taksonu/ lokalny takson siren, buzok chornobrivcy Nazwa/nazwy łacińskie Nazwa polska Powszechność w zielnikach: Syringa vulgaris L. Tagetes patula L. bez lilak aksamitka rozpierzchła kanufer, konufer, Tanacetum balsamita złocień 3 konuper L. balsamiczny pizhma Tanacetum vulgare L. wrotycz pospolity kulbaba, kulbababa, Taraxacum officinale mniszek lekarski agg. kulbabka, oduvanchik chebrec, chabrec, Thymus serpyllum L. macierzanka i Thymus pulegioides piaskowa materinka (przede i macierzanka wszystkim Origanum L. zwyczajna vulgare – dushyca) lipa, lypa Tilia spp. lipa, różne gatunki i mieszańce bilyi klever, Trifolium repens L. koniczyna biała koniushyna koniczyna chervonyj klever, Trifolium spp. o różowych kwiatach o różowych koniushyna rozova kwiatach nasturcia Tropaeolum majus L. nasturcja większa mat i macheha Tussilago farfara L. podbiał pospolity kropyva, kropyva Urtica dioica L. pokrzywa dvudomna zwyczajna kropyva zhalka, Urtica urens L. pokrzywa gyzha, (sobacha żegawka kropiva – 1 osoba tak nazwała) Vaccinium borówka chernika, chernika z sovhoza, golubika corymbosum L. amerykańska i odmiany chernika Vaccinium myrtillus borówka czarna 3 L. jagoda valeriana, valerianka Valeriana officinalis kozłek lekarski L. chemericia Veratrum album L. ciemiężyca biała 1 koroviak, skipternik Verbascum thapsus L. dziewanna drobnokwiatowa veronika Veronica chamaedrys przetacznik L. ożankowy kalyna Viburnum opulus L. kalina koralowa barvinok Vinca minor L. barwinek pospolity jemioła pospolita omela Viscum album L. i podgatunki Podolskie zielniki. Praktykowanie wiedzy o roślinach na Podolu Wschodnim (Ukraina) 286 �Nr Lokalne nazwy taksonu/ lokalny takson vinohrad Nazwa/nazwy łacińskie Nazwa polska Vitis vinifera L., odmiany 157. kukuruza, kukurudza Zea mays L., odmiany 158. galuboi (raczej określenie użyte przy opisywaniu rośliny niż nazwa, może chodzić o cykorię podróżnik (Cichorium intybus L.) polynec ? winorośl właściwa, odmiany kukurydza zwyczajna, odmiany ? 1 ? ? 1 156. 159. Powszechność w zielnikach: Iwa Kołodziejska 287 ��Jeden ze Stroyinieckich lasów wiosną: podsnezhniki, pidsnizhniki, kozodriz (śnieżyczka przebiśnieg, Galanthus nivalis L.); rast (kokorycz pełna, Corydalis solida (L.) Clairv.); nie nazywana i nie zauważana przez moich rozmówców złoć żółta (Gagea lutea (L.) Ker Gawl.), graby (grab pospolity, Carpinus betulus L.) (Fot. IK). Poczęstunek – herbata z mieszanka ziół, widoczne pływające płatki to nogotki, nohotki, kalendula (nagietek lekarski, Calendula officinalis L.), bułki z jabłkami, miód (Fot. Ewa Wołkanowska-Kołodziej). �Mieszkanka Stroyinciów i mikołajek płaskolistny (Eryngium planum L.) używany do leczenia bólu zębów (Fot. Ewa Wołkanowska­‑Kołodziej). Mieszkanka Stroyinciów i lopuh, repiah (łopian, Arctium spp). W czasie robienia zdjęcia trwa opowieść o przeciwbólowym działaniu jego liści (fot. Ewa Wołkanowska­‑Kołodziej). Mieszkanka Stroyinciów dumna z rosnącego w jej ogrodzie szarłatu (Amarathus caudatus L. w odmianie o kulistych kwiatostanach) (Fot. Ewa Wołkanowska­‑Kołodziej). �Mieszkaniec Stroyinciów i dwie najważniejsze dla niego rośliny: podorozhnik, babka, podorozhnik velikii, podorozhnik sherokolistyi, shyrokii lyst (babka zwyczajna, Plantago major L.) oraz zeroboi, zveraboi, zvirobii (dziurawiec zwyczajny, Hypericum perforatum L.) (Fot. Ewa Wołkanowska-Kołodziej). Mieszkanka Stroyinciów ze świeżo upieczonym korowajem (Fot. Ewa Wołkanowska-Kołodziej). Mieszkanka Stroyinciów i tysachilistnik, kyrvavnyk, krovavnik, derevii, korovnyk, tysiachylitnik (krwawnik pospolity, Achillea millefolium L.) oraz nienazwane i zerwane do ozdoby tysachilistnika przymiotno białe (Erigeron annuus (L.) Pers) (Fot. Ewa Wołkanowska-Kołodziej). �Mieszkanka Stroyinciów pokazuje ważny dla siebie repishok, repeshok, parilo (rzepik pospolity, Agrimonia eupatoria L. Agg.) oraz zeroboi, zveraboi, zvirobii (dziurawiec zwyczajny, Hypericum perforatum L.) (Fot. Ewa Wołkanowska-Kołodziej). Mieszkaniec Stroyinciów podczas pasienia krów (Fot. Ewa Wołkanowska­‑Kołodziej). Przetwory z owoców z przydomowego ogrodu i sadu (Fot. IK). �Mieszkanka Stroyinciów i rosnąca w jej obejściu kalyna (kalina koralowa, Viburnum opulus L.) (Fot. Ewa Wołkanowska­‑Kołodziej) Stroyincy wiosną, widok z okolic Czajni na Sowchoz. Mieszkanka Stroyinciów i rosnąca w jej obejściu kalyna (kalina koralowa, Viburnum opulus L.) (Fot. Ewa Wołkanowska­‑Kołodziej). �Mieszkańcy Stroyinciów zbierają maliny, malyny (malina właściwa odmiany, Rubus idaeus L. różne odmiany) w swoim ogrodzie (Fot. IK). Mieszkanka Stroyinciów z bukietem święconym w kościele na Matki Boskiej Zielnej (Fot. Ewa Wołkanowska-Kołodziej). Mieszkanka Stroyinciów plecie wianek na oktawę Bożego Ciała dla siebie i dla prawosławnej sąsiadki (Fot. IK). �Mieszkanka Stroyinciów z bukietem święconym w cerkwi na tzw. Makowieja czyli święto siedmiu męczenników Machabeuszy (Fot. Ewa Wołkanowska­‑Kołodziej). Rozmowa o ochance – mieszkaniec Stroyinciów trzyma w dłoni ochankę (świetlik, Euphrasia sp.) i znamiona kukuruzy, kukurudzy (kukrydza zwyczajna odmiany, Zea mays L. odmiany) (Fot. Ewa Wołkanowska-Kołodziej). Mieszkaniec Stroyinciów i zeroboi, zveraboi, zvirobii (dziurawiec zwyczajny, Hypericum perforatum L.) (Fot. Ewa Wołkanowska-Kołodziej). �Wianki do święcenia w oktawę Bożego Ciała ułożone w Boże Ciało na kościelnym parapecie (Fot. IK). Święcenie w cerkwi bukietów i miodu na tzw. pierwszego, miodowego Spasa lub Makowieja czyli święto siedmiu męczenników Machabeuszy (Wniesienia Drzew Życiodajnego Krzyża Pańskiego) (Fot. IK). � Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Podolskie zielniki. Praktykowanie wiedzy o roślinach na Podolu Wschodnim (Ukraina) Subject The topic of the resource Etnobotanika ; Podole ; Ukraina Description An account of the resource 298 stron; ilustracje kolorowe Creator An entity primarily responsible for making the resource Iwa Kołodziejska Source A related resource from which the described resource is derived seria: Prace Etnologiczne, tom27 Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2023 Rights Information about rights held in and over the resource licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol. Type The nature or genre of the resource książka etnobotanika Podole Ukraina zielniki https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/ce9d3530238d6313ac2385609fe95504.pdf e82aadb4b0d73d1cf231916a570b28fb Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2344 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1991 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2175 Title A name given to the resource Podróż do klasztoru Św. Onufrego w dniu jego święta / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1991 t.45 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1991 t.45 z.3-4, s.60-62 Creator An entity primarily responsible for making the resource Klinger, Michał Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polski Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Michał Klinger PODRÓŻ DO KLASZTORU ŚW. ONUFREGO W D N I U JEGO ŚWIĘTA (24/25 CZERWCA, GDY SCHODZI SIĘ TAM MNÓSTWO NARODU) Szliśmy w ś r ó d t r a w . Dość szybko. Gęsiego, bo ścieżka była w ą s k a . Czasem parami i ktoś szeptał w t e d y d o sąsiada. A u t o b u s z Gardzienic d o j e c h a ł d o końca w s i N i t u d r o g a się kończyła. Ostatnie pęknięte s k o r u p k i asfaltu, k r z y w y słupek o s t a t n i e g o przystanku PKS, gdzie na zardzewiałej tabliczce nie b y ł o już w i d a ć „ r o z k ł a d u j a z d y " i dalej już nic, stąd nie jedzie się d o n i k ą d . Jest późne p o p o ł u d n i e . Zbliża się szary zmierzch. I t y l k o ta ścieżka ukryta w ś r ó d łąk, c o zaczyna się za ostatnią chatą — jeszcze p r o w a d z i . Z n a ł e m ją o d d a w n a . Zimą też przedeptana; przez ludzi, którzy idą na ś w i ę t y J o r d a n d o Klasztoru, przez k o b i e t y , które ze w s i niosą na Paschę pisanki, żeby je o ś w i e c i ć w c e r k w i . Trzeba trafić na mostek w zaroślach przez ciągnące się t u rozlewiska B u g u , a p o t e m d o starych d ę b ó w nad s t a w e m przy Klasztorze. W j e d n y m z t y c h d ę b ó w żył p o d o b n o kiedyś nieznany dziś n i k o m u ś w i ę t y pustelnik. Jest t o j e d n a z d r ó g , ze ścieżek, które z n a m , w i o d ą c y c h d o Obitieli — „ m i e s z k a n i a " ś w . O n u f r e g o . Z w y k l e c h o d z i się groblą, c o o d w s i J s c h o d z i ku niskim ł ą k o m , które w i o s n ą czasem zalewa B u g . Grobla też p o p r z e r y w a n a przez r w ą c e w t e d y boczne koryta rzeki. P o w o l i kończą się na niej ostatnie chaty, k r o w y , które t u w y g a n i a j ą na w y p a s na całe p ó ł r o k u patrzą na ciebie; w i o s n ą i latem b o c i a n y i czajki nad przebłyskującą w ś r ó d t r a w y w o d ą moczaru — w y c h o d z ą j a k b y na s p o t k a n i e . Zimą kreski płóz z a w i e w a śnieg, w i j e się przy ziemi. A ty idziesz: w dzień p r o s t o na daleką k o p u ł ę c e r k w i , a w n o c y na ostatnie światełka ś w i a t a , a p o t e m w ciemną d r o g ę , którą t y l k o rozpoznajesz s t o p a m i aż d o w i e l k i e g o d ę b u , który tu t r w a i jest, przy bramie, za którą ś w i a t ł a w o k n a c h d o m k ó w klasztornych i ś w i a t ł a l a m p o l i w n y c h przed i k o n a m i w c e r k w i . Potem na k u c h n i zmarzniętemu z u p a , paruje i p a c h n i e o l e j e m . x x x x x x Chadza się w i ę c i groblą. A l e dziś „ z ł e " na niej i nie m o ż n a . Idziemy w i ę c inaczej, przechytrzamy „ z ł e g o " , który zamyka d o s t ę p , z n a j d u j e m y ścieżkę, która „ p r o w a d z i " . Idziemy w ś r ó d t r a w . Coś w plecakach i w ę z e ł k a c h w z i ę l i ś m y jeszcze z a u t o b u s u . Były j u ż k ł o p o t y z w y j a z d e m , jakieś skrzynki, k t ó r y c h nie b y ł o , jacyś biegający uczestnicy, którzy ciągle znikali, krzątanina, a u t o b u s j a k b y nie m ó g ł ruszyć z miejsca. S p o k o j n i e siedzi Ojciec Richard L a w r e n c e , proboszcz murzyńskiej w s p ó l n o t y w Bal­ t i m o r e , j a k b y z u w a g ą — czeka. W k o ń c u w y j e c h a l i ś m y . Wsie, żyto stało w y s o k i e . Trzeba skręcić nie w e d ł u g d r o g o w s k a z u , trafić na tę w ł a ś n i e ukrytą d r o g ę i nią aż d o t e g o o s t a t n i e g o s ł u p k a . Teraz rozbieramy coś z t y c h skrzynek; oranżada — nieoranżada... Nie szkodzi. ( O p o w i a d a n o m i , jak kiedyś, po o k u p a c j i b i s k u p M i c h a ł — m ó j ojciec chrzestny, d l a t e g o mi o p o w i a d a n o — w i ó z ł f u r m a n k ą jakieś talerze d o Klasztoru. Z i m a , noc ich zastała p o d r o d z e , sypie t u m a n e m , ani rusz dalej. Zlazł B i s k u p z fury, w ł o ż y ł talerze d o plecaka i dalej poszedł sam, przez zaspy i na p ó ł n o c doszedł. M ó g ł w t e d y w c i e m n o ś c i słyszeć w duszy m o d l i t w ę W i e l k i e g o Postu ( b o Post się zaczynał): Pomoszcznik i p o k r o w i t i e l ' b y s t ' m n i e w o spasjenije... (Pomocnikiem i opiekunem byłeś mi w z b a w i e n i u ) i dalej głos w e w n ę t r z n y : O d k ą d zacznę o p ł a k i w a ć o p ę t a n e g o m e g o życia u c z y n k i ; I jaki położę początek t e g o płaczu...? (— który rośnie w duszy, który coś w e m n i e budzi i zaczyna). — Tak ś p i e w a j ą c idą mnisi z c e r k w i d o celi umierającego brata. Panuje jakaś radość, j a k b y ś w i ę t o c h o ć t o śmierć się zbliża). Idziemy w i ę c coraz dalej w ś r ó d t y c h t r a w . A n n a i Iga j a k b y s k u l i ł y się w sobie i zaczynają pieśń. W ł a d e k zagrzewa. Iże c h i e r u w i m y — t a j n o obrazujuszcze... ( M y , którzy t a j e m n i e sobą p r z e d s t a w i a m y c h e r u b i n ó w . . . ) 60 Lecz jakoś nie idzie, nie rozlewa się ś p i e w , p o d szarym c i e m n i e j ą c y m n i e b e m . Zbliżamy się d o t r u d n e j strefy. T r u d n o jest „osiągnąć pustynię". Wszystko tu naokoło śpiewa o św. Onuf­ rym: Żełanijem d u c h o w n y m p u s t y n i u d o s t i g ł jesi bogomudrie Onufrije; i j a k o b e z p ł o t i e m w niej m n o g o l i e t n i e p o d w i z a ł s j a jesi t o u b o l u b n i e . . . (Pożądaniem d u c h o w y m doścignąłeś, osiągnąłeś pustynię 0 roztropny Onufry; 1 j a k b y bezcielesny — w niej w i e l o l e t n i e dzieło podjąłeś z u m i ł o w a n i e m trudu...) J u ż w i d a ć bramę i — o d razu — g r o m a d z ą c e się na ś w i ę t o t ł u m y p ą t n i k ó w , s a m o c h o d y , autokary, f u r k i , m o t o c y k l e . . . Prze­ c h o d z i m y w i e l k i e w r o t a — a jakaś inna g r u p a p i e l g r z y m ó w , w ł a ś n i e przybyła, ś p i e w a : Nieprochodimaja wrata tajno zapieczastwowannaja Bogorodice Diewo... ( O , w r o t a nie d o przejścia, tajemnie zapieczętowane, B o g u r o d z i c o Dziewico...) Przechodzimy w i ę c przez w r o t a . Na dziedzińcu p o z d r o w i e n i a . T r o c h ę z a p o b i e g l i w e j krzątaniny. S z u k a n o kąta dla Ojca L a w r e n ce'a. W d r e w n i a n y m d o m k u p e ł n o ludzi. Ktoś w rogu leży na p o d ł o d z e na rozścielonej chuście. Tak, jest już ł ó ż k o dla Ojca: s k r o m n y i c i c h y , zawsze prosty jak struna brat Eugeniusz daje na t o s w o j ą celę. Ojciec L a w r e n c e zresztą p o d o b n o zmylił w s z y s t ­ kich s w y c h „ o p i e k u n ó w " i nie t k n ą ł łóżka ani na c h w i l ę . A l e w c h o d z i m y d o c e r k w i , która p ł o n i e o g n i a m i i ś p i e w e m w ś r o d k u o k r ą g ł e g o dziedzińca, o k o l o n e g o białym m u r e m . Za t y m m u r e m już c i e m n o , stoi c i c h y sad, który przechodzi dalej w w i e l ­ kie łąki i d o t y k a m i l c z ą c y c h s t a w ó w (tam p ó j d z i e m y p o t e m ) . S t a m t ą d przychodzą p o d c e r k i e w d r z e w a , p o w i e w y o d rzeki i noc. D o c e r k w i l e d w o można się w c i s n ą ć na p r ó g . T r w a „całonocne czuwanie". S p o d o b i G o s p o d i w wieczer sjej b'iez gri'echa sochronitisja nam... ( U c z y ń nas g o d n y m i . Panie, abyśmy t e g o w i e c z o r u u c h r o n i l i się o d grzechu...) C h w a l i t i e Imia G o s p o d n i e , alliłuja, c h w a l i t i e rabi G o s p o d a — A l l i ł u j a , alliłuja B ł a g o s ł a w i e n G o s p o d o t Siona Żiwyj w o Jerusalimie — A l l i ł u j a , alliłuja, alliłuja... O t o w y c h o d z i procesja ze ś w i a t ł a m i i Ewangelią. W ś r ó d t ł u m u , który g o l e d w o może przepuścić, W ł a d y k a okadza całą c e r k i e w . Tymczasem c h ó r y skandują dramatyczną pieśń: Angiel'skij sobór zdiwisja zrja Tebe w m i e r t w y c h w m i e n i w s j a s m e r t n u j u — że, Spasje, krepost'razoriwsza... i ot ada wsja s w o b o ż d s z a ( A n i e l s k i sobór oniemiał w i d z ą c Ciebie przyłączonego d o m a r t w y c h ! Lecz śmierć b a s t i o n . Z b a w i c i e l u , rozbijając z otchłani wszystko wyswobodziłeś) �N a o k o ł o c e r k w i s p o w i e d ź . W c i e m n y c h z a ł o m a c h ścian, o d z e w n ą t r z p o s t a w i o n o stoliki z krzyżami. C i e m n e postacie księży z g a r b i o n e nad g ł o w a m i s p o w i e d n i k ó w , którzy szeptem coś w y z n a j ą . Ludzie stoją w c i e m n o ś c i , p o d d r z e w a m i , schylają g ł o w y w kolejece d o księdza. Ktoś płacze. Po s k o ń c z o n e j służbie ludzie zalegają dziedziniec, p r z y c u p u j ą gdzie się da w c e r k w i i g r u p k a m i zaczynają ś p i e w a ć pieśni, ale już i n n e , nie te z k a n o n u liturgii, nieco zbyt złożone w s w e j bizantyjskiej metaforyce, s p o s o b i e w y r a ż a n i a s u b t e l n y c h m y ś l i , nieco zbyt w y s z u k a n e i t r u d n e j ę z y k o w o — lecz te prostsze „ d o m o w e " pieśni religijne, przyniesione z chat i z d z i e c i ń s t w a , wyrażające s m u t e k życia i prostą w i a r ę , nieco s e n t y m e n t a l n e , w y s u p ł a n e wraz z g r o s i k a m i na ś w i e c z k i ze starych ś p i e w n i k ó w . T o zanikają t o z n ó w budzą się w i n n y m kącie c e r k w i lub podwórka Pred T o b o j u m o j B o h je zatieplju s w i e c z u . . . (Przed T o b ą m ó j Boże zapalę c i e p ł y p ł o m y k ś w i e c y ) A d o i k o n y , t e j , d o której t u w s z y s c y przyjechaliśmy, ciągle p o d c h o d z ą sznurem ludzie. Czekają na swą kolej i w t e d y każdy ma s w ó j krótki m o m e n t , „ p r z y l e g a " ( „ p r y k ł a d y w a j e t s j a " , „ p r i p a d o j e t " ) d o niej c a ł y m c i a ł e m , c z o ł e m , ustami, d ł o ń m i , nisko, nisko się kłania, żegna i p o c i c h u o d c h o d z i . W i e l u stawia ś w i e c z k i . Słychać t y l k o szelest k r o k ó w i p o k ł o n ó w . W duszach brzmi P r i e p o d o b n i e otcze nasz O n u f r i j e m o l i B o g a o nas! Teraz i my o d c h o d z i m y . Przez furtę w murze d o s a d u . Zbieramy się na pasiece, w ś r ó d ś p i ą c y c h uli przed chatką o g r o d n i k a ( a o n a myślała, że to o g r o d n i k . . . " ) . W w y s o k i e j t r a w i e zapalamy kilka ś w i e c . Teraz ta noc w p u s z c z a , w p r o w a d z a nas głębiej w siebie. N i e c o bardziej d o s i ę g a m y „ p u s t y n i " . T u , w t y m sadzie jest jakiś kres, przebiega jakaś tajemna granica i czujemy, żeśmy jej d o t k n ę l i . M n i s i , g d y się już zdecydują by ją przejść, śpiewają: Objęcia o j c o w s k i e pośpiesz mi o t w o r z y ć , g d y ż o b ł ę d n i e w y c z e r p a ł e m m o j e życie. Na n i e w y c z e r p y w a l n e b o g a c t w o d a r ó w T w o i c h patrząc w z y w a m ze skruchą, byś nie przeoczył teraz m o j e zubożałe serce... S k r u c h a , w z r u s z e n i e serca ( „ D u s z o m o j a , d u s z o m o j a , p o ­ w s t a ń , c z e m u śpisz?! Koniec się zbliża...") p o d p r o w a d z a j ą , jak sekretny p r z e w o d n i k d o ukrytej ł ó d k i , d o tej „ g r a n i c y " . Słychać, ktoś t u ciągle płacze, ktoś z nas... Czytamy s ł o w a O j c ó w : „ Z a p y t a ł brat starca, m ó w i ą c : Jak t o się dzieje, że dusza roz­ koszuje się ż ą d z a m i ? " O d p o w i e d z i a ł : „ W p r a w d z i e dusza roz­ koszuje się żądzami, ale D u c h Boży ogarnia ją. Trzeba zatem o p ł a k i w a ć i bacznie śledzić, c o w nas nieczyste... J a k M a r i i , g d y s k ł o n i w s z y się nad g r o b e m płakała, zaraz o b j a w i ł się Pan... tak dzieje się z duszą, g d y t y l k o m i ł u j e ł z y " . B o m ó w i ł s t a r z e c o p ł a c z u skruchy, że jest drogą jedyną, d r o g ą d o w s z y s t k i c h rzeczy: „...samo b o w i e m Pismo Ś w i ę t e jest płaczem... i nie ma innej d r o g i d o życia, jak w ł a ś n i e t a " . „ A b r a h a m , g d y w s z e d ł d o ziemi o b i e c a n e j , n a j p i e r w zakupił, sobie g r ó b " . I zapytał brat starca: „ C o t o jest g r ó b " I odrzekł: „ J e s t miejscem płaczu i ż a l u " . Trzeba się w i ę c na n o w o narodzić (...jak m ó w i ł Pan d o N i k o d e ­ ma) — lecz by na n o w o się narodzić, starzec p o d s u w a , że trzeba najpierw „umrzeć". Przypominamy co wyznał A w w a k u m : „ J a zaś, g d y m p e w n e g o razu ujrzał w sąsiedztwie m a r t w e zwierze, p o w s t a ł e m z łoża tejże n o c y i w i e l e m przed obrazem płakał nad duszą s w o j ą rozmyślając o śmierci, że t o i m n i e przyjdzie umrzeć, i o d t e g o razu p r z y w y k ł e m m o d l i ć się c o n o c y " . C z y m jest noc? J e s t m o d l i t w ą . M o d l i t w ą ś w i a t a , g d y zacicha jasność d n i a . I d l a t e g o też noc jest pasją, bo jest sferą o t w a r t ą na w s z y s t k i e d u c h y . M n i s i w i ę c zawsze w nocy c z u w a j ą ( w s i e n o s z c z n o j e b o l i e n i j e ) , o t w a r c i na jej siłę. Rozbity zostaje przy t y m „ n o r m a l n y " rytm czasu i f i z j o l o g i i , przyjmuje się na siebie inny „ s c h e m a t " . T o rozluźnienie i rozbicie w nas j a k b y s k o r u p y t o początek p o k u t y , m e t a n o i , „ p r z e s t a w i e n i a " na inną d r o g ę , d r o g ę pielgrzyma. ( A n n a przycupnęła w t r a w i e u n ó g Ojca Lawrence'a i s z y b k i m szeptem t ł u m a c z y na angielski s k u p i o n e j grupce...) N o c jest w i ę c w a l k ą i m o d l i t w ą jest w i e l k ą . Rzekł starzec: „ J a k ż e inaczej może się pokazać c z ł o w i e k , który m i ł u j e B o g a , jak nie podczas napaści s z a t a n a ? " i rzekł dalej: „ M u c h y nie zbliżają się d o r o z p a l o n e g o pieca, obsiadają n a t o ­ miast letni. Tak też o d m n i c h a r o z p l a o n e g o o g n i e m D u c h a B o ż e g o uciekają szatani, natomiast kpią sobie z l e t n i e g o " . I tak otwierają się d r z w i p o k o r y : „ Z a p y t a ł brat starca, m ó w i ą c : „ J a k dusza m o ż e przyjąć p o k o r ę ? " O d p o w i e d z i a ł : „ J e ś l i zawsze bada w sobie z ł o " . I rzekł z n ó w starzec: „ N i e jest m n i c h e m t e n , k t o d r u g i e g o osądza... lecz p r a w d z i w y m jest ten, k t o jest p o k o r n y i uciszony, pełen m i ł o ś c i i zawsze ma bojaźń Bożą w s w y m s e r c u " . I po t y c h s ł o w a c h rzekł starzec: „ P i e l g r z y m o w a n i e m jest m i l c z e n i e " I g d y t o usłyszeliśmy, w s t a l i ś m y i w m i l c z e n i u odeszliśmy — przez sad i c i e m n e zarośla — na d r u g i brzeg jeziorka, c o przy klasztorze. T a m o d b i t y w czarnej tafli s t a w u p ł o n ą ł j u ż o g i e ń rozpalony przez Mariusza i T o m k a . Legliśmy teraz w ś p i w o r a c h przy o g n i u kupiąc się jak m o ż n a razem. I t u z n ó w w e s o ł y w i d o k : ci c o mieli „ d y s k r e t n i e " o p i e k o w a ć się O j c e m L a w r e n c e ' e m próbują m u coś nieznacznie p o d ł o ż y ć . A l e o n , tanecznie spacerując w ś r ó d róż­ n y c h derek, kołderek, w o r k ó w i ś p i w o r k ó w zręcznie je w y m i n ą ł i z satysfakcją z w a l i ł się całą swą zwalistą postacią w c z a r n y m s u r d u c i e w p r o s t na w i l g o t n ą t r a w ę i patrzy z u ś m i e c h e m . Nad nami w i e l k i e dęby. T o t u żył kiedyś pustelnik. T r o c h ę ś p i e w ó w rozluźnia zmęczenie. Z a c i c h a m y , o g i e ń przygasa i p o d c h o d z i sen, a noc ciągle obraca z w o l n a g w i a z d y . Ś w i t c h y b a nie szybko. Śpimy. Bardzo g ł ę b o k i m ś w i t e m , g d y m y ś m y jeszcze spali, rozległy się nagle dalekie d z w o n y i o d g ł o s y ś p i e w u . Z e r w a l i ś m y się i szybko poszli d o bramy klasztoru, skąd z c h o r ą g w i a m i i ś w i e c a m i , za krzyżem Św. w y c h o d z i ł j u ż p o c h ó d na nadrzeczne łąki, gdzie na p a g ó r k u , na s a m y m brzegu rzeki stoi c e r k i e w k a — „ c z a s o w n i a " . M i j a m y stare w i e r z b y , słupki granicy r o z s t a w i o n e w z d ł u ż brzegu, k l u c z y m y w ś r ó d m o c z a r ó w kierując się na płonącą j u ż o g n i e m ś w i e c w dali c e r k i e w k ę . Żełanijem d u c h o w n y m p u s t y n i u d o s t i g ł jesł, b o g o m u d r i e Onufrije... Stajemy t ł u m n i e na s t o k u pagórka, u p o d n ó ż a d r e w n i a n e j kaplicy. T a m mieści się t y l k o ołtarz, przy k t ó r y m teraz B i s k u p w o t o c z e n i u licznego d u c h o w i e ń s t w a o d p r a w i a ś w i ę t ą liturgię. Za plecami o s t a t n i c h ludzi stoją d r z e w a , po łące kroczą b o c i a n y , k r o w y o b u d z i ł y się, przeleciała c i c h o czapla. Trzymamy ś w i e c z k i , a na niebie, pierwsze r ó ż o w e blaski ś w i t u . Błogosławieni ubodzy duchem j a k o t y c h jest K r ó l e s t w o niebieskie, b ł o g o s ł a w i e n i płaczący j a k o że ci będą pocieszeni b ł o g o s ł a w i e n i cisi... Tam za rzeką stoją c i c h e , w i e l k i e d r z e w a . Na brzegu nikt się nie p o j a w i . M i ę d z y nami i n i m i — rzeka c i c h o i w a r t k o płynie. Szary nurt. Ś w i t jeszcze nie jasny. Ś p i e w : lże c h i e - r u - w i - i - m y tajno o-bra-zu-ju-szcze... Nagle jakiś poseł ze ś w i a t a — obiega nas, daje znaki. O d ­ c h o d z i m y spiesznie. A u t o b u s , zbiórka. Silnik, o d j a z d . A t a m ludzie ś p i e w a l i w ł a ś n i e : W s j a k o j e nynje żytiejskoje o t ł o ż y m popieczenije... (Wszelkie teraz ż y c i o w e o d ł ó ż m y troski...). 61 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/c23d4bcdd635d624bad8a5069e831edf.pdf 68f1525b2e5ba86c616a7e01a2a31412 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Barbarzyńca Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa licencyjna z Wydawcą Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo nieregularne Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5636 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2012 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5239 Title A name given to the resource Podróż w stronę tożsamości/ Barbarzyńca 2012 nr 1 (18) Description An account of the resource Barbarzyńca - pismo antropologiczne, 2012 nr 1 (18), s.27-40 Creator An entity primarily responsible for making the resource Śmigiel, Paulina Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Stowarzyszenie Antropologiczne „Archipelagi Kultury” Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Paulina Śmigiel I Absolwentka Międzywydziałowych Indywidualnych Studiów Humanistycznych UJ, w ramach których studiowała porównawcze studia cywilizacji i filmoznawstwo. Obecnie studentka arabistyki UJ. Interesuje się anglojęzyczną prozą indyjską, dyskursem tożsamościowym w naukach humanistycznych, a także kinem irańskim i indyjskim, czego świadectwem są artykuły w tomie Nie tytko Bollywood pod red. Grażyny Stachówny i Przemysława Piekarskiego oraz w „Studiach Filmoznawczych". Podróż w stronę tożsamości Wielokulturowość a dojrzewanie bohatera filmu Dzienniki motocyklowe P odróżować, poznawać to, co nam dotychczas nieznane, nawet jeśli inni wcześniej odkryli to dla świata... — oto marzenie łączące wielu, ponieważ podróż przynosi nie tylko piękno obra­ zów, lecz także pozwala zdobyć wiedzę o nas samych dzięki kontaktom z innymi . Gdy stajemy wobec nieznanej kultury, dawne szablony zachowania oka­ zują się bezużyteczne, gdyż w swoim dotychczaso­ wym, uporządkowanym świecie nie spotykaliśmy się z problemami, z jakimi musimy się borykać podczas wędrówki. W kontakcie z innym nie tylko zdoby­ wamy doświadczenie, ale i nową cząstkę własnej osobowości. 1 2 Problem tożsamości wydaje się szczególnie palący w sytuacji człowieka współczesnego, stają­ cego wobec konieczności, a nie — tak jak dawniej — możliwości określenia siebie wobec docierającej do niego wielokulturowości. Proces globalizacji sprawił, iż kontakt z innością, a w szczególności z obcymi kulturami, nie jest tylko i wyłącznie kwe­ stią, jaką muszą rozwiązać podróżnicy, wędrowcy, antropolodzy . Tożsamość nie może już dłużej być nam ofiarowana z zewnątrz , a konieczności jej zbu­ dowania nie dostrzegają chyba jedynie ci, którzy nie dostrzegająwielości, w jakiej objawiasię nam świat . 3 4 5 Por. W J . Burszta, Różnorodność i tożsamość. Antropologia jako kulturowa refleksyjność, W y d . Poznańskie, Poznań 2004, s. 3 7 - 3 8 . 3 Z o b . M . Ż a r d e c k a - N o w a k , W M . Nowak, Wstęp, [w:] idem, Tożsamość indywidualna i zbiorowa. Szkice filozoficzne, W y d . Uniwersytetu Rzeszowskiego, Rzeszów 2004, s. 9; H . Mamzer, Tożsamość w podróży. Wielokulturowość a kształtowanie tożsamości jednostki, W y d . Naukowe U A M , Poznań 2003, passim; B. Misztal, Teoria socjologiczna a praktyka społeczna, Universitas, K r a k ó w 2000, s. 144-145. 4 Por. z o p i n i ą H a n n y Mamzer: „ U m o ż l i w i e n i e p o r ó w n a ń m i ę d z y k u l t u r o w y c h , k o n c e n t r u j ą c y c h się na analizie s y s t e m ó w wartości, pozwala bowiem na dokonywanie ś w i a d o m y c h w y b o r ó w tych wartości, które dla jednostki b ę d ą rzeczywiście istotne. N i e z b ę d n e do tego jest jednak przekonanie o własnej p o d m i o t o w o ś c i i ś w i a d o m o ś ć zachodzących d o o k o ł a zmian 5 1 Por. L . Kołakowski, O podróżach, [w:] idem, Mini-wykłady 0 maxi-sprawach, Znak, K r a k ó w 2004, s. 45—46. 2 Por. Z . Melosik, T. Szkudlarek, Kultura, 1 edukacja: migotanie znaczeń, K r a k ó w 1998, s. 80. 1 (18) PD1P tożsamość Oficyna Wydawnicza „ I m p u l s " , i procesów". H . Mamzer, op. cit., s. 130. BARBARZYŃCA �Paulina Śmigiel 28 Inspiracja, interpretacja, refleksja oprzeć się wrażeniu, iż twórcy filmu, kreując postać „Che" Guevary, mieli w pamięci żywą legendę Zawiłości procesu tożsamościowo-twórczego kubańskiej rewolucji. Specyficzna lektura znalazła ilustruje wiele współczesnych dzieł literackich i fil­ odzwierciedlenie w charakterze filmowej postaci, mowych, jednym z nich jest film Waltera Sallesa wyraźnie idealizowanej. Twórcy filmu w sposób Dzienniki motocyklowe (2004), który stanowi pod­ szczególny eksponują te poglądy bohatera, które stawę wysnuwanych przeze mnie refleksji na temat uruchamiają u widza wiedzę na temat późniejszych przemian, jakie zachodziły w życiu głównego boha­ losów prawdziwego „Che" Guevary. tera, Ernesto „Che" Guevary. Scenariusz filmu Autor Dzienników motocyklowych pisał we powstał w oparciu o motywy dzienników legendar­ wstępie swojej książki: „Gdy przedstawiam wam nego bojownika rewolucji, które stanowią jednak (...) nocny pejzaż, nie ma znaczenia, czy uwierzycie tylko podstawę fascynującej i niezwykle twórczej mi, czy nie; jeśli nie widzieliście go na własne oczy interpretacji, wspartej o wiedzę na temat dalszych i tak nie zdołalibyście dostrzec innej prawdy niż losów Ernesta Guevary, a także o wspomnienia jego moja" . Dzięki realizatorom filmu możemy zoba­ towarzysza, Alberto Granady . Wolę tutaj uniknąć czyć „na własne oczy" wspaniałe krajobrazy niena­ słowa „adaptacja" tylko z tego względu, iż wymusza ruszonej przyrody Ameryki Południowej, nawet jeśli ono rzetelną konfrontację z materiałem oryginału to jedynie znikoma część tego, co zobaczył Ernesto literackiego, na którą w tej pracy brakuje miejsca. „Che" Guevara. Z kolei subiektywizm jego wizji jest Mimo to, o literackim pierwowzorze wypada wspo­ wpisany w samą naturę narracji. mnieć. Trudno mi całkowicie uniknąć porówny­ Film ten jest dla mnie, przede wszystkim, wania dwóch dzieł — książki „Che" Guevary i inspi­ opowieścią o człowieku odkrywającym nieznane rowanego nią filmu Waltera Sallesa. Jak pisała Alicja dotąd tereny własnej osobowości, uruchomione Helman, mamy wówczas do czynienia ze zjawiskiem przez głęboko zapadające w pamięć doświadczenia, dzieła wirtualnego, gdyż ślady lektury książki pozo­ w głównej mierze te wynoszone z relacji z ludźmi stają w umyśle widza kinowego i krzyżują się ze sobą napotkanymi w podróży. Dzienniki motocyklowe niejednokrotnie w sposób nie zawsze zrozumiały czy to także świadectwo rozpoznawania w sobie tego, w pełni uświadamiany . czego do tej pory nie było się w pełni świadomym, 8 6 7 Chciałabym ograniczyć posługiwanie się odwo­ łaniami do literackiego pierwowzoru Dzienników motocyklowych do uwag, które pozwolą uzupełnić filmową kreację o cechy i fakty w niej niewy­ powiedziane wprost lub pominięte. Nie mają one na celu eksponowania braków, lecz bardziej dogłębną analizę przemiany głównego bohatera, ukazującą ciekawe możliwości interpretacji, wspartą o wnioski wysuwane przez badaczy problemów relacji pomiędzy kulturą a tożsamością. Trudno 6 9 Autorzy filmu wykorzystali wspomnienia Alberto Granady zawarte w jego książce Con el Che por Sudamérica przez Amerykę 7 czasem nawet tego, czego się nie przeczuwa, a co wyłonić może dopiero sytuacja transgraniczna . Chciałabym przedstawić własne refleksje oparte na analizie kreacji konkretnego bohatera filmowego, uzupełnione rozważaniami na temat uniwersal­ nego doświadczenia i myślenia ludzkiego. Jan Rek pisał: „Filmy się realizuje, żeby zadawać pytania odbiorcom, żeby stawiać im do rozwiązania semiotyczne zagadki, żeby z nimi rozmawiać przy pomocy tekstów. W gruncie rzeczy każdy tekst przedstawia {Z Che Południową). Por. A . Helman, Twórcza 8 H. zdrada. Filmowe adaptacje literatury, W y d . Ars Nova, Poznań 1998, s. 13-17. 9 E . Guevara „ C h e " , Dzienniki motocyklowe, t ł u m . N . Pluta, Pustułka, Ś w i a t Literacki, Opole 2002, s. 12. Z o b . J . Kozielecki, Transgresja i kultura, W y d . Ż a k , Warszawa 1997, s. 10. BARBARZYŃCA 1(18) PD1P �Podróż w stronę tożsamości sobą nieograniczone możliwości jego odczytania i rozumienia" . Ta praca jest świadectwem mojej rozmowy z autorami Dzienników motocyklowych, a płasz­ czyzną dialogu jest ich interpretacja historii Ernesto „Che" Guevary. 10 „Łączyły nas: niecierpliwość, zapaleńczy duch i miłość do przestrzeni..." 11 „Nie jest to opowieść o heroicznych czynach, lecz o życiu dwóch mężczyzn związanych przez jakiś czas wspólnymi aspiracjami i marzeniami" — to słowa rozpoczynające, a zarazem kończące film, stanowiące ramę, wewnątrz której ukazuje nam się obraz niezwy­ kłej podróży młodych ludzi. Ich celem, wydawać by się mogło, była jedynie chęć przeżycia dzikiej przy­ gody, doznania pełnej wolności, poszukiwanie nieza­ pomnianych wrażeń. W krótkim wprowadzeniu nar­ rator, Ernesto, streszcza plan: „8 tysięcy kilometrów w 4 miesiące, metoda: improwizacja, ekwipunek: La Poderosa — stary motocykl Norton 500, cel: zbadać kontynent znany tylko z książek". Nie powinna nas jednak zwieść pozorna lekkomyślność i uda­ wany hedonizm bohaterów. W podróży bohaterowie dowiedzą się czegoś nie tylko o swoim kontynencie, innych ludziach, lecz także o samych sobie. Co skłania bohaterów do podjęcia takiej wła­ śnie decyzji? Wspólne marzenia? Tak, po części. Obserwując jednak obie postaci, widzimy, iż równie wiele je łączy, co dzieli. Z tego względu mogą uczyć się od siebie nawzajem, stanowią dla siebie rodzaj „obcego bliskiego". Ta obcość nie oznacza wrogości, choć jesteśmy świadkami niejednej kłótni Ernesta 29 i Alberta. Obcość rozumiem tutaj jako swoistą inność, odzwierciedlającą się w zachowaniu, charak­ terze, naczelnych wartościach, jakim bohaterowie podporządkowują swoje decyzje. Jednakże to podo­ bieństwo jest niezbędnym warunkiem dokonywania jakichkolwiek porównań , a także zaczątkiem nici porozumienia między nimi. Alberto Granado, dwudziestodziewięcioletni biochemik, podejmuje wyprawę, żeby uczcić swoje trzydzieste urodziny. Jest wesołym, rubasznym, ale także doświadczonym towarzyszem, który, pomimo iż często nie godzi się z decyzjami Ernesta, rozumie tęsknoty, marzenia i idealizm przyjaciela. Daje przy­ kłady swojego hedonistycznego podejścia do życia, ale w gruncie rzeczy jest człowiekiem zdolnym do poświęceń, lojalnym i dorastającym ostatecznie do decyzji o ustatkowaniu się. Dla niego podróż jest symbolem męskiej przygody, wolności, zabawy. Tak też ją traktuje, po to, by w końcu dzięki niej doj­ rzeć i przyznać się do tęsknoty za ustabilizowanym życiem. Nie ma skrupułów, jeśli chodzi o „bajerowanie" dla zdobycia środków potrzebnych mu do życia, a także kobiet. Daremnie próbuje przekonać Ernesta, że małe kłamstewko raz na jakiś czas „dobrze robi". 12 Ernesto Guevara de la Serna, dwudziestotrzyletni student medycyny, cierpiący na astmę, jest uosobieniem młodzieńczego idealizmu, opty­ mizmu. Bez względu na sytuację jest szczery, czego Alberto często nie potrafi mu wybaczyć. Bardzo osobiście, z pełną empatią i szacunkiem podchodzi do ludzkiego cierpienia. Wrażeniu, iż Ernesto ma bardziej refleksyjną naturę niż Alberto, ulegają nie tylko widzowie oglądający filmowy świat z jego perspektywy. Ponadto ludzie, których napotyka w podróży, są bardziej skłonni właśnie jemu udzielić pomocy. J . Rek, Między filmowym analfabetyzmem a kompetencją. Przyczynek do antropologii filmu, [w:] A . Helman, W . G o d z i ć (red.), Film. Tekst i kontekst, Prace Naukowe Uniwersytetu Śląskiego, Katowice 1982, s. 46. 1 0 1 1 Cytat z 1 (18) filmu. PD1P BARBARZYŃCA 1 2 Ibid., s. 20. �Paulina Śmigiel 30 „Ja nie dla ludzi chcę być kimś (...). Chcę być kimś dla siebie" 13 Guevara ryzykuje tą wyprawą o wiele bardziej niż Alberto, astma daje mu się we znaki podczas trudów podróży. Zdrowie to nie jedyne, co naraża młody idealista — do uzyskania dyplomu pozostał mu tylko jeden semestr. Zawód, w świecie, w którym się wychował, jest gwarancją dobrej pozycji spo­ łecznej, uznania i prestiżu. Zdaje się jednak, że te wartości nie stanowią dla Ernesto wystarczającego źródła własnej tożsamości, gdyż ani przez chwilę nie waha się, czy podjąć wyzwanie podróży. Zmęczenie wiedzą teoretyczną daje się wyczuć w wielu jego wypowiedziach , gdyż jej zdobywanie ustanawia dystans pomiędzy nim a innymi ludźmi. Potrzebuje wiedzy praktycznej, którą mógłby posiąść poprzez własne doświadczenie. 14 Scena pożegnania z rodziną dopełnia wize­ runek młodego bohatera wyruszającego na drogę poznania, wskazując na jego silne przywiązanie do matki i rodzeństwa, jednak jeszcze nie do końca uświadomione. Otwarcie i z pełną świa­ domością Ernesto przyzna się do tego uczucia dopiero w rozmowie z Silvia, w kolonii trędo­ watych w San Pablo. Nawet ojciec, oponujący przeciwko wyprawie, która może zagrozić karierze zawodowej syna, zdobywa się na wyrozumiałość wobec jego nieugiętości. Przyznaje się do tego, że sam kiedyś marzył o podróży. Być może jemu zabrakło odwagi, a może po prostu nie odczuwał pragnienia innej wiedzy niż ta tradycyjna. Pragnienie doświadczenia nowości, najgłębiej wyrażające się w marzeniu o podróży , łączy się z dążeniem młodości do uzyskania wiedzy dzięki przejęciu pełnej odpowiedzialności za własne życie. 15 W przypadku Ernesta Guevary pragnienie samo­ dzielności i odizolowania się od sądów właści­ wych dla jego dotychczasowego otoczenia, nie wiąże się z postawą wrogości wobec tego, co pozo­ stawia . Oznacza jednak manifestację pragnienia decydowania o własnym losie i osobistych aspira­ cjach tylko poprzez doświadczenie pozostawania z sobą sam na sam. Ewa Nowicka zwraca uwagę, iż poczucie swojskości wiąże się nie tylko z dozna­ niem bezpieczeństwa, zrozumiałości, lecz także z nudą i zwyczajnością, w sferze zaś intelektualnej — z bezrefleksyjnością . 16 17 18 Perspektywa nowych doświadczeń nie traci nic ze swojej mocy nawet w obliczu możliwości utraty uczuć ukochanej. Piesek, którego Ernesto ofiarował swojej dziewczynie Chichinie, nosił symboliczne imię „Come back". Jak żartowała Chichina, miał być on dla niej gwarancją powrotu Ernesto. Ale ona nie mogła zrozumieć, czym dla młodego Guevary była wyprawa, jaką podej­ mował. Z punktu widzenia całości filmu pozosta­ wienie psa okazało się symbolicznym odrzuceniem powrotu do tego, co było kiedyś. Sam „Che" Guevara pisał: „Pozostawiam was teraz sam na sam ze mną, takim, jakim byłem kiedyś" . Przez pewien jeszcze czas Ernesto wierzył, że powróci do czekającej na niego dziewczyny, jednocześnie przeczuwając, że może ją stracić. Świadomość, że utracił ją na zawsze, przyszła dopiero wraz z listem czytanym w pięknym Valparaiso. 19 1 6 Por. ze zdaniem H a n n y Mamzer: „ O p u s z c z e n i e swojego miejsca nie ma dziś charakteru definitywnego zerwania wszelkich z n i m więzi. Zawsze m o ż n a do niego w r ó c i ć , ale też zawsze m o ż n a je o p u ś c i ć " . H . Mamzer, op. cit., s. 147. O t y m d o ś w i a d c z e n i u pisze także Ryszard K a p u ś c i ń s k i : „Ja m u s z ę p o d r ó ż o w a ć , m u s z ę jeździć. Kiedy posiedzę 1 7 1 3 T. Tryzna, Panna Nikt, W y d . Firet, Warszawa 1994, s. 114. C h o ć b y w pierwszym liście do matki: „ B u e n o s Aires j u ż za nami. Koniec z » p o d ł y m z y c i e m « , n u d n y m i w y k ł a d a m i , egzaminami. Przed nami cała Ameryka Łacińska". Cytat u ż y t y w filmie. 1 4 1 5 Z o b . L . Kołakowski, O podróżach, op. cit., s. 46. w j a k i m ś miejscu, (...) zaczynam się n u d z i ć , zaczynam b y ć chory, m u s z ę j e c h a ć . Strasznie jestem ciekaw ś w i a t a . Zawsze u b o l e w a ł e m , że jeszcze nie b y ł e m t u i tam". R. K a p u ś c i ń s k i , Autoportret reportera, Znak, K r a k ó w 2003, s. 1 1 . 1 8 Por. E. Nowicka, Swojskość..., 1 9 op. cit., s. 26—27. E. Guevara „ C h e " , op. cit., s. 12. BARBARZYŃCA 1 (18) PD1P �Podróż w stronę tożsamości 31 Nowatorskie rozwiązania rodzą się z przekra­ czania granic fizycznych, społecznych, symbo­ licznych , pragnienie odkrywania nieuchronnie skazuje jednostkę na porzucenie wyuczonych zachowań i schematów reakcji na bodźce pły­ nące z otoczenia. W sytuacji młodego Ernesto proces ten przebiegał w sposób tak naturalny, że nie do końca uświadamiany, ponieważ była to dla niego oczywista konsekwencja podjętej wędrówki. Kształtowanie i ukonstytuowanie się tożsamości jednostkowej, która stanowi wyższy stopień tożsa­ mości, wymaga internalizacji wzorców środowiska składających się na tożsamość społeczną, najbardziej naturalną i podstawową formę tożsamości . Bunt przeciwko społecznym normom staje się doświad­ czeniem bohatera, który dobrze już poznał reguły rządzące jego lokalnym, małym światem. Pragnienie wykroczenia poza zadomowioną przestrzeń stanowi pierwszy krok na drodze kształtowania jego własnej, niepowtarzalnej osobowości. 20 21 drugiego czasem odbywa się w sposób niewidoczny dla widza, zazwyczaj jednak refleksje o wymiarze bardziej uniwersalnym są podkreślane poprzez prze­ chodzenie do planu ogólnego lub dalekiego, a także przez zastosowanie ujęć panoramicznych, co sta­ nowi symboliczne zasygnalizowanie dystansu, jaki jest niezbędny głównemu bohaterowi do wyciągania ogólnych wniosków na podstawie konkretnych doświadczeń. Opowiadanie swojej historii, przedstawianie własnych komentarzy i refleksji ma także swój wymiar symboliczny. Prowadzenie autonarracji jest jednym ze sposobów pozwalających na pozna­ wanie własnej osobowości , zmusza bowiem do gruntownego przemyślenia wszystkich dostępnych pamięci świadectw naszego istnienia w świecie. Opowiadanie o sobie pozwala na rozpoznanie tego, co zostaje ujawnione o nas w samym sposobie naszego mówienia. W procesie pisania jest zawarta możliwość osiągnięcia niezbędnego dystansu do własnej osoby: 22 Opowiem wam moją historię... Wspominałam już o tym, że widz ogląda i prze­ żywa świat filmowy z perspektywy głównego boha­ tera, Ernesto. Fakt ten wpływa na charakter prowa­ dzonej przez młodego „Che" Guevary narracji. Jego głos wprowadza nas od razu w przestrzeń filmowej opowieści, wyjaśnia motywy podejmowanych przez niego działań. Wszystko, czego się dowiadujemy, jest wizją młodego idealisty i altruisty, wszystkie zdarzenia dzieją się przez i z uwagi na główną postać, co jest naturalną konsekwencją prowadzenia subiektywnej narracji. Przestrzeń filmowa staje się miejscem integracji dwóch porządków rzeczywi­ stości: fizycznie obserwowalnej konfrontacji czło­ wieka z przyrodą i innymi ludźmi oraz refleksji nad zdarzeniami, przebiegającej w rzeczywistości umy­ słowej bohatera. Przechodzenie z jednego świata do 2 0 Z o b . J . Kozielecki, op. cit., passim. 2 1 Z o b . H . Mamzer, op. cit., s. 100-104. 1 (18) PD1P BARBARZYŃCA Język jako taki służy do ustanawiania przestrzeni wspólnych działań. (...) Nasz język odkrywa dla nas znaczenia naszych celów. To, że próbujemy artykuło­ wać nasze tło, pomaga nam częściowo oderwać się od naszej obecnej sytuacji i ją zrewidować. Nie tylko rozu­ miemy przez to lepiej otoczenie, ale również siebie sa­ mych. Dzieje się tak dlatego, że jesteśmy podmiotami autointerpretacji — jesteśmy częściowo konstytuowani przez nasze rozumienie siebie samych i sposoby opisu siebie samych . 23 Tożsamość narracyjna jest zatem istotnym elementem tożsamości osobowej . 24 Z o b . C. Taylor, Źródła podmiotowości. Narodziny tożsamości nowoczesnej, t ł u m . M . Gruszczyński, P W N , Warszawa 2 0 0 1 , s. 9 3 - 1 0 4 . 2 2 A . Gawkowska, Wzajemne uznanie diałogicznych podmiotów: C. Taylora porządek holistyczny tworzony przez artykulacje, [w:] M . Ż a r d e c k a - N o w a k , W M . N o w a k (red.), Tożsamość indywidualna..., op. cit., s. 173—174. 2 3 2 4 Z o b . P. Ricoeur, Drogi rozpoznania, t ł u m . J . M a r i a ń s k i , �Paulina Śmigiel 32 Snucie opowieści o sobie łatwo może przero­ dzić się w konstruowanie własnej legendy, mitu. Nie zawsze jest to podyktowanie chęcią zdobycia uznania innych. Ludzki umysł, a w szczególności ludzka pamięć, działają w sposób selektywny, toteż nasze doświadczenia z perspektywy czasu kon­ stytuują się w swego rodzaju projekt, w którym dominują elementy związane z pozytywnymi wyda­ rzeniami . Pomimo jednak tej wady, tajemniczej poniekąd wybiórczości, to właśnie „(...) pamięć pozwala na zachowanie ciągłości, pomiędzy prze­ szłością a przyszłością, pomiędzy jednym stanem a drugim. Waga pamięci płynie z tego, iż jest ona świadomością w stawaniu się" . 25 26 Refleksje bohatera, z których część charakte­ ryzuje się niezwykłym patosem czy sentymentalnością, zostają widzom zaprezentowane w scenach pisania listów do matki, jak również w przytaczaniu zapisków z jego tytułowych dzienników. Dzięki temu zabiegowi narracyjnemu idealizm Guevary znajduje usprawiedliwienie i nie kłóci się z lekko­ myślnymi, zabawnymi przygodami młodych ludzi. Tożsamość Ernesto objawia się nie tylko w postaci osobistych refleksji, lecz nade wszystko rodzi się na oczach widzów w jego interakcjach z innymi ludźmi. Najważniejsza i najcenniejsza, bo najprawdziwsza część tożsamości powstaje „(...) w społecznej przestrzeni ciągłej konwersacji" . 27 Znak, K r a k ó w 2004, s. 8 7 - 9 3 . 2 5 Por. H . Mamzer, op. cit, s. 145. 2 6 Ibid., s. 145. A . Gawkowska, op. cit., s. 172. �Podróż w stronę tożsamości 33 Spotkanie z innością Spotkanie z innością, objawiającą się w wielokulturowości, to najważniejsze doświadczenie podróży „Che" Guevary i jego przyjaciela. To właśnie obcy zadają mu najistotniejsze pytania, które uświadamiają mu najważniejsze odkrycia podróży: Chichina, pełna niezrozumienia, pyta: „Czego chcesz, Ernesto?"; kobieta uciekająca wraz z mężem przed represjami za przekonania, wędru­ jąca w poszukiwaniu pracy: „Nie szukacie pracy? To po co podróżujecie?"; Silvia chora na trąd: „Czy dlatego zostałeś lekarzem, bo jesteś chory?", czy wreszcie Alberto, najbliższy przyjaciel: „Co chcesz robić?". Spotkanie ze światem dotąd nieznanym, choć być może w jakiś stopniu przeczuwanym, wymusza uporządkowanie mikro- i makrokosmosu poprzez zastosowanie kategorii: swój i obcy .1 w tym przy­ padku Ernesto zadziwia swoim postępowaniem, przechodząc na stronę najbardziej pokrzywdzonych, zapomnianych, odrzuconych: 28 (...) wiedziałem, że w dniu, gdy władający światem duch rozdzieli ludzkość na dwie połowy ja stanę po stronie ludu, i wiem, bo widzę to odciśnięte w tkance nocy że j a eklektyczny tropiciel doktryn i psychoanali­ tyk dogmatów, wyjąc jak opętany przeskoczę barykady czy okopy unurzam broń we krwi i , oszalały z furii, będę podrzynał gardła wrogom. A potem, jakby w na­ głym znużeniu po niedawnym porywie, złożę siebie w ofierze tej prawdziwej rewolucji (...) . byli obojętności na cierpienie i niesprawiedliwość. Refleksja o potrzebie zjednoczenia się z pokrzyw­ dzonymi ludźmi naznaczona jest smutną pewnością, że walki o sprawiedliwość i szczęście najbiedniej­ szych wygrać się nie da — to heroiczny idealizm. Wnioski młodego człowieka poprzedziło przy­ jęcie odpowiedniej postawy w stosunku do obcości, do innej kultury, a mianowicie postawy otwartości, rozumianej jako: „(...) gotowość do kontakto­ wania się z ludźmi obcej grupy i przyjmowania treści obcego pochodzenia, informacji i wartości, a z drugiej strony jako traktowanie obcych ze stosunkowo niewielkim dystansem" [podkre­ ślenie PŚ.]. Jakkolwiek szacunek wobec dorobku obcej kultury jest rzeczą istotną i wciąż często nie­ obecną w kontaktach międzykulturowych, uważam jednak, iż umiejętność prawdziwego poznania kul­ tury to zdolność do przyjęcia jej punktu widzenia, w szczególności zaś próby zrozumienia wartości najistotniejszych dla jej trwania. W podróży młodzi wędrowcy chcieli przede wszystkim doświadczyć uczucia niczym nieskrępowanej wolności, nikt nie wymagał od nich prób zgłębienia nieznanych im sposobów życia. A jednak oni podejmują ten trud. 30 Spotkanie Ernesto z drugim człowiekiem to niezwykły rodzaj doświadczenia, którego istotę odzwierciedla refleksja Józefa Tischnera: Spotkać to osiągnąć bezpośrednią naoczność tragicz­ ności przenikającej wszystkie sposoby bycia Drugiego. Czym jest tragiczność? O tym pouczył nas Max Scheler. Tragedia dzieje się tam, gdzie jakieś dobro, jakaś wartość, może ulec zniszczeniu przez jakieś zło, jakąś antywartość . 29 Obraz filmowy uszlachetnia tę refleksję, poka­ zuje to, co dzieje się w umyśle młodego czło­ wieka stającego wobec ogromu ludzkiej nędzy, za pomocą obrazów przekraczania bariery oddziela­ jącej go od tych, wobec których najpierw odczuwał wstyd, a potem więź solidarności. Przeskoczył barykady, stając się wrogiem tych, którzy winni 2 8 2 9 E. Nowicka, Swojskość..., op. cit., s. 28—29. E. Guevara „ C h e " , op. cit., s. 155. 1 (18) PD1P BARBARZYŃCA 31 Główną antywartością zdaje się być zobojęt­ nienie na niesprawiedliwość. Cierpienie nie zawsze jest nieuniknione, a nade wszystko nie zawsze zawi­ nione. Ponadto istnieje „(...) w świecie również po 3 0 E. Nowicka, op. cit., s. 44. 3 1 J . Tischner, O człowieku. Wybór pism Ossolineum, W r o c ł a w 2003, s. 243. filozoficznych, �Paulina Śmigiel 34 to, żeby wyzwolić w nas miłość, ów hojny i bezinte­ resowny dar z własnego „ja" na rzecz tych, których dotyka cierpienie" . Dar Ernesto polegać miał na poświęceniu życia na walkę o lepszy los dla tych, których spotkał na swej drodze, w to przynajmniej wierzył. Budowanie tożsamości w oparciu o doświad­ czenia, o których nie można zapomnieć, ilustruje zastosowana w filmie technika czarno-białych zdjęć ukazujących biednych i cierpiących. Przypomina to zbieranie fotografii do niezwykłego albumu — albumu pamięci, dzięki której tworzy się nasza osobowość, tożsamość, dzięki której bohater może rozpoznać swoje życiowe powołanie. Taki przebieg konstruowania tożsamości podobny jest do pracy reportera, który „(...) pracuje na zasadzie aku­ mulatora: ładuje, zbiera, wchłania w siebie tę całą rzeczywistość, gromadzi materiał (...)" , by potem móc stworzyć własną historię dzięki pracy pamięci. 32 w osobowości bohatera Dzienników motocyklowych. Interakcjonizm symboliczny podkreśla wagę inter­ pretacji zachowań ludzkich, ich znaczenia w życiu społecznym. W świetle tej teorii, działanie jest konstruowane, zupełnie jak tożsamość bohatera. Z kolei koncepcja jaźni odzwierciedlonej opisuje doświadczenie, które było także udziałem „Che" Guevary, polegające nie tylko na poznawaniu siebie w kontakcie z drugim człowiekiem, lecz także na orientowaniu swojego zachowania na opinie innych 0 nas. Osobowość człowieka jest niezwykłą syntezą wszelkich doświadczeń jednostki, będąc jednocze­ śnie dynamicznym konstruktem, który podlega nie­ ustannej rewizji. Definiowanie osobowości wyłania trudność w wyznaczaniu granic pomiędzy jednostką a jej środowiskiem . 37 33 Sytuacja kontaktu kulturowego sprzyja wymianie wiedzy. Pisało o tym wielu uczonych, zwłaszcza socjologów i antropologów . Na szcze­ gólną uwagę zasługuje teoria symbolicznego interakcjonizmu i koncepcja jaźni odzwierciedlonej , ponieważ tłumaczy wiele procesów zachodzących 34 35 3 2 Jan Paweł I I , Pamięć 36 i tożsamość, Znak, K r a k ó w 2005, s. 172. 3 3 R. K a p u ś c i ń s k i , op. cit., s. 45. Z o b . A . Paluch, Claude Lévi-Strauss, [w:] idem, Mistrzowie antropologii społecznej: rzecz o rozwoju teorii antropologicznej, P W N , Warszawa 1990, s. 257; W J . Burszta, Antropologia kultury. Tematy, teorie, interpretacje, W y d . Zysk i S-ka, Poznań 1998, passim; W . Kuligowski, Antropologia, czyli tam i z powrotem, [w:] W J . Burszta (red.), Antropologiczne wędrówki po kulturze, W y d . Fundacji Humaniora, Poznań 1996, s. 18-19; H . Mamzer, op. cit.,passim; U . Hannerz, Siedem argumentów na rzecz różnorodności, t ł u m . K . Gilarek, [w:] P. Sztompka, M . Kucia (red.), Socjologia. Lektury, Znak, K r a k ó w 2005, s. 708—715 i wielu innych socjologów, k t ó r y c h nie sposób t u wszystkich w y m i e n i ć . 3 4 3 5 Z o b . H . Blumer, Społeczeństwo jako symboliczna interakcja, t ł u m . E. Morawska, [w:] E. Mokrzycki (red.), Kryzys i schizma, t. 1, PIW, Warszawa 1984, s. 7 1 - 8 6 . 3 6 Zob. C . H . Cooley, Jaźń społeczna. Znaczenie „ja", dum. J . Mucha, [w:] P. Sztompka, M . Kucia (red.), op. cit., s. 519-537. Dwie metafory Tożsamość kulturowa jest ostatnim, najpóźniej 1 najdłużej wypracowywanym stadium ludzkiej tożsamości . „Che" Guevarę do podróży popycha głównie chęć zdobycia kulturowej wiedzy o własnych przodkach, a tym samym także o sobie. Zakłada to instynktowne poniekąd traktowanie kultury jako przewodnika w sprawach życiowych . U pod­ staw kształtowania się tożsamości kulturowej tkwi głównie krytyczna analiza zachowań kulturowych najbliższego otoczenia wymagająca samodzielności myślenia . Czyż to nie właśnie pragnienie prze­ jęcia pełnej odpowiedzialności za własne decyzje tkwiło u źródeł podróży? Wolność, jaką oferowała 38 39 40 3 7 Por. R. L i n t o n , Kulturowe podstawy osobowości, tłum. A . J a s i ń s k a - K a n i a , P W N , Warszawa 1975, s. 99. 3 8 W e d ł u g klasyfikacji Erika Eriksona w y r ó ż n i a się trzy stadia rozwojowe: t o ż s a m o ś ć społeczną, j e d n o s t k o w ą , a wreszcie k u l t u r o w ą . Z o b . H . Mamzer, op. cit, 3 9 Por. R. L i n t o n , op. cit., s. 32. 4 0 Por. H . Mamzer, op. cit., s. 107. s. 8 6 - 8 7 , 107-115. BARBARZYŃCA 1 (18) PD1P �Podróż w stronę tożsamości 35 wędrówka, przerodziła się w wolność bardziej reflek­ syjną, świadomą, będącą „zdolnością do działań <wewnętrznych>" . Krytyczna ocena elementów składających się na tożsamość społeczną może zostać wyrażona również poprzez zawieszenie dotychczasowej wiedzy na rzecz pełnej otwartości, jaką przyjmuje się w podróży, aby móc w jak największym stopniu zrozumieć obcą kulturę, wyzbywając się szkodliwych stereotypów Tak też czyni bohater Dzienników motocyklowych — Ernesto Guevara. Wędrówkę samopoznania można ująć za pomocą metafory powtórnych narodzin, bo „(...) kiedy człowiek rodzi się, razem z nim rodzi się świat. Świat istnieje dla niego. Tylko dla niego." Świat Ernesta w czasie podróży tworzy się poniekąd na nowo, ponieważ jego dawna wiedza zazwyczaj okazuje się bezradna w spotkaniu z tym, co dla niej nieznane. Ernesto przeżywa podróż przez Amerykę Południową z perspektywy dziecka — otwartego na wszelkie kon­ takty, pełnego ufności i ciekawości świata. Nie należy tutaj wiązać dzieciństwa z naiwnością i niewielką zdol­ nością do refleksji, gdyż to właśnie dzieci najszybciej przyswajają wiedzę o świecie, która jest im niezbędna do określenia swojego w nim miejsca. 41 42 Podróż jest jak dzieciństwo w tym sensie, że oba te stany ludzkiej świadomości wiążą się ze stałym doznawaniem nowych doświadczeń. Jednostka przejmuje od innych wartości, za pomocą których może zbudować własną tożsamość, zupełnie jak Ernesto. Z punktu widzenia metafory powtórnych narodzin, symbolicznym odpowiednikiem socja­ lizacji w filmowym życiu Guevary (polegającej, jak twierdzi Ralph Linton, na uczeniu się tego, co powinno się robić samemu i czego można oczekiwać od innych) — staje się kulturyzacja, ponieważ treści kultury są decydującym czynnikiem kształtującym osobowość dojrzewającego młodego człowieka . Kultura jest wielością możliwości, workiem pełnym rozmaitych wzorców, ideologii, wartości, które możemy układać w niezliczone konfiguracje. Metafora dróg kultury odzwierciedla stan rzeczywi­ stości myślowej, w której człowiek może szkicować wiele potencjalnych szlaków własnego rozwoju: 44 45 Ludzie rodzą się w otoczeniu kulturowym. Poruszają się po drogach wytyczonych przez ich poprzedników. (...) W pewnych kulturach istnieje tylko niewiele do­ brze utrzymanych szlaków, którymi można podróżo­ wać, pozostałe —przypominają dżunglę (...). Winnych kulturach znajduje się wiele dróg... W miarę jak kultu­ ry rozwijają się, drogi te ulegają zmianie; część z nich przestaje być użyteczna, inne — są uczęszczane, wydłu­ żane i poszerzane tak, aby stały się bardziej wygodne dla wszystkich podróżnych. Drogi kultury nie są przy­ padkowe. Ułatwiają one poruszanie się w określonych kierunkach, a jednocześnie — utrudniają podróżowanie w innych. Są wytyczane w ten sposób, aby pomóc podróżnym w znalezieniu własnego sposobu życia . Nauka poprzez kulturowe środowisko przebiega przy wsparciu dwóch czynników: Z jednej strony mamy wpływy, które biorą początek w kulturowo uwzorowanym zachowaniu innych jednostek w stosunku do dziecka. Zaczynają działać od chwili narodzenia i mają podstawowe znaczenie w okresie dzieciństwa. Z drugiej strony występują wpływy, które mają swe źródła w ob­ serwowaniu przez jednostkę lub uczeniu się wzorów za­ chowania charakterystycznych dla społeczeństwa. Wiele z tych wzorów nie oddziałuje na jednostkę bezpośrednio, lecz dostarcza jej modeli dla rozwinięcia swych własnych reakcji nawykowych w różnych sytuacjach . 46 43 4 4 Ibid., s. 3 0 - 3 1 . Por. M . Mead, Kultura i tożsamość. Studium dystansu międzypokoleniowego, t ł u m . J . H o ł ó w k a , P W N , Warszawa 1978, s . X I I I . 4 5 4 1 J . Tischner, op. cit., s. 439. Tak rozumie o n w o l n o ś ć . 4 2 T. Tryzna, op. cit., s. 385. 4 3 R. L i n t o n , op. cit., s. 158. 1 (18) PD1P BARBARZYŃCA 4 6 J . Kozielecki, op. cit., s. 16. �Paulina Śmigiel 36 Spojrzenie to pozwala na wysunięcie wniosku, iż osobowość niejednokrotnie dojrzewa w sposób właściwy także kulturze , droga rozwoju kultury i kształtowanie się tożsamości głównego bohatera wydają się często ze sobą pokrywać, dzięki czemu możliwe staje się głębsze wniknięcie we własną kulturowość i bardziej świadome wykorzystanie jej przy konstruowaniu własnej tożsamości. Słowo „kulturowość" wydaje mi się tutaj bardziej odpowiednie niż „kultura" ze względu na to, że nie ogranicza ono osobowości do związku z jedną tylko kulturą (w rozumieniu socjologicznym). 47 Rytuał przejścia jako sposób przezwyciężenia kryzysu tożsamości W czasie podróży Ernesto i Alberto odnaj­ dujemy liczne symbole zmieniającej się świado­ mości głównego bohatera. Dojrzewa on powoli do podjęcia decyzji, której najważniejszą manifestacją staje się samodzielne przepłynięcie przez nurty Amazonki z obozu lekarzy do kolonii trędowa­ tych na sąsiedniej wyspie. Narastająca potrzeba solidarności z ludźmi pokrzywdzonymi przez los objawia się podczas kolejnych spotkań z ich często przemilczaną tragedią: wizyta u staruszki w Los Angeles w Chile, której Ernesto nie mógł już pomóc; rozmowa z tubylcami, bezdomnymi na własnej ziemi w Cusco; widok biedaków płynących w małej łodzi za statkiem. Szczególne znaczenie ma dla „Che" Guevary spotkanie z parą zmierzającą w stronę kopalni w Chuąuicamacie. Gdy siedzą wspólnie przy ognisku, młody człowiek dzieli się z nimi maté, oddaje swój koc, czując jednak, że tak naprawdę nie jest w stanie udzielić im żadnej pomocy. Wówczas przychodzi jedna z ważniejszych refleksji tej podróży: „To była jedna z najzimniej­ szych nocy w moim życiu, ale poczułem się wtedy 4 7 Por. R. L i n t o n , op. cit., s. 138. bliższy tej obcej mi rasie ludzkiej". Przeczuwamy już od tej chwili, że podróż ta przyniesie przełomowe decyzje, które na zawsze odmienia Guevarę. Prawdziwa kulminacja wszystkich doświadczeń obcowania z nieznanym człowiekiem, także z samym sobą, rozgrywa się w sekwencji pobytu w kolonii dla trędowatych w San Pablo, w Peru. I tutaj, zanim nastąpi decydujące przejście na stronę słabych, pokrzywdzonych i opuszczonych, odnajdujemy kilka symbolicznych gestów, które stanowią przekroczenie granic wyznaczonych przez pewne normy społeczne, obyczajowe, moralne. Atmosferę napięcia w typie „coś się za chwilę wydarzy" budują gesty kilku kolej­ nych scen: odmowa założenia rękawiczek ochron­ nych w drodze do kolonii , podanie dłoni choremu Papie Carlito, wzrok Ernesto skupiony na nieodległej wyspie podczas rozmowy z Alberto, uczestnictwo w życiu chorych (gra w piłkę, pomoc w budowaniu chat) czy wreszcie znaczące pytanie o głębokość rzeki. 48 Wszystkie te obrazy wskazują na rosnącą izolację Ernesta od społeczności tych, którzy utrzymują zauważalny i upokarzający dystans w stosunku do chorych, czego symbolem staje się przestrzenne oddzielenie barierą rzeki. On jeden stara się je przekroczyć, zdradzając tym samym poczucie tęsk­ noty za wspólnotą w pełni egalitarną, wyróżniającą się bliskimi więziami międzyludzkimi, zatem za communitas — odwrotnością sztywnych, zinstytu­ cjonalizowanych wzorców społecznej struktury . Pragnienie communitas znajduje urzeczywistnienie w scenie, w której chorzy przyjaciele przynoszą posiłek, podkradziony siostrze Albercie, która 49 Był to w y m ó g wprowadzony i ściśle przestrzegany przez p r a c u j ą c e z chorymi zakonnice, aczkolwiek nie z n a j d o w a ł on ż a d n e g o uzasadnienia medycznego, p o n i e w a ż leczony trąd nie jest zaraźliwy. 4 8 Z o b . R. Sulima, Antropologia codzienności, Znak, K r a k ó w 2000, s. 59—63; Z . Mach, Rytuał, wspólnota i zmiana, „ S t u d i a Socjologiczne" 4 1986, s. 2 0 8 - 2 1 7 ; W.J. Burszta, Obrzędy i symbole, [w:] idem, Antropologia kultury..., op. cit., s. 101—120; a także V . Turner, Gry społeczne, poła i metafory. Symboliczne działanie w społeczeństwie, t ł u m . W . Usakiewicz, W U J , K r a k ó w 2005,passim. 4 9 BARBARZVÑCA 1 (18) PD1P �odmówiła go młodym podróżnikom, ponieważ nie doświadczenia zdobyte w trakcie trwania podróży, byli na niedzielnej mszy. włączenie oznacza powrót do dawnej społeczności, Odejście od uznanych wzorców społecznych to struktury, jednakże już z inną pozycją, ze zmie­ nie tylko doświadczenie pobytu w San Pablo, choć nionym światopoglądem. tam uwidacznia się najsilniejsza jego manifestacja, Doświadczenie liminalności to bycie człowie­ to także podstawowa motywacja towarzysząca całej kiem pogranicza, zawieszonym ponad podziałami podróży. Przebiega ona według schematu rytuału struktury, wyjętym spod jej norm i nakazów, który przejścia, opisywanego przez Arnolda van Gennepa: „(...) ma największe możliwości: tylko pogranicze „Zycie każdej jednostki (...) jest serią przejść z jednej daje szanse zrozumienia innych, ich poglądów, grupy wiekowej do następnej, od jednego stano­ racji, zachowań, akceptacji, szacunku dla inności wiska do drugiego, (...) przejściu temu towarzyszą i odmienności. Pogranicze nie dopuszcza do odrzu­ specjalne działania" . Schemat rytuału obejmuje cenia innych czy narzucenia im własnych poglądów, trzy fazy: wyłączenia {rites de separation), liminal- schematów. Uczy współistnienia, współpracy, życz­ ności {rites de marge) i włączenia {rites de agréga­ liwości, otwartości, tym samym stwarzając mniejsze tion)^ .Wprzypadku Ernesto wyłączenie ze społecz­ przyzwolenie na nietolerancję i obojętność" . Stan ności to podjęcie decyzji o podróży, liminalność to liminalności ma to do siebie, iż nie może trwać wiecznie, zawsze bowiem trzeba powrócić do 50 52 A . van Gennep, Rites de passage. Cyt. za: W J . Burszta, Antropologia kultury..., op. cit., s. 104. 5 0 5 1 Ibid, 1 (18) J . Nikitorowicz, Pogranicze, tożsamość, międzykulturowa, s. 105. PD1P 5 2 BARBARZYŃCA edukacja Trans Humana, Białystok 1995, s. 16. �Paulina Śmigiel 38 normalnego życia w strukturze: „Człowiek żyje w strukturze, ale tęskni do communitas"^. Powrót łączy się z żalem za tym, co trzeba pozostawić, ale nie jest powrotem bez niczego. Doświadczenie pogranicza sprawia, że młody Guevara powraca ze smutkiem, lecz także z poczuciem misji do speł­ nienia, naznaczonym tragicznym przeczuciem, że nie ma ona szans na większe powodzenie: „W czasie tej podróży coś się stało, coś, o czym będę musiał myśleć przez długi czas. Tyle niesprawiedliwości...." Rytuał przejścia ma swoją dosłowną realizację w scenie przekroczenia przez Ernesto bariery rzeki w symbolicznym dniu jego dwudziestych czwar­ tych urodzin. Po wznoszonym na jego cześć toa­ ście i płomiennej przemowie, młody Guevara opuszcza bawiący się personel szpitala, idzie sam w kierunku brzegu rzeki, dopiero po chwili pojawia się Alberto. Nie zważając na ostrzeżenia, prośby i groźby przyjaciela, rzuca się w nurt rzeki, prze­ pływając ją, pomimo swojej astmatycznej przypa­ dłości. Przezwycięża nie tylko swoje słabości. Przede wszystkim pokonuje dzielącą go od kolonii prze­ szkodę. Płynąc, znajduje się — nie tylko fizycznie — pomiędzy dwoma porządkami rzeczywistości, pomiędzy światami różnych wartości. W tej chwili nie jest już „tu", ani nie jest jeszcze „tam", dokąd zmierza. Jest tak, jakby on jeden rozumiał, że „(...) największą chorobą (...) nie jest trąd (...), ale raczej świadomość, że jest się niechcianym, zaniedbanym i opuszczonym przez wszystkich" . Chorzy byli opuszczeni nie przez lekarzy, pielęgniarzy czy sio­ stry, lecz porzuceni przez własne rodziny i środo­ wiska społeczne. 54 5 3 R. Sulima, op. cit, s. 60. S ł o w a M a t k i Teresy z K a l k u t y wypowiedziane na ł a m a c h l o n d y ń s k i e g o t y g o d n i k a „ T h e Observer", 3.X. 1 9 7 1 . C y t . za: h a s ł o Matka Teresa z Kalkuty, W . K o p a l i ń s k i , Słownik wydarzeń, pojęć i legendXX wieku, [ w : ] Wielki multimedialny słownik Władysława Kopalińskiego, P W N , Warszawa 2 0 0 0 . „Che" - symbol argentyńskości czy coś więcej'? „Che" — pseudonim Ernesto Guevary, oznacza w języku hiszpańskim, mniej więcej tyle, co „Argentyńczyk". Wiele sytuacji w filmie wskazuje na takie właśnie rozumienie tego słowa. Między innymi w scenie, podczas której przyjaciele próbują — dzięki specjalnie wypracowanej technice „bajerowania" — zaskarbić sobie przychylność dwóch chilijskich sióstr, Jazmin i Danieli. Takie znaczenie implikują przede wszystkim kontakty kulturowe, dzięki częstemu wtrącaniu tego słowa w wypowie­ dziach, Argentyńczycy stają się rozpoznawalni poza granicami swojego kraju, wewnątrz jednak tego samego kręgu kulturowego, posługującego się języ­ kiem hiszpańskim . 55 56 Przypis tłumacza informuje nas, że tak naprawdę „che" to wieloznaczne słówko-wytrych pochodzenia indiańskiego, mogące oznaczać równocześnie zdziwienie, zachwyt, smutek i pro­ test . Wydaje mi się, iż słowo to nie jest tylko pseudonimem, ale także doskonałą charakte­ rystyką postawy narratora Dzienników motocy­ klowych łączącą w jednym słowie najważniejsze jego cechy. Zdziwienie obojętnością świata na złą sytuację innych. Smutek wypływający ze świadomości, że tak naprawdę niewiele można zmienić. Zachwyt nad godnością tych, którym ode­ brano prawo do wolności. Heroiczna próba pro­ testu, pomimo przeczuwanego niepowodzenia... 57 58 5 5 Jak to określał sam Ernesto. 5 6 Terminu „kultura" u ż y w a m tutaj w znaczeniu 5 4 ponadnarodowej formacji, posiadającej podobne wzorce zachowania i światopogląd. 5 7 Z o b . E. Guevara „ C h e " , op. cit., s. 28. 58 Ibid, s. 28. BARBARZYŃCA 1(18) PD1P �Podróż w stronę tożsamości *** Co podróż uświadomiła Ernesto? „Potwierdziła to przekonanie, że podział Ameryki na niestabilne i iluzoryczne narodowości to kompletna fikcja, tworzymy jeden naród od Meksyku po Cieśninę Magellana. Usiłując się uwolnić od małostkowego prowincjonalizmu, proponuję toast za Peru i za zjednoczoną Amerykę!" Wypowiadający te słowa młody człowiek daje świadectwo walki wewnętrznej, jaką stoczył, pragnąc uwolnić swój umysł od jed­ nostkowego, stronniczego osądu. Na ile mu się to udało, pozostaje kwestią subiektywnej oceny. 39 O wiele ważniejsze jednak jest to, że obraz cudzej wędrówki do wnętrza własnej osobowości i procesu budowania tożsamości może być bardzo inspirujący. Nie tylko Ernesto Guevara mógł w obcości odna­ leźć to, co jest mu bliskie. Każdy z nas, jeśli tylko „(...) dobrze pozna jakąś obcą kulturę oraz ludzi ją podzielających, znajduje (...), że jednostki te są zasadniczo takie same jak różni ludzie, których znał w społeczeństwie własnym" . Ale, żeby móc rozpo­ znać podobieństwo, trzeba najpierw otworzyć się na inność. 59 5 9 R. L i n t o n , op. cit., s. 168. A Journey Toward Identity. The Relationship Between Multiculturalism and the Protagonist's Evolution in the Film The Motorcycle Diaries The paper is an anthropologically-oriented analysis of the film The Motorcycle Diaries (2004) directed by Walter Salles, whose protagonist is the famous Ernesto Che Guevara. The author focuses on the development of the main character throughout the journey he had taken across South America. Adopted prospect of interpretation focuses on the intricacies of the identity-building process, the role of contact with others and the function of self-narration in the mental maturation of the young Guevara. In addition, the analysis is also concerned with the rite of passage as a way of overcoming the crisis of identity, as seen on the example of the main protagonist. 1 (18) PD1P BARBARZ7HCA �� https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/7df16f7612ae8c42cf7b6a3b5448085b.pdf ddd203900649fa851059ed8ffb3b242e Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2681 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1998 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2492 Title A name given to the resource Podróże, miejsca mityczne, przedmioty / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1998 t.52 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1998 t.52 z.3-4, s.3-4 Creator An entity primarily responsible for making the resource Benedyktowicz, Zbigniew Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Podróże, miejsca mityczne, przedmioty (Wprowadzenie do numeru) Zbigniew Benedyktowicz literaturą, fragmentami powieści (Francois Augieras - Podróż na Podróże - miejsca mityczne - rzeczy - to trzy tematy, trzy głów­ górą Atos, Michał Aj vaz, Sklep na ulicy Maisla - i już choćby w tych ne wątki tego numeru. Poprzedza je odrębny rozdział pos'wiecony dwu przykładach widać jak splatają się trzy nasze główne wątki, jak twórczości Jacka Malczewskiego. Ale i w wypowiedziach wywoła­ trudno byłoby je od siebie oddzielić, jak tworzą jedność, bo jest nych ukazaniem się książki Teresy Grzybkowskiej Świat obrazów w nich i podróż, i miejsce mityczne i rzeczy, jak owe dziwne Jacka Malczewskiego, którymi rozpoczynamy ten numer odnaleźć przedmioty u Ajvaza: Potrzebuję czegoś, co byłoby na zewnątrz możemy obecność tych trzech głównych tematów, motywów, wąt­ lśniąco łuskowate, przynajmniej we czwartek albo w piątek, i chciał­ ków, wokół których rozrastał się zbiór zebranych tu tekstów. Odna­ bym, żeby wewnątrz chrzęściły małe, metalowe graniastosłupy, ale leźć możemy miejsca wspólne. Ze wszystkich tu zgromadzonych te­ nie za bardzo gotyckie.). Eseje antropologiczne przełożyliśmy im­ kstów, autonomicznych przecież i mających swój własny przedmiot, presjami i esejami o literaturze (Jan Gondowicz: o mapach, powstała tkanina złożona. Pisane od siebie niezależnie, wchodzą tu podróżach, ludziach drogi - Kartografia a niektórzy pisarze; Marek z sobą w dialog czy wręcz polilog, łączą się wieloma wewnętrzny­ Oziewicz, Co można znaleźć w szafie - o światach równoległych mi, nieraz zaskakującymi, tajemniczymi połączeniami, przez które w Kronikach narnijskich CS. Lewisa), fragmentami i zapisami przechodzić możemy od jednych do drugich. Czy można kusić się z dziennika (Krystian Lupa, Miejsca i podróże mityczne - o podróży wobec tak złożonej materii o jakiś' wyraźniejszy podział - te są do dawnej szkoły, o Stalkerze), wspomnieniem o przedziwnej, prze­ 0 podróżach, te zaś o miejscach mitycznych, tamte znów o rzeczach rażającej rzeczy z dzieciństwa - (Krzysztof Lipka, Szrukoj). - budować jakiś rodzaj przewodnika, tworzyć mapę, wysnuwać z nich i dawać do ręki Czytelnika nić przewodnią, by mógł śmiało Czyi można się dziwić, że antropologia nie po raz pierwszy, 1 z ochotą wkroczyć w ten swoisty labirynt? Gdzie miałyby - owa a ostatnio wręcz coraz częściej zerka w stronę literatury, wprowa­ nić, mapa, przewodnik - swój początek? Można i trzeba by nań dzając w swój obręb różne jej gatunki? Dwa lata studiowania archeo­ wskazać, odsyłając Czytelników do poprzedniego numeru (to zna­ logii, poznawania precyzyjnych i skomplikowanych systematyk czy ściślej: do zeszytu sprzed dwu poprzednich numerów): do nu­ i typologii lateńskich, rzymskich, celtyckich fibul, zakończone peł­ meru poświęconego antropologicznemu postrzeganiu świata („Kon­ nym surowych wymagań egzaminem nie pozostawiło we mnie naj­ teksty" nr 3-4/1997), bo tam właśnie wyłania się ów motyw podróży mniejszego śladu w pamięci, a co tu dopiero mówić o emocji. Wszy­ za sprawą przywołanego Levi - Strauss'a, rozstrząsającego tak klu­ stko to było niczym w porównaniu z opisem, na który natrafiłem, czowy i bolesny dla antropologicznej roboty problem: „W jakich który dopadł mnie znacznie później, kiedy zdążyłem już o wszyst­ czasach byłoby najlepiej podróżować?" - Pragnąłbym żyć w epoce kim zapomnieć, opisem, w którym rzecz rozbłysła, nabrała czaru, prawdziwych podróży - a także bolesny problemat opisywania świa­ znaczenia, wagi, sensu. Ten blask rzeczy zawdzięczam Heinrichowi ta i rzeczy, problemat rzeczy, rzeczy, które znikają z naszego (współ­ Bóllowi, który nie pozbawijąc jej swoistego surowego uroku, zaraz czesnego) świata, owe wątki właśnie tam zaczynają się pojawiać na pierwszych stronach swego Dziennika Irlandzkiego, notatnika (por. Widzieć więcej. Antropologia wizualna i wizualność w antropo­z podróży do Irlandii, poświęcając jej cały rozdział potrafił przy po­ logii. /Wprowadzenie do numeru/, tamże). mocy tej fibuli: a g r a f k i (bo o niej tu cały czas mowa) spiąć ze sobą - przechodząc przez dzieje i historię, i pokazując jej miejsce Ale można by i zacząć od końca - od jakiegoś czasu, na ostatnich w kulturze - odległą starożytność ze współczesnością. Literatura stronach każdego zeszytu, a zwłaszcza w „tematycznych numerach" i „literatura przedmiotu". Jakże wiele może od nich zależeć. Czyż jak ten, zamieszczamy informację, jak dany temat pojawiał się już na rzecz nie ma się podobnie w przypadku naszych, etnograficznych tych łamach w poprzednich numerach. Czytelnik może sobie wyo­ systematyk i typologii? Naszego stosunku, sposobu podejścia do brazić (tak jak my, w gruncie rzeczy, nie zdawaliśmy sobie zrazu z te­ rzeczy, jej postrzegania i opisywania? Czy nie ulegamy zbytnio na­ go sprawy), jakże trudne może być to zadanie w tym przypadku. szym „dyscyplinarnym" przyzwyczajeniom, schematom? Jak oddać „Podróże - miejsca mityczne - przedmioty". - Jesteśmy przecież za rzecz żywą? Jak docierać do jej istoty i sedna? ich sprawą w samym centrum antropologii kultury. To z nich się ona cała „składa". Można sobie wyobrażać, ileż stron musiałby zająć ta­ Już zaledwie ta wstępna próba opisu i zarysowania struktury te­ ki zestaw: „w poprzednich numerach". I jakże długa musiałaby być go numeru pokazuje, jak trudna to sprawa. Wyprowadziła nas, znio­ to lista - Krainy, góry, jeziora, morze, rzeki, las, drzewa, budowle, da­ sła w jedną tylko z splątanych tu i ściśle splecionych ze sobą uliczek chy, miasta, progi, gościńce, ludzie wędrowni, wozy, sanie, buty, na­ - w kierunku rzeczy. Dlatego nie mam innej rady, a wręcz zachęcał­ rzędzia, zabawki, pieczęcie, pierścienie, ozdoby, amulety, kościane bym gorąco Czytelników do takiego eksperymentu, by czytali zgro­ grzebienie, fibule, hubki, ubrania, stroje, kufry, skrzynie, szafy, szu­ madzone tu teksty, jak to się mówi za koleją rzeczy, czy też według flady, krzesła, łoża, kanapy, fotele, klamki, hamaki, stoły, zdjęcia, fo­ spisu rzeczy, tak jak zostały ułożone: podług spisu treści. Wracajmy tografie, dzienniki, nóż do papieru, kartki z podróży, pamiątki, po­ więc do początku. cztówki... Listę tę moglibyśmy przedłużać w nieskończoność, wpisu­ Zacznijmy od podróży. Pojawia się ona już w bloku tekstów jąc coraz to bardziej wyszukane i wyspecjalizowane przedmioty, o Malczewskim. Obok „miejsca mitycznego", związanego z dzieciń­ o których może nie wiedzieliśmy dotąd, nie przypuszczaliśmy nawet, stwem artysty - stawu w Wielgiem (Maria Janion, Staw w Wielgiem, że takie istnieją. Taką listą moglibyśmy przebić długość słynnej wy­ czyli pomiędzy śmiechem a śmiercią). - Oto lęk przed podróżą i nie­ liczeniowej, etnologicznej definicji kultury Tylora. chęć Malczewskiego do podróży, by nie ulec formom i wpływom światowego, zachodniego malarstwa, by nie oderwać się od czystych - „Podróże - miejsca mityczne - przedmioty", zwłaszcza źródeł, które jedynie zapewnić mogą realizację powziętego twórcze­ przedmioty i rzeczy. - sprawiają, że znaleźliśmy się w samym sercu go programu: „..chcę malować świat żyjący, a on nie malowany kultury. Tymczasem żeby rzecz jeszcze bardziej skomplikować, rzeczywistość, prawdę" (por. Witold Dobrowolski, Mitologia Malteksty bardziej czy mniej naukowe i antropologiczne przełożyliśmy 3 �o zwierciadle (Leonida Stołowicza), rentgenie, chirurgii i mikrosko­ czewskiego). I jakże inny stosunek do podróży, rozpoznanie jej wagi i znaczenia dla własnej tworczos'ci, u Ibsena: ,Mogę powiedzieć z do­ pie (Jurija Cywjana), gdzie nawet zwierciadło i jego potencje znacze­ świadczenia: wiem, jaka możliwość rozwoju znajduje się w podróży ".niowe w sztuce rozpatrywane są w perspektywie, jaki dawać im mo­ że kontekst nowych środków wyrazu - fotografii, filmu, telewizji. Podróż jako punkt zwrotny i moment przełomu: podróżowałem przez Niemcy, Austrię i przekroczyłem Alpy 9 maja (...) nagle znale­Dalej mamy ciało, jako przedmiot fotografii (Andrzej Pilichowski źliśmy się w Mira Mare, gdzie piękno Południa, cudownie jasne świa­Ragno, O fotografiach Mapplethorpa), radiografii i jej magii, a tak­ tło, świecące jak biały marmur, objawiło mi się nagle i wpłynęło na że jako przedmiot ćwiczeń kulturystycznych (Tomasz Rakowski). całą moją późniejszą twórczość." (Lech Sokół, Henrik Ibsen - mit Dochodzi tu lista najnowszych, najbardziej współczesnych osobisty). Po Rzymie Ibsena, idąc dalej za autorami i bohaterami ko­ przedmiotów - ktoś powiedziałby: gadżetów - rzeczy i zjawisk, które lejnych tekstów odwiedzimy Toskanię, Sycylię, poznając miejsca mi­ autorzy tekstów im poświęconych, starają się uchwycić i opisać nie­ tyczne Syrakuz: „miasta Wielkich Kobiet" - (Aretuzy, Artemidy, Św. jako in statu nascendi, tak jak się one pojawiają, które znaczą i ważą Łucji), za rysunkami ze szkicownika Jana Potockiego podążymy do tak bardzo wiele w obrazie i ikonosferze naszej współczesnej kultu­ Maroka, a za współczesnym zapisem do legendarnego miasta Kano ry. Znajdziemy tu więc: Komputer i Internet (Magdalena Radkowska, w Afryce. Potem odwiedzimy Wiedeń i Lizbonę, by przez wspomnia­ ...projektnetnologii), „Walkmen" (Krzysztof Cibor), gitarę elektrycz­ ne już fragmenty i wątki literackie przejść do podróży po Polsce ną (Tomoho Umeda) Rower, narty, buty (Wiesław Szpilka), a nawet (Grzegorz Graff - Cuda Polski...). Jakże jednak mylącym czy niepeł­ spokrewnionego z ogrodowym krasnalem i piramidą zwierząt „ogro­ nym byłby taki przewodnik po podróżniczej części tego numeru, gdy­ dowego konia arabskiego" - rzeczy które wiążą się jak najściślej by nie opatrzyć go konieczną w tym miejscu uwagą, że nie tyle z „podróżowaniem", ze współczesnym doświadczeniem „podróży". podróże są tutaj głównym bohaterem ile m i t. Mit narodowy i mit Charakterystyczne i znamienne, że w opisie i interpretacji tych indywidualny artysty, patologia mitu (Teresa Grzybkowska, Jacka „najnowszych" rzeczy: komputera, internetu, supermarketu i in. Malczewskiego „Finis Poloniae, „Rewolucja 1905" czy wyznanie mi­ sprzymierzeńcami okazują się być ...proza Brunona Schulza i poezja łosne), antyczne, greckie, wątki mitu „oswojone" i przetworzone Leśmiana (Por. Magdalena Radkowska, Przedmiot, podróż..., Maciej w indywidualnym dziele artysty (Zygmunt Kubiak Hellenizm Jacka J. Dudziak, Mikro-makromarket...,Tomasz Rakowski, Trzy miesią­ Malczewskiego; Witold Dobrowolski, Mitologia Malczewskiego). ce...). Jakby na potwierdzenie słów autora Sanatorium pod klepsydrą, Bohaterami są tu uważane za lokalne, słowiańskie, a w istocie grec­ że „życie nieustannie głosowane jest przy pomocy mitu i poezji." ko-rzymskie, źródła folkloru; Leśmianowska zasada „jedności świa­ I nie dla zachowania równowagi wobec tych „najnowszych" rze­ ta i zas'wiata", jaka jest obecna w micie, oraz twórczość polegająca na czy i zjawisk (w tym dla New Age'owskich podróży i turystycznego „roztajemniczaniu własnego bytu za pomocą przeniesienia go w kra­ poruszania się po rzeczywistości współczesnej kultury z bedekerami inę mityczną, baśniową", w świetle których interpretowana jest, przy­ Baumana i Baudrillarda w ręku) - przywołujemy tu dwa wiersze jęta przez artystę strategia, prowadząca nie tylko do zmieszania „fan­ zmarłego w tym roku Zbigniewa Herberta, który na innym miejscu tastyki" i „realizmu", ale i do zajmowania ustawicznie ironicznej po­ tak pisał: stawy („transcendentalna bufoneria"), która pozwala osiągnąć abso­ „co dzień odnawiam spojrzenie lutną wolność tworzenia. (Maria Janion, Staw w Wielgiem czyli po­ co dzień narasta mój dotyk między śmiechem a śmiercią). Bohaterami są tu: mit osobisty, mit Ita­ łaskotany bliskością tylu rzeczy" lii, mit Toskanii widzianej oczami trzech różnych podróżników: Mu(Trzy wiersze z pamięci, Warszawa 1973 s.10) ratowa, Lawrence'a, Camusa (Dariusz Czaja, Toskania. Trzy podró­ Czynimy to w przekonaniu, że w obu przytoczonych wierszach że; Lech Sokół, Henrik Ibsen - Mit osobisty), zarysowany w tych tego Mistrza trudnej ironii dochodzi najpełniej do głosu obecność dwu ostatnich tekstach mit Północy i mit Południa (tamże), zmitoloowej cechy poezji, o której mówił Arystoteles (i od tłumaczenia gizowana na użytek turystów wersja Wiednia (Jarosław - jot Drużycktórego to fragmentu rozpoczyna tu swój esej Zygmunt Kubiak ki, Miasto, jego osobliwości i ich zbieracze), filmowy mit miasta Wi- por. - Zygmunt Kubiak, Hellenizm...) - „Poezja więc jest czymś bar­ ma Wendersa (Sławomir Sikora, W Lizbonie jak na wsi). Jednym sło­ dziejfilozoficznymi bardziej serio [wyższym, głębszym, bardziej rze­ wem bohaterem głównym jest tu: m i t i geografia m i t y c z czywistym] niż historia , bo raczej przedstawia to co ogólne, a ta n a. Owe niezwykłe doświadczenie podróży, w którym niezwykłość druga, co poszczególne." - i na tym to polega - dochodzi do głosu w zwykłym doświadczeniu Znacząca obecność i ilość odwołań w zgromadzonych tu te­ podróżowania: kstach do Schulza, Leśmiana, znacząca obecność prozy Schulza, po­ „Czy może mi Pan powiedzieć, jak się idzie do źródeł Aretuzy" ezji Leśmiana, Baczyńskiego, Herberta pozwala myśleć już nie tyl­ - zapytałem właściciela małego baru, gdzie się posilałem bułką z se­ ko o projekcie „literackiej" ale i „poetyckiej etnologii", w której rem i kawą, a pytając miałem dziwne uczucie jakiejś osobliwej właściwą, ostateczną miarą rzeczy jest poezja. nadrealności. O źródle Aretuzy ciągle czytam w hellenistycznych Pora więc już na koniec tylko przywołać raz już kiedyś potrąco­ i łacińskich poematach. Ale żeby można było do niego dojść zwykłą ną strunę* ulicą: I jeszcze o to pytać przy bułce z serem i kawie? - 'Ależ jest Ów fragment z IX Elegii Duinejskiej Rainera Marii Rilkego: pan przy źródle Aretuzy, ono jest przed moim barem.' - I z miesza­ niną dumy i rozbawienia ciągnie mnie za rękę. Obmurowano je ka­ Przecież wędrowiec ze stoku góry znosi w dolinę mieniami i biegnącą dokoła balustradą, o którą można się oprzeć nie garść ziemi, niewysłowionej dla wszystkich, lecz tylko i patrzeć w dół, jak ono ciągle pulsuje i płynie." (Zygmunt Kubiak, jedno zdobyte słowo, czyste, żółtą i błękitną gencjanę Jak w zwierciadle, Warszawa 1985 s. 36) Jesteśmy tu może tylko po to, by powiedzieć: dom, most, studnia, brama, owocowe drzewo, okno Jeśli zaś idzie o rzeczy, to tak się złożyło w tym numerze, że nie najwyżej: kolumna, wieża... Ale powiedzieć, zrozum, licząc rzeczy starychf?) i dostojnych(?), jak ów kieliszek szampana o, powiedzieć tak, jak nawet samym rzeczom w ręku filozofa, objaśniającego czym jest fenomenologia i nie licząc nie marzyło się nigdy. (...) kija mistrza, podróżnego kostura mędrca, laski filozofa (Stanisław Cichowicz, Problemat Sartre 'a; Koan Zenona) oraz monet, krążków zakupionych na ułan-batorskim bazarze (Jerzy Sławomir Wasilewski, Tajna historia przedmiotów) przeważają tu zdecydowanie rzeczy no­ * (por. Zbigniew Benedyktowicz, O niektórych zastosowaniach me­ we. Tę sekwencję rzeczy otwiera cykl tekstów rosyjskich semioty­ tody fenomenologicznej w studiach nad religią symbolem i kulturą w: ków (obok ogólnego, teoretycznego i syntetyzującego artykułu Al­ „Etnografia Polska" t. X X I V z. 2, 1980, s. 9-47; IX Elegia Rainera Ma­ berta Bajburina, Semiotyczne aspekty funkcjonowania rzeczy), teksty rii Rilkego w tłumaczeniu Mieczysława Jastruna) 4 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/4664c4cbdf02c8a50a107ee6068de60f.pdf 497166a4fa126728006d8423905e1233 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1178 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1984 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1085 Title A name given to the resource Podstawowe modele nauki a niektóre problemy teoretyczne etnologii w Polsce / ETNOGRAFIA POLSKA 1984 t.28 z.2 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1984 t.28 z.2, s.11-30 Creator An entity primarily responsible for making the resource Sokolewicz, Zofia Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text f v A R T Y K U Ł Y „Etnografia Polska", t. X X V I I I z. 2 P L I S S N 0071-1861 CZĘŚĆ I ZOFIA SOKOLEWICZ I I l' i i I J 1 i I ¡ ! PODSTAWOWE MODELE N A U K I A NIEKTÓRE PROBLEMY TEORETYCZNE E T N O L O G I I W POLSCE " Część • I R o z w ó j n a u k i w X X w . odznacza się e k s p l o z j ą t e o r i i n a u k o w y c h . M ó w i się j u ż nie o j ę z y k u , ale o j ę z y k a c h n a u k i , a w konsekwencji p o ­ w s t a j e p r o b l e m korespondencji (lub jej b r a k u ) m i ę d z y t e o r i a m i . F a k t w i e l o ś c i t e o r i i zmusza badaczy do w y b o r u m i ę d z y n i m i . W y b ó r jest n a j c z ę ś c i e j n i e u ś w i a d a m i a n y i p o m i n ę t u jego p r z y c z y n y i mechanizmy. R ó ż n o r o d n y c h propozycji i k o m b i n a c j i teoretycznych, a t y m s a m y m i k o n i e c z n o ś c i w y b o r ó w jest coraz w i ę c e j . S p o ł e c z n o ś ć uczonych po¬ w i ę k s z a się wszak proporcjonalnie do w z r o s t u s p o ł e c z e ń s t w a . B r a k jest j e d n e j , w i o d ą c e j orientacji (lub nie p o t r a f i m y j e j z a u w a ż y ć ) , do k t ó r e j m o ż n a b y o d n o s i ć w c i ą ż p o w s t a j ą c e teorie. N a u k a idzie w i e l o m a j u ż t o r a m i . D l a jej przedstawienia nie w y s t a r c z y j u ż metafora drzewa e w o ­ l u c j i . P o t r z e b n y jest raczej r y s u n e k niepoliczalnej liczby r ó w n o l e g ł y c h l i n i i procesu historycznego, o n i e p o w t a r z a l n y c h przebiegach. Tak w i ę c p o w s t a ł a w X X w . potrzeba badania samej n a u k i , potrzeba s o c j o l o g i i i filozofii n a u k i , k t ó r e m o g ł y b y u p o r z ą d k o w a ć ten chaos p o w s t a ł y z ob¬ l i t o ś c i i r ó ż n o r o d n o ś c i t w i e r d z e ń epistemologicznych. W 2 p o ł o w i e X X w . socjologia n a u k i (nie m ó w i ą c o starszej od n i e j f i l o z o f i i n a u k i ) charakteryzuje się dość dobrze z d e f i n i o w a n y m p o l e m b a d a ń . P o c z ą t k a m i s i ę g a w p r a w d z i e do K . M a r k s a i E. D u r k h e i m a , a w i ę c jest mocno osadzona w X I X w., ale k s z t a ł t w y r a ź n i e j s z y n a d a j ą j e j do¬ p i e r o M . Weber i K . M a n n h e i m , i g ł ó w n i e d z i ę k i n i m zyskuje sobie 1 2 I I i j I 3 1 M. M u l k a y , Science and the sociology of knowledge, London 1979; R. К e¬ a t , J . U r r y , Social theory as science, London 1975; K . M a n n h e i m , Essays •on the sociology of knowledge, London 1952. R. A г о n, L a philosophie critique de I'histoire, Paris 1969; J . Ż y c i ń s k i , Język i metoda, K r a k ó w 1983. • M. W e b e r , Wirtschaft und Gesellschaft. Grundriss der verstehenden Sobiologie, Tubingen 1976, s. 1; R. K . M e r t o n , Social theory and social structure, New York 1957; K . M a n n h e i m , Ideology und Utopia, New York 1936. 2 1 \ �p — , I' I 12 j I ! i ; ona p r a w o obywatelstwa. M i m o to j e j k r z e p n i ę c i e jako osobnej d y s c y p l i n y nie jest do dziś z a k o ń c z o n e . W 1981 r. Jerzy Szacki pisze, „iż so¬ cjologia w i e d z y jest do dzisiaj d y s c y p l i n ą d a l e k ą od usystematyzowania i sprecyzowania s w y c h p o d s t a w o w y c h z a ł o ż e ń " . N i e m n i e j jednak staje s i ę jasne, że s p o s ó b , w j a k i badamy r z e c z y w i s t o ś ć , p r z y j m o w a n e przez nas z a ł o ż e n i a o j e j charakterze, a przede w s z y s t k i m r e z u l t a t y naszych b a d a ń n o s z ą znamiona nowej j a k o ś c i , są „ w y t w o r e m k u l t u r o w y m " — j a k b y p o w i e d z i a ł K . M o s z y ń s k i , są „ f a k t e m h i s t o r y c z n y m " — j a k o t y m m ó w i K . D o b r o w o l s k i i t y m s a m y m m o g ą , a nawet p o w i n n y b y ć p r z e d ­ m i o t e m badania j a k o i s t o t n y element k u l t u r y . Wspomniane w y ż e j procesy powstawania n o w y c h t e o r i i i p o r ó w n y ­ w a n i a i c h ze s o b ą zapewne nie p r z e b i e g a j ą t a k ostro na gruncie etno­ l o g i i , j a k na obszarze i n n y c h nauk. Etnologia nie c i e r p i na n a d m i a r t e ­ o r i i , a czasami nawet w y d a j e się, że m a m y do czynienia w r ę c z z i c h b r a k i e m . J e d n a k ż e nawet w takiej s y t u a c j i pozostaje p r o b l e m p o r o z u ­ m i e w a n i a się m i ę d z y z w o l e n n i k a m i r ó ż n y c h t e o r i i , a co w a ż n i e j s z e — sprawa p o r ó w n y w a n i a u z y s k i w a n y c h przez n i c h r ó ż n y m i d r o g a m i r e z u l ­ t a t ó w . N i e j e d n o k r o t n i e trzeba w y j a ś n i ć , czy badacze r e p r e z e n t u j ą c y r ó ż ­ ne orientacje teoretyczne b a d a j ą t e n sam przedmiot czy i n n y . T a k czy inaczej istnieje k o n i e c z n o ś ć p o r ó w n y w a n i a ze s o b ą r ó ż n y c h t e o r i i e t n o logicznych. W 1 p o ł o w i e X X w . kwestie te m o ż e z p e r s p e k t y w y czasu są niecoprostsze. W t y m okresie w w i ę k s z o ś c i europejskich ś r o d o w i s k etnologiczn y c h k r ó l o w a ł y teorie ewolucjonistyczne. Teorie s z k o ł y k u l t u r o w o - h i s t o r y c z ñ e j , w t y m teoria k r ę g ó w k u l t u r o w y c h , r o z w i j a ł y s i ę g ł ó w n i e w Niemczech, A u s t r i i i Szwajcarii, podczas gdy w k r a j a c h anglosaskich. p o w s t a ł f u n k c j o n a l i z m . Dyskusje m i ę d z y przedstawicielami r ó ż n y c ł i orientacji b y ł y rzadkie. W i e l o k r o t n i e h i s t o r y c y e t n o g r a f i i zastanawiali się na p r z y k ł a d nad stosunkiem f u n k c j o n a l i z m u B r o n i s ł a w a Malinow¬ skiego do s z k o ł y k u l t u r o w o - h i s t o r y c z n e j O. Schmidta. O t ó ż w latach 30-tych B . M a l i n o w s k i atakuje ostro s z k o ł ę k u l t u r o w o - h i s t o r y c z n ą m . i n . w h a ś l e culture . Ze znanych m i relacji u c z e s t n i k ó w jego s e m i n a r i ó w ( L . M a i r , R. F i r t h , I . Schapera) m o ż n a w n o s i ć , że nie szczędził jej z ł o ś l i ­ w y c h ocen k r y t y k u j ą c z a ł o ż e n i a metodologiczne. S ą d z i ł , że p o s z u k i w a n i a i rekonstrukcje h i s t o r y c z n y c h p r o c e s ó w etnicznych i k u l t u r o w y c h na podstawie m a t e r i a ł u etnograficznego są nienaukowe i b e z w a r t o ś c i o w e . Odrzuca je w całości pod zarzutem, że w y n i k i b a d a ń nie m o g ą b y ć w e r y - ZOFIA SOKOLEWICZ 4 s ' i j j j i j | 6 I 4 J . S z a c k i , Historia myśli socjologicznej, Warszawa 1981, t. 1, s. 27. 5 K . D o b r o w o l s k i , Zagadnienia metodologii nauk w Polsce w dobie Od­ rodzenia, Warszawa 1953; t e n ż e , Dwa studia nad powstaniem kultury ludoweř w Karpatach Zachodnich, [w:] Studia historyczne ku czci Stanisława Kutrzeby,. t. 2, K r a k ó w 1938, s. 181-246, mapa 1. ' B. M a l i n o w s k i , Culture, Encyclopaedia of the social sciences, t. IV„ New York 1931, s. 621-646. л �13 PODSTAWOWE MODELE NAUKI f i k o w a n e . W y d a j e się, że n i g d y nie dochodzi jednak do d y s k u s j i m i ę d z y s z k o ł a m i . N a temat k o n k r e t n y c h b a d a ń , w b o g a t y m d o r o b k u M a l i n o w ­ skiego o d n o t o w u j e m y szereg recenzji r ó ż n y c h prac, od E. D u r k h e i m a , G. F r a z e r a , po a r t y k u ł y o d n o s z ą c e się do pograniczy j ę z y k o z n a w s t w a , p r a w a , e k o n o m i i , psychoanalizy. W ś r ó d t y c h prac znajduje się zaledwie jedna w s k a z u j ą c a na ś l a d d y s k u s j i nad z a ł o ż e n i a m i epistemologicznymi i n n y c h szkół w etnologu. Jest to The Life of Culture przygotowana w s p ó l n i e z G. E l l i o t S m i t h e m , (?) H e r b e r t e m , J. Spindenem i A l e k s a n ­ d r e m Goldenweiserem. 7 8 9 M o ż e dalsze poszukiwania z w i ą z a n e z w y d a n i e m Dzieł wszystkich Malinowskiego pozwolą nam ustalić dokładniej z k i m dyskutował, a kogo p o m i j a ł on milczeniem (w d r u k u ) . Jak w y n i k a z dotychczasowych u s t a l e ń , to do d y s k u s j i m i ę d z y przedstawicielami obu szkół n i e dochodzi, g d y ż jedna dla d r u g i e j j a k b y nie istnieje Stanowiska i c h p r z e d s t a w i ­ c i e l i są nie do pogodzenia. P r o b l e m y genetyczno-historyczne s f o r m u ł o ­ wane przez O. Schmidta nie d a d z ą się p r z e t ł u m a c z y ć na j ę z y k f u n k c j o n a l i z m u . N i e istnieje w i ę c p r o b l e m k o m u n i k o w a n i a się czy p r z e k ł a d u z jednego j ę z y k a na d r u g i . N a w e t w y k o r z y s t y w a n i e m a t e r i a ł ó w zebra­ n y c h w tak r ó ż n y c h konwencjach pozostaje pod z n a k i e m zapytania c h o ć ­ b y z tego p o w o d u , że nie z a w i e r a j ą one n i e z b ę d n y c h dla d r u g i e j strony informacji. 10 Te t r u d n o ś c i potencjalnego k o m u n i k o w a n i a się p o w s t a j ą z p o w o d u p r z y j ę c i a przez k a ż d ą ze stron i n n y c h p y t a ń badawczych, i n n y c h m e t o d analizy m a t e r i a ł u i wreszcie — i n n y c h z a ł o ż e ń o charakterze n a u k i , i n ­ nego m o d e l u n a u k i . O. W . S c h m i d t optuje za h i s t o r y c z n y m , h u m a n i s ­ t y c z n y m m o d e l e m etnologii. M a l i n o w s k i p r z y j m u j e p o z y t y w i s t y c z n y m o ­ d e l science i buduje e t n o l o g i ę , a p o t e m a n t r o p o l o g i ę s p o ł e c z n ą jako n a u k ę w sensie ś c i s ł y m . Etnologia i etnografia polska okresu m i ę d z y w o j e n n e g o p o z o s t a w i ł a n a m w spadku i n t e r e s u j ą c y i nie zawsze dziś doceniony, dorobek teore­ t y c z n y . W s z a k ż e k a ż d y z p r o f e s o r ó w tego okresu p o z o s t a w i ł po sobie ' B. M a l i n o w s k i , recenzja z: D u r k h e i m , E . , Les formes élémentaires de la vie religieuse, „Folk-lore", vol. 24: 1913, s. 525-531. • В . M a l i n o w s k i , Is humanism dead? recenzja z. F r a z e r, J . G., Publii Ovidii Nasonis Fastorum Libri Sexi: The fasti of Ovid, „Naturę", vol. 125: 1939, s. 847-849. » G . E . S m i t h , B. M a l i n o w s k i , H . J . S p i n d e n, A . G o l d e n w e i s e r , Culture — the Diffusion controversy, London 1928. B . M a l i n o w s k i , Dzieła wszystkie, t. 1-3, Warszawa 1979 i n. Należy tylko wyrazić żal, że dane zawarte w pierwszych tomach nie zawierają nowych ustaleń dotyczących twórczości Malinowskiego. Tradycja ustna przekazuje opinie zwolenników szkoły kulturowo-historycznej o funkcjonalizmie i Malinowskim porównując ten kierunek do dziennikarstwa (J. Manugiewicz); też A . R. R a d с 1 i f f e - В r o w n, Method in social anthropo­ logy, Chicago 1958. 1 0 1 1 �14 ZOFIA SOKOLEWICZ I 1 12 i n n ą , o r y g i n a l n ą p r o p o z y c j ą m e t o d o l o g i c z n ą : S. P o n i a t o w s k i , K . M o ­ s z y ń s k i , E. F r a n k o w s k i , J. C z e k a n o w s k i , B a u d o u i n de C o u r t e n a y - E h r e n k r e u t z - J ę d r z e j e w i c z o w a , J. S. B y s t r o ń , K . D o b r o w o l s k i , p o ­ m i j a j ą c t u uczonych p o k r e w n y c h n a u k (S. Czarnowski, L . K r z y w i c k i ) l u b m ł o d s z y c h badaczy (J. O b r ę b s k i , K . Z a w i s t o w i c z - A d a m s k a ) . C. B a u ­ d o u i n de C o u r t e n a y - E h r e n k r e u t z o w a p r ó b u j e w jednej z p u b l i k a c j i * d o k o n a ć p r z e g l ą d u o w y c h p r o p o z y c j i t r a k t u j ą c je tak, j a k b y się u z u p e ł ­ n i a ł y . Dziś w i d z i m y , że n i e ł a t w o b y ł o je d o d a ć do siebie. K a ż d y z t y c h n u r t ó w w y k o r z y s t u j e m y dziś j a k b y oddzielnie, i c h losy c z e k a j ą jeszcze na w y c z e r p u j ą c e opracowanie h i s t o r y k a n a u k i . W i e m y jednak, ż e za­ r ó w n o d r u k o w a n e nieliczne p o l e m i k i j a k i t r a d y c j a ustna w s k a z u j ą na poszukiwanie przez k a ż d e g o z w y m i e n i o n y c h w y ż e j badaczy swoich w ł a s ­ n y c h , r ó ż n i ą c y c h i c h d r ó g . Te p r ó b y nie d o p e ł n i a j ą się, c h o ć ł ą c z n i e t w o r z ą bardzo r ó ż n o b a r w n y obraz z a i n t e r e s o w a ń polskiej etnografii o k r e ­ su m i ę d z y w o j e n n e g o . Do zerwania ciągłości t r a d y c j i n a u k o w e j w etnologii polskiej p r z y ­ c z y n i ł y się w d u ż e j mierze nie t y l k o w o j n a i ś m i e r ć l u b emigracja c z ę ś c i p r o f e s o r ó w . M a w t y m s w ó j u d z i a ł r ó w n i e ż dyskusja na t e m a t stosowa­ nia metod m a t e r i a l i z m u dialektycznego i historycznego jako j e d y n i e pewnych naukowo i zapewniających właściwe w y n i k i b a d a ń . Programy budowane zgodnie z t y m i metodami l u b z b l i ż a j ą c e się do n i c h e l i m i n o ­ w a ł y w i ę k s z o ś ć p y t a ń s t a w i a n y c h przez e t n o g r a f i ę okresu m i ę d z y w o j e n ­ nego. Najbardziej o b r o n n ą r ę k ą w y s z ł a z okresu p i e r w s z y c h 10 lat p o I I w o j n i e ś w i a t o w e j orientacja s o c j o l o g i z u j ą c a n a w i ą z u j ą c a do r o z b u d o 13 14 15 1 6 17 18 1 2 0 2 1 ** S. P o n i a t o w s к i, O pochodzeniu i praojczyźnie Ariów, [w:] Wiedza o Pol­ sce, t. 1, Warszawa 1932. K . M o s z y ń s k i , Kultura ludowa Słowian, t. 1-2, cz. 1-2, K r a k ó w 1925¬ 1939. E . F r a n k o w s k i , Sztuka Ludowa, ,[w:] Wiedza o Polsce, t. I I I , Warsza­ wa 1935. " J . C z e k a n o w s k i , Wstęp do historii Słowian, L w ó w 1927. i«C. Baudouin de Courtenay-Ehrenkreutz-Jędrzejewic z o w a , Ze studiów nad obrzędami weselnymi ludu polskiego, Wilno 1929. " J . S. B y s t r o ń , Kultura ludowa, Warszawa 1947. K . D o b r o w o l s k i , Dzieje kultu św. Florjana w Polsce do połowy XVI w., Warszawa 1923; t e n ż e ; Zagadnienie kultury, {w:] Kalendarz Ilustrowany Ku­ riera Codziennego na rok 1937, R. 10, K r a k ó w 1936, s. 68-71; t e n ż e , Ze studiów nad życiem społecznym i kulturą, Wrocław 1968. »C. Baudouin de Courtenay-Ehrenkreutz-Jędrzejewic z o w a , Materiał naukowy i przedmiot etnologii, „Lud", t. X X I I : 1923. » Najtrafniejszym, choć (a może dlatego) najkrótszym opracowaniem historii etnografii polskiej, jest: А. К u t r z e b i a n к a, Rozwój etnografii i etnologii w Pol­ sce, K r a k ó w 1949. Tradycja ustna nie jest wykorzystywana w pracach nad historią etnografii polskiej. Wydaje się jednak, że maleńka próba, jaką zrobiłam wykorzystując ją w artykule o J . S. Bystroniu, wypadła zachęcająco, por. Z. S o k o l e w i c z , Bystronia kultura „otwarta", „Kultura", 9 V I I 1972. 1 1 1 4 1 8 ! 2 1 �15 PODSTAWOWE MODELE NAUKI 22 wanego po w o j n i e p r o g r a m u K . D o b r o w o l s k i e g o , a t a k ż e w y w o d z ą c e się r ó w n i e ż z okresu m i ę d z y w o j e n n e g o p r ó b y K . Z a w i s t o w i c z - A d a m s k i e j . Przez w y e l i m i n o w a n i e p e w n y c h k i e r u n k ó w i t r a d y c j i doszło do c z ę ś c i o w e g o ujednolicenia postaw i metod badawczych. D o w o d e m tego są publikacje z lat 1953-1970. F u n k c j o n a l i z m w zasadzie nie z n a l a z ł k o n ­ t y n u a t o r ó w w Polsce poza osobą A . W a l i g ó r s k i e g o i mało znaczącymi p r ó b a m i k i l k u badaczy m ł o d s z e g o pokolenia , ś w i a d o m y c h , że k i e r u n e k ten przechodzi k r y z y s , a nie d a j ą c y c h propozycji jego p r z e k s z t a ł c e n i a . S t r u k t u r a l i z m zapowiadany w etnografii n i e ś m i a ł o w 1960 r. Smutkiem tropików r o z w i j a się faktycznie od 1972 r. M i m o w i ę c w i e l u i n d y w i d u ­ a l n y c h i o r y g i n a l n y c h p r ó b ( w ś r ó d k t ó r y c h n a l e ż y w y m i e n i ć dyskusje z lat 1947-1948 w P T L ) etnologia polska nie cierpi na nadmierne z r ó ż ­ nicowanie postaw badawczych. Dopiero koniec lat 70-tych p r z y n o s i , niewielkie z r e s z t ą , ożywienie teoretyczne. Zapewne t e ż d u ż ą r o l ę w u ś w i a d o m i e n i u ^ ś o b i e przez e t n o g r a f ó w polskich w a g i p r o b l e m ó w teore­ t y c z n y c h o d g r y w a synteza etnografii p o l s k i e j n i e z a l e ż n i e od tego, k t o ją j a k ocenia. U p r z y t a m n i a ona w s z y s t k i m , na jakie p y t a n i a udzielono odpowiedzi i czy są to odpowiedzi z a d o w a l a j ą c e , u ł a t w i a zobaczenie t y c h spraw, k t ó r y m i się nie zajmowano l u b zajmowano w nie dość s t a r a n n y s p o s ó b , p y t a ń , k t ó r y c h nie postawiono, a m o ż n a b y ł o je p o s t a w i ć . B i b l i o 2 3 2 4 2 5 2 6 2 7 2 8 » K . D o b r o w o l s k i , Drogi rozwoju etnografii polskiej, jej obecne zadania, metody i związki z innymi naukami, „Etnografia Polska", t. 1: 1958, s. 72-83. K . Z a w i s t o w i c z - A d a m s k a (red.), Pomoc wzajemna i współdziałanie w kulturach ludowych, „Prace i Materiały Etnograficzne", t. V I I I - L X : 1951, oraz. inne zawarte w tym tomie artykuły na temat tradycji współdziałania na wsi pol­ skiej. A. W a l i g ó r s k i , Antropologiczna koncepcja człowieka, Warszawa 1973. ИМ. Trawińska-Kwaśniewska, Zagroda chłopska, Wrocław 1968; Z. S o k o l e w i c z , Analiza funkcjonalno-strukturalna zmian kulturowych w spo­ łeczności chłopskiej, [w.] K . Z a w i s t o w i c z - A d a m s k a (red.), Zmiany kultury chłopskiej, Wrocław—Warszawa—Kraków—Gdańsk 1973, s. 51-73: t e j ż e , O nie­ których ograniczeniach funkcjonalizmu-strukturalizmu w tłumaczeniu zmiany kul­ turowej, „Etnografia Polska", t. X I I I : 1969, z. 1, s. 25-43; K . K w a ś n i e w i c z o w a , Doroczne i rodzinne zwyczaje na tle współczesnych przeobrażeń wsi podkrakow­ skiej. Studium wsi Niegoszowice w woj. krakowskim, Wrocław—Warszawa—Kra­ k ó w 1979. « ¡ I . J a r v i e , Revolution in anthropology, London 1964. / Tłumaczenie pierwszej pracy С. Lévi-Straussa na język polski ukazało s i ę w 1960 r. (Smutek tropików), a następne prace ukazały się dopiero w 1968 r. (Tote­ mizm i Rozmowy z C. LéviStraussem). Myśl Nieoswojoną wydano w 1969 r. Znany z oryginałów swoich prac w środowisku naukowym nie budził szczególnych dys­ kusji aż do początku lat 70-tych. Por. też Z. S o k o l e w i c z , T. D r e w n o w ­ s k i , Dzicy i cywilizowani, z profesorem C. Lévi-Straussem rozmawiają...", „Poli­ tyka", 4 V I I 1964. » Etnografia Polski. Przemiany kultury ludowej, pod red. M. Biernackiej, B. Kopczyńskiej-Jaworskiej, A . Kutrzeba-Pojnarowej, W. Paprockiej, Wrocław— Warszawa—Kraków—Gdańsk 1976 (t. 1), 1981 (t. 2). ! 3 M i 7 �— Г : 36 - - ZOFIA SOKOLEWICZ g r a f í a syntezy u j a w n i a natomiast znakomicie fakt, że m a t e r i a ł y zbierane w o k r e ś l o n y m celu m o g ą nie z a w i e r a ć (i n a j c z ę ś c i e j nie z a w i e r a j ą ) i n ­ f o r m a c j i n i e z b ę d n y c h dla realizacji innego celu badawczego. Sprawa p o r ó w n y w a n i a r ó ż n y c h orientacji badawczych staje się r ó w n i e ż i z tego powodu s p r a w ą ważną. P o r ó w n y w a n i e czegokolwiek w y m a g a znalezienia w s p ó l n e g o m i a n o w ­ nika. Ustalenie go w celu p o r ó w n y w a n i a t e o r i i w y m a g a oderwania się od etnologii i z w r o t u k u t e o r i i n a u k i . P r z y c z y n z r ó ż n i c o w a n i a w s p ó ł c z e s n e j n a u k i poszukujemy u t a r t ą d r o ­ g ą w zasadniczej r o z b i e ż n o ś c i p o g l ą d ó w na i s t o t ę ś w i a t a i i s t o t ę poznania u Platona i Arystotelesa, ewentualnie s i ę g a m y do ź r ó d e ł r ó ż n i c w nauce n o w o ż y t n e j , t j . do Kartezjusza i Bacona. I w y d a j e się, że nie dość — w k a ż d y m razie na gruncie etnografii — starannie analizujemy to, co z d a r z y ł o się w filozofii po Kancie, jako reakcja na i d e a l i z m heglowski. A dzisiejsze k i e r u n k i w etnologii t k w i ą s w y m i k o r z e n i a m i w z r ó ż n i c o ­ w a n i u postaw poznawczych p o w s t a ł y m w k o ń c u X V I I I i w X I X w . N a w i ą z u j ą p r z e c i e ż do neokantyzmu, p o z y t y w i z m u , m a r k s i z m u oraz fe­ n o m e n o l o g i i ! egzystencjalizmu. 2 9 W p ł y w y n e o k a n t y z m u na e t n o l o g i ę ś w i a t o w ą u j a w n i ł y się w postaci zafascynowania p r o p o z y c j a m i E. Cassirera , przedstawiciela s z k o ł y marb u r s k i e j . Znacznie silniejsze są w p ł y w y d r u g i e j odnogi tego k i e r u n k u , t j . s z k o ł y b a d e ń s k i e j . M o d e l n a u k i humanistycznej p r o p o n o w a n y przez W.. Windelbanda i H . R i c k e r t a r o z w i n i ę t y przez W . D i l t h e y a z o s t a ł wszak­ że p r z y j ę t y przez O. W . Schmidta. W i n n e j nieco w e r s j i zaakceptowany b y ł poprzez prace M . Webera, a p o ś r e d n i o przez s z k o ł ę c h i c a g o w s k ą . R e p r e z e n t o w a ł go F . Znaniecki. Modele socjologii i etnologii h u m a n i s ­ tycznej w y w o d z ą się w p r o s t ze s z k o ł y b a d e ń s k i e j i chicagowskiej. Z r ó w n ą j e d n a k ż e siłą na utworzenie m o d e l u n a u k i X I X w . oddzia­ ł y w a ł p o z y t y w i z m . Jego znaczenie dla etnologii polega nie t y l k o na t y m , że b y ł filozofią ewolucjonizmu. Istotne o k a z a ł y się w p ł y w y przede w s z y s t ­ k i m tzw. pozytywizmu I I , czyli empiriokrytycyzmu. Pozytywizm w y ­ w a r ł silny w p ł y w na E. D u r k h e i m a , a w i ę c p o ś r e d n i o na c a ł e pokolenie e t n o l o g ó w pierwszych dwudziestu — t r z y d z i e s t u lat X X w . B . M a l i n o w ­ ski o d z i e d z i c z y ł k o n c e p c j ę n a u k i nie t y l k o po E. D u r k h e i m i e — n i e ­ w ą t p l i w i e jeszcze z rodzinnego K r a k o w a w y w i ó z ł w p ł y w y e m p i r i o k r y t y c y z m u . Wszyscy badacze, k t ó r z y sądzili, że etnologia jest n a u k ą 30 3 1 ' i f I, I " Z . S o k o l e w i c z , Szkoły i kierunki w etnografii polskiej (do 1939 г.), {w:] Historia etnografii polskiej, pod red. M. T e r l e c k i e j , Wrocław—Warszawa—Krak ó w 1973, s. 115-169; M. F r a n k o w s k a , Etnografia polska po 1939 г., tamże, nie wyczerpują zagadnienia. Sprawa nie została dostatecznie przebadana przez historyka nauki. «° E . C a s s i r e r , Esej o czowieku, Warszawa 1974. |l J 4 I ! �17 PODSTAWOWE MODELE NAUKI {science), a nie t y l k o s z t u k ą (art) musieli w t y c h czasach o p o w i e d z i e ć się po stronie p o z y t y w i z m u l u b m a r k s i z m u . I aż do lat 50-tych X X w . w et­ nologii polskiej p r z e w a ż a ł y zdecydowanie w p ł y w y p o z y t y w i z m u . M o ż n a b y z a r y z y k o w a ć twierdzenie, że f a k t y c z n i e - s ą one silne do dziś dnia . 3 2 J e d n a k ż e neokantyzm, p o z y t y w i z m , m a r k s i z m , ż e b y w y l i c z y ć n a j ­ silniejsze orientacje 2 p o ł o w y i p o c z ą t k ó w X X w., p o m i j a j ą c drobniejsze, m n i e j oryginalne, choć i n t e r e s u j ą c e dla etnologa, j a k na p r z y k ł a d t z w . m e t a f i z y k ę i n d u k c y j n ą W . W u n d t a , nie w y c z e r p a ł y wachlarza m o ż l i w y c h r o z w i ą z a ń sporu o r z e c z y w i s t o ś ć , o zasady teoriopoznawcze, o r e a l n o ś ć ducha i miejsce dla niego w r z e c z y w i s t o ś c i . Dlatego n a l e ż y t u w s p o m n i e ć jeszcze f e n o m e n o l o g i ę i 'egzystencjalizm. Ta pierwsza orientacja istotna jest do dziś dnia W etnologii — od Husserla w y w o d z i m y b o w i e m M . E l i a dego, R. Otta, s z k o ł ę u t r e c h t s k ą w fenomenologii z a s ł u ż o n ą dla b a d a ń religioznawczych z jej i s t o t n y m i w p ł y w a m i na inne d y s c y p l i n y nawet na tak o d l e g ł e , j a k np. geografia . Natomiast t r u d n o jest m ó w i ć o w p ł y ­ w a c h egzystencjalizmu w etnologii z w ł a s z c z a polskiej. Jest to jeszcze jeden' p r o b l e m dla h i s t o r y k a n a u k i . 3 3 3 4 R o z w a ż a n i a na temat r ó ż n y c h modeli n a u k i p u b l i k o w a ł w „ E t n o ­ g r a f i i P o l s k i e j " po raz pierwszy n i e o d ż a ł o w a n y G e r h a r d K l o s k a j u ż w 1975 r . A r t y k u ł ten, jak się zdaje, nie m i a ł szerszego o d d ź w i ę k u . Ja sama na posiedzeniu K o m i t e t u N a u k Etnologicznych P A N w czerwcu 1979 r. w y g ł o s i ł a m referat pt. „ P o d s t a w o w e modele n a u k i a s p o s ó b u p r a ­ w i a n i a etnologii w Polsce". Z a m i e r z a ł a m w s k a z a ć w n i m na p r z y c z y n y p e w n y c h t r u d n o ś c i w k o m u n i k o w a n i u się badaczy m i ę d z y sobą, na po­ s ł u g i w a n i e się przez n i c h r ó ż n y m i j ę z y k a m i n a u k o w y m i , stawianie sobie r ó ż n y c h p y t a ń . S ą d z ę , że m i m o t y c h t r u d n o ś c i w p r z y n a j m n i e j j e d n y m momencie p o r ó w n y w a n i e ze s o b ą r ó ż n y c h k i e r u n k ó w badawczych jest konieczne. W t e d y mianowicie, gdy f o r m u ł u j e m y p y t a n i a badawcze i za­ s t a n a w i a m y się, w j a k i s p o s ó b na nie o d p o w i e d z i e ć , j a k ą p r o c e d u r ę ba­ dania p r z y j ą ć . 3 5 Z tego p o w o d u do uniwersyteckiego p r o g r a m u t e o r i i k u l t u r y obowią- » Chciałabym wykazać to w cz. I I tego artykułu poddając analizie niektóre współczesne prace etnologów polskich Myślę, że wskazał na ho też P. S z t o m p k a , Metoda funkcjonalna w socjologii i antropologii społecznej. Studium analityczne, Wrocław—Warszawa—Kraków—Gdańsk 1971; t e n ż e , Teoria i wyjaśnienie, z me­ todologicznych problemów socjologii, Warszawa 1973, и А. С. M. J a n s e n, A phenomenological orientation in the spatial sciences? Amsterdam 1980 (materiały powielane z konferencji organizowanej w kwietniu 1980 r. przez Uniwersytet Warszawski i Uniwersytet w Amsterdamie, archiwum K a ­ tedry Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytetu Warszawskiego). M C . L é v i - S t r a u s s , Smutek tropików, Warszawa 1968, s. 57 n. Można przypuszczać, że przez pewien czas C. Lévi-Strauss pozostawał pod urokiem egzys­ tencjalizmu. Trudno sądzić jednak, by zostawiło to trwały ślad w jego pracach. G. K l o s k a , Trzy modete nauk społecznych, „Etnografia Polska", t . X I X : 1975, z. 2, s. 109-137. 8 5 2 _ Etnografia Polska t. 28/2 �f J 18 ZOFIA SOKOLEW1CZ i j jł I I ' ¡ I | I I ż u j ą c e g o s t u d e n t ó w etnografii w Warszawie wprowadzono od 1978 r . r o z w a ż a n i a na temat modeli n a u k i , a z w ł a s z c z a m o d e l i n a u k s p o ł e c z n y c h , Niniejszy szkic jest s k r ó t e m n a j w a ż n i e j s z y c h p u n k t ó w tego p r o g r a m u . J e ż e l i jest wiele etnologicznych t e o r i i k u l t u r y to czy m o ż n a p o r ó w n y w a ć je m i ę d z y s o b ą ? Jak to r o b i ć ? Czy m o ż n a p o r ó w n y w a ć r e z u l t a t y b a d a ń , w k t ó r y c h p o d s t a w o w y m p o j ę c i e m jest „ w y t w ó r k u l t u r o w y " ( K . Mo¬ s z y ń s k i ) , „ f a k t h i s t o r y c z n y " ( K . Dobrowolski), „ i n s t y t u c j a " ( B . M a l i n o w ski), „ z n a c z e n i e " i „ s t r u k t u r a " (C. L é v i - S t r a u s s ) ? C z y te j e d n o s t k i t a k ­ sonomiczne o d p o w i a d a j ą w r z e c z y w i s t o ś c i t e m u samemu? A co m o ż n a powiedzieć o innych pojęciach tych teorii ? Koncepcja modelu n a u k i u m o ż l i w i a p o r ó w n a n i e ze s o b ą r ó ż n y c h t e o r i i t w o r z ą c dla n i c h rodzaj w s p ó l n e g o m i a n o w n i k a . W filozofii i socjol o g i i n a u k i napisano na t e n temat j u ż dość d u ż o . P o r ó w n u j ą c ze s o b ą sposoby p o s t ę p o w a n i a r ó ż n y c h uczonych, w t y m r ó w n i e ż t y c h , k t ó r y c h p o s t ę p o w a n i e s t a ł o się w z o r e m , modelem dla i n n y c h — j a k np. opisany przez G. K l o s k ę , E. D u r k h e i m , M . Weber czy G. M y r d a l — m o ż n a d o j ś ć do w n i o s k u , że k a ż d y z badaczy b u d u j ą c s w o j ą t e o r i ę m u s i o d p o w i e d z i e ć na k i l k a p o d s t a w o w y c h p y t a ń . Odpowiedzi na nie są w s k a ź n i k i e m na t o , j a k i m modelem n a u k i dany badacz p o s ł u g u j e s i ę w swojej pracy. A w i ę c przede w s z y s t k i m m u s i u s t a l i ć , czy p r z y j m u j e z a ł o ż e n i e - o j e d n o ś c i p r z e d m i o t u n a u k i i w konsekwencji, czy o d r ó ż n i a n a u k ę od s z t u k i czy nie? Czy p r z y j m u j ą c t e z ę o j e d n o ś c i n a u k i p r z y j m u j e za w z ó r do n a ś l a ­ dowania n a u k i eksperymentalne? Jak o k r e ś l a r e l a c j ę m i ę d z y p r z e d m i o ­ t e m a p o d m i o t e m badania? Czy na p r z y k ł a d przedmiot badania istnieje n i e z a l e ż n i e od badacza, k t ó r y poznaje go p a t r z ą c się n a ń niejako z d y s ­ tansem czy t e ż m a m y t u do czynienia ze ścisłą z a l e ż n o ś c i ą p r z e d m i o t u i podmiotu? Co stanowi ź r ó d ł o poznania: dane empiryczne, dane obserwa­ cyjne, nasze p r z e ż y c i a , odczucia czy inne jeszcze f o r m y ? Jak się p r z e d ­ stawia relacja m i ę d z y t e o r i ą a o b s e r w a c j ą ? Czy w t e o r i i m o g ą z n a l e ź ć się dane, k t ó r y c h nie m a w obserwacji? J a k i t y p w y j a ś n i a n i a p r z y j m u j e dany autor (przez o d w o ł a n i e się do p r a w o g ó l n y c h l u b s t a t y s t y c z n y c h ustalanie miejsca elementu w systemie, o k r e ś l a n i a s t r u k t u r y z j a w i s k a etc.)? Czy autor w y r ó ż n i a w r z e c z y w i s t o ś c i poznawanej r ó ż n e p o z i o m y zorganizowania l u b d o s t ę p n o ś c i obserwacji (poziom obserwowalny versus nieobserwowalny) etc? Jakie są podstawowe p o j ę c i a j ę z y k a danej t e o r i i (jednostka taksonomiczna, rozumienie czasu, przestrzeni etc.)? W j a k i s p o s ó b sprawdza się t e o r i ę ? K i e d y u w a ż a się j ą za p r a w d z i w ą , a k i e d y m o ż*n aM.o dPr zoul cai ćn уj ąi, jako Knowing n i e pand r a w dbeing, z i w ą ?London 1969; E . А. В u r 11, The meta­ physical ofy m modern science, k London n , Philosophical P r z y foundations szczegółow rozbiorze r y t y c z n y1926; m kTa .ż dB e je nzt o analizowanych 3 6 3 7 • l ] • J I i l < ' ! foundations of the three sociologies, London 1980; M. H о 11 i s, Philosophical thoughts on social action, Edinburgh, 1979. K l o s k a , op. cit., s. 109 n 3 7 Models • of man» '•) 1 ¡ : �19 PODSTAWOWE MODELE NAUKI t e o r i i trzeba p o s t a w i ć znacznie w i ę c e j s z c z e g ó ł o w y c h p y t a ń . P r z y k ł a d e m m o ż e b y ć wspomniane w y ż e j o m ó w i e n i e K i o s k i l u b tego samego auto­ ra egzegeza Totemizmu C. L é v i - S t r a u s s a . U z n a ł a m jednak, że w y l i c z o ­ ne w y ż e j p y t a n i a p o z w a l a j ą na uzyskanie i n f o r m a c j i w y s t a r c z a j ą c y c h do odpowiedzi na p y t a n i e , z j a k i m modelem n a u k i m a m y w k o n k r e t n y m p r z y p a d k u do czynienia, j a k i e są z a ł o ż e n i a teoriopoznawcze danego ba­ dacza. 3 8 3 9 W ś l a d za t e o r e t y k a m i n a u k i m o ż n a w y r ó ż n i ć n a s t ę p u j ą c e , podsta­ w o w e jej modele: klasyczny p o z y t y w i s t y c z n y , realistyczny i k o n w e n c j o ­ n a l n y (wszystkie zbudowane p r z y z a ł o ż e n i u j e d n o ś c i ś w i a t a i j e d n o ś c i nauki). Z a k ł a d a j ą c jednak o d m i e n n o ś ć h u m a n i s t y k i od n a u k i sensu stricto trzeba w z i ą ć pod u w a g ę n i e k t ó r e c h o ć b y z w ł a ś c i w y c h dla tego u j ę c i a modeli, a to m o d e l h u m a n i s t y k i r o z u m i e j ą c e j i fenomenologiczny. . I. P O Z Y T Y W I S T Y C Z N Y MODEL N A U K I O p o z y t y w i z m i e w filozofii i o d p o w i a d a j ą c y m m u m o d e l u n a u k i na­ l e ż y m ó w i ć ze ś w i a d o m o ś c i ą t r w a n i a tej o r i e n t a c j i od 150 lat, w jej r ó ż ­ n y c h fazach i odmianach. S p r a w i a to, że klasyczny p o z y t y w i z m Comte'a niewiele m a w s p ó l n e g o i r ó ż n i się bardzo od p o z y t y w i z m u I I (empirio­ k r y t y c y z m u ) czy n e o p o z y t y w i z m u k o ł a w i e d e ń s k i e g o . N i e m n i e j jednak w y d a j e się, że podstawowe cechy tego, co n a z y w a m y p o z y t y w i s t y c z n y m modelem n a u k i , są w z g l ę d n i e t r w a ł e do dziś. Model ten n a j p e ł n i e j chyba relacjonuje C. G. H e m p e l . Z b u d o w a n y on z o s t a ł na z a ł o ż e n i u , że n a u k a u m o ż l i w i a zdobywanie p r z e w i d y w a ń (to jest j e j celem) i t y m s a m y m w y j a ś n i a ś w i a t . Jest to m o ż l i w e d z i ę k i s k o n s t r u o w a n i u t e o r i i s k ł a d a j ą ­ cych się z t w i e r d z e ń o g ó l n y c h o k r e ś l a j ą c y c h s t a ł e stosunki m i ę d z y ele­ m e n t a m i r z e c z y w i s t o ś c i . T w i e r d z e n i a te, zwane też p r a w a m i , u m o ż l i w i a j ą p r z e w i d y w a n i e zjawisk o d k r y w a n y c h na drodze systematycznej obserwa­ cji i eksperymentu. 4 0 W y j a ś n i e n i e polega w i ę c na w y k a z a n i u , że badane „ c o ś " jest k o n k r e t ­ n y m przypadkiem tych regularności, przypadkiem działania prawa ogól­ nego. Może b y ć w i ę c przewidziane r ó w n i e ż w p r z y s z ł o ś c i . Istotne jest, że p r a w d a o w y c h t w i e r d z e ń nie jest po p r o s t u koniecz­ n o ś c i ą l o g i c z n ą , nie m o ż e b y ć t e ż znana a priori. M u s i b y ć sprawdzona na drodze obserwacji i eksperymentu, j e d y n y c h ź r ó d e ł p e w n e j i n i e p o d ­ w a ż a l n e j w i e d z y empirycznej. E k s p e r y m e n t i obserwacja s ą t e ż n a r z ę ­ dziem wszelkich t w i e r d z e ń , jeżeli m a j ą m i e ć one charakter n a u k o w y . N a u k a nie musi, a n a w e t nie p o w i n n a s i ę g a ć w g ł ą b l u b poza z j a w i s ­ ka d o ś w i a d c z a n e przez c z ł o w i e k a w poznaniu z m y s ł o w y m . O d e j ś c i e o d " K l o s k a , op. cit. »» K ł o s к a, Totemizm C. Lévi-Straussa, „Lud", t. 67: 1974. «• C. H e m p e l , Metodologia nauk przyrodniczych, Warszawa Philosophy of natural science, Englewood Cliffs 1966. 1968; tenże, �20 ZOFIA S O K O I E W I C Z i n f o r m a c j i dostarczanych n a m przez z m y s ł y jest zdaniem się na speku­ lacje. T u odnajdujemy ź r ó d ł o a r g u m e n t ó w s k i e r o w a n y c h przez f u n k c j o nalistów przeciwko „spekulacjom szkoły kulturowo-historycznej Moż­ na sądzić, że te same w z g l ę d y k i e r o w a ł y k r y t y k a m i r o d z ą c e j się s z k o ł y k u l t u r o w o - h i s t o r y c z n e j , w y w o d z ą c y m i się z k r ę g u e w o l u c j o n i z m u bastianowskiego . To w ł a ś n i e p r z y j ę c i e tego samego m o d e l u n a u k i sprawia, że i s t n i e j ą p o d o b i e ń s t w a p o m i ę d z y e w o l u c j o n i z m e m a f u n k c j o n a l i z m e m , a obydwa k i e r u n k i r ó ż n i ą się zasadniczo od s z k o ł y k u l t u r o w o - h i s t o r y c z ­ nej (gdyby nawet o d r z u c i ć t e o r i ę k r ę g ó w k u l t u r o w y c h , najtrudniejszą do utrzymania). 4 2 43 P o g l ą d y pozytywistyczne na n a u k ę s t a ł y się ź r ó d ł e m oddzielenia tego co u w a ż a n o , że m o ż e b y ć p r z e d m i o t e m poznania naukowego (to jest w drodze e k s p e r y m e n t u i obserwacji i co się da w k o n s e k w e n c j i prze­ w i d z i e ć jako seria n a s t ę p s t w ) , od tego, co jest w y t w o r e m w y o b r a ź n i c z ł o w i e k a , jego uczuciami, t w ó r c z o ś c i ą , poezją, co jest n i e p r z e w i d y w a l n e , co — m ó w i ą c k r ó t k o — jest h u m a n i s t y k ą , inaczej s z t u k ą (ort versus science). W p r z y p a d k u uznania c a ł e j r z e c z y w i s t o ś c i za jeden p r z e d m i o t n a u k i , należało podporządkować sferę humanistyki t y m samym rygorom i pro­ cedurom badawczym, co sferę z w y c z a j o w ą b a d a ń e k s p e r y m e n t a l n y c h . T y m samym g ł ó w n y m k r y t e r i u m prawdziwości teorii winno być empi­ ryczne k r y t e r i u m z g o d n o ś c i z d o ś w i a d c z e n i e m , w n i o s k i z a ś n a l e ż a ł o opie­ r a ć na obserwacji i eksperymencie etc. O t y m , że nie jest to ł a t w e , ś w i a d ­ czą c h o ć b y z a r z u t y kierowane przez u c z n i ó w K . R. P o p p e r a (J. Agassi, E. Gellner, I . Jarvie) p r z e c i w k o antropologii f u n k c j o n a l n e j , k t ó r a i c h zdaniem — m i m o szumnych zapowiedzi — nie z d o ł a ł a s f o r m u ł o w a ć ani jednego p r a w a ściśle o g ó l n e g o . O tej t r u d n o ś c i ś w i a d c z ą chyba r ó w n i e ż w y s i ł k i K . M o s z y ń s k i e g o . C h o ć o b j ą ł on j e d n y m aparatem p o j ę c i o w y m c a ł ą k u l t u r ę , to jednak w p r z y p a d k u i n t e r p r e t a c j i s z t u k i p r ó b o w a ł o d ­ w o ł a ć się do pomocy idei bergsonowskich o d c h o d z ą c w ten s p o s ó b od stosowanego klasycznego m o d e l u pozytywistycznego. C. G. H e m p e l p d k r e ś l a , że w y j a ś n i a n i e p r z y b i e r a w p o z y t y w i s t y c z ­ n y m m o d e l u n a u k i o k r e ś l o n ą s t r u k t u r ę . Jej i s t o t n y m i c z ł o n k a m i są 4 4 4 5 4 1 A. R. R a d c l i f f e Brown, The method in social anthropology, London 1958. 4 2 S. O. S t o i l , Die Entwicklung der Volkerkunde von ihrer Anfangen bis in die Neuzeit, „Mitteilungen der Geographische-Eth.iographische Gesellschaft", Zurich 1917-1918, t. 18, s. 105. « S o k o l e w i c z, op. cit., s. 78; S z a c k i , op. cit., s. 413. �21 PODSTAWOWE MODELE NAUKI 46 eksplanandum i eksplanans : N a eksplanans s k ł a d a j ą się p r a w a o g ó l n e (na k t ó r y c h b r a k l u b t r u d n o ś c i w f o r m u ł o w a n i u u s k a r ż a j ą się zawsze t a k z w a n i h u m a n i ś c i ) i w a r u n k i p o p r z e d z a j ą c e zaistnienie o k r e ś l o n e g o zjawiska. S t a n o w i ą w i ę c one p r z e s ł a n k i w y j a ś n i a n i a . K l a s y c z n y p r z y k ł a d r e a k c j i s ł u p k a r t ę c i w termometrze w ł o ż o n y m do g o r ą c e j w o d y s t a n o w i w a r i a n t w y j a ś n i a n i a z w a n y dedukcyjno-nomologicznym. Ten t y p w y ­ j a ś n i a n i a stosowany b y ł w etnologii szeroko przez M a l i n o w s k i e g o i jego s z c z e g ó ł o w ą a n a l i z ę p r z e d s t a w i ł P. S z t o m p k a . D r u g i m t y p e m w y j a ś ­ niania p o z y t y w i s t y c z n e g o jest i n d u k c y j n o - p r o b a b i l i s t y c z n e (statystycz­ ne). W t y m p r z y p a d k u w eksplanansie zamiast p r a w o g ó l n y c h z n a j d u j ą s i ę statystyczne ( l u b probabilistyczne) generalizacje, a relacja m i ę d z y p r z e s ł a n k a m i a w n i o s k i e m m a charakter indukcyjnego p r a w d o p o d o b i e ń ­ stwa. T e n s p o s ó b w y j a ś n i a n i a b y ł szeroko stosowany w a n t r o p o l o g i i ame­ r y k a ń s k i e j rozdartej od c z a s ó w F . Boasa przez w ą t p l i w o ś c i co do s ł u s z ­ n o ś c i p r z y j ę c i a w badaniu k u l t u r y naukowego (scientific) postępowania czy t e ż raczej w y j a ś n i a n i a historycznego (w sensie r e k o n s t r u k c j i n i e ­ powtarzalnych i nieprzewidywalnych n a s t ę p s t w jednostkowych zdarzeń). W y d a j e się że k u t e m u t y p o w i w y j a ś n i a n i a s k ł a n i a ł a się t z w . k a l i f o r niiska szkoła antropologii a z w ł a s z c z a 2rupa s t a t y s t v k ó w p o d kierun— 47 J tr о o У f 4 8 J Sr J 4 9 kiem H D r i v e r a Z nimi współpracował S K l i m e k u c z e ń Jana Czekanowskiego. Dorobek tego ostatniego jest r ó w n i e ż z naszego p u n k t u widzenia ogromnie i n t e r e s u j ą c y W s z a k ż e m o ż n a b y ł o sądzić że studia w^ Niemczech w okresie ofensywy metodologicznej s z k o ł y k u l t u r o w o h i s t o r v c z n e i a w t v m t e o r i i k r ę g ó w k u l t u r o w y c h F Graebnera ( k t ó r e na r e s z t ę ż v ć i a z a u r o c z y ł y S Poniatowskiego) nrzvciagna Czekanowskiego do tego ś r o d o w i s k a A b v ł o to ś r o d o w i s k o mocno a k c e n ü m c e o d m i e n n o ś ć h u m a n i s t y k i i n a u k i p r z y r o d n i c z y c h , o p t u j ą c e za modelem n a u k i W i n d e l R i c k e r t a Jest to iasne w pracach L Frobeniusa p o s z u k u j ą c e g o w n s t a t e r z n e i i n s t a n c i i ducha" k o n t y n e n t u a f r y k a ń s k i e g o Jacach 5 0 O W S Ъ h s meg -ňř H k t ó r v n L ł wnrost o Ankermanna i F duchu" r ó z n v c h kultur « Graebnera w Zapewne j e d n a k ' f a k t ora że * H e m p e 1, op. cit., s. 403. « S z t o m p k a , op. cit. H . Е. D r i v e r , Cultural Diffusion, {w:] Raoul N a r o l l (wyd.); Main cur¬ rents in cultural anthropology, Englewood Cliffs N. J . 1973. • » S. K l i m e k , Metoda ilościowa w badaniach nad historią kultury, „Roczniki Dziejów Społecznych i Gospodarczych", t. 3: 1934, s 57-76; S. K l i m e k , W. M i l ­ k ę , An analysis of the material culture of the Tupi peoples", „American A n t h r opologist", vol. 37: 1935, s. 71-91; S. K l i m e k , Culture element distributions, I : The structure of California Indian Culture, „University of California, Publications in American Archaeology and Ethnology, vol. 37: 1935, s. 1-70*. L . F r o b e n i u s , Kulturgeschichte Áfricas: Prolegomena zu einer historischen Gestaltlehre, Zurich 1933. A. B r o n k , Język teorii religioznawczej O. Schmidta, Lublin 1972; O. W. S c h m i d t , der Ursprung des Gottesidee, Tubingen 1911. ' 4 8 4 6 0 6 1 �22 ZOFIA SOKOLEWICZ Czekanowski b y ł p r z y r o d n i k i e m , że przez a n g i e l s k ą s z k o ł ę b i o m e t r y c z n ą z e t k n ą ł się z a n g i e l s k ą filozofią e m p i r y z m u , w y n i k a , że w swoich p r a ­ cach p r z y j m u j e w y j a ś n i a n i e t y p u indukcyjno-probabilistycznego. Jego z a ł o ż e n i a teoriopoznawcze bliższe s ą zdecydowanie p o z y t y w i z m o w i n i ż niemieckiej filozofii Windelbanda i R i c k e r t a . J e d n a k ż e , z tej r a c j i , że badania jego d o t y c z ą antropologii i etnologii historycznej, p r z e d m i o t e m obserwacji s t a j ą się nie f a k t y historyczne, ale raczej ź r ó d ł a , na podsta­ w i e k t ó r y c h o tej przeszłości w n i o s k u j e m y . O b e c n o ś ć ź r ó d ł a jest w i ę c d e c y d u j ą c y m f a k t e m o prawdzie t e o r i i . W k w e s t i i stosunku do ź r ó d ł a Czekanowski b l i s k i jest bardzo p o g l ą d o m s z k o ł y k u l t u r o w o - h i s t o r y c z n e j . Tej w ł a ś n i e szkole z a w d z i ę c z a wszak etnologia europejska (i ś w i a t o w a ) o k r e ś l e n i e podstaw k r y t y k i ź r ó d ł o w e j . Przekonanie, że w ł a ś c i w a me­ toda stanowi g w a r a n c j ę p r a w d z i w y c h r e z u l t a t ó w , w s p ó l n e na p r z e ł o m i e X I X i X X w. pozytywizmowi i n i e k t ó r y m przynajmniej kierunkom h u ­ m a n i s t y c z n y m , jest zapewne c e c h ą c a ł e j epoki. 5 2 Zgodnie z modelem p o z y t y w i s t y c z n e j n a u k i teorie budowane są na podstawie danych e m p i r y c z n y c h . W k l a s y c z n y m p o z y t y w i z m i e obserwa­ cja i dane empiryczne w y p r z e d z a j ą t e o r i ę . Z t y m nie d a j ą c y m się dziś u t r z y m a ć poglądem zrywa już neopozytywizm koła wiedeńskiego i bliski m u K . R. Popper. W etnologii p o g l ą d ten m o ż n a s p o t k a ć jeszcze dziś. nie t y l k o jako podzwonne f u n k c j o n a l i z m u i s c j e n t y z m u (w p e w n y c h o k r e ­ sach) F . Boasa, ale r ó w n i e ż jako p o g l ą d h i s t o r y c z n y c h ( p o z y t y w i s t y c z ­ nych) szkół w etnologii europejskiej, exemplum К . M o s z y ń s k i . W p r z y ­ p a d k u tego ostatniego m a m y do czynienia z w a r i a n t e m p o z y t y w i s t y c z ­ nego m o d e l u n a u k i dostosowanego do r o z w a ż a n i a zjawisk p r z e s z ł y c h . Znane są n a m n a s t ę p s t w a z d a r z e ń historycznych, znane s ą p r a w a o g ó l n e k u l t u r y w y p r o w a d z o n e przez M o s z y ń s k i e g o z m o d e l u j ę z y k a oraz analiz morfologicznych. Zadaniem badacza w tej s y t u a c j i b y ł o odtworzenie p r z e s ł a n e k i s t n i e j ą c e g o stanu na podstawie z n a j o m o ś c i n a s t ę p s t w i p r a w ogólnych. 5 3 M o s z y ń s k i podziela p o g l ą d p o z y t y w i s t ó w na s p o s ó b b u d o w a n i a t e o r i i . Teorie s k ł a d a j ą się z t w i e r d z e ń o w y s o k i m stopniu abstrakcji, k t ó r y c h p r a w d a l u b fałsz m o g ą b y ć stwierdzane t y l k o w drodze systematycznej obserwacji i eksperymentu. Teoria m u s i b y ć zbudowana na o b i e k t y w n i e i s t n i e j ą c y c h faktach. W t e o r i i nie m o ż e z n a l e ź ć się nic ponad to, co uprzednio b y ł o w faktach. R ó w n i e ż ten p o g l ą d jest nie do u t r z y m a n i a w tej c h w i l i . Jego zaprzeczenie w d u ż e j mierze z a w d z i ę c z a m y J. Piagetowi . 5 4 5 2 .... F . G r a e b n e r , Methode der Ethnologie, Heidelberg 1911; O. W. S c h m i d t , MefhOde der Ethnologie, Berlin 1935. » S о к o 1 e w i с z, op. cit., s. 87. " ' J . P i a g e t, Epistemologia i psychologia, Warszawa 1972. 5 �23 PODSTAWOWE MODELE NAUKI II. R E A L I S T Y C Z N Y MODEL NAUKI M a on w i e l e cech w s p ó l n y c h z p o z y t y w i s t y c z n y m . Za jego g ł ó w n e g o przedstawiciela m o ż n a u z n a ć K . Marksa. Realiści u z n a j ą j e d n o ś ć ś w i a t a i j e d n o ś ć p r z e d m i o t u n a u k i . S t ą d m o ż e b r a ł o się tak uporczywe, a dla w i e l u n i e z r o z u m i a ł e p o d k r e ś l a n i e naukowego c h a r a k t e r u ' h u m a n i s t y k i w okresie d y s k u s j i nad m a t e r i a l i z m e m d i a l e k t y c z n y m i h i s t o r y c z n y m w latach 50-tych w Polsce. Zgodnie z z a ł o ż e n i a m i m a t e r i a l i z m u szeroko rozumiana h u m a n i s t y k a z wydzieloną* p o d g r u p ą nauk s p o ł e c z n y c h i na­ u k o sztuce m a w y j a ś n i a ć ś w i a t analogicznie do nauk p r z y r o d n i c z y c h . A w konsekwencji w y j a ś n i a n i a ma p r z e w i d y w a ć n a s t ę p s t w a r ó ż n y c h d z i a ł a ń i z m i e n i a ć ś w i a t . W stosunku do modelu pozytywistycznego zmianie ulega przede w s z y s t k i m k r y t e r i u m p r a w d y . W poprzednim w y ­ p a d k u s t a n o w i ł a je e m p i r i a . Obecnie staje się n i m p r a k t y k a s p o ł e c z n a , z d o l n o ś ć i t r a f n o ś ć stosowania. Podobnie do p o z y t y w i s t ó w realiści s ą d z ą , ż e nauka opiera się na e m p i r i i , jest racjonalna, a poznanie ma charakter o b i e k t y w n y . W k o n s e k w e n c j i na gruncie r e a l i z m u nie ma sporu o cha­ r a k t e r h u m a n i s t y k i . Ona t e ż s ł u ż y z m i e n i a n i u ś w i a t a . Istnieje natomiast mocny, mocniejszy n i ż d a w n i e j , postulat f o r m u ł o w a n i a r ó w n i e ż i na jej g r u n c i e p r a w o g ó l n y c h , z c z y m w i ą ż ą się notowane c z ę s t o w ostatnich t r z y d z i e s t u latach dyskusje n a d . i c h c h a r a k t e r e m . 55 Istotne natomiast r ó ż n i c e m i ę d z y p o z y t y w i z m e m a realizmem w y s t ę ­ p u j ą w sposobie w y j a ś n i a n i a . A b y coś w y j a ś n i ć nie w y s t a r c z y t y l k o w s k a z a ć , ż e owo badane „ c o ś " jest s z c z e g ó ł o w y m p r z y p a d k i e m p r a w a o g ó l n e g o , j a k i e j ś p r a w i d ł o w o ś c i w sposobie n a s t ę p s t w m i ę d z y elementami obserwowanej r z e c z y w i s t o ś c i . Konieczne staje się o k r e ś l e n i e s t a ł y c h z w i ą z k ó w m i ę d z y z j a w i s k a m i , odkrycie u k r y t y c h s t r u k t u r i mechaniz­ m ó w f u n k c j o n o w a n i a . Z n i k a w tej s y t u a c j i w y s u w a n y przez r ó ż n y c h badaczy (Lyons, Radcliffe-Brown) zarzut r e i f i k a c j i k u l t u r y przez etno­ l o g ó w f u n k c j o n a l i s t ó w . B y t ontologiczny posiada nie t y l k o to, co postrze­ g a m y za p o m o c ą naszych z m y s ł ó w . Oznacza to postulowanie istnienia b y t ó w n i e o b s e r w o w a l n y c h i p r o c e s ó w nieobserwowalnych, takich, k t ó ­ r y c h nie j e s t e ś m y ś w i a d o m i , a o k t ó r y c h i s t n i e n i u w n i o s k u j e m y na p o d ­ stawie z a c h o d z ą c y c h s k u t k ó w . A l e d z i ę k i t e m u z a ł o ż e n i u m o ż e m y p r z e j ś ć w badaniu pod p o w i e r z c h n i ę zjawisk, do i c h n a t u r y , do czegoś, co nazy­ w a m y i s t o t ą , a co jest u k r y t e . W i ą ż e się to z coraz mocniejszym w w i e l u naukach przekonaniem, że to, co n a p r a w d ę w a ż n e , u k r y w a się pod po­ wierzchnią dostępnych nam zmysłami i u ś w i a d a m i a n y c h informacji o świecie. D l a realisty teoria n a u k o w a jest opisem s t r u k t u r i m e c h a n i z m ó w , k t ó r e g e n e r u j ą zjawiska obserwowalne. Opis t y c h s t r u k t u r pozwala w i ę c 5 5 1960; A. M a l e w s k i , J . T o p o l s k i , Studia z metodologii J . T o p o l s k i , Metodologia historii, Warszawa 1968. historii, Warszawa �1 24. ZOFIA SOKOLEWICZ na w y j a ś n i a n i e tego, co jest widoczne na p o w i e r z c h n i , a co nie t ł u m a c z y się s a m ó przez się. A d e k w a t n e do r z e c z y w i s t o ś c i , w ł a ś c i w e w y j a ś n i e n i e w y m a g a w y k r y c i a s t a ł y c h relacji m i ę d z y z j a w i s k a m i oraz ł ą c z ą c e g o j e mechanizmu. T ł u m a c z ą c zjawisko m ó w i m y nie t y l k o o momencie i n i c j u ­ j ą c y m proces jego powstawania. M u s i m y d a ć opis m e c h a n i z m u generu­ j ą c e g o dany proces . N a gruncie nauk p r z y r o d n i c z y c h nie w y s t a r c z a j ą j u ż p r a w a m ó w i ą c e 0 temperaturze ciał, i c h o b j ę t o ś c i czy c i ś n i e n i u g a z ó w . A b y z n a ć p r z y ­ czynę wzrostu temperatury musimy znać m o l e k u l a r n ą b u d o w ę gazów. Najistotniejsze dla t r y b u w y j a ś n i a n i a w r e a l i s t y c z n y m m o d e l u n a u k i jest zbadanie s t r u k t u r y p r z e d m i o t u badania. R e a l i ś c i s ą d z ą , że aby o d ­ p o w i e d z i e ć na p y t a n i e „ d l a c z e g o " nie w y s t a r c z y w s k a z a ć na p o w t a r z a ­ jące się n a s t ę p s t w a , ale trzeba o d p o w i e d z i e ć p r z e d t e m na p y t a n i a „ c o " 1 „jak". O d p o w i e d ź na p y t a n i e „ c o " polega na ustaleniu i s t o t y zjawiska, c z y l i jego s t r u k t u r y (np. s t r u k t u r y systemu p o k r e w i e ń s t w a , s t r u k t u r y r ó ż n y c h zjawisk k u l t u r o w y c h ) . N a gruncie etnologii ś w i a t o w e j p r z y k ł a d t e go sposobu p o s t ę p o w a n i a daje n a m (zapewne za Marksem) C. L e v i - S t r a u s s . O d p o w i e d ź na p y t a n i e „ j a k " ma o k r e ś l i ć mechanizm u r u chomiony przez j a k i e ś d z i a ł a n i e (np. n a w i ą z a n i e w i ę z i przez obdarowanie drugiego c z ł o w i e k a e t c ) . K l a s y c z n y m p r z y k ł a d e m stosowania realistycznego m o d e l u n a u k i jest model s t w o r z o n y przez M a r k s a . S z c z e g ó ł o w y m p r z y k ł a d e m m o ż e b y ć c h o ć b y teoria f o r m a c j i g o s p o d a r c z o - s p o ł e c z n y c h . N a j w a ż n i e j s z e w n i m jest założenie, że ludzie nie s ą ś w i a d o m i mechanizm ó w k r y j ą c y c h się za i c h d z i a ł a n i a m i . S t r u k t u r a klasowa, p r a w a r y n k u , w y s t ą p i e n i e w a r t o ś c i dodatkowej, z k t ó r e j r o b t n i c y nie z d a j ą sobie spra­ w y _ oto u k r y t e mechanizmy, k t ó r e badacz w i n i e n o p i s a ć , aby w y j a ś n i ć to, co dzieje się na p o w i e r z c h n i — w ś w i a d o m o ś c i l u d z i . 5 6 1 [ [ i | • -j * j 57 Badacz — 'realista b u d u j ą c t e o r i ę m u s i u w z g l ę d n i a ć f a k t , że nie obejm u j e z m y s ł a m i t e j , n a j w a ż n i e j s z e j dla nas, części r z e c z y w i s t o ś c i . Dlatego *tak często buduje się modele, p o s ł u g u j ą c się m e t o d ą per analogiam. M o del systemu solarnego p o s ł u ż y ł do b u d o w y atomu, modele f a l ś w i e t l n y c h i d ź w i ę k o w y c h oparte są na r u c h u f a l w o d y p o w s t a j ą c y c h p r z y r z u c e n i u k a m i e n i e m (analogia znana n a m t e ż z p r o p o z y c j i K . M o s z y ń s k i e g o ) . T w o r ż e n i e t e o r i i w realizmie opiera się na t w o r z e n i u m o d e l u i sprawdzaniu go w obserwowalnej r z e c z y w i s t o ś c i . Modele d o t y c z ą nieobserwowalnego, e m p i r i a z a ś obserwowalnego. M o d e l m u s i w i ę c u w z g l ę d n i a ć k o n i e c z n o ś ć przechodzenia w r o z u m o w a n i u z jednego na d r u g i pozifim i w s k a z y w a ć , w A. R. R a d c l i f f e - B r o w n , Structure and function, London 1959; J . L y ­ o n s , The verbal communication, [w:] R. H i n d e (wyd.) Non verbal communica­ tion and other essays, London 1974. » C . L é v i - S t r a u s s , The scope of anthropology, „Current Anthropology", vol. 7: 1966, no. 2, s. 112-124; t e n ż e , Anthropology: its achievements and future, „Current Anthropology", vol. 7: 1966, no. 2, s. 124-128. ' . | ' / [ i 1 j ! 1 I ¡ | 1 �j j ' I je L i Jl li , PODSTAWOWE MODELE NAUKI 25 czy jego f u n k c j o n o w a n i e faktycznie powoduje sprawdzane w rzeczywistości s k u t k i . K a ż d a w e r y f i k a c j a m o d e l u z r z e c z y w i s t o ś c i ą w y m a g a po¬ w r o t u do m o d e l u i jego k o l e j n y c h , w i e l u nieraz k o r e k t u r . Teorie p o ż y ­ t y w i s t y c z n e b y ł y n a j c z ę ś c i e j oparte na i n d u k c y j n e j zasadzie p r z e j ś c i a od n i e k t ó r y c h z j a w i s k do w s z y s t k i c h , do i c h u o g ó l n i e n i a . W r e a l i z m i e natomiast m a m y do czynienia z p r z e j ś c i e m od obserwowalnego do nie¬ obserwowalnego. Jest t o nie t y l k o kwestia stopnia ogólności w y p o w i a danych t w i e r d z e ń , lecz r ó w n i e ż poziomu r z e c z y w i s t o ś c i , k t ó r e g o d o t y c z ą , M o d e l n a u k i realistycznej s t o s o w a ł w etnologii ś w i a t o w e j w s p o m n i a ­ n y j u ż C. L é v i - S t r a u s s i na t y m chyba polega jego z a l e ż n o ś ć o d . K . M a r k s a , na k t ó r e g o się z r e s z t ą p o w o ł u j e . Zasady i pewne z a ł o ż e n i a teoriopoznawcze C. L é v i - S t r a u s s a u l e g a j ą z r e s z t ą z m i a n o m w t o k u jego ż y c i a i pracy n a u k o w e j . Nie ulega jednak chyba w ą t p l i w o ś c i , że do k o ń c a lat 6 0 - t y c h p r e z e n t o w a ł on w ł a ś n i e t e n p u n k t w i d z e n i a zadeklarowany w czasie s ł y n n e g o inauguracyjnego w y k ł a d u w College de France w 1965 r. 5 8 5 9 M o d e l realistyczny w etnologii polskiej s t o s o w a ł przede w s z y s t k i m L . K r z y w i c k i , obecnie r e a l i z u j ą go K . Dobrowolski, a t a k ż e — w latach 60-tych — K . Z a w i s t o w i c z - A d a m s k a . P r z y j ę t y przez K . Dobrowolskiego s p o s ó b opisu i s p o s ó b o k r e ś l e n i a przez niego pola badawczego sprawia, że D o b r o w o l s k i w efekcie w y j a ś n i a k u l t u r ę nie przez o d w o ł a n i e się do ' u k r y t y c h s t r u k t u r k u l t u r y — j a k to postuluje L é v i - S t r a u s s i do czego s k ł a n i a ł y b y go jego w ł a s n e , przedwojenne prace — ale przez o d w o ł a n i e się do zasad n a s t ę p s t w a w procesie h i s t o r y c z n y m . Metoda i n t e g r a l n a Dobrowolskiego i jego postulat u j m o w a n i a badanych f a k t ó w w szero­ k i m k o n t e k ś c i e sprawia, że m o ż e on o d w o ł a ć się jedynie do t a k z w a n y c h p r a w r o z w o j u s p o ł e c z n o - g o s p o d a r c z e g o (czyli do n i e k u l t u r o w e j sfery • r z e c z y w i s t o ś c i ) , a nie do u k r y t e j s t r u k t u r y samej k u l t u r y . Wiedza o k u l ­ turze nie m o ż e b y ć p r z y t a k d u ż e j ilości zmiennych, j a k i e u w z g l ę d n i a Dobrowolski, ani p r z y tej aparaturze p o j ę c i o w e j , p o g ł ę b i o n a . K u l t u r a m o ż e b y ć jedynie t r a k t o w a n a jako k o r e l a t s t r u k t u r y s p o ł e c z n o - g o s p o d a r - czej. P r z y k ł a d e m taluej w ł a ś n i e p r o c e d u r y jest zrealizowana pod w p ł y ­ w e m s z k o ł y Dobrowolskiego Etnografia Polski. Przemiany kultury 'ludo­ wej . N i e s ą d z ę jednak, b y zastosowana t a m procedura b y ł a zgodna do 6 0 6 1 6 2 5 8 L é v i - S t r a u s s , op. cit, s. 121. S o k o l e w i c z , D r e w n o w s k i , op. cit.; L . S e b a g , Marxisme et structuralisme, Paris 1964. «° K . D o b r o w o l s k i , j j Z ą g a d n i e n i e kultury, [w:] Kalendarz Ilustrowany Ku­ riera Codziennego na rok 1937, K r a k ó w 1936, t. 10, s. 68-81; t e n ż e , Dzieje kultu éw. Florjana w Polsce do polowy XVI w., Warszawa 1923; t e n ż e , Dwa studia nad powstaniem kultury ludowej w Karpatach Zachodnich, i[w:] Studia historyczne ku czci Stanisława Kutrzeby, K r a k ó w 1938, t. 2, s. 181-246. " A . K u t r z e b a - P o j n a r o w a , Metoda integralna K. Dobrowolskiego, [w:] Metody etnologii, cz. 1, Warszawa 1980. «г Etnografia Polski. Przemiany kultury ludowej. 6 9 �2Q ZOFIA SOKOLEWICZ k o ń c a z w y m a g a n i a m i w a r s z t a t u realistycznego. Podstawowe b o w i e m pytanie, na k t ó r e n a l e ż y d a ć o d p o w i e d ź , to n a j p i e r w „ c o " ( u k r y t a s t r u k ­ t u r a ) , a p o t e m „ j a k " (mechanizm, p r z e j ś c i e od obserwowalnego do n i e obserwowalnego) wreszcie „ d l a c z e g o " . S ą d z ę , że na te p y t a n i a nie udzie­ lono odpowiedzi w cytowanej pracy i że pewne wskazania metodologicz­ ne p o z o s t a ł y t a m t y l k o w sferze p o s t u l a t y w n e j . S ą d z ę r ó w n i e ż , że i sam D o b r o w o l s k i m i m o szeregu o ś w i a d c z e ń w t e j mierze, t e ż tego m o d e l u konsekwentnie nie s t o s u j e . Podobnie m a się sprawa ze w s z y s t k i m i z n a n y m i m i p r a c a m i d o t y c z ą c y m i z m i a n y k u l t u r o w e j , k t ó r e nie w y s z ł y poza opis e m p i r y c z n y ( ź r ó d ł o w y ) , o k r e ś l e n i e n a s t ę p s t w w procesie h i s ­ t o r y c z n y m i wreszcie o d w o ł a n i e się do p r a w i d ł o w o ś c i s p o ł e c z n o - g o s p o ¬ darczych. W t y m sensie z d a j ą się one p r e z e n t o w a ć raczej m o d e l pozy­ t y w i s t y c z n e j n a u k i — uderza w n i c h silny nacisk na e m p i r i ę — n i ż r e alistyczny. I z tej r a c j i m o ż n a C. L é v i - S t r a u s s a u z n a ć za bliższego M a r k ­ 63 \ s o w i od d e k l a r u j ą c y c h się m a r k s i s t ó w . • III. MODEL KONWENCJONALNY • W 2 p o ł o w i e X X w . u p o w s z e c h n i ł się w nauce t a k z w a n y model k o n ­ w e n c j o n a l n y . D o jego r e p r e z e n t a n t ó w , bardziej znanych w Polsce ( t ł u m a ­ czonych i cytowanych) n a l e ż ą T. S. K u h n , P. K . F e y e r a b e n d , a t a k ż e N . Pv. H a n s o n i S. E. T o u l m i n . M o ż n a t e ż u z n a ć , że w s t r o n ę k o n w e n c j o n a l i z m u s k ł a n i a się c y t o w a n y j u ż K . R. Popper ( m i m o wszelkich swo­ i c h p o w i n o w a c t w z neopozytywizmem) i chyba n i e k t ó r z y z jego u c z n i ó w ( I . J a r v i e ) . K o n w e n c j o n a l i z m jest r ó w n i e ż obecny w Polsce,' c h o ć nie zawsze jest t a k n a z y w a n y . M o ż n a jego z a ł o ż e n i a o d c z y t a ć na p r z y k ł a d w pracach S. Amsterdamskiego, a „ Z a g a d n i e n i a N a u k o z n a w s t w a " p u b l i ­ k u j ą dość liczne a r t y k u ł y na ten t e m a t . K o n w e n c j o n a l i z m zaczyna a t a k i e m na p o z y t y w i z m w jego r ó ż n y c h odmianach i realizm. Z d a n i e m k o n w e n c j o n a l i s t ó w teoria nie jest n e u t r a l na wobec obserwacji. Percepcja z a l e ż y od tego, j a k się ś w i a t k a t e g o r y ­ zuje, j a k się p o r z ą d k u j e relacje m i ę d z y w y r ó ż n i o n y m i k a t e g o r i a m i zja­ w i s k , c z y l i — i n n y m i s ł o w y — z a l e ż y od t e o r i i . N a w e t pojedyncze t w i e r 6 4 6 6 I 65 6 T 6 8 6 9 I 'l •« Por. też analizę metodologii Dobrowolskiego w: S z t o m p к a, op. cit. Т. S. К u h n, Struktura rewolucji naukowych, Warszawa 1968. P. K . F e y e r a b e n d , Jak być dobrym empirystą, Warszawa 1978; t e n ż e , Against method, London 1975. N. R. H a n s o n , Patterns of discovery, Cambridge 1965; t e n ż e , Perception and discovery, San Francisco 1969: ** S. E . T o u l m i n , Foresight and understanding, New York 1968. J a r v i e , op. cit. •o „Zagadnienia Naukoznawstwa", t. X I V : 1978, z. 2.; W. Krajewski, E . P i e t r u s k a - M a d e j , J . M. Ż y t k o w, (red.) Reiacje między teoriami a roz­ wój nauki, Warszawa 1978; W. K r a j e w s k i , W. M e j b a u m , J . S u c h (red.), Zasada korespondencji w jizyce a rozwój nauki, Warszawa 1974. 6 4 8 5 M \ 1 8 1 �27 PODSTAWOWE MODELE NAUKI dzenia obserwacyjne z a l e ż ą od n i e j . To teoria przydaje znaczenie poszcze­ g ó l n y m p o j ę c i o m j ę z y k a , j a k i m p o s ł u g u j e się badacz.' O t y m , co z n a c z ą , d e c y d u j ą p r z e c i e ż wzajemne relacje m i ę d z y n i m i (a nie m i ę d z y n i m i a o b s e r w o w a l n ą r z e c z y w i s t o ś c i ą ) , podobnie j a k w k a ż d y m j ę z y k u n a t u ­ ralnym. W konwencjonalizmie ulega w i ę c zmianie p o j ę c i e obserwacji, obserwo­ walnego f a k t u , t w i e r d z e n i a obserwacyjnego. Z takiego u j ę c i a w y n i k a , że obserwowana r z e c z y w i s t o ś ć nie m o ż e z a p e w n i ć k r y t e r i u m p r a w d z i w o ś c i t e o r i i ( k r y t e r i u m empirycznego). A t a k o w a n e jest b o w i e m podstawowe twierdzenie p o z y t y w i z m u i realizmu, że dowody empiryczne są w y s t a r ­ c z a j ą c o o b i e k t y w n y m sprawdzianem n a u k o w y c h t e o r i i ( k r y t e r i u m p r a k ­ t y k i s p o ł e c z n e j w realizmie t e ż m a e m p i r y c z n y charakter), i że od n i c h z a l e ż y n a u k o w e sprawdzenie i p r z y j ę c i e l u b odrzucenie t e o r i i . Powtarza s i ę nie t y l k o dawne a r g u m e n t y p r z e c i w k o p o z y t y w i z m o w i w rodzaju, że empiryczne s p r a w d z i a n y n i g d y nie d a j ą n a m p e w n o ś c i , a jedynie s t o p i e ń p o z y t y w n e g o potwierdzenia. Że, jeżeli w y p r o w a d z o n e z j a k i e j ś t e o r i i w n i o s k i o k a ż ą się n i e p r a w d z i w e w ś w i e t l e d o ś w i a d c z e n i a , to i t a k nie u z y s k a m y p e w n o ś c i co do p r a w d z i w o ś c i samej t e o r i i . T e o r i i nie s p o s ó b jest ostatecznie z w e r y f i k o w a ć i o d r z u c i ć w ś w i e t l e w y ł ą c z n i e danych e m p i r y c z n y c h . K a ż d ą t e o r i ę m o ż e b o w i e m u r a t o w a ć p r z y j ę c i e dodatko­ wego z a ł o ż e n i a . I t a k n a i w n y metodologiczny falsyfikacjonizm zawsze o d r z u c i t e o r i ę , gdy b ę d z i e niezgodna z o b s e r w a c j ą . W y r a f i n o w a n y nato­ m i a s t metodologiczny falsyfikacjonizm (m. i n . reprezentowany przez I m r e Lakatosa) w y m a g a stworzenia t e o r i i a l t e r n a t y w n e j . To samo z r e s z t ą stanowisko, n a l e ż y p a m i ę t a ć , r e p r e z e n t o w a ł w etnologii A . R. Radcliff e-Brown . 7 0 K o n w e n c j o n a l i z m atakuje w i ę c p o z y t y w i z m i r e a l i z m przede wszyst­ k i m w k w e s t i i n e u t r a l n o ś c i t e o r i i ' i jej s p r a w d z a l n o ś c i w p r a k t y c e , u w a ­ ż a j ą c empiryczne k r y t e r i u m p r a w d y za z ł u d z e n i e . Zgadza się z e m p i r y s t a m i co do ź r ó d e ł naszej wiedzy (empiria), ale odrzuca e m p i r i e j a k o n o r m ę , k t ó r a pozwala n a m o d w o ł a ć się do d o ś w i a d c z e n i a jako elementu w e r y f i k u j ą c e g o t e o r i ę . Teoria jest p r a w d z i w a , jeżeli jest s p ó j n a . K r y ­ t e r i u m p r a w d y przenosi się w i ę c z z e w n ą t r z t e o r i i do w e w n ą t r z . K o n w e n c j o n a l i z m atakuje też realistyczny p o d z i a ł na r z e c z y w i s t o ś ć o b s e r w o w a l n ą i n i e o b s e r w o w a l n ą , tak niedawno jeszcze oceniany w et­ n o l o g i i za niezmiernie istotne teoretyczne o s i ą g n i ę c i e . Obserwacja za­ l e ż y wszak od aparatury, od p o s t ę p u n a u k i i t e c h n i k i . Hanson, T o u l m i n 7 1 72 7 3 R a d c l i f f e - B r o w n , op. cit. M. M u 1 к a y, Science and the sociology of knowledge, London 1979. » H. G. Nu t i n i, Lévi-Strauss conception of science, [w:] Echanges et commu­ nications, H . G. N u t i n i , P. M a r a n d a, [wyd.], Księga dedykowana С. LéviStraussowi w 60-lecie urodzin, t. 11, Paris 1968, s. 543-571; Z. S o k o l e w i c z , Wprowadzenie do etnologii, Warszawa 1974, s. 258 n. " M u L k a y , op. cit; M. H e s s e , The structure of scientific inference, L o n ­ don 1974. 7 1 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/5c57bffcf9afe1981d8781a26a59f780.pdf 8a676773d47514c37b678cb0fd516dcf Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1230 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1985 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1135 Title A name given to the resource Podstawowe modele nauki, a niektóre problemy teoretyczne etnologii w Polsce / ETNOGRAFIA POLSKA 1985 t.29 z.2 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1985 t.29 z.2, s.11-24 Creator An entity primarily responsible for making the resource Sokolewicz, Zofia Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text A R T Y K U Ł Y „Etnografia Polska", t. X X I X : 1985 z. 2 P L I S S N 0071-1861 Część I ZOFIA SOKOLEWICZ PODSTAWOWE MODELE N A U K I A NIEKTÓRE PROBLEMY TEORETYCZNE ETNOLOGII W POLSCE Cząść II Pozornie mogłoby się wydawać, że etnografowie — zarówno w okre­ sie dwudziestolecia międzywojennego jak i po I I wojnie światowej — pozostali obojętni wobec istotnego sporu teoriopoznawczego i metodolo­ gicznego, czy jest jeden model nauki, czy też dwa: inny dla nauk sensu stricto, inny dla humanistyki. Zdawali się nie widzieć potrzeby dokony­ wania wyboru jednego z nich [Sokolewicz 1974, s. 290; Benedyktowicz 1980, s. 30]. Faktem jest, że w etnografii polskiej brak prac, w których by tę sprawę bezpośrednio omawiano. Zapewne takie metodologiczne w y ­ znania wiary, jakie w środowisku anglosaskim musieli składać Malinow­ ski [1931, 1944], R. A. Radcliffe-Brown [1937], a w następnym pokole­ niu R. Firth [1958], nie były — z przyczyn, w które t u nie zamierzam wchodzić — istotne dla polskiej etnografii, i to na przestrzeni całej jej historii. Inną natomiast sprawą są jakby okresowe porządkowania spraw war­ sztatowych, od zdefiniowania przedmiotu badań, poprzez określenie ro­ dzaju źródeł, terminologii, metod i głównych problemów. Jednym z takich okresów był czas bezpośrednio po I wojnie światowej [Frankowski; F i ­ scher 1923; Bystroń 1923; Poniatowski 1922; Baudouin de Courtenay-Ehrenkreutzowa 1924; Czekanowski 1922], drugim — okres przełomu lat 1940/50 [Moszyński 1948], trzecim — druga połowa lat pięćdziesiątych [Dobrowolski 1957; Kutrzeba-Pojnarowa 1959] i wreszcie okres przełomu lat osiemdziesiątych [Stomma 1978-1979; Etnografia, etnologia..., 1981; Metody etnologii, 1981] obfitujący w dyskusje i charakterystyczny bar­ dziej formą przekazu ustnego niż pisemnego — tak jakby długi cykl w y ­ dawniczy naszych czasopism nie pozwalał na utrwalenie tego, co się na­ prawdę dzieje, i jakby etnografowie decydowali się powierzyć swoje roz­ terki najbardziej skutecznemu w historii sposobowi przekazu — bezpo­ średniemu przekazowi ustnemu. Jednakże, wracając do naszego punktu wyjścia, owe porządkowania warsztatu nie oznaczają zaistnienia sporu o wybór między sztuką a nau­ ką w sensie ścisłym (science). Najsilniejszy spór toczy się między zwolen- �12 ZOFIA SOKOLEWICZ nikami naukowej (scjentystycznej) etnografii; etnografia humanistyczna rzadko pojawia się na horyzoncie dyskusji. Od k i l k u lat zaledwie stała się zauważalna. S. Poniatowski, A. Fischer nie mają kontynuatorów, a przecież zarówno K. Moszyński, B. Malinowski, K . Dobrowolski, C. L é vi-Strauss, jak semiotycy radzieccy są zwolennikami tzw. scjentyzmu. Właściwie, niemal wszyscy klasycy etnografii polskiej zostali wymienie­ n i w I części tego artykułu [„Etnografia Polska", t. 28: 1984, z. 2]. Któż wobec tego może reprezentować etnografię humanistyczną? Zapoczątkowali ją w Europie przedstawiciele szkoły kulturowo-historycznej, a w Polsce przede wszystkim S. Poniatowski, częściowo A. F i ­ scher. Nawiązywali oni [Poniatowski b.r.w., a, b; 1947; Fischer 1932; 1934] do propozycji W. Schmidta [Schmidt 1911a, b, 1937a, b]. Jego zaś prace były inspirowane bezpośrednio rozwiązaniami filozoficznymi W. D i l theya, W. Windelbanda i H . Rickerta. Ze względu na dalszy tok wywo­ dów przypomnę tylko kilka z ogólnie znanych, ale zazwyczaj przy oma­ wianiu szkoły kulturowo-historycznej pomijanych faktów. Sprawą pod­ stawową jest przyjęcie założenia, że rzeczywistość przyrodnicza różni się zasadniczo od rzeczywistości ludzkiej, a tym samym odpowiednimi sfe­ rami badań zajmują się różne w swej istocie nauki, i że odpowiada temu zróżnicowanie form poznania ludzkiego. Diltheya uważamy powszechnie za twórcę teorii poznania humani­ stycznego. Odróżnił on poznanie, które działając w kierunku od zewnątrz skierowane jest na naturę, od rozumienia, pochodzącego od wewnątrz. Dilthey zresztą wyciągał z tego rozumowania wnioski odmienne od wielu mu współczesnych — sądził mianowicie, że świat ludzki dzięki temu, iż poznawany jest od wewnątrz (gdyż wychodzimy od siebie, któ­ rych najlepiej znamy), łatwiej poddaje się badaniu od świata natury. W jego dowodzeniu pojawia się nadto, obok terminów fakt i prawo — pojęcie twierdzenia wartościującego. Od tej pory wartości i wartościowa­ nie będą ustawicznie towarzyszyły naukom o kulturze, humanistyce ro­ zumiejącej, socjologii czy etnografii rozumiejącej. Windelband poszedł podobną linią rozumowania wprowadzając nadto dwa istotne dziś rozróżnienia. Twierdził mianowicie, że nie przedmiot różni humanistykę od nauk eksperymentalnych, ale wspomniana wyżej metoda. Wprowadził też pojęcie generalizacji, która w naukach huma­ nistycznych odpowiadała pojęciu prawa w naukach eksperymentalnych. Rickertowi zawdzięczamy jakby połączenie propozycji obydwu filozo­ fów. Wskazuje on na istnienie triady: fizyczne, psychiczne, duchowe (duch nie ma charakteru indywidualnego). Twierdził też, że nie przez du­ sze prowadzi droga do poznania ducha, ale przez ducha do poznania dusz. Wiązało się to zresztą z wyraźnym wpływem filozofii platońskiej, zgod­ nie z którą Rickert twierdził, że fakty są tylko zewnętrznym przejawem rzeczywistości, której istotą jest duch. Szczególne miejsce ducha w naukach o kulturze wyznaczają również �PODSTAWOWE MODELE NAUKI 13 Dilthey i Windelband. Albowiem, chociaż Dii they twierdzi, że dzieje są niepowtarzalne, to jednak widzi w nich elementy trwałe, wyrażające się w duchu. Celem uczonego jest właśnie dotarcie do wyrażającego się w dzie­ jach ducha społeczeństw. Jego zdaniem, aby zrozumieć historię, należało najpierw zrozumieć ludzi, którzy ją tworzyli. Badacz dochodzi do tego przez zrozumienie wydarzeń, traktując je jako formę wypowiedzi zbio­ rowej. A tak oto te zasady przenosił na pole etnologii jeden z filarów szkoły kulturowo-historycznej, W. Schmidt. Pisał on: „Wszystko, czymkolwiek zajmuje się człowiek, jest produktem ducha, zostało przez niego przepracowane, nosi jego charakter i przez to staje się przedmiotem kulturowym. Dzięki temu, że przedmiot kulturowy przechodzi przez filtr ducha, zo­ staje też ukształtowany, ale tym samym dusza zostaje uformowana jeszcze bar­ dziej. I stąd uformowanie duszy, a nie to, co ją otacza z dóbr zewnętrznych, sta­ nowi właściwą, rzeczywistą kulturę '[Schmidt 1937b, s. 7; tłum. Bronk 1974]. Podobne twierdzenie znajdziemy także u Poniatowskiego. I dla niego kultura materialna i duchowa tworzyły organiczną całość, której jedność wyrażała się w duchu. Wydaje się jednak, że zarówno Poniatowski jak i Fischer, kontynu­ ując bardziej lub mniej konsekwentnie tezy szkoły kulturowo-historycznej, mniej interesowali się jej filozoficznymi założeniami i skupili uwa­ gę na zagadnieniach warsztatowych, znakomicie zresztą rozwiniętej przez Schmidta [Schmidt 1937b] krytyce źródłowej oraz teorii kręgów k u l t u ­ rowych F. Graebnera i H . Ankermanna. Zajmowali się więc jakby na­ rzędziem lekceważąc, pozostawiając w cieniu cel, dla którego zostało ono stworzone. Przekazane w tradycji ustnej anegdotyczne nieco informacje o okultystycznych seansach Poniatowskiego z Ossowieckim, który wpa­ trując się w przedmiot — bumerang lub czuringę australijską •— miał mówić mu o ludziach, którzy ten przedmiot stworzyli, świadczyć mogą, że sprawa człowieka i ducha kultury nurtowała Poniatowskiego głęboko. Nie zmienia to jednak faktu, że lektura prac poświęconych głównie za­ gadnieniom rekonstrukcji kulturowych [Poniatowski 1919, 1921, 1930] nie ułatwiała czytelnikowi zrozumienia tego, w czym ów duch miał się w y ­ rażać. Może tezę o szczególnej recepcji w Polsce szkoły kulturowo-historycznej, charakteryzującej się obcięciem założeń filozoficznych i przyjęciem samej metody, może podtrzymać wypowiedź E. Bulandy, który pisząc o kryzysie szkoły wiedeńskiej twierdzi, że „Właściwy kryzys szkoły wie­ deńskiej dotyczy kręgów kulturowych" [Bulanda 1960, s. 108]. Nie dysku­ tuje się więc założeń filozoficznych, a jedynie założenia jednej, ehoć ważnej, teorii. Oznaczałoby to, że dla E. Bulandy, zgodnie z definicją Schmidta i Koppersa, nadal „Etnologia jest nauką, która za przedmiot ma rozwój ducha oraz zewnętrzną aktywność człowieka kierowaną przez ducha w życiu narodów" [Schmidt, Koppers 1924, s. 25]. A wszakże za­ łożenia filozoficzne są t u niezmiernie ciekawe. Przecież Schmidt dąży do �14 ZOFIA SOKOLEWICZ tego, by przez ducha wyrażającego się w kulturze dojść do zrozumienia tego, co jednostkowe. Mamy t u więc stanowisko podobne w pewnym sen­ sie do E. Durkheima. Punktem wyjścia jest też zbiorowość, choć nie w jej społecznym wymiarze. Różnica polega na tym, że jednostkowe po­ zostaje cały czas w polu widzenia Schmidta — poprzez zbiorowe ma on dojść do zrozumienia jednostki, podczas gdy u Durkheima jednostkowe, jeżeli istnieje, to tylko po to, by wyrazić to, co społeczne, i nie jest bra­ ne pod uwagę w procedurze badawczej. Sprawa szkoły wiedeńskiej i całej orientacji kulturowo-historycznej oraz ich recepcji w Polsce nie była w zasadzie badana przez historyków polskiej etnografii. Stąd częste mieszanie pojęć, przypisywanie badaczom wadliwych etykietek etc. Na uwagę zasługuje fakt, że zarówno Ponia­ towski jak Czekanowski studiowali w Niemczech w tym samym czasie, gdy F. Graebner i H . Ankermann ogłaszali swe teorie kręgów kulturo­ wych, gdy tworzył już L . Frobenius. A jednak Czekanowski nie połknął bakcyla kręgów kulturowych. Jego zainteresowanie zagadnieniami histo­ r i i k u l t u r y wiązało się, zapewne z inspiracji brytyjską filozofią anali­ tyczną, ze stosowaniem procedur typu indukcyjno-probabilistycznego, o czym była mowa [Czekanowski 1927]. Z jego uczniów przejął metodę S. Klimek [1934, 1935]. Ta linia tradycji nie została podjęta po I I wojnie światowej, i to za­ równo z przyczyn filozoficznych, jak metodologicznych. Występujące wtedy zainteresowanie jednostką i duchem miało zupełnie inny charak­ ter, o czym będzie mowa niżej. Można dziwić się tylko, że w momencie dynamicznego rozwoju polskiej afrykanistyki w latach sześćdziesiątych nie zafascynowała badaczy postać i dzieło L . Frobeniusa, k t ó r y owo po­ szukiwanie ducha kontynentu {der Geist Her Kontinent) realizował w cza­ sie swojej całej, płodnej afrykanistycznej kariery. Właśnie jego materia­ ły zapłodniły myśl R. Caillois owocując studium dziś już klasycznym, o modliszce [Frobenius 1933; Caillois 1967]. Nic podobnego nie zdarzyło się w Polsce. Drugim punktem w historii etnografii polskiej, od którego możemy zapoczątkować tradycję humanistyczną, jest myśl mało dziś znanej córki wielkiego Jana Baudouina de Courtenay, Cezarii Baudouin de Courtenay-Ehrenkreutz-Jędrzejewiczowej. Zapisała się ona w historii etnografii niewielką liczbą bardzo ciekawych, zwięźle i precyzyjnie napisanych prac, odbiegających swym charakterem od prac pozostałych etnografów [Baudouin de Courtenay-Ehrenkreutz 1922, 1923, 1936]. Dla nas dzisiaj jest przede wszystkim autorką Sw. Cecylii i Formy dramatycznej obrzę­ du weselnego. Sięgają do jej prac właśnie ci, którzy zwracają się do her­ meneutyki i fenomenologii. Pierwsza podniosła sprawę poglądów filozo­ ficznych C. Baudouin ćłe Courtenay-Ehrenkreutz-Jędrzejewiczowej A. Zadrożyńska [1968]. Brzemienne w znaczenie przesunięcie w sformułowaniu definicji przedmiotu etnologii, dokonane już w 1923 r. przez Ehrenkreu- �PODSTAWOWE MODELE NAUKI 15 tzową, jakby uszło uwagi współczesnych. Może dlatego, że myśl teore­ tyczna nie przetłumaczona na język konkretu danej dyscypliny jest mart­ wa. O jej życiu decyduje zastosowanie do badań, a — jak wiemy — na­ pisała ona co prawda kilka ważnych pozycji, ale nie zostały one dostrze­ żone. Były wykonywane w zupełnie innej konwencji, niewielkie objętoś­ ciowo. Jakoś nikt nie próbował odczytać, że w nazwaniu wytworów k u l ­ turowych wykładnikami twórczego stosunku społeczeństwa do życia [Ehrenkrutz 1924, s. 2-3] kryje się coś innego od tego, co miał na myśli K. Moszyński, gdy określał wytwory kulturowe „rozwiązaniem zadania, które kiedyś stanęło przed człowiekiem" [Moszyński 1929, s. 5]. Sądzę, że trzeba się tu zgodzić z wywodem Zadrożyńskiej [1968], a następnie Benedyktowicza [1980], i uznać C. Baudouin de Courtenay-Ehrenkreutz-Jędrzejewiczową za prekursorkę fenomenologii w etnografii polskiej. Co prawda myśl jej nie zawsze była spójna i konsekwentna pod t y m wzglę­ dem, a elementy fenomenologii współwystępowały w jej pracach z sze­ regiem idei strukturalnych odziedziczonych niewątpliwie po ojcu i obie­ gowymi twierdzeniami pozytywistycznymi. Może własne dlatego, że myśl Jędrzejewiczowej nie była konsekwentnie fenomenologiczna — a nadto, że prezentowała ją spokojnie, bez przeciwstawiania się nikomu, tak jakby nie musiała czy nie chciała przekonywać nikogo o swoich racjach, a mo­ że w etnologii nie dojrzał jeszcze czas na fenomenologię — została ona nie zauważona. Powinien bowiem zwrócić uwagę protest pozytywistycz­ nie nastawionych etnografów oraz zdanie: „Przedmiot nauki u w a ż a m w i ę c za w y t w ó r czynności naukowych [...] w etno­ logii czas i środowisko nie stanowią problemu, gdyż w jej materiale naukowym nie tylko teren, lecz również i chronologia oraz zespoły ludzkie, spośród których ba­ dane wytwory pochodzą, są z góry wiadome. Jednakże — jak to w y ż e j powiedzia­ ł a m — każdy w y t w ó r kultury, który należy do zakresu badań etnologicznych, jest tylko ostatnim ogniwem poprzedzającego go szeregu form, przekazywanych przez tradycję, ostatnim w y k ł a d n i k i e m tej tradycji. Nie są nam znane formy go poprze­ dzające, jak również pochodzenie na danym terytorium i w danej społeczności" [Ehrenkreutz 1923, s. 8]. Być może, gdyby sformułowanie to było nieco ostrzejsze, gdyby to było zdanie, które nieco później wypowiedział M . Merlau-Ponty: „W ta­ k i m ujęciu historię ujmujemy jako nieprzerwaną tradycję, jako stopnio­ we kształtowanie sensu, znaczenia, a nie jako empiryczne następstwo faktów" [Merlau-Ponty 1945], to reakcja jakaś ze strony etnografów mu­ siałaby nastąpić. Tak się jednak nie stało. Poglądów Jędrzejewiczowej nie podzielali nawet jej uczniowie (Dynowski) i dopiero w latach siedem­ dziesiątych została ponownie odkryta przez najmłodsze wtedy pokolenie (Zadrożyńska, Benedyktowicz) w związku z wzrastającym zainteresowa­ niem fenomenologią w całym środowisku naukowym, a w t y m i etnogra­ ficznym. Zainteresowanie fenomenologią wśród etnografów ma wiele przyczyn. Sądzę jednak, że u etnografów uzasadnione jest ono chęcią zerwania �16 ZOFIA SOKOLEWICZ z bezosobowością, mędrca okiem i szkiełkiem, patrzeniem z zewnątrz na kulturę tak, jak się patrzy na świat przyrody, redukowaniem przeżyć wew­ nętrznych do zagadnień psychologii, lekceważeniem wewnętrznego do­ świadczenia i wewnętrznego poznania z pozycji empirycznych. Trzeba oddać jednak sprawiedliwość pozytywistycznej etnografii, że nie była tak bezduszna i lekceważąca człowieka, jak ją dzisiaj kolejne pokolenia młodych etnografów widzą [Etnografia, etnologia..., 1981; Stomma 1979]. Próbował tę sprawę rozwiązać swego czasu Moszyński ustawiając czło­ wieka zarówno w perspektywie rozwojowej i celu kultury, jak i u źró­ deł każdego wytworu kulturowego. Kultura jego zdaniem, powstała jako rozwiązanie zadania, konsekwencja rozumowania, myślenia. Miała jed­ nocześnie służyć człowiekowi dla jego lepszej adaptacji, dla jego pełniej­ szego rozwoju [Moszyński 1939, s. 4]. Jednakże w samej procedurze ana­ litycznej liczył się w y t w ó r kulturowy, który dzielono, mierzono, okreś­ lano w czasie i przestrzeni, porównywano z innymi [Moszyński 1958]. Postępowanie Moszyńskiego budziło zresztą sprzeciw i u jego współczes­ nych. To do niego należy odnieść pytanie W. Dynowskiego o to, co to znaczy, że dwa wytwory spotykają się? Poddaje on w wątpliwość pra­ womocność analiz zasięgów przestrzennych wytworów w oderwaniu od konkretnych społeczności, krajobrazów, szlaków. Przecież — rozumuje Dynowski —• droga wytworu kulturowego to droga człowieka, a więc bez danych historycznych drogi tej odtworzyć nie można. I w pracach po­ święconych Wileńszczyźnie i Nowogródczyźnie potwierdza swoje stanowi­ sko [Dynowski 1935]. Podobnie reaguje na zredukowanie etnografii do badania wytworów asystentka S. Poniatowskiego K. Zawistowicz-Adamska. Jej najpiękniej­ sza książka pt. Społeczność wiejska. Doświadczenia i rozważania z badań terenowych w Zabórowie, pisana niejako była na marginesie badań nad emigracją wykonywanych na zlecenie Instytutu Gospodarstwa Społecz­ nego. Z pierwszych niemal słów Autorki wynika jednakże, że nie potrafi ona do baclanej wsi podejść jak do przedmiotu. Obserwując ludzi na pierw­ szym spotkaniu mówi do siebie w myślach: „Nim zabiorę głos muszę coś 0 tych ludziach wiedzieć. Zaczynam się im przyglądać" [1948, s. 15]. 1 jeszcze, by wzmocnić ów element subiektywny, dodam własne wspom­ nienie z Jubileuszu właśnie Pani Profesor Zawistowicz. Niemalże roz­ żalona, przejęta, krytykuje młodych strukturalistów in spe, którzy trak­ tują informatora jako maszynkę do udzielania odpowiedzi, lekceważąc element ich indywidualności, osobowości, „a przecież w trakcie wywiadu między informatorem a badaczem powstaje więź, tworzy się coś no­ wego". Wiele słów pełnych szacunku skierowanych wobec informatorów wiej­ skich znajdujemy w Kulturze ludowej Słowian Moszyńskiego. Zwłaszcza obfituje w nie cz. 2, t. I I , poświęcona sztuce. Pisałam już kiedyś o tym, że właśnie wobec sztuki, na którą był bardzo wrażliwy, załamał się nie- �PODSTAWOWE MODELE NAUKI 17 co pedantyczny zamysł Moszyńskiego ukazania całej kultury „jakby była zbiorem wytworów" [Moszyński, 1929, s. 8], i przynajmniej w ogólnej interpretacji znaczenia sztuki dla człowieka ucieka się on do pomocy filozofa o wręcz przeciwnych mu poglądach — do Bergsona. Po prostu opis dzieła sztuki jak wytworu kulturowego sprawia, że przestaje być ona sobą. Moszyński czuł to znakomicie i zapewne z tego wynika jego filozoficzna ekwilibrystyka (którą zresztą w t y m momencie można uznać za zaletę — nie mogę tu sobie odmówić dygresji, że tych skrupułów nie mieli etnografowie polscy piszący po I I wojnie światowej o sztuce — ich prace w zasadzie poprawne, ale napisane tak, jakby nie dotyczyły sztuki) [Sokolewicz 1979]. Wydaje się, że specyfika pracy etnografa, kontakt z informatorem wyczulał badacza na pewne rodzaje poznania, które trudno byłoby naz­ wać empirycznymi. Wrażliwość na tego rodzaju poznanie wynika r ó w ­ nież często z faktu uczestniczenia w życiu badanej społeczności i możno­ ści obserwowania wszelkich form aktywności ludzkiej — nie podzielo­ nych w opisie na słowo, dźwięk, gest, ale odbieranych całościowo, w zda­ rzeniach, niewątpliwie nawet najbardziej scjentystycznie nastawionym etnografom nie pozwalała tak całkowicie zapomnieć o t y m współczynni­ k u humanistycznym, istotnej cząstce teorii F. Znanieckiego [Znaniecki 1971; Kłoskowska 1981]. Należy tu również wyrazić zdziwienie, dlaczego tak się stało, że recepcja Znanieckiego w środowisku etnograficznym była niezmiernie słaba. Ta „wrażliwość" na człowieka była również zapewne przyczyną, że metody statystyczne w zasadzie nie przyjęły się w etnografii polskiej i by­ ły po I I wojnie światowej sporadycznie tylko stosowane [Zambrzycka-Kunachowicz 1974] i że etnografowie nie zarazili się od socjologów me­ todą ankietowania i tym, co niesie za sobą tzw. socjologia empiryczna. Jak widać, w historii etnografii mamy szereg sprzeczności. Z jednej bo­ wiem strony nauka rozumiana w sensie humanistycznym nie była szcze­ gólnie akceptowana, a z drugiej obserwujemy niechęć do metod bardziej ścisłych, sformalizowanych etc. Inną zapewne jest rzeczą być wrażliwym, odbierać i uznawać za ważne informacje trudne do empirycznego okreś­ lenia, jak piękno, dobro, lęk, bezpieczeństwo, zaufanie, szacunek, a inną jeszcze określona orientacja filozoficzna i przyjęcie modelu nauki, rozu­ mianej jako nauka sensu stricto (eksperymentalna), lub optowanie za jej humanistycznym wyrazem. Z moich dotychczasowych rozważań wynika już chyba dość jasno, czym się charakteryzuje, niezależnie do orientacji filozoficznej, model nauki humanistycznej. W „Etnografii Polskiej" Gerhard Kloska [1975] opisał zasady przyjęte w t y m zakresie przez Maxa Webera, klasycznego przed­ stawiciela socjologii rozumiejącej — nauki humanistycznej nawiązującej do orientacji filozoficznej szkoły Diltheya. Najogólniej rzecz biorąc przyjmując model nauki humanistycznej za— 99/3 �18 ZOFIA SOKOLEWICZ kładą się odmienność przedmiotu badań (świata natury od świata k u l ­ tury) lub metody badań (poznanie versus rozumienie) albo jedno i drugie. Podstawę wnioskowania stanowią nie tylko dane empiryczne, ale również stany świadomości, przeżycia etc. (o czym już wspomniałam charaktery­ zując propozycje C. Jędrzejewiczowej). Do tego należy dodać zdania wartościujące, będące przedmiotem zadawnionego sporu w nauce [Zadrożyńska 1968; Kloska 1975]. Tym samym odpada empiryczne kryte­ rium prawdy. Nadal jednak na badaczu spoczywa obowiązek zebrania wszystkich dostępnych na ten temat źródeł i odwołania się do opinii wszystkich fachowców w danej dziedzinie co do prawomocności uzyska­ nych rezultatów. Z tego wynika także, że ogromną wagę ma krytyka źródłowa, precyzja wypowiedzi, szacunek dla wypowiedzi drugiego czło­ wieka — gdyż tylko ona może być podstawą zrozumienia jego stanów, zdarzeń, w których brał udział, etc. Taki model nauki proponują obecnie przedstawiciele fenomenologii kultury, fenomenologii religii, hermeneutyki, zbliża się do niego w isto­ cie C. G. Jung ze swym typem psychoanalizy, choć on sam uważa się za klinicystę, przedstawiciela nauk eksperymentalnych. Słabość tradycji w tym zakresie i nawet jej niezauważenie ze strony większości etnografów sprawiły, że impulsem do rozwijania etnografii humanistycznej stały się prace obce. Źródła tych inspiracji są dość licz­ ne. Wymienić tu należy, — niekoniecznie w kolejności ważności — przedstawiciela szkoły marburskiej, E. Cassirera, z fenomenologów sa­ mego E. Husserla i R. Ingardena, następnie M . Merlau-Ponty, hermeneu­ tyka P. Ricoeura, wreszcie fenomenologów religii M . Eliadego i jego uczniów oraz szkołę utrechtską w fenomenologii religii: R. Otta i G. van der Leeuva. Należałoby dopisać tu, z poprzednio wyrażonym zastrzeże­ niem, psychoanalizę C. G. Junga i całą, coraz silniej rozwijającą się dzie­ dzinę tzw. psychologii humanistycznej. Na zwrot k u nauce rozumiejącej miała też wpływ krytyka semiotyki i strukturalizmu i niemożność w y ­ jaśnienia wielu zjawisk w kulturze współczesnej metodami etnografii scjentystycznej. Pewną rolę w szerzeniu idei nauki rozumiejącej odegrało tu pojawie­ nie się na polskim rynku wydawniczym końca lat sześćdziesiątych i w latach siedemdziesiątych kilkunastu pozycji wyżej wspomnianych autorów. Zbyt mało na to, aby ich móc studiować — dość, aby otworzyć nowe horyzonty. Rzecz charakterystyczna — były to pozycje czytane również przez młodzież szkolną — często niezależnie od jej niepowodzeń szkolnych. Moje doświadczenie uniwersyteckie uczy, że stały się one motywacją wyboru etnografii jako kierunku studiów dla wielu dziś i n ­ teresujących młodych etnografów. Cechowało ich wszystkich to, że sta­ wiali sobie inne pytania od tych, na które mogli uzyskać odpowiedzi w toku studiów. Sposób przedstawiania problemów etnologii i materiału etnologicznego na uniwersytetach nie uwzględniał (poza kilkoma wyjąt- �PODSTAWOWE MODELE NAUKI 19 kami) problematyki fenomenologii religii i kultury, psychoanalizy, her­ meneutyki. Nurt zainteresowań hermeneutycznych wyraził się •— jak dotąd — ogromnym zapotrzebowaniem na te pozycje na rynku wydawniczym, ożywieniem dyskusji filozoficznych, pracami magisterskimi [Benedyktowicz 1974]. Zapowiadają się dalsze prace, choć zainteresowanie fenome­ nologią owocuje na razie głównie dyskusjami, o wielkim zresztą dla ca­ łego naszego środowiska znaczeniu. Jednym z autorów — fenomenologów — zajmujących się problema­ tyką etnograficzną jest teolog — T. Dajczer [1976, 1977, 1979a, b], autor ważnych, głębokich prac o micie i myśleniu mitycznym. Czegóż oczekują etnografowie po fenomenologii? Odpowiedź można znaleźć głównie w pracach samego Husserla, a następnie Eliadego. Spo­ dziewają się, mianowicie, przywrócenia wagi sprawom człowieka jako jedynego i wielowymiarowego podmiotu dziejów. Skłaniają się k u twier­ dzeniom Husserla, że „Same tylko nauki o faktach tworzą ludzi samych tylko faktów" [Husserl 1976, s. 95]. Zgadzają się z nim też, choć pytanie to postawił wiele lat temu, że „nauka ta nie ma nic do powiedzenia. Z zasady wyklucza ona właśnie te pyta­ nia, które są tak palące dla ludzi, wydanych na pastwę pełnych przeznaczeń prze­ wrotów naszych nieszczęsnych czasów: pytania co do sensu lub bezsensu całego tego naszego ludzkiego istnienia [...]. Czy jednakże świat, a zarazem istnienie w nim, może posiadać jakiś sens, jeśli nauki tylko to uznają za prawdziwe, co w ten sposób daje się obiektywnie ustalić, jeżeli historia niczego więcej nie może nas nauczyć ponadto, że wszystkie twory świata duchowego, wszystkie ongiś dające ludziom siłę związki życiowe, ideały, normy, powstają i znikają jak przemijające fale — ponad to, że tak zawsze było i będzie, że zawsze znowu rozum w bezsens, dobro w plagę musi się przeradzać? [Husserl 1976, s. 95]. Tę myśl jakby kontynuuje Eliade, kolejne źródło naszych fascynacji. Pisze on: „logika ludzkiego istnienia prowadzi do nadawania temu ist­ nieniu sensu, wykraczającego poza los jednostkowy" [Eliade 1980]. Wal­ czy on o uznanie faktów zrodzonych z wyobraźni za podstawę wniosko­ wania naukowego. Ideę tę w pewnym stopniu podejmuje Prokopiuk [1982] proponując przyjęcie za obowiązujący we współczesnej nauce pa­ radygmat wyobraźni. Eliade pisze na ten temat następująco: „Światy zrodzone z wyobraźni, podobnie jak światy religijne, to ś w i a t y auto­ nomiczne. Nie można, rzecz jasna, wyobrazić sobie kultu cargo w oderwaniu od kolonializmu, ale też nie można wyobrazić go sobie w oderwaniu od mitologii, k t ó ­ r a istniała przed okresem kolonialnym, od pierwotnego mitu herosa, tj. mającego przybyć i w y z w o l i ć swój lud" [Eliade 1980]. Zarówno u Husserla, jak i u Eliadego występuje troska o związek człowieka z sakrum, szeroko pojętym. Uważają ten związek za istotny dla istoty człowieczeństwa, a t y m samym przetrwania człowieka jako gatunku. Tak o t y m pisze Eliade: �20 ZOFIA SOKOLEWICZ „Zazwyczaj terminu «religia» używa się do określenia wielkich politeizmów or­ ientalnych, bądź monoteizmów, w y w o d z ą c y c h się ze Starego Testamentu. W moim przekonaniu słowu temu należy n a d a w a ć szersze znaczenie: wszelka symbolika, wszelki rytuał, wszelka postać mitologiczna ma p e w n ą wartość religijną. J a k to często podkreślałem, doświadczenie sacrum to struktura świadomości. Łączy się ona u nas z pojęciem bytu, znaczenia, prawdy. Nawet w najbardziej archaicznych struk­ turach odnajdujemy rozróżnienie między tym, co rzeczywiste, znaczące, a zatem «swiete», a tym, co jest śmiercią, chaosem, absurdem. Na przykład dla tubylców australijskich aktywność płciowa, odżywianie się, polowanie to działania rzeczy­ wiste, pełne znaczenia. Oddając się tym działaniom należy iść za wzorami objawio­ nymi lub nauczonymi przez mistycznych przodków. Zresztą ludzie pierwotni robią wszystko zgodnie z pewnym modelem religijnym" [Eliade 1980]. Zadziwiającą zgodność z t y m i twierdzeniami wykazują prace C. G. Junga. Należy podkreślić tu, że wyprawy etnograficzne odegrały nader istotną rolę w tworzeniu teorii. A oto co pisze o jego poglądach w inte­ resującej nas kwestii znakomity biograf Junga, Laurens van der Post: „Teologowie zawsze mocno twierdzili, że wszyscy ludzie równi są w swej god­ ności wobec Boga. Ten wzorzec w zbiorowej nieświadomości ma tak szczególnie wielkie znaczenie dla ludzkiego ducha, ponieważ wszyscy ludzie są równi co do godności i w nim w rozumieniu, że w tej dziedzinie wszyscy zostali stworzeni i zaopatrzeni z równą bezstronnością". Jung wyłożył to wszytko nie w postaci dowodu, ale doświadczenia. Doświadczenie jest przed i poza argumentem. Jedynym z najcięższych oskarżeń intelektualizmu jego i naszego wieku jest dziwna determinacja zaprzeczająca istotom ludzkim ważności i godności ich własnego do­ świadczenia i poddania go pewnej zewnętrznej, uprzednio skonceptualizowanej dewaluacji. Jung odnosił się do doświadczenia wszystkich wzo­ rów w zbiorowej nieświadomości jako witalnych punktów wyjścia. Gdy zapytano go publicznie, czy wierzy w Boga, powiedział: „ J a nie wie­ rzę [...] i zawahał się po chwili: Ja wiem" [Van der Post 1975, s. 215]. Tym samym dotknęłam niezmiernie ważnej dla etnografów kwestii — do której wrócę w I I I części a r t y k u ł u — jak można stosować i jakie kryterium prawdy wobec zdań stwierdzających czyjeś stany świado­ mości, wyobraźni, przeżycia, które jednak są stanami nawiązującymi do sytuacji całej zbiorowości i tylko przez odniesienie do niej dadzą się wytłumaczyć. Ze wspomnianymi wyżej opiniami współgra zapowiadana praca zbio­ rowa pt. Studenckie zeszyty naukowe Uniwersytetu Jagiellońskiego. Szkice i próby etnólogiczne (materiały z sesji naukowych studentów Ka­ tedr Etnografii i Antropologii Kulturowej Uniwersytetów Jagiellońskiego i Warszawskiego 1982-1983). Treść tego zeszytu potwierdza moją opinię o powolnym, ale stałym krystalizowaniu się i w Polsce modelu etnografii humanistycznej. W tej (II) części a r t y k u ł u pragnęłam tylko zwrócić uwagę na te ce­ chy nauki uprawianej przez Husserla, Eliadego czy Junga, które szcze- �PODSTAWOWE MODELE NAUKI 21 golnie pociągają polskich etnografów — czytelnicy muszą zwrócić się do ich dzieł chcąc zrozumieć ich teorie. Wypada m i dodać na koniec tej części, że wielkie zainteresowanie filozofiami Wschodu, sytuacja kryzy­ sowa nauki światowej zorganizowanej według modelu wywodzącego się z X I X w. i wiele innych jeszcze przyczyn sprawia, że k u rozumieniu przeciwstawianemu poznaniu skłaniają się coraz to inne kręgi badaczy [Mulkay 1979]. Okazuje się, że ten sposób myślenia nie ominął też przed­ stawicieli nauk eksperymentalnych i ujawnił się też w fizyce w postaci tzw. gnozy z Princeton. T y m współczesnym sporom o charakter nauki chciałabym poświęcić I I I część artykułu. LITERATURA B a u d o u i n d e C o u r t e n a y - E h r e n k r e u t z C , patrz: Baudouin de Courtenay-Jędrzejewiczowa. B a u d o u i n de C o u r t e n a y - J ę d r z e j e w i c z o w a C. 1922 Sw. Cecylia (przyczynek do genezy apokryfów), Lwów. 1923 Ze studiów nad obrzędami weselnymi ludu polskiego, cz. I : Forma dra­ matyczna obrzędowości weselnej, Wilno. 1924 Material naukowy i przedmiot etnologii, „Lud", t. 22. 1936 Dwie kultury i dwie nauki, „Zrąb", nr 1. B e n e d y k t o w i c z Z. 1980 O niektórych zastosowaniach metody fenomenologicznej w studiach nad religią, symbolem i kulturą, cz. I , „Etnografia Polska", t. 24 z. 2, s. 9-46. В r o n к A. 1974 Język etnologii na przykładzie teorii religii W. Schmidta. Analiza meto­ dologiczna, Lublin. B u l a n d a E. 1960 Czy kryzys etnologicznej szkoły wiedeńskiej, „Lud", t. 45, s. 91-125. В у s t г o ń J . St. 1923 Ludoznawstwo w ostatnim dziesięcioleciu 1912-1921, „Slávia", t. 2, s. 154-174, 548-552. 1926 Ludoznawstwo w latach 1922-1925, „Slávia", t. 5, s. 378-390, s. 614-625. C a i l l o i s R. 1967 Modliszka, [w:] Odpowiedzialność i styl, Warszawa, s. 123-167, wyd. oryg. 1938, Le Mythe et l'Homme, Paris. C z e k a n o w s k i J. 1922 Antropologia, etnologia i prehistoria, „Lud", t. 21, s. 3-16. 1927 Z badań nad zróżnicowaniem morfologicznym dialektów polskich, [w:] Prace polonistyczne ofiarowane profesorowi Janowi Łosiowi, Warszawa, s. 330-354. D a j c z e r T. 1976 Porządek kosmiczno-moralny w religiach niechrześcijańskich, „Studia Theol. Vars.", t. 14, nr 1, s. 3-27. 1977 Doświadczenie religijne świata w religiach pozachrześcijańskich, „Studia Theol. Vars.", t. 15, nr 2, s. 137-167. 1977a Kosmos w religiach pozachrześcijańskich, „Studia Theol. Vars.", t. 17, nr 2. �22 ZOFIA SOKOLEWICZ 1977b Przeżycie religijne kosmosu w religiach niechrześcijańskich, „Zeszyty Misjologiczne A T K " , t. I I , cz. 1. D o b r o w o l s k i K. 1957 Drogi rozwoju etnografii polskiej i jej obecne zadania, metody i związki z innymi naukami (rozważania dyskusyjne), „Etnografia Polska", t. 1, s. 72-81. D y n o w s k i W. 1935 Sztuka ludowa Wileńszczyzny i Nowogródczyzny, Wilno. E h r e n k r e u t z — patrz: Baudouin de Courtenay — Jędrzejewiczowa C. E l i a d e M. 1980 Człowiek i sacrum, „Forum", 14 (811). Etnografia, etnologia... 1981 Etnografia, etnologia, antropologia kultury, ludoznawstwo. Czym są? Do­ kąd zmierzają? (odpowiedzi na ankietą), „Polska Sztuka Ludowa", R. 36, nr 2, s. 67-82. F i r t h R. 1958 Social anthropology as science and as art, Dunedin. F i s с h e r A. 1923 Znaczenie etnologii dla innych nauk, „Lud", t. 22, s. 81-92. 1932 Metoda etnograficzna w zastosowaniu do kultury społecznej i duchowej, [w:] Sbornik radova na III Kongresu slovenskich geografa i etnografa u Jugoslaviji, Beograd. 1934 Etnografia słowiańska, cz. 3, Polacy, Lwów—Warszawa. F r a n k o w s k i E. b.r.w. Sztuka ludowa w Polsce, [w:] Wiedza o Polsce, t. 3, Warszawa, s. 345-416. Frobenius L. 1933 Kultur geschichte Afrika, [w:] Prolegomena zu einer historischen Gestaltlehre, Zurich. H u s s e r l E. 1976 Kryzys nauki europejskiej a transcendentalna fenomenologia, „Studia F i ­ lozoficzne", nr 9 (130), tłum. J . Szewczyk. K l i m e k S. 1934 Metoda ilościowa w badaniach nad historią kultury, Roczniki Dziejów Społeczno-Gospodarczych, t. I I I . 1935 The structure of California Indian Cultures, Berkeley, Cal., seria Culture Element Distribution. K l i m e k S., M i l k ę W. 1935 An analysis of the material culture of the Tupi peoples, „American A n ­ thropologist", vol. 37. K l o s k a G. 1975 Refleksje nad trzema modelami nauk społecznych, „Etnografia Polska", t. 19 z. 2, s. 109-136. K ł o s k o w s k a A. 1981 Socjologia kultury, Warszawa. K u t r z e b a - P o j n a r o w a A. 1959 Organizacja pracy etnograficznej w Polsce. Instytucje i wydawnictwa naukowe, „Etnografia Polska", t. 2, s. 19-58. M a l i n o w s k i B. 1931 Culture, [w:] Encyclopaedia of Social Sciences, Nowy Jork. 1944 The scientific theory of culture (and other essays) with a preface by H . C a i r n s , Chapel Hill, N. Carolina. �23 PODSTAWOWE MODELE NAUKI 1958 polskie tłumaczenie: Naukowa teoria kultury, [w:] Szkice z teorii kultury, s. 3-115, tłum H . Buczyńska. M e r l a u - P o n t y M. 1945 Phenomenologie de la perception, Paris (częściowo w polskim wydaniu Proza świata, tłum. S. Cichowicz, Warszawa 1976). Metody etnologii 1981 Metody etnologii, cz. 1, praca zb., Warszawa. M o s z y ń s k i K. 1929 Kultura ludowa Słowian, cz. I , Kultura materialna, Kraków. 1934 t. I I , cz. 1, Kultura duchowa, Kraków. 1939 t. I I , cz. 2, Sztuka, Kraków. 1948 Stan i zadania etnografii polskiej,, „Lud", t. 38, s. 210-228. 1958 Człowiek. Wstęp do etnografii powszechnej i etnologii, Kraków—Warsza­ wa—Wrocław. M u 1 к а у M. 1979 Science and the sociology of knowledge, London. P o n i a t o w s k i S. 1922 Zadanie i przedmiot etnologii, Archiwum Nauk Antropologicznych, t. 2, cz. 2, Warszawa. b.r.w. O pochodzeniu ludów aryjskich w świetle nowszych badań etnologicznych, [w:] Wiedza o Polsce, t. I I , s. 67-79. b.r.w.b Etnografia Polski, [w:] Wiedza o Polsce, t. I I I , s. 191-334. 1947 Fakty etnologiczne i. metody ich badania, wyd. pośmiertnie przez E . B u ­ landę, „Lud", t. 37, s. 32-68. 1919 O metodzie historycznej w etnologii i znaczeniu jej wyników dla historii, Warszawa. 1921 Przyczynek do metody badania izolacji obrzędowej, Lwów. 1930 Geneza łuku triumfalnego, Warszawa, van der Post L. 1975 Jung and our time, London. P r o k o p i u k J. 1982 Paradygmat wyobraźni, „Literatura na Świecie", nr 3/4. R a d c l i f f e - B r o w n R. 1937 A natural science of society, Nowy York. S c h m i d t W. 1911a Die Kulturhistorischen Methode in der Ethnologie, Regensburg. 1911b Der Ursprung der Gottesidee, Regensburg. 1937a Das Eigentum in den Urkulturen, Munster. 1937b Handbuch der Kulturhistorischen Methode der Ethnologie, Munster. S c h m i d t W., K o p p e r s W. 1924 Volfcer und Kulturen. Gesellschaft und Wirtschaft der Volker, Regensburg. SokolewiczZ. 1974 Wprowadzenie do etnologii, Warszawa. 1979 Teoria kultury Kazimierza Moszyńskiego jako punkt wyjścia dla badań etnogenetycznych, „Etnografia Polska", t. 23, z. 2, s. 83-110. Stomma L. 1978-1979 Magia dzisiaj, rozważania o metodzie, cz. 1, „Polska Sztuka Ludowa", R. 32 3 nr 3-4, s. 131-143; R. 33 nr 4, s. 195-205. Zadrożyńska-BarączA. 1968 Fenomenologiczna koncepcja historii i kultury. Zastosowanie badaniach etnograficznych, „Etnografia Polska", t. 12. w polskich �24 ZOFIA SOKOLEWICZ Zambrzycka-KunachowiczA. 1974 Próba zastosowania jednej z metod taksonomicznych w typologii zjawisk etnograficznych, Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Jagiellońskiego. Prace Etnograficzne, z. 7, Kraków, s. 35-59. Z a w i s t o w i c z - A d a m s k a K. 1948 Społeczność wiejska. Doświadczenia i rozważania z badań terenowych w Zaborowie, Warszawa. Z n a n i e c k i F. 1971 Nauki o kulturze. Narodziny i rozwój, przeł. J . Szacki, Warszawa. Zofia Sokolewicz T H E BASIC MODELS O F SCIENCE AND SOME T H E O R E T I C A L OF E T H N O L O G Y IN POLAND. PART I I Summary PROBLEMS In this part of the paper (part I see "Etnografia Polska" vol. ХХГХ-1) the author presents these models of science, in which their authors assume, that, by the basic unity of the world, there is an essential difference between the subject of the science sensu stricto and the subject of humane studies (arts, lettres) or, that the difference lies in the methods applied in them. The models of humane studies are derived from the philosophy of W. Windelband, H . Rickert and J . Dilthey, as well as E . Cassirer and E . Husserl. In ethnology such assumptions have been pre­ sented in the diffusionis approach with all the variety ef its forms. ( L . Frobenius, F . Graebner, H . Ankermann, W. Koppers, W. Schmidt, W. Jensen), in Poland first of all S. Poniatowski, E . Bulanda, and, to some extent, A. Fischer. The inspiration of E . Cassirer can be found now among the Polish ethnologists of the younger ge­ neration — actually its effects appear in numerous interesting discussions. The Husserl's phenomenology, that influenced the views of C . Baudouin de Courtenay Ehrenkreutz-Jądrzejewiczowa became now, owing to the works of M. Eliade and the Utrecht school (R. Otto, G . van der Leeuw) fairly popular, and some works have already been published (Zadrożyńska, Benedyktowicz). Whereas a meaningful in­ fluence of M. Weber's or F . Znaniecki's "humanistic sociology" can't be noticed in Polish ethnology. The model most often applied in our ethnology is the scientistic one. Translated by Anna Kuczyńska-Skrzypek � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/b51111a45b4154df18fd8ccf27dcae05.pdf d2cc6f9e4edf9f83313b5734d6c99939 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:743 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1972 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:684 Title A name given to the resource Podstawowe zajęcia ludności wsi Gramada: rolnictwo i hodowla / ETNOGRAFIA POLSKA 1972 t.16 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1972 t.16 z.1, s.11-56 Creator An entity primarily responsible for making the resource Nizińska, Irena; Markowska, Danuta Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text A R T Y Ł U К Y „Etnografia P o l s k a " , t. X V I z. 1 I R E N A NIZIÑSKA, D A N U T A MARKOWSKA P O D S T A W O W E Z A J Ę C I A LUDNOŚCI W S I G R A M A D A : ROLNICTWO I HODOWLA WPROWADZENIE S w o i s t y m a k o n i e c z n y m uproszczeniem w w i d z e n i u procesu h i s t o ­ rycznego przez etnografa jest dychotomiczny podział na „kulturę t r a d y ­ cyjną" i „kulturę nowoczesną" . Prowadzi o n do ujęcia typologiczno-historycznego, itj. takiego, które bazuje w p r a w d z i e n a zasobie źródło­ w y m z e b r a n y m poprzez drobiazgowe r e k o n s t r u k c j e historyczne, j e d n a k ­ że efefóty t y c h dociekań prezentuje w postaci k a t e g o r i i typologicznych. T a k i m ujęciem posłużymy się w n i n i e j s z y m szkicu. 1 2 N i e jest naszym zadaniem omówienie procesów technologicznych i organizacyjnych w r o l n i c t w i e i h o d o w l i . W odniesieniu do przeszłości kwestie t e zostały przez badaczy ziemi widińskiej względnie dobrze w y ­ świetlone . Natomiast współczesne wyposażenie techniczne gospodarstw 3 1 Pojęciem t y m posługujemy się zgodnie z definicją K . przedstawioną w p r a c y Chłopska kultura tradycyjna, [w:] Dobrowolskiego, S t u d i a n a d życiem spo­ łecznym i kulturą, W r o c ł a w 1966, s. 76-110. 2 Obok „kultura pojęcia „kultura współczesna". W nowoczesna" naszym używa opracowaniu współczesna" n a określenie s t a n u a k t u a l n e g o logicznie tradycyjnych z typologicznie się czasem zamiennie rezerwujemy pojęcie pojęcia „kultura stanowiącego splot elementów nowoczesnymi. Natomiast pojęć typo­ „kultura n o w o c z e s n a " c z y „nowoczesność" używać będziemy w o d n i e s i e n i u do trendów r o z ­ wojowych 3 l u b też j a k o k r y t e r i u m k l a s y f i k o w a n i a składowych a k t u a l n e j k u l t u r y . Patrz: C h . fliszkoto ss. 184; D . rodní na na grada Sborník sewerozapadna Ziwa Marinow, umotworenija, na wesztestwenata rija Zarażdanije G a n d e w, stopanstwo nauka kultura Widin na bałgarskite 1902, s. 2 n l b , 321. starina, i kniżnina, na kapitalisticzeski Bałgarija juridiczeski XVIII otnoszenija wek, w kn. X V I I I , obłast, Sofija obiczaji, Sofija 1901; t e n ż e , s. 1-201; D. N . czi- S o f i j a 1962, k n . 4, R u s s e 1894, ss. 540; Sborník na zapadną Bałgarija, i negowata prez za ná­ Gradiwo С u chlew, Isto- 1932, s s . 615; S . S . В o b с z e w , cz. 1, Grażdansko p r a w o , t. 2, S o f i j a �12 I R E N A NIZIÑSKA, D A N U T A MARKOWSKA spółdzielczych, j a k i stosowane t e c h n i k i u p r a w oraz zabiegi hodowlane, n i e odbiegają w zasadzie o d powszechnych w k r a j u . Celem tego szkicu jest ukazanie r o l n i c t w a i h o d o w l i j a k o dziedziny aktywności l u d z k i e j , jako sposobu zaspokajania określonych potrzeb i n ­ d y w i d u a l n y c h d z b i o r o w y c h . Interesować nas więc będą k u l t u r o w e de­ t e r m i n a n t y sposobu zdobywania środków egzystencji oraz szersze s k u t ­ k i społeczno-kulturowe f u n k c j o n o w a n i a określonego historycznie chłop­ skiego gospodarowania. Postulat historycznego ujęcia t e m a t u nakłada obowiązek analizy czynników określających kontynuację i zmienność w k u l t u r z e . Nasuwa się więc p y t a n i e o c z y n n i k i sprawcze przeobrażeń, o rolę czynników e n ­ dogennych i egzogennych, wreszcie p y t a n i e podstawowe: w j a k i e j m i e ­ rze proces historyczny przygotował wieś do akceptacji i adaptacji śmia­ łych i n n o w a c j i technicznych i organizacyjno-ustroj o w y c h założonych w m o d e l u gospodarki spółdzielczej w skali społeczeństwa globalnego. Zasadniczą tezę prezentowanego opracowania można b y sformułować następująco. Przekształcenie d r o b n o t o w a r o w y c h p r y w a t n y c h gospodarstw r o l n o - h o d o w l a n y c h w wielkoobszarowe gospodarstwo spółdzielcze ozna­ cza zarazem radykalną zmianę w e wzajemnej relacji pomiędzy a k t y w ­ nością wytwórczą a całokształtem s t y l u b y t o w a n i a ludności. W t r a d y ­ cyjnej k u l t u r z e w i e j s k i e j dobro w a r s z t a t u rolnego stanowiło wartość n a d ­ rzędną n a d losami j e d n o s t k o w y m i członków rodziny, a aktywność w y ­ twórcza wywierała piętno n a całości s t y l u b y t o w a n i a r o d z i n y i współży­ ciu ogólnowioskowym. Wyodrębniające się obecnie i różnicujące w przedsiębiorstwie spółdzielczym zawody r o l n i c z e stanowią podstawę egzystencji r o d z i n y (lub też jedno z j e j źródeł u t r z y m a n i a ) , lecz n i e o k r e ­ ślają całości j e j e t y l u b y t o w a n i a . Co więcej: są one środkiem dt> zdoby­ w a n i a różnorodnych dóbr m a t e r i a l n y c h i n i e m a t e r i a l n y c h , częstokroć n i e związanych a n i genetycznie, a n i treściowo z r o l n i c t w e m . Także w w y m i a r a c h społeczności lokalnej rola spółdzielni j a k o c z y n n i k a i n t e ­ gracji jest w p r a w d z i e doniosła, ale n i e określa w całości c h a r a k t e r u i za­ sad f u n k c j o n o w a n i a t e j społeczności. 4 Wyodrębnianie się wyspecjalizowanych zawodów r o l n i c z y c h w y d a j e się przebiegać w d w u fazach. W pierwszej zawody w y b i e r a n e są spośród stosunkowo wąskiego jeszcze wachlarza o b i e k t y w n y c h możliwości w e ­ dług p e w n y c h schematycznych ocen społecznych. Oceny te koncentrują się wokół k r y t e r i u m dochodu i prestiżu społecznego, p r z y czym c z y n n i k i wyznaczające prestiż wyraźnie nawiązują dv> tradycyjnego systemu w a r ­ tości. W tej fazie w y k o n y w a n i e zawodów rolniczych w ramach spółdzielPatrz s. 43-52. 4 B. G a ł ę s к i, Socjologia wsi. Pojęcia podstaiootue, Warszawa 1966, �PODSTAWOWE ZAJĘCIA LUDNOŚCI WSI GRAMADA 13 n i jest dla j e d n o s t k i i j e j r o d z i n y przede w s z y s t k i m sposobem zarabia­ nia. Aktywność zawodowa n i e zabarwia zbyt silnie pozostałych sfer aktywności człowieka l u b ściślej: w i e l e sfer aktywności pozazawodowej pozostaje n e u t r a l n y m i w stosunku do akcesoriów i treści aktywności za­ wodowej . W drugiej fazie zawód w y b i e r a n y jest spośród szerszego wachlarza o b i e k t y w n y c h możliwości, w znacznym stopniu w s k u t e k m o t y w a c j i i n ­ d y w i d u a l n y c h , słabiej r e g l a m e n t o w a n y c h s t e r e o t y p o w y m i w z o r a m i spo­ łecznymi. Pojawiają się szersze i głębsze oczekiwania wobec z a w o d u : m a on n i e t y l k o dostarczać środków dla zaspokojenia potrzeb k o n s u m p c y j ­ n y c h , ale być także źródłem satysfakcji osobistej, rozwijać zainteresowa­ n i a i uzdolnienia jednostkowe. T a k w y b i e r a n y i w y k o n y w a n y zawód za­ b a r w i a wiele dziedzin życia człowieka — jego zainteresowania ogólne, preferencje towarzyskie, n a w y k i zachowania, zainteresowania po­ znawcze i t d ; , słowem — silniej angażuje całą osobowość człowieka. W y ­ maga to zarówno i s t n i e n i a szerokich możliwości w y b o r u zawodu, j a k i dojrzałości jednostek w w y b o r z e i c h miejsca w społecznym systemie w y t w a r z a n i a . T a k i stan „rynku zawodowego" można uznać za n o w o ­ czesny. Jak postaramy się dowieść w n i n i e j s z y m szkicu, procesy profesjona­ lizacji w spółdzielczym r o l n i c t w i e w s i Gramada znajdują się w owej pierwszej fazie. Zawody rolnicze w y b i e r a n e są spośród n i e z b y t szerokie­ go wachlarza, l i m i t o w a n e g o zarówno o b i e k t y w n i e , j a k i s u b i e k t y w n i e . Zawód t r a k t o w a n y jest przede w s z y s t k i m j a k o sposób zarabiania. W i e l e czynności w y k o n y w a n y c h w spółdzielni n i e wyodrębniło się jeszcze do tej p o r y w postaci specyficznych zawodów w ścisłym tego słowa zna­ czeniu. Poszczególne kategorie ludności mają różne szanse uczestnicze­ n i a w procesach profesjonalizacji; są one wyraźnie określone w i e k i e m i płcią. Najpełniej uczestniczą w n i c h młodzi mężczyźni, najsłabiej — starsze k o b i e t y . Gospodarowanie n a działce przyzagrodowej s t a n o w i zmo­ dyfikowaną formę dawnej jedności gospodarstwa domowego z r o l n o - h o dowlanym. E l e m e n t y zawodu i nowoczesnej k u l t u r y zawodowej w r o z u m i e n i u p r z e d s t a w i o n y m w charakterystyce drugiej fazy profesjonalizacji poja­ wiają się a k t u a l n i e w spółdzielni przede w s z y s t k i m w w y s o k o wyspecja­ l i z o w a n y c h zawodach i w niektórych brygadach podejmujących na wpół eksperymentalną działalność wytwórczą. Wiele symptomów wskazuje j e d n a k ma to, iż będzie t o w przyszłości t r e n d obejmujący znacznie szer­ sze zespoły l u d z k i e . W t o k u r o z w o j u historycznego Gramada przekształciła się ze w s i r o l n i ­ czej w środowisko wielozawodowe. Wielozawodowość t a m a k i l k a aspek­ tów, a m i a n o w i c i e : a) następuje stałe wyodrębnianie i różnicowanie się �IRENA NIZINSKA, и DANUTA MARKOWSKA zawodów rolniczych w obrębie w y t w a r z a n i a spółdzielczego, b) w z r a s t a liczba i wachlarz zawodów pozarolniczych związanych funkcjonalnie ze społecznością wiejską (instytucje kulturalno-oświatowe, p u n k t y usługo­ w e itp.), c) pojawiają się n o w e zawody n i e związane f u n k c j o n a l n i e a n i z m i e j s c o w y m r o l n i c t w e m , a n i z potrzebami c o d z i e n n y m i mieszkańców w s i , lecz będące r e z u l t a t e m l o k a l i z o w a n i a n a terenie w s i przedsiębiorstw przemysłowych ( f a b r y k a a p a r a t u r y telefonicznej). Profesjonalizacja czyn­ ności r o l n i c z y c h w spółdzielni i j e j konsekwencje k u l t u r o w e są przez l u d ­ ność w s i k o n f r o n t o w a n e z wartościami, jakie daje w y k o n y w a n i e i n n y c h zawodów. Taka k o n f r o n t a c j a istanowi p u n k t odniesienia oceny pracy w spółdzielni. R a d y k a l i z m p r z e m i a n w życiu współczesnej w s i bułgarskiej przeja­ wił się szczególnie d o b i t n i e w gospodarce r o l n o - h o d o w l a n e j . Podczas gdy w dziedzinie warunków b y t o w y c h , w e wzorach życia rodzinnego czy obrzędowości następowały z m i a n y w p r a w d z i e głębokie, ale o charakte­ rze ciągłym, t o w r o l n i c t w i e i h o d o w l i przeobrażenia miały charakter skokowy. Rodzi się więc p y t a n i e : w j a k i e j mierze przełom u s t r o j o w y w r o l n i c t w i e badanej w s i był p r z y g o t o w a n y przez kumulację uprzednich zmian, w j a k i e j mierze o b i e k t y w n e p r z y g o t o w a n i e systemu społeczno-ekonomicznego d o przyjęcia r a d y k a l n y c h (przeobrażeń było przez m i e ­ szkańców w s i s u b i e k t y w n i e odczuwane, uświadamiane? Jakie składowe dziedzictwa k u l t u r o w e g o przeszłości stanowiły c z y n n i k i sprzyjające i n i e ­ sprzyjające współczesnym zmianom? Winniśmy też odpowiedzieć n a p y ­ tanie o aktualne f u n k c j o n o w a n i e elementów spuścizny k u l t u r o w e j , i c h rolę w procesie t w o r z e n i a nowego systemu ekonomiczno-społecznego w s i . TRADYCYJNE GOSPODARSTWO CHŁOPSKIE PRZEŁOMU XIX I XX WIEKU Dziedzictwo przeszłości J a k k o l w i e k odzyskanie niepodległości przez Bułgarię w 1878 r . spo­ wodowało istotne z m i a n y w chłopskim gospodarowaniu, t o j e d n a k wiele jego <cech z przełomu X I X i X X w i e k u t k w i s w y m i k o r z e n i a m i w schył­ kowej fazie panowania tureckiego. Dzięki s t u d i u m C h . Gandewa dysponujemy analizą p i e r w o c i n stosun­ ków k a p i t a l i s t y c z n y c h w gospodarce cziflików w X V I I I w i e k u na t e r e ­ nie północno-zachodniej Bułgarii , a opracowania t a k i c h badaczy, j a k np. D . M a r i n o w , S. S. B o b c z e w czy D. N . C u c h l e w rzucają sporo 5 6 7 8 Zarażdanije... 5 G a n d e w, 6 Marinow, 7 Bobczew, Sborník 8 Cuchlew, Istorija Gradiwo... nabalgarskite na grada Widin... juridiczeski... �PODSTAWOWE ZAJĘCIA LUDNOŚCI WSI GRAMADA 15 światła na w a r u n k i b y t o w e i kulturę chłopstwa interesującego nas t e r e ­ n u w ostatnich dziesięcioleciach X I X w i e k u . Gospodarstwa chłopskie prowadziły wówczas produkcję hodowlaną w znacznym (stopniu niezależną od p r o d u k c j i roślinnej, opartą na użyt­ k o w a n i u różnych wspólnot — g m i n n y c h pastwisk, nieużytków, l a s ó w . Jednocześnie doniosłość h o d o w l i , zarówno j a k o dziedziny dostarczającej gotówki, j a k i artykułów niezbędnych g r u p i e rodzinnej, p r z e m a w i a za t e ­ zą, iż k o n k r e t n y obszar ziemi, będący w e władaniu danej rodziny, tylkow p e w n y m stopniu określał j e j możliwości gospodarcze. Stanowiło o n i c h przecież w znacznym stopniu uczestnictwo w e wspólnotach g m i n n y c h . Obszar z i e m i w e władaniu danej r o d z i n y miał więc r e l a t y w n i e mniejsze znaczenie. Natomiast ogromnie doniosła w y d a j e się być r o l a nakładu ludzkiej siły roboczej, co tłumaczy się n i s k i m poziomem s t a n u technicz­ nego gospodarstw. P r z e m a w i a za t y m zarówno u t r z y m y w a n i e się wspól­ nego gospodarowania zespołów w i e l k o r o d z i n n y c h , j a k i w o l n y postęp w l i k w i d o w a n i u ziem n i e u p r a w i a n y c h , a nadających się p o d uprawę. N a ­ leży przypomnieć, j a k n i s k i był wówczas p r z y r o s t ludności. C h . Gandew stwierdza, iż w północno-zachodniej Bułgarii w ciągu X V - X V I I w i e k u 80°/o w s i liczyło zaledwie 5-20 zagród, a r z a d k i m i wyjątkami były wsie z 50 zagrodami. W ciągu X V I I I w i e k u t a średnia n i e powiększała się z b y t n i o (bo do 10-20), czego dowodzą spisy statystyczne z widińskiego sporządzane d l a celów p o d a t k o w y c h . Słabe ludnościowo wsie zajmowały t y l k o część z i e m i p o d uprawę, a ogromne j e j rezerwy pozostawały n i e u p r a w i a n e aż d o połowy X I X w i e k u i w aktach ustawodawczych z 1858 r . określane są j a k o „martwa z i e m i a " . Znamienne dla tego o k r e ­ su są zarówno liczne m o d y f i k a c j e ustawodawstwa agrarnego, j a k i u t a r ­ te sposoby o m i j a n i a obowiązujących przepisów w celu przekształcenia władania ziemią n a p r a w a c h feudalnej dzierżawy w e własność p r y w a t ­ ną kapitalistycznego t y p u . Dotyczy t o przede w s z y s t k i m cziflików, ale także gospodarstw chłopskich. Z p o j a w i e n i e m się p r y w a t n e j własności ziemi łączy się spotęgowanie nierówności k l a s o w y c h w obrębie w a r s t w y chłopskiej. Były one jednakże w p e w n y c h granicach n i w e l o w a n e przez fakt, iż h o d o w l a odgrywała rolę dominującą, a bazowała n i e t y l e n a p r y ­ w a t n e j własności z i e m i , co n a k o r z y s t a n i u ze wspólnot. I n n y m c z y n n i ­ k i e m zacierającym nieco różnice klasowe, a raczej i c h konsekwencje d l a poziomu b y t o w e g o rodzin, był ogólny n i s k i poziom sił wytwórczych, stagnacja gospodarki chłopskiej, j e j k r y z y s o w e położenie. W t y c h w a ­ r u n k a c h tworzyły się niewątpliwie ekstrema społeczno-ekonomiczne, j a k 9 10 n 9 1 0 11 P o r . пр. С u c h lew, G a n d e w , Tamże. op. c i t . ; G a n d e w , op. c i t , s. 21. op. c i t . �16 I R E N A NIZIÑSKA, D A N U T A MARKOWSKA z jednej s t r o n y czorbadżijowie — z d r u g i e j ludność bezrolna, ale k a t e ­ gorie pośrednie miały prawdopodobnie w znacznym s t o p n i u podobny standard b y t o w y . Chłop bułgarski tego okresu uczestniczył w procesach rodzącego się k a p i t a l i z m u przymusowo, p r o d u k c j a t o w a r o w a jego go­ spodarstwa była w y m u s z o n a i n i e prowadziła do kształtowania się o r i e n ­ tacji r y n k o w e j w nowoczesnym r o z u m i e n i u tego słowa. W y d a j e się, iż wręcz przeciwnie — ideałem gospodarczym było samozaopatrzenie, a k o ­ nieczność p r o d u k o w a n i a towarów była klęską. T a k więc przymusowe u t o w a r o w i e n i e gospodarstw chłopskich służyło celom a k u m u l a c j i pier­ w o t n e j rodzącej isię klasy kapitalistów, n i e stwarzało natomiast przesła­ n e k m o d e r n i z a c j i p r o d u k c j i chłopskiej . Był to j e d n o s t r o n n y drenaż, a n i e sprzężenie z w r o t n e t y p u : gospodarstwo rolne — r y n e k — gospo­ darstwo rolne. 12 W y d a j e się, że charakter i rola ówczesnego r o l n i c t w a chłopskiego w szerszym systemie ekonomiczno-społecznym wyraża dobitnie podsta­ w o w e sprzeczności fazy przejściowej pomiędzy feudalizmem a k a p i t a ­ l i z m e m . Są one różnorodne i wielopłaszczyznowe, wskażemy więc t y l ­ k o przykładowo n a niektóre z nich, a m i a n o w i c i e : a) sprzeczność pomiędzy f e u d a l n y m charakterem p r a w a agrarnego a włączeniem omawianego regionu w międzynarodowy r y n e k t o w a r o w y , na którym p r o d u k t y gospodarki rolno-hodowlanej funkcjonowały j a k o t y p o w e t o w a r y w systemie k a p i t a l i s t y c z n y m ; b) sprzeczność między n i s k i m poziomem sił wytwórczych w gospodar­ s t w a c h chłopskich a zapotrzebowaniem n a t o w a r y i kapitał ze s t r o n y d a w n y c h feudałów, przekształcających się w przedsiębiorców k a p i t a l i ­ stycznych — sprzeczność rodząca drenaż gospodarstw chłopskich, p r z y ­ mus wy g o s p o d a r o wy wa n i a gotówki n a cele p o d a t k o w e ; c) sprzeczność pomiędzy zasadą samozaopatrzenia, regulującą chłop­ ską gospodarkę, a p r z y m u s o w y m „utowarowieniem" gospodarstw chłop­ skich, które gotówkę ze sprzedaży artykułów gospodarstwa oddają w f o r ­ m i e spłaty długów i podatków, a więc kapitał nie staje się j e d n y m z czynników p r o d u k c j i w gospodarstwach chłopskich, j a k k o l w i e k jest z nich uzyskiwany; 13 d) sprzeczność pomiędzy i s t n i e n i e m ziem n i e u p r a w i a n y c h a zwięk­ szającą się liczebnie kategorią bezrolnych, zmuszonych sprzedawać swą siłę roboczą — sprzeczność mająca swoją logikę w systemie k a p i t a l i s t y c z ­ n y m , gdzie praca staje się t o w a r e m . Powyżej przedstawiono niektóre elementy chłopskiego gospodarowa­ nia okresu schyłkowego panowania tureckiego. Zarys t e n bazuje n a źróop. cit, s. 473-474. 1 2 Cuchlew, 1 3 Dokładne omówienie powiązań W i d i n a D . N. C u c h l e w w c y t o w a n e j p r a c y . z międzynarodowym e k s p o r t e m daje �PODSTAWOWE ZAJĘCIA LUDNOŚCI WSI 17 GRAMADA dłach zastanych, dotyczących całego r e j o n u widińskiego, n i e uwzględnia więc s p e c y f i k i badanej przez nas w s i Gramada. N i e byliśmy w stanie w t o k u badań t e r e n o w y c h odtworzyć dziejów G r a m a d y tego okresu. W y ­ daje się, iż w porównaniu z i n n y m i w s i a m i tego r e j o n u , była ona b a r ­ dziej liczna. Według danych Bonczewa w 1875 r o k u było w Gramadzie 330 domów , stanowiła też niewątpliwie ośrodek ciążenia dla sąsiednich wsi. 14 Gospodarstwa chłopów gramadzkich po w y z w o l e n i u W okręgu widińskim, podobnie j a k w całej Bułgarii, nastąpiły po w y z w o l e n i u istotne — j a k k o l w i e k nietrwałe — zmiany w u s t r o j u r o l ­ n y m . Przede w s z y s t k i m uległy l i k w i d a c j i pozostałe majątki feudalno-spahijskie, w y k u p y w a n e masowo 'przez chłopów. Powstawała tą drogą znaczna liczba d r o b n y c h gospodarstw chłopskich, słabo wyposażonych technicznie. I n d y w i d u a l i s t y c z n e tendencje, zapoczątkowane już w fazie poprzedniej przez krystalizujące się stosunki kapitalistyczne, znajdują teraz sprzyjające w a r u n k i . Następuje rozpad w i e l u w i e l k o r o d z i n n y c h wspólnot gospodarczych n a rzecz mniejszych jednostek: z i n d y w i d u a l i z o ­ w a n y c h r o d z i n d w u p o k o l e n i o w y c h l u b t r z y p o k o l e n i o w y c h . Procesowi t e ­ m u sprzyjało nowe ustawodawstwo w zakresie dziedziczenia i p r a w a własności z i e m i , które w pełni indywidualizowało tytuł posiadania, l i ­ kwidując ostatecznie p r a w n e podstawy d a w n y c h gospodarstw zadrużn y c h . Dawało o n o również k o b i e t o m p r a w o dziedziczenia z i e m i ojcow­ skiej i j a k k o l w i e k w p r a k t y c e n a d a l k i e r o w a n o się p r a w e m zwyczajo­ w y m — u p r z y w i l e j o w a n i e m synów w dziedziczeniu ziemi — t o jednak w sytuacjach spornych kancelarie adwokackie łamały uświęconą t r a ­ dycję . 15 I n d y w i d u a l i z a c j a gospodarcza mniejszych jednostek r o d z i n n y c h w y ­ raziła się w Gramadzie spadkiem udziału wieloosobowych zespołów domo­ w y c h w globalnej liczbie gospodarstw domowych w e w s i . W oparciu o dane k o l e j n y c h spisów przedstawiamy t e zjawiska w t a b e l i 1 . Rozparcelowanie majątków potureckieh n i e zaspokoiło głodu ziemi w s z y s t k i c h bezrolnych i małorolnych. Wiele n o w o powstałych gospo1 6 В. В o n č z e w , Prinos d i n 1953, m a s z y n o p i s , s. 196. 1 4 kam istorijata na s. Gramada Por. I. C h a d ż i j s k i , Bit i duszewnost na naszija s. 122. W materiałach a r c h i w a l n y c h p a t r z A Z E n r 379/V. 15 (kulska naród, okolija), Wi- S o f i j a 1966, Ź r ó d ł a : R e z u l t a t i ot p r e b r o j a w a n e n a n a s e l e n i j e t o w S e w e r n a i Jużna B a ł g a r i j a n a 1 j a n u a r i j 1888 g., k n . I V , W i d i n s k i Okrág. S. 1888, s. 6; R e z u l t a t i ot p r e ­ b r o j a w a n e n a n a s e l e n i j e t o w Kniażestwo Bałgarija n a 1 j a n u a r i j 1893 g., k n . I I I , W i d i n s k i Okrág. S . 1893, s. 5; R e z u l t a t i ot p r e b r o j a w a n e n a n a s e l e n i j e t o w K n i a ­ żestwo Bałgarija n a 31 d e k e m b r i 1900 g., k n . I I I , O k r á g W i d i n . S o f i j a 1903, s. 4. 1 6 2 — Etnografia Polska. XVI/1 �IRENA NIZINSKA, 18 DANUTA MARKOWSKA d a r s t w n i e dysponowało o d p o w i e d n i m i kapitałami n a zagospodarowa­ n i e i popadało od razu w sieci l i c h w i a r z y : odsprzedawać musiało kawał­ k i z i e m i bogatszym gospodarzom, czasem traciło całkowicie z t r u d e m nabytą ziemię. Toteż bezpośrednio po w y z w o l e n i u n o t u j e się duży o d ­ pływ p r o l e t a r i a t u wiejskiego t a k do zajęć pozarolniczych w miastach, j a k i podejmowanie stałych l u b sezonowych m i g r a c j i do w s i bogatszych, skupionych na nizinie naddunajskiej . L i c h w i a r s t w o w Widińskiem przyjmowało coraz szersze r o z m i a r y . Po­ czątkowo lichwiarze, rekrutujący się spośród bogatych widińskich h a n ­ dlarzy zbożem i j a r z y n a m i , w y k u p y w a l i poszczególne gospodarstwa. Po p e w n y m czasie dochodziło j e d n a k do tego, że całe wsie znalazły się w i c h posiadaniu . Z tą drapieżną koncentracją z i e m i związana była gospodarka t o w a ­ r o w a prowadzona p r z y pomocy sił najemnych, lecz gospodarstwa tego r e j o n u n i e dorównywały obszarem n p . majątkom dobrudżańskim i nie były też t a k liczne. N i e gospodarstwo kapitalistyczne, lecz małe l u b średniorolne gospodarstwo t y p u rodzinnego stanowiło dominujący ele­ m e n t r o l n i c t w a badanych w s i . 17 18 S t r u k t u r a agrarna w s i Gramada n a przełomie X I X i X X w i e k u Niestety, dane spisów powszechnych n i e zawierają i n f o r m a c j i o s t r u k ­ turze agrarnej interesującej nas w s i . Badania terenowe n i e pozwoliły również n a precyzyjną i c h rekonstrukcję. Według relacji najstarszych i n ­ formatorów oraz zebranych h i s t o r i i r o d z i n u schyłku X I X w i e k u było we w s i zaledwie k i l k u gospodarzy posiadających (przejściowo zresztą) gospodarstwa sięgające powyżej 500 dekarów. Już gospodarstwa 300-dekarowe uchodziły za duże, a modalna wielkość zamykała się w granicach 100-150 dekarów. Rozdrobnienie gospodarstw postępowało systematycz­ nie, już b o w i e m w latach 20-tych X X w i e k u modalne gospodarstwo m i e ­ ściło się w przedziale 40-50 d e k a r ó w . Rozwarstwienie klasowe p r z e ­ biegało n a d w u charakterystycznie o d m i e n n y c h dragach: a) w s k u t e k p o ­ padania słabych ekonomicznie gospodarstw w zależności od kapitału l i ­ chwiarskiego i w y z b y w a n i a się części ziemi, b) w s k u t e k podziałów r o ­ dzinnych, w y d z i e l a n i a się mniejszych jednostek z w i e l k o r o d z i n n e j wspól1 9 20 17 W g o p r a c o w a n i a I . Nizińskiej, rękopis w A Z E . 1 8 L o s taki spotkał Gamzowo-Garci (obecnie Gradee) i Chalwadżiji TJzunowo), a w r o k u 1911 d a l s z y c h 11 w s i podzieliło los s w y c h 1 9 B. Patrz np. A Z E n r 378-V, 380-V, 3 8 1 - V oraz Jaworską, Warunki bytowe g r a f i a P o l s k a " , t. 15: 1971 z. 1. 2 0 P a t r z np. A Z E n r 388-V. i budżet rodziny historie rodzin wiejskiej (obecnie poprzedniczek. zebrane w Gramadzie, przez „Etno­ �PODSTAWOWE ZAJĘCIA LUDNOŚCI WSI 19 GRAMADA n o t y gospodarczej. Bezpośrednio po w y z w o l e n i u rozpadały się przede w s z y s t k i m w i e l k i e gospodarstwa zespołowe, mające p o 500-1000 d e k a ­ rów z i e m i . Z d r u g i e j s t r o n y stosunkowo łatwo rozpadały się w i e l k o r o dzinne zespoły gospodarcze, mające gospodarstwa n i e w i e l k i c h r o z m i a ­ rów, które n i e były w stanie zapewnić a n i (utrzymania, a n i pracy l i c z ­ n e m u g r o n u domowników . Z procesami p r z e m i a n s t r u k t u r y agrarnej, wiąże się istna mozaika s t r u k t u r y r o d z i n : od małej (dwupokoleniowej) począwszy, poprzez trzypokoleniową, złożoną wyłącznie z dziadków, r o ­ dziny syna i bezżennych jeszcze wnuków, aż p o różnego rodzaju m o d y ­ fikacje d a w n y c h w i e l k o r o d z i n n y c h zespołów . Ubożenie ludności do­ prowadzało czasem d o t a k i c h s y t u a c j i , że członkowie d a w n y c h zamoż­ n y c h i szanowanych gospodarstw zadrużnych zmuszeni b y l i poszukiwać środków u t r z y m a n i a w mieście, a w i e l e podupadłych gospodarstw popa­ dało w zależności od miejscowych i widińskich l i c h w i a r z y . Z ubogich k a ­ t e g o r i i ludności w y w o d z i l i się też najemnicy, pracujący w bogatszych gospodarstwach, sezonowi r o b o t n i c y w e w s i i poza wsią, emigranci do A m e r y k i . Z a najlepsze rozwiązanie trudności życiowych r o d z i n mało­ r o l n y c h i bezrolnych uważano dodzierżawę z i e m i n a w a r u n k a c h t z w . „izpolicy", t j . w zamian za oddawanie wydzierżawcy połowy plonów. W systemie w y t w a r z a n i a , w którym nakład żywej siły roboczej miał d e ­ cydujące znaczenie d l a efektów gospodarczych, r o d z i n y dysponujące rę­ k a m i roboczymi, a nie mające ziemi, godziły się n a w a r u n k i takiej dzier­ żawy, gdyż pozwalało i m t o „przeżyć", pozostawiało i c h w e własnej w s i . 21 22 23 Wydaje się, iż ogólna tendencja p r z e m i a n s t r u k t u r y agrarnej w o k r e ­ sie o d schyłku X I X w i e k u do I w o j n y światowej polegała n a : a) stałym spadku areału gospodarstw najbogatszych, choć n i e w s t o p n i u przybliża­ jącym j e do modalnego gospodarstwa, b) u t r z y m y w a n i u się modalnego przedziału ziemi, ale stale ulegającego obniżaniu, c) u t r z y m y w a n i u i n a ­ w e t powiększaniu się k a t e g o r i i p r o l e t a r i a t u wiejskiego. Zagospodarowanie ziemi a korzystanie z płodów środowiska naturalnego T r a d y c y j n y sposób gospodarowania i poziom u z y s k i w a n y c h efektów tłumaczy się nie t y l k o a b s o l u t n y m i r o z m i a r a m i stanu posiadania k o n ­ k r e t n e j rodziny, ale także t a k i m i c z y n n i k a m i , j a k : a) wewnętrzna s t r u k ­ t u r a posiadanych użytków r o l n y c h , b) stopień i c h rozproszenia prze- 2 1 2 2 Рог. В o n с z e w, P o r . klasyfikację bułgarskiej 2 3 gólnym wsi Gramada, Prinos..., Rodzina na tle społeczności lokalnej „Etnografia P o l s k a " , t. 15: 1971 z. 1, s. 41-89. P o r . W. P a p r o c k a , uwzględnieniem s. 7, 60. M. B i e r n a c k i e j , Struktura rzemiosła, zawodowa mieszkańców Gramady ze szcze­ „Etnografia P o l s k a " , t. 15: 1971 z. 1, s. 127. �I R E N A NIZIÑSKA, D A N U T A MARKOWSKA strzennego, c) korzystanie ze wspólnot w i e j s k i c h , d) włączenie danego gospodarstwa w system dzierżaw i najmów. W o m a w i a n y m okresie strukturę wewnętrzną użytków r o l n y c h o k r e ­ ślały t a k i e składowe, j a k pola u p r a w n e , w i n n i c e , ogrody w a r z y w n e , sady i łąki, pastwiska, nieugory i lasy. Za konieczny dla f u n k c j o n o w a n i a go­ spodarstwa uznawano t a k i zestaw składowych: pola u p r a w n e , ogrody, łąki, las. B r a k własnego pastwiska mógł być częściowo kompensowany k o r z y s t a n i e m z pastwiska gminnego, wydzierżawą terenów p a s t w i s k o ­ w y c h i wypasem zwierząt w lesie i n a t e j części z i e m i u p r a w n e j , która w d a n y m r o k u ugorowała. W y d a j e się, że b r a k własnego lasu odczuwano dotkliwiej. Począwszy od 1876 r o k u , k i e d y t o s k o d y f i k o w a n o u p r a w n i e n i a g m i n w i e j s k i c h i m i e j s k i c h , w gestii zarządu g m i n y (obsztiny) pozostawało użyt­ k o w a n i e łąk, pastwisk i lasów. Te wspólnoty gminne były w Gramadzie rozległe i odgrywały niewątpliwie znaczną rolę w gospodarowaniu chłop­ skim. Dodajmy, iż wieś uzyskała w t y m czasie dodatkowe obszary leśne, m . i n . w y s o k o ceniony obszar leśny z w a n y „Wargulija" 2 4 Z d a n i e m najstarszych informatorów las miał szczególnie doniosłe zna­ czenie gospodarcze z końcem ubiegłego i w początkach bieżącego stule­ cia. P r z y podziale majątku każdy z dziedziczących ubiegał się o to, aby otrzymać kawałek l a s u : „prawie każdy gospodarz miał trochę lasu, n a w e t ci najbiedniejsi m i e l i po kawałeczku. Rzadko się trafiał gospodarz bez l a s u " — relacjonuje jeden z informatorów . N i e dysponujemy d a n y m i , które pozwalałyby sprawdzić tę opinię. N i e wydaje się ona jednakże prze­ sadzona, w późniejszym b o w i e m dokumencie, w spisie członków koope­ r a t y w y k r e d y t o w e j „Sztastije" spośród t e j liczby, d l a której podano dane o s t r u k t u r z e użytków r o l n y c h , aż 8 3 , 3 % posiadało las, p r z y czym udział lasu w ogólnej p o w i e r z c h n i gospodarstwa wahał się między 15-30°/o, r z a d ­ k o spadał poniżej 5°/o . 25 26 Las miał w i e l o r a k i e znaczenie gospodarcze. Dostarczał opału dla go­ spodarstwa domowego, materiału do w y r o b u niektórych narzędzi r o l n i ­ czych oraz części narzędzi i sprzętów domowych, nadto był źródłem k a r ­ m y d l a zwierząt. Znajdowano w n i m także zioła lecznicze i owoce leśne. W ówczesnych gospodarstwach chłopskich sady pojawiały się j e d y n i e sporadycznie, głównie w gospodarstwach potureckieh. W i n n i c e n i e były także z b y t rozpowszechnione. Stąd też owoce leśne stanowiły cenne u z u ­ pełnienie pożywienia. Dzikie grusze suszono na zimę, a z owoców głogu sporządzano wódkę „rakiję" . 27 2 4 В o n с z e w, Prinos... 2 5 P a t r z np. A Z E n r 378-V. 2 6 N a podstawie materiałów z e b r a n y c h p r z e z B . T u m a n g e ł o w a , I n s t y t u t u E t n o g r a f i i B A N ( A I E ) n r 276-11. 2 7 P a t r z np. A Z E nr 390-V. Archiwum �PODSTAWOWE ZAJĘCIA LUDNOŚCI WSI 21 GRAMADA Doniosłość środowiska naturalnego w ówczesnym gospodarowaniu chłopskim potwierdza również charakter h o d o w l i . Była t o raczej gospo­ d a r k a pasterska niż hodowlana, prowadzona w o p a r c i u o rodzaj f i l i a l n e j zagrody — „kolibę", i niezależna od p r o d u k c j i roślinnej gospodarstwa . Wypasane n a wspólnym p a s t w i s k u owce i kozy pozostawały w ciągu dłu­ giego sezonu wypasowego n a k a r m i e n a t u r a l n e j , j e d y n i e w sezonie u d o ­ j u podawano o w c o m - m a c i o r k o m do pożywienia wieczornego otręby z so­ lą. Także h o d o w l a nierogacizny w w y s o k i m s t o p n i u opierała się n a w y ­ k o r z y s t y w a n i u zasobów środowiska naturalnego . 28 29 Obszary ziem u p r a w n y c h bywały okresowo użytkowane j a k o n a t u r a l ­ ne łąki czy t e r e n y pastwiskowe. C h a r a k t e r h o d o w l i powodował b o w i e m , iż zasoby nawozów n a t u r a l n y c h były n i e w i e l k i e i wystarczały w n a j l e p ­ szym razie n a nawożenie 1 0 % z i e m i u p r a w n e j . N i e nawożona ziemia jałowiała i musiała ugorować. I n f o r m a t o r z y stwierdzają, iż w ówczesnych gospodarstwach zawsze około V3-V2 z i e m i u p r a w n e j ugorowało. „Odpo­ czywała" ona przez 2-3 l a t i w t y m czasie wypasano n a n i e j zwierzęta hodowlane l u b koszono j a k łąki. Gospodarowanie chłopskie tego okresu w poważnym s t o p n i u polegało zatem n a umiejętności przystosowania się do warunków środowiska n a ­ turalnego i w y k o r z y s t y w a n i a jego płodów. W gruncie rzeczy j e d y n i e t a ­ kie użytki, j a k ogrody i w i n n i c e , były w ścisłym tego słowa znaczeniu t r w a l e zagospodarowane, stanowiły one jednak nieznaczny odsetek ogółu użytków r o l n y c h . Obszary ogrodów wynosiły najczęściej około 200 m , a w i n n i c e — j a k szacują i n f o r m a t o r z y — posiadało zaledwie 1 5 % gospo­ darzy, p r z y czym r o z m i a r y w i n n i c zamykały się w granicach 2-3 dekarów . 30 2 31 Jednocześnie gospodarstwa chłopskie były powiązane z r y n k i e m : m u ­ siały sprzedawać p r o d u k t y rolno-hodowlane, b y spłacić p o d a t k i , uiścić p r o c e n t y o d pożyczek, oddać pożyczki. Operowały więc pieniądzem p r o ­ wadząc n a wpół n a t u r a l n y system gospodarowania. T e n paradoks h i s t o ­ r y c z n y w y d a j e się być cechą wiodącą omawianego okresu — okresu wczesnego k a p i t a l i z m u w r o l n i c t w i e . T r a d y c y j n e gospodarstwo chłopskie j a k o system wytwórczy Specyfika d a w n e j gospodarki chłopskiej polegała m . i n . n a t y m , ż e podstawowe c z y n n i k i p r o d u k c j i oddziaływały t u odmiennie niż w i n n y c h systemach w y t w a r z a n i a . Chodzi m i a n o w i c i e o obszar, narzędzia p r o d u k ­ cji, i n w e n t a r z żywy, środki kapitałowe i pracę ludzką. 2 8 Por. M. Pokropek, Układ przestrzenny „Etnografia P o l s k a " , t. 15 :1971 z. 1, s. 163-194. 2 9 P o r . A Z E n r 3 7 9 - V oraz n r 3 8 8 - V . 3 0 A Z E n r 379-V. 3 1 A Z E n r 378-V, 382-V. i budownictwo wsi Gramada, �22 IRENA NIZINSKA, DANUTA MARKOWSKA Spójrzmy na obszar o d strony jego znaczenia produkcyjnego. Wśród elementów określających jego aktywizację w procesie wytwórczym moż­ n a przykładowo wymienić następujące: różna wartość gleb, rozdrobnie­ n i e globalnego areału n a działki rozrzucone przestrzennie, odległość p o ­ szczególnych działek o d zagrody, nasłonecznienie, cechy morfologiczne t e r e n u ułatwiające l u b utrudniające jego uprawę, wreszcie — stopień zainwestowania żywej pracy l u d z k i e j . Gramada m a gleby zróżnicowane co do stopnia urodzajności . W oma­ w i a n y m okresie pod uprawę brano przede w s z y s t k i m n a j u r o d z a j n i e j sze gleby pozostawiając gorsze j a k o nieużytki — pastwiska. Nawozów sztucznych jeszcze n i e znano, a ekstensywna hodowla dostarczała z n i k o ­ m y c h ilości obornika, stąd jedynie dobra jakość gleb i nakład pracy l u d z ­ k i e j stanowiły o rozmiarach plonów. 32 Wieś zajmowała rozległy rejon, a pola u p r a w n e j e j mieszkańców były nie t y l k o przemieszane przestrzennie między sobą, ale także z g r u n t a m i należącymi do mieszkańców i n n y c h w s i . Jedynie mniejsze obszarowo go­ spodarstwa miewały ziemię w jednej działce, pozostałe w k i l k u , a n i e r z a d ­ k o n a w e t 10 parcelach. Poszczególne działki oddalone bywały o d zagrody p o k i l k a kilometrów ( w s k r a j n y c h przypadkach do 15). Parcele sąsiadu­ jące z zagrodą u p r a w i a n o lepiej, częściej nawożono, skrzętniej doglądano niż położone daleko. Zdarzało się nawet, iż zamożniejszy gospodarz w r a ­ zie niedoboru siły roboczej zaniechał na jakiś czas u p r a w y nawet u r o d z a j ­ nego kawałka ziemi, położonego jednak z b y t daleko od zagrody . G o d ­ na u w a g i jest też relatywizacja obszaru gospodarstwa wywodząca się z f a k t u , iż jest o n u p r a w i a n y przez zespół rodzinny. Liczebność i s t r u k ­ t u r a k o n k r e t n e j r o d z i n y decydowały w znacznym stopniu o rozmiarach u z y s k i w a n y c h plonów. Jest t o prawidłowość ogólna: i m p r y m i t y w n i e j s z y p o d względem agrotechnicznym system w y t w a r z a n i a , t y m ważniejszy udział żywej p r a c y l u d z k i e j w wartości uzyskiwanego p r o d u k t u końco­ wego. 33 Następnym i s t o t n y m c z y n n i k i e m w procesie p r o d u k c j i były narzędzia pracy. Opisy d a w n y c h b a d a c z y ukazują n a m ubóstwo ilościowe, b r a k zróżnicowań jakościowych i prostotę techniczną d a w n y c h narzędzi pracy. Materiały terenowe wskazują n a to, że różnice w rozmiarach posiadanej ziemi n i e prowadziły do zróżnicowania jakościowego posiadanych narzę­ dzi pracy. I c h zestaw p o d s t a w o w y powtarzał się w e w s z y s t k i c h gospodar­ stwach i obejmował n a przełomie X I X i X X w i e k u następujące narzędzia: d r e w n i a n e radło z żelazną częścią pracującą, czasem d r e w n i a n y pług z że­ l a z n y m lemieszem (służący j e d y n i e do zaorywania nieużytków l u b w r a 34 3 2 D a n e S O N S , z e b r a n e p r z e z I. Nizińską, rękopis w A Z E . 3 3 A Z E n r 378-V, n r 3 8 2 - V , n r 3 8 9 - V , n r 390-V. 3 4 Marinow, Gradiwo... �PODSTAWOWE ZAJĘCIA LUDNOŚCI WSI GRAMADA 23 zie konieczności w y k o n a n i a szczególnie głębokiej o r k i ) , d r e w n i a n e b r o n y , płozy służące do t r a n s p o r t u narzędzi rolniczych, wozy, sierpy żelazne z rączkami d r e w n i a n y m i , kosy do koszenia łąk, widły drewniane, m o t y k i żelazne n a d r e w n i a n y c h rączkach, grabie drewniane, sita (przetaki) do o d w i e w a n i a ziarna, kopaczki, t z w . „kofi", będące zarazem naczyniem, j a k i miarą dla zbóż. W większych obszarowo gospodarstwach posiadano po k i l k a egzemplarzy danego narzędzia . W y t w a r z a n i e m w i e l u narzędzi, a co n a j m n i e j i c h części, zajmował się każdy gospodarz. Sprzyjała t e m u dostępność drzewa i czas w o l n y , j a k i m w i e l u gospodarzy dysponowało gospodarując n a k o l i b a c h . Praca t a k p r y m i t y w n y m i narzędziami p o w o ­ dowała czasochłonność poszczególnych faz p r o d u k c j i (np. żęcie sierpami, odwiewanie wymłóconego zboża), stąd n a w e t liczne zespoły domowe m u ­ siały w okresie p i l n y c h prac p o l n y c h korzystać bądź z siły najemnej, bądź ze z w r o t n e j pomocy sąsiedzkiej. W okresach poprzedzających n a s i ­ lenie określonych prac p o l n y c h konieczność w y t w a r z a n i a t y c h n i e s k o m ­ p l i k o w a n y c h narzędzi oraz i c h n a p r a w y stwarzała dodatkową możliwość zatrudnienia męskiej siły roboczej w obrębie gospodarstwa. T a k i poziom u p r a w y mechanicznej, p r z y jednoczesnym bardzo ograniczonym stosowa­ n i u u p r a w y chemicznej, przesądzał o niskiej efektywności p r o d u k c j i , dla której n a w e t w i e l k i nakład żywej siły roboczej n i e stanowił wystarcza­ jącej kompensacji. 35 Na uwagę zasługuje d w o i s t y charakter ówczesnej h o d o w l i . Powiedzie­ liśmy, iż jeszcze w początkach naszego stulecia h o d o w l a odgrywała do­ minującą rolę w gospodarstwach gramadczan. O d o m i n a c j i jakiejś gałęzi p r o d u k c j i chłopskiej mówi się najczęściej wówczas, gdy m a ona przewa­ żający udział p r o c e n t o w y w wartości p r o d u k c j i globalnej gospodarstwa. W odniesieniu d o przeszłości nie jesteśmy — niestety — w stanie ope­ rować t a k p r e c y z y j n y m i p o m i a r a m i . Źródła historyczne dotyczące r y n ­ k u widińskiego potwierdzają przewagę podaży produktów h o d o w l i chłop­ skiej n a d p r o d u k t a m i roślinnymi. T a k i e było zresztą zapotrzebowanie r y n k u . Zakres zastosowań produktów h o d o w l i w gospodarstwie d o m o w y m rodziny chłopskiej był o g r o m n y : od produktów spożywczych począwszy, aż po odzież, o b u w i e i różnego r o d z a j u sprzęty domowe. Wydaje się rów­ nież, iż ówcześni gospodarze określali się w swej aktywności gospodar­ czej przede w s z y s t k i m poprzez hodowlę, n a co znajdujemy w m a t e r i a ­ łach t e r e n o w y c h szereg pośrednich dowodów. A oto one. W r e k o n s t r u o ­ w a n y c h historiach r o d z i n i n f o r m a t o r z y spontanicznie w y m i e n i a l i dokład­ n i e li c z b y posiadanych zwierząt j a k o wskaźnik zamożności rodziny. N a j ­ starsi mieszkańcy w s i podkreślają, że n a początku stulecia — m i m o gło­ du ziemi — n i e zamieniano pastwisk na ziemie u p r a w n e , a k a r c z u n k i 3 5 Por. np. A Z E nr 378-V, 389-V, 390-V. �IRENA NIZINSKA, 21 DANUTA MARKOWSKA lasów w celu pozyskania terenów u p r a w n y c h należały do bardzo r z a d k i c h w y j ą t k ó w . Praca T . K o l e w e j dowodzi, j a k w i e l e obrzędów r o d o w y c h i r o d z i n n y c h wiąże się datami, treściami w i e r z e n i o w y m i i akcesoriami obrzędowymi z hodowlą. W p r a w d z i e p o j a w i a się w tej obrzędowości chleb — s y m b o l p r o d u k c j i roślinnej, ale w y d a j e się mieć wtórne z na ­ czenie w porównaniu z elementami i zespołami elementów, wywodzącymi się niewątpliwie z gospodarki p a s t e r s k o - h o d o w l a n e j . 36 37 Dwoistość ówczesnej h o d o w l i polegała na t y m , że niektóre j e j dzie­ dziny były n i e powiązane f u n k c j o n a l n i e z produkcją roślinną, inne n a t o ­ miast tworzyły z nią ścisły splot. H o d o w l a owiec i kóz miała raczej cha­ r a k t e r gospodarki pasterskiej, była zupełnie niezależna o d p r o d u k c j i roś­ l i n n e j gospodarstwa, a n a w e t wyodrębniała się od reszty działań wytwór­ czych przestrzennie, b o w i e m — j a k t o już powiedziano — odbywała się w gospodarstwie f i l i a l n y m — „na k o l i b i e " . Osoby zajmujące się w y p a ­ sem t y c h zwierząt — starsi mężczyźni i i c h pomocnicy — b y l i j a k b y o d ­ dzieleni, „oddelegowani" przez zespół roboczy do pełnienia t y c h zadań. Natomiast h o d o w l a t a k i c h zwierząt, j a k k r o w y , woły i bawoły, pozosta­ wała w głębokim związku f u n k c j o n a l n y m z uprawą r o l i . Bydło rogate było zarówno p r o d u k t e m przeznaczanym n a spożycie l u b sprzedaż, j a k i siłą roboczą wprowadzaną w proces p r o d u k c j i roślinnej już na samym jego początku (orka). Podwójny sens h o d o w a n y c h zwierząt — j a k o e f e k t u p r o d u k c j i i c z y n n i k a p r o d u k c j i zarazem — jest cechą specyficzną t r a d y ­ cyjnego gospodarstwa chłopskiego, odróżniającą j e ostro od wszelkiego t y p u nowoczesnych gospodarstw r o l n y c h , użytkujących siłę mechaniczną maszyn. W t y m systemie w z a j e m n y c h uwarunkowań pomiędzy c z y n n i k a m i p r o d u k c j i kapitał n i e odgrywał decydującej, czy n a w e t znaczniejszej r o ­ l i . S u m y u z y s k i w a n e ze sprzedaży artykułów gospodarstwa przeznacza­ n o n a wyposażenie córek, chroniąc w t e n sposób gospodarstwo przed podziałem fizycznym, l u b też spłacano długi, p o d a t k i i t p . Gotówka n i e była w stopniu g o d n y m u w a g i inwestowana w gospodarstwo, nie moder­ nizowała a n i nie rozszerzała jego p r o d u k c j i , n i e modyfikowała technolo­ g i i . Czasem w miejsce zniszczonego narzędzia k u p o w a n o n o w e l u b n a b y ­ w a n o nową sztukę i n w e n t a r z a żywego zamiast padłej. Gotówka miała więc rolę ochronną, a n i e produkcyjną w t y m t y p i e gospodarowania. Powiązania gospodarki chłopskiej ze środowiskiem n a t u r a l n y m , w e ­ wnętrzny splot wszystkich czynników p r o d u k c j i — oto w a r u n k i , które eliminowały możliwość spotęgowania działania któregokolwiek z c z y n n i - A Z E n r 379-V. Т. К o 1 e w a, Rola obrzędów rodowo-rodzinnych mady, „Etnografia P o l s k a " , t. 1 5 : 1 9 7 1 z. 1, s. 225-248. 3 6 37 w życiu mieszkańców Gra- �PODSTAWOWE ZAJĘCIA LUDNOŚCI WSI GHAMADA 25 ków dla zwiększenia p r o d u k t u końcowego, co stwarzało swoisty, „ w e ­ wnętrzny d e t e r m i n i z r n " t r a d y c y j n e j gospodarki chłopskiej. Jednakże interpretacja t r a d y c y j n e j gospodarki chłopskiej wyłącznie w kategoriach ekonomicznych byłaby uproszczeniem. Chłopskie gospoda­ rowanie jest b o w i e m n i e t y l k o systemem wytwórczym, ale także syste­ m e m społeczno-kulturowym. T e n jego aspekt omówimy poniżej. T r a d y c y j n e gospodarstwo chłopskie j a k o system społeczno-kulturowy W sformułowanej w e wstępie tezie powiedziano, że w t r a d y c y j n e j k u l ­ turze chłopskiej działalność wytwórcza splatała się ściśle i nierozłącznie z całym s t y l e m b y t o w a n i a r o d z i n y . Gospodarstwo było n i e t y l k o w a r s z t a ­ tem wytwórczym i miejscem pracy, lecz stanowiło bazę materialną d l a zaspokojenia szerokiego wachlarza l u d z k i c h potrzeb. D o m , zagroda, pola, łąki i lasy określały miejsce r o d z i n y w przestrzeni fizycznej i społecznej w s i — j e j uczestnictwo w sie'ci krewmaczo-sąsiedzkich powiązań. Współ­ czesna toponomastyka G r a m a d y nosi przejrzyste ślady d a w n y c h osiedli p a t r o n i m i c z n y c h , w których zamieszkiwało od k i l k u d o k i l k u n a s t u spo­ k r e w n i o n y c h ze sobą r o d z i n . Ciągłość społeczna międzypokoleniowa znajdowała realny w y r a z w ciągłości osadnictwa i subiektywną ekspresję w i d e n t y f i k o w a n i u się r o d z i n z szerszymi u g r u p o w a n i a m i r o d o w y m i , co w n a z e w n i c t w i e wyrażało się i wyraża p o dzień dzisiejszy używaniem „prekorów" . 3 8 39 W okresie, do którego sięgamy naszymi badaniami t e r e n o w y m i , „for­ mą rodzinną... była już n i e (klasyczna zadruga, a r o d z i n n y zespół gospo­ darczy, w skład którego wchodziły rodziny rodzonych i stryjecznych b r a ­ c i " *°. J a k k o l w i e k — w odróżnieniu od klasycznej zadrugi — tytuł włas­ ności z i e m i i i n n y c h środków p r o d u k c j i był w t y c h zespołach z i n d y w i d u a ­ l i z o w a n y i przysługiwał głowie rodziny, to jednak zarówno w odczuciu m o r a l n y m , j a k i p r a k t y c e społecznej gramadczan gospodarstwo t r a k t o ­ wane było j a k o zbiorowa własność i wartość r o d z i n y . Poczucie odpowie­ dzialności za t o dobro zbiorowe nie ograniczało się do a k t u a l n i e gospo­ darującego zespołu — gospodarstwo było b o w i e m swoistą własnością międzypokoleniowa, przejmowaną po przodkach z obowiązkiem p r z e k a ­ zania w j a k najlepszym stanie generacjom następnym. N a straży t e j międzypokoleniowej odpowiedzialności stali starsi, szanowani członko­ w i e „familii". Jest t o bardzo znamienne, iż pokrewieństwo określane j a ­ k o „familia" czy „basztina f a m i l i a " n i e odgrywało już w początkach X X 3 8 39 Ziwa 4 0 P o r . B i e r n a c k a , op. cit. Użycie przydomków j e s t w e w s i p o w s z e c h n e , starina. B i e r n a c k a , op. cit, s. 47-48. pisze o t y m m. i n . Marinow,, �26 IRENA NIZINSKA, DANUTA MARKOWSKA w i e k u istotnej r o l i w codziennej działalności gospodarczej gramadczan i miało raczej znaczenie samookreślające społecznie oraz sens obrzędowo^towarzyski , jednakże w razie m a r n o t r a w i e n i a gospodarstwa l u b n i e ­ sprawiedliwego jego podziału przez głowę wielkorodzinnego zespołu, star­ si członkowie „familii" ingerowali, wyrażali swoje potępienie moralne . Rodzina była załogą roboczą gospodarstwa, jego z b i o r o w y m użytkow­ n i k i e m oraz głównym konsumentem w y p r o d u k o w a n y c h w n i m dóbr. Jedność p r o d u k c y j n y c h i k o n s u m p c y j n y c h f u n k c j i t r a d y c y j n e j r o d z i n y chłopskiej oraz znaczenie w a r s z t a t u rolnego j a k o własności międzypoko­ leniowej tłumaczy identyfikację interesów rodziny i gospodarstwa. Udział j e d n o s t k i w t e j wspólnocie określony był j e j w i e k i e m , płcią, r o ­ lą w rodzinie, wkładem do zbiorowego wysiłku. Przydział pracy, zakres 41 42 Tab. 1. Gospodarstwa domowe według liczby ich członków we wsi Gramada w latach 1888-1900 Liczba gospo­ darstw domo­ wych ogółem 364 381 402 Odsetek gospodarstw domowych o liczbie członków powyżej 10 1 2—4 5—10 0,5 23,8 64,5 11.2 0,8 25,2 61,7 12.3 1J 21,4 68,2 8,7 kompetencji i p e r s p e k t y w y dziedziczenia j e d n o s t k i określone były j e j miejscem w s t r u k t u r z e zespołu rodzinnego'. Losy poszczególnych człon­ ków rodziny rozstrzygano w świetle interesów gospodarstwa i pozosta­ jącej w n i m rodziny. W t y m układzie zapadały decyzje co do małżeństwa dzieci, i c h m i g r a c j i stałej czy sezonowej, podjęcia pracy pozarolniczej i t d . Sens społeczno-kulturowy rodzinnej wspólnoty gospodarczej n a j d o b i t ­ niej u j a w n i a się w w i e l k o r o d z i n n y c h zespołach. M . B i e r n a c k a ukazuje w swej pracy i c h odmiany. Podkreślimy więc t y l k o niektóre i c h z n a m i e n ­ ne cechy. Wspólne gospodarowanie pokoleń było niewątpliwie w y r a z e m tendencji ochrony rozmiarów w a r s z t a t u rolnego. Było t o zjawisko p r z e j ­ ściowe: i n d y w i d u a l n a własność środków p r o d u k c j i — t o element k a p i t a ­ l i z m u , a zespołowość pracy i wspólnota odpowiedzialności — to elementy wcześniejszego u s t r o j u . Toteż w e wspólnotach t a k i c h wybuchały k o n f l i k ­ t y interesów, wyrażające o b i e k t y w n e sprzeczności tego zjawiska społeczno-ekonomicznego . Wspólne gospodarowanie pokoleń stabilizowało nie 43 4 1 P o r . B i e r n a c k a , op. c i t . ; К o 1 e w a, op. c i t . 4 2 P a t r z np. A Z E n r 389-V, 3 8 0 - V , 390-V. P a t r z np. A Z E n r 3 8 3 - V , 3 8 8 - V , 378-V, a także o p r a c o w a n i e Т. К o l e w e j , Rodzina i stosunki rodzinne w społeczności Bułgarów rodopskich, „Etnografia P o l ­ s k a " , t. 12 :1968, s. 431-451. 43 �PODSTAWOWE ZAJĘCIA LUDNOŚCI WSI 27 GRAMADA t y l k o r o z m i a r y , ale i sposób f u n k c j o n o w a n i a gospodarstwa. U b y t e k dóbr spowodowany wyposażaniem córek kompensowany był przez „miraż" sy­ n o w e j , który pozostawał w p r a w d z i e f o r m a l n i e indywidualną własnością młodych, ale praktycznie funkcjonował j a k o składowa wspólnoty gospo­ darczej . U b y t e k siły roboczej w w y n i k u wyjścia córki z d o m u znajdo­ wał kompensatę w sile roboczej synowej. Miało t o ogromne znaczenie, gdyż siła robocza l u d z k a była — j a k t o wyżej powiedzieliśmy — bardzo i s t o t n y m c z y n n i k i e m p r o d u k c j i . Ponadto prowadzenie filialnego gospo­ d a r s t w a n a k o l i b i e odrywało od zagrody w e w s i mężczyzn, a p r o d u k c j a roślinna angażowała przede w s z y s t k i m pracę k o b i e t (żęcie sierpami zbóż, o k o p y w a n i e k u k u r y d z y , u p r a w a ogrodów), podobnie j a k szeroki zakres przetwórstwa płodów gospodarstwa: tkanie, przędzenie, wyrób b i e l i z n y i różnego rodzaju m a k a t i okryć, p r z y g o t o w y w a n i e posiłków i k o n s e r w a ­ cja produktów spożywczych . P o p y t na kobiecą siłę roboczą w ówczes­ n y c h gospodarstwach tłumaczy zjawisko zawierania małżeństw przez męż­ czyzn w młodym w i e k u częstokroć ze starszymi k o b i e t a m i . W w i e l k o r o d z i n n y c h zespołach gospodarczych gospodarstwo stanowiło element sta­ ły, losy l u d z k i e podporządkowywano jego w y m o g o m . J a k dowodzi M . B i e r ­ nacka, w i e l o r o d z i n n e zespoły gospodarcze stanowiły zaledwie około 1 5 % ogółu gospodarstw d o m o w y c h w e w s i omawianego okresu. Dominowały więc liczebnie bądź t o r o d z i n y trzypokoleniowe złożone j e d y n i e z r o d z i ­ n y ojca, jednego z jego synów i wnuków, bądź r o d z i n y małe — d w u p o ­ koleniowe. W odróżnieniu od w i e l k o r o d z i n n y c h zespołów gospodarczych, r o d z i n y z i n d y w i d u a l i z o w a n e musiały szerzej korzystać z f o r m pomocy sąsiedzkiej p r z y pracach r o l n y c h l u b z n a j m u . Słabiej też zarysowywał się w n i c h o s t r y podział na prace męskie i kobiece, granice k o m p e t e n c j i i zwyczajowo ustalonych obowiązków płci bywały częściej przekraczane. Utrzymywał się natomiast p a t r i a r c h a l i z m k i e r o w n i c t w a gospodarczego, patrylokalność i u p r z y w i l e j o w a n i e synów w dziedziczeniu z i e m i . 44 45 46 4 7 Gospodarstwo stanowiło podstawę szerokiego zakresu f u n k c j i rodziny. W o p a r c i u o n i e zabezpieczano przyszłość dzieci i starość rodziców. Ro­ dzinna organizacja pracy stanowiła zarazem system w y c h o w a n i a i p r z y ­ g o t o w a n i a młodego pokolenia do przyszłej r o l i r o l n i k a — gospodarza. W w a r u n k a c h istnienia r o d z i n y wielopokoleniowej i wielodzietności dziecko chłopskie już w rodzinie przyswajało sobie umiejętność reagowa­ n i a n a wszelkie sytuacje społeczne, z j a k i m i zetknąć się miało w okresie dojrzałości. Uczyło się m i a n o w i c i e respektowania dystansu wobec starPor. B. K o p c z y ń s k a - J a w o r s k a , "Warunki bytowe i wiejskiej w Gromadzie, „Etnografia P o l s k a " , t. 15 :1971 z. 1, s. 91. 4 4 4 5 4 6 4 7 Por. K o p c z y ń s k a - J a w o r s k a , P o r . B i e r n a c k a , op. cit. op. cit. P a t r z n p . A Z E n r 377-V, 3 7 8 - V , 382-V, 3 8 3 - V . budżet rodziny �28 I R E N A NIZIÑSKA, D A N U T A MARKOWSKA szych w i e k i e m , podporządkowania i m , ale zarazem podporządkowywało sobie młodsze rodzeństwo i brało n a siebie obowiązek opieki n a d n i m . Zakres socjalizujących treści r o d z i n y t r a d y c y j n e j , realizowany w t o k u pracy i wyznaczony organizacją t e j pracy, był więc bardzo szeroki i miał dla j e d n o s t k i znaczenie podstawowe. Zarówno poziom k o n s u m p c j i r o d z i n y j a k i j e j r y t m i k a (okresy n i e ­ dostatków pożywienia i okresy obfitości) zdeterminowane były e f e k t y w ­ nością p r o d u k c j i . Podobnie przeplatanie się okresów wytężonej pracy i okresów względnego odpoczynku wyznaczone było rytmiką p r o d u k c j i gospodarstwa. S y m b o l a m i chłopskiego b y t o w a n i a stały się t a k i e wartości, j a k praca i chleb. Zdolność do pracy, umiłowanie pracy, szacunek dla pracy — oto k r y t e r i a oceny zarówno k a n d y d a t k i n a żonę, j a k i k a n d y d a t a n a kmeta, a chleb pojawiający się n a co dzień j a k o k u k u r y d z i a n y „prosenik" zmie­ niał się na obrzędowym stole w „Světa P e t k a " . PRZEOBRAŻENIA G O S P O D A R S T W A CHŁOPSKIEGO W OKRESIE MIĘDZYWOJENNYM P u n k t e m wyjściowym naszej analizy było t r a d y c y j n e gospodarstwo chłopskie przełomu X I X i X X w i e k u , p u n k t e m d o c e l o w y m — współczes­ n y system spółdzielczej gospodarki rolno-hodowlanej. Dlatego też okres międzywojenny p o t r a k t u j e m y skrótowo, wskazując jedynie najważniej­ sze k i e r u n k i zmian. U w a r u n k o w a n i a i s k u t k i przemian w s t r u k t u r z e agrarnej w s i Okres bezpośrednio po w o j n a c h bałkańskich i po I w o j n i e światowej cechuje się gwałtownym rozpadem w i e l k o r o d z i n n y c h zespołów gospodar­ czych, nasileniem podziałów ziemi, dalszym rozdrobnieniem s t r u k t u r y agrarnej. Jako na najważniejsze p r z y c z y n y t y c h z m i a n wskazują i n f o r ­ matorzy n a powiększanie się liczby ludności i wzrost tendencji i n d y w i ­ dualistycznych w młodszym p o k o l e n i u . W w i e l u h i s t o r i a c h r o d z i n mówi się o waśniach synowych ze świekrami jako bezpośrednim powodzie „ w y ­ dzielania" się młodych . 48 49 Istotnie, w latach międzywojennych liczba ludności w s i systematycz­ nie wzrastała, jednakże zjawisko t o n i e przybrało rozmiarów „eskplozji demograficznej". Jak dowodzą dane tabeli 2, n a przestrzeni l a t 1920-1946 ludność w s i wzrastała względnie systematycznie i powiększyła się ogółem o 30,8%, a więc średnio rocznie przybywało niewiele ponad 1 % . 4 8 P a t r z np. A Z E n r 377-V, 378-V, 3 7 9 - V , 380-V, 387-V. 4 9 P a t r z n p . A Z E n r 4 7 - V , 382-V. �PODSTAWOWE ZAJĘCIA LUDNOŚCI WSI G R A M A D A Tab. 2. Przyrost liczby ludności wsi Gramada w latach Lata 1920 Liczba Odsetek w stosunku ludności do 1920 roku 3 567 100,0 1926 4 092 114,4 1934 4404 120,6 1946 4 668 130,8 29 1920-1946 Źródło Rezultati ot prebrojawaneto n a naselenijeto w carstwo Bałgarija n a 31 dekembri 1920, Okrąg Widin. K n . I I I , 1929, s. 6-7 Statisticzeski Godisznik na Okrąg Widin — 1964 (1966), s. 10 Ważniejsze wydają się i n n e przyczyny, związane ze zmianą o r i e n t a c j i p r o d u k c y j n e j gospodarstw. Zarówno charakter p o p y t u rynkowego, j a k i propaganda i n n o w a c j i rolniczych skłaniały gospodarstwa chłopskie do zwrócenia większej u w a g i n a produkcję roślinną i n a funkcjonalne powią­ zanie h o d o w l i z u p r a w a m i p o l o w y m i . Ograniczeniu i stopniowemu z a n i ­ k o w i ulegało dawne ekstensywne pasterstwo, oparte o gospodarstwo f i ­ l i a l n e — kolibę. J a k dowodzi w swej pracy M . Pokropek, mężczyźni prze­ b y w a l i dawniej p o 8-9 miesięcy w r o k u n a k o l i b i e . L i k w i d a c j a k o l i b spo­ wodowała, że wszyscy członkowie r o d z i n y m u s i e l i pomieścić się w j e d ­ n y m d o m u — d o m stawał się za ciasny, niewygodny, co skłaniało do „wydzielania się" m n i e j s z y c h jednostek ze wspólnoty domowej i p r o d u k ­ cyjnej . N o w a orientacja p r o d u k c y j n a oznaczała konieczność w p r o w a ­ dzania ulepszeń technicznych, eksperymentowania, a skostniały sposób gospodarowania w r a m a c h w i e l k o r o d z i n n e j wspólnoty n i e sprzyjał t y m zmianom. Jednocześnie młodzi mężczyźni powracający z w o j e n s t a w a l i się nosicielami tendencji i n d y w i d u a l i s t y c z n y c h . N i e t y l k o rozpad w i e l k o r o d z i n n y c h zespołów gospodarczych, ale także wcześniejsze usamodziel­ n i a n i e się gospodarcze młodych w rodzinach z i n d y w i d u a l i z o w a n y c h było przyczyną p o w s t a w a n i a n o w y c h g o s p o d a r s t w . Podziały rodzinne z i e m i były więc główną przyczyną rozdrobnienia s t r u k t u r y agrarnej. Działały także i n n e c z y n n i k i , występujące już w gospodarce chłopskiej w okresach wcześniejszych, a nasilające się w latach międzywojennych. Chodzi o zja­ w i s k o uszczuplania rozmiarów gospodarstw l u b n a w e t i c h l i k w i d a c j i w s k u t e k zadłużeń u l i c h w i a r z y . Tendencji w k i e r u n k u rozdrobnienia s t r u k t u r y agrarnej przeciwdziałała, j a k k o l w i e k w ograniczonym stopniu, możliwość k u p n a ziemi nadającej się pod uprawę z zapasów wspólnoty gminnej . 50 51 52 5 3 5 4 5 0 5 1 5 2 Pokropek, op. cit, s. 177. B i e r n a c k a , op. cit, s. 41. P a t r z np. A Z E n r 390-V. 53 P a t r z n p . A Z E n r 3 8 3 - V . Tamże. 54 �30 IRENA NIZINSKA, DANUTA MARKOWSKA Zahamowanie dalszego postępu r o z d r a b n i a n i a gospodarstw zapowiada­ ła tendencja do ograniczania liczby p o t o m s t w a w r o d z i n i e . N i e m n i e j jednak okres międzywojenny cechuje spadek przeciętnego areału gospo­ darstw, wzrost liczebny w a r s t w y małorolnych i bezrolnych oraz obniżanie się areału gospodarstw m o d a l n y c h . Według relacji informatorów modalne gospodarstwo G r a m a d y końca l a t 20-tych mieściło się w przedziale 40-50 dekarów, a zaledwie k i l k a było gospodarstw o p o w i e r z c h n i powyżej 200 dekarów . Za gospodarstwo „średnie", gwarantujące m i n i m u m środków u t r z y m a n i a przeciętnej r o ­ dzinie, uważano 50-100-dekarowe; gospodarstwo powyżej 100 dekarów uchodziło za bogate, a jego właściciela nazywano „czorbadżija"; za „bied­ n e " uchodziły gospodarstwa 20-50-dekarowe, a m i a n e m „nędzy" określa­ no sytuacje właścicieli 10-20-dekarowych g o s p o d a r s t w . Z w r a c a więc uwagę fakt, iż gospodarstwo modalne miało areał ziemi niższy niż uzna­ n y społecznie za wystarczający do u t r z y m a n i a r o d z i n y . Wydaje się, iż i n ­ f o r m a t o r z y t r a f n i e określili granicę między możliwościami rolniczego b y ­ t o w a n i a a koniecznością poszukiwania uzupełniających, pozarolniczych źródeł dochodu. Z n a j d u j e m y na to pośrednie dowody. Jak w y n i k a z ze­ stawień W. Paprockiej, p r a w i e 9 0 % rzemieślników okresu międzywojen­ nego t o właściciele gospodarstw o areale powyżej 50 dekarów, j e d y n i e 10,7% miało gospodarstwa 50- i więcej d e k a r o w e . Z drugiej strony wśród członków k o o p e r a t y w y k r e d y t o w e j „Sztastije", która służyła ochro­ ną i pomocą r o l n i k o m , przeważa liczebnie kategoria właścicieli gospodarstw 50-100-dekarowych, a więc t a , która w o p i n i i gramadczan miała szanse pozostania „gospodarzami" . Dane o członkach k o o p e r a t y w y przedsta­ w i a m y w tabeli 3. 5 5 56 57 58 59 Główne s k u t k i przemian s t r u k t u r y agrarnej okresu międzywojennego można b y scharakteryzować następująco. a) wzrósł p o p y t na ziemię, podniosły się ceny ziemi. Wzrastającemu p o p y t o w i n i e odpowiadały r o z m i a r y podaży ; b) rozwinął się i upowszechnił system dzierżaw zarówno z i e m i cer­ k i e w n e j czy g m i n n e j , j a k i p r y w a t n e j . Według relacji agronoma w s i W. W. Buzowa, w latach 30-tych i 40-tych około 10-15 zamożnych gospo­ darzy oddawało stale część z i e m i n a „izpolicę", a korzystało z dzierżawy od 150-200 r o d z i n . Dzierżawione działki wynosiły o d 5 do 6 dekarów . 6 0 61 5 5 P o r . B i e r n a c k a , op. cit. 5 6 P a t r z A Z E n r 379-V. 5 7 P a t r z np. A Z E n r 4 7 - I X o r a z 3 7 9 - V . 5 8 P o r . P a p r o c k a , op. cit, s. 127. I n f o r m a c j e o tej k o o p e r a t y w i e z a w i e r a o p r a c o w a n i e s k i e j , c y t o w a n e wyżej. A Z E nr 388-V. 5 9 60 6 1 A Z E n r 388-V. B. Kopczyńskiej-Jawor- �PODSTAWOWE ZAJĘCIA LUDNOŚCI WSI 31 GRAMADA Tab. 3. Areał gospodarstw członków kooperatywy „Sztastije" we wsi Gromada Obszar gospodarstw rol­ nych w dekarach do 20 Liczba gospodarstw 7 Odsetek ogółu gospodarstw 20-50 16 11,1 25,4 50-100 25 39,7 100-150 6 150-300 8 9,5 12,7 powyżej 300 1 1,6 63 100,0 Razem: Według zachowanego źródła archiwalnego w r o k u gospodarczym 1939-1940 cerkiewne ziemie o r n e dzierżawiło 14 gospodarzy, p r z y czym w i e l ­ kość działek dzierżawionych wahała się od 5,7 do 30 d e k a r ó w ; c) j e d y n i e większe obszarowo gospodarstwa, zdolne ponieść r y z y k o i n n o w a c j i , mogły sobie pozwolić n a n a b y w a n i e maszyn r o l n i c z y c h i w p r o ­ wadzanie śmielszych ulepszeń w u p r a w a c h czy h o d o w l i . Obszar gospo­ darstwa stał się więc j e d n y m ze współwyznaczników procesów m o d e r n i ­ zacyjnych; d) zamożne gospodarstwa coraz bardziej uzależniały o d siebie ekono­ micznie gospodarstwa średnio- i małorolne, zarówno w s k u t e k oddawania i m ziem w dzierżawę, j a k i wypożyczania maszyn r o l n i c z y c h . Uzależnienia ekonomiczne prowadziły częstokroć do zależności społecznych i p o l i t y c z ­ nych ; 62 6 3 e) przeobrażenia s t r u k t u r y agrarnej znacznie silniej niż w okresach poprzednich różnicowały sposób gospodarowania poszczególnych k a t e g o r i i obszarowych gospodarstw, określały t y p i c h doświadczenia produkcyjnego. Zagospodarowanie z i e m i a wiodące k i e r u n k i p r o d u k c y j n e Jak już powiedziano, okres międzywojenny cechuje przesunięcie p u n k ­ t u ciężkości z gospodarki pastersko-hodowlanej n a u p r a w y roślinne oraz z m i a n y jakościowe w h o d o w l i . Łączyło się z t y m rozszerzanie terenów u p r a w n y c h kosztem nieużytków, p a s t w i s k i lasów. N i e m a m y niestety możliwości dokonania p r e c y z y j n y c h porównań tego stanu w poszczegól­ n y c h okresach historycznych. Dzieje r o d z i n zdają się wskazywać, iż w większości przypadków udział ziemi ornej w ogólnym areale gospo­ darstw sprzed I w o j n y światowej wynosił 60-70%, natomiast w okresie 62 63 Okrążeń Darżawen A r c h i w W i d i n , fond n° 465, op. n° 1, a r c h . e d . n° 28, n l b . A Z E n r 388-V. �32 IRENA NIZINSKA, DANUTA MARKOWSKA międzywojennym kształtował się powyżej 7 5 % . Nasilenie r o d z i n n y c h działów z i e m i prowadziło do dalszego rozrzucenia przestrzennego i zwię­ kszenia liczby działek składających się n a jedno gospodarstwo. W l a t a c h 20-tych modalne gospodarstwo, t j . 40-50-dekarowe, miało ziemię co n a j ­ m n i e j w 8 miejscach o d d a l o n y c h o d zagrody o 6-7, a n a w e t 10 k m . 64 W latach międzywojennych utrzymywał się też stan przestrzennego przemieszania gruntów g m i n n y c h z p r y w a t n y m i . W p r a w d z i e w latach 1925-1928 dokonano pierwszego p o m i a r u w s i i wyodrębniono t e d w a r o ­ dzaje gruntów, jednakże nadania i sprzedaż gruntów g m i n n y c h rychło spowodowały p o n o w n e zatarcie granic. W o m a w i a n y m okresie wzrasta stale efektywność p r o d u k c y j n a ziemi u p r a w n e j . W początkach okresu międzywojennego w przeciętnych gospo­ darstwach jeszcze corocznie ugorowało 2 5 - 3 0 % z i e m i . Gospodarstwo o po­ w i e r z c h n i 40-50 dekarów było w stanie użyźniać nawozem n a t u r a l n y m około 1 0 % z i e m i . W latach 20-tych upowszechniła się u p r a w a l u c e r n y , jednakże przeznaczano pod nią n i e więcej niż 1 0 % z i e m i . Łącznie więc obszar z i e m i ulepszanej wynosił około 2 0 % . Jednakże już pod koniec lat 30-tych w w i e l u gospodarstwach przeznaczano p o d uprawę l u c e r n y do 3 0 % , a n a w e t więcej z i e m i u p r a w n e j . W okresie międzywojennym utrzymały się w zasadzie rodzaje u p r a w i a n y c h wcześniej roślin, j e d n a k ­ że stale upowszechniały się i c h uszlachetnione odmiany. Nową rośliną uprawną była lucerna. W przeciętnym gospodarstwie u p r a w i a n o więc przede w s z y s t k i m pszenicę następnie kukurydzę, nieco owsa i jęczmienia oraz lucernę. Ze strączkowych utrzymały się u p r a w y fasoli i bobu. U p r a ­ w a w a r z y w nadal zajmowała m i n i m a l n y obszar, j a k k o l w i e k pod wpły­ w e m propagandy miejscowej szkoły rolniczej zwiększyła się nieco pod koniec l a t 30-tych. W i n n i c e posiadało niewiele ponad 2 0 % gospodarstw. W h o d o w l i utrzymały się dawne rodzaje zwierząt, lecz zmianie uległy ich wzajemne proporcje, podobnie j a k i hodowane rasy. Ograniczono l i ­ czebność stad owiec, a upowszechniająca się n o w a rasa n i e mogła już być hodowana wyłącznie na wypasie n a t u r a l n y m . Pod wpływem propagandy oświatowej w r o l n i c t w i e w w i e l u gospodarstwach zastępowano woły k r o ­ w a m i , które służyły zarówno za zwierzęta robocze, j a k i dojne. Zwróco­ no też baczniejszą uwagę n a hodowlę nierogacizny i d r o b i u . Godny p o d ­ kreślenia jest fakt, iż z wyjątkiem kóz żadnego rodzaju zwierząt n i e h o ­ dowano w okresie międzywojennym wyłącznie n a wypasie n a t u r a l n y m . H o d o w l a uzależniała się stopniowo coraz bardziej od p r o d u k c j i roślin­ nej g o s p o d a r s t w a . 6 5 66 6 4 A Z E n r 388-V. 65 A Z E n r 388-V. 6 ° A Z E n r 379-V, 389-V. �PODSTAWOWE ZAJĘCIA LUDNOŚCI WSI GRAMADA 33 W o m a w i a n y m okresie nastąpiła więc intensyfikacja u p r a w oraz ściś­ lejsze powiązanie f u n k c j o n a l n e h o d o w l i z u p r a w a m i p o l o w y m i . Z i e m i a była w t y m okresie niewątpliwie lepiej zagospodarowana niż w prze­ szłości, a r o l a eksploatacji g o t o w y c h bogactw środowiska naturalnego w porównaniu z „wygospodarowywaniem'' r e l a t y w n i e zmalała. Rzecz jas­ na, mówimy o tendencji, a nie o zjawiskach powszechnych. Modernizacja gospodarki rolno-hodowlanej W szerokiej perspektywie historycznej, obejmującej rozległy obszar czasowy od schyłku X I X stulecia aż po chwilę bieżącą, wyodrębnić moż­ na cztery zasadnicze etapy modernizacji gospodarki rolno-hodowlanej w e w s i Gramada. Pierwszy z n i c h obejmuje okres od początków X X w i e k u aż po w o j n y bałkańskie, k i e d y to cały system gospodarowania pozostawał t r a d y c y j n y , a j e d y n i e o r k a uległa modernizacji w s k u t e k upowszechnienia się żelaz­ n y c h pługów. Wprowadzenie t e j i n n o w a c j i n i e zaważyło jednak w spo­ sób i s t o t n y n a całokształcie sposobu gospodarowania. D r u g i etap obejmuje okres od w o j e n bałkańskich aż po drugą poło­ w ę l a t 20-tych i cechuje się w p r o w a d z e n i e m najnowocześniejszych młocarni o napędzie l o k o m o b i l o w y m . Jednocześnie zachowany został t r a d y ­ c y j n y sposób u p r a w i sprzętu zbóż. T e n etap modernizacji wywarł donio­ słe s k u t k i w dziedzinie powiązań ekonomicznych gospodarstw, zaostrzył sprzeczności interesów, pogłębił r o z w a r s t w i e n i e społeczno-ekonomiczne w s i , prowadził do nowego układu g r u p interesów i f o r m w a l k i k o n k u r e n ­ cyjnej. Z d r u g i e j s t r o n y wprowadził on w doświadczenie p r o d u k c y j n e rolników rewolucjonizujący element — zrozumienie r o l i t e c h n i k i w go­ spodarowaniu. Trzeci okres obejmuje drugą połowę l a t 20-tych aż po r o k 1948, t j . początki k o l e k t y w i z a c j i . Cechuje go w p r o w a d z a n i e zarówno d r o b n i e j ­ szych, j a k i poważnych i n n o w a c j i w e w s z y s t k i c h dziedzinach gospodaro­ w a n i a : w rodzajach i sposobach u p r a w , w zestawach narzędzi rolniczych, w rodzajach h o d o w a n y c h zwierząt, w zabiegach zootechnicznych, w o r ­ ganizacji z b y t u i sposobach p r z e t w a r z a n i a płodów gospodarstwa n a uży­ tek domowy. T e n etap miał znaczenie szczególne. Modernizacja objęła b o ­ w i e m n i e t y l k o w s z y s t k i e p r a w i e działy pracy r o l n i k a , ale także p r a w i e wszystkie gospodarstwa, j a k k o l w i e k w stopniu nierównym. Z m i a n y m o ­ dernizacyjne powiązane były z oddziaływaniem propagandy oświatowej i aktywizacją ruchów spółdzielczych. T a modernizacja miała nie t y l k o znaczenie ekonomiczne — zmieniała mentalność mieszkańców w s i . C z w a r t y etap modernizacji wiąże się z p o w s t a n i e m i r o z w o j e m r o l n i ­ czej spółdzielni p r o d u k c y j n e j . 3 — Etnografia Polska, XVI/1 �34 I R E N A NIZIÑSKA, D A N U T A MARKOWSKA Poniżej wskażemy w porządku chronologicznym n a najważniejsze zmiany w gospodarowaniu gramadczan w okresie międzywojennym, czyli z m i a n y przypadające n a d r u g i i trzeci z wyróżnionych etapów m o d e r ­ nizacji. Pierwsze młocarnie o napędzie l o k o m o b i l o w y m pojawiły się w e w s i już około 1910 г., ale upowszechniły się dopiero po w o j n i e . W drugiej połowie l a t 20-tych było i c h już 12, a liczba właścicieli wynosiła m . w . 35-36, k u p o w a n e bywały b o w i e m n a spółkę przez 2, 3, a n a w e t 4 gospo­ darzy. Właściciele młocarni z a t r u d n i a l i t z w . „maszynistę", który p o o d ­ b y c i u kursów w W i d i n i e zyskiwał formalne u p r a w n i e n i a do obsługi t y c h maszyn. Czasem „maszynistą" zostawał s y n l u b w n u k któregoś ze współ­ właścicieli. Początkowo właściciele maszyn pobierali za młockę „dziesię­ cinę", t j . co dziesiątą „ k o f ę " zboża. W miarę upowszechnienia się mło­ carni zaczęto pobierać co piętnastą „kofę", aż doszło do co dwudziestej. Obniżenie opłat było r e z u l t a t e m w a l k i k o n k u r e n c y j n e j , j a k a toczyła się nie t y l k o pomiędzy m i e j s c o w y m i właścicielami maszyn, ale także w i d i n i a n a m l , którzy wypożyczali swe maszyny mieszkańcom G r a m a d y . N a ­ rastająca k o n k u r e n c j a skłoniła właścicieli młocarń d o stworzenia na prze­ łomie 1936/1937 r o k u specjalnego związku, którego zadaniem było zapo­ bieganie walce k o n k u r e n c y j n e j i ochrona przed ruiną słabszych i m n i e j zaradnych spośród właścicieli . 61 Do stosunkowo wczesnych i n n o w a c j i zaliczyć należy w p r o w a d z e n i e i upowszechnienie krów rasy simentalskiej. Pierwsze egzemplarze p o j a ­ wiły się w Gramadzie już n a przełomie 1910/1911 r o k u i pochodziły z są­ siadujących rejonów S e r b i i , gdzie hodowla o d d a w n a była dobrze r o z w i ­ nięta. Upowszechniła się ta rasa w e w s i w d r u g i e j połowie l a t 20-tych. N o w o w p r o w a d z o n a rasa górowała w y b i t n i e mlecznością n a d dawną, miejscową. W latach 30-tych zaczęto w w i e l u gospodarstwach zastępo­ wać woły k r o w a m i . Działo się t o za radą i namową agronomów, którzy z w r a c a l i uwagę, iż k r o w y są d l a średnio- i małorolnych gospodarstw znacznie bardziej opłacalne, gdyż mogą być jednocześnie używane j a k o zwierzęta robocze i rozpłodowe. S k u t k i t e j propagandy były widoczne. W 1944 r o k u G r a m a d a miała już p r a w i e 1300 krów, a n a w y s t a w i e r o l n i ­ czej w W i d i n i u w 1945 r. wieś otrzymała premię M i n i s t e r s t w a R o l n i c t w a za piękne okazy bydła rogatego. Czynna obecnie w W i d i n i u h o d o w l a n a stacja doświadczalna, specjalizująca się w h o d o w l i krów rasy sementalskiej, działała już w okresie międzywojennym dostarczając o k o l i c z n y m w s i o m sztuk rozpłodowych. Według relacji ówczesnego agronoma w s i , W. W. Buzowa, mieszkańcy G r a m a d y szybciej i z m n i e j s z y m i o p o r a m i p r z y j m o w a l i i n n o w a c j e w dziedzinie h o d o w l i niż w u p r a w i e roślin. Moż- 6 7 AZE nr 388-V, 389-V. �PODSTAWOWE ZAJĘCIA LUDNOŚCI W S I 35 GRAMADA na b y się w t y m dopatrzyć k o n t y n u a c j i dawnej o r i e n t a c j i h o d o w l a n o - p a sterskiej gramadczan . D o stosunkowo wczesnych i n n o w a c j i zaliczyć też należy uprawę l u ­ cerny. Pojawiła się o n a w p r a w d z i e już około 1920 r o k u , ale początkowo przeznaczano pod nią j e d y n i e około 1 0 % ziemi u p r a w n e j . Dopiero p o d koniec l a t 30-tych większość gospodarstw zasiewała 2 5 — 3 0 % lucerną,, a niektóre n a w e t do 4 0 % . Po zasiewie najczęściej zostawiano lucernę n a okres 6 l a t , pierwszy pokos przeznaczano n a karmę, z d r u g i e j zbierano ziarno na n o w y siew, pozostałe znów przeznaczano na karmę. Zastosowa­ nie t e j rośliny stało się powszechne i w i e l o s t r o n n e : suszoną lucerną k a r ­ miono w z i m i e bydło i drobniejszy i n w e n t a r z , sproszkowaną dosypywano do k a r m y nierogacizną© i p t a c t w u d o m o w e m u , a nadto ziarno l u c e r n y sprzedawano T o w a r z y s t w u Rolniczemu. Była t o bardzo opłacalna, a w d o ­ d a t k u n i e pracochłonna u p r a w a . 68 69 Dalsze ożywienie procesów m o d e r n i z a c y j n y c h wiąże się z p o w s t a n i e m w e w s i p o d koniec 1927 r o k u Szkoły Rolniczej, która ściśle współpraco­ wała z u t w o r z o n y m wcześniej T o w a r z y s t w e m R o l n i c z y m . L a t a trzydzieste to okres wszechstronnej pracy oświatowej. Łącznie z nauczycielstwem miejscowej szkoły podstawowej (progimnazjum) liczba i n t e l i g e n c j i w e w s i sięgała 30 osób, z których wszystkie uczestniczyły w pracy oświato­ w e j . N a przełomie l a t 20- i 30-tych propagowano modernizację b u d y n ­ ków gospodarczych. Mieszkańcy w s i b u d o w a l i n o w e obory, k u r n i k i , beto­ n o w a l i doły przeznaczone n a nawóz. L a t a k r y z y s u ekonomicznego 19321934 zahamowały procesy modernizacyjne, ale już w 1935 r. nastąpiłoponowne i c h ożywienie. Pojawiły się n o w e g a t u n k i pszenicy, wyhodowane' w stacji doświadczalnej w Russe. W porównaniu z d a w n y m m i e j s c o w y m g a t u n k i e m , którego zbiór z dekara wynosił 90-150 k g , n o w y g w a r a n t o ­ wał zbiór w granicach 150-200 k g , a najlepsza z o d m i a n (oznaczona n u ­ m e r e m 159) — n a w e t 250 k g . T a ostatnia odmiana upowszechniała się p o w o l i , i t o dopiero w latach 1935-1942, głównie wśród najzamożniejszych gospodarzy, cena z i a r n a siewnego była b o w i e m stosunkowo w y ­ soka. W połowie l a t 30-tych zmianie uległa u p r a w a z i e m i p o d kukurydzę. D a w n i e j orano ziemię t y l k o raz — wiosną, i za pługiem sadzono k u k u r y ­ dzę. Szkoła rolnicza propagowała podwójną orkę — jesienią 'i wiosną, co dawało znacznie lepsze p l o n y . Z w i e l k i m i o p o r a m i i stosunkowo późno, bo z końcem l a t 30-tych, zaczęto stosować nawozy sztuczne . 70 71 K u l t y w a t o r y i isiewniki rzędowe pojawiły się z początkiem l a t 30-tych ale upowszechniły się dopiero pod koniec tego dziesięciolecia. Siew r z ę 8 8 6 9 70 71 A Z E n r 379-V, 388-V, 389-V. A Z E n r 382-V, 388-V, 389-V. P o r . B i e r n a c k a , op. cit. P a t r z np. A Z E n r 388-V. �36 IRENA NIZINSKA, DANUTA MARKOWSKA d o w y nie przyjął się jednak w e w s i . Jeszcze w 1944 r o k u ponad 5 0 % go­ spodarzy siało ręcznie . Okopywaczka ciągniona przez woły pojawiła się też w latach 30-tych i p o w o l i zastępowała ręczne o k o p y w a n i e motyką. N i e została jednakże powszechnie przyjęta. Od 1937 r o k u czynna była w e w s i stacja oczysz­ czania z i a r n a siewnego. Pracę tej stacji finansowała „obsztina", zgodnie z zarządzeniem M i n i s t e r s t w a R o l n i c t w a . Znaczne z m i a n y nastąpiły w okresie międzywojennym w dziedzinie h o d o w l i owiec. W miejsce rasy lokalnej w p r o w a d z o n o w latach 19351937 krzyżówkę zwaną „plewemska czernoglawa". Podczas gdy owce r a ­ sy l o k a l n e j osiągały wagę 25-30 k g , n o w a rasa dochodziła do 60-70 k g . Mleczność dawnej rasy wynosiła 25-35 1 n a sezon, a nowej 70-80 1; zdarzały się n a w e t sztuki dające, do 100 1. D a w n e owce dawały 1-1,5 k g wełny n i s k o g a t u n k o w e j , o s t r e j ; natomiast n o w e 2,5—3 k g wełny mięk­ k i e j , w y s o k o g a t u n k o w e j . Ta nowa rasa owiec wymagała jednakże znacz­ n i e staranniejszej opieki niż dawna, przystosowana do l o k a l n y c h w a r u n ­ ków. Toteż w p r o w a d z e n i e nowego g a t u n k u owiec łączyło się powszech­ n i e ze spadkiem liczebności stada. Wypas n a t u r a l n y okazał się n i e w y ­ starczający — „plewenska czernoglawa" wymagała d o k a r m i a n i a otręba­ m i , nie w s z y s t k i e pastwiska były dla niej odpowiednie. Bodźcem skłania­ jącym do h o d o w a n i a owiec o wyższej mleczności było u t w o r z e n i e w e w s i serowarni („mandra"), skupującej m l e k o owcze. W ciągu sezonu przera­ biała ona do 300 t y s . litrów m l e k a . 72 7S Procesy modernizacyjne okresu międzywojennego napotykały poważ­ ne hamulce n a t u r y o b i e k t y w n e j , a m i a n o w i c i e : a) rozdrobnienie ziemi, wielość działek w gospodarstwie, uniemożliwiające racjonalną m o d e r n i ­ zację technologii u p r a w y ; b) ubóstwo gospodarstw średnio- i małorol­ nych, nie pozwalające na nabycie droższych narzędzi i maszyn r o l n i ­ czych; c) zmienność k o n i u n k t u r y r y n k o w e j — wahania cen n a p r o d u k t y rolno-hodowlane. N i e m n i e j jednak w t y m właśnie okresie wyrastały w z o r y osobowe „światłego r o l n i k a " i „nowoczesnej gospodyni". D z i e w ­ częta uczęszczały b o w i e m n a równi z chłopcami d o szkoły rolniczej, a k o b i e t y korzystały ze szkolenia fachowego częstokroć bardziej a k t y w ­ n i e niż mężczyźni *. 7 S t r u k t u r a klasowa a procesy profesjonalizacji W odróżnieniu o d wcześniejszych okresów historycznych w latach międzywojennych s t r u k t u r a klasowa gospodarstw chłopskich wyrażała się n i e t y l k o różnicami w r o z m i a r a c h posiadanych środków p r o d u k c j i , ale 7 2 73 7 4 Tamże. P a t r z n p . A Z E n r 379-V, 3 8 2 - V . A Z E n r 388-V. �PODSTAWOWE ZAJĘCIA LUDNOŚCI WSI GRAMADA 37 także w i c h jakości. Z t a k i m w y z n a c z n i k i e m pozycji klasowej, j a k i m był areał posiadanej ziemi, łączyło się b o w i e m posiadanie maszyn, udosko­ n a l o n y c h narzędzi rolniczych, uszlachetnionych gatunków zwierząt i r o ­ ślin, słowem: wyższy jakościowo t y p wyposażenia materialnego gospo­ darstwa. Występowała więc dialektyczna zależność pomiędzy c z y n n i k a m i konstytuującymi pozycję klasową: polaryzacja w stanie posiadania z i e m i określała możliwość n a b y w a n i a maszyn r o l n i c z y c h , a z k o l e i ów wtórny element — posiadanie maszyn — polaryzował gospodarstwa chłopskie. Jest t o logika modernizacji technicznej w w a r u n k a c h u s t r o j u k a p i t a l i ­ stycznego. W okresach poprzednich t r a d y c y j n y system gospodarki ekstensywnej kamuflował niejako nierówności klasowe, a użytkowanie wspólnot w i e j ­ skich kompensowało częściowo niedostatek z i e m i w p r y w a t n y m włada­ n i u r o d z i n y . I n t e n s y f i k a c j a i modernizacja gospodarki zaostrzyła z całą bezwzględnością nierówności ekonomiczno-społeczne. Jednocześnie w okresie międzywojennym krystalizowały się niektóre elementy profesjonalizacji pracy r o l n i k a . W świetle przyjętej przez nas d e f i n i c j i n a b y w a n i e maszyn rolniczych i narzędzi fabrycznych oznaczało przecież wzrost uczestnictwa p e w n y c h k a t e g o r i i gospodarstw chłopskich w społecznym podziale pracy w skali społeczeństwa globalnego i w w y ­ m i a n i e efektów pracy. Podobny sens miała p r o d u k c j a t o w a r o w a gospodarstw chłopskich. D o ­ dajmy, iż szersze korzystanie z wiedzy fachowej w działalności wytwór­ czej to także zalążek profesjonalizacji. Jednakże w w a r u n k a c h ubóstwa materialnego ogromnej masy r o d z i n chłopskich, niepewności k o n i u n k t u r y gospodarczej w k r a j u , w w a r u n ­ kach w y z y s k u i zagrożenia, n i e istniały — rzecz jasna — szanse głębsze­ go zaawansowania tego procesu. Toteż mówimy t y l k o o kształtowaniu się niektórych elementów modelu zawodowego, a n i e o u z a w o d o w i e n i u pracy ówczesnych rolników. Gospodarstwo chłopskie omawianego okresu p r o ­ dukowało j a k d a w n i e j wszystkie niezbędne do u t r z y m a n i a r o d z i n y a r t y ­ kuły spożywcze. Praca r o d z i n y r o l n i k a stanowiła splot w i e l o r a k i c h , n i e wyodrębniających się czynności. N i e występowały więc jeszcze bardzo istotne elementy zawodu. Stale postępująca pauperyzacja uboższych w a r s t w chłopskich p o w o ­ dowała wzrost liczebny k a t e g o r i i małorolnych i bezrolnych, stanowiących potencjalnych kandydatów do różnorodnych zawodów pozarolniczych. Jednakże n i e t y l k o w Gramadzie, ale w całym okręgu w i d i n s k i m , szanse zatrudnienia pozarolniczego były z n i k o m e . Zajęcia pozarolnicze czy t r u d n i e n i e się h a n d l e m także n i e dawało g w a r a n c j i stabilizacji docho­ dów, stąd k u r c z o w e t r z y m a n i e się kawałka ziemi zarówno przez w y s o 75 Patrz: P a p r o c k a , op. c i t . �IRENA NIZINSKA, 38 DANUTA MARKOWSKA k o k w a l i f i k o w a n e g o r o b o t n i k a czy rzemieślnika, j a k i bogatego n a w e t k u p c a . Zacofanie ekonomiczne i zagrożenie k r y z y s a m i gospodarczy­ m i — o t o przyczyny, d l a których a n i praca r o l n i k a n i e mogła przekształ­ cić się w zawód, a n i trudniący się zajęciami p o z a r o l n i c z y m i n i e rezygno­ w a l i z pozycji właściciela kawałka ziemi. 7 6 SPÓŁDZIELCZA G O S P O D A R K A ROLNO-HODOWLANA A k t u a l n y system spółdzielczej gospodarki jest efektem wieloletniego procesu, u w a r u n k o w a n e g o zarówno dziedzictwem odległej i bliższej przeszłości, j a k i działaniami p l a n o w y m i zmierzającymi d o urzeczywist­ nienia m o d e l u socjalistycznego przedsiębiorstwa. Poniżej omówimy więc fazę bezpośrednio poprzedzającą kolektywizację. W przededniu k o l e k t y w i z a c j i Procesy ekonomiczno-społeczne okresu międzywojennego stworzyły w i e l e przesłanek o b i e k t y w n i e sprzyjających p o w s t a n i u spółdzielni r o l ­ niczej. Rzecz jasna, o b i e k t y w n a dojrzałość określonego systemu socjo­ ekonomicznego do r a d y k a l n y c h z m i a n n i e oznacza, że świadomość zbio­ rowości l u d z k i e j w równym stopniu dojrzała d o akceptacji t y c h zmian. T a prawidłowość ogólna znajduje potwierdzenie w p o w o j e n n y c h dziejach Gramady. Okres międzywojenny doprowadził sprzeczności interesów k l a s o w y c h do postaci klasycznych . W s k u t e k zacofania gospodarczego k r a j u , a więc także r e j o n u , p r o l e t a r i a t w i e j s k i n i e przekształcał się w stopniu g o d n y m u w a g i w p r o l e t a r i a t miejsko-przemysłowy . W p r a w d z i e r u c h spółdziel­ czy i związany z n i m r u c h oświatowy omawianego okresu podejmował akcję obrony średnio- i małorolnych gospodarstw zarówno poprzez a k t y ­ w i z o w a n i e i c h p r o d u k c j i , j a k i ograniczanie w y z y s k u ze strony p r y w a t ­ n y c h właścicieli maszyn i l i c h w i a r z y , n i e był jednakże w stanie z l i k w i ­ dować źródeł t y c h sprzeczności. 77 78 79 Jednocześnie w latach międzywojennych r o l n i c y G r a m a d y zetknęli się z nowoczesną techniką. Zamożni gospodarze doświadczali jednoznacz­ n i e j e j dobrodziejstw, natomiast w gospodarowaniu w a r s t w uboższych nowości techniczne pojawiły się zarówno j a k o ułatwienie pracy, j a k i j a k o element uzależnienia od bogatych. N i e m n i e j jednak wszystkie w a r s t w y rolników G r a m a d y miały możność doświadczyć, iż efekt p r o " 7 7 Tamże. P a t r z np. A Z E n r 390-V. 7 8 P a t r z n p . P a p r o c k a , op. c i t . 7 8 Por. Biernacka, op. cii.; K o p c z y ń s k a - J a w o r s k a , op. c i i . �PODSTAWOWE ZAJĘCIA LUDNOŚCI WSI 39 GRAMADA d u k c j i zależny jest w w y s o k i m stopniu o d racjonalnej modernizacji w y ­ posażenia gospodarstw i technologii pracy. Doświadczenie t o kształtowa­ ło „otwartość" wobec i n n o w a c j i — element ogromnej w p r o s t w a g i dla przyszłego gospodarowania w ramach spółdzielni. Różnorodne f o r m y k o o p e r a t y w okresu międzywojennego wytworzyły n a w y k myślenia w kategoriach dobra zbiorowego i uzgadniania i n t e r e ­ sów i n d y w i d u a l n y c h z zespołowym. Obok przedstawionych wyżej, niewątpliwie k o r z y s t n y c h dla przyszłej k o l e k t y w i z a c j i postaw, r u c h oświatowy i spółdzielczy umacniał przywią­ zanie do własności i n d y w i d u a l n e j , gdyż kształtował wzór „rolnika świat­ łego'' obejmującego zakresem swego działania i k i e r o w a n i a całokształt w y t w a r z a n i a . Tymczasem m o d e l przedsiębiorstwa spółdzielczego zakłada specjalizację czynności p r o d u k c y j n y c h i określony podział kompetencji. W t y m sensie akcje modernizacyjne o k r e s u międzywojennego stworzyły też przesłanki n i e sprzyjające włączaniu się w gospodarkę spółdzielczą. Końcowe lata okresu międzywojennego, j a k i l a t a bezpośrednio po w o j n i e , t o okres wzmożonej i n d y w i d u a l i z a c j i gospodarczej małych r o ­ dzin , co ułatwiać miało w przyszłości wstępowanie d o spółdzielni, 80 Tab. 4. Struktura agrarna wsi Gramada według danych z 1949 r. Obszar gospodarstw rol­ nych w dekarach Liczba Odsetek ogółu gospodarstw gospodarstw do 10 392 20,4 10-20 493 25,7 20-30 30-40 448 254 23,3 40-50 133 50-150 197 2 10,3 0,1 1 0Д 1920 100,0 150-300 powyżej 300 Razem: 13,2 6,9 gdyż — z prawnego p u n k t u w i d z e n i a — członkostwo to jest i n d y w i ­ dualne . W p r a w d z i e w 1948 r o k u została u t w o r z o n a w Gramadzie spółdzielnia p r o d u k c y j n a skupiająca 56 członków, a w początkach 1949 r o k u — 106 , jednakże obejmowała ona zaledwie około 5°/» gospodarstw, a więc d o m i 81 82 8 0 P o r . B i e r n a c k a , op. cit.; P o k r o p e k , 8 1 P o r . T . L a 1 e w , Osnowni prawa op. cit. i zadałżenija na kooperatorite S o f i j a 1970. 8 2 Materiały z e b r a n e p r z e z B . Tumangełowa, A I E w S o f i i , n r 276-11. w TKZS, �IRENA NIZINSKA, DANUTA 40 MARKOWSKA Tab. 5. Gospodarstwa rolne wsi Gramada według obszaru i liczby działek ziemi {stan z 1949 roku) Obszar gospo­ darstw rolnych w dekarach Liczba działek ziemi Liczba gospo­ darstw rolnych Razem 6-10 11-15 16-20 2,3 15,8 1,3 34,3 — — 4,0 0,4 50,1 28,6 6,2 36,2 36,6 15,7 powy­ żej 20 — 100 do 10 392 42,1 10-20 493 4,5 20-30 448 0,2 30-40 254 0,4 5,6 3,9 40-50 133 — 1,5 18,8 43,8 32,8 0,8 100 50-150 197 0,5 1,5 13,7 30,8 38,0 13,0 100 150-300 2 — — — 50,0 — 50,0 100 1 — — 100,0 — — 10Э 9,6 4,3 100 powyżej 300 Razem; 1920 9,8 7,8 8,1 6,6 26,0 19,0 10Э 100 2,4 100 32,9 32,6 100 nowały w e w s i gospodarstwa i n d y w i d u a l n e . Dane z 1949 r. pokazują znaczne zaawansowanie procesu r o z d r o b n i e n i a gospodarstw, co przed­ stawia tabela 4. Gospodarstwa poniżej 20 dekarów, które nie były w sta­ nie dostarczyć m i n i m u m środków egzystencji przeciętnej rodzinie, stano­ wiły w t e d y 4 6 , 1 % ogółu gospodarstw. Zwiększyła się też ogromnie licz­ ba parcel, składających się n a ogólny areał gospodarstwa. Jak n a t o w s k a Tab. 6. Gospodarstwa rolne wsi Gramada według obszaru i udziału ziemi uprawne] w całej powierzchni gospodarstwa {dane z 1949 roku) Udział ziemi uprawnej w całej powierzchni Obszar gospo­ darstw rolnych w dekarach gospodarstwa (w %) Liczba gospodarstw do 25 rolnych 25-50 odsetkach 50-75 i 75-100 \ 100 Razem grupy obszarowej t do 10 I ogółu gospodarstw danej 392 493 15,1 3,0 3,1 2,6 12,8 24,5 448 254 0,7 32,6 0,4 3,1 4,7 41,7 56,0 40,6 50,8 3,5 100 100 100 — 2,3 54,1 42,1 . 50-150 133 197 2,5 54,9 40,1 1,5 2,0 100 150-300 2 0,5 — powyżej 300 1 — - 10-20 20-30 30-40 40-50 Razem: 1920 ! 4,1 - 3,1 i 14,5 54,5 28,2 7,6 100 100 — 100,0 - 100 — 100,0 - 100 ,— 40,7 20,9 100 1 �PODSTAWOWE ZAJĘCIA LUDNOŚCI WSI 41 GRAMADA zuje tabela 5, ogółem 3 2 , 6 % gospodarstw miało ziemię w 5-10 parce­ lach, a 3 2 , 9 % w więcej niż 10 parcelach. Z w r a c a też uwagę fakt, że i m większe obszarowo gospodarstwo, t y m większa liczba składających się na n i e parcel. Przytoczone dane stanowią w p r a w d z i e nie najbardziej p r e ­ cyzyjne, jednakże dostatecznie w y m o w n e wskaźniki niekorzystnego stanu r o l n i c t w a Gramady. O m a w i a n y w poprzednich partiach niniejszego szkicu proces posze­ rzania terenów u p r a w n y c h kosztem i n n y c h użytków r o l n y c h znajduje potwierdzenie w danych z 1949 г., ukazujących w y s o k i odsetek gospo­ darstw, w których udział ziemi u p r a w n e j w całkowitej p o w i e r z c h n i go­ spodarstwa w y n o s i o d 75-100%. Dane te przedstawiamy w t a b e l i 6. Sła­ be upowszechnienie u p r a w i n t e n s y w n y c h wyraża się w danych z tegoż r o k u — w 5 0 , 4 % gospodarstw n i e mających w ogóle w i n n i c i zaledwie 3 5 , 1 % , w których w i n n i c e stanowią do 5 % ziemi u p r a w n e j . Podobnie 91,3% gospodarstw dysponowało j e d y n i e małymi (200 m ) ogródkami w a r z y w n y m i i t y l k o 6 , 4 % miało nieco większe ogrody, nie przekraczają­ ce wszakże 5 % p o w i e r z c h n i u p r a w n e j . 2 83 Procesy modernizacyjne okresu międzywojennego, widziane z p e r ­ s p e k t y w y 1949 r o k u , zdają się wskazywać, iż unowocześnieniu i ułatwie­ n i u uległo w y k o n y w a n i e w i e l u prac, zintensyfikowana została hodowla, natomiast w dziedzinie p r o d u k c j i roślinnej n i e nastąpiły zasadnicze z m i a ­ ny strukturalne. Powstanie i etapy r o z w o j u spółdzielni J e d n y m z p i e r w s z y c h aktów ustawodawczych władzy l u d o w e j w Buł­ g a r i i była ustawa o spółdzielczym władaniu ziemią z 25 I V 1945 r o k u . Zarówno powstanie, j a k i etapy r o z w o j u spółdzielni w e w s i Gramada są analogiczne do prawidłowości występujących w skali całego k r a j u . Jak wskazuje na t o spis członków-założycieli spółdzielni w G r a m a dzie w s i e r p n i u 1948 r o k u , awangarda r u c h u spółdzielczego składała się przede w s z y s t k i m z gospodarzy małorolnych będących członkami Bułgar­ skiej P a r t i i K o m u n i s t y c z n e j . N a 56 członków-założycieli t y l k o 6 nie n a ­ leżało do B P K . Można więc uważać powstanie spółdzielni raczej za a k t manifestacji politycznej, s t y l gospodarowania b o w i e m tego pierwszego k o l e k t y w u i stan wyposażenia gospodarstwa spółdzielczego stanowiły w gruncie rzeczy z w i e l o k r o t n i e n i e wyposażenia i s t y l u pracy d a w n y c h g r u p r o d z i n n y c h , j a k k o l w i e k w p r o w a d z o n o już podział n a t a k i e g r u p y 8 4 85 s 3 PAN 8 4 83 Materiały S O N S - u ( A Z E n r 392-V). opracowane w Zakładzie Etnografii Powszechnej J e s t to j e d e n z p i e r w s z y c h aktów u s t a w o d a w c z y c h n o w e j władzy. Materiały z e b r a n e p r z e z B . Tumangełowa, A I E w S o f i i , n r 276-П. IHKM �42 IRENA NIZlNSKA, DANUTA MARKOWSKA robocze, j a k b r y g a d y i ogniwa . Dodajmy, że w całym k r a j u obszar skol e k t y w i z o w a n e j ziemi wynosił w 1948 r. 6,2°/o ogółu użytków r o l n y c h , a spółdzielcy s t a n o w i l i zaledwie 1 1 , 2 % ogólnej liczby gospodarzy . Dopiero w miarę umasowienia k o l e k t y w i z a c j i i wprowadzania i s t o t ­ n y c h z m i a n techniczno-organizacyjnych krystalizowały się stopniowo w gospodarce spółdzielczej cechy nowoczesnego wielkoobszarowego przedsiębiorstwa rolnego. Proces t e n , a więc i procesy profesjonalizacji pracy rolniczej, przebiegał jednakże znacznie w o l n i e j i z większymi za­ h a m o w a n i a m i niż rozwój pozarolniczych warsztatów pracy. Już w 1946 r. u t w o r z o n o w Gramadzie spółdzielnię rzemieślniczą, a jednocześnie w po­ b l i s k i m W i d i n i e gwałtownie rozwijały się przedsiębiorstwa przemysłowo-usługowe. Możliwości z a t r u d n i e n i a pozarolniczego stanowiły poważ­ ną konkurencję d l a miejscowej spółdzielni, gwarantowały b o w i e m szyb­ sze uzyskanie określonej pozycji zawodowej i dostęp do wartości zwią­ zanych z profesjonalizacją . 86 87 88 Jako pierwszy etap w r o z w o j u spółdzielni wymienić można okres od 1948 do 1956 r. Cechuje go współwystępowanie elementów d a w n y c h staTab. 7. Wzrost liczby uspóldzielczonych gospodarstw domowych we wsi Gramada w latach Liczba Stan z okresu 1948-1956 gospodarstw domowych-członków Źródło informacji spółdzielni V I I I 1948 56 Istorija na T K Z S . Zebrał i opracował B. Tumangełow. Arch. Instytutu Etnografii w Sofii, nr 276-11, s. 1-7 wiosny 1949 31 X I I 1954 106 jak wyżej 540 Okrażen Darżawen Archiw-Widin. wiosny 1956 1266 F o n d№ 279, op. n° 1, arch. ed. n° 42 Istorija na T K Z S . . . , jak wyżej nowiących kontynuację gospodarowania i n d y w i d u a l n e g o z elementami n o w y m i związanymi przede w s z y s t k i m z zespołowością pracy. W p r a w ­ dzie w t y m okresie liczba członków stale wzrastała, co i l u s t r u j e tabela 7, i w 1956 r . obejmowała już wszystkie p r a w i e gospodarstwa, jednakże p o ­ stęp w zakresie unowocześniania narzędzi pracy przebiegał w o l n o . O d ­ nośne dane przedstawiamy w t a b e l i 8. D o elementów stanowiących k o n ­ tynuację dawnego p r y w a t n e g o r o l n i c t w a zaliczyć można zachowanie 8 6 8 7 8 8 P a t r z np. A Z E n r 3 8 5 - V o r a z n r 3 9 6 - V . S t a t i s t i c z e s k i G o d i s z n i k n a N R B , 1956, s. 47. Por. P a p r o c k a , op. cit. �PODSTAWOWE ZAJĘCIA LUDNOŚCI WSI 43 GRAMADA prawnego tytułu własności i n d y w i d u a l n e j wobec z i e m i wniesionej do spółdzielni, pobieranie obok wynagrodzenia za pracę r e n t y od w n i e s i o ­ n e j z i e m i , uzależnienie rozmiarów działki przyzagrodowej od tego wkła­ d u . Wobec tego, że dla obsługi technicznej gospodarstw spółdzielczych Tab. 8. Niektóre elementy wyposażenia technicznego spółdzielni we wsi Gromada w latach 1949-1957 Liczba Rodzaj narzędzia lub maszyny Traktory Pługi zwykłe Brony Kultywatory zwykłe Siewniki rzędowe Snopowiązałki Maszyny posiadanych przez spółdzielnię sztuk w latach 1949 (30X11) 1954 (31 X I I ) — — 1 29 246 520 bd. bd. 1 286 1 — — 1957 (31 X I I ) 18 32 1 1 1 1 1 1 — — 2 4 2 4 332 do łuskania ziaren k u ­ kurydzy (ręczne) Maszyny do łuskania ziaren k u ­ kurydzy (motorowe) Tryjery Okopywaczki zwykłe 16 153 Maszyny do cięcia buraków 1 1 1 Maszyny do cięcia słomy Kompresor motorowy 1 3 3 — — — 1 1 2 2 2 bd. 2 1 Opryskiwacze Śrutowniki motorowe Kosiarki Urządzenia inspektowe Ciężarówki bd. — 10 221 1 1 3 45 309 640 Wozy okute i nieokute, karuce, kabriolety Ź r ó d ł a : D a n e d l a 1949 г.: Okrążeń D a r ż a w e n A r c h i w - W i d i n , F o n d № 279, op. 1, a r c h . e d . 21; d a n e d l a 1954г.: Okrażen D a r ż a w e n A r c h i w - W i d i n , F o n d № 279, op. 1, a r c h . ed. 24; d a n e d l a 1957г.: Okrażen D a r ż a w e n A r c h i w - W i d i n , F o n d № 279, op. 1, a r c h . e d . 43. stworzono w o m a w i a n y m okresie państwowe stacje t r a k t o r o w o - m a s z y n o w e i usługi t y c h stacji były stosunkowo drogie, w i e l e spółdzielni — w t e j liczbie także gramadzka — korzystało z i c h usług j e d y n i e w stop­ n i u nieodzownym. W i e l e prac w y k o n y w a n o t r a d y c y j n y m i sposobami, p r z y użyciu przestarzałych narzędzi i środków t r a n s p o r t u . W t e n sposób n i e d o s t a t k i m o d e l u organizacyjnego, założonego w p o l i t y c e r o l n e j pań­ stwa, utrzymywały wiele cech t r a d y c y j n y c h w spółdzielczym gospodaro­ w a n i u . Pogłębiało t o różnice w zaawansowaniu procesów profesjonali- �44 IRENA NIZINSKA, DANUTA MARKOWSKA zacji w r o l n i c t w i e i poza n i m . J a k k o l w i e k dochód z tytułu r e n t y za wniesioną ziemię n i e był w y s o k i , t o jednak utrzymywał w świadomości społecznej r e l i k t y dawnego r o z w a r s t w i e n i a majątkowego — dzielił k o ­ l e k t y w roboczy na t y c h , którzy utrzymują się wyłącznie z w y n a g r o d z e ­ n i a za pracę, i t y c h , którzy ponadto pobierają rentę . Poważniejsze zna­ czenie miało zróżnicowanie wielkości działek przyzagrodowych, j a k wskazuje b o w i e m materiał t e r e n o w y — gospodarowanie n a t y c h dział­ kach miało istotne znaczenie dla budżetu r o d z i n spółdzielców. Stanowiło też o poczuciu bezpieczeństwa w w a r u n k a c h l i c z n y c h błędów p o l i t y k i rolnej, n i e ułatwiających i d e n t y f i k a c j i z interesami spółdzielni. Więk­ szość działek p r z y z a g r o d o w y c h była w t y m okresie zagospodarowywana analogicznie j a k dawne gospodarstwo, gdyż „ludzie b a l i się, że spółdziel­ nia chleba nie da, trzeba o t y m pomyśleć" . O żywym poczuciu wła­ sności p r y w a t n e j świadczy przebieg wydarzeń w 1951 г., k i e d y t o grupa członków spółdzielni usiłowała samowolnie odebrać wniesione do spół­ dzielni wkłady. Z p e r s p e k t y w y historycznej można t e w y d a r z e n i a p o ­ traktować j a k o wypadkową działającej jeszcze w t e d y w e w s i opozycji politycznej i błędów p o l i t y k i r o l n e j , jednak d l a etnografa n i e m n i e j i n t e ­ resujące są m o t y w a c j e ówczesnych działań, dziś jeszcze relacjonowane przez informatorów. Znamienne, że podkreśla się niedostateczną troskę spółdzielni o zwierzęta i chęć zabrania i c h z p o w r o t e m do zagrody . 89 90 91 Przy w s z y s t k i c h niedostatkach ówczesnego gospodarowania spółdziel­ czego, wśród osiągnięć wymienić należy poszerzenie terenów u p r a w n y c h przez zagospodarowanie dotychczasowych nieużytków i zamianę pastwisk na pola orne. Niewątpliwym i doniosłym ekonomicznie novum w s t r u k ­ turze u p r a w roślinnych było w p r o w a d z e n i e p l a n t a c j i trwałych — w i n ­ nic, sadów, krzewów m a l i n o w y c h . 92 Z p u n k t u w i d z e n i a interesującej nas w n i n i e j s z y m szkicu r o l i zajęć r o l n o - h o d o w l a n y c h j a k o sfery aktywności człowieka podkreślić m u s i m y , że ów pierwszy etap k o l e k t y w n e g o gospodarowania nie stwarzał zespo­ łom spółdzielców szans r o z w o j u i n i c j a t y w y , pomysłowości, eksperymen­ towania. Centralistyczne, d y r e k t y w n e kierowanie produkcją spółdzielczą w znacznym stopniu ignorowało lokalną specyfikę — t y p doświadczeń i nawyków p r o d u k c y j n y c h k o n k r e t n y c h społeczności, rodzaj miejscowych możliwości przyrodniczo-technicznych. Mieszkańcy Gramady odczuwali t o t y m ostrzej, że w okresie międzywojennym p r z y w y k l i do i d e i i n d y w i ­ dualnej aktywności gospodarczej, a n a w e t do r y z y k a i n n o w a c j i . Nic więc 89 90 6 1 9 2 Por. AZE AZE Por. n p . A Z E n r 3 8 5 - V oraz 3 8 3 - V . nr 383-V. n r 385-V. tab. 9. �PODSTAWOWE ZAJĘCIA LUDNOŚCI WSI GRAMADA dziwnego, iż w o m a w i a n y c h latach wzmogły się procesy migracyjne g r a madczan do miast i ośrodków przemysłowych . Następny z k o l e i etap r o z w o j u gospodarki spółdzielczej w Bułgarii, zaznaczający się wyraźnymi z m i a n a m i w badanej przez nas w s i , zapo­ czątkowany został uchwałami C K B K P i Rady Ministrów z lipca 195G r o k u , korygującymi w sposób i s t o t n y model gospodarki spółdzielczej. Pierwszoplanową rolę odegrało podniesienie cen dostaw obowiązkowych świadczonych przez spółdzielnie n a rzecz państwa oraz zniesienie obo­ wiązkowych dostaw z działki przyzagrodowej. Obniżenie opłat za usługi państwowych stacji imaszynowo-traktorowych odegrało niemałą rolę w procesach modernizacji technologii pracy. Spółdzielnie zyskały także p r a w o sprzedaży na w o l n y m r y n k u t a k i c h artykułów, j a k owoce, w a r z y ­ wa, m l e k o i p r o d u k t y mleczne. Z r e w i d o w a n o dotychczasowe n o r m y w y ­ nagrodzenia za pracę, a jednocześnie decyzji samych kolektywów spół­ dzielczych pozostawiono ustalanie n o r m pracy. Miało t o ogromne w p r o s t znaczenie zarówno dlatego, iż pozwoliło n a zróżnicowanie t y c h n o r m w zależności od l o k a l n y c h warunków, ale i dlatego, że dawało spółdziel­ com poczucie zarządzania wspólnym gospodarstwem *. Jeden z i n f o r m a ­ torów t a k o t y m mówi: „Dopiero kiedyśmy się zebrali, żeby wszyscy r a ­ zem ustalić n o r m y , poczułem się po raz pierwszy od w i e l u l a t gospoda­ rzem, przedtem byłem j a k sługa, który czeka, co imu każą zrobić" . 93 9 95 Zdobyczą tego okresu jest też w p r o w a d z e n i e e m e r y t u r — dla kobiet od 55 r o k u życia, a dla mężczyzn od 60 r o k u życia począwszy. Miało to istotne znaczenie zarówno j a k o m o m e n t przyspieszający proces koncen­ t r a c j i ziemi w spółdzielni ( w i e l u gospodarzy w starszym w i e k u oddało wówczas ziemię w zamian za emeryturę), j a k i j a k o c z y n n i k n i w e l a c j i różnic w u p r a w n i e n i a c h socjalnych zawodów pozarolniczych i spółdziel­ ców. Wprowadzenie e m e r y t u r miało niezmiernie doniosłe konsekwencje dla stosunków r o d z i n n y c h , zachwiało b o w i e m w i e l o w i e k o w y m systemem r o d z i n n y c h zabezpieczeń, zwalniając w znacznym s t o p n i u dzieci z obo­ wiązku świadczeń m a t e r i a l n y c h na rzecz starych rodziców. Dało też l u ­ dziom s t a r y m poczucie niezależności. D o zagadnienia tego powrócimy jeszcze w dalszym t o k u naszych rozważań. Następnym ważnym postanowieniem było łączenie małych spółdziel­ n i w większe. Jesienią 1958 r o k u spółdzielnia w Gramadzie połączyła się ze spółdzielniami w s i Wodna, B o j a n o w o oraz Toszewci. W w y n i k u tego połączenia obszar ziemi spółdzielczej wynosił pod koniec 1958 r o k u 72 892 dekary, z czego ziemia u p r a w n a stanowiła 62 403 dekary, ziemia 9 3 P a p r o c k a , 9 4 AZE 9 5 nr Tamże. op. 385-V. cit. �46 IRENA NIZINSKA, DANUTA MARKOWSKA nie u p r a w i a n a •— 1636 dekarów, a obszar przeznaczony pod działki p r z y ­ zagrodowe łącznie zajmował 7408 d e k a r ó w . W t o k u dalszego gospoda­ r o w a n i a obszar t e n powiększył się nieco zarówno w s k u t e k uzyskania z i e ­ m i z państwowych gospodarstw r o l n y c h , j a k i pozyskania n o w y c h człon­ ków spółdzielni. W 1966 r o k u ziemia użytkowana przez T K Z S czterech w y m i e n i o n y c h wyżej w s i wynosiła łącznie 80 042 dekary, z czego u p r a ­ w i a n o 67 876 d k a . Obszar n a w a d n i a n y wynosił już 3002 dekary. S t r u k t u ­ ra u p r a w roślinnych przedstawiała się następująco: ipod u p r a w y zbożo­ w e i strączkowe przeznaczano 41 695 dka, p o d pastewne — 13 151 d k a (głównie pod lucernę), 6345 d k a zajmowały rośliny przemysłowe, 2162 d k a w i n n i c e i 1776 d k a — sady owocowe. Działki przyzagrodowe zajmowały łącznie 7339 d k a . Dane t e orientują n i e t y l k o w r o z m i a r a c h u p r a w i a n e j ziemi, ale wskazują n a znamienne z j a w i s k o : wypieranie „tradycyjnych" u p r a w zbożowych przez rośliny przemysłowe i k u l t u r y intensywne. Jest t o niewątpliwie jeden z symptomów kształtowania się gospodarstwa spółdzielczego j a k o nowoczesnego przedsiębiorstwa r o l n e 96 9 7 Tab. 9. Zmiany struktury upraw w spółdzielni rolnicze] wsi Gramada w latach 1957-1968 Odsetek ziemi pod uprawami Ogółem ziemia Rok uprawiana w de­ zbożowymi owocami, wa­ karach i strączko­ rzywami, wymi plantacjami przemysło­ wymi Razem paszowymi 1957 33 621 80,2 2,6 6,9 10,3 100,0 1966 65 129 64,0 6,1 9,7 20.2 100,0 1968 66 467 59,5 8,9 10,3 21.3 100,0 O b l i c z o n o n a p o d s t a w i e następujących źródeł: d l a 1957 r. d a n e w Okrążeń D a r ż a w e n A r c h i w - W i d i n , F o n d № 279, op. № 1, a r c h . ed. 43; d l a 1966 r. d a n e zaczerpnięto z obliczeń I. Nizińskiej ( m a s z y n o p i s w A r c h i w u m Z a k ł a d u E t n o g r a f i i I H K M P A N w W a r s z a w i e ) ; d l a 1968 r. w y k o r z y s t a n o d a n e T K Z S Swedenije za strukturata na stopaniswanata zemija po brigadi za 1968 godina, materiały zebrał i o p r a c o w a ł B . T u m a n g e ł o w , A r c h . I n s t y t u t u E t n o ­ g r a f i i w S o f i i , n r 276-II/1-44. go. Jak wskazują na to dane t a b e l i 9, proces t e n następował systematycz­ nie w okresie 1956-1968, został jednakże spotęgowany po 1966 r o k u . Z łączeniem mniejszych spółdzielni w większe, skupiające p o k i l k a w s i , wiąże się l i k w i d a c j a państwowych stacji m a s z y n o w o - t r a k t o r o w y c h i w y k u p y w a n i e przez spółdzielnie maszyn t y c h stacji. Był t o dalszy k r o k naprzód w kształtowaniu się spółdzielni j a k o zintegrowanego wewnętrz­ n i e przedsiębiorstwa. N a przykładzie spółdzielni w s i G r a m a d y i sateli­ t a r n y c h obserwować można gwałtowne zmiany t a k w technologii pracy, 9 6 Materiały S O N S , z e b r a n e p r z e z I . Nizińską, rękopis w A Z E . 9 7 D a n e w e d ł u g materiałów I . Nizińskiej, rękopis w A Z E . �PODSTAWOWE ZAJĘCIA LUDNOŚCI WSI 47 GRAMADA jak i w u z y s k i w a n y c h efektach p r o d u k c y j n y c h , spowodowane m . i n . w w y s o k i m s t o p n i u przez tę decyzję. Z interesującego nas p u n k t u w i ­ dzenia oddanie spółdzielniom całokształtu p a r k u maszynowego miało k a ­ p i t a l n e znaczenie dla kształtowania nowego t y p u s t r u k t u r y zawodowej załogi spółdzielczej. Oznaczało t o b o w i e m angażowanie do pracy fachow­ ców, l u d z i zawodu —• traktorzystów, pracowników stacji r e m o n t o w y c h , inżynierów — specjalistów w zakresie t e c h n i k i r o l n e j i t d . Te istotne zmiany przedstawiamy w t a b e l i 10. W ostatnich latach wzrósł też fundusz przeznaczony n a cele socjalne i k u l t u r a l n e , co umożliwia szersze zaspokajanie różnorodnych i wzrasta­ jących potrzeb spółdzielców. Waga funduszu socjalnego m a — podobnie j a k wprowadzenie zabezpieczeń e m e r y t a l n y c h — sens niwelujący róż­ nice między przedsiębiorstwami pozarolniczymi a spółdzielnią . Gospodarka spółdzielcza ostatecznie przechyliła szalę orientacji p r o ­ dukcyjnej n a u p r a w y roślinne. Znamienne, iż w okresie międzywojen­ n y m i w latach bezpośrednio p o I I w o j n i e , k i e d y dominowały w e w s i g o ­ spodarstwa i n d y w i d u a l n e , Gramada słynęła w Widińskiem z h o d o w l i b y ­ dła rogatego, natomiast w ostatnich latach zyskała k i l k a k r o t n i e nagrody M i n i s t e r s t w a R o l n i c t w a za wysoką jakość u p r a w zbożowych . Gospo­ darka hodowlana jest dziś r e l a t y w n i e słabiej rozwinięta w spółdzielni. Chodzi t u o j e j r o z m i a r y , a n i e jakość. Jednocześnie coraz bardziej p e w ­ ne działy h o d o w l i wiążą się z gospodarowaniem n a działce przyzagrodo­ w e j . U t w o r z e n i e „Rodopy" — i n s t y t u c j i zajmującej się s k u p e m n i e r o g a 98 99 Tab. 10. Struktura organizacyjna spółdzielni we wsi Gramada w 1967 r. Liczba stale Liczba bry­ Rodzaj zajęcia Liczba gad i ferm ogniw pracujących członków spółdzielni Rolnictwo 12 57 917 uprawa winorośli i sadów 2 12 219 uprawy mieszane 2 13 221 prace traktorowe 3 25 358 kompleksowa mechanizacja 5 7 119 14 6 — 326 192 fermy nierogacizny 1 — 38 fermy owcze 4 — 61 fermy ptactwa domowego 3 — 35 Hodowla fermy bydlęce Źródło: 9 8 9 9 Godiszen otczet na TKZS za 1967 g o d i n a , w dyspozycji zarządu Materiały z e b r a n e p r z e z B . Tumangełowa, A I E w S o f i i , n r 276-11. Tamże. spółdzielni. �48 IRENA NIZINSKA, DANUTA MARKOWSKA cizny, cieląt i p t a c t w a domowego przeznaczanego na eksport — p o ­ wszechnie zaktywizowało hodowlę przyzagrodową . Wysokie dochody uzyskiwane z t e j sprzedaży określiły wyraźnie rolę gospodarczą działki przyzagrodowej w całokształcie źródeł u t r z y m a n i a rodziny. Przekształca się ona m i a n o w i c i e coraz bardziej z dostarczyciela produktów spożyw­ czych, potrzebnych rodzinie do codziennej k o n s u m p c j i , w małe gospo­ d a r s t w o hodowlane dostarczające gotówki. Władze spółdzielcze dostar­ czają po niskich cenach k a r m y , nadto u p r a w i a się maszynami spółdziel­ czymi i obsiewa ziarnem spółdzielni ziemię przeznaczoną do i n d y w i d u a l ­ nego użytkowania. Odpłatność za te świadczenia jest bardzo niska. 10C Jednocześnie n o w y sens gospodarczy działki przyzagrodowej angażu­ j e w znacznym s t o p n i u pracę spółdzielców — głównie kobiet. Dzielą one swój czas i aktywność pomiędzy pracę w spółdzielni i pracę n a działce. Jeśli dodamy do tego jeszcze obowiązki domowe kobiet, t o stwierdzić należy, iż dorobek m a t e r i a l n y r o d z i n y spółdzielców jest w znacznym s t o p n i u u z y s k i w a n y kosztem dużego wysiłku kobiet. D u a l i z m gospoda­ r o w a n i a : w spółdzielni, gdzie istnieje tendencja do n o r m o w a n i a czasu pracy, i na działce przyzagrodowej, która podobnie j a k d a w n e gospodar­ stwo i n d y w i d u a l n e n i e pozwala n a „czas w o l n y " , powoduje, iż m i m o istnienia o b i e k t y w n y c h szans spółdzielcy n a ogół n i e korzystają z u r l o ­ pów . A w a n s m a t e r i a l n y dokonuje się więc kosztem rezygnacji z w i e ­ l u wartości, które w nowoczesnych społeczeństwach t r a k t o w a n e są j a k o nieodłączne o d m o d e l u b y t o w a n i a opartego o w y k o n y w a n i e zawodu. J a k ­ k o l w i e k p o z y t y w n y m z j a w i s k i e m byłaby p r o d u k c j a hodowlana n a dział­ ce przyzagrodowej — zarówno w skali globalnej e k o n o m i k i k r a j u , j a k i z p u n k t u w i d z e n i a poziomu dochodów r o d z i n y — t o jednak stwierdzić trzeba, iż u t r z y m u j e ona elementy tradycyjnego b y t o w a n i a , owej „krzą­ t a n i n y " od świtu do nocy. 101 T a k więc, w t o k u swego r o z w o j u spółdzielnia zyskiwała cechy n o w o ­ czesnego przedsiębiorstwa, co wszakże nie oznacza, b y h a r m o n i j n i e n a ­ rastały procesy profesjonalizacji pracy rolniczej spółdzielców. C z y n n i k i hamujące t e n proces omówimy poniżej. Organizacja pracy i procesy Jak już powiedziano, nowiła w gruncie rzeczy go t y p u rodzinnego. Jej nikami, jak modyfikacje 100 1 0 1 profesjonalizacji w zalążkach swego istnienia spółdzielnia sta­ rodzaj zwielokrotnionego gospodarstwa dawne­ jakościowe zmiany znaczyły się t a k i m i wskaź­ w organizacji pracy (tworzenie b r y g a d i ogniw) A Z E n r 382-V, 383-V. Por. K o p c z y ń s k a - J a w o r s k a , op. c i t . �PODSTAWOWE ZAJĘCIA LUDNOŚCI WSI GRAMADA 49" oraz w r e o r i e n t a c j i co do kierunków p r o d u k c y j n y c h , wreszcie — w p r o ­ wadzenie nowoczesnej t e c h n i k i i fachowego personelu obsługi maszyn. W p i e r w s z y m etapie n i e mogło więc być m o w y o poważniejszym uzaw o d o w i e n i u pracy rolniczej. Następnie, w miarę r o z w o j u specjalizacji p r o d u k c j i , wyodrębniały się poszczególne b r y g a d y o specyficznych za­ daniach, jednakże w obrębie b r y g a d poszczególne jednostki n i e w y k o ­ nywały zadań wyodrębnionych, wymagających swoistych k w a l i f i k a c j i . Można b y nieco metaforycznie powiedzieć, iż uzawodowienie objęło wówczas takie jednostki, j a k b r y g a d y , lecz n i e sięgnęło jeszcze a n i ogniw, a n i jednostek. Potrzebom p r o d u k c j i roślinnej służą obecnie takie b r y g a ­ dy, j a k brygada u p r a w y winorośli i sadów, brygada kompleksowej m e ­ chanizacji ( t j . u p r a w zbożowych, w których p r a w i e wszystkie etapy p r a ­ cy zostały zmechanizowane) oraz t z w . brygada mieszana, zajmująca się różnego rodzaju u p r a w a m i . Działalność h o d o w l a n a została również opar­ ta o f u n k c j o n o w a n i e w y s p e c j a l i z o w a n y c h f e r m , z których jedna zajmuje się hodowlą bydła, druga — nierogacizny, trzecia — owiec, czwarta — ptactwa domowego. Podstawowe informacje o s t r u k t u r z e b r y g a d i f e r m zamieszczono w t a b e l i 10. T u omówimy niektóre aspekty procesów p r o ­ fesjonalizacji. Godny odnotowania jest fakt, iż w związku z p o w s t a n i e m spółdzielni zlokalizowano na peryferiach w s z y s t k i c h czterech dzielnic (machał) k o m ­ pleksy budynków gospodarczych: r o l n i c z o - h o d o w l a n y c h i rzemieślniczo-przemysłowych . W t e n sposób w skali w s i miejsca pracy zostały przestrzennie oddzielone od miejsc zamieszkania, co upodabnia osiedle wiejskie do miejskiego. Spółdzielnia odegrała więc i p o d t y m względem rolę c z y n n i k a niwelującego różnice między m i a s t e m a wsią. F a k t t e n m a jednakże i inne konsekwencje. Otóż wieś zajmuje bardzo rozległy obszar i n i e posiada wewnętrznej k o m u n i k a c j i autobusowej, dlatego też więk­ szość spółdzielców — szczególnie zaś przedstawiciele pokolenia starszego i średniego oraz wszystkie p r a w i e k o b i e t y — w y b i e r a pracę w tej b r y ­ gadzie, której b u d y n k i gospodarcze znajdują się na krańcach danej dziel­ nicy. Ogranicza t o — rzecz jasna -— swobodę w y b o r u czynności wytwór­ czych w ramach istniejących w spółdzielni zawodów i ról p r o d u k c y j n y c h . Względami t y m i n i e są najczęściej skrępowani młodzi mężczyźni posia­ dający m o t o r y . T a k więc mają o n i znacznie większe szanse swobody de­ cyzji w k w e s t i i c h a r a k t e r u pracy, co jest i s t o t n y m elementem procesów profesjonalizacji r o z p a t r y w a n y c h z pozycji j e d n o s t k i . 102 W ogniwach i brygadach współpracują zatem najczęściej bliscy są­ siedzi, nierzadko osoby spokrewnione, ponieważ sąsiedztwo -— j a k po­ wiedziano w poprzednich p a r t i a c h tego szkicu — kształtowało się w p r o 102 Pokropek, op. cit., s. 165. 4 — Etnografia Polska, XVI/1 �50 IRENA NIZlNSKA, DANUTA MARKOWSKA cesie rozpadu w i e l k o r o d z i n n y c h wspólnot gospodarczych. Współpracują­ cy ze sobą spółdzielcy przenoszą w nowe w a r u n k i dawne zwyczaje zwią­ zane z pomocą sąsiedzką l u b równoczesnym w y k o n y w a n i e m prac, j a k np. wzajemne częstowanie się w czasie p r z e r w w pracy, składanie wszy­ s t k i c h p r z y n i e s i o n y c h z d o m u produktów w j e d n y m miejscu — do wspól­ nej k o n s u m p c j i , co jest kontynuacją t r a d y c y j n e j „trapezy" towarzyszą­ cej tłoce. Z d r u g i e j jednak s t r o n y obserwuje się inną linię p o d t r z y m y ­ w a n i a t r a d y c j i , a m i a n o w i c i e n a w e t w t y c h ogniwach czy brygadach, w których pracownicy n i e są powiązani t r a d y c j a m i sąsiedzkimi, nawią­ zują się n i c i przyjaźni, kształtuje się zwyczaj u t r z y m y w a n i a kontaktów t o w a r z y s k i c h . T . K o l e w a przytacza n i e z m i e r n i e interesujący przykład. Otóż w uroczystościach święta patrona d o m u b r a l i dawniej udział j e d y ­ nie k r e w n i , członkowie f a m i l i i . „Dziś jest t o uroczystość skupiająca obok k r e w n y c h i sąsiadów r o d z i n y także przyjaciół poszczególnych członków r o d z i n y czy kolegów z miejsca pracy. B y w a , że spółdzielca świętujący dzień p a t r o n a swego d o m u zaprasza n a tę uroczystość w s z y s t k i c h człon­ ków swej brygady. Święto to t r a c i więc obecnie d a w n y ściśle r o d o w o - r o dzinny charakter i wyraża różnorodne powiązania rodziny, zarówno z k o ­ l e k t y w e m spółdzielczym, j a k i i n n y m i k o l e k t y w a m i p r a c y ' ' . 103 Unowocześnienie t e c h n i k i r o l n e j spółdzielni, zwłaszcza w latach 60-tych, w y k u p y w a n i e maszyn ze stacji t r a k t o r o w o - m a s z y n o w y c h , spo­ wodowało gwałtowny p o p y t n a w y s o k o k w a l i f i k o w a n y c h pracowników. Częściowo spółdzielnia zatrudniała d a w n y c h pracowników MTS-ów bądź t o n a zasadzie u m o w y o pracę, bądź p r z y j m o w a n i a i c h n a członków spół­ dzielni , częściowo zaś inspirowała kształcenie młodej k a d r y . Ponie­ waż łatwość awansu zawodowego w miastach i ośrodkach przemysło­ w y c h wyprzedzała w czasie procesy profesjonalizacji w pracy spółdziel­ n i , więc przed j e j władzami pojawił się doniosły p r o b l e m stworzenia bodźców, które byłyby w stanie zatrzymać młodzież w r o l n i c t w i e . W związku z poszerzeniem uprawnień spółdzielni, władze T K Z S ustaliły 1 0 % dodatek d o zarobków specjalistom z wykształceniem średnim i 2 5 % — specjalistom z wykształceniem wyższym . 104 105 Udział osób legitymujących się f o r m a l n y m wykształceniem f a c h o w y m jest różny w poszczególnych brygadach w zależności od c h a r a k t e r u za­ dań t y c h jednostek. Spośród 13 osób wchodzących a k t u a l n i e w skład za­ rządu spółdzielni 5 posiada wyższe wykształcenie fachowe, 2 średnie f a ­ chowe, a 6 wykształcenie podstawowe, uzupełniane różnego rodzaju k u r ­ sami. Także Vs a k t u a l n y c h brygadierów posiada co n a j m n i e j wykształRola obrzędów rodowo-rodzinnych..., 1 0 8 Kolewa, 1 0 4 Patrz: L a l e w , 1 0 5 Materiały z e b r a n e p r z e z Tumangełowa, j . w . op. cit. s. 241. �PODSTAWOWE ZAJĘCIA LUDNOŚCI WSI GRAMADA 51 cenie średnie fachowe, a niektórzy n a w e t wyższe . K a d r a k i e r o w n i c z a różnych szczebli spółdzielni posiada więc w znacznym odsetku f o r m a l n y cenzus wykształcenia zawodowego. O p o d s t a w o w y m znaczeniu są j e d ­ nakże procesy profesjonalizacji szeregowych spółdzielców. Szanse t e i charakter uzawodowienia są bardzo zróżnicowane w k o l e k t y w i e spół­ dzielczym. Wskażemy t u n a przykłady d w u zespołów: f e r m y k r o w i e j , zlokalizowanej n a p e r y f e r i a c h Tabaszkiej Machały oraz n o w o u t w o r z o ­ nej b r y g a d y kompleksowej mechanizacji. 106 F e r m a k r o w i a jest jedną z najwcześniej zorganizowanych w spółdziel­ n i . Z a j m u j e się hodowlą krów rasy sementalskiej, a więc t e j , która p o ­ jawiła się i została przez rolników gramadzkich zaakceptowana już w okresie międzywojennym. K i e r o w n i k f e r m y jest j e j długoletnim p r a ­ c o w n i k i e m , który obrał sobie tę pracę w s k u t e k „upodobania do h o d o w l i " . Poza wykształceniem p o d s t a w o w y m ukończył j e d y n i e kilkumiesięczny k u r s fachowy. Według jego o p i n i i praca w f e r m i e bydła rogatego i owiec oceniana jest znacznie wyżej prestiżowo niż praca w f e r m i e nierogacizny, a szczególnie p t a c t w a domowego. Uważa się również, że zajmowanie się t y m i d w o m a g a t u n k a m i zwierząt jest zajęciem o d p o w i e d n i m d l a męż­ czyzn, podczas gdy zabiegi wokół nierogacizny i d r o b i u kojarzą się z d o ­ meną zajęć kobiecych. O p i n i a t a n i e jest odosobniona . Większość p r a ­ cowników f e r m y to osoby w w i e k u 40-50 l a t o wykształceniu podsta­ w o w y m ; wszystkie zamieszkują w Tabaszkiej Máchale. Formą uzupeł­ n i a n i a i c h wykształcenia fachowego są prelekcje i konsultacje zoologa spółdzielni. Według ocen k o m p e t e n t n y c h fachowców, b r y g a d a t a osiąga bardzo dobre r e z u l t a t y , co tłumaczą o n i m . i n . żywymi w Gramadzie t r a ­ d y c j a m i gospodarki hodowlanej i gotowością p r z y j m o w a n i a i n n o w a c j i w t e j dziedzinie . M a m y t u z n a k o m i t y przykład p o z y t y w n e j r o l i t r a ­ d y c j i p r o d u k c y j n e j , zdolnej w p e w n y m s t o p n i u kompensować b r a k n o ­ woczesnego przygotowania fachowego , j a k k o l w i e k można b y się zasta­ nawiać, czy właśnie owa t r a d y c j a n i e stwarza poczucia pewności h a m u ­ jącego pęd k u kształceniu f o r m a l n e m u w tej dziedzinie. W świetle posia­ danych materiałów n i e jesteśmy w stanie odpowiedzieć n a t o p y t a n i e . 107 108 1 Zgoła o d m i e n n i e przedstawia się sytuacja w brygadzie kompleksowej mechanizacji. Jej k i e r o w n i k i e m jest młoda dziewczyna-agronom, która ukończyła studia za granicą (ZSRR) i a k t u a l n i e podejmuje dalsze prace naukowe. Brygada z a t r u d n i a 48 osób, z czego 28 t o mężczyźni-traktorzyśoi. przeważnie młodzi, a pozostałe 20 osób to „spółdzielcy" — j a k ich określa się w brygadzie, c z y l i osoby n i e posiadające określonego za- 1 0 6 107 106 Tamże. A Z E n r 387-V. O p i s f e r m y p a t r z : A Z E n r 337-V. �IRENA NIZINSKA, DANUTA MARKOWSKA w o d u . Ta proporcja ulegnie w najbliższym czasie zmianie n a rzecz f a ­ chowców, gdyż nie wszystkie etapy pracy b r y g a d y są w c h w i l i obecnej w pełni zmechanizowane. Brygada t a powstała wiosną 1967 r o k u , posta­ w i o n o j e j śmiałe, n a wpół eksperymentalne zadanie: dowieść miała r a ­ cjonalności nowego m o d e l u organizacji pracy w w a r u n k a c h m a k s y m a l ­ nego i optymalnego zastosowania maszyn r o l n i c z y c h . W w a r u n k a c h d a w ­ nej organizacji obszar u p r a w zbożowych tej b r y g a d y wymagał z a t r u d ­ n i e n i a 400 osób, a więc redukcja do liczby 48 n a w e t w s y t u a c j i o p t y ­ malnej mechanizacji była p e w n y m r y z y k i e m . Toteż wejście do tej b r y ­ gady było pozostawione całkowicie swobodnemu w y b o r o w i . J a k już po­ wiedzieliśmy w e wstępie, w tej właśnie brygadzie obserwować można s y m p t o m y o w e j drugiej fazy profesjonalizacji. Zawód i praca stanowią b o w i e m d l a członków t e j b r y g a d y płaszczyznę ekspresji i n d y w i d u a l n y c h uzdolnień, aspiracji, pomysłowości. Potwierdza t o d o b i t n i e przebieg n a ­ r a d p r o d u k c y j n y c h tej b r y g a d y . K i e r o w n i c z k a zespołu podkreśla, iż członkowie b r y g a d y w ciągu w i e l u miesięcy żyli napiętym oczekiwaniem na r e z u l t a t y , a sukces e k s p e r y m e n t u skłonił i c h do dalszych poszuki­ wań . Znamienne jest również to, że n i e występuje t u zjawisko f l u k ­ t u a c j i załogi. Członkowie tej b r y g a d y n i e wywodzą się z jednej macha­ ły. Można b y więc stwierdzić, iż nowoczesne uzawodowienie prowadzi do p o w s t a w a n i a kolektywów p r a c y na rzeczowych zasadach, nie stano­ wiących k o n t y n u a c j i t r a d y c y j n y c h powiązań rodzinno-sąsiedzkich. N i e znaczy t o , oczywiście, b y n i e powstawały n o w e postacie i n t e g r a c j i emo­ cjonalnej n a gruncie wspólnego celu i sukcesu. 109 Wachlarz zawodów, możliwych do w y k o n y w a n i a w spółdzielni, nie jest z b y t szeroki, j a k k o l w i e k udział p r o c e n t o w y fachowców znaczny. Jest t o niewątpliwe ograniczenie szans nowoczesnej profesjonalizacji. Jedno­ cześnie zwraca uwagę w y s o k i udział robotników sezonowych, n i e k w a l i f i k o w a n y c h . Szanse uzyskania nowoczesnego z a w o d u są nierówne: n a j ­ mniejsze mają k o b i e t y w średnim w i e k u i starsze, obarczone pracą na działce przyzagrodowej, pracą domową i wykonujące n i e k w a l i f i k o w a n e prace w spółdzielni. Nieznaczny jest też udział k o b i e t w zarządzie k o ­ lektywów spółdzielczych. UWAGI KOŃCOWE K o l e k t y w i z a c j a r o l n i c t w a rozwiązała w i e l e sprzeczności społeczno-ekonomicznych G r a m a d y okresu poprzedniego. Spółdzielnia rozwiązuje n i e t y l k o istotne p r o b l e m y efektywności i opłacalności p r o d u k c j i r o l n e j . i°» A Z E nr 384-V. �PODSTAWOWE ZAJĘCIA LUDNOŚCI WSI GRAMADA ale w y c h o d z i również naprzeciw i s t o t n y m aspiracjom współczesnego człowieka: dążeniu do niezależności i i n d y w i d u a l i z a c j i . Spółdzielnia p o ­ maga w szybkiej i n d y w i d u a l i z a c j i n o w o powstających r o d z i n przez p r z y ­ dzielanie i m działki p o d budowę d o m u , uniezależnia starych rodziców od życzliwości i c h d z i e c i , daje coraz większe szanse uzyskania w y ­ kształcenia. N i e m n i e j jednak w t y m procesie modernizacji działają róż­ norodne c z y n n i k i hamujące, j a k n p . w s p o m n i a n a już r o l a działki p r z y ­ zagrodowej pochłaniającej w i e l e t r u d u kobiet, stare n a w y k i pracy n a k a ­ zujące generacji w podeszłym w i e k u nieustanną krzątaninę wokół d o m u , b r a k odpoczynku, wreszcie — napięte aspiracje związane z budową n o ­ wego d o m u mieszkalnego, którego rozmi-ary i wyposażenie bardzo często' przekraczają realne potrzeby rodziny. M a m y t u niewątpliwie do czynie­ n i a ze z j a w i s k i e m przenoszenia t r a d y c y j n y c h kryteriów na n o w e w a r ­ tości. W sytuacji, k i e d y ziemia przestała być w y z n a c z n i k i e m prestiżu i źródłem poczucia pewności, t r a d y c y j n y element systemu wartości — posiadanie — przenosi się na d o m mieszkalny i p r z e d m i o t y trwałego użytku. Jednakże n i e jego wartość użytkowa, wygoda, luksus jest w cen­ t r u m u w a g i społecznej, lecz samo posiadanie. Dowodzą tego cytowane studia M . Pokropka i B. J a w o r s k i e j . Prestiż r o d z i n y w i e j s k i e j w G r a m a dzie wyznaczony jest a k t u a l n i e standardem j e j mieszkania, natomiast kwestią drugoplanową staje się źródło dostarczające środków dla r e a l i ­ zacji obowiązujących społecznie wzorów mieszkania i b y t o w a n i a . Stąd też zawody rolnicze oceniane są w k o n f r o n t a c j i z i n n y m i zawodami, w y ­ k o n y w a n y m i przez gramadczan w e w s i l u b poza nią. Praca w spółdziel­ n i jest n a t y l e uważana za równą i n n y m sposobom zarabiania, n a ile da­ j e takie same l u b zbliżone z a r o b k i i podobny w y m i a r godzin z a t r u d n i e ­ nia. Za cechę pozytywną z a t r u d n i e n i a w spółdzielni uważa się niższy niż w i n n y c h zawodach w y m i a r d n i pracy w ciągu r o k u ( j a k k o l w i e k są t o t z w . d n i słoneczne, c z y l i dłuższe niż 8 godzin) oraz możliwość k o r z y s t a ­ nia z różnego rodzaju świadczeń spółdzielni, j a k dysponowanie działką przyzagrodową czy łatwość uzyskania parceli pod budowę nowego d o ­ m u . Natomiast d l a młodego pokolenia zawody pozarolnicze n i e związane ze spółdzielnią przedstawiają szczególną atrakcyjność z u w a g i n a szerszy wachlarz możliwości w y b o r u z a w o d u i specjalizacji w obrębie zawodu. n 0 i n W a k t u a l n e j swej postaci spółdzielnia nie s t a n o w i jeszcze nowocze­ snego przedsiębiorstwa socjalistycznego zdolnego skutecznie k o n k u r o ­ wać z ośrodkami przemysłowymi, jednakże w i e l e j e j cech i n o w y c h i n i ­ c j a t y w wskazuje n a t a k i t r e n d r o z w o j o w y . 110 Patrz P o k r o p e k , op. cit. i " P a t r z n p . A Z E n r 381-V, 3 8 3 - V , 3 8 9 - V . �IRENA NIZINSKA, I r e n a Nizińska, D a n u t a THE DANUTA Markowska BASIC OCCUPATIONS OF THE VILLAGERS OF A G R I C U L T U R E AND A The MARKOWSKA a i m of the p r e s e n t p a p e r GRAMADA: HUSBANDRY S u m m a r y i s to b r i n g out a g r i c u l t u r e and husbandry as fields of h u m a n a c t i v i t y d i r e c t e d to w a r r a n t the s a t i s f a c t i o n of definite i n d i v i d u a l a n d c o l l e c t i v e needs. T h u s the c u l t u r a l d e t e r m i n a n t s of the w a y s means of s e c u r i n g the of s u r v i v a l a r e d i s c u s s e d , as w e l l as the b r o a d e r s o c i o - c u l t u r a l effects the f u n c t i o n i n g of a h i s t o r i c a l l y d e t e r m i n e d technological processes The employed m a n n e r of f a r m i n g , in agriculture and a u t h o r s a r e c o n c e r n e d w i t h the f u n c t i o n i n g rather than husbandry. of a t r a d i t i o n a l p e a s a n t i n t h e v i l l a g e G r a m a d a on the t u r n of t h e 19th c e n t u r y a n d i n the p e r i o d the two rable W o r l d W a r s , a t t e m p t i n g to f i n d or u n f a v o u r a b l e the covered time span such processes have been a g r o w i n g s h a r e of p l a n t crops a n d importance of of f a r m i n g and husbandry; animal production operative favou­ system. During as the d e c r e a s i n g a consequent in r u r a l economy an emergence farming farm between out the factors w h i c h h a v e been f o r the s h a p i n g of the c o o p e r a t i v e of a f a r m ; of the size r e l a t i v e f a l l of as a w h o l e ; a of s m a l l f a m i l i e s f r o m the modernization the l a r g e com­ m u n i t i e s of k i n s h i p ; c h a n g e s i n t h e a w a r e n e s s of people. A shift f r o m s m a l l p r i v a t e f a r m i n g u n i t s to c o l l e c t i v e f a r m s of e x t e n s i v e meant a r a d i c a l change i n the t y p e of relationships between productive areas labour a n d the other aspects of life. W i t h i n the t r a d i t i o n a l r u r a l c u l t u r e , the i n t e r e s t s of the f a r m family constituted the supreme members, and the value productive as opposed to t h e i n d i v i d u a l w e l f a r e activity imprinted its d e c i s i v e mark of upon t h e w h o l e life of a f a m i l y w i t h i n t h e v i l l a g e c o m m u n i t y . O n t h e other h a n d , the agricultural occupations now emerging a n d t a k i n g on t h e i r s h a p e s i n t h e s y s t e m of l a b o u r d i v i s i o n i n a c o o p e r a t i v e f a r m do constitute the f a m i l y ' s b a s i c or s e c o n ­ dary of s o u r c e of life. E v e n income, but more, other, f r e q u e n t l y meaning. they are often not a n y longer d e t e r m i n e means to s e c u r e v a r i o u s the o t h e r aspects goods, m a t e r i a l u n c o n n e c t e d w i t h a g r i c u l t u r e e i t h e r b y t h e i r o r i g i n or b y T h e cooperative t a n t i n d e e d , but t h e y do as a factor still far from integrating determining the local community is a l l the aspects of and their impor­ the c h a r a c t e r and p r i n c i p l e s of the f u n c t i o n i n g of the c o m m u n i t y . Specialized process. narrow agricultural During set of the f i r s t occupations phase, emerge, occupations the a c t u a l opportunities, and are as it seems, chosen from the c h o i c e s a r e in a a still two-phases relatively by certain .stereotyped s o c i a l c r i t e r i a . T h e v a l u a t i o n s a r e focused u p o n the c r i t e r i a of income i i n d s o c i a l prestige, w h i l e the l a t t e r factors a r e o b v i o u s l y system of values. Occupational a m a n ' s life, a n d m a n y and behaviors from activity hardly of o c c u p a t i o n a l life. I n the second g e a r e d to the t r a d i t i o n a l influences of t h e m r e m a i n i n d i f f e r e n t directed the other fields w i t h r e s p e c t to the phase, a n o c c u p a t i o n i s c h o s e n a m o n g a w i d e scope of the e x i s t i n g o p p o r t u n i t i e s , a n d the choices a r e influenced by individual motivations, and typed patterns. New besides less s t r o n g l y restricted by of s a t i s f y i n g t h e c o n s u m p t i v e needs, to be of p e r s o n a l s a t i s f a c t i o n , d e v e l o p the i n t e r e s t s a n d c a p a c i t i e s of selected the highly stereo­ e x p e c t a t i o n s a r i s e w h i c h a n o c c u p a t i o n s h o u l d m e e t : it ought, s u p p l y i n g the m e a n s •occupation of attitudes and performed along such lines influences a source an individual. many aspects An of �PODSTAWOWE ZAJĘCIA LUDNOŚCI WSI GRAMADA ÚÍ) l i f e : the l i b e r a l i n t e r e s t s , p r e f e r e n c e s for other people, p a t t e r n s of b e h a v i o u r , i n ­ tellectual perspectives; i n a w o r d , it strongly involves the whole personality. S u c h a p a t t e r n r e q u i r e s a n e x i s t e n c e of a w i d e scope of o p p o r t u n i t i e s for t h e choice of a n o c c u p a t i o n , as w e l l as i n d i v i d u a l s a b l e to t a k e m a t u r e d e c i s i o n s i n t h e i r c h o i c e s of positions w i t h i n t h e s o c i a l d i v i s i o n of l a b o u r . T h e p r o c e s s e s of e m e r ­ gence of d i s t i n c t o c c u p a t i o n s i n t h e cooperative a g r i c u l t u r a l s y s t e m of G r a m a d a a r e n o w i n t h e f i r s t of t h e t w o p h a s e s . M a n y a c t i v i t i e s p e r f o r m e d i n t h e c o o p e r a t i v e f a r m h a v e not y e t e v o l v e d into s p e c i f i c o c c u p a t i o n s i n t h e s t r i c t sense. T h e s e v e r a l groups of p o p u l a t i o n h a v e got different c h a n c e s of p a r t i c i p a t i o n i n t h e p r o c e s s of d i v i s i o n of l a b o u r on t h e o c c u p a t i o n a l b a s i s ; these c h a n c e s a r e a p p a r e n t l y d e t e r m i n e d b y age a n d sex. Y o u n g m e n participate most fully i n the process, w h i l e old w o m e n are the least i n f l u e n c e d . F a r m i n g t h e h o u s e h o l d plot is a m o d i f i e d f o r m of t h e f o r m e r u n i t y of t h e h o u s e h o l d a n d f a r m . D u r i n g its historical development G r a m a d a has been transformed from an a g r i c u l t u r a l v i l l a g e into a m u l t i - o c c u p a t i o n a l w o r k e n v i r o n m e n t . T h e d i s t r i b u ­ tion of f a r m i n g a c t i v i t i e s a m o n g t h e s e v e r a l s p e c i a l i z e d o c c u p a t i o n s a c t i v e i n t h e c o o p e r a t i v e a n d t h e c u l t u r a l c o n s e q u e n c e s of t h e p r o c e s s at its p r e s e n t stage a r e confronted b y t h e i n h a b i t a n t s of the v i l l a g e w i t h t h e v a l u e s l i n k e d w i t h t h e o t h e r o c c u p a t i o n s . S u c h c o m p a r i s o n p r o v i d e s a s y s t e m of r e f e r e n c e for t h e e v a l u a t i o n of w o r k i n t h e c o o p e r a t i v e . T h e r a d i c a l c h a r a c t e r of the changes i n c o n t e m p o r a r y B u l g a r i a n c o u n t r y s i d e h a s found its p a r t i c u l a r l y s t r o n g e x p r e s s i o n i n p l a n t a n d a n i m a l p r o d u c t i o n . T h e s t a n d a r d s of l i v i n g , t h e p a t t e r n s of f a m i l y ties or r i t u a l s a n d c u s t o m s e v o l v e d g r a d u a l l y , e v e n i f deeply, w h e r e a s i n a g r i c u l t u r e a n d h u s b a n d r y as t e c h n o l o g i c a l a n d o r g a n i z a t i o n a l p r o c e s s e s t h e shift w a s s u d d e n a n d d e c i s i v e . T h e cooperative h a s s o l v e d t h e e s s e n t i a l p r o b l e m s of e f f e c t i v e n e s s a n d p r o f i t a b i l i t y of a g r i c u l t u r a l p r o d u c t i o n , a n d besides i t h a s m e t t h e deeper a s p i r a t i o n s of a c o n t e m p o r a r y h u m a n being, i.e. h i s s t r i v i n g s to i n d e p e n d e n c e a n d i n d i v i d u a l i t y . I t h e l p s t h e n e w l y f o r m e d f a m i l i e s to w i n t h e i r i n d e p e n d e n c e q u i c k l y b y a l l o t i n g t h e m b u i l d ­ i n g lots; old age p e n s i o n s m a k e old p a r e n t s i n d e p e n d e n t f r o m t h e b e n e v o l e n c e of t h e i r c h i l d r e n , t h e y o u n g g e n e r a t i o n is g i v e n i n c r e a s i n g o p p o r t u n i t i e s to g a i n e d u c a t i o n . H o w e v e r , t h e r e a r e s e v e r a l factors h i n d e r i n g t h e p r o c e s s of m o d e r n i z a ­ t i o n ; e.g. t h e h o u s e h o l d plots w h i c h a b s o r b too m u c h l a b o u r of w o m e n ; the t r a d i ­ t i o n a l w o r k i n g h a b i t s of t h e e l d e r g e n e r a t i o n ; t h e l a c k of r e s t ; s t r a i n e d a s p i r a t i o n s r e l a t e d w i t h t h e b u i l d i n g of n e w h o m e s , often e x c e e d i n g t h e r e a l needs of a f a ­ m i l y i n t h e i r size a n d a c c o m o d a t i o n . W h a t w e o b s e r v e h e r e , is c e r t a i n l y a t r a n s p o ­ s i t i o n of t r a d i t i o n a l c r i t e r i a to t h e n e w v a l u e s i n a s i t u a t i o n w h e n t h e s o i l no l o n g e r d e t e r m i n e s t h e prestige or the f e e l i n g of s e c u r i t y . T h e c o o p e r a t i v e i n its a c t u a l f o r m h a s not y e t b e c o m e a m o d e r n s o c i a l i s t i c e n t e r p r i s e a b l e to compete w i t h i n d u s t r i a l c e n t e r s , b u t m a n y of its f e a t u r e s , a s w e l l as n e w i n i t i a t i v e s , i n d i c a t e t h a t s u c h is t h e f o r t h c o m i n g t r e n d . � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/9bd8b6e62dd04e398b0d7f1afd4ae985.jpg f52fc05822f891ac3b20496baf40456a Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Podwozie drewnianego czterokołowego wózka ręcznego / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Kowalewo (woj. wielkopolskie) Subject The topic of the resource transport i komunikacja ; transport lądowy ; pojazdy ; Wielkopolska Description An account of the resource fotografia przedstawia fragment wózka czterokołowego - podwozie i szczegóły techniczne Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1972 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_12.22.VIII_K.3.7.1_01 Kowalewo okolice Kościana pojazdy transport lądowy Wielkopolska https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/cc8e0575791ab29d2138b7024c32208f.pdf eca66c141cc33c7828e7b88632efd11d Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2033 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1991 Subject The topic of the resource kultura ludowa Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1887 Title A name given to the resource Poglądy i dyskusje / LUD 1991 t.74 Description An account of the resource LUD 1991 t.74, s.176-218 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 74, 1991 III. POGLĄDY I DYSKUSJE Od redaktora. Formułowanie poglądów w istotnych i aktualnych sprawach, wymiana opinii, polemika, to niezwykle ważne elementy życia naukowego. Przez wiele ostatnich lat były one nieobecne, nie tylkozresztą wśród etnologów - profesjonalistów i ludzi zainteresowanych etnologią ale również w innych środowiskach naukowych w kraju, lub też przenoszono je do wąskich, zamkniętych kręgów. Przyczyny polityczne, które powodowały, że zaniechanie ich traktowano przez wiele lat jako zabezpieczenie własnego, jednostkowego bezpieczeństwa lub formę samoobrony całego środowiska, już zanikły. Pozostał nawyk nie wypowiadania się na temat zagadnień istotnych i aktualnych oraz niechęć przed podejmowaniem dyskusji, które powodują z kolei dalszą nieobecność krytyki naukowej a także brak umiejętności prowadzenia polemiki. Stworzenie warunków wymiany i ścierania się poglądów to ważne zadanie czasopisma naukowego. "Lud", w trakcie swojej wieloletniej historii, zadanie to spełnił w ograni.czonym tylko zakresie. Rzecz to interesująca i godna zastanowienia. Zapewne wpłynął na to charakter pisma - organu towarzystwa naukowego, stawiającego sobie za cel raczej integrację środowiska ludzi zainteresowanych zagadnieniami etnologicznymi. Inną przyczyną mógł być długi cykl produkcyjny i nieregularność ukazywania się. Dział "Polemika" pojawia się co prawda już w trzecim tomie pisma z roku 1897 a później w latach dwudziestych i ostatnio w roku 1965. Stosunkowo niedawno, bo w roku 1984, wyróżniono, w jednym tylko tomie, dział "Materiały i dyskusje". Polemiki jednakże były wywoływane na ogół sporami na tematy szczegółowe, inicjowanymi często nie przez etnologów. Zabrakło zachęty ze strony pisma do wypowiadania poglądów w formie innej niż artykuły i recenzje i podejmowania dyskusji, ktĆ)re uznano by za ważne. Powołując dział "Poglądy i dyskusje", z silnym postanowieniem utrzymania go na stałe, pragniemy wyostrzyć uwagę w sprawach związanych z naszą dyscypliną i naszym środowiskiem i przyspieszyć wymianę poglądów. Liczymy na zainteresowanie tym działem i prosimy o udział w jego tworzeniu. Oczekujemy wypowiedzi raczej krótkich, nie przekraczających czterech stron maszynopisu. Jednym ze sposobów ujawniania poglądów jest ankieta. Z dobrym skutkiem ankietę wykorzystała Redakcja "Polskiej Sztuki Ludowej" rozsyłając w roku 1980 pytania w sprawach podstawowych: co to jest etnografia, jakie miejsce zajmuje w etnografii problematyka badań nad kulturą artystyczną ludu, jaka jest przyszłość etnografii? Ankieta wzbudziła duże zainteresowanie a opublikowane w rokn 1981 odpO\vi.edzi pozostaną cennym świadectwem ówczesnego myślenia. Postanowiliśmy powtórzyć procedurę i w roku 1989 rozesłaliśmy ankietę z pytaniami na �176 temat "kultury ludowej". Uznaliśmy, że właśnie ten termin odgrywał i nadal odgrywa ważną rolę w polskiej etnologii. Ankieta zawierała trzy pytania: 1. Jak rozumiesz pojęcie "kultura ludowa"; 2. Jak oceniasz rozumienie i zastosowanie tego terminu w etnografii, etnologii, folklorystyce, antropologii kulturowej i społecznej innych krajów; 3. Jakie widzisz możliwości utrzymania i stosowania pojęcia "kultura ludowa" w przyszłym rozwoju etnografii/etnologii? Odpowiedzi uzyskaliśmy niewiele. Przyczyną tego może być niewiara w możliwość zadowalającej konceptualizacji tego pojęcia i zdefiniowania terminu, obarczonego tak wieloma zaszłościami i obciążeniami. Vlszystkie wypowiedzi wskazują jednak na żywotność terminu, który zapewne będzie przedmiotem wielu dalszych studiów. Z myślą o owych dalszych rozważaniach publikujemy materiał uzyskany w wyniku ankiety. Zabierających głos przepraszam za tak długie przetrzymywanie ich odpowiedzi spowodowane trudnościami w terminO'.vym wydawaniu "Ludu". Zapraszam do zabierania głosu na łamach nowo utworzonego działu "Poglądy i dyskusje". Zbigniew Jasiewicz * A. DYSKUSJA BARBARA WOKÓŁ POJĘCIA "KULTURA LUDOWA". ODPOWIEDZI NA ANKIETĘ BAZIELICH KULTURA LUDOWA Wszyscy zdajemy sobie sprawę, że pojęcie kultury ludowej na przestrzeni ostatnich dziesięcioleci ulega przewartościowaniu zarówno pod względem treści jak i zakresu. Wzbogaciło się i poszerzyło pojęcie samej kultury i jej definicje, jak też rozumienie ludu już nie tylko w kontekście warstwy chłopskiej i zamieszkiwanego przez nią obszaru wsi. Grupuje on bowiem obecnie ludzi żyjących tu z rolnictwa, czy innego typu gospodarki, na przykład hodowlanej, ale także chłopów-robotników i robotników, a nawet ludzi z wyższym wykształceniem - inteligentów, szukających na wsi możliwości egzystencji z racjonalnie prowadzonej gospodarki lub traktujących wieś jako miejsce zamieszkania. Tym sposobem znacznie szybciej niż w okresie gospodarki pańszczyźnianej i pouwłaszczeniowej przenikają tutaj, wraz z ogólnodostępnymi środkami masowego przekazu (radio, prasa, książka, tv), wszelkie nowości, innowacje, możliwości udoskonaleń technicznych oraz wiadomości wpływające na rozwój świadomości i światopoglądu. Dokonuje się śmielsza i szybsza ocena krytyczna dotychczasowego i starego porządku panują- �177 cego na wsi, jaki istniał w wielu rejonach kraju jeszcze w pierwszych latach po drugiej wojnie światowej. Stąd w tym pierwszym okresie otwartości na zmiany i nowoczesność negatywny stosunek do tradycji danego ludu (w tradycyjnym rozumieniu) zachwiał także pojęciami przyjętymi w nauce i skłonił do nowego spojrzenia i oceny dokonujących się przemian oraz podjęcia próby nowych interpretacji i definicji. W tym kontekście pojmowanie takich określeń jak sztuka ludowa, strój ludowy zdają się anachroniczne, bo życie maluje ich obraz w zupełnie innym świetle, niż do tej pory. Dlatego słuszne, przynajmniej na razie, wydaje się rozgraniczenie w tych pojęciach przeszłości od teraźniejszości, czyli posługiwanie się na przykład terminami "tradycyjna" i "współczesna" kultura, sztuka, strój, muzyka, budownictwo itp. ludowe, przez co zespół treści związanych z pojęciem lud w kontekście określonego czasu będzie bardziej czytelny. Wiąże się z tym jednak jeszcze jedno, bardzo istotne zagadnienie, a mianowicie pojęcie tradycji i jej miejsce oraz rola i stosunek "ludu" do jej wartości i znaczenia w życiu. W przypadku absolutnej jej negacji, wszelkie novum będzie miało charakter zjawiska, czy fenomenu, które dopiero w perspektywie czasu zasłużyły sobie na odpowiednią ocenę. Dopóki więc funkcjonuje przekaz jako dziedzictwo pokoleń, przetrwałe w mniejszym bądź większym stopniu, ale się uzewnętrzniające i wyodrębniające jakąś grupę czy region, można mówić o kulturze ludowej, stroju, sztuce, tańcu i o ich autentyzmie, w przeciwieństwie do takich zjawisk jak folkloryzm, styl ludowy itp. Pragnę tutaj dodać, że kulturę ludową pojmuję nie jako minioną przeszłość, ale łącznie z tradycją ciągle żywą i zmieniającą się, to znaczy, wzbogacaną o nowe treści i formy, stosownie do istniejących warunków i potrzeb życiowych. Należy przy tym rozgraniczyć to, co rozumie się przez pojęcie "kultura ludowa" od tego czym ona jest w istocie, o czym zasygnalizowano częściowo w toku powyższego wywodu. Myślę też, że w tym świetle utrzymanie i stosowanie pojęcia "kultura ludowa" i jej pochodnych zarówno w odniesieniu do naszego kraju, jak też krajów europejskich i innych ma rację bytu w nauce na przyszłość. SIedząc literaturę etnograficzną dotyczącą kultury ludowej krajów europejskich, zwłaszcza w zakresie sztuki i strojów ludowych, odnoszę wrażenie, że rozumienie i zastosowanie tych terminów uzależnione jest od zjawisk opisanych poprzednio. Wiele zależy od tego, w jakim stopniu tradycyjna kultura funkcjonuje w danym kraju i jaką odgrywa rolę w życiu społecznym. W Jugosławii, gdzie na przykład w Macedonii, Czarnogórze, Bośni-Hercegowinie, Serbii, Chorwacji, pomimo rozwijającego się przemysłu i turystyki na europejską skalę, przeciętny mieszkaniec wsi niewiele się wychyla poza dotychczasowe normy zachowań, obyczaje i formy pracy, główna uwaga badaczy koncentruje się wokół 12 Lud t. LXXIV �178 kultury tradycyjnej. W związku z tym zarówno samo pojęcie kultury, jak i ludu, nie budzą tylu wątpliwości i dyskusji, co na przykład w naszym kraju. Natomiast w Słowenii, gdzie stare formy życia (lecz nie we wszystkich dziedzinach) częściowo się przeżywają, więcej uwagi poświęca się badaniom kultury duchowej i społecznej oraz zjawisk z pogranicza zainteresowań etnografii i socjologii, przy czym pojęcie lud rozumie się tutaj w kontekście współczesnych przemian społecznych (oprócz chłopów-robotników jest tutaj duży procent gastarbeiterów). W krajach skandynawskich, zwłaszcza w Norwegii, pomimo wysokiej stopy życiowej, oddalone od siebie farmy i osady żyją często w głęboko zakorzenionej rodzinnej tradycji i pojęcie "lud", nie tylko w odniesieniu do mieszkańców prowincji, funkcjonuje tutaj nadal, do czego przyznają się nawet mieszkańcy miast, akcentując to brzmieniem języka, elementami w wystroju wnętrza mieszkalnego, uprawianym rękodziełem, strojami noszonymi podczas uroczystości państwowych, grupowych czy rodzinnych. Lud ma tutaj wymiar w rozumieniu tradycyjnym i współczesnym. Innym przykładem jeszcze mogą być Austriacy i Niemcy. Patrząc na nich przez pryzmat stroju, pomimo wysokiej technizacji produkcji rolnej i całego życia w obrębie gospodarstwa wiejskiego, widać daleko- i głębokosiężne macki kultury chłopskiej, tradycji, regionalnej odrębności itp. Wprawdzie wynika to z wielu specyficznych przyczyn, niemniej jednak kultura ludowa, jako Volkskunde, Volkskunst, Volkstracht itd. żyje i funkcjonuje. * MICHAL BUCHOWSKI KULTURA LUDOWA - MIT CZY RZECZYWISTOSC? W swej krótkiej wypowiedzi chciałbym jedynie zwrócić uwagę na pewien nie do kOlka uświadamiany aspekt dotyczący statusu pojęcia "kultura ludowa". Za wyrażanym przeze mnie poglądem przemawiają zarówno argumenty natury historycznej, jak również niektóre ustalenia z dziedziny szer(\ko pojmowanej filozofii poznania naukowego. Moja odpowiedż na ankietę odnosi się pośrednio - jak będzie można się przekonać - do jej pytań: pierwszego i trzeciego. Termin "kultura ludowa" uchodzi w powszechnej opinii za jeden z podstawowych elementów wyznaczających przedmiot badań etnografii, w szczególności tego jej nurtu, który utożsamiać można z niemieckir) Volkskunde, a więc dysLypliny zajmującej się ..., ano właśnie: kulturą ludową społeczeństw nowożytnoeuropejskich (cywilizowanych). Ow przed- �179 miot badań decyduje w znacznej mierze o osobliwości naszej dyscypliny. Nietrudno zauważyć, że określając przedmiot owych zainteresowań pozostajemy więźniami wypracowanego i dopracowywanego przez samą tę dyscyplinę pojęcia. Pojęcie to nie stanowiło wszakże nigdy jednolicie zdefiniowanej i rozumianej całości. Przyglądając się jego historii dojść można do wniosku, iż mówić tu raczej trzeba, parafrazując tytuł jednego z artykułów Jacka Goody'ego na temat obrzędów, o luźno zdefiniowanych przemyśleniach na luźno określony temat. Stosunkowo najbardziej klarowną sytuację mieli badacze, których dziś uznajemy za pionierów etnografii. Oni sami bowiem, swoimi pracami poniekąd, wyznaczali przedmiot swych zainteresowal1, a tym samym "definiowali" pojęcie kultury ludowej. Prostym jej kryterium było miejsce i środowisko jej funkcjonowania, nieelitarna proweniencja jej nosicieli. To co ludovv'e było przede wszystkim tym, co wiejskie i chłopskie. Z ukutym w warunkach romantyzmu i pozytywizmu oraz we właściwy dla ubiegłego wieku sposób pojęciem, będącym jednocześnie wyznacznikiem przedmiotowym, dryfuje etnografia przez kilkanaście już dziesięcioleci. Rzecz jasna lata te nie oznaczały, bo oznaczać nie mogły, całkowitej stagnacji pojęcia. Pierwsze dekady naszego stulecia charakteryzują wszak podejmowane z różnych stanowisk teoretycznych próby dookreślenia pojęcia kultury ludowej oraz jej cech charakterystycznych (por. chociażby prace Bystronia, Poniatowskiego, Moszyńskiego, Fischera, Czarnowskiego). Niemniej, w warstwie deskrypcyjnej, nieodmiennie sięgano do elementów kultury przynależnych z tych punktów widzenia do środowiska wiejskiego, zwłaszcza kultury chłopskiej, jako pewnej instancji odwoławczej dla proponowanych wizji "kultury ludowej". W miarę upływu czasu podkreślano również palący problem dostrzeganych gołym okiem przekształceń kontekstu społeczno-ekonomicznego, który pojmowaną w klasyczny jeszcze sposób kulturę wytwarzał. Stąd pojawiające się apele o rejestrację ginącego świata. Dalszy rozwój doprowadził w konsekwencji do sytuacji, kiedy to etnografowie ratowali jakby swój obszar zainteresowań poprzez zabieg porównywania zmieniającej się "rzeczywistości". Efektem tego typu podejścia były(są) wszelkie studia nad procesami przeobrażeń, zmian, przekształceń, przemian itp. W swej uproszczonej postaci jest to zresztą podejście bardzo wygodne w stosowaniu - wystarczy bowiem zestawienie dwóch obrazów, tradycyjnego i współczesnego (uzyskiwanego w wyniku własnych obserwacji), by odszukać różnice między nimi a następnie próbować zinterpretować ich zaistnienie. Lecz nie jest to, rzecz pros b, ostatni etap rozwoju studiów etnograficznych nad tzw. kulturą ludową. Następnej ich fazy upatrywać można w pracach autoróv\' kwestionu jących adeklvatność wyohrażeń na temat �180 treści wiązanych z tą kategorią. Badacze tej generacji wykazują między innymi, że samo w sobie pojęcie jest wytworem pewnej iluzji budowanej ze zdarzeń i zjawisk pochodzących w gruncie rzeczy z różnych regionów, kontekstów społecznych a nawet i epok. Co więcej, błędne jest wyobrażanie sobie tradycyjnej kultury ludowej jako pewnego utrwalonego w klatce filmowej nieruchomego obrazu. "Zdjęcie" takie przedstawia sobą bowiem jedynie postulowaną przez badaczy martwą "rzeczywistość", która podlega przecież nieustającej ewolucji. Obowiązujące do czasów nam współczesnych pojęcie kultury ludowej to - zdaniem tych badaczy - pewien mit, Który należy zdpmaskowaf:. Do wysunif,'tych przez nich obiekcji w stosunku do stanowisk zastanych dodać by można, że uzyskiwane w ramach tych ostatnich obrazy kultury, to nie tylko swego rodzaju collage wynikły z pomieszania terytorialno-czasowego, ale również imputacji kategorii badawczych podzielanych przez etnografów kulturze badanej. W swych poszukiwaniach etnografowie ci skierowują się ku odnajdywaniu mechanizmów funkcjonowania kultury typu ludowego, w szczególności myślenia typu ludowego. Zreinterpretowane przez nich pojęcie kultury ludowej służy jako pewien punkt odniesienia dla analizy zjawisk występujących w kontekstach, które przedtem żadną miarą nie mieściły się w parametrach ludowości. Zakres przedmiotowy etnografii poszerzony zostaje tym samym na kulturę masową, ruchy społeczne i kontestatorskie, manifestacje, strajki itd. Aktualizacja problematyki stanowi zapewne jedno z wyjść ze ślepej uliczki, w jakiej znalazła się dyskutowana dyscyplina sterowana klasycznym jeszcze paradygmatem badawczym oraz pojęciem "ludowości". Ostatnie z omówionych podejść do problematyki kultury ludowej przyczyniło się zarazem pośrednio do podważenia panujących wciąż jeszcze pozytywistycznych w swym duchu przekonań, że istnieje prosta relacja łącząca nasze pojęcia z wydarzeniami lub przedmiotami w świecie zewnętrznym, iż wcale nie musi to być relacja odzwierciedlania. Już sama sugestia, iż dotychczasowe przedstawienie kultury ludowej nie jest wcale adekwatne, skłaniać może do tego typu konkluzji. Spróbujmy zatem poniżej w pełni wykorzystać tę przesłankę po to, by móc wszystkim piszącym na temat "kultury ludowej" uświadomić status wyrażanych przez nich sądów. Otóż ten krótki zarys ewolucji sposobów traktowania naszego pojęcia pokazuje wyraźnie, że wiązane z nim treści zmieniają się historycznie, a nie są żadną raz na zawsze ustanowioną konstelacją cech bądź zjawisk. Nie można więc mówić, na przykład, o kategoriach tradycyjnej kultury ludowej, która miałaby swoje jednoznaczne i na trwałe zidentyfikowane odniesienie przedmiotowe. Innymi słowy, jest to dla nas jedynie pewna kategoria badawcza, z której pomocą usiłujemy dokonać �131 konceptualizacji świata takiego, jaki postrzegamy (jaki on nam się jawi). Wiązane z tą kategorią wartości ulegają przekształceniu wraz ze zmiar:ą naszych zapatrywań badawczych. Zmi.any w rozumieniu tego heurystycznego narzędzia analitycznego i konceptualnego zarazem to jakby rez'lltat ciągłej konfrontacji formujących się nowych prób ujęcia przedmiotu badań (wycinka "rzeczywistości") z wyobrażeniami zastanymi, to jakby efekt dialogu bądź uzgadniania sensów, by użyć tego hermeneutycznego i postmodernistycznego wyrażenia, między naszymi "obserwacjami" i wyobrażeniami a przedmiotem naszych badarl. W skład tego przedmiotu wchodzą także uprzednie teorie i obrazy "kultury (ludowej)". Nie możemy tym samym uznać pojęcia owej kultury za korespondującego wprost ze zbiorem "nagich faktów" mających składać się w swej surnie na osobliwą jakość społeczno-kulturowej "rzeczywistości", ale o naszych wyobrażeniach na temat treści wiązanych z pojęciem określanym mianem "kultury ludowej". W ten sposób, odpowiadając na pytanie o rozumienie pojęcia "kultury ludowej" powiedzieć można, że każdorazowo będzie to rozumienie właściwe odpowiedniej formacji intelektualno-teoretycznej, kształtującej się w ten swoiście "dialektyczny" sposób i zawsze w nawiązaniu do pojęć zastanych. Odpowiadając na pytanie a możliwość utrzymania tego pojęcia w przyszłości zaznaczę tylko, że będzie ono możliwe wówczas, gdy w następnej fazie swego rozwoju etnografia uzna to pojęcie za niezbędne dla konceptualizacji przedmiotu badań; zapewne jednak będzie to już rozumienie "ludowości" ("kultury ludowej") odmienne od współczesnych, przetransformowane odpowiednio do potrzeb teoretycznych swych czasów. Na koniec wreszcie odpowiedzieć można na pytanie postawione w tytule tej wypowiedzi. "Kultura ludowa" nie jest ani mitem, ani rzeczywistością. Mitem jest tylko wyobrażanie sobie, iż nasze pojęcie jest odzwierciedleniem rzeczywistości, podczas gdy jest ono abstrakcyjnym sposobem porządkowania postrzeganego przez nas świata. Rzeczywistością jest właśnie jedynie to, iż pojęcie "kultura ludowa" stanowi sposób konceptualizacji postrzeganej przez nas "rzeczywistości". * JAN GRAD KULTURA LUDOWA -- KULTURA CHŁOPSKA - KULTURA WSI Umieszczone w tytule niniejszych rozważań pojęcia w takim właśnie zestawieniu wyrażać mają problem przedmiotu badań współczesnej etnografii. Zastanawiając się nad sposobami ich użycia w praktyce badaw- �182 czej naszej dyscypliny chciałbym dojść do sformułowania wniosków, co do aktualnych zainteresowań poznawczych nauki etnograficznej, a w szczególności określić "możliwości utrzymania i stosowania pojęcia "kultura ludowa" w przyszłym rozwoju etnografii (etnologii)". Zauważyć już w tym miejscu należy, że sposób rozumienia kultury ludowej rozstrzyga już właściwie tę ostatnią kwestię. Wielce interesujące i instruktywne byłoby prześledzenie obecnych zasto::-owań pojęcia "kultura ludowa" na terenie etnologii w innych krajach i dokonanie analizy porównawczej. Nie podejmuję jednak tego zadania z braku dostatecznej wiedzy w tym zakresie. Opracowanie tego zagadnienia pozostawiam badaczom posiadającym odpowiednie rozeznanie w tym względzie. Przejdźmy zatem do rozpatrzenia rzeczonego pojęcia na gruncie etnografii polskiej. "Kultura ludowa" jest podstawowym pojęciem etnografii określającym jej ustalony historycznie przedmiot badań. Sposób rozumienia obu członów tego złożonego terminu wyznacza zarówno zakres zjawisk społecznych włączanych do sfery kultury, jak i typy (typ) zbiorowości ludzkich, w których ramach zjawiska te poddaje się penetracji poznawczej. Tocząca się od wielu lat dyskusja nad nim koncentrowała się wokół problemu, czy stosować go należy do pewnej historycznej już rzeczywistości kulturowej społeczności obejmowanych mianem "ludu" czy też można go traktować jako nazwę ponadczasowo określającą system kulturowy zrelatywizowany do odnośnych zbiorowości analogicznie jak terminy "kultura narodowa", "kultura polska", "kultura robotnicza". W tym przypadku istotne jest tylko to, że jest to zawsze określenie kultury tych właśnie a nie innych społeczności. Jakościowe zmiany zachodzące w jej obrębie, nawet takie, które całkowicie ją przeobrażają nie mogą być powodem zmiany terminu ją oznaczającego. Co najwyżej można tu używać różnych wyrażeń charakteryzujących dane stadium rozwojowe rzeczonego systemu kulturowego. Taki sens właśnie ma funkcjonujący w etnografii zwrot "tradycyjna kultura ludowa". Badacze kwestionujący zasadność stosowania terminu "kultura ludowa" do badanej postaci kultury zbiorowości wiejskich rezerwują go wyłącznie do tego tradycyjnego, "zamkniętego" stadium kultury ludowej. Chcieliby aby była to nazwa tylko pewnego t y P u k u l t u r y, wyraźnie się wyodrębniającego, posiadającego inne cechy. Argumentują, że radykalna zmiana tych cech prowadzi do ukonstytuowania się o d m i e n n e g o typu kultury, o innych "parametrach" chociaż będącego w pewnym zakresie kontynuacją kultury zastanej (poprzedzającego ją stanu kultury). Chociaż zbiorowy podmiot obu typów kultur pozostaje ten sam, "współczesna kultura ludowa" różni się zdecydowanie od "tradycyjnej kultury ludowej". Wynika stąd konieczność znalezienia dlań oddzielnego określenia i odpowied- �183 niego jego zdefiniowania. Nie proponuje się tu modyfikacji funkcjonującej definicji kultury ludowej, tak aby odnosiła się ona do nowej, aktualnej rzeczywistości kulturowej wsi polskiej. Myślę, że słusznie, ponieważ z terminem "kultura ludowa" łączą się utrwalone w świadomości potocznej i praktyce badawczej etnografii intuicje znaczeniowe i skojarzenia, które należy respektować, aby nie wprowadzać niepożądanego zamieszania pojęciowego i niepotrzebnych nieporozumień utrudniających efektywną działalność poznawczą. Nie ulega jednak wątpliwości, że szereg kryjących się za dotychczasową definicją kultury ludowej założeń teoriokulturowych i rozstrzygnięć merytorycznych należałoby poddać daleko idącej rewizji. Argumentem na rzecz powyższego stanowiska jest ta okoliczność, że sam termin "lud" wychodzi już z powszechnego użycia i uważany jest za przestarzały, anachroniczny i "zużyty" poprzez jego ideologiczno-propagandowe i sloganowe wykorzystywanie. Jest to zresztą pojęcie potoczne i jako takie niedookreślone. Zbiorowości obejmowane mianem "ludu" to zarówno ogół mieszkańców danego terytorium (lud polski), społeczności lokalne (grupy etnograficzne) i plemienne (ludy łowieckie, ludy Afryki) oraz różne grupy ludności wchodzące w skład tzw. warstw niższych, inaczej "upośledzonych". Te ostatnie od czasów feudalnych tworzyli chłopi i mieszczaństwo. Wszelako spośród ludności miejskiej bierze się pod uwagę jedynie jej część najuboższą, zwaną niegdyś plebsem (miejskim), a reprezentowaną głównie przez zbiorowość drobnych wytwórców (rzemieślnicy) i najemnych pracowników. Praktycznie jednak etnografia koncentrowała swoje badania na kulturze chłopskiej, uzupełniając je fragmentarycznymi analizami kultury społeczności miasteczek mających jednak rolniczy charakter, oraz pewnych zjawisk rozgrywających się w sferze kultury robotniczej. Za swój zasadniczy przedmiot badań uważa się wszelako kulturę klasy chłopskiej. Kultura chłopska pozostaje do dziś niezmiennym przedmiotem bada!l etnografii. Określa ona specyfikę badawczą tej dyscypliny. Kultura ludowa - sądzę - jest to historycznie konieczne stadium rozwojowe kultury chłopskiej, zdeterminowane przez obiektywne warunki opartej na rolnictwie gospodarki naturalnej. Zależność od przyrody, od zjawisk w niej występujących, znajduje swoje odzwierciedlenie w światopoglądowych i magicznych wyobrażeniach dotyczących związków człowieka z przyrodą. Magiczne przekonania uzupełnione zostają przekazami religijnymi, współwystępując z nimi, bądź ulegając kontaminacji. Ludowy światopogląd ma więc charakter niejednorodny, magiczno-religijny. Wiąże on chłopskie czynności realizujące wartości praktyczne (techniczno-użytkowe) z określonymi wartościami światopoglądowymi nadając nadprzyrodzony, "mistyczny" sens chłopskiej dzia- �184 łalności gospodarczej (chłopskiej pracy). Innymi słowy waloryzuje ją światopoglądowo. Nie miejsce tu na szczegółowsze rozpatrywanie ludowego światopoglądu (kultury ludowej). Jest to notabene zadanie do zrealizowania przez etnografię, która nagromadziła wiele materiału empirycznego z tego zakresu, wykorzystując go jedynie do objawowej, powierzchownej charakterystyki kultury ludowej. Myślę tu o tego rodzaju analizach jakich dokonali w pewnej mierze L. Stomma, J. i R. Tomiccy, H. i W. BUl'sztowie. Wracając do kwestii rozumienia kultury ludowej podkreślić chciałbym, iż opowiadam się za stanowiskiem, uznającym kulturę ludow<l za "twór historyczny". Zdefiniowałbym ją następująco: Kultura ludowa to rustykalny system kulturowy (typ kultury) oparty na naturalnej gospodarce rolniczej i określony merytorycznie przez synkretyczny światopogląd magiczno-religijny, zorganizowany wokół przekonania o jedności świata przyrody i człowieka. "Zmierzch" ("rozpad") tej kultury polega w sferze światopoglądowej na, jak to nazywa M. Weber - "odczarowaniu" świata determinowanym przez zmieniające się obiektywne warunki społeczno-ekonomiczne. Jest to proces stopniowy, jeszcze trwający. Elementy tej pierwotnej wizji świata egzystują we współczesnym chłopskim światopoglądzie współistniejąc ze świeckimi przekazami wyznaczając wspólnie widzenie rzeczywistości. Siłą rzeczy cechuje je d'.lża niespójność. Ten właśnie współcześnie funkcjonujący społecznie (nie zaś deklarowany) światopogląd chłopów, szerzej chłopska świadomość społeczna, powinna być aktualnie głównym terenem eksploracji etnologicznej. Ona stanowi istotę kultury tej klasy społecznej, źródło respektowanych w niej norm i reguł kulturowych, ujawniających się w zachowaniach mieszkańców wsi. Tak ukierunkowane badania wymagają rzecz jasna innej perspektywy teoriokulturowej, odmiennego aparatu pojęciowego niż ten wypracowany przez tradycyjną etnografię. Ale jest to "koszt" modernizacji, jeśli nie chce być tylko dyscypliną muzealną, nauką o zabytkach, wytworach kultury ludowej. Jej unowocześnienie wymaga zmiany "współczynnika teoretyczno-metodologicznego". Konieczność tę uświadomić sobie łatwo, jeśli zważyć, że zmiany w rolniczej praktyce "materialnej" wykluczyły w znacznym zakresie z obszaru zainteresowań badawczych etnografii wytwory chłopskiej kultury techniczno-użytkowej, która stała się "nietradycyjna". Badania etnograficzne musiały się ograniczyć do sfery kultury symbolicznej (plastyka, literatura ludowa, muzyka, język, obyczaj, światopogląd). Jeśli wziąć pod uwagę fakty, że badania folkloru, tj. literatury ludowej, muzyki ludowej, tatlca, a także dialektów, gwar wymagają specjalnego rodzaju kompetencji (literaturoznawczych, muzykologicznych, choreograficznych, językoznawczych (dia- �185 lektologicznych) i że prowadzą je nie tyle etnografowie, co przedstawiciele innych dyscyplin humanistycznych, to dla tradycyjnie wykształconych adeptów nauki etnograficznej pozostaje obyczaj i światopogląd. Są to dwie sfery kultury odpowiedzialne za styl życia każdej grupy społecznej, a współczesną kulturę chłopską tak właśnie się ujmuje (por. "Słownik Etnologiczny"). Adekwatne wyjaśnianie ukształtowania się takiego a nie innego stylu życia (i wyjaśnianie zjawisk obyczajowych) wymaga uwzględnienia dwojakiego rodzaju czynników: (1) obiektywnych, tkwiących w sposobie produkcji i (2) światopoglądowych, których analiza potrzebuje innych pojęć, niż używane dotychczas w prostym opisie chłopskiego sposobu gospodarowania i wierzeń ludowych. Do odmiennego aparatu pojęciowego muszą także sięgać badacze zaj:mujący siG uczestnictwem w kulturze "wyższej" (narodówej, uniwersalnej) mieszkańców wsi. Jest to także ważny dla współczesnej etnografii obszar badań. Na tej płaszczyźnie spotyka się etnografia z socjologią kultury i socjologią wsi. Notabene sferę partycypacji w kulturze ludności wiejskiej najczęściej opatruje się terminem "kultura wsi", jakby dla odróżnienia autentycznej kultury chłopskiej regulującej "życie społeczne" chłopów od ich aktywności kulturalnej polegającej na udziale w zinstytucjonalizowanej praktyce upowszechniania kultury (uczestnictwa w kulutrze). Ujmując kulturę chłopską jako klasową odmianę kultury narodowej, składającą się z elementów ogólnonarodowych i specyficznych dla klasy chłopskiej, empirycznego określenia wymaga udział w niej elementów ogólnonarodowych, co nie było przedmiotem systematycznych analiz. Zajmowano się raczej relacjami "kultura ludowa - kultura narodowa". Jest to także istotna problematyka badawcza. Równocześnie można tropić wątki ludowe, chłopskie, (ludowe, chłopskie "wzory myślenia i czucia") w kulturach innych grup społecznych, ich asymilację i przetworzenie (np. u plebsu miejskiego i klasy robotniczej wywodzących się w pierwszym pokoleniu w całości z mieszkańców wsi). Podsumowując: w polu zainteresowań etnografii współczesnej winna się znaleźć: (1) kultura ludowa rozumiana jako historyczne (tradycyjne) stadium rozwojowe kultury chłopskiej, (2) współczesna kultura chłopska rozumiana ideacyjnie jako zespół faktycznie respektowanych norm i reguł kulturowych, a więc identyfikowana ze świadomością społeczną klasy chłopskiej biorącą udział w regulowaniu całokształtu jej praktyki społecznej, (3) uczestnictwo w kulturze ludności wiejskiej (nie tylko chłopów-rolników, ale i innych kategorii społeczno-zawodowych), ponadto (4) elementy ogólnonarodowe w kulturze chłopskiej (od kultury ludowej począwszy) i (5) tradycje ludowe (chłopskie) w kulturze innych zbio1'o-· wości społecznych. * �186 ALEKSANDER JACKOWSKI KULTURA LUDOWA - SZTUKA LUDOWA Stanisław Vincenz pisał: "Folk-lore, Volkskultur, civilisation, traditionelle, kultura wsi, oto częściowo przypadkowe, częściowo dowolne nazwy, które raczej wskazują nam okres, w którym powstały, niż istotę samej rzeczy. Cóż mówią one właściwie? Kierują nas ku treściom kulturalnym, które same w sobie trwają od wielu tysiącleci, ale pod wpływem podbojów, wszelkiej komunikacji, oświaty racjonalistycznej i szeroko stosowanej nauki wegetują zaledwie, zepchnięte do tzw. najniższych warstw społecznych, nie znających pisma i tradycji pisemnej [...]". Vincenz ma rację wskazując na związek między nazywającym a tym, co nazwane. Pojęcie kultury ludowej definiowane jest bowiem "z zewnątrz", z pozycji obserwatora. Jego wrażliwość i krąg widzenia wpływa na to, co dostrzega i czyni przedmiotem obserwacji, co opisuje, na co zwraca uwagę, czego zaś nie jest w stanie zauważyć. Historia pojęcia "kultura ludowa", to przede wszystkim historia tych, którzy patrzyli i nazywali. Nie mogło być inaczej. Warunkiem opisu odrębności jakiejś grupy jest uświadomienie sobie tej odrębności, a więc dystans. Z dystansu kultury alfabetycznej postrzegano ludową, analfabetyczną. Uogólniano jej cechy, zakres nadawany pojęciu, które - z kolei - zdefiniowane i wartościowane ideologicznie, zaczęło wpływać na postawę badającego, sterować jego zainteresowaniem. Relacje między nazywającym a nazywanym mogą stanowić interesujący przedmiot zainteresowań etnologa, jednak kiedy opisujemy wieś i jej kulturę, ważne jest, by stosować kategorie opisu w miarę możności adekwatne wobec rzeczywistości, a więc by termin uogólniający nie był zbyt ogólny. Mamy bowiem do czynienia z dwiema płaszczyznami odniesienia. Jedną jest wyabstrahowanie pewnych cech dystynktywnych, które mogą, ale nie muszą występować w określonym czasie, na określonej przestrzeni i w określonych społecznościach, drugą opis konkretnych społeczności i ich kultur. W pierwszym przypadku możemy mówić (jak to czyni Ludwik Stomma) o kulturach typu ludowego, w drugim konkretnie, np. o kulturze wsi polskich w XIX wieku czy o kulturze wsi wielkopolskich początku XX wieku. Kulturę typu ludowego możemy dostrzec zarówno na wsi, jak też badając społeczności miast i miasteczek, osady robotnicze, środowiska rybaków kaszubskich, górników, cyrkowców itp. Pojęcie to może się natomiast okazać malo, lub zupełnie nieprzydatne w badaniu i opisie konkretnych (przestrzennie i czasowo) regionów i wsi. �187 Cóż więc zrobić z określeniem kultura ludowa? Pojęcie raz stworzone, może istnieć niezależnie od tego, czy jest adekwatne, czy nie, wobec rzeczywistości. Funkcjonuje w sferze intuicji na oznaczenie tego, co się powszechnie przez nie rozumie. Nieprzydatne w nauce, występuje w publicystyce. Dziś zapewne nie wymyślilibyśmy ani "kultury ludowej", ani "sztuki ludowej", skoro jednak terminy te są w obiegu potocznym należy dążyć do tego, by były w nim stosowane względnie jednoznacznie. Popularne w dziennikarstwie, wplątywane we frazeologię publicystyki (i polityki) kulturalnej - w etnografii więcej zaciemniają niż rozjaśniają, generalizując tam, gdzie należy konkretyzować. Wprowadzają do opisu to, co Florian Znaniecki nazywał "współczynnikiem humanistycznym", a co się wiąże z ideologicznymi konotacjami tego pojęcia. Kultury ludowej "jako takiej", poza czasem i przestrzenią nie ma, a posługiwanie się w praktyce naukowej tym terminem sprzyja stereotypizacji i mityzacji badanej społeczności. W publicystyce odwołując się do terminu kultura ludowa komunikujemy w istocie to tylko, że chodzi o kulturę odmienną od etalitarnej czy masowej, społeczności, która ma (miała) świadomość swej odrębności i tożsamości poświadczoną wspólnotą tradycji i form ekspresji. I tylko tyle. Nie określamy przy tym ani pierwszego ani drugiego członu terminu kultura ludowa, pozostawiając to intuicji czytelnika, odwołując się do potocznej "wiedzy" o tym, co się w danym czasie i środowisku za taką kulturę uważa. Kierujemy więc uwagę ku treściom, o których pisał w przytoczonym cytacie Vincenz. Słuszne wydaje się, idąc śladem Ludwika Stommy, zwrócenie uwagi na zespół szczególnych sytuacji, które sprzyjają (a nawet powodują) kształtowanie się kultury typu ludowego i posługiwanie się w pracach naukowych tym właśnie terminem. Kulturę typu ludowego rodziła przede wszystkim: izolacja przestrzenna, świadomościowa i kulturowa. Wpływała ona na kształtowanie się więzi lokalnych, na poczucie tożsamości (np. wsi, parafii), a tym samym odrębności od innych grup, zarówno w przekroju "poziomym" (sąsiadów, innych grup etnicznych, narodowościowych, religijnych), jak i "pionowym" (ziemiaństwo, mieszczaństwo, inteligencja itp.). Kulturę taką cechuje przede wszystkim autocentryzm, nastawienie na istniejące w grupie wzorce zachowań, form ekspresji; wysokie wartościowanie tradycji (lokalnej, rodzinnej) pojmowanej jako wzorzec postępowania. Na światopogląd grupy wywiera wpływ charakter religijności "obrazowo-konkretnej", a także symbolika zakodowana w obrzędach, zwyczajach i pieśniach. Analfabetyzm, a co za tym idzie pamięciowy przekaz kanonu wiedzy i żywej tradycji, a także przekaz umiejętności z pokolenia w pokole- �188 nie - prowadzą do formowania się podobnego obrazu świata, wierzeń, zachowań, zwyczajów, obrzędów, upodobań estetycznych, hierarchii ocen, stosunku do czasu, pracy, pieniądza itd. Nastawienie na ciągłość treści kulturowych i poczucie, iż decydującą rolę we wszystkich poczynaniach odgrywa własna społeczność, wiąże się ze szczególną rolą ludzi starszych, lokalnych autorytetów. Brak przekazu pisemnego zwir;kszał ich rolę w społeczności. Byli nauczycielami i strażnikami tradycji, pielęgnując treści, których wyrazem jest zwłaszcza folklor, we wszystkich jego formach. W kulturach typu ludowego folklor jest pamięcią 5[;0łeczności przekazywaną z pokolenia w pokolenie, dopelnioną, przekształcaną ale tożsamą w swych zasadniczych ramach. Organizuje zachO\vania społeczności, podporządkowane kalendarzowi obrzędowemu i rodzinnemu. Własna społeczność stanowi "centrum", ona kształtuje oceny, w tj'"ffi i estetyczne. Filtruje i asymiluje wpływy z zewnątrz. Wszystko to sprzyja postawom zachowawczym, ograniczając inwencję jednostek, które są bardziej podporządkowane swojej społeczności, niż to ma miejsce w kulturze alfabetycznej. W społecznościach chłopskich wpływ na światopogląd i formy ekspresji wywiera charakter pracy na roli sprzyjając zachowaniom i wierzeniom zmierzającym do powodzenia w gospodarce, wpływając na stosunek do czasu, pracy, pieniądza; sprzyjający posiadaniu wielu umiejętności, niezbędnych w gospodarce samowystarczalnej. Sumując: kultura różnych społeczności, nawet tylko chłopskich, wyklucza stosowanie jednolitego terminu, określającego jej cechy. Z\'.'łaszcza, gdy weźmiemy pod uwagę różne okresy historyczne. Inny będzie więc obraz kultury wsi krańców południowo-wschodnich Polski w końcu XIX wieku, inny zaś wsi wielkopolskiej czy Sląska Cieszyl'ls!'iego. Wspólne mogą być elementy, właściwe typowi kultury ludowej, ale warto mieć na uwadze, że jest to konstrukt wynikający z uogólnienia, pomocy w opisie badanej rzeczywistości, ale zawsze wymagający konkretyzacji, weryfikacji. Konstrukt zbudowany na opisie kultury wsi,. przede wszystkim dawnej Kongresówki, i to do I wojny świato'Nej. Sztuka ludowa to termin wprowadzony "z zewnątrz", z pozycji badaczy i miłośników ludu, na oznaczenie tych dziedzin i form, które uznali oni za ludowe i artystyczne. To zaś uznanie zależało od stopnia rozpoznania kultury chłopskiej w różnych regionach; od przemian, które zachodziły w tych kulturach; a wreszcie - od świadomości badających, od jch poglądów na lud, sztukę. Historia "sztuki ludowej", gdyby chcieć ją napisać, musiałaby w znacznym stopniu być historią poznania i rozumienia zjawisk, dostrzeganych w kulturaach chłopskich typu ludowego, historią złudzeń i mitów. Nie będzie więc wykrętem, gdy pytani "co to jest sztuka ludowa" - odpowiemy: Te dziedziny i formy, które w da- �189 nym czasie ogół badaczy i miłośników sztuki ludowej do tej sztuki zalicza. Oczywiście mowa tu tylko o ogólnym consensusie: poglądy badaczy różniły się bowiem i różnią, w zależności od ich zainteresowań i kompetencji. Etnologa interesować może na przykład kontekst kulturowy, etnografa funkcje sztuki ludowej i jej recepcje w macierzystym środowisku, historyka sztuki - zasięg form, ich geneza, walor artystyczny. To, co zainteresuje etnografa, historyk sztuki może pominąć i odwrotnie. Dodajmy, że ten sam termin s z t u k a będzie miał inny sens znaczeniowy w kontekście kultury chłopskiej, inny - w reprezentacyjnej. Wiążąc pojęcie sztuki z muzeami, galeriami, dziełem Wyspiańskiego, Nachta, Hasiora, Fijałkowskiego, Abakanowicz - nie nazwiemy "sztuką" bukietów z bibuły, wycinanek, tkanin odzieżowych, okuć i zawiasów nawet zdobionych ornamentem. Nie powiemy "twórca" czy "artysta" o kimś, kto maluje kwiatki na ścianach domu, haftuje, plecie ze słomy naczynia zasobowe, czy kapelusze. Ale w opisie kultur chłopskich takie określenia pojawiają się nagminnie. Sztuka może oznaczać zarówno kategorię przedmiotów jak i efekt wartościowania, gdy mówimy, że coś jest, a coś nie jest sztuką. Te same podtarzańskie obrazy na szkle, dyskryminowane w osiemdziesiątych latach ubiegłego stulecia, po doświadczeniach awangardy artystycznej początku wieku, stają się cenioną, poszukiwaną dziedziną sztuki ludowej. Rzeźba w kamieniu, zwłaszcza nagrobna, nie była przez lata dostrzegana w kategorii sztuki, i to ludowej, zbyt mało bowiem różniła się od rzeźby oficjalnej, akademickiej, prowincjonalnej. Z kolei pomijano malowidła strzelnic, karuzel, wyroby jarmarczne, dewocjonalia - ponieważ nie odpowiadały przyjętym wówczas kryteriom artystycznym. Wprowadzenie pojęcia stylu do sztuki ludowej w trzydziestych latach przez Piwockiego zgodne było z intuicją wielu obserwatorów kultury chłopskiej, wyodrębniało bowiem formy doskonałe artystycznie, a przy tym odrębne od tych, które występowały w kulturze mieszczańskiej, w sztuce reprezentacyjnej. Sztuka ludowa stawała się w ten sposób partnerem "wielkiej" sztuki, dopełniając ją wartościami, które dawały się dostrzec i ocenić właśnie z pozycji tej sztuki. Z pojęciem stylu wiązała się świadomość dystansu, wyróżniającego sztukę ludową od nie-ludowej. Kierowało to uwagę badających na analizę dzieł, ornamentu, zasięg form itp. Takie widzenie sztuki ludowej w kategoriach formy, odrębności cech regionalnych, znalazło dodatkowe uzasadnienie w okresie dezintegracji dawnej kultury chłopskiej i wyizolowania się z niej tzw. współczesnej sztuki ludowej. Powodowało to zawężenie pola zainteresowań kulturą wsi, a co za tym idzie, wątpliwą przydatność określenia "sztuka ludowa" w badaniach nad kultura za- �190 równo dawnej wsi, jak i współczesnej. Użyteczność pojęcia jest więc: w badaniach naukowych ograniczona. Popularne w publicystyce, w literaturze etnograficznej może występować jedynie jako hasło, znak w1:kazujący na tematykę, którą podejmuje piszący. Ale nawet wówczas pożądane jest, aby konkretyzując to pojęcie miano na uwadze cechy, charakterystyczne dla wytworów kultur chłopskich typu ludowego, jak: - bezpośredni związek z kulturą regionu, w obrębie którego dany wytwór powstał, bądź został adaptowany; - funkcjonowanie w ramach kultury środowiska, w którym wytwór zaspokajał zarówno potrzeby estetyczne jak też inne: kultowe, prestiżowe, wyróżniające grupę, podkreślające więź z przeszłością, pobożność, pracowitość, walory twórców bądź posiadaczy; - zgodność z upodobaniami estetycznymi środowiska (tam gdzie może ono wybierać); - powszechność występowania form, przesądzająca o ich typowości; - zgodność z tradycją lokalną, przekazywaną w drodze praktyki, z pokolenia w pokolenie, co sprzyjało istnieniu ciągłości podstawowych schematów, przekształcanych w licznych wariantach; Na związek z konkretną społecznością wskazuje posługiwanie się określeniami, które odwołują się do specyfiki form, charakterystycznych dla regionu: sztuka ludowa kurpiowska, łowicka, kaszubska, góralska itd. W odróżnieniu od sztuki ludowej społeczności chłopskich, o silnym jeszcze poczuciu własnej tożsamości i odrębności kulturowej, tak zwanaw s pół c z e s n a s z t u k a l u d o w a jest zjawiskiem jakościowo różnym, podobnie jak różny jest folkloryzm od folkloru. Wyznacznikiem jej jest styl. Ma ona bowiem być rozpoznawalna jako rodzima, polska. Podtrzymywanie przy życiu tej sztuki wynika zarówno z faktu istnienia znacznej liczby tzw. twórców, znających jeszcze z bezpośredniego przekazu dawne formy i sposoby wytwarzania, jak też i z opieki nad nią, sprawowaną przez różne instytucje. Jednym z argumentów po wojnie na rzecz tej opieki było traktowanie jej w kontekście ideologicznym, początkowo w procesie legitymizacji władzy, później jako formę aktywności kulturalnej opartej o tradycję. Obecnie tzw. współczesna sztuka ludowa funkcjonuje przede wszystkim w sferze turystyki, jako pamiątka z Kraju. Określeniem współczesna sztuka ludowa obejmuje się: - wyroby o cechach ludowych, spotykane w sklepach "Cepelii", na konkursach i wystawach, tworzone zgodnie z tradycyjnymi schematami (np. hafty, pisanki), - wyroby "ludowo-podobne", o charakterze pamiątkarskim, wytwarzane przez chałupników, w zakładach "Cepelii", przez amatorów, - rzeźby i obrazy pochodzące z ośrodków, których styl został uznanv -.-, ludowy, akceptowane przez etnografów, wyróżniane. znajdujące �191 podtrzymanie w pracach innych twórców w danym regionie (np. rzeź,ba ośrodków paszyńskiego, łukowskiego, konińskiego, obrazy na szkle z Podhala). Charakteryzując współczesną sztukę ludową należy zwrócić uwagę na to, iż jest ona podtrzymywana przy życiu bodźcami z zewnątrz. Bez nich przestałaby raczej istnieć. Sztuka ta tworzona jest na marginesie kultury wsi, często nie aprobowana przez środowisko, nie odpowiada bowiem jego upodobaniom estetycznym. Tworzona jest dla odbiorcy nieznanego, z miast, kolekcjonerów i turystów z zagranicy. Nawet gdy jest wytwarzana przez ludzi ze wsi, zgodnie z miejscowymi tradycjami, z tych samych, bądź podobnych materiałów, bywa kontrolowana przez "nadzór etnograficzny", który stoi "na straży" czystości form, pomaga w adaptacjach dawnych form (ornamentów) do nowych zastosowań. Wciąż jeszcze znaczną rolę w wytwarzaniu tej sztuki odgrywają ludzie pamiętający tę sztukę z lat dzieciństwa, przejmujący tradycje jej wytwarzania od starszych pokoleń. Wciąż jeszcze istnieją dziedziny, w których tradycja jest bezpośrednia i silna (np. tkactwo, tkaniny dwuosnowowe). Pojęcie współczesnej sztuki ludowej ma niewielkie znaczenie w opisie kultury obecnie istniejącej wsi. Wydziela z rzeczywistego obrazu tej kultury tylko wycinek, zazwyczaj nie będący już dla tego obrazu charakterystyczny. * ZBIGNIEW JASIEWICZ KULTURA LUDOWA A LUDOWOŚĆ KULTURY W moich pracach rzadko posługiwałem się terminami "kultura ludowa" i "ludowość". Do stosowania tych terminów nie zachęcała mnie problematyka uprawianych przeze mnie badań. Były to bowiem studia nad dziejami wybranych dziedzin kultury wsi albo nad współczesnością, ujmowaną w kategoriach procesu przeobrażeń kulturowych, zarówno w Polsce jak i w Azji Środkowej. W badaniach tych bardziej przydatne były takie terminy jak "kultura wsi", "kultura etniczna" i "kultura tradycyjna". Przed użytkowaniem terminów "kultura ludowa" i "ludowość" powstrzymywała mnie także ich wieloznaczność, a ponadto stosowane przy ich pomocy wartościowanie. Związany młodością z małym miastem w Wielkopolsce, terenem z tradycjami raczej funkcjonalnych niż stanowych podziałów społecznych, odczuwałem fizyczną wręcz niemożność posługiwania się łatwymi wyróżnieniami społecznymi i kulturowymi. Zna- �192 czenie terminów "lud", "ludowość" i "kultura ludowa" zmieniało się jednak nie tylko w odbiorze społecznym ale także w nauce. Dyskusje poszerzające i precyzujące zakres znaczeniowy pojęcia "kultura ludowa" mogą umożliwić jego stosowanie również w badaniach społeczności współczesnych. W etnologii polskiej rozumienie terminów "kultura ludowa" i "ludowość" sytuuje się dzisiaj wzdłuż dwóch krzyżujących się osi. Pierwsza z nich, nazwijmy ją osią "epistemologiczną", wskazuje na sposób badania rzeczywistości. Na jednym z jej biegunów znajduje się przedstawienie kultury ludowej i ludowości jako zjawiska rzeczywistości, przez badacza jedynie rejestrowanego i interpretowanego, na drugim natomiast ich wyobrażenie jako abstrakcji, niekiedy w postaci modelu. Druga oś, "ontologiczna", informuje z kolei o przyjętym obrazie świata kultury i wyznaczonym w nim miejscu dla kultury ludowej i ludowości. Tutaj na jednym biegunie mamy koncepcję kultury ludowej i ludowości jako kategorii socjologicznej, związanej z nie elitarnymi warstwami społecznymi, głównie chłopstwem, oraz kategorii historycznej jako formacji ukształtowanej w okresie feudalizmu, rozkwitłej w XIX wieku po zniesieniu pańszczyzny i zanikającej na początku XX wieku w związku z impaktern kultury społeczeństwa industrialnego. Na drugim biegunie tejże osi znalazło się wyobrażenie kultury ludowej, a raczej ludowości, jako zjawiska interspołecznego, właściwego różnym klasom i warstwom, i ahistorycznego, nie związanego z czasem. Tak rozumiana ludowość nie jest kulturą lub subkulturą pewnej grupy ludzi, nie jest subkulturą, ani też kulturą określonego czasu a aspektem kultury, zawsze w niej obecnym. Pragnę podkreślić znaczenie rozróżnienia między "kulturą ludową" a "ludowością w kulturze" ujawniającego się w porządku ontologicznym ale ingerującego również w sferę poznania. "Kultura ludowa" to pewien system związany z określonymi warunkami społecznymi i historycznymi, pewna całość. Myśląc w ten sposób nie musimy być nieświadomi segmentarności, cząstkowości, otwartości, "miękkości" kultury ludowej, rozumianej najczęściej jako kultura chłopska, występującej w ramach wielowarstwowego społeczeństwa, obok i razem z innymi kulturami i subkulturami. Skłonni jednakże jesteśmy przyjąć, że odrębność warunków bytowania (tu nasz ekonomizm), nieprzenikalność barier społecznych (socjologizm), charakter "ludu" (tu psychologizm), tworzą system kulturowy zintegrowany, "twardy", mający siłę nie tylko utrzymywania swej odrębności ale i przekształcania elementów wdzierających się z zewnątrz, a także przekazywania treści na zewnątrz. W systemie kultury ludowej wszystko staje się ludowe, bez względu na to czy to będzie strój żołnierza, kształt monstrancji czy subtelna idea. Uzasadnienia dla takiego wyobrażenia kultury ludowej jako systemu najchętniej poszukujemy w �193 XIX wieku, po zniesieniu pańszczyzny. Wówczas to nadanie podmiotowości chłopom (ekonomicznej, prawnej, politycznej) i rozwój stosunków kapitalistycznych umożliwiły im wyrażanie uznanych przez nich wartości. Czyżby zatem tak budowany model "kultury ludowej" miał odpowiadać krótkiemu tylko okresowi, na granicy ustrojów? Co z okresem poprzednim, ustrojem folwarczno-pańszczyźnianym, który powodował, że chłop nie decydował nie tylko o sprawach gospodarczych lub przynależności religijnej ale również o założeniu przez siebie rodziny? Czy ustrój ten umożliwiał utrzymanie kultury ludowej jako systemu. A może tak rozumiana kultura, jeśli chcemy ją widzieć jako kulturę długiego czasu, przetrwała na terenach, do których nie dotarł, nie umocnił się ustrój folwarczno-pańszczyźniany, takich jak choćby Kurpie i Podhale bronione warunkami środowiska geograficznego i społecznego i rozproszone po Polsce wsie czynszowe, stanowiące enklawy innych stosunków społeczno-ekonomicznych? W modelu kultury ludowej jako systemu musimy uwzględnić jej zmienność, przekształcanie się w zależności od zmieniających się warunków. Model ten, ważny dla etnologii, wymaga nowego przemyślenia i zintegrowania wiedzy o chłopach, tej historycznej, ekonomicznej, socjologicznej i antropologicznej. W myśleniu o "ludowości w kulturze" przyjmujemy inną perspektywę. Umieszczamy bowiem elementy, treści, przejawy i aspekty "ludowe" i "ludowości" poza systemem kultury ludowej. Ten sposób myślenia kieruje uwagę nie na to, co jest całością, w której wszystko lub prawie wszystko jest lub staje się "ludowe", a na to co jest "ludowością", co jest częścią, cechą w systemie, który nie jest ludowy. W modelu "ludowości w kulturze", który musi uwzględniać kontekst "ludowości", jesteśmy jednocześnie zobowiązani wyróżnić dwa jej rodzaje. Z jednej strony są to elementy i przejawy genetycznie powiązane z kulturą ludową jako systemem, które z niego wyszły i oddzieliły się w przestrzeni społecznej lub w czasie, z drugiej takie, które takich genetycznych związków nie mają. W pierwszym przypadku mówimy o elementach ludowych, śledzimy ich genezę i sposób docierania do środowisk nieludowych, analizujemy ich przekształcenia i miejsce również we współczesnym społeczeństwie. W drugim stwierdzamy występowanie treści "ludowopodobnych" lub "typu ludowego" i mniej interesuje nas ich rodowód i perypetie historyczne a bardziej to, w jaki sposób wyróżniają się i różnicują kulturę. Wyżej napisałem o dwóch osiach, zgodnie z którymi uporządkować można poglądy na kulturę ludową i ludowość w kulturze. Napisałem tak dlatego, że w każdej w zasadzie wypowiedzi na temat tych pojęć odkryć można informacje zarówno o sposobie ich badania jak i przyjętym dla nich miejscu w obrazie kultury. Są to osie krzyżujące się a nie równo13 Luci t. LXXIV �194 ległe z tego z kolei powodu, że poglądy wzdłuż nich rozmieszczone nie muszą sobie towarzyszyć w porządku określonym przez linie równoległe. Układ par poglądów na kulturę ludową i ludowość jako odbicie rzeczywistości i system kulturowy z jednej strony, a jako model i aspekt kultury z drugiej, choć zapewne najbardziej prawdopodobny, nie jest jednak jedynie spotykanym. Pojawiła się możliwość łączenia stanowisk z różnych miejsc na osiach a również, w związku z wieloznacznością terminu, prezentowania przez jednego badacza poglądów z obu biegunów osi jednocześnie. W myśleniu o kulturze ludowej pozostaję pod silnym wpływem sposobów badania przyjmowanych przez J. Bursztę. W jego pracach właśnie znakomicie śledzić można nie tyle zresztą zmianę poglądów na kulturę ludową i ludowość co poszerzanie rozumienia pojęcia, włącznie z akceptacją dla nowych znaczeń terminu. Potrafił zarówno przedstawiać kulturę ludową i ludowość jako rzeczywistość bezpośrednią, przeżywaną w sposób indywidualny przez badacza, umiał bowiem żyć w jej galicyjskiej przede wszystkim odmianie, a jednocześnie wyróżniać dystynktywne jej cechy i tworzyć modele. Zajmował się nią głównie jako zjawiskiem związanym z chłopstwem, historycznym, przy czym granice dla tradycyjnych społeczności wiejskich wyznaczał na okres I wojny światowej, ale zarazem śledził jej trwanie reliktowe i przekształcenie w folkloryzm i gotów był przyjąć koncepcję folkloryczności, traktowanej jako bliska ludowości, jako uniwersalnego aspektu kultury. Myśl o pozasocjologicznym i pozahistorycznym wymiarze kultury ludowej i ludowości jako o specyficznych treściach i szczególnej formie przekazu pojawiła się już zresztą dawniej. Pierwszym, który ją w Polsce wyraźnie sformułował, był chyba J. S. Bystroń. Rozważania nad ludowością lub myśleniem "ludowym", jako aspektem obecnym także w kulturze społeczeństw nowoczesnych, wzbudzają moje zainteresowanie jako próba przerzucenia pomostu między dawnym a obecnYm przedmiotem badań etnologicznych. Od dawna bowiem nie godziłem się z ograniczeniem pola badawczego naszej dyscypliny do "tradycyjnej" kultury ludowej. Od dawna także zauważałem linię rozwoju historycznego etnologii wskaz'-.ljącą na stopniowe przechodzenie od badania obcych, poprzez badanie kultury chłopskiej - "swoich obcych", do studiów nad kulturą własnego społeczeństwa i kulturą ludzkości i przekształcania się etnologii z nauki o kulturach szczególnego tyP;] w naukę także o uniwersalnych aspektach i przejawach kultury. Tak pomyślaną ludowość kultury wyróżnić można przez v/skazanie na specyficzny sposób istnienia: spontaniczność, nieoficjalnc'';E:, tradycyjność, przekaz raczej bezpośredni, zaspokajanie okazjonalnych potrzeb współżycia i komunikacji, również w okresach napięć i nagłych prze- �195 mian społecznych. Nie jest to już kultura części społecznej ale sytuacji i nastroju. Współistnieje z kulturą masową, jak również z innymi typami kultury, ale równocześnie tworzy dla nich alternatywę i mechanizm przejścia w inną jakość kulturową. W żaden sposób nie stanowi jednakże jakiegokolwiek systemu kulturowego zamykającego człowieka ale mnożliwia wyjście poza ramy tego, który nas obowiązuje. Szczególnie wówczas, kiedy jesteśmy nim zmęczeni lub dostrzegamy niedostatki norm stanowiących ten system. Coś z tego wyrażają popularne powiedzenia Raz na ludowo - i - Ale folklor - kiedy wydaje się nam, że porzuciliśmy ustalony sposób myślenia i postępowanie lub obserwujemy kogoś, kto zachowuje się w sposób nieoczekiwany dla środowiska. Potoczne rozumienie "ludowości" i "folkloru" oczywiście zakłóca nasze usiłowania nadania terminom pożądanego przez nas znaczenia. Pojawia się bowiem również wartościowanie o kierunku przez nas nie zamierzonym. Tak użyte określenia, szczególnie wówczas, kiedy stosujemy je dla opisu sytuacji, w których nie uczestniczymy a tylko obserwujemy, mogą oznaczać również prostactwo, niedostosowanie, prymitywizm. Zobowiązani jesteśmy jednakże kontynuować próby wypracowania takiego pojęcia ludowości, które może stanowić narzędzie typologizacji uniwersalnych przejawów kultury. Piszę o kontynuacji dlatego, że pojawiły się już interesujące poszukiwania w tym zakresie dość licznej już grupy polskich etnologów i folklorystów, które godne są uwagi. Przegląd sposobów rozumienia terminu "kultura ludowa" w skali szerszej niż polska mógłby być interesujący i ważny. Nie mamy jednak, jak dotąd, takiego przeglądu. Wiadomo skądinąd, że podobnie jak w Polsce, również gdzie indziej zniechęca etnologów i antropologów do jego stosowania przede wszystkim wieloznaczność terminu a także, jak to miało miejsce głównie w Niemczech, związek z nacjonalizmem, przekształconym w ludobójstwo. Użycie terminu "kultura ludowa", tak łatwe w ustach etnologa polskiego, zawsze wywołuje w kontaktach z etnologami z innych krajów pytanie o przyjmowane jego znaczenie. Z róż·nych powodów, w Wielkiej Brytanii np. w związku z przekonaniem o wczesnym zaniku kultury chłopskiej, a nawet z powątpiewaniem, czy taka kultura w postaci kontynentalno-euroazjatyckiej kiedykohviek miała tam miejsce, chętnie sięga się po terminy zastępcze. Jednym z nich jest "kultura popularna", który jako opozycję nie ma już "kultury pańskiej", lub "kultury warstw wyższych" a pozbawioną już tak vlyraźr'ych odniesień do władzy i posiadania "kulturą elitarną" lub "kulturą oficjalną". "Kultura ludowa" zachowuje jednak swoją żywotność jako kć'.tegoria analityczna w nauce wielu krajów europejskich służąc albo '.vskazywaniu różnic w kulturze współczesnej (tu choćby dwukrotnie wydawana przez H. Bausingera Volkskaltur in der techni:;chen WeU) lub �196 też wyjaśnieniu procesu kształtowania się i funkcjonowania kultury narodowej (por. np. studia zawarte w t. XIX, z. 1, "Ethnologia Europea" z roku 1989 i wcześniejsze prace J. Burszty). Nadal także pomaga w różnicowaniu kultury współczesnej na dwa przeciwstawne sobie poziomy lub wyodrębnione segmenty, o czym mówi np. użyta przez E. Gellnera opozycja "folk world" i "world of the scholars". Znamienne jest jednak, że obecnie rzadziej mówi się o kulturze ludowej jako o systemie ("folk world", "folk life", "folk culture"), natomiast częściej o elemencie, nurcie, przejawie w ramach zróżnicowanej całości "folkways", "narodnoje tworczestwo", "tradition populaire" , "folk religion", "folk medicine" "narodna ja tiechnika", "folk art", "folk music", "folk tales" etc.). Czy terminy "kultura ludowa" i "ludowość" będą nadal stosowane? Pierwszy z nich jest nadal ważny w etnologii czy antropologii historycznej, w której pozwala na wydzielenie całości kulturowych, opartych na dawnych podziałach społecznych. W badaniach, w mniejszym stopniu nawiązujących do ujęć antropologicznych, bywa jednak zastępowany przez inne terminy, bądź to bardziej społecznie konkretne (kultura chłopska, kultura plebejska), bądź też środowiskowe (kultura wiejska). Drugi natomiast może znaleźć zastosowanie w kwestionowaniu jednorodności naszej współczesnej kultury i innym niż dotąd jej różnicowaniu. Musimy być jednak świadomi, że "ludowość" i jej przymiotnikowe formy, użyte dla określenia pewnych cech, przejawów czy aspektów kultury współczesnej mają konkurencję w innych terminach. Niekiedy łatwiej jest powiedzieć, że coś ma charakter lub należy do typu "magicznego", "mitycznego", "tradycyjnego" czy nawet "prymitywnego", w antropologicznym sensie tych określeń, niż "ludowego". Pojawia się pytanie o to, czy potrafimy opracować nową, logiczną i atrakcyjną koncepcję "ludowości" i a to, czy przywiązanie do tradycji zobowiązuje nas do obrony terminu za wszelką cenę. * JACEK KOLBUSZEWSKI KULTURA LUDOWA Kto wie, czy najtrudniejsze nie jest nia dotyczące tzw. spraw oczywistych ... polskiej i literatur zachodniosłowiańskich rej związki literatury wysokiego obiegu nie bardzo ważne), a także różnorakimi się na różnych pograniczach literatury udzielanie odpowiedzi na pytaZajmując się historią literatury (najczę5ciej słowackiej, w któz folklorem stanowią zagadniezjawiskami, nieraz sytuującymi (ergo tzw. literatury pięknej), �197 takimi więc, jak wierszowane epitafia, gazetowe horoskopy, ludowe wierszowane listy bądź twórczość tak dziś zwanych poetów ludowych (czasem oficjalnie zarejestrowanych w Stowarzyszeniu Twórców Ludowych), a siłą rzeczy próbując w związku z nimi czy to badać, czy choćby tylko charakteryzować związane (na różne sposoby) z nimi szersze teksty kultury, nieraz przybierające postać fenomenów przestrzennych, takich jak cmentarz bądź (nawet) jakiś region (np. Tatry, Podhale, Zaolzie), s i ł ą r z e c z y, nawet gdybym tego chciał uniknąć (prawda, bywało i tak, że w związku z trudnościami terminologicznymi istotnie \lnikać czasem chciałem), musiałem nieraz operować zarówno pojęciem "kultury ludowej", jak implikowanymi przez nie pojęciami "literatury ludowej", "ludowej religijności" etc. etc. I prawdą jest, że niemal zawsze operowanie tymi pojęciami sprawiało jakieś kłopoty, wiązało się z przezwyciężaniem, czasem dziwnych, trudności - a sądzę, że los taki jest udziałem niemal każdego badacza literatury, który, dobrowolnie czy poniewolnie, niezwykle często musi odbywać wycieczki na szlaki, po jakich chadzają inne - prawie zawsze bliskie sercu historyka literatury nauki, takie jak etnografia i etnologia, folklorystyka, antropologia kulturowa. Bywa zresztą i tak, że historyk literatury poniewolnie m u s i przyjmować na siebie rolę nie tyle może etnografa i etnologa, co folklorysty, bardzo bowiem często zjawiska badanej przez niego literatury artystycznej tak głęboko i mocno zakorzenione są w folklorze bądź tym, co zwykło się określać mianem kultury ludowej, że bez pojęcia i wyjaśnienia sposobu ich istnienia w pierwotnym, macierzystym kontekście, niemożliwe jest rozwiązanie własnych problemów literackich. Wówczas to mocniej dają a sobie znać problemy i trudności terminologiczne, świadomość zaś, że są one także udziałem owych "innych" dyscyplin naukowych, właśnie etnografia, etnologia etc., ani trudności, wobec których staje wówczas badacz literatury, ani też jego zakłopotania nie umniejszaja. Bywa zresztą i tak, że badacz literatury musi - niejako - "brać odpowiedzialność" za sposób definiowania pewnych pojęć, np. w wypadku pojęcia (współczesna) "literatura ludowa". Tu zaś z doświadczeń własnych przypominam sobie te długie i trudne medytacje, gdy w 1983 roku wydawałem, tj. opracowywałem, przygotowywałem do druku i opatrywałem posłowiem - na zlecenie STL - zbiorek wierszy Tadeusza Sieraja z Bielawy, którego ostatecznie określiłem mianem "niefolklorystycznego poety ludowego", mając pełną świadomość, że Sieraj wprawdzie pochodzi ze wsi, ale w gruncie rzeczy przez większość życia był - w sensie źródeł utrzymania - robotnikiem, tym zaś, co sprawia, że trzeba go uważać za "poetę ludowego" (Tadeusz Staich nie przypadkiem od tego określenia wolał inne: poeta chłopski), jest specyficzny, właśnie chłopski, jego związek emocjonalny z z i e m i ą. W tG\kim rozumieniu �198 rzeczy kategoria "ludowości" nie ma już wiele wspólnego z jej tradycyjnym pojmowaniem jako pewnej pochodnej "wiejskości". Dzisiaj już nie ma poetów ludowych (znów: Staich by rzekł: chłopskich) - analfabetów, nie znaczy to jednak, że nie ma zjawiska, dla którego nazwaniem najlepszym jest określenie "poezja ludowa". Fakt, że ktoś te wiersze pisze, nieraz na maszynie, dziwić nie może, jak w gruncie rzeczy dziwić też nie może fakt, że takim poetą - wiejskim, chłopskim, a w takim sensie ludowym, jest np. absolwent technikum rolniczego. Ujmując rzecz trochę żartobliwie, rzec by można, że jedną z siedmiu plag egipskich współczesej humanistyki jest ogromny rozrost metodologii i wiąże się z nią w nieunikniony sposób, absorbująca i nieraz męcząca, konieczność metodologicznej autokontroli. To ona zmusza do czujności i ostrożności w operowaniu różnymi pojęciami, ona też trochę paradoksalnie - zmusza badaczy różnych zjawisk do wprowadzania "definicji operacyjnych", wskazujących na przyjęty w danej pracy i do potrzeb zbadania danego, konkretnego zjawiska, sposób rozumienia pewnych terminów i pojęć, w tym także tych wielkich pojęć zbiorowych, takich właśnie, jak "kultura ludowa" i jego pochodne (np. "literatura ludowa"). Z drugiej jednocześnie strony coraz częściej w licznych, coraz liczniejszych, a wcale nie pozbawionych prawdziwie istotnych wartości, pracach (i to z różnych dziedzin wiedzy, obserwuję to nie tylko w literaturoznawstwie, także w folklorystyce, najczęściej jednak w najszerzej pojmowanej antropologii kulturowej) mamy do czynienia ze swoistą ucieczką od owej presji metodologii. Rzekłbym, że jest to ucieczka w dyskursywne rozumienie terminów i pojęć, czasem bardzo tradycyjne, czasem polegające na jakby udawaniu, że owych problemów i trudności po prostu nie ma. Przypomina to trochę myślenie typu: "Koń, jaki jest, każdy widzi", nie sądzę jednak, by musiało to zaraz być przedmiotem kpin, gdy rezultatem pracy jest rzetelne opisanie jakiegoś zjawiska. Mógłbym tu wymienić wiele takich właśnie prac, nie uczynię tego jednak świadomie, po prostu, by kogoś nie urazić, by nie zostać zrozumianym opacznie. Faktem atoli jest, że ta, wyżej scharakteryzowana sytuacja, powoduje ogromne skomplikowanie. Z jednej bowiem strony mamy do czynienia z sukcesywnym wzrostem liczby definicji podstawowych pojęć (ile jest definicji pojęcia "kultura"?), z drugiej z jakimś racjonalnie irracjonalnym pomijaniem owych definicji, co siłą rzeczy jednak ogromnie komplikuje ogólny stan wiedzy o pewnych zjawiskach ... Nauki humanistyczne to mają do siebie, że częściej niż w innych działach nauki wyniki badań realizowanych kiedyś - kiedyś, przy zastosowaniu zupełnie innej niż dzisiejsza metodologii i zupełnie innego aparatu pojęciowego, zachowują aktualność i trwałą wartość. Tradycja �199 własnej dyscypliny bywa dla humanisty niejednokrotnie obligacją (prawda, bywa i balastem), fakt ten zaś w sporym zakresie dotyczy właśnie aparatu pojęciowego. Historyk literatury czy folklorysta musi się zatem bardzo poważnie liczyć ze sposobem pojmowania pojęcia "kultura ludowa" np. przez Henryka Biegeleisena, co oczywiście znów nie znaczy, że ma się bezkrytycznie godzić na dawne definicje i dawne sposoby stosowania różnych pojęć. Zarazem jednak widząc dzisiaj różne zjawiska kultury ostrzej, godzić się chyba trzeba z tym, że stworzenie jednoznacznie ostrych definicji pewnych pojęć zbiorowych jest już prawie niemożliwe, zwłaszcza wobec faktu, że w polu naszego widzenia pojawiają się liczne fenomeny sytuujące się na pograniczach np. ("tradycyjnie rozumianej") kultury ludowej, masowej i popularnej. Jakże zatem rozumiem dzisiaj pojęcie "kultura ludowa", jak widzę jego rozumienie i zastosowanie w nauce współczesnej i jakie widzę możliwości jego zastosowania w przyszłym rozwoju nauki (ale nie powiem: etnografii i etnologii, powiem natomiast: w badaniach nad literaturą i w folklorystyce)? Zacznę od korlca, od kwestii trzeciej. Sądzę oto, iż utrzymanie i zastosowanie pojęcia "kultura ludowa" jest tu tyleż celowe i pożądane, ile konieczne, po prostu dlatego, że nic na to nie wskazuje, by w obrębie interesujących mnie nauk miał się dokonać taki monstrualny przewrót metodologiczny, który by uwolnił je od konieczności zajmowania się zjawiskami w zakres tego pojęcia wchodzącymi. Utrzymanie i stosowanie tego terminu, przy całej zmienności jego znaczenia, o czym za chwilę, jest celowe także i ze względu na konieczność utrzymania tradycji, to znaczy harmonijnej, płynnej linii rozwoju owych dyscyplin nauki. Operując przykładem pewnie trochę przesadnym powiem, że gdybyśmy chcieli z tego pojęcia ("kultura ludowa" - "literatura ludowa") zrezygnować, przypominać by to musiało sytuację chęci zrezygnowania w nauce o literaturze np. z pojęcia "literatura romantyczna" albo "romantyzm" (obserwując współczesne literaturoznawstwo słowackie widzę, do jakich absurdów doprowadziło ono sposób widzenia literatury przełomu XIX i XX wieku oraz początków XX wieku tylko przez niechęć do wprowadzenia w ramy zjawiska "modernizmu" kategorii "dekadentyzmu"). Jeśli się jakiegoś bytu nie nazywa, to wcale nie znaczy, że on nie istnieje, że nie istniał, że jego obecność nie determinowała kształtu myślenia w przeszłości. Sądzę wreszcie, iż rozważna świadomość, iż badając pewne zjawiska dotykamy spraw, które mogą ontologicznie sytuować się na wspomnianych pograniczach kultury masowej, popularnej i "ludowej", powinna naukę i badacza uchronić przed rażącymi błędami i zmyleniem szlaku na drodze do poznania prawdy o człowieku i kulturze. Wydaje mi się nadto (tu już rzecz dotyczy ściślej �200 drugiego pytania), iż tak we współczesnej nauce o literaturze, jak we współczesnej folklorystyce rozumienie interesujących nas pojęć wyzwolone zostało z jakiejś dogmatycznej ortodoksyjności, że rozumie się je elastycznie, czego miarą i dowodem jest na przykład profil tematyczny czasopisma "Literatura Ludowa", na którego łamach sam miałem przyjemność ogłaszania drukiem prac dotyczących wierszowanych nagrobków (przecież nie tylko "wiejskich", bo w większości "miejskich", ba faktycznie drobnomieszczańskich) czy gazetowych horoskopów. Sądzę zatem, że rozsądną i zdrową tendencją współczesną jest elastyczne poszerzanie pojemności terminów "kultura ludowa" i "literatura ludowa", co - powiem wprost - piszącemu te słowa po prostu odpowiada. Idzie tu o ten kierunek poszerzania i zmiany zakresu, który wiąże się z modyfikacjami, historycznymi przemianami kultury w XIX i XX (choć nie tylko, procesy wcześniejsze także w jakiejś mierze wchodzą tu w rachubę) wieku, o ten zatem kierunek przemian, który sprawił, że obok tradycyjnego pojęcia folkloru wiejskiego pojawiła się w badaniach kategoria folkloru miejskiego czy folklorów różnych grup zawodowych. Rzecz w tym, iż szeregu wchodzących tu w rachubę zjawisk nie da się zdefiniować i określić w ramach takich pojęć, jak "kultura popularna" czy "kultura masowa", faktycznie będąca często antytezą "kultury ludowej". Wreszcie pytanie pierwsze, chyba najważniejsze. Prawdą jest, że piszący te słowa chętnie by się wykręcił od udzielania na nie odpowiedzi, tak, jak faktycznie nie dał jawnej deklaracji metodologicznej w książce "Wiersze z cmentarza" (notabene wydanej przez Polskie Towarzystwo Ludoznawcze). Definiując pojęcie "kultura ludowa" trzeba by się zdeklarować co do sposobu rozumienia pojęcia "kultura". Ryzykując tylko formalnie, bo nie merytorycznie, żartobliwe ujęcie sprawy powiem zatem, iż za Selmą Lagerloff rozumiejąc kulturę jako to coś, co zostało po tym, co było, pojęcie "kultury ludowej" rozumiem jako historycznie zmienne i o nieostrych granicach, w zgodzie ze zmiennością tego rozległego kompleksu zjawisk, który stanowi o kulturalnej aktywności i kulturotwórczych zdolnościach różnorakich, a więc nie tylko wiejskich, społeczności. Mając tu na myśli - by użyć słów Antoniny Kłoskowskiej "symboliczną kulturę realizacyjną dominujących mas społeczeństwa" myślę wszelako, iż jednym z podstawowych wyróżników (siłą rzeczy wraz z przemianami społecznymi również wydatnie się zmieniającej) kultury ludowej jest to, że podlegając oddziaływaniu infrastruktury instytucjonalnej, nie jest ona jednak wytworem tej infrastruktury w przeciwieństwie do "sterowanej" kultury masowej czy kultury popularnej. Sądzę, iż "kultura ludowa" do własnych potrzeb adaptuje pewne zjawiska w infrastrukturze, wykorzystuje je, wyposaża w znaczenia �201 i wartości (casus kościół, jarmark, wesele, izba, szałas pasterski ale nie: wydawnictwo, dom kultury etc.). Godząc się zatem, iż tzw. folkloryzm jest jednym z godnych uwagi zjawisk w kulturze współczesnej, sądzę, że w klasyfikacjach właściwym dla jego przejawów miejscem są obszary kultury masowej czy popularnej, nie zaś - ludowej. Niemodne to dzisiaj w nauce słowo, przecież jednak go użyję, twierdząc, iż w moim najlepszym przekonaniu istotnym wyróżnikiem kultury ludowej (teraz już b e z cudzysłowu) jest jej autentyczna spontaniczność. Wymyka się ona zatem statutom i regulacjom instytucjonalnym, ideologicznym programom. Dlatego wbrew krytycznym opiniom wybitnych autorytetów (na przykład prof. Kłoskowska) skłonny jestem doceniać rolę indywidualizmu i autonomii kultury ludowej jako czynników ustawiających ją opozycyjnie wobec konformizmu i standaryzacji kultury masowej. Nie oznacza to oczywiście niedoceniania na przykład roli integracyjnej kultury masowej - znaczy tylko tyle, że integracyjna funkcja kultury ludowej skuteczność swą zawdzięcza temu przede wszystkim, że nigdy przez nikogo nie była dekretowana, gdy folkloryzm w kulturze masowej i popularnej z identycznej funkcji wywiązuje się kiepsko tylko dlatego, że jest zjawiskiem niejako po patronacku programowanym. W ten zaś sposób kultura ludowa w codziennym życiu kultury jest najbliższą sąsiadką tak kultury masowej, jak popularnej, wchodzi z nią w nieuniknione filiacje, konwergencje i związki, nieraz tak ścisłe, że przeprowadzenie między nimi linii podziału bywa arcytrudne jeśli nie wręcz niemożliwe. Jestem zatem przekonany, że kultura ludowa ani całkowicie dziś nie zanikła, ani też jej zakres wcale się nie skurczył, sądzę natomiast, że wraz z procesem przemian cywilizacyjnych, politycznych, ekonomicznych, społecznych etc., uległa ona istotnym przesunięciom i dzisiaj szukać jej trzeba nie w tradycyjnych społecznościach wiejskich (bo dzisiaj takich już prawie nie ma), ale na części tego samego obszaru społecznego, na którym rządzi kultura masowa wespół z kulturą popularną, z tym tylko, że kultura masowa i popularna niejako z zewnątrz, instytucjonalnie na ów obszar wchodzą, gdy kultura ludowa na nim powstaje - właśnie spontanicznie. Idzie mi zatem o te fakty i zjawiska, z jakimi badacz współczesności spotka się na odpuście, na cmentarzu, w czasie strajku, na politycznej manifestacji (tak - ale manifestacji dzisiejszej), w życiu różnych środowisk. I na takiej zasadzie prześlicznym przejawem współczesnej kultury ludowej jest dla mnie tzw. chusta rezerwisty i żałuję bardzo, że już nie zrealizuję jednego ze swoich dawnych marzeń i nie napiszę pracy o takiej chuście chłopaka idącego do cywila i śpiewającego "z kamieniem w ręku, z dzieckiem na ręku", troszkę pijanego - wódką i wolnością, a na ramionach z dumą noszącego ową chustę, na której współtowarzysze służby położyli swe autografy �202 i wymalowane są naj różniejsze symbole i znaki (nie napiszę tej pracy po prostu dlatego, że już ktoś inny pod kierunkiem prof. Rocha Sulimy taką pracę napisał!) ... * KRYSTYNA PIĄTKOWSKA KULTURA LUDOWA - KULTURA TYPU LUDOWEGO 1. Sądzę, że jeśli dziś kieruje się uwagę na "obrachunki definicyjne", tak istotne dla współczesnej praktyki etnograficznej, należy wypowiadać się z punktu widzenia przyjętego przez badacza paradygmatu etnologii. Postawię od razu pytanie: "kultura ludowa" czy "kultura typu ludowego"? Niektórzy etnografowie (ja także) używają obecnie określenia "kultura typu ludowego" jako oczywistego, adekwatnego do przyjętej przez nich koncepcji etnologii. Inni traktują "kulturę ludową" i "kulturę typu ludowego" jako synonimy, lub też zastrzegają sobie wymienność tych pojęć z powodów wyłącznie stylistycznych, podkreślając, iż każdorazowo chodzi o typ kultury i praktyki społecznej, w którym dominuje określony rodzaj waloryzacji światopoglądowej. Można postawić pytanie o sens takich uzasadnień, a także o przyczyny polaryzowania się opinii na ten temat - od pełnej akceptacji do negacji, wspartej twierdzeniem, że to "problem pozorny", że "wyważa się otwarte drzwi" itp. Jednakże opinie często arbitralnie odrzucające potrzebę jakichkolwiek modyfikacji terminologicznych - jednocześnie także sygnalizują występowanie problemu i jego wagę. Sam problem, jak się wydaje, ma istotne znaczenie dla współczesnej i zajmującej się współczesnością etnologii. Podstawowe są dwie sprawy: 1) zagadnienie ontologii (realności istnienia) "kultury ludowej" i swoistej epistemologii (stosunku modeli teoretycznych tworzonych w etnologii do rzeczywistości), które wiąże się z określoną refleksją filozoficzno-metodologiczną; 2) postulat "kultury typu ludowego" zamiast "kultury ludowej", zmieniający w efekcie optykę badania kultury wsi. Powyższe problemy łączą się w swoistą całość i w pewien sposób z siebie wynikają. Być może drugi z nich stanowi także konsekwencję konieczności zdefiniowania i dookreślenia na nowo pojęcia .•kultura lu- �203 dowa". W ujmowaniu tej kwestii zauwazyc można trzy główne tendencje: 1) przypisywanie kulturze ludowej tylko statusu historycznego, 2) wymienne stosowanie z terminami pokrewnymi w rodzaju: tradycyjna kultura chłopska, kultura wsi współczesnej, itp., 3) ujmowanie kultury ludowej jako zespołu zjawisk niekoniecznie związanych z realiami wiejskimi (tzw. ludowy kształt człowieka, kultura plebejska, nieoficjalna, kultura typu ludowego, itp.). Na usprawiedliwienie faktu pewnych różnic w rozumieniu tego pojęcia można powiedzieć, iż termin "kultura ludowa", wprowadzony do europejskiej myśli społecznej i naukowej w XIX wieku - od początku charakteryzował się wieloznacznością. Obciążony romantycznymi konotacjami "lud", był rozumiany jako naród, a zarazem jako synonim chłopstwa. Etiologia pojęć "sztuka ludowa", "twórczość ludowa" itp. - wywodzi się z określe11: "literatura ludowa", "idea ludowa", czy "słowo ludowe". Sam sposób, czyli figura myślenia o ludowości - jak twierdzi R. Sulima, bywa synkretyczna, wartościująca, stanowi wyraźne dziedzictwo romantyzmu. Dopóki kulturę ludową traktowano jako domenę ideologii społecznej, politycznej i artystycznej, nie powodowało to jakichś wewnętrznych perturbacji. Jednakże sytuacja zmieniła się, gdy uznano pojęcie "kultura ludowa" za podstawowe dla etnograficznej refleksji naukowej. Pojawił się bowiem problem, na początku raczej nie uświadamiany, potem bagatelizowany, a może tak trudny, że celowo nie podejmowany, a mianowicie: co stanowi przedmiot badań - czy ontologiczny aspekt zjawiska nazywanego kulturą ludową, czy jego model teoretyczny - czy mówi się o radykalnym konkrecie czy o radykalnej konstrukcji. Jeśli uwzględni się istotną rolę mechanizmu mityzacyjnego w refleksji etnograficznej - na plan pierwszy wybija się druga koncepcja. Skutkiem przenikania mechanizmów mitycznych do myśli naukowej jest m.in. integracja indywidualnego światopoglądu badacza z tezami o przedmiocie badań, interpretowanie faktów w imię określonych wartości i tworzenie hipostaz przy odwołaniu się do racjonalności nauki. A zatem można powiedzieć, że "kultura ludowa" czy "tradycyjna kultura ludowa" - to badawczy konstrukt teoretyczny, ukształtowany także pod wpływem wspomnianego mechanizmu mityzacyjnego. Kategorii tej nadaje się charakterystykę historyczną (w sensie ukonkretnienia czasowego, przestrzennego i społecznego) i przedmiotową. W konkretnych pracach etnograficznych "wypełnia się ją treścią" danych faktów etnograficznych. Wydaje się jednak, iż język radykalnego konkretyzmu nie pozwala na sformułowanie wielu podstawowych kwestii etnologicznych. Pojęcia w nim eksplikowane mają sens partykularny, ograniczony, często nie- �204 ostry. Z drugiej strony - prymat założeń metodologicznych w postępowaniu badawczym nasuwa rozwiązania modelowe; tzw. teoretyczny obraz świata nie ma bezpośrednich odniesień do konkretnej rzeczY'Nistości empirycznej - badacz odnosi się do niej poprzez zabiegi idealizacyjne. Można zatem wysnuć supozycję, iż etnolog akceptujący tezę o niemożliwej przekładalności "realnie istniejących" zjawisk kultury na jakikolwiek język opisu naukowego, musi przyjąć jako jedynie poprawne określenie - "kultura typu ludowego". Już samo pojęcie "typu" - sugeruje pewną k o n s t r u k c j ę myślową, a więc mającą charakter modelowy, służącą systematyzacji i naukowemu opisowi danej dziedziny rzeczywistości. Ale ta rzeczywista, potocznie odbierana rzeczywistość - jest zawsze w jakiś sposób \'.1 tym odbiorze zmityzowana, przepuszczona przez filtr określonej metody lub antymetody naukowej (czyli opowiedziana w pewnym języku teoretycznym), a więc stanowi jedynie "teoretyczną, naukową rzeczywistość", czyli radykalny konstrukt. Oczywiście w zależności od przyjętych założeń badawczych, twon~one konstrukcje nigdy nie będą prezentowały takiego samego stopnia "uteoretycznienia" konkretu. Zdaniem R. Sulimy postulat "kultury typu ludowego", a nie "kultury ludowej" zmienia zasadniczo optykę badania kultury wsi. Ujl11'..ljąC to zagadnienie szerzej można powiedzieć, że postulaty "typów kultur" wpisują się w swoisty kontekst współczesnej nauki, przełamującej dotychczasowe paradygmaty metodologiczne. "Typ kultury" ukazuje zatem jakby inny jej wymiar - wymiar głębokich znaczeń i tożsamości kultury przekraczającej temporalność i "historyczne uwarunkowania". W świetle takiego podejścia w innej perspektywie jawią się zasadnicze problemy etnologii - "kontakt kulturowy", "dialog", czy "zderzenie kultur". Podstawowe kryterium "typu ludowego" stanowi - podług Stommy - "izolacja świadomościowa" czyli "świadomość mityczna". Uogólniając zagadnienie można powiedzieć, iż kryterium dla sformułowania poszczególnych typów kultur będzie system waloryzacji światopoglądowej. Korespondują z tym stwierdzeniem także ustalenia poczynione przez M. Buchowskiego i W. Bursztę - odnoszące się do tzw. kultury pierwotnej, określonej przez badaczy mianem "kultury typu magicznego". W tym przypadku magia traktowana jest jako specyficzny sposób myślenia i działania, typ praktyki społecznej, jako kompleksowy układ cech tworzących całościową strukturę kultury. Przeto mówiąc: "kultura typu magicznego" - autorzy dokonują typologicznego zabiegu jej wyodrębnienia. I co również ważne - konstatują: ..Przyj- �205 mujemy też, że struktura owych cech daje się opisać w terminach teoretyczno-naukowych". W moim mniemaniu ta deklaracja jest zarazem manifestacją stanowiska radykalnej konstrukcji. 2. Analiza terminu "kultura ludowa" (czy pojęć adekwatnych) w etnologii innych krajów przekraczałaby ramy wypowiedzi w ankiecie. Spróbuję na ten problem spojrzeć wąsko, tylko w tym zakresie, w jakim wykorzystuję go we własnej pracy badawczej. Kryterium "typu kultury", które wykorzystał m.in. L. Stomma, proponowali wcześniej badacze radzieccy - np. J. Lotman, A. Piatigorski, B. Uspieński - traktujący kulturę jako zbiór tekstów, a ściślej jako mechanizm wytwarzający zbiór tekstów, będących z kolei realizacją kultury. Taka typologia ustanawia relacje i sensy jakościowe inne od tych, jakie kształtują się przy tradycyjnej dychotomii kultur - np. kultury ludowej i kultury oficjalnej. Podstawową dychotomią sformułowaną przez Piatigorskiego i ł..• otmana była "kultura typu zamkniętego" i "kultura typu niezamkniętego". Pierwsza z nich "rozumie samą siebie jako kontynuację tradycji od takiego momentu (...), w którym istniała pełnia prawdy, (...) natomiast historię rozumie jako historię stopniowego zatracania owej - niegdyś znajdującej się u źródeł kultury - pełni". Druga natomiast "rozumie samą siebie jako powstałą od zera, z niczego, i stopniowo gromadzącą elementy prawdy, a z kolei osiągnięcie pełni tej prawdy sytuuje tylko w przyszłości". To spojrzenie determinuje poprawność (właściwość) wszystkich ponadkonkretnych kryteriów typologii kultur. Zbędne staje się określanie i dookreślanie terminu "kultura typu" przez kryteria czasowe, przestrzenne, społeczne czy przedmiotowe - konstytuują się one wokół "typu", modelu czy struktury świata (stąd np. tak istotny staje się dyskurs mitologiczny w kulturze). Zakładają one pewną stałą "topologię" (jeśli można użyć takiego zwrotu metaforycznego) kategorii kulturowych. Określa to sposób rekonstrukcji tych kategorii. Taka formuła interpretacyjna uświadamia jednocześnie, iż stosowanie w analizach etnologicznych kodu kulturowego właściwego badaczowi, czyli inaczej przykładanie "miar" jednego typu kultury do innego typu, może spowodować powstanie "aberracyjnego" wizerunku struktury badanej kultury przez przemieszczanie nie-tekstów kulturowych w klasę tekstów i odwrotnie. Sądzę, że znakomitą egzemplifikację tej sytuacji stanowi kategoria tzw . ..sztuki ludowej" w "tradycyjnej kulturze ludowej". Wynika z tego, iż zarysowana przez Stommę propozycja posługiwania się "centralnymi determiantami", które nazywa za P. Lazarsfeldem formułami matkami, jak i wcześniejsza koncepcja A. Guriewicza - ka- �206 tegorii konstytuujących kulturę - umożliwiają w najszers/'cj mierze immanentne badanie kultury, pozwalające odkryć jej wewnętrzną, własną strukturę, w najmniejszym stopniu zakłóconą ocenami badacza. 3. Określenie "kultura ludowa" zapewne będzie się często pojawiać w pracach etnologicznych, zarówno w sensie opisowym, jak i typologicznym. Trudno wyrokować, czy w ogóle jest możliwe wyeliminowanie go ze słownika pojęć naszej dyscypliny. Symptomatyczne, iż często korzystają z niego zwolennicy pojęcia "typu kultury" czyniąc to z powodów wymogów stylistycznych (Buchowski, Burszta) lub "siłą inercji" (Stomma). Ponieważ puryzm terminologiczny jest raczej obcy polskiej etnologii - przeto przewiduję "długie trwanie" terminu "kultura ludowa", mimo wszelkich metodologicznych zastrzeżeń. Pewny jest również coraz szerszy zakres funkcjonowania "kultury typu ludowego", bowiem każdy etap nauki wytwarza nowe znaczenia, które stanowią podstawę do kolejnych interpretacji. * WOJCIECH SADOWSKI TWORCA LUDOWY - TWORCA NIEPROFESJONALNY Przedmiotem niniejszej wypowiedzi jest zasygnalizowanie trudności pojęciowych, jakie kryją się za sformułowaniami "twórca ludowy" i "twórca nieprofesjonalny". Wszelkie wyjaśnienia tych pojęć są bowiem mało zrozumiałe, mimo powszechnego ich stosowania i pozornie wyraźnego rozróżniania. Mozolne i mało użyteczne są też wyjaśnienia dotyczące stosunku między zjawiskami, jakie tają się za tymi pojęciami. Sytuacja jest więc osobliwa, nasuwająca szereg wątpliwości. Są to problemy zrodzone w czasie kontaktów z plastykami nie posiadającymi wykształcenia artystycznego. Przeobrażenia, jakie zachodzą w społeczeństwie polskim w ostatnich latach można określić jako przeobrażenia zacierające ostrość rozróżnień tak bardzo do niedawna oczywistych. Przeobrażenia te można określić jako zmiany społeczno-ekonomiczne, które pociągnęły za sobą przemiany w kulturze, szczególnie wiejskiej. Upowszechnienie się powyższych pojęć stosunkowo niedawno ma l~iewątpliwie swój związek z umasowieniem kultury, z możliwością powszechnego i aktywnego w niej uczestnictwa. Nazwy "twórca ludowy" lub "nieprofesjonalny" stały się nazwami zbiorowymi dla pewnych grup ludzi szczególnie aktywnie uczestniczących w życiu kultm·alnym. Eeprezentują oni określony kompleks kultury, swoiste sacrum VI odnie- �207 sieniu do otoczenia. Na tym podłożu ukształtowały się pojęcia, które wprowadzają pewien ład myślowy budząc jednocześnie szereg wątpliwości. Sprawiają one wiele kłopotu, a to dzięki możliwości różnorodnej ich interpretacji i rozmaitym możliwościom wartościowania. Ustawicznie powstają bowiem pytania: Co jest sztuką ludową? Co robić, aby kolekcjonując wytwory z tej dziedziny, nie popełnić błędu? Jak postępować z ludźmi mieniącymi się twórcami ludowymi? Kim oni naprawdę są? Jak postąpić, żeby się później nie wstydzić, ale i niczego co jest autentyczne nie uronić? Jak pogodzić "szyfrowane" wypowiedzi teoretyków z praktyką? Te i szereg innych pytań w codziennej pracy etnografa zatrudnionego w muzeum jest niezmiernie ważkich i trudnych. Są to pyania zagadnienia, rozwiązywane po prostu intuicyjnie, w oparciu o rozważania autorów licznych publikacji, które poza dywagacjami niczego nie wyjaśniają, niczego w sposób praktyczny nie rozwiązują. Proszę tego stwierdzenia nie traktować jako mądrzenia się, jako krytyki. Nikogo i niczego nie chcę krytykować. Chcę tylko powiedzieć, że brak jasnego pojęcia sztuki ludowej, współczesnego wyraźnego określenia twórcy ludowego, w poważny sposób utrudnia pracę etnografa - muzealnika przymuszonego z racji funkcji do gromadzenia wytworów z tej dziedziny. W sposób wyraźny odczuwa on brak teoretycznych i praktycznych rozstrzygnięć, brak w pełni kompetentnych i uzasadnionych rozwiązań. W charakterystyce twórców i twórczości ludowej, przynajmniej w odniesieniu do Gorzowskiego, tkwi wiele wad. Jest ona niedoskonala, bo taką aktualnie być musi. Różne można mieć spojrzenia i różne ambicje, ale zasygnalizowany problem pozostanie przypuszczalnie długo jeszcze nie rozwiązany. Bezustannie powstaje pytanie, kogo zaliczyć do grona twórców ludowych. Czy wyłącznie osobę mieszkającą na wsi i utrzymującą się z pracy w samowystarczalnym gospodarstwie chłopskim? Czy też osobę mieszkającą na wsi, a pracującą w mieście? Czy można uznać za twórcę ludowego osobę zamieszkałą i pracującą w mieście, lecz pochodzącą ze wsi, uprawiającą tematykę wiejską i posiadającą "mentalność" chłopską? A może jest nim plastyk-amator dostarczający swoistych wytworów ze względów merkantylnych? Posiadając tego typu wątpliwości trudno dać właściwą odpowiedź. Trudno też mieć jednoznacznie ukształtowany obraz. Niemożliwe jest precyzyjne odróżnianie twórczości ludowej od twórczości nieprofesjonalnej. Obie bowiem cechują się swoistą nieporadnością i naiwnością. Nie rozwiązują tego zagadnienia rozważania dotyczące stylu ludowego, a zwłaszcza takich jego cech jak linia, modelunek, płaszczyzna lub ornamentyka, ponieważ twórcy mieszkający w mieście po- �'208 stępują w tej sprawie podobnie jak osiadli we wsi. Jedni i drudzy od strony formalnej rozumieją go niemal identycznie. Wszystko to stwarza dokuczliwą sytuację trudności - czy niemożności - wyboru między istniejącymi określeniami. Z jednej strony na każdego z etnografów muzealników wywiera swą presję chęć gromadzenia wytworów sztuki ludowej, z drugiej zaś strony odruch samoobrony przed błędami, przed zbytnią idealizacją. Dopowiedzieć tu należy, że realia terenu rozciągającego się nad Odrą i Wartą różnią się bardzo od pozostałego terytorium kraju. Osiadła tu po 1945 roku ludność przyniosła ze sobą własną kulturę, własne wyobrażenie o sztuce. Istniały one najpierw równolegle i niezależnie, a później współistniały, wywierając wzajemnie wpływ na siebie. Refleksja nad tymi problemami zachęciła mnie do poszukiwania odpowiedzi wśród samych twórców zamieszkałych w Gorzowskiem oraz wśród ludności zamieszkującej wsie w gminie Słubice oraz w gminie Bogdaniec. Nie były to badania prowadzone z kwestionariuszem w ręku, lecz zwyczajne rozrr.owy prowadzone jak gdyby na marginesie pozyskiwania obiektów etnograficznych na rzecz Muzeum Okręgowego w Gorzowie. Generalnie moi rozmówcy wychodzili z założenia, że autentyczny gospodarz dba przede wszystkim o produkcję rolną, o wyniki ekonomiczne, a dopiero w następnej kolejności interesuje się pozostałymi sprawami. Ich zdaniem praca, ciężka prac, jest sztuką oraz aktem religijnym jednocześnie. Ludzi umiejących malować, rzeźbić lub pisać wiersze uważa się jednak za przypisanych Bogu, Zll obdarzonych przez Boga nadzwyczajnymi przywilejami. Twórczość ma największą oczywiście wartość gdy pełni. funkcję religijną. Jednocześnie sporo osób wytworom plastyki, literatury lub muzyki przypisywało drugorzędne znaczenie w codziennym życiu ludzkim. Niewielka liczba moich rozmówców, głównie twórcy, była jednak zdania, iż człowiek, aby mógł należycie żyć, powinien korzystać także z wytworów artystów i uczonych. Powinien słuchać księży, czytać gazety i oglądać telewizję. Ogólnie mówiąc potrzebne jest wszystko to, co jest niezbędne do sprawnego funkcjonowania człowieka, wszystko to sprzyja jego wszechstronnemu rozwojowi. Są to potrzeby poniekąd zakodowane w ludzkiej naturze. Są one równe prawom przyrody. Zwolennicy takiego poglądu uważają, że odsunięcie od siebie potrzeb wyższego rzędu wywołuje w nich niepokój, rodzaj pustki, wręcz uniemożliwia im funkcjonowanie w otaczającej ich społeczności. Twórcy niezależnie od takiego twierdzenia wychodzą z założenia, że przejawem zainteresowania się otoczenia ich osobą lub pracą są nagany lub pochwały, preferencje w życiu towarzyskim, sugestie dotyczące tematyki prac, opory przed ich nabywaniem, konflikty związane z ich osobą, �209 stronnicze interpretacje itd. Swiadomi są swoich wpływów estetycznych na najbliższe środowisko ludzkie i ochronę otoczenia przed degradacją. Pragną przy tym, aby rezultatem ich twórczości zainteresowała się szersza społeczność. Często chcą zysku materialnego oraz wygodnego warsztatu pracy. Skwapliwie w końcu wykorzystują kontakty "zawodowe" i społeczne, jakie im dają domy kultury szczebla wojewódzkiego lub gminnego, choć niemal wszyscy mniej lub bardziej jasno uświadamiają sobie, że przyczyniają się one do zmanierowania ich ambicji i stylu. Udają się tam, aby nauczyć się spraw formalnych gubiąc zarazem swą indywidualność. Zarówno wśród mieszkańców wsi jak wśród plastyków bez wykształcenia artystycznego przeważa opinia, że wyłączne zajmowanie się rzeźbą lub malarstwem jest przejawem próżniactwa. Nierzadko można spotkać ludzi wsi twierdzących, że "dobry artysta przyzwoicie pracuje na chleb, a w chwili wolnej zajmuje się swoim zamiłowaniem". Nie widzą oni także różnicy pomiędzy amatorami a twórcami zawodowymi. Uważają, że zadaniem twórcy nie powinno być wymyślanie lecz pokazywanie rzeczywistości. Ceni się realizm, a więc wierność w oddawaniu, niejako kopiowaniu tego co nas otacza, w odrysowywaniu przyrody. Dobry twórca naśladuje otaczającą go naturę, ale przeżywa ją w sobie, poprawia sercem. Jest to rodzaj odtwarzania, tyle że świata poprawionego we własnym wnętrzu. Pożądany jest tradycjonalizm twórczy, a ignorowana jest oryginalność polegająca na imaginacji. Rzeczywistość można upiększać, "cukierkować", lecz nigdy przeinaczać, wykonując "jakieś tam buły" lub "bohomazy". Twierdzi się, iż prawdziwy twórca ma być wrażliwy na przyrodę oraz na otoczenie fizyczne i społeczne, które kształtuje człowieka. Kryteria zależą nie od obiektywnego wyrazu artystycznego, od estetyki lub piękna a od stopnia zbliżenia do naturYI do J;zeczywistości. W ten sposób tradycjonalizm nadal zwycięż;:l, Niemniej nawet tradycyjni twórcy są niżęj stawiani w hięrarchii społecznej niż chłopi lub robotnicy. Rzeźbienie ani malowanie nie zapewnia, egzystencji, a pochłania czas. Wyżej więc może być ceniony tak zwany twórca ludowy niż "miastowy". Większym uznaniem, niż artysta plastyk może cieszyć się anonimowy wytwórca kolorowych ozdób gipsowych lub plastykowych ze względu na znaczniejszy stopień zbliżenia do stawianych przez mieszkańców wsi wymogów. Wiadomo też, że często właśnie ci ludzie zaspokajają wymagania estetyczne tak zwanych "wsiowych". W nich upatrują wieśniacy, głównie starsi wiekiem, możliwość zaspokojenia potrzeb plastycznych, a nawet kulturalnych. Zauważa się, przynajmniej w Gorzowskiem, iż wyroby tego typu stają się po prostu symbolem wszystkich innych potrzeb kulturalnych mieszkańców wsi notabene coraz mocniej zurbanizowanej; wsi dyktującej stereotypowe 14 Lud t. LXXIV �210 warunki uzyskania społecznej akceptacji. Nowe treści materialno-tEchniczne oceniane są przeto od strony funkcji, a nie od strony formalno-plastycznej. Gust współczesnego wieśniaka nie jest tak jak dawni0J kształtowany przez szlachetne materiały w postaci drewna lub gliny, a przez plastyk i gips. Zmiana ta powoduje również przesunięcia w hierarchii wartości. Wyżej są cenione wytwory "artystyczne" kupione w sklepie miejskim niż wytworzone we własnym zakresie albo przez twórcę wiejskiego. Oczywiście opinie te wypowiadają nabywcy, a nie twórcy. Dodać tu należy, że w pojęciu chłopów pod słowem artysta kryje się wyłącznie malarz lub rzeźbiarz. Prozaik lub poeta, hafciarka czy kowal traktowani są inaczej. Ludzie pióra są wysoko cenieni, a ich twórczość, bez względu na mistrzostwo, jest w większości przypadków traktowana jako prawdziwa, jako literatura faktu. Twórczość hafciarki lub kowala nie jest zaliczana do prac artystycznych, lecz typowo rzemieślniczych. Wymaga ona bowiem nie kunsztu, nie serca czy szczególnej umiejętności, lecz zwyczajnej pracy. Symbolem każdej działalności rzemieślniczej jest zarobek. Fachowiec, jak się nieraz określa we wsi rzemieślnika, nie wykonuje pracy dla własnej przyjemności, a artysta zaspokaja własne zamiary, pracuje zgodnie z zamiłowaniem, nie ulegając determinizmowi życiowemu. Naturalnie sami twórcy amatorzy traktują swoje wytwory wyłącznie komercjalnie, lub jako środek do zdobycia uznania, a być może i sławy. Twórcy zamieszkali na wsi 19ną więc do środowiska miejskiego, a zamieszkali w mieście orientują się w swej twórczości na wieś. Obie grupy skwapliwie podpatrują "Cepelię", choć znajdującymi się w jej sklepach wyrobami pogardzają dowodząc, że są mało udane, zarzucaji!C im cechę wytwórczości, a nie walor artystycznego wykonawstwa. ~ie przeszkadza to jednak chęci dostania się na sklepowe lady krytykowanej firmy w celu samourzeczywistnienia. Warunki życia twórców, praca zarobkowa, jaką wykonują na codzień, nie zezwala im na stałe admirowanie piękna, na uprawianie rzeczywistej twórczości artystycznej. To, co w tym zakresie robią, można określić jako obronę interesów, jako ucieczkę przed monotonią życia. Z drugiej strony, bez względu na otoczenie społeczne, uważani są za ludzi skrzywionych, nieprzystosowanych do życia, a mimo to chętnie widzianych. a czasem i naśladowanych. Chętnie, choć z pozorną negacją, przechowuje się ich prace, szczególnie w środowisku lokalnej inteligencji. Twierdzi ona, że w pracach tych można zauważyć przewagę myśli nad materią· Z tego powodu można im przypisać kulturotwórczą rolę mimo braku wyraźnego określenia ich pozycji twórczej i społecznej. Można w konsekwencji formułować dylemat czy jest to grupa twórcza wraz z wszystkimi jej zaletami i obciążeniami, czy też rodzaj hobby bez wif;kszyeh �211 możliwości kulturotwórczych. ~'rożna przy okazji postawić pyt~nje o wkład tych ludzi w rozwój szeroko pojmowanej kultury. Z obserwacji wynika, że twórcy zamieszkali w Gorzowskiem t\vorzą zbiorowość dynamiczną, w której dokonują się przemiany kulturowe, powstające na surowym gruncie wymieszanej tradycji. Reprezentują wiele regionów, odmienny folklor, różne właściwości społeczne. Są to jednak ludzie odporni na zjawiska niesprzyjające. Zróżnicowanie to może dać w przyszłości interesujący efekt w formie wyłonienia się swoistego stylu, bogatego ilościowo i jakościowo. Fakt istnienia na interesującym nas terenie twórców, i to obojętne czy ludO\'I)'ch czy t.zw. nieprofesjonalnych, integruje ten region z innymi dzielnicami Polski za pomocą folkloru. Znaczenie tej zbiorowości tym bardziej się uwydatni, gdy weźmiemy pod uwagę, że rozwinęła się ona po kilkuletnim pO\vojennym okresie uśpienia obserwowanego wśród przesiedleńców z Wileńskiego, Poleskiego, Wołyńskiego, Stanisławowskiego, Tarnopolskiego, Lwowskiego i t.zw. "centralaków". Miłośnik znajdzie w ich pracach szereg s\\'oilitych form i treści. Podczas prezentacji ich wyrobów w Muzeum przeciętny widz odnajdował w nich łączność z kulturą dawnych terenóv.' jak też cechy wynikające z nowego zasiedlenia. Rozwojem plastyki, powiedzmy amatorskiej (mam tu na myśli zarówno ludową jak i nieprofesjonalną), zaskoczeni też byli mieszkallcy Frankfurtu n/Odrą w czasie zwiedzania wystawy poświęconej twórczości ludowej województwa gorzowskiego. Miała ona miejsce w czerwcu i lipcu 1980 roku. Pokazano wówczas 42 rzeźby, 14 obrazów olejnych i 25 pisanek. Różne są zatem uczucia związane ze zbiorowością plastyków amatorów, mimo iż każdy z nich spełnia warunld autentycznego folkloru. Sądz~, że nie da się w tym przypadku rozdzielić twórców ludowych i nieprofesjonalnych tak jak trudno jest odłączyć uczucie przyjemności od piękna. Uważam, iż działania takie byłyby sztuką pozoru. Dla mieszkalka wsi ładna jest dana rzecz wówczas, gdy spełnia pożądaną przez niego funkcję praktyczną bez względu na osobę i miejsce gdzie ona zamieszkuje, ładne dla niego jest to, co oddziałuje na uczucie. Pozytywne jest to, co się podoba. Podoba się zaś to, co jest prawdziwe. Sami twórcy, zarówno ci ludowi jak i nieprofesjonalni, między sobą nie dokonują podziałów kierując się wyróżnikiem "ludowy" lub "amator". Rozróżniają się wzajemnie i dzielą jedynie na dobrych i złych, na takich, którzy mają coś osobistego do powiedzenia i na "pustych wewnętrznie". Od tego kryterium zależy pozycja każdego z nich. Kierują się więc naturalnymi uwarunkowaniami, a nie kryteriami formalnymi. Liczy się efekt pracy twórczej. Zrywają oni z tradycyjnymi pojęciami dotyczącymi ich zbiorowości jako obciążonymi implikacjami różnego rodzaju. Przedstawione wyżej uwagi dotyczące plastyki amatorskiej w wOJe- �212 wództwie gorzowskim mają na celu pobudzenie fachowej dyskusji,jaka powinna toczyć się wśród tych, którzy zajmują się nią z różnych powodów. Dotychczasowe ustalenia teoretyczne nie odpowiadają bowiem swoją treścią aktualnym zjawiskom zachodzącym zarówno w środowisku wiejskim jak i miejskim. Twórczość bowiem winna być tworzywem teorii, a nie znajdować się na usługach teorii powstałej lub wydumanej za biurkiem. W tym celu obok analizy obiektów zgromadzonych w muzeach należy badać opinie zarówno twórców jak i odbiorców. Analiza obiektów oraz wyniki sondażu społecznego pozwolą opracować konkretne wnioski praktyczne oczyszczone z różnych dotychczasowych naleciałości. Podjęcie próby skategoryzowania tych pojęć wydaje się być niezmiernie cenne i pożyteczne. * KAZIMIERA WOLDS KULTURA LUDOWA A ETNOLOGIA Przedmiotem zainteresowania etnografii jest "kultura ludowa". Termin ten, używany od początku pojawienia się tej dyscypliny, nie budził zastrzeżeń do czasu kiedy w miarę jasne było samo pojęcie "lud". Pojęcie to obecnie odnosi się raczej do przeszłości, bo cóż ono dziś znaczy? Badając i opisując kulturę ludową etnografia czyniła to głównie w odniesieniu do kultury wsi, która niegdyś była w dużej mierze kulturą chłopską. Także i pojęcie "lud" utożsamiano najczęściej z chłopstwem najliczniejszą warstwą społeczną tradycyjnej wsi. Kultura współczesnej wsi nie jest przecież jedną, wielką, chłopską kulturą, a składa się z wielu kultur: mikrokultur czy kultur środowiskowych będących pochodną zjawisk zaniku i unifikacji tej właśnie niegdyś dużej tradycyjnej kultury ludowej. Podobną strukturę mają środowiska miejskie, składające się również z wielu kultur środowiskowych w tym także i tych, które zawierają fragmenty lub wątki będące efektem wcześniejszego rozpadu tradycyjnej kultury ludowej. Etnografia jako nauka dotychczas badała i opisywała właśnie tę kulturę, która dziś jest czymś statycznym i dotyczy zamkniętych społeczności lokalnych istniejących w przeszłości. Dziś kultura ta jest często punktem odniesienia dla opisu współczesnych wytworów i zjawisk istniejących zarówno na wsi jak i w mieście. �213 Współczesna etnografia jako nauka, niestety, nie jest w stanie badać w pełni współczesnej różnicującej się rzeczywistości kulturowej gdyż, jak dotychczas, nie wypracowała właściwych metod badawczych. Dotyczy to między innymi tak zróżnicowanej rzeczywistości z jaką mamy do czynienia na ziemiach zachodnich. Przysparza to wielu trudności samej nauce jak i praktyce etnograficznej. Wprawdzie etnografia bada przyczyny zanikania lub trwania tradycyjnych elementów kultury we współczesności, ale w niewielkim stopniu zwraca uwagę na powstawanie nowych wytworów i zjawisk i ich funkcjonowanie w tejże współczesności. Podejmując badawczo również problem mechanizmów zmiany kulturowej, etnografia spotyka się z socjologią chociaż ta, badane przez siebie zagadnienia starała się, przynajmniej do niedawna, ujmować w skali makro gdy tymczasem etnografia - w skali mikro. Współczesną "kulturę ludową" pojmuję raczej jako wielość kultur środowiskowych czy mikrokultur powstałych w wyniku rozpadu tradycyjnej kultury ludowej będącej najstarszyrn nurtem naszej kultury narodowej. Zasięg tych mikrokultur czy kultur środowiskowych, obecnie, pokrywa się bądź to z grupą rodzin tego samego pochodzenia regionalnego, bądź też z mniejszą lub większą rodziną, grupą zawodową, grupą wieku czy grupą zamieszkującą jakiś określony teren, dzielnicę. Zasięg ten jest więc różny, zależnie od wytworu bądź zjawiska kultury powstałego z elementu lub jego fragmentu tradycyjnej kultury ludowej, zaistniałego we współczesności i funkcjonującego w potocznym rozumieniu jako "przeżytek". Etnografia, dla mnie, byłaby więc nauką nie tyle o kulturze ludowej ile o kulturach zrodzonych w wyniku rozpadu tradycyjnej kultury ludowej, chociaż nadal, powinna badać i opisywać również i tę kultur(;. Byłaby to nauka, która zajmowałaby się nie tylko genezą i historią kultury ludowej ale badałaby również proces dostosowywania się tradycyjnych wytworów i zjawisk kultury do współczesności i tworzenia się nowych kultur. Na ten proces można także spojrzeć z nieco innego punktu widzenia; z punktu widzenia człowieka jako twórcy kultury, i wówczas, byłaby to nauka o kulturowych efektach adaptacji człowieka do zmieniających się warunków życia. W pierwszym przypadku byłabym skłonna poprzeć niektórych badaczy próbujących określić taką dyscyplinę mianem kulturologii, w drugim - naukę tak postrzegającą kulturę i jej rozwój - nazwać etnologią· • �214 B. PERYPETIE FOLKLORYSTYKI W ramach nInIejSzego tekstu chciałbym podzielić się kilkoma generalnymi spostrzeżeniami, jakie nasunęła mi lektura niewątpliwie interesującej i niosącej wiele treści ogólnoteoretycznych pracy Piotra Kowalskiego pt. Współczesny folklor i folklorystyka. Podtytuł książki brzmi: a przedmiocie poznania w dzisiejszych badaniach folklorystycznych, Polskie Towarzystwo Ludoznawcze, Wrocław 1990, ss. 148. Nie bez powodu, jak sądzę, pojawiają się tutaj określenia "współczesny" oraz "dzisiejszy". Ano właśnie Autor książki ambitnie zaheśla jej cele, choć jednocześnie podkreśla, iż jego propozycje mają "charakter polemiczno-postulatywny", a ich "lakoniczność wynika ze stann badań: ewolucja pokrewnych nauk oraz poszerzający się wciąż obszar oglądów dokonywanych przez folklorystykę współczesną, zmuszają do zasadniczych i głębokich przekształcel1 całego modelu, paradygmatu tej gałęzi humanistyki" (s. 124). Już na wstępie rozważań znajdujemy diagnozę dość szczególnej sytuacji, w jaką uwikłane były badania folklorystyczne - byłoby to "zakłócenie relacji między zmieniającym się historycznie i społecznie przedmiotem badania i osobliwym konserwatyzmem w konstruowaniu przedmiotu poznania" (s. 8). A zatem folklorystyka musiała znaleźć się w sytuacji kryzysowej. Zadajmy sobie jednak pytanie, czy ów kryzys postrzegać należy w sposób proponowany przez Piotra Kowalskiego? Rzecznicy "sytuacji kryzysowych" w nauce wymieniają wiele ich powodów, z których chyba najczęściej powtarzającymi się są takie oto: (1) światopoglądowe uprawianie wiedzy, (2) brak dostatecznej ogólności i mocy prewidystycznej formułowanych teorii naukowych, (3) wyczerpaIlie się możliwości logicznych przekształceil wewnątrz danego systemu (paradygmatu) wiedzy oraz (4) "nieprzystawanie" danego systemu pojęciowo-teoretycznego do zmienionej rzeczywistości badanej (to, co i\Tax Weber nazywał brakiem relacji zwrotnej pomiędzy rzeczywistością samą a jej unaocznieniem i zrozumieniem). Folklorystyka należy z pewnością do tych gałęzi wiedzy, które "trapi" ciągłe uwikłanie w kontekst pozapoznawczy i pozamerytoryczny. Wystarczy w tym względzie prześledzić dzieje samego pojęcia "folkloru", niejednokrotnie nadawano mu z góry pozytywny walor aksjologiczny, wykorzystywano w celach edukacyjnych, nie zawsze rozsądn~e pomyślanych. Autor omawianej pracy zakłada, że warunkiem umożliwiającym dokonanie wstępnych uporządkowań jest wyodrębnienie p l' Z e d m i o t u b a d a n i a i p r z e d m i o t u P o z n a n i a folklorystyki. Ten pierwszy to "określony fragment rzeczywistości życia codziennego", drugi zaś �215 oznacza "pewnego rodzaju konstrukt" związany z działaniem samego uczonego. Osobiście uważam, co postaram się dalej uzasadnić, że rozdzielenie obu powyższych aspektów nie jest możliwe; wręcz przeciwnie - teoria kultury i teoria poznania są ze sobą ściśle związane i wzajerr.nie się warunkują. Wspomniany już przeze mnie Weber powiadał, że "...w naukach o ludzkiej kulturze tworzenie pojęć zależy od sposobu posta\vienia problemów, zaś te ostatnie zmieniają się wraz z treścią kultury". Przy takim ujęciu siła dyscyplin humanistycznych w tym właśnie się objawia, że nieustanne przemiany stanów kultury dostarczają im stałych bodźców ku temu, aby zachowały one wieczną młodość w sensie teoretycznej prężności. W swej książce Wymiary antropologicznego poznania kultury staratem się zaprezentować pewien sposób uprawiania antropologii, który równie dobrze "przystaje" do realiów, w których poruszają się folkloryści mający ambicje orzekania o współczesnej kulturze. Nauka w takim ujęciu stanowi dziedzinę kultury zarówno autonomiczną, jak i współzależną od dziedzin pozostałych, żeby wymienić wyłącznie kwestię "nauka a język". Folklorystykę można potraktować jako system sądów tworzących społeczną świadomość metodologiczną praktyki naukowej zwanej folklorystycznymi badaniami nad zdefiniowanym odpowiednio fragmentem kultury. Wysuwane przez folklorystę (obojętne: "klasycznego" czy "postfilologicznego") sądy dotyczące dziedziny jego zainteresowań, są sądami zrelatywizowanymi społeczno-historycznie. Jeśli zatem załoŻy:l1Y,że poznanie jest określonym zbiorem sądów "produkowanych" w ramach praktyki naukowej w sposób kulturowo uregulowany, wówczas refleksję nad tym poznaniem powinniśmy rozpocząć konsekwentnie od przyjęcia ustaleń a charakterze ogólnym, należącym do zakresu teorii kultury. Tym samym założyć można, że odpowiednio scharakteryzowana teoretycznie kultura (lub jej fragment) oddziaływuje na poznawcze ideały wiedzy i współtworzy charakteryzujące poszczególne gałęzie hufl:anistyki "punkty widzenia" na samą kulturę, a także na naukę "mierl.ącą się" z kulturowymi stanami rzeczy. Wartości kulturowe ukonstytuowane pozanaukowo oddziałują na to, co konstruuje się jako teoretyczny obraz świata rekonstruow·anego z kolei przez praktykę badawczą· A zatem, akt wyboru kryteriów regulujących ideały poznawcze - tutaj - "starej" i "nowej" folklorystyki, ma zawsze charakter wyborów aksjologicznych, jest to niezbywalnie aksjologia naszej kultury i tylko jej. Relatywizacja pojęcia absolutnej racjonalności nauki komplikuje, rzecz jasna, oczywistość powyższych założeń. Teoria poznania zakładająca koncepcję kultury jako rzeczywistości ideacyjnej, twórczo i regularnie wpływającej na przyjmowane ideały \-'liedzy i sposoby ich osią- �216 gania, o tyle nie podpada pod pojęcie tradycyjnej epistemologii, iż zajmuje się między innymi badaniami nad dziejami nauki, w szczególności zaś nad dziejami naukowej refleksji nad kulturą. Tym samym może ona dostarczyć np. folklorystyce wielu dyrektyw umożliwiających poszerzenie "stanu posiadania" tej dyscypliny. Nie będzie już wówczas chodziło o - jak to nazwaliśmy swego czasu z Krzysztofem Piątkowskim - antropologizację humanistyki (antropologizację więc badań folklorystycznych), ale budowę spójnego programu badań nad kulturą widzianą poprzez "filtr" specyficznie dyscyplinarnie folklorystycznego oglądu kultury symbolicznej. To z kolei wymaga uwzględnienia faktu, że respektowane przez badaczy folkloru dyrektywy i osiągane rezultaty nie są prostą konsekwencją oddziaływania ogólnej kultury, ale zawsze w takich momentach zaznacza się interweniująca rola ustaleń epistemologicznych. Jawią się tedy dwa poziomy myślenia dotyczące możliwości pogodzenia ze sobą przekonania o kulturowym uwikłaniu nauki z przekonaniem o możliwości epistemologicznego wartościowania jej praktyki badawczej. Na poziomie pierwszym zobowiązani jesteśmy do respektowania odpowiednich norm i dyrektyw metodologicznych (epistemologicznych), na poziomie drugim uprawnieni jesteśmy do ich kwestionowania. Wpływowy nurt postmodernistycznej refleksji nad współczesną kulturą szczególnie mocno podkreśla fakt naszego uwikłania w nakładające się na siebie kolejno interpretacje stanów kultury. Sądzę, że jest to problematyka zalecająca się właśnie folklorystom, operującym prz.ecież nade wszystko na różnie definiowanych t e k s t a c h. Poszukiwania całkowicie oryginalnych przejawów folklorystycznego uczestnictwa w kulturze napotyka na pułapki, o których z wielkim znawstwem pisze Piotr Kowalski. Sposób tworzenia różnych interpretacji "podawanych" jako "autentyczne" stany kultury - to pasjonujący temat dla badacza. Folklorystykę od samego zarania jej dziejów charakteryzowało jednak, krępujące jej teoretyczny rozwój, poszukiwanie autentycznych i oryginalnych artefaktów kulturowych, które dodatkowo klasyfikowano pod względem estetyczno-artystycznym. Analizy folklorystyczne wikłają się w zasadniczą ambiwalencję, próbują bowiem pogodzić ze sobą spojrzenie na dany obiekt zarówno jako akt indywidualnej kreacji, jak i element szerszego kontekstu wchodzącej w grę kultury, gdzie w szczególności sens wytworu nie ma nic wspólnego ze sferą estetyki. W sposób oczywisty metody rodem z filologii skuteczne są tylko do momentu, gdy dany stan rzeczy analizowany jest w abstrakcji od owego kulturowego tła, w oderwaniu od kontekstu go warunkującego. Kiedy prag:1ie się jakoś ten kontekst wyinterpretować, sięga się "poza" folklorystykę filologiczną, między innymi do antropologii. �217 Lektura pracy Piotra Kowalskiego jest pouczająca także z tego punktu widzenia. Otóż widać wyrażnie, że folklorystyka pozostaje nadal dyscypliną o nieco hybrydalnym statusie: z jednej strony dopracowała się właściwego sobie aparatu badawczego, z drugiej zaś ciągle "spogląda" ona łakomie ku innym dyscyplinom humanistycznym, poszukując u nich modeli i paradygmatów o walorze dającym się uogólnić na jej potrzeby teoretyczno-metodologiczne. Folkloryści ciągle potrzebują zewnętrznych uprawomocnień własnych zabiegów. Niestety, efekt bywa właśnie hybrydą myślową; tworzy się niespójna melange koncepcji psychologicznych, socjologicznych, filologiczno-językoznawczych (zwłaszcza semiotyka) i antropologicznych. Na sytuację folklorystyki współczesnej spojrzeć można także podobnie, jak na sytuację humanistyki dzisiejszej jako takiej. W wielu opracowaniach powtarza się zdanie, iż c a ł a humanistyka przesiąknięta jest ideą tzw. kryzysu koncepcji przedstawiania. To bardzo rozległy temat, na którego podjęcie nie możemy sobie tutaj pozwolić. Tym bardziej jednak należy się cieszyć, że folklorystyka polska włącza się pracą Kowalskiego do dyskusji nad swą przyszłością. O tę przyszłość można byćmimo wszystkich problemów - spokojnym, o czym świadczą prace naszego autora z Parterowym Olimpem na czele. A fakt, iż nadal niejasna jest tożsamość samej folklorystyki? "Kłopoty z tożsamością" mają, może nawet w większym stopniu, także antropologowie dzisiejsi, którzy odrzucają większość ze swej tradycji teoretycznej. Nad "końcem filozofii" debatują Rorty, Lyotard, Serres i Derrida. Współczesna wiedza humanistyczna staje się coraz bardziej antymodelowa i antysystemowa, jest na równi wyjaśnianiem, jak kulturową partycypacją. Współczesność domaga się swoich b a d a c z y w s pół c z e s n O ś c i. I tu taj wielka rola folklorystyki o kształcie postulowanym przez Piotra Kowalskiego, choć osobiście, jako antropolog pozwoliłem sobie spojrzeć na pewne sprawy inaczej. Wojciech BUT5zta � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/4ba753a0aa9f68a7092bd012c396e92d.pdf f53a548d69c99e9606f461496c2f977c Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2052 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1992 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1905 Title A name given to the resource Poglądy i dyskusje/ LUD 1992 t.75 Description An account of the resource LUD 1992 t.75, s.217-226 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 75, 1992 II. POGLĄDY I DYSKUSJE "OPIS LUDÓW" I "NAUKA O CZŁOWIEKU" CZYLI ETNOGRAFIA I ANTROPOLOGIA KULTURY Sprawa delimitacji zakresów znaczeniowych etnografii i antropologii kultury zaczyna już współcześnie tracić na znaczeniu gdyż obie te dziedziny stopiły się w jedną naukę-antropologię, ujmującą swój przedmiot bardzo szeroko jako badanie ludzkości we wszystkich formach i przejawach jej istnienia, jako całokształt empirycznej i teoretycznej wiedzy o człowieku i jego kulturze. Jednakże odmienność w jakiej wyrosła z jednej strony klasyczna antropologia kultury, z drugiej etnografie europejskie sprawia, że w praktyce, mimo tendencji do fuzji, traktujemy antropologię kulturową jako dyscyplinę zakresowo szerszą od etnografii, o innych nieco celach, koncepcjach metodologicznych i osiąganych rezultatach badawczych. Po pierwsze więc tradycyjna antropologia kulturowa różniła się od etnografii przedmiotem. Pierwotny i utrzymujący się po dziś dzień przedmiot etnografii "tradycyjna kultura ludowa" oraz przedmiot klasycznej antropologii kultury - "kultura plemienna" - to dwie zupełnie różne kategorie semantyczne i dwie różne formy rzeczywistości społecznej. "Tradycyjna kultura ludowa" była zawsze korelatem szerszej struktury gospodarczo-społecznej, elementem kultury narodowej, pozostającym w ścisłych związkach i pod wpływem cywilizacji miejskiej i kultury elitarnej. Jej badaniu przyświecały, przynajmniej w pierwszej fazie, cele patriotyczne prowadzące do swojego rodzaju "idealizacji" czy "mistyfikacji" kultury ludowej, którą uważano za symbol czy pierwociny kultury ogólnonarodowej, której badanie miało służyć podtrzymywaniu świadomości narodowej. Ideologiczny aspekt badań nad kulturą ludową powstawał w jaskrawym kontraście do ogólnopoznawczych od samego początku celów jakie przyświecały badaniom nad kulturami plemiennymi, choć początkowo, w interesie polityki kolonialnej usiłowano też zniekształcać ich obraz na poparcie tezy o intelektualnej i moralnej niższości dzikiego. Tendencja ta była właściwa jednak raczej niewyszkolnym naukowo podróżnikom, misjonarzom i eksploatatorom; gdy do badań przystąpili profesjonalni antropologowie zaczęła ona zanikać lub wręcz być zwalczana. Społeczności plemienne, często izolaty wyspiarskie, stanowiły swojego rodzaju całości, odcięte od wpływów zewnętrznych, rządzące się niejako własnymi prawami, �218 co stwarzało nieomal laboratoryjną sytuację dla odkrywania podstawowych zasad rządzących społeczeństwem i kulturą ludzką w ogóle. Stąd antropolog kultury czy antropolog społeczny od samego początku wolał mówić o Człowieku w ogóle niż o konkretnym X czy Y jako przedstawicielu określonej grupy etnicznej. Pytania o istotę rozwoju kultury i mechanizmy jej funkcjonowania stawiano sobie niemal od początku, co stwarzało wyraźny kontrast w stosunku do czysto kolekcjonerskich ambicji pierwszych etnografów polskich, gdzie jedynym kwestionariuszem a zarazem dyrektywą metodologiczną była enumeratywna definicja kultury z jej tradycyjnym podziałem na kulturę materialną, społeczną i duchową (wprowadzonym przez K. Moszyńskiego, S. Poniatowskiego, S. Bystronia). Nie pojawia się w tym rejestrze zagadnień, które ma podejmować etnograf, żadne pojęcie ogólne, wypływające z uprzednio przyjętych założeń teoretycznych, które pozwalałyby na systematyzację zebranego materiału na bardziej ogólnych zasadach aniżeli proste operowanie konkretem historycznym. Cechą charakterystyczną polskich badań etnograficznych w pierwszej i drugiej połowie XIX wieku, można by to stwierdzenie odnieść również w dużej mierze do okresu międzywojennego, było "szczegółowe opracowanie ściśle określonego wycinka rzeczywistości społeczno-kulturowej w ramach konkretnych granic geograficznych lub etnicznych" (A. Posem-Zieliński, Etnografia jako samodzielna dyscyplina naukowa, w: Historia etnografii polskiej, M. Terlecka (red.) Wrocław i inne 1973, Ossolineum, s. 59), któremu nie przyświecały żadne ambicje teoretyczne. Były to w przeważającej mierze monografie pisane przez zbieraczy - amatorów, zawierające bogaty materiał faktograficzny z dziedziny folkloru i kultury duchowej przede wszystkim, w mniejszym stopniu dotyczący kultury materialnej i społecznej (proporcje te zmieniły się po wojnie, kiedy to badania nad kulturą duchową schodzą na plan dalszy - z wyjątkiem sztuki ludowej - natomiast większe zainteresowanie zaczyna budzić kultura materialna i społeczna). W drugiej połowie XIX wieku zaczynają jednak do etnografii polskiej przenikać teorie i metody antropologii światowej - Jan Karłowicz, Stanisław Ciszewski, Ludwik Krzywicki - nie tylko przyczyniają się do popularyzacji zdobyczy zachodniej antropologii (tłumacząc dzieła Tylora, Morgana, Frazera, Lubbocka), ale sami zaczynają stawiać polskim badaniom etnograficznym bardziej ogólne cele, postulując badania porównawcze i formułowanie wniosków ogólnych w oparciu o tak modną podówczas teorię ewolucji. Już w tym więc okresie etnografia polska zaczyna zbliżać się do etnografii światowej. Jednakże jest rzeczą godną podkreślenia, że etnografowie polscy przejmując metody szkoły ewolucyjnej, kulturowo-historycznej (S. Poniatowski, K. Moszyński), funkcjonalnej (J. Obrębski, K. Dobrowolski), fenomenologicznej (Cezaria Baudouin - Ehrenkreutz-Jędrzejewiczowa) nadawali im zawsze indywidualną interpretację, modyfikując założenia tych szkół odpowiednio do charakteru i cech rzeczywistości kulturowej, która była przedmiotem ich badań �219 i która wymagala w większym stopniu, niż to miało mIejsce w wypadku antropologii zachodniej, uwzględniania wymiaru realnej historii. Uważany za głównego przedstawiciela ewolucjonizmu w Polsce, Jan Karłowicz, w niektórych swoich pracach (Chata polska) wydaje się pomijać korelaty czasu i przestrzeni i wykazywać wszędzie jednakowe etapy rozwoju budownictwa wiejskiego, w innych jednak zastanawia się nad konkretno-historycznym przebiegiem procesu. Podobnie drugi czołowy ewolucjonista w etnografii polskiej, Ludwik Krzywicki, włącza elementy historycznego myślenia do teorii ewolucji przez zaadaptowanie zasad materializmu historycznego do badania społeczeństwa plemiennego, uznając zmiany w środkach i stosunkach produkcji za podstawowy czynnik motoryczny przeobrażeń społecznych i kulturowych (L. Krzywicki, U stroje społeczno-gospodarcze w okresie dzikości i barbarzyństwa, w: Studia Socjologiczne, A. Schaff (red.), Warszawa 1951). Sam był autorem, można powiedzieć, pierwszej w Polsce pracy antropologicznej: Ludy. Zarys antropologii etnicznej, która stanowi oryginalną próbę podsumowania wyników badań antropologicznych wybitniejszych w tej dziedzinie badaczy. Reprezentuje w tej pracy podejście interdyscyplinarne łączące punkt widzenia antropologii fizycznej, historii, geografii i socjologii. Obok więc zbieraczy - amatorów zaczynają w drugiej połowie XIX wieku pojawiać się w Polsce teoretycy - komparatyści, kładący nacisk na badania porównawcze i dążący do znalezienia odpowiedzi na najbardziej ogólne pytania dotyczące natury ludzkiej i praw rozwoju kultury. W tym momencie rodzi się pojęcie antropologii jako najogólniejszej z nauk o człowieku, którą pojmuje się jak dyscyplinę szerszą zakresowo od etnografii, posiadającą związki z antropologią fizyczną, archeologią, językoznawstwem. Sam Krzywicki uważał etnografię za konserwatywny sposób uprawiania nauki o człowieku, antropologię zaś za wolnomyślny i postępowy. Wspomniana już tendencja do przetwarzania teoretycznych zdobyczy antropologii zachodniej w konfrontacji z rodzimym, polskim materiałem, szczególnie widoczna jest w sytuacji funkcjonalizmu polskiego, o ile w ogóle można o nim mówić. Zarówno J. S. Bystroń jak i J. Obrębski, jak też w pierwszym rzędzie K. Dobrowolski, wprowadzają do swoich socjologicznych, w wysokim stopniu funkcjonalistycznych analiz, wymiar historii lokalnej, polskiej, pojmowanej jednak zawsze jako proces charakteryzujący się pewnymi prawidłowościami przebiegu, których ustalenie możliwe było dzięki łączeniu metody historycznej z metodą funkcjonalną i ustalaniu współzależności pomiędzy zjawiskami kultury zarówno w aspekcie synchronicznym, jak i diachronicznym. Podobnie jak Malinowski, Dobrowolski stał również na stanowisku, że nie istnieją "czyste", "nagie" fakty w kulturze, lecz że faktem naukowym jest wspólzależność zjawisk interpretowana zawsze zgodnie z pewnym, z góry przyjętym założeniem teoretycznym, które należy jednak konfrontować z badaną rzeczywistością. W tym wyrażało się właśnie konsekwentnie funkcjonali- �220 styczne stanowisko Dobrowolskiego. Jednakże, po raz pierwszy w Polsce, zwrócił on uwagę na możliwość wykorzystania modelu funkcjonalnego do analizy przemian, podkreślając oczywisty już dziś fakt, że "ahistoryzm" funkcjonalizmu nie stanowi konserwatywnego ex definitione rysu tego systemu lecz wyrósł z potrzeb chwili, gdy tradycyjne kultury plemienne znikały już jako przedmiot badań i rejestracja ich stanu aktualnego była ważniejszym zadaniem niż wszelkiego rodzaju, często hipotetyczne konstrukcje historyczne. Dobrowolski, tak jak wcześniej Krzywicki, zaadaptował do polskich badań etnograficznych zasady materializmu historycznego, przyznając determinującą rolę materialnej bazie życia społecznego i trzeba przyznać, że w oparciu o te dyrektywy metodologiczne powstało wiele interesujących studiów pisanych pod jego kierunkiem, ukazujących przemiany kulturowe wsi na tle rozwoju źródeł dochodu. Dobrowolski wprowadził też nowe kategorie analityczne do badań etnograficznych, jak: tradycja, podłoże historyczne, zderzenie kultur stanowiące niezbędne uzupełnienie aparatury pojęciowej funkcjonalizmu w zastosowaniu do badań polskich. Dlatego stworzenie przez Dobrowolskiego metody określanej przez niego jako metoda genetyczno - integralna, uznać należy za poważny wkład do teorii etnograficznej, oryginalny wkład Polaka, korzystnie wyróżniający się na tle całokształtu polskiej myśli etnograficznej. Dlatego mimo współczesnych antypozytywistycznych tendencji w badaniach nad społeczeństwem i jego kulturą, które w polskiej etnografii ostatniego okresu wyraziły się przesunięciem nacisku z analiz funkcjonalnych na analizy semiotyczno-strukturalne, należy zauważyć, że znaczenie owego historyczno-socjologicznego ujęcia nie maleje, że prowadzi ono wciąż do interesujących rezultatów badawczych. Zapewne bowiem łatwiej jest badać zobiektywizowany świat wytworów i działań ludzkich niż schematyczne struktury idei tkwiące w umysłach ludzkich, do których dotarcie nie jest rzeczą prostą i wiąże się zawsze z dużym stopniem hipotetyczności. Funkcjonalizm był zawsze bliższy emocjonalnej i społecznej stronie życia i dlatego jest zapewne ujemnym faktem, że nie zapuścił on głębiej korzeni w polskiej myśli etnograficznej (należy jednak podkreślić duże zasługi krakowskiego, a także łódzkiego ośrodka uniwersyteckiego w popularyzacji i interpretacji dorobku Malinowskiego; z inicj~tywy ośrodka krakowskiego wydanie dzieł wszystkich Bronisława Malinowskiego, interesująca praca zbiorowa pod red. M. Flis i A. K. Palucha, Antropologia społeczna Bronisława Malinowskiego, Warszawa 1985; praca A. K. Palucha, Malinowski, Warszawa 1981. Bezpośrednim zastosowaniem reguł analizy funkcjonalnej do badań przemian kulturowych wsi polskiej jest praca G. Ungeheuer, Przemiany standardu °kulturowego. Z badań w środowisku wiejskim, Warszawa 1974. Godną polecenia interpretację teorii i metody funkcjonalnej stanowi także praca lubelskiego antropologa K. J. Brozi, Antropologia funkcjonalna Bronisława Malinowskiego, Lublin 1983). Na osobną uwagę zasługuje cechująca ostatnie dekady dość silna reakcja �221 polskiego środowiska etnograficznego na osobę i teorię Levi-Straussa l Inspirujących go językoznawców, która wyraziła się szeregiem wcale interesujących studiów z zakresu antropologii kultury wsi w Polsce (por. L. Stomma, Antropologia kultury wsi polskiej XIX wieku, Warszawa 1986). Rzecz charakterystyczna, mówi się tu już o studiach z zakresu polskiej antropologii kultury, a nie etnografii, co jest widocznym przejawem zacierania się współcześnie różnic pomiędzy tymi dwoma dyscyplinami. We współczesnej etnografii polskiej obserwuje się poza tym pewien znamienny rys - przesunięcie rozważań teoretycznych w sferę rozważań czysto epistemologicznych (por. Metodologiczne problemy współczesnych badań nad kulturą i tradycją, T. Karwicka (red.), Toruń 1991). Rozważania te, rozbudzone przez poznański ośrodek kulturoznawczy, spełniają bez wątpienia ogromnie pożyteczną rolę - znacznie rozszerzają i pogłębiają ogólnohumanistyczną i ogólnometodologiczną metanaukową świadomość etnografów polskich, ale czy nie jest to z kolei skok na zbyt wysokie piętro, swego rodzaju unik wynikający z braku własnej inwencji teoretycznej w tworzeniu hipotez, które podsuwały bądź teren, bądź własna wyobraźnia teoretyczna, wymagająca następnie sprawdzenia w terenie. Jeśli podstawowe problemy metodologiczne etnografii zaczynają się plasować gdzieś na styku takich opozycji, jak obiektywizm i subiektywizm poznania, naturalizm i antynaturalizm, relatywizm i uniwersalizm, realizm i instrumentalizm, wreszcie nomotetyzm i idiografizm (op. cit., s. 70), to należy zauważyć, że przy braku możliwości jednoznacznych rozstrzygnięć pomiędzy nimi, spory te zaczynają przybierać czysto akademicki charakter. Przyczyn tego stanu rzeczy należy upatrywać w pogłębiającym się odchodzeniu etnografów polskich od terenu i coraz częstszym zapominaniu o fakcie, że jedynie dobra znajomość realiów życia wiejskiego (czy innych kultur) wydaje się być gwarantem, że nie wyciągniemy wniosków pochopnych, zbyt ogólnych, opartych na wyrywkowym materiale. Na niebezpieczeństwa mitologizacji terenu i metody terenowej, która jakoby miała powodować groźbę zaniku refleksji teoretycznej (?) wskazuje też niezbyt słusznie Ewa Nowicka w swoim niedawno wydanym podręczniku (Świat człowieka - świat kultury. Systematyczny wykład problemów antropologii kulturowej, Warszawa 1991). Teoriotwórcza rola terenu była podkreślana i wielokrotnie udowodniona nie tylko w badaniach samego Malinowskiego, ale potwierdzona ponad wszelką wątpliwość w badaniach wielu innych uczonych. Skądinąd należy podkreślić z uznaniem duże zasługi poznańskiego ośrodka etnograficznego w popularyzacji i udostępnianiu czytelnikowi polskiemu nowszych osiągnięć teoretycznych i empirycznych antropologii zachodniej (prace W. Burszty - przykładowo: W świecie ideacyjnych kodów Warda Goodenougha, "Lud", t. 66, 1982, czy Lingwistyka a etnologia, w: O kulturze i jej badaniu. Studia z filozofii kultury, K. Zamiara (red.), Warszawa 1985, �222 czy też M. Buchowskiego - tłumaczenie opatrzone wstępem do książki E. Leacha Kultura i komunikowanie, w: E. Leach, A. J. Greimas, Rytuał i narracja, Warszawa 1989). Z inicjatywy ośrodka poznańskiego wydany też został Słownik etnologiczny (Warszawa - Poznań 1987), który uznać należy za duże . .. oSIągmęcIe. Fakty te świadczą, że etnografia polska zaczyna być w coraz większym stopniu świadoma swoich podstaw teoretycznych i zarzucany jej często rozbrat z teorią zaczyna się zmniejszać. Fakt ukazania się w ostatnich dwóch latach aż trzech podręczników antropologii kultury (K. J. Brozi, Antropologia kulturowa. Wprowadzenie, t. 1. Zarys historii antropologii kulturowej, Lublin 1992; E. Nowicka, Świat człowieka - .świat kultury. Systematyczny wykład problemów antropologii kulturowej, Warszawa 1991 oraz B. Olszewska - Dyoniziak, Człowiek - kultura - osobowość. "W~tfP do klasycznej antropologii kultury, Kraków 1991) należy uznać za znamienny i optymistyczny, świadczący o tym, że dyscyplina ta, z dużym opóżnieniem, jednakże doczekała się należytego uznania w Polsce i przeżywa okres, który socjologia przeżywała wiele dziesiątków lat temu - jasnego krystalizowania właściwych sobie pojęć, metod i typów wyjaśniania naukowego. Ewa Nowicka postuluje, że antropologia jest już dyscypliną na tyle ukształtowaną i samodzielną, że może niejako wznieść się ponad podziały na poszczególne szkoły i kierunki, i rozpatrywać niezależnie wszystkie wspomniane jej aspekty: właściwy antropologii schemat pojęciowy, właściwe metody, właściwe typy wyjaśniania naukowego. Akcent to być może przedwczesny - dobra znajomość i krytyczna analiza kierunków i szkół wyjaśnia bowiem wiele współczesnych problemów antropologii i ta świadomość teoretyczna jest niezmiernie potrzebna etnografom polskim w szczególności, by mogli uniknąć często im stawianego zarzutu, że uprawiają naukę w pierwszym rzędzie opisową, idiograficzną, której nie towarzyszy głębsza refleksja teoretyczna. Cele nomotetyczne jakie stawiali uprawianej przez siebie dyscyplinie antropologowie zachodni stanowiły w pierwszym rzędzie o tej właśnie różnicy pomiędzy etnografią a antropologią kultury (obejmującą również antropologię społeczną). Na zmierzch teorii narzekają jednak i dziś antropologowie brytyjscy, co zdaniem Kupera (Między charyzmą a rutyną. Antropologia brytyjska 1922-1982, Łódź 1987, rozdz. IX) wiązać należy między innymi z faktem, że od czasów Malinowskiego nie pojawiła się tam na tyle silna indywidualność naukowa by stworzyć nowy paradygmat, przełamujący ograniczenia poprzednich systemów. Być może etnografia polska też czeka na taką indywidualność. Jak pisze P. S. Cohen: "Słowo teoria jest jak czek in blanco jego wartość zależy od tego kto i jak go użyje" (P. S. Cohen, Modern Sociological Theory, London 1968, s. 1). Barbara Olszewska-Dyoniziak �223 ODPOWIEDŹ NA ARTYKUŁ Z "ETNOGRAFII t. 35, 1991, z. 1. POLSKIEJ", W komisariacie okłada policjant pałką mumię egipskiego faraona. - No i jak tam? - pyta go posterunkowy. - Wszystko w porządku - przyznał się. Taka jest mniej więcej procedura "naukowa" stosowana przez trio: Arnold Lebeuf, Mariusz S. Żiółkowski i Robert M. Sadowski, w polemice z moją, napisaną lat temu siedemnaście pracą doktorską, a ściślej z jej wyrwanym z kontekstu i wybranym do bicia fragmentem. "Polemika" składa się z nader licznych pomówień i niewielu, niestety, argumentów. Zacznijmy od tych pierwszych. Można się z nich dowiedzieć, iż na przykład: - Kłamię, że projekt mojej pracy konsultowany był przez profesora Włodzimierza Zonna. - Jednocześnie powoływaniem się na tegoż Zonna nazwisko tak skutecznie sterroryzowałem promotora pracy (prof. Zofia Sokolewicz) i jej recenzentów (prof. Bronisław Geremek, prof. Jerzy Gąssowski), że "nie odesłali pracy do oceny specjalisty, a następnie autorowi do dość zasadniczych przeróbek". Sfałszowałem opis topografii wsi Skordiów. Nie udostępniłem materiałów z badań archiwum Katedry Etnografii UW. Sfałszowałem pomiary. Sfałszowałem podawane przez respondentów informacje. Jednym słowem, wyssałem wszystko z palca. Panowie delatorzy nie zawsze są wprawdzie dobrze poinformowani, bo i skąd mieliby wiedzieć, że rodzina moja blisko była z Zonnami zaprzyjaźniona, co umożliwiało mi stały i nieskrępowany do profesora dostęp; że badania w Skordiowie wykonywane były w ramach prac tzw. grup ćwiczeniowo-laboratoryjnych, których uczestnicy musieli złożyć oryginały wywiadów w Katedrze, bo inaczej po prostu nie zaliczono by im roku etc. etc. Nie będę się jednak wdawał w odpieranie jawnych insynuacji, gdyż byłoby to zniżaniem się do poziomu oszczerców. Zresztą koncepcja ich jest przecież tak radośnie prosta, że nie warto doprawdy wnikać w drobiazgi: cały epizod skordiowski mojej pracy jest cynicznie spreparowanym fałszerstwem. Bezkompromisowa ta teza budzi wszakże dwie drobniutkie wątpliwości; pierwsza - po co by mi to było, skoro i bez części astronomicznej nie traciła praca na wartości, a już w każdym razie wypełniała wszelkie warunki stawiane przewodom doktorskim; druga, ciekawsza jest jeszcze - gdybym rzeczywiście premedytował naukowy hold-up, czy robiłbym to aż tak nieskończenie głupio? Bo pomyślcie państwo tylko: podaję nazwiska i dokładne namiary informatorów, do czego bynajmniej nie byłem zobowiązany; przeprowadzam �224 badania wspólnie z kilkunastoma studentami - potencjalnymi świadkami przestępstwa; opisuję wszystko w popularnej książce dostępnej astronomom i wszelkim innym zainteresowanym; referuję wielokrotnie rzecz poza granicami kraju i to w obecności cytowanych przez trio autorytetów (np. Claude Gaignebet); wreszcie - to już gag niemal - przedstawiam moje hipotezy na seminarium prof. Andrzeja Wiercińskiego, którego asystentem jest Mariusz S. Ziółkowski. - I co? - I nic. Trzeba szesnastu lat, by się tenże pan Ziółkowski zorientował i zagrał na larum ... Tylko, że to larum niezupełnie jakby na temat. Bo o cóż w mojej pracy chodziło; na terenie całej Europy (i nie tylko) spotyka się systematycznie chłopskie wierzenia kalendarzowe nie przystające do współcześnie uznawanej akademickiej wiedzy astro-matematycznej. Ale właśnie na postawie tych dziwacznych wierzeń skonstruowany jest system świąt wielu społeczności. Znane we wszystkich językach europejskich przysłowie "Św. Łuca dnia przyrzuca" pozostaje w oczywistej sprzeczności z ustaleniami naukowej astronomii, Pytany, co sądzi o tym paradoksie, odpowiadał zawsze profesor Włodzimierz Zonn: czym innym jest astronomia wzorami zobiektywizowana, czym innym zupełnie świadectwo naszych zmysłów. Któż nie widział słońca, które tańczy, mruga, zatrzymuje się nad horyzontem, a przecież matematyka tego nie potwierdza ... Tak więc punktem wyjścia było dla mnie pytanie, czy mogli chłopi widzieć na niebie astronomię nieastronomiczną. W odpowiedzi poleca mi trio udanie się do świątyni abstrakcji astro-matematycznej, jaką jest planetarium, Czyż trzeba lepszego dowodu niezrozumienia o co w ogóle w mojej pracy chodzi? Tak się też składa, iż w rozlicznych przypadkach pretendują chłopi, iż kalendarzowa ich wiedza wysnuta jest z obserwacji miejsc wschodów i zachodów słońca na horyzoncie. Szanowne trio przyznało, że wspomina o tym Moszyński, co świadczy jedynie o braku znajomości bibliografii, gdyż informacji podobnych, z terenu całej Europy, jest bardzo wiele i nie stanowią dziś dla nikogo ani sensacji, ani zaskoczenia. W każdym razie twierdzi trio, w Skordiowie nie mogło się to zdarzyć. Dwa są na to dowody: primo, topografia odtwarzana po piętnastu latach, kiedy zmienił się nawet układ zabudowy wsi, nie mówiąc już o krzewach, zielskach (pisze trio, że paliki "powinny chyba wystawać ponad łąkowe zielsko nawet wybujałe - zaiste no comment - praktyka na wsi by się przydała) etc. Secundo: wywiad z 85-letnim wieśniakiem, który nie przypomina sobie co mówił szesnaście lat wcześniej. Pamięta natomiast, że "chodzili i coś spisywali", Pokażcie mi chłopa polskiego, który, gdy mu się chodzi po obejściu i "coś spisuje", bliżej się nie zainteresuje, ani kłonicą pogoni ... Ale, oczywiście mumia faraona też się przyznała. Czemu zaś nie posłałem panu Kostrzanowskiemu swojej książki bo i taki zabawny zarzut pada? - A czy sprawdzili delatorzy, czy jest Kostrzanowski miłośnikiem literatury popularnonaukowej, albo przynajmniej ... piśmienny? �225 Oczywiście, w młodocianej chęci (teraz już inne wyznaję wiary) racjonalizacji chłopskiej wizji świata i nieba, popełnić mogłem i zapewne musiałem istotne błędy. Ich odkrycie daje na pewno asumpt do nowych badań i nowych interpretacji. Jestem szczęśliwy, że przysłużyły się temu moje młodzieńcze prace. Pardon, byłbym szczęśliwy, gdyby nie retoryka moich krytyków każąca mi powątpiewać nie tylko w ich kompetencje, ale, co gorsza, w intencji uczciwość. O ukazaniu się "polemiki" trójki panów dowiedziałem się przez przypadek, dzięki warszawskim przyjaciołom. Przedtem zanieśli już oni tekst do redakcji codziennych gazet. W trosce o dobro nauki oczywiście ... Ludwik Stomma 15 - Lud t. LXXV � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/e5377d34e97f950bdd1de92c6b3e9bda.pdf e325a79257a0639d04aabbdec590d1fd Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2233 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1999 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2075 Title A name given to the resource Poglądy i opinie / LUD 1999 t.83 Description An account of the resource LUD 1999 t.83, s.177-182 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text I.ud. II. POGLĄDY t. 83, 1999 I OPINIE PRZESĄD I ZABOBON ODMIENNE ZACHOWANIA KULTUROWE Zarówno w języku potocznym, jak i naukowym, terminy "przesąd" i "zabobon" stosowane są zamiennie. Wydaje mi się jednak, że język wyraża intuicję merytorycznych różnic obu tytułowych terminów. Zgodnie z tą intuicją pragnę określić przesąd jako akt przekonaniowy, a zabobon jako akt czynnościowy (zachowaniowy). Uzasadnienie zaproponowanej terminologii opieram na etnograficznej anal izie historyczno-ku Iturowej. Zakładam, że oba interesujące zjawiska wywodzą się przede wszystkim z wcześniejszych od nich mitów i rytuałów kultury magicznej. Nawet jeśli rodzą się nowe zachowania omawianego rodzaju, to mają one oparcie w wyobrażeniowym świecie magii, a to oznacza myślenie według określonych, z góry powziętych przesądzelli . Jeśli tworzone są nowe treści, to zasadzają się one na istniejącym już ..szablonie" skojarzeniowym. Jednak zdecydowana większość przesądów i zabobonów wywodzi się z odleglejszych czasowo okresów kultury, \v której powszechniej funkcjonował światopogląd magiczny. Z licznych prac etnograficznych wiemy o związkach genetycznych i funkcjonalnych mitów (przekazów światopoglądowych) i rytuałów magicznych. Na te związki zwrócili uwagę przede wszystkim strukturaliści i funkcjonaliści, ale także wcześniejsi od nich ewolucjoniści (Tylor 1896; Radcliffe-Brown 1952; Mauss 1973; Levi-Strauss, 1978, s. 55 i n.). Wykazali oni, że oba zjawiska wzajemnie się warunkują, a czasem wzajemnie odtwarzają, jedno na płaszczyźnie działall, drugie w sferze pojęć, tworząc całe struktury i systemy (LeviStrauss, 1970; 1978). Przypuszczam, że więź występująca między nimi uległa kiedyś zerwaniu i zaczęły one funkcjonować w postaci oderwanych wątków nazywanych tu przesądami i zabobonami. Jest to myśl nienowa, przedstawił ją już E. B. Tylor w postaci znanej teorii "przeżytków kulturowych" (Tylor, 1896). Pomysł, na którym opiera się część niniejszej pracy, jest zaczerpnięty z teorii powstawania obyczajów E. Kobylińskiej (1985, s. 22-57) i J. Grada (1983, s. 91-120). E. Kobylińska stwierdza, że mity i rytuały o tyle tworzą zwarte systemy, o ile żywotne są mity, które spajają, systematyzują i usensowniają praktyki rytualne (Kobylińska, 1985, s. 25). Gdy mit obumiera, wówczas on sam, jak i współwystępujący z nim rytuał ulegają rozkładowi na szereg odrębnych wątków. Rozproszone, zwolna zaczynają funkcjonować autonomicznie, część z nich staje się obyczajami, a część bezpowrotnie zanika. Te, które przetrwały, uzyskują zazwyczaj nowe skonwencjonalizowane sensy i są opatrywane nową I W artykule nic hC;d'l poruszane kwestie społecznej funkcji i przyczyn ciągłej żywotności przesądów i zahohonów. Opracował to zagadnienie G. Jahoda (1971). �178 kwalifikacją etyczną. Ich semantyka oparta jest na wyuczonej konwencji, gwarantującej skuteczność i powszechność komunikacyjną. Na tym poziomie znajomość pierwotnych założeń znaczeniowych leżących w micie i rytuale nie jest potrzebna do rozumienia komunikatów i zwykle też nie jest znana uczestnikom danej kultury. Geneza, na przykład, współczesnego obyczaju pozostawiania jednego wolnego nakrycia na stole przy kolacji wigilijnej wywodzi się z zaduszkowego obrzędu ku czci zmarłych i otwarcia nowego cyklu wegetacyjnego w życiu danej zbiorowości wiejskiej. J. S. Bystroń pisze na tcn tcmat: ,.Pamiętano o nieobecnych, wspominano ich, zostawiano dla nich wolne siedzenie przy stole, podobnie jak i dla zmarłych. Uczta wigilijna miała wszystkich łączyć razem, pozostawiano więc czasem jadło na stole przez noc dla duchów zmarłych lub też wynoszono je przed dom, widocznie chrześcijańskic święto przyjęło szczątki dawnego obchodu ku pamięci zmarłych" (BystrOJl 1960, s. 40-4 ł). Ten wątek zachowaniowy nie stał się zabobonem dlatcgo, że uzyskał kwalifikację obyczajową z nowąjego racjonalizacją. Ze względu na ciągle jeszcze występujące żywotne wątki tradycyjncj kultury O cechach magicznych, historyczny proces opisywanego rozkładu może być długotrwały i złożony. Generalnie jednak E. Kobylillska i J. Grad konkludują. że da się z danych empirycznych ustalić, iż proces ten, powtórzmy, polega na odrywaniu się od mitu, a następnie rytuału, ich składowych wątków symbolicznych, które zaczynają funkcjonować samodzielnie. Z niegdysiejszego więc systemu mityczno-rytualnego pozostały oderwane formy i treści, a ich sakralny wymiar całkowicie zanikł. W to miejsce pojawiły się obyczaje, które zamiast rytuałów i mitów pełnią społeczną funkcję integrująco-różnicującą. W ślad za przedstawioną koncepcją możemy przyjąć, że część wątków sprzężonych pierwotnie w systemach rytuałów i mitów nie uległa naszkicowanemu powyżej procesowi przemiany w obyczaje, lecz poczęła samodzielnie funkcjonować jako przesądy i zabobony, zachowawszy swoje magiczne podłoże myślowe. W przedstawianym ujęciu przesąd hyłby odszczepionym fragmentem mitu i zachowaniem przekonaniowym, zabobon zaś elementem rozczłonkowanego lub zredukowanego rytuału magicznego i zjawiskiem czynnościowym. Należy raz jeszcze zwrócić uwagę, że cechą przesądu i zabobonu jest ich magiczność, która powoduje, że oba, w odróżnieniu od obyczaju, pobawione są moralnej oceny - liczy się tu, tak jak w magii, fizycznie oczekiwany efekt, a nie etyczny sposób jego pozyskania. Czasami też oba omawiane zjawiska mogą, tak jak obyczaj, wpływać konsolidująco na niektóre grupy społeczne, np. młodzieżowe (Jahoda, ł 971). Należałoby teraz, na podstawie przedstawionej teorii, zrekonstruować źródła kilku przesądów i zabobonów, Przesądami. na przykład, są takic przekonania jak to, że ludzie, którzy mają zrośnięte razem brwi, ulllrą śmiercią nagłą, albo też takie, że małżellstwa zawierane w maju będą nieszczęśliwe. Zródła obu przekonall tkwią w zapomnianych już wątkach mitologicznych, które teraz skrótowo zrekonstruuję. �179 Pierwszy z wymienionych przesądów wywodzi się z wątku mitycznego, według którego cechą niektórych istot demonicznych są zrośnięte nad nosem brwi. K. Moszyóski twierdzi, że "mamy tu do czynienia ze skojarzeniem się w myśli ludu obrazu dwu gęstych zrośniętych ze sobą brwi z obrazem dwuskrzydłej ( ... ) Zmierzniey, duszy ludzkiej ( ... ), wiedźmy lub zmory (Moszyński, 1967, s. 607). I dalej podaje. że według wierzel1 "duch ten wylatuje z nich w postaci ćmy, napada na pogrą7.onego wc śnie wroga i uśmierca go jeśli taka jest jego wola" (MoszyJlski, 1967, s. 607). W przekonaniach ludowych, przyszłe demony lub półdemony posiada/y określone oznaki cielesne zapowiadające ich przyszły status oraz sposób jego osiągnięcia. Skądinąd wiemy, że część istot demonicznych pochodzi z dusz ludzi zmarłych tragicznie, względem których nie zostały dopelnione rylualne "przejścia" w odmienny stan (Stomma, 1981, s. 24-44). W opisanym przekonaniu wątek demonologiczny uległ "zapomnieniu" i tylko uderzająca cecha tizjonomiczna pozostała w związku z magicznym przekonaniem o fatalnej śmierci,jaka czeka tego, który tę cechę posiada. Drugi z podanych przykładów wywodzi się naj prawdopodobniej jeszcze ze starorzymskich, potem słowiaJlskich ludowych wierzell powiązanych z wiosenną - i tu, i tam - obrzydowością zaduszną (Klinger, 1931). Według Klingera ..u starożytnych Rzymian cały maj miał znaczenie pory złowróżbnej, kiedy to pod groźbą rychlej śmierci nie wolno było zawierać małżeJlstw ( ... ). Była to prosta konsekwencja przeświadczenia, że w tym czasie dusze przodków goszczą wśród ludzi na ziemi. Okresem specjalnie im poświęconym była trzydniowa uroczystość Lemuriów, przypadająca na 9,11 i 13 maja" (Klinger, 1931, s. 16). Oczywiście, obrzydowe źródło wymienionego przesądu dla jego wyraziciela nie jest znane. Zabobonami, z kolei, są takie zachowania, jak odpukiwanie w niemalowane drewno, czy też świadome wystrzeganie się witania lub żegnania w progu domu. Oba zabobony stanowią okrojone i reliktowe zabiegi magiczne związane pierwotnie z domniemaną aktywnością demonów. Odpukiwanie w niemalowane drewno miało za zadanie pobudzanie do czujności duchy opiekuńcze domostwa w razie zagrożenia. Ich siedziba mieściła się między innymi pod stołem (nie malowanym) lub w jego obrębie i ich aktywność musiała być jakoś związana z surowym drewnem (Klinger, 1926, s. 36,38,47,49 i n.). Drugi z wymienionych zabobonów wywodzi się z magicznej wiary w przebłagiwanie złośliwych istot demonicznych na wszelkich granicach, zarówno przestrzennych, jak i czasowych (stąd bierze się złowróżbna wymowa godziny północnej). Demony czyhają na nieostrożne ofiary by wyrządzić im szkodę na duchu lub ciele (Stomma, 1981, s. 41-43). Część zabobonów uległa dalszej transformacji i przybrała postać języko\\ych wyrażeJl idiomatycznych, takich jak "trzymać kota w worku" - wyrażenie związane prawdopodobnie z wypędzaniem z worka czarnego kota uosabiającego ducha zapustów (Glogcr, 1900, s. 109), czy ,jak grochem o ścianę" - wzięte od rytualnego wywoływania wilka na wieczerzę wigilijną i odpowiednich in\\okacji (Klinger, 1931; 45). �180 Z magii wywodzi się nawet termin "zabobon", jak wskazują T. Wróblewski i A. Bruckner. Pierwszy z nich wiąże ten termin z nazwą nieznanego już dziś bliżej demona zwanego "bubo" lub "bobo" (Wróblewski, 1967, s. 445). A. Bruckner natomiast twierdzi dokładniej, że opisywane zjawisko "za czasów chrześcijańskich my pogardliwie przezwaliśmy zabobonami, Czesi bobonkami (od boba, straszydła dziecinnego)" (Bruckner, 1985, s. 265). I na koniec słów kilka na temat warstwy znaczeniowej terminu "przesąd". Semantyczna wymowa tego terminu tłumaczy się niejako sama, gdyż zawiera on orzeczenie jednej z zasadniczych cech magicznego sposobu myślenia. Jego właściwością jest właśnie p r z e s ą d z a n i e z góry o nieuchronnym następstwie zdarzeli wskutek podjętej symbolicznie akcji lub też nieuchronnych związkach między elementami otoczenia pozostającymi w związkach magicznych. Stąd też kategorię przesądu można by nawet rozszerzyć, zawierając w niej zabobon, gdybyśmy chcieli określić ich myślową podstawę. W praktyce jednak są to zachowania o wyraźnie odmiennym sposobie manifestowania się. BIBLIOGRAFIA BrUckncr A. 19&5 Mitologia słowiańska i polska, Warszawa. Bystroń.l. S. 1967 'D::ieje obyc::ajów w dawnej Por~ce. Wiek XI ·1-X/·III. Warszawa. Gloger Z. ł 900 Rok polski w :::ycill,tradycji i pieśni. Warszawa (reprint). Grad J. 1983 Obyc::ąj - system komunikacji międ::ykullllrowej ... Lud" t. 67. Jahoda G. 1971 Psychologia pr::esądu. tlum. J . .ledlicki, Warszawa. Klinger W. 1926 Obr::ędowość IlIdowa Bo:::egoNarodzenia. Pozmui. 1931 /Joroc:ne .~więta IlIdowe a tradycje grecko-r::ymskie. Kraków. Kobyliliska E. 1985 Hermeneutyc::na wi::ja kllltlll~v. Warszawa - Pomań. Lćvi-Strauss C. 1978 Ritllal and Myths oj'Neighbollring People, w: Struclll/'(/I ,/nthropoloł-,')' 2, Glasgl)\\ 1970 Antropologia strukluralna. Ilum. K. Pomian. Warsza\\ a. Mauss Moo Hubert H. 1973 Zmys teorii magii. w: M. Mauss, Antropologia i socjologia. I/urn. M. Król i K. Pomian. Warszawa. Moszyński K. ł 967 Kullura ludowa Slowian. l. 2. cz.l. Warszawa. Tylor E. B. 1&96 Cllwili::acja pierwollla. tłum. I. Kowerska. l. I. Warszawa. Wróblewski T. '967 Demony i Ho'ier::eniademonologic::ne. w: A:ultll/'(/ ludowa Wielkopolski. red . .I. l3urszta. t. 3. Poznań. Doru/a AngUlek �181 JAKIE ZNAKI I CZYJEGO ŚWIATA? PYTANIA a ZNACZENIE KOWALSKIEGO LEKSYKONU. ZNAKI ŚWIATA PIaTA W krótkiej przedmowie do Leksykonu. Znaki .{:wiata2 Piotr Kowalski napisał, że jego opus maxnulI1 ,Jest próbą opowiedzenia o sposobach doświadczania i porządkowania świata w kulturze magicznej", której nadał walor wszechobecności - nie ograniczając się ani do Słowiańszczyzny, ani do basenu Morza Śródziemnego (pisząc a kontekstach rodzimych i a egzotycznych). Według autora, uważny czytelnik, "który pamiętając a znanych mu przykładach, rozpozna ukryty pod powicrzchnią naj rozmaitszych zjawisk dawny, głęboki sens zachowaJl, wierzcJl, praktyk religijnych" w rezultacie wnikliwej lektury i własnej pogłębionej refleksji "będzie mógł poczuć się etnologiem". Zachęty autora potraktowaliśmy poważnie. Czytając Lelaykon przyjęliśmy - obiecywana, zatem pewnie i spodziewaną - rolę etnologa krytycznego, acz eliminującego swoje uprzedzenia. Uwagi, jakie w związku z taką perspektywa się pojawiły, dla większej przejrzystości, podzieliliśmy na cztery grupy. Oto one: I. Leksykon. Różnego rodzaju słowniki, leksykony, wydawnictwa encyklopedyczne są cechą charakterystyczną dla współczesności, której przepych rzeczy i zjawisk oraz ich interpretacji jest tak oszałamiający, że łatwie.jszy do wyliczenia niż uporządkowania. Zaletą takich ujęć jest to, że w innych okolicznościach nie kojarzone ze sobą fenomeny ustawia obok siebie dyktat alfabetu, Sytuacja powyższa owocuje z kolei nowym spojrzeniem, odświeżającym, bardziej otwartym na paradoksy i nieoczywistości. A tego nigdy za wiele. 2. Znak. "Znak jest to przedmiot, który ktoś tworzy po to, by dzięki pewnym jego własnościom wywołać w pewnym odbiorcy myśl o przedmiocie innym niż on sam" - pisał przed laty Mieczysław Wallis3. Tak sformułowana definicja, zapewne użyteczna operacyjnie na gruncie nauk o sztuce, w odniesieniu do kultury magicznej jest za to ograniczająca. Potrzeba by tutaj raczej drobiazgowego wyliczania (w rodzaju słynnej definicji Taylora), bo w tym kierunku wyraźnie skierował się Kowalski. Nie pisze on bowiem wyłącznie o wytworach człowieka - co implicite zakładał Wallis - ale także o roślinach (np. orzech i tytOli), zwierzętach (żaba i łasica), owadach (pszczoła i motyl) oraz zjawiskach atmosferycznych (deszcz i rosa). Z takim pojmowaniem znaku trudno się nie zgodzić. Znak ma przecież, w naj przeróżniejszych ujęciach i zastosowaniach, charakter przede wszystkim relacyjny: opiera się na związku tego, co znaczące, z tym, co znaczone. W kulturze magicznej znaczone było zaś i to, co ludzkie, j to, czego nie stworzyła ręka człowieka. Przyjęte przez Kowalskiego rozumienie znaku w innym miejscu staje się problematyczne. Oto na tym samym poziomie znajdują się obok siebie magia Alkmeny i siekiera, apotropeion i palec, substytucja i włosy. Następuje tu po- ~ P. Kowalski. l.ek.-vykol1.Lnaki świata. Omen, pr::esąd, ::nac::enie. Warszawa - Wrocław 1998. 1 M. Wallis. S::luki i ::naki Pisma semiolyc::ne. Warszawa 1983. �182 mylenie zjawiska z jego interpretacją, czy dokładniej, mamy do czynienia z arbitralnym zrównaniem narzędzi magicznych z narzędziami badawczymi etnologa. Koncepcje i terminy zaczerpnięte z tradycji strukturalno-semiotycznej staja się tym samym, poprzez beztroski gest autora !>ck.\ykoJJlI, integralnymi częściami świata znaków kultury magicznej. Okazuje się zatem, że przywołane przez Kowalskiego we wstępie oparcie się na wyobraźni i wrażliwości, doczekało się realizacji w zaproponowanym przezeI1 obrazie kultury magicznej obrazie ukształtowanym w dużym stopniu z wyobraźni i wrażliwości. Znaki Lehykonuodsyłają właśnie do nich. 3. Omen, przesąd. Raczej trudno podawać w wątpliwość okoliczność taką. że kolekcjonowanie, cenzurowanie, ochranianie i kontekstowe wyjaśnianie omenów oraz przesadów (które to zabiegi dominowały w obrębie następujących po sobie szkół myślenia o kulturze) zrodziły w rezultacie instytucjonalną etnologię i przesądziły ojej rozwoju. Lehykon nie jest zapowiedzią czegoś nowego w tej materii, wróżbą zmiany paradygmatu ocalania (jak się wyraził Clifford). czy adekwatniej w odniesieniu do zajmującej nas tutaj pracy - paradygmatu ocalania poprzez interpretację. 4. Znaczenie. Teksty kulturowe zaleca się dzisiaj traktować jako przestrzenie zmiennych znaczeń. Jeśli tedy, na mocy prostych metonimicznych zastępstw, potraktować Lek.\ykon w kategoriach tekstu, to walio posłuchać użytecznej podpowiedzi Terry'ego Eagletona: ,,lnaczenie zawarte w tekścieczytamy u niego - nigdy nie jest w pełni reprezentowane w jakimś pojedynczym znaku, ale jest raczej rodzajem stałego, wspólnego migotania obecności i nieobecności,,4. W tak zarysowanym kontekście Lek.\ykon można potraktować jako heterogeniczny zbiór znaków nie tyle kultury magicznej, co raczej znakó"" odnoszących się do niej. Obecne są bowiem w nim zarówno konteksty biblijne, jak i folklorystyczne. ujęcia zaczerpnięte z prac teologów, jak i historyków. W całość próbuje je scalić systematyzujący porządek strukturalno-semiotycznej metody stosowanej przez Kowalskiego, co doprowadza w efekcie do wspomnianego wcześniej zrównania ze sobą tego, co się opisuje, z tym, poprzez co się to czyni. Zupełnie uzasadnione staje się w tym świetle pytanie o znakach jakiego świata traktuje w istocie Leksykon? Wydaje się, że w takim samym stopniu dotyczy on znaków świata kultury magicznej, co i znaków świata jej wyspecjalizowanych badaczy. Tendencja taka zresztą - JJomen omen - dotyka większości interpretacji konstruowanych obecnie (czego, na szczęście, Kowalski jest świadom i czego nie skrywa za opoką scjentystycznej powagi). Czy jest to zatem znak naszego świata, czy też tylko przesąd o nim? I może właśnie w tego rodzaju pytaniach ukryte jest dla etnologa znaczenie Lek.\ykoJJlI? Wuldel/wr Kul igoH'ski 4 T. Eagleton. Ulerary {heO/y An Inlroduclion. Minnl:a[Jolis 19X3. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/8da4b25e0445cc2915e20414efa56bcb.pdf f7ade27d41ae6eb79181ea5e58e87069 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5040 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2000 Subject The topic of the resource Czaplicka, Maria Antonina (1886-1921) Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4675 Title A name given to the resource Poglądy i opinie / LUD 2000 t.84 Description An account of the resource LUD 2000 t.84, s.127-140 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 84, 2000 li. POGLĄDY I OPINIE KU)[>OTY Z KULTURĄ I PYTANIA O AUTENTYZM Jak nie napisać ksiqżki podróżniczej, opowieści przygodowej, grand reportage. sprawozdania z pielgrzymki, pełnego zachwytu (lub ironii) dostępu do mądrości, etnograficznej bajki na temat kontaktu, humanistycznego obrzędu przejścia. naukowego mitu odkrycia, wędrówki w poszukiwaniu (kobiety. dziwaczności, cierpienia. sztuki, odnowy, autentycznego głosuj? James Clifford Nareszcie doczekaliśmy się polskiego przekładu intrygującej, szeroko komentowanej i przebogatej w rozl iczne inspiracje pracy: chodzi o Jamesa Clifforda Predicament of Culture. Twentieth-Century Ethnography, Literature and Artl (Kłopoty z ku/turą. Dwudziestowieczna etnografia. literatura i sztuka2). Książka jest zbiorem esejów z lat) 979-7986 pisanych przez profesora historii świadomości z University ofCalifornia w Santa Cruz. Pierwotnie ukazała się w roku 1988, a zatem wspólnie z Works and Lives Clifforda Geertza" która to niezwykle istotna dla antropologii praca również opublikowana została ostatnio w naszym krajLt Jeżeli jednak fraza Kłopoty z ku/turą raczej dobrze zdaje sprawę z oryginalnych zamierzeń Clifforda, to Dzie/o i życie - jak oddano u nas pierwotny tytuł esejów Geertza - odsyła gdzieś w pełną koturnowej powagi i sztuczności hagiografię, miast nazywać finezyjne i pełne przenikliwości wizje antropologii przedsięwzięciem odautorskim, czego w istocie dotyczą rozważania amerykańskiego badacza. Nadzwyczajna ważność książki Clifforda została zasygnalizowana w Polsce po raz pierwszy przez Zbigniewa Benedyktowicza w artykule napisanym dla pisma "Polska Sztuka Ludowa. Konteksty"s. Skrótowe omówienie podstawowych tematów Proh/emf)\\, ku/tury, jak niezbyt fortunnie przetłumaczono wówczas tytuł pracy, zakOllczył Benedyktowicz zapewnieniem redaktora, iż "do tej 1 lIarvard liniversilv' Press 1988, , Warszawa 2000. r~zd r. Dżurak. J. Iracka, E. Kkkol, M. Krupa, S. Sikora iM. Sznąjderman . .• Works and /.in's. Ihe .·/nlhr0J!0loglsl as AlIthor. Slanford University Press 1988. • /)::1('/0 1 lye/f'. Anlropologjako all/or. prze!. E. Dżurak i S. Sikora, Warszawa 1999. s Z. Iknedyklowicz, .Jollies Clij/ord. Problemy kllllwy. "Polska Sztuka Ludowa. Konteksty" 1991. nr I. �128 rzeczywiście niezwykłej i pasjonującej książki Clifforda warto będzie nie raz jeszcze na naszych łamach powrócić". I tak się też stało. Oto już w tym samym numerze warszawskiego kwartalnika, Monika Sznajderman wskazała na kilka wątków romansu etnografii z ruchem surrealistycznym we Francji, czyniąc to na podstawie wybranych ustałeJl i intuicji Clitforda('. Lata następne przyniosły, zamieszczane w tychże samych "Kontekstach", tłumaczenia trzech rozdziałów pracy Kłopoty z kulturq. Były to kolejno: Samokreacja etnograficzna: Conrad i Malinowski, O kolekcjonowaniu sztuki i kultury oraz O autorytecie etnograjicznym7. Ostatni z grupy tych tekstów przedrukowywany był jeszcze dwukrotnie: najpierw w wyborze Postmodernizm. Antologia tekstów redagowanym przez Ryszarda Nycza8, później także w (nader interesującym i potrzebnym, chociaż tkwiącym w wydawnictwie przez kilka lat!) zbiorze Amerykmiska antropologia postmodemistyczna pod redakcją Michała Buchowskiego9. Zajmująca nas tutaj książka Clifforda stała się w połowie lat 90. - jeśli zważyć na ilość cytowałl, nawiązal1 jawnych, lecz również tych o charakterze bardziej alegorycznym - jednym z najczęściej przywoływanych przez krąg autorów "Kontekstów" źródeł z zakresu współczesnego pisarstwa antropologicznego. Warto w tym miejscu odnotować i to, że Wojciech 1. Burszta pierwszy bodaj w kraju zaproponował analizę Cliffordowskiego "systemu sztuka-kultura", widząc w nim przede wszystkim oryginalny sposób na śledzenie dyskursów .. k 10 dotyczącyc I1 tego, co postrzega SięJa o autentyczne . Owa dobrze pojęta popularność brała się, w pierwszym rzędzie, z rozległości zagadnień poruszanych przez Clifforda. Oto cztery części jego książki dotyczą naj goręcej dyskutowanych u schyłku XX wieku antropologicznych tematów i rozterek. I tak, Kłopoty z kulturq ogniskują się wokół autorytetu etnografii i jej złożonych wymiarów literackich; zwracają uwagę na wywrotowość tej dziedziny wiedzy, na wpisany w nią rdzeń krytyki kulturow~i; ukazują przejściowość kategorii kultury i sztuki, które zwykło się traktować jako uniwersalne esencje; ilustrują także dzisiejszą walkę społeczellstw niegdyś zdominowanych o własną tożsamość i o uznanie, ich gorączkowe wysiłki tworzenia własnych tradycji oraz potrzebę bycia autentycznymi. Taka perspektywa powoduje, że Kłopoty z kulturą stają się kłopotami antropologii, historii, poezji, literatury, historii sztuki; to z kolei wymaga działania na przecięciu wiciu dziedzin, wielu świadomości i tradycji. Kultura jest dziś bytem, który żyje nie tylko dzięki M. Sznajderman. O etnografic::nym slIrreali::mie. op. cit. W podanej kolejności: ..Polska Sztuka Ludowa. Konteksty" 1992. nr 2-3. prze!. M Krupa (w książce pl. O aIltokreac:ji etnograjic::nej): 1993. nr I. prze/. .I. Iracka: 1995. nr 3-4. prze!. J. Iracka i S. Sikora. 8 Kraków 1997. 9 Warszawa 1999. IQ W. 1. Burszla, W obliC=IIIlo'spó/c::esności. Tr::ypr::yk/ad,v./ill1kcjonowania Hyobra::eń kllltllrowych. w: Po:;egnal1ie praradygll1atll:) Etnologia wobec H'sfJó/c::e.\·t/O.~ci. red. W. J. Burszta i J. Damrosz. Warszawa 1994. 6 7 �129 energii światła, ale wzrasta także poprzez ciemność: jest tym, co jawne i głęboko ukryte; to wyłanianie się i obumieranie. Imponujący wachlarz zainteresowań autora pociąga za sobą wiele specyficznych ujęć, nowatorskich zestawień, zaskakujących wniosków - tych drobin subiektywności, którc w rezultacie składają się na obiektywność dzieła. I właśnie ta obiektywna powierzchnia książki Clifforda spotkała się z wcale poważną falą krytyki, wycelov.'aną we wszystkie niemal jej najważniejsze wątki. Zarzucano mu złe rozumienie surrealizmu (Price i .lamin) oraz idei kolekcjonowania (Strathcrn), wytykano patronowanie kobiecej wersji nauki (sic!), mówiono o tym, że jest przykladcm "siekania" poglądów Geeltza (Whitten), krytykowano nawet promowanie przezeli antropologii refleksyjnej i dialogicznej, której zrozumienie jest rzekomo bardzo trudne, a czasem wręcz niemożliwe (Gledhill)ll. Niepochlebne oceny K/opotów z ku/turą - zwłaszcza te najbardziej zjadliwedziwią o tyle, że Clifford nie proponuje jakiegoś totalnego programu, który w zamyśle miałby wywrócić na nice nasze pisanie, czytanie, myślenie bądź życie . .lego praca polega raczej na uwydatnianiu pomijanych problemów, na zestawianiu oddzielanych kontekstów, krytycznym oglądzie konkretnego stanu wiedzy i świadomości. To seria eksperymentów, a nie dyrektyw, wnikliwe spojrzenia, nie zaś systematyczne obserwacje. Najbardziej sugestyvvny i jedyny dążący do skOllczoności obraz, jaki Clifford nakreślił, jest obrazem towarzyszącego nam tutaj i teraz świata. "Obec- II S/cr/ej na lemal tej ~ryty~i patrz: .I. Iluntyk. Ch{jard·.I· FlllI1ographica. "Critique of An- thropo!i!Y" I ()()X. vol. I X. nr 4. s .. 140. Ostatnią / Pl"i'.ytoczunyru wyżej opinii powtarzał nawet tej ~Iasy 111)~Iiciel. co Lrnest (;cllner. W swej intelektualnej lilipce Postmodemi=lll. rO::llm i religia, W'ymierl:one.j pr/.ecm zmorom postmodernilmu hiadał o ..ezoterycznośei" i ..niejasnościach" antropologii ..ohi'l~niai'!LTj" ('.'1). ClilTórd miałhy. według niego. d'lżyć do całkowitego wyelimin\mania jasno~ci. ohie~t) \Ii/,mu i \\. n:llIltaeic osi'lgać stan .. histerii subiektywności" wyrażanej ja~,!ś .. matapaplanin,,". \Vs~a/,uj'lc na gł.;hi.; S\\ojcj rozpaczy i niemożno~ei zrozumienia. pyta Gellner: ..Co h)śm) pO\\ iedzieli o kimś. klO jest I.ainleresowany jedynie tym. co Clinard sądzi o lymi. co s<\llzą inni"" (I'osIJllOdl'rlli::lI1. 1'11::1111/ i religia, przel. M. Kowalezuk. Warszawa 1997. ". 57). I'oniewaj py tanic lo ' pomijaj,lC całą jego nicdorzec7llośćodnosi si.; wprost do czylelni~(l\\ lego leblu. pO/llslawi.; je bez odpo\viedli. Ważne .iest tutaj lo. je (jellner. popr/ez \Ispomnianą pracę (napisaną u schyłku życia i akadeIllie~iej kariery). doh!czyl do nicchlubnego grona pseudozlU1\\eów i histerycznych krytyków myślenia postlJ)Oliernistycznego. ~((·)r/.y przcczytawszy (nicuważnie) kilka prac mieszczących się (lub nic) \\ jego nurcie feruj,! o owym myśleniu ostateczne sądy. Gellner narzeka oto na bra~ dekalogu postIllodernistycznego. sam opierając własne wyroki na lekturze niemal wyłącznic jedn",j pracy, a rniano\\ieie /Vriling CIIIIIII"I'. I Której niechlujnie przytacza pewne fragmenty (np. niewłaściwie cza tytuł tekSIU (ieorge'a L. Mareusa - Fthnography ill Ihe Modern World S:vstel1lzamiast nego COIIII'IIII'()/"W)' I'ro/J!I'II/s prace. choćby oma\\i,lIlą bi'lj~.; ol przytapopraw- 1~'lhnog/"aplzy in til(' Modem World S:vstem). Sięgnięcie po inne Clini.mla. dałoby mu do dyspozycji pewien zcstaw skrystalizowa- nych propo/.ycji metOliologicmych i cpislelllologicmych. chociaż o dekalogu rzeczywiście nic miałby co marz) Ć. /.arwly Icgo rod/,aju moż,na mnojyć. CZ) m jest bowiem zaliczenie przczcń terminów ..dialogici'.llośC i ..polili.1I1ia" do poslmockrnislyeZllcgo zgiełku') Czy wskazuje to na nicznajomość \\yTazislcj tradycji lilozotiunej. ~tóra si.; z nimi \\'ją/e (\\ymieńmy tylko nazwiska Gadamera. Baehtina i (jriee'a)" Trudny do przyj.;cia staje się oŚ\licceniowy racjonalizm. ~tóry wyznawal jakoby Gellner. \\ takiej nierzetelnej. tcnckncyjncj i pcinej złcj \\oli poznawczej. postaci. �]30 nie w naszych urbanistycznych archipelagach wszyscy jesteśmy Karaibami .uzmysławia - Być może nikt już nie może powrócić do rodzinnej ziemi - zostały jedynie terenowe notatki, żeby ją ponownie odnaleźć" (s. 190). Życie jest dzisiaj fragmentaryczne, coraz powszechniejszym doświadczeniem staje się "brak korzeni i mobilność" (s. 9). W ow~j wykorzenianej nieustannie i przemieszczanej teraźniejszości dominują procesy zaniku tego, co było, ale także wyłaniania się nowych różnic, na przekór walcowi homogenizacji. Niwecząca niegdysiejsze źródła współczesność sprawia, że wszystko jest w jakiś sposób skażone, nicezyste, nieautentyczne - nawet tak rozpo\vszcchniona okoliczność, że "coraz więcej osób korzysta ze środków masowej komunikacji. samochodów i samolotów" (s. 21). Bardzo wyraziste diagnozy Clifforda wspierane są i kontynuowane przez liczne fragmenty dzisiejszych dyskursów nauk o kulturze: Stephen Bertman ukuwa termin no wist society na oznaczenie społeczellstwa zdominowanego przez "teraz", które zrywa z przeszłością i nie baczy na przyszłe skutki swoich działań 12; Helga Novotny mówi o "rozszerzającej się teraźniejszości" unicestwiającej ciąl1 głość oraz trwanie ; Ulf Hannerz wskazuje na globalną dewaluację wartości tradycji, co określa mianem "slabnięcia kultury"I~. Podobne w duchu wypowiedzi są chlebem powszednim humanistyki: o jego smaku przesądzają zaś gusta poszczególnych autorów. Świat, w którym żyjemy raz jest przerażający i pozbawiony głębi, kiedy indziej znów pełen nadziei, inwencji i witalności. Chłodny stosunek części komentatorów do postawy Clifforda wynika, jak sądzę, z dwu zasadniczych przesłanek (na których wspiera się także - pokrętna jest logika naukowych sympatii - pozytywny jej odbiór). Pierwsza z owych przesłanek jest natury ogólni~jszej: otóż interesujący nas autor powtarza wielokrotnie w swojej pracy (a jest to jedna z najbardziej hapujących opinii), iż praktyki surrealistyczne są stale obecne w akademickiej antropologii. Dwie procedury dają się rozpoznać szczególnie często - a mianowicie "cięcie i integracje" (s. 162). Idzie tutaj o akty przeciwstawne, skontliktowane ze sobą, ale dialektycznie silnie powiązane, wzajemnie zależne. W myśl tej idei, antropolog winien rozdzielać to, co zwykle społecznie spąja się ze sobą, a przykładem mogą być w tym przypadku muzea etnograficzne i artefakty pochodzące z jakiejś egzotycznej kultury. Czy ich jedynym miejscem w przestrzeni Zachodu są etnograficzne sale wystawowe? Dlaczego odmawia si<; tym przedmiotom lrakto- l" S. Bertmail. r~vfJercul/ure. 7hl! Human Cost oIS/Ned. I.ondon 199X. Czarowna moc ..teraz" daje o sobie mać w zaiste zaskakujących kontekstach. Jednym z nich jest ..Twój paszport do snów'·, jak reklamuje si.,: romanse z serii Harlequin. Krytyk literacki Ann Snito\\' pisze o nich między innymi: ..Powieśei te nic m<\ją żadnej labuly w zwykłym tego slolla znaczeniu ( ... ). Nie ma społeczeństwa. tylko otoClenie. (... ) Występujące kohiety egzystują II nieprzerwanym stanic pOlenejalnej seksualności. ( ... ) Nic mają żadnej przeszlości i żadnego konIekslu. Żyją w wiecznym teraz seksualnych odezuC. Za: R. Goldstein. Ra:::gOlyeellie pomogra/ią. prze!. M. Pilarska i Z. Zagajewski. w: Era/yeny impuls. oprac. D. Steinherg. (idańsk 1')')5. s. 1]0. l) H. Novotny. Time. The .Ilodem (/lid Pas/modern Ic:'pl!rienC<'.C<łmhridge 1994. l4 U. Hannerz. ]i-a/ls/la/ional Connec/io/ls. 1.00ulon 1996. �131 wania w kategoriach sztuki, przejawu talentu albo geniuszu, które zasługują na nobilitację i umieszczenie w galerii obok wyrobów "naszych" artystów? Integracje z kolei polegają na wyobraźni zaskakujących zestawień: "znak równości pomi<;dzy delektowaniem się Europejczyków afrykailszczyzną a upodobaniem Afrykanów do tekstyliów, kanistrów, alkoholu i broni palnej" (s. 146147); zachwyt Indianina K wakiutl na widok jarmarku dziwów i samoobsługowych automatów na Times Square porównany z kondycją antropologii skazanej na równie dziwaczne postrzeganie innych społecznych światów (s. 264). Nie wszyscy godzą się na takie gry z rzeczywistością, nie każdy musi dążyć do wstrząśnięcia nią, do postawienia jej nagle przed zwierciadłem skrzywionym inaczej niż zwykle. Skoligacanie aktywności naukowej z działalnością aJ1ystyczną także nie ma wielu zwolenników, mariaż wywrotowego surrealizmu z poważną etnografią postrzegano jako mezalians: metodologii poznania naukowego przypisuje się inne procedury i odmienny status od metod stosowanych przy tworzeniu artystycznych portretów świata. 1 do tego właściwie sprowadza się pierwsza ze wspomnianych przed momentem przesłanek. N ie chcąc pozostawić tego wątku jedynie w takiej sygnalnej postaci, warto może wskazać na to, w jaki sposób surrealistyczne cięcia (czy w nich tkwi źródło "siekania" poglądów Geertza?) i integracje odciskają swoje niezacieralne piętno w samym łonie etnografii. Każde badanie terenowe, choćby było przeprowadzane w paradygmacie rygorystycznie holistycznym, to przecież pochylanie się nad częścią zaledwie. Całość w etnografii zawsze jest reprezentowana przez fragment, zatem cięcie musi być wpisane w samoświadomość antropologa pracującego w terenie. Ta sama okoliczność terminowania w odmiennym kontekście kulturowym pociąga za sobą konieczność integracji, które inaczej nie miałyby racji bytu: badacza i informatorów (najwyraźniej widać to na czarno-białych .,westernowych" fotografiach, gdzie etnograf w jasnym uniformie i kasku stoi na tle cicmncj gromadki tubylców), przedstawiciela świata bibliotek i uniwersytetów z reprezentantami świata bohaterów skatalogowanych w bibliotekach bądź będących tematem wykładów. Okazuje się w rezultacie (i to wcale nie na mocy jakichś wielce skomplikowanych dywagacji), że Cliffordowskie "cięcia i integracje" naprawdę przynależą do antropologii, jakkolwiek surrealizm wydawałby się odległym i problematycznym punktem odniesienia. Umieszczone na wsttrpie motto wskazuje natomiast na drugą z przyczyn nieufnej recepcji oryginalnego spojrzenia decydującego o swoistości Kłopotów = kU/furq. Mówi ono o tych formach tekstów etnograficznych, które są dla Clifforda zdewaluowane, niegodne zaufania i nieautentyczne. Wszystkie postawy przyjmowane ongiś przez antropologów - chłodny przyjaciel, surowy obcy, współczujący ojciec, zainteresowany opiekun, zobowiązany powiernik, handlarz czy słuchacz (s. 86) - niosą za sobą ryzyko ośmieszenia, eksploatacji lub zdolllinowania: siebie bądź innego. Ta odmiana krytycyzlllu sytuuje Clifforda w bezpośredniej bliskości Geertza. a zwłaszcza jego Works und Lives. Przy tej okazji objawia się pewne anegdotyczne pokrewiellstwo. Otóż Geel1z nazwał - ze względu na wyraźne objawy �132 "choroby diariuszowej" i .,zaświadczającego Ja" - antropologów w rodzaju Crapanzano. Dwyera i Rabinowa. "dziećmi Malinowskiego'·IS. Czy sugeruje to. iż Geertz jest bratem tej matk i (matki-Polki ... ), a C Iifford synem tegoż brata? Francuscy surrealiści także dużo miejsca poświęcali zagadnieniom form pisarskich i samego języka. Breton, Eluard, Desnos, Soupault i inni udowadniali, że język nie jest w żadnym razie przezroczysty, że odmawia bycia tylko spojrzeniem, zewnętrznym oglądem rzeczywistości. I chociaż manifestowali swoje przekonania w sposób właściwy gwałtowności, obrazoburstwu i herezji artystycznych awangard, to zdołali bardzo szeroko posiać ziarna zwątpienia. "Czy surrealizm przestał istnieć - pyta tedy Maurice Blanchot -- Sęk w tym, że nie występuje już tam, czy gdzie indziej; on jest wszędzie. To zjawa, olśniewające nawiedzenie. Ze swej strony doczekał się metamorfozy: sam stał się surreali.,16 styczny . Świat przedstawiony przez Clifforda jest zatem światem surrealistycznym. A sam ten ruch - "ponieważ jest równocześnie ruchem natchnionym i ruchem krytycznym, żeni ze sobą wszelkie możliwe punkty widzenia, postulaty, poszukiwania świadome i niejasne ( ... ), poszukuje pewnego typu istnienia, które nie należałoby do porządku rzeczy «danych». gotowych, zastanych,,17 - staje się figurą całej antropologii. a przynajmniej tej w wersji Clitforda. W pewnym momencie proponuje się czytelnikowi pewien rodzaj definicji kultury, która mówi. że jest to "trwała zdolność grup ludzkich do tworzenia rzeczywistej różnicy" (s. 296). Nieco dalej czytamy, iż ,,kultura nie ma żadnych zasadniczych rysów. Ani język, ani religia, ziemia, gospodarka, ani żadna instytucja czy zwyczaj nie [są] niezbędne. Kultura [to] przypadkowa mieszanina elementów" (s. 346-347). Radykalność takiego definiowania jest wyraźna. forma wyliczająca to świadoma antyteza ujęć tradycyjnych, z Tylorowskim na czele. ,.Tworzenie różnicy" pochopnie uznać można za efekt stosowania modnej terminologii (modnej głównie w tzw. gender studies), gdzie wszystko sprowadza się do dawno rozpoznanych procesów wyodrębniania wspólnotowego orbis interior, odmiennego od świata obcych. Surrealistyczne tło wszystkich rozważai1 Clifforda oferuje jednak jeszcze inne rozumienie. Pisał na ten temat Jean-Louis Bedouin: ,,Prawdziwa komunikacja. owocna wymiana, głębokie zrozumienie ( ... ) są bezpośrednio funkcją różnic i odległości ( ... ), funkcją prawa danego nam do uświadomienia i doświadczenia tego. Temu służą różnice i od- 15 C. Geatz, D::ielo i =ycie. op. ci/., s. 128-138. Problemowi ..pisania stała książka. która ukazała się wcześniej niż pral:a Gecrtza. Chodzi ClitTorda i George'a E. Marcusa - a przywoływaną jui. II" związku re: The Poelics and Politics różnej jakości. graphic 16 które pOllstaly Texts". M. Blanchot. nr 10, s. 133. 170p.cil .. s.141. (if I:·thnography. Berkeley jaku rezultat seminariulll kultury"' o redagowaną z Gdlnerem- 1986. Pomieszczono zatylu/o\l1l1lego poświęcona wspólnie zoprzez lJ!riling Culw- niej teksty. bardzo ..The Making ul" Ethno- Refleksje o surreali::l1lie. prze/. K. Rodowska ... I.iteratura IV na Świecie" 1996. �133 dalenia, stanowiące podstawę nieprzeliczalnych form zależności,,18. Istotne jest nie tylko to, aby zostać uznanym za członka rzeczywistej wspólnoty, ale także, aby nasza tożsamość nabrała znamion, poprzez procesy zrozumienia i samoświadomości, autentyzmu, podobn ie jak nasze pasje, identyfikacje i innego rodzaju przynależności, zarówno te ze sfery publicznej, jak i prywatnej. Stwierdzcnie o przypadkowości składowych elementów kultury należy odczytywać w kontekście innych odnoszących się dOll uwag, inaczej jest ono po prostu niezrozumiale. Nic idzie w nim zatem o bliskie surrealistom przekonanie Lautremonta, iż akt połączenia parasola z maszyną do szycia na stole w prosektorium pozwala na nieskrępowanąjuż niczym zabawę w sklejanie rzel9 czy, których i tak nie spaja żaden rzeczywisty porządek . Clifford ustosunkowuje się bowicm tym razem przede wszystkim do "sztywnego" pojęcia kultury właściwego wielu etnografom, do faworyzowania - mającego być może swoje źródło w romantycznej potrzebie egzotyzmu - przez badaczy kultur czystych, "nieskalanych", a lekceważenia tych, które trwają dzięki synkretyzmowi, mieszaniu się, upodobnianiu do innych. Gdy etnograf obwieszcza o śmierci jakiejś kultury, to często nie ma na myśli fizycznego nieistnienia jej depozytariuszy, ale częściej ,.procesy zawłaszczania, kompromisu, podporządkowania, wywrotu, maskowania, wynalazczości" (s. 362), które przerywając historyczną ciągłość, dopisują kolejny rozdział do niekoJlczącej się elegii o "znikających rasach". Przetrwanic we współczesnym świecie "urbanistycznych archipelagów" oznacza bardzo często śmierć, ale zaraz potem późniejszą inkarnację w nowej, zniekształconej, ale aspirującej przecież do autentyczności, formie. Przyswojenie sobie Cliffordowskiej wizji współczesnej kultury i antropologii - nieustannie odradzających się, przyjmujących nowe formy, wytrwale wzrastających - wymaga pewncgo typu wrażliwości, dostrzeżenia za abstrakcyjną miejscami metaforyką własnych losów i losów innych; może także przeczucia tego, co zawarte jest w następnej chwili. Taki sposób postrzegania jest bowiem, jak się wydaje, istotnym elementem jego refleksyjnej logiki. W artykule z 1989 roku Clifford tłumaczył własną etymologię (po Heideggerze to nic nowego) terminu "teoria". Otóż greckie słowo theorein stosowano dla nazwania człowieka, który był wysyłany przez własne polis do innego miasta, aby być tam bezpośrednim świadkiem religijnej ceremonii. Drugie znaczenie, szersze i bardziej otwarte, wskazywało ogólnie na praktykę podróży i obserwacji. Teoretyzowanie więc może być postrzegane jako produkt przemiesz- Za: .J. Dąbkolvska-l.ydrOll. A:lIllllrolll'ńrc::a rola SlIrreali:mll. Poznań 1999. s. 126. Rówlloczl:snl: pojalVil:llil: sit; Ila szczególnego rodzaju stole tych dwu niezwykłych przedmiotów - klórl: tei czasami I:horuj'l i trzeba je naprawić - musi skłaniać do rozstania się z pozorem niclllaściwości 1\' il:h połączeniu. trzeba tylko r a z kro i Ć tl: przedmioty i rozkroić. zanalizOI\ać ich stosunek" (C. Lćvi-Strauss. Spujr:enie:: oddali. prze!. W. Grajewski, L. Kolankiewicz, \1. Kolankil:wiu . .I. Kord)s. Warszawa 1993. s. 396). 010 Lćvi-Strauss antyl:ypuje surrealistyczne spojrzenil: Clifforda. Czy on o tym wil:''! IS 19 •• �]34 czenia, figura drogi na zewnątrz20. Skonfrontowanie teorii z innym od macierzystego kontekstem, takim, który stawia jej opór, nie poddaje się i zmusza do przełamania wewnętrznych reguł, to obecnie punkt zerowy theorein. Tym samym, teoria staje się nieodrodną częścią świata-w-podróży. Teoria - ten bardzo szczególny rodzaj tożsamości - wikła się w przestrzeń podróżowania, przemieszczania, zmiany miejsca. Interesujące jest to, że niecała dekada wystarczyła Cliffordowi do uczynienia wielkiego kroku od świata modernizmu, literatury, sztuki i etnografii (choć w postkolonialnej formie), do świata schyłku stulecia, do przejścia od "kłopotów z kulturą" do kultury widzianej przez pryzmat jednego wielkiego zdarzenia, a mianowicie: podróży. Wokół tego metaforycznie ujętego, niemniej jednak globalnego, zdarzenia ogniskują się wszystkie rozważania pomieszczone w opublikowanym w 1997 roku Routes: Travel and Tram'lation in the Late T\,ł-'entiethCentur/I. Dodać wypada koniecznie, iż podróż nie jawi się tam wyłącznie jako peregrynacja intelektualna, jakieś pielgrzymowanie skryby po stronicach kolejnych tomików kultur, ale wiąże się ona z istnieniem granic, płci, klas, zawiera w sobie akty deportacji, procesy wykorzenienia, zjawiska diaspory. We wspomnianej książce Clifford dopracowuje idee zapoczątkowane właśnie w Klopotach z kulturq, gdzie napisał, że: "Etnografia ljest] równocześnie formą zamieszkiwania i podróży, w świecie, w którym te dwa doświadczenia coraz mniej różnią się od siebie" (s. 16). W świecie, dodajmy jeszcze, w którym dominuje synkretyzm, parodystyczna inwencja, surrealistyczny kolaż, gdzie autentyzm jest doraźny, konstruowany, niejednoznaczny. Na szczególną uwagę zasługuje tutaj kategoria autentyzmu. Clifford wspomina o niej, jak starałem się pokazać, często i chętnie, a ostatnia część książki zatytułowana Tożsamość w Mashpee jest w istocie właśnie jej poświęcona. Składają się naIl obrazki z procesu, jaki odbył się przed amerykallskim sądem: chodziło o udowodnienie, czy kilkusetosobowa grupa mieszkańców Mashpee może zostać uznana przez prawo za autentyczne indiallskie plemię. A w rezultacie, czy należy oddać jej 16 tysięcy akrów ziemi stanowiących trzy czwarte obszaru tegoż miasta. Trwający długie 41 dni proces - zeznania świadków, pytania obrorlcÓW i oskarżycieli, przesłuchania specjalnie powołanych biegłych - zmieniły się w kOI1cU w rywalizację między LIstną formą wiedzy (wspomnienia świadków, subiektywna praktyka badarl terenowych) a pisaną (oficjalne archiwa), w konflikt między antropologią (nieudokumentowane opinie i wielość definicji) 20 1. Clifford, Notes on Travel and TheOly w: li-aveling Theories, li-aveling Theorists. eds. 1. Clifford, V. Dhareshwar, Santa Cruz 1989. s. 177. Nie od rzeczy. jak sądzę, będzie przytoczenie przy tej okazji słów Jeana Pierre'a Vernanta: "Związek pomiędzy powstaniem miasta a narodzinami filozofii jest tak wyraźny. że nie możemy pominąć poszukiwania źródeł racjonalnego myślenia w charakterystycznych dla greckiej polis strukturach" (za: H. I'aetzold. Architektura i urbanistyka. w: Pisanie miasta - eytanie miasta. red. A. leidkr-.Ianiszewska. Poznań ł997, s. 195). Początki teorii rezydują. zgodnie z intuicjami CI ifforda, w antycznych polis. 21 Harvard University Press. �135 a historią (niezachwiany autorytet źródeł), w spór między wieloznacznością, a dosło\'.'llOścią. Ostatecznie, argumenty ustne, obserwacyjne, doświadczalne poniosły klęskę w konfrontacji z literą dokumentów pisanych: okazało się, że od roku 1790 micszkaJlcy Mashpee, owszem, objawiali się jako plemię, ale przeważały okresy nicjasności, wykorzenienia, cięć i integracji. Sąd federalny stwierdził zatem, iż są nicautentyczni. W jednej z piosenek zielonogórski zespół Raz Dwa Trzy śpiewa: "Jestem Polakiem, mam na to papier"; film wyświetlany przy okazj i wystawy sztuki tubylczej w National Museum of American Indian w Nowym Jorku pokazuje długą kłótnię dwóch kobiet spierających się o to, czy są Indiankami. Odwoływanie się do tradycji, języka, noszonych ozdób, nie wystarcza. W końcu, jedna z nich sięga po argument niepodważalny: "Siostro, pokaż mi swój dowód tożsamości!" Ośrcdek Badania Opinii Publicznej podjął ostatnio, po dziesięcioletniej przerwie, temat spolecznych kryteriów polskości. Z przedstawionych rezultatów wynika. iż za najważniejsze z owych kryteriów uznano "Poczucie, że się jest Polakiem"; na drugim miejscu wymieniano znajorność języka polskiego; trzecim niezbędnym warunkiem uznania czyjejś polskości jest "posiadanie obywatelstwa polskiego"n. Czyżby więc autentyzm współczesnej kultury był jedynie rezultatem praktyki urzędników i dyskursów władzy? AlIlhel/liko.\', z greckiego, oznacza zgodność z rzeczywistością bądź prawdziwość przeżycia artystycznego wyrażoną w dziele sztuki. Autentyk to oryginał, dokument lub dzieło. które nie jest ani kopią, ani falsyfikatem czy naśladownictwem; przymiotnik "autentyczny" z kolei odsyła do prawdziwości i nie· .' '1. wątp II\\OSCIAutentyzm widziany poprzez pryzmat takiej modelowej definicji staje się dobrem pożądanym nie tylko przez rozmaite wspólnoty, grupy, osoby, ale także przez ideologie czy towary. Surrealistyczny duch współczesności doprowadził jednak do sytuacj i, w której idealne kategorie ulegają zaburzeniom i refiguracjom. Zaburzenia te nąjwcześniej dały znać o sobie w elitarnym świecie sztuki. Walter Benjamin wskazywał, że dziełu nieodmiennie konieczna jest aura, pewien stan niepowtarzalnej wyjątkowości i autentyczności - jej znaczenie osłabło wszelako radykalnie w obliczu masowych reprodukcji. Emancypacyjna wartość przybliżenia dzieł sztuki wielu odbiorcom w różnych miejscach oznacza w istocie upadek autonomii dzieła. Ta droga demokratyzacji dokonań artystów, \\edle Bel~iamina, utowarowiła sztukę"", zrównała jej salony z salonami fabryk samochodów czy kreatorów mody. Zagadnieniem nie dającym się w tym kontekście zbagatelizować jest autentyzm towarów, ich swoista "aura". Posiadanie określonych przedmiotów staje się bowiem nic tylko sugerowaniem własnego prestiżu, ale także dowodem ee E. Skolnicka-lIlasic\\iu .. Rola państH'a wohec integracji europejskiej. w: Integracja pejs~a. /l11p/i~acie d/a {'olski. rcd . .I. Czaputowicz. Kraków 1999. S. 111-112. ,; SIOll'J1ik ,,'vra'::ólI' ohn'C!/. Warszawa 1991. s. 85, e. W, Iknia~in. ,Iniol lii\'!orii L\'(~ie, s.::kice,fi'agmen(v. wyhór i oprac, H. Orlowski, Pomań euro- 1996, �136 na konkretną przynależność. Dlaczego, zapytajmy, piłkarski klub Bayern Monachium sprzedaje w Hamburgu więcej koszulek ze swoją nazwą niż udaje się to dwu lokalnym zespołom, HSV i St. -Pauli, razem wziętym? Czyżby fascynacja image'em zajmowała miejsce poczucia lokalnej wspólnoty? Częste podkreślanie przez badaczy tego, że tożsamości są obecnie bardzo elastyczne, w ciągłym momencie stawania się, kreowane i wyobrażane, może prowadzić do wniosku o ich utowarowieniu. Tożsamość byłaby zatem jednym z towarów globalnej konsumpcji symbolicznej, a autcntyzm rodzajem metki na tym towarze, jego gwarancji. Tak rozumiany, autentyzm ma charakter multilokalny: oto etykietę Made in Germany zastępuje się hasłami Made in Mercedes albo Made in Ford, odwołując się do image'u i "aury" towaru raczej, niż do tradycyjnej siatki granic P3l1stwowych. BMW produkowany jest w Stanach Zjednoczonych, Siemens ma swoje montownie w Anglii, Bosch w Walii, buty Nike klei się w Indonezji, wyposażenie domu Ikea w południowej Azji, a Toyota więcej produkuje za granicą niż w rodzimej Japonii. Są to, oczywiście, efekty chłodnej kalkulacji zysków i strat2', czy nie nakżałoby jednak dopatrywać się w tych procesach także ekspansji autentyzmu oderwanego już od lokalności i uczestniczącego w globalnym systemie popytu i podaży na przynależność? Autentyzm stał się elementem tych zjawisk kulturowych, którym cały czas odmawia się bycia rzeczywistymi rezultatami świadomcj i wartościowej działalności. Przykładem sztandarowym jest tutaj, rzecz jasna, popkultura. Autentyzm ma być w jej przypadku rzekomo, przewrotny i obnażający. Demaskatorsko pisał Leo Lowenthal: ,Xultura popularna ma własne autentyczne cechy: standaryzację, stereotypowość, kłami iwość ,,2(,. Wypow iedzianc już niemal przed półwieczem słowa straciły na aktualności i przckształciły się dziś w swoją antytczę. To kultura popularna jest obecnie rzecznikiem i propagatorem muzyki z wyraźnymi korzeniami etnicznymi, ze znakiem kulturowego autentyzmu; to w jej ramach realizują swoje projekty nie tylko latynoscy mucho w rodzaju Enrique Iglesiasa czy Rickiego Martina, ale także leciwi muzycy kub3l1scy z Buena Vista Social Club, orkiestra weselno-pogrzebowa Gorana I3regovica czy lubelska Orkiestra pod wezwaniem św. Mikołaja, reanimująca pieśni Hucułów i Bojków, melodie z Podlasia i Zakarpacia. Popkultura doceniła autentyzm muzycznych trady~ii. przywracąjąc wiele z nich do życia w kulturze, która jest wielkim spotkaniem ludzi-w-podróży. Autentyzm - to inwencja. Choćby o tak żywiołowym charakterze, jaki cechuje ruch New Age. Właściwy mu ekspresjonizm przywraca wagę wartościom wolności, samorealizacji, autentyzmu. Niezwykle istotne i popularne w nurcie 2' Patrz np. H.-I'. Martin i II. Schumann, byl, przel. M. ?ybur<!. Wroelaw I (N9. 26 L. I.owenthal. !lisloriCLiI I'erspeclives r/rls in America. cds. B. Rosenberg. I'lIlapka glohalblcji 0/ D. M. While. Poplllul' Gknoec CIIIIIII'('. .. ·Jtak I/{/ demokracji: i dobroII: Mass ClIlllIr(': 1957. s. 109. nU! Popll/ur �137 New Age elementy tradycj i celtyckLch traktuje się nade wszystko ,Jako jakość, a nie kwestię historycznego czy geograficznego faktu"27. Poza procesami wytwarzania tradycji i autentyzmu, mamy do czynienia także z wytwarzaniem oryginalnych obrazów. Czy można bowiem zarzucić fałsz wizerunkowi ,.świętego mędrca" z długą brodą, którego fotografuje się na tle tybetallskiej świątyni? Cóż z tego, że jest to jego etatowe zajęcie i sposób zarobkowania - każdy ,.święty mędrzec" w tym miejscu wygląda tak samo. Podobnie daje! się traktować informacje o inscenizowaniu niektórych zdjęć z niedawnej wojny na Ba/kanach. Kanonada za pieniądze dziennikarzy jest tak samo autentycznie śmiercionośna, co i wystrzelona na rozkaz dowódców. Moralna naganność postępowania reporterów działających w ekstremalnych warunkach (co gwarantuje także ekstremalnie sensacyjne doniesienie) koresponduje z uwagami na temat autentyzmu, jakie poczyniła Kirsten Hastrup. Powiada ona, że autentyczność jest 'uwikłana i łączy się z trzema zjawiskami wyraźnie zaznaczającymi swoją obecność w życiu współczesnych społeczellstw. Są to kolejno: ideologia indywidualizmu, rozpad wspólnej etyki oraz 28 domina~Ja rozumu instrumentalnego nad innymi formami racjonalności . Przyznanie racji tym stwierdzeniom, które pokrywają się z wcześniejszymi spostrzeżeniami, powoduje, że autentyzm postrzegać należy jako kategorię niezmiernie istotni! przy rozpatrywaniu bardzo różnych krajobrazów kulturowych: od polityki i sztuki. poprzez ekonomię, kulturę popularną, aż do moralności. Przy czym, bardzo ostrożnie wypada odnosić się do przytoczonej wyżej słownikowej definicji autentyzlllu. Jego kulturowe oblicze bliższe jest bowiem naśladownictwu raczej niż niepowtarzalności, wytwarzaniu rzeczywistości, niż adekwatnemu zdawaniu sprawy z tego, czym ona jest. Ekonomiczny globalizm, utowarowienie sztuki, etos muzyki folkowej, ruch New Age - to zjawiska, które poświadcz<uą o tym. że autentyzm jest fikcją kultury, geniuszem naśladownictwa, mas'Jwą aurą image ·u. Kultura powtarza (znowu!) zuchwały gest Marcela Duchampa. który umieszczając w galerii zwykły pisuar, kazał dopatrywać się \V nilll war10ści estetycznych. Arbitralność tej decyzji, wycięcie pewnych e/ementów i połączenie ich w nowym kontekście, stawia nas w nagłej sytuacji oceny i wyboru: czy autentyczna jest moja płytoteka, mój księgozbiór, moja wiedza, marzenia, cele. wartości, a wreszcie i całe moje życie? Jedno wszak wydaje się być pewne: tych kilka refleksji nasuwiUących się przy lekturze KlojJo/ów :::kullurq Clifforda przesądza o autentyczności jego spojrzenia. Ilu antropologów może się tym dzisiiU pochwalić? Waldemar Kuligowski ~7 Za: i\. I:. Kubiak. () IIOIlO\1'oc::esno.ki New Age ret::jes::ce. w: Religia i kultura IV globali::ującym sil,' .vwiecie. red. M. Kemrny. G. Woronieeka. Kraków 1999. s. 72. 2S K. H'L'i1ror... , p({.\"sII~eto Anthropology. Betwf'en ł:,perif'nce and Theory. London 1995. s. 5-6. �138 KILKA UWAG bo ARTYKUŁU: J. URRY, MARlA ANTONINA CZAPLlCKA. ŻYCIE I PRACA W WIELKiEJ BRYTANII I NA SYBERII, "LUD" T. 82, 1998. D. N. COLLINS, Artykuł ten ma wyjątkową wagę naukową ponieważ bardzo dobrze zostały w nim wyzyskane zarówno archiwalia, jak i dotychczasowa literatura przedmiotu. Ponieważ sam przez długie lata zajmowałem się historią polskich badań na Syberii, jestem w stanie bardzo wysoko ocenić tę pracę. N iemniej jednak wydaje mi się, że należałoby autorom postawić jeszcze kilka pytall dla uzupełnienia obrazu: I. Chyba autorom była znana, skoro korzystali 7 dokumentów, dokładna data, to jest dziell i miesiąc urodzenia M. Czaplickiej; 2. Autorzy porównują i przeciwstawiają M. Czaplicką i 13. Malinowskiego, bo jakże, akurat w tym samym 1910 roku przybywa do Londynu dwoje Polaków, którzy na pewno się znali (ślady tego są w Malinowskiego Diary in the Strict Sense ofthe Term, London 1967, s. 59, w którym Maria Antonina występuje jako Tośka), ale wydaje się, trafniej byłoby spojrzeć z trochę innego punktu widzenia. Jak wynika z artykułu, musiała wówczas istnieć mała grupa osób, z których prawie wszyscy zrobili kariery naukowe, a którzy pomiędzy sobąjuż wówczas dobrze się znali. Myślę przede wszystkim o (por. s. 69 artykułu) Barbarze Freire-Marreco (później Mrs. Aitken, a nie Aitkin!). Przecież to ta sama osoba, którą B. Malinowski wspomina na pierwszym. miejscu we wstępie do Życia seksualnego dzikich (Warszawa 1957, s. XXV). Szkoda też, że autorzy nie zacytowali dokładnie nekrologu napisanego przez B. FreireMarreco. A kolejnym ich kolegą mógł być Alfred Reginald Brown (RadcliffeBrown), który przecież w roku akademickim 1909-1910 występuje jako lecturer w LSE (zob. A. Kuper). W latach 1910-1912 Brown wyjeżdża na badania i potem wraca do Londynu; 3. Nawiązując do s. 61, na temat studiów warszawskich. Jej wykładowcami byli m.in. Aniela Szycówna (1869-1921), psycholog i pedagog, Stefan Kalinowski (1873-1946), fizyk oraz najbardziej fascynujący Wacław Nałkowski (1851-1911), geograf, notabene ojciec pisarki Zofii Nałkowskiej, który też wywarł największy wpływ, i u którego należy szukać powiązałl geograficznoetnograficznych ; 4. W sprawach dotyczących współpracy (s. 63), autorzy powołują się na samą Czaplicką, która nie zawsze podawała imiona (zob. Czaplicka, 1914a, s. XIV): Mr. Maksimoff - mnie się wydaje, że należy się domyślać A. N. Maksimova (1872-1941), publikującego już mniej więcej od 190 I roku, późniejszego profesora w Moskwie (1919-1930), później wyrzuconego, który znany był z bardzo obszernej kartoteki bibliograficznej; 5. Szkoda wielka, że autorzy, którzy napisali: "Odważnie analizowała sprawy płci ... " (s. 63), nawet nie zająknęli się o książce, którą zamordowała postwiktoriaóska cenzura. Myślę o pracy Shamanism and Sex, ed. by M. A. Czaplicka, Oxford 1914, Clarendon (cytowana w ,.Annual Review of Anthropo- �139 logy" vol. 16, 1987. s. 90), przecież tam jest jedyna znana mi wzmianka w literaturze przedmiotu. Miny'y dwie wojny światowe i drukowane katalogi bibliotek milczą. Wi«c co się stało z tą książką? Wątpię, ażeby została udostępniona szerszej publiczności; 6. Na s. 68-69 przyczyny śmierci M. A. Czaplickiej. Szkoda wielka, że autorzy nie napisali o tym, co dla nich było zrozumiałe, że w Anglii nadal, jeszcze po II wojnic światowc:i. obowiązywała zasada więzienia za długi. Przecież w Polsce mówiono głośno, że Zofia Kossak została wykupiona przez PAX, a S. Cat-Mackiewicz ucicld do Polski, ażeby nie iść do więzienia. A to była chyba przyczyna najważnicjsza śmierci, tym bardziej, że Czaplicka nie dostała przedłużenia kontraktu w Bristolu. Sami autorzy bardzo trafnie zaznaczyli jednak, że w Polsce też miałaby trudności ze znalezieniem pracy. Wiadomo, że w roku 1919 objechała prawie cah, Polskę; 7. Dotyczy H. Halla, szkoda, że autorzy nie podali nawet roku jego urodzenia, zadawalając się jedynie rokiem śmierci - 1944. Poza tym przydałoby się trochę więcej wiadomości o nim, niezrozumiałe dla mnie jest to, że autorzy nie zacytowali nawet jego relacji z. ekspedycji syberyjskiej (zob. Hall H. U., Tlie Siberian 1:~'(fJedifi(}n,"The MUSCliill Journal" vol. VII, 1916, s. 27-45, il. 27). Oczywiście, wszystkie wymienione przez autorów przyczyny mogły załamać i duż0 silniejszego czlowieka niż delikatną kobietę. Podsumowując, autorom należy się głęboka wdzięczność za już dokonaną pracę i prośba o ciąg dalszy. Najbardziej cieszy zapowiadana edycja dzieł wszystkich M. A. Czaplickiej. Witold Armon � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/293eed00ebe95055e18b0e4a19aa10ca.pdf 8792b20dec546786ce3dda90fff696e1 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3350 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1983 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3139 Title A name given to the resource Poglądy Zalipianek na sztukę / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1983 t.37 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1983 t.37 z.1-2, s.19-38 Creator An entity primarily responsible for making the resource Jackowska, Aleksandra Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Aleksandra Jackowska POGLĄDY ZALIPIANEK NA SZTUKĘ ) l „ M a l o w a n i e to d l a m n i e największa przyjemność, n a j l e p s z e l e k a r s t w o . M n i e choćby i karę d a l i , to i t a k b y m coś ubazgraia" Stefania Łączyńska z Zalipia Z i l i p i o położono jest w pjhiooaoj k o l o r e m . A p ó ź n i e j t u j u ż z a c z ę l i i k o l o r o w o m a l o w a ć . (2) części w o j . t a r n o w s k i e g o , v w w i d i a c h Wisły i D u n a j c a , n a t z w . Powiślu Dąbrowskim. W po. Dawniej wszechnoj białe giergony. ś w i a d o m o ś c i m a l o w a n i e d o m ó w k o j a r z y się z Z a l i p i o m . I c h o c i a ż t a k ż e w i n n y c h r e g i o n a c h z d o b i się d o m y malowidłami, t o n a t y m t e r e n i e s p o t y k a się s z c z e g ó l n i e r o z w i n i ę t e dekoracji malarskiej nętrznych. Po zarówno ścian wewnętrznych przyciesie, a na t y m (9) już zabielało i robiło t a k i e g o zew­ kwiateezka, to ptaszeczka, żabeczki. D a w n i e j m a l o w a l i s a d z a m i , a j a k chcieli czerwo­ nego tośmy sobie utłukły cegły. A później t o znów Ż y d k i 2 I się n a c z a r n o N a j p r z ó d m a l o w a ł o się s a d z a m i n a c z e l u ś c i u , t o się z a w s z e przykłady jak i malowało wojnie światowej nasilające się p r o c e s y się h a n d l e m z a j m o w a l i , b o z u p e ł n i e i n n y u s t r ó j ż y c i a b y ł . . . urbanizacji w s i o d b i ł y się t a k ż e n a P o w i ś l u D ą b r o w s k i m . M a l o w a n o c h o c i a ż w c i ą ż j e s z c z e z w y c z a j t e n u t r z y m y w a ł się dość Oni mniej, przynosili farby, co się mlekiem rozrabiało. M a m a m n i e uczyła... O n a zupełnie inaczej szeroko. (15) malowała, t a k D o p i e r o w czasie o s t a t n i e j w o j n y nastąpiły z d e c y d o w a n e z m i a n y j a k d a w n i e j , t z n . t a k i e p r o s t e , dłuższe, a l b o t a k i e w kółku n a gorsze i b y ć może t r a d y c j a kwiatki... Potem całkowicie, g d y b y zainteresowania nych nie opieka Zalipiem i miłośników malowanych domów zanikłaby ze s t r o n y w ł a d z , i n s t y t u c j i ludowej sztuki. Po pierwszych b u k i e t y się r o b i . K o l o r y t e ż b y y > a l > n i e t a k i e j a k t o r ,z, kultural­ b o się r o b i ł o f a r b ą w p r o s z k u , a n i c p l a k a t o w ą . S a m o m y ś m y ków Państwowego I n s t y t u t u B a d a n i a S z t u k i L u d o w e j i M u z e u m Etnograficznego w Krakowie, w rok później kańców Zalipia, najlepszych umiejących zdobić swe zorganizowano wszystkich domy ł robiły pędzelki. badaniach p o n e t r a e y j n y c h , p r o w a d z o n y c h w 1946 i 1947 r . przez p r a c o w n i ­ k o n k u r s , którego zadaniom była a k t y w i z a c j a i miesz­ wyróżnienie m a l a r e k . K o n k u r s odegrał poważną rolę w Dawniejsze z P o w i ś l a (a z w ł a s z c z a z Z a l i p i a ) z y s k u j ą o g ó l n o k r a j o w ą sławę, twór­ czości. Już w niedługim czasie p o k o n k u r s i e w s a m y m nia „mniej w innych wsiach koło wypowiedziach jest współczesnemu. malarek powtarzają się określe­ nieformiste": t o przeważnie t y c h kółek. To duże i k o l o r o w e . (7) Dawniej takie kółka nie były były mniej rysowali. takie ukształtowane Gwiazdka bukiety jak teraz, te gałązki, a n a tej gałązce było t a k i e kółko, serduszko t a k i e n i e f o r m i s t e . (21) Zalipiu powiślańskich. przeciwstawiane ukształtowane, Dawniej Dawniej l i c z b a p o l i c h r o m o w a n y c h d o m ó w wzrosła z 30 d o 120. P o d o b n e zaobserwowano malowanie wykonania. W podtrzy­ k t ó r a z k o l e i stała się k o l e j n y m b o d ź c e m r o z w o j u l u d o w e j (1) T o c o s t a r e , d a w n e , k o j a r z y się z p r o s t o t ą w z o r u , n i e u d o l n o ś c i ą m a n i u ginącej już t r a d y c j i . P o c z ą w s z y o d togo czasu m a l o w a n k i zjawisko t o j u ż się u l e p s z a ł o . T e r a z t a k i e piękn<- dowody n a d m a l a r k a m i i liczno malowali więcej cane p o całej ścianie. 3 pojedyncze kwiaty, porozrzu­ (19) D a w n i e j m a l o w a ł o się p r o s t o : k o l o , d z i u r k a w t e m i t o b y ł Malowanki tradycję. tego regionu Odkrył je w Malowanki ludowe mają swoją już 1905 r. Władysław w Powiślu blisko 100-letnią Hiekel. W który Dąbrowskim, kwiatek. artykule Mama opublikował powałę, talerze." kredens, okna, okiennice, kaflowiec, a j a k teraz. rzadkie, proste (24) patyki takie nawet prostszo cinnemu. wzory, zygzaki t a k b y m p o w i e d z i a ł a , że p o dzie­ (6) 4 Dziś Z a t e m doskonało w i d o c z n a jest o p o z y c j a w Zdipiu nikt natomiast przekazywana nie pamięta Hickla, zachowała się z pokolenia n a pokolenie wiedza o t y m , m a l o w a n k i , prosto i stylizowano, nane po dziecinnemu". j a k m a l o w a ł o się d a w n i e j . S t o s o w a n o w ó w c z a s n a t u r a l n e b a r w n i k i niewprawnie i malowano sformułowania znają dobieranych kwiaty Jeszcze d a w n i e j , t o więcej m a l o w a l i t a k i e p a c k i i r z e , już t o w p r o s t n a ścianie p r z y o z d a b i a j ą c co t y l k o j e s t w i z b i e , więc nie było takie i o g i m y . A t e r a z , t o j u ż się i n n e k w i a t y m a l u j e . (9) w 1905 r. w „ L u d z i e " pisał: „ D z i e w c z ę t a malują już t o n a p a p i e ­ a Kolorów malowała najczęściej jeszcze dziś n i k t nawet prawie tylko dwoma sposoby k o l o r a m i . Starsze robienia już z n i c h n i e farb malarki i pędzelków, choć korzysta. N a s a m y m p o c z ą t k u m a l o w a n i a t o jeszcze n i e było t a k i c h kolorów, t y l k o m a l o w a l i w a p n e m bielonym rom. domio malowali jakieś na sadzy albo zygzaki Alo oprócz komponowania większych całości. cze, a p o t e m na coraz większe pierwszymi, się te dłuższe same łodygi). technicznych w tu nieumiejętność także o N a początku malowałam t a k i e mniejsze kolo­ t o m a l o w a l i t a k , ż e b r a ł o się z p o ł a t a k i e j (z c e g ł y ) i t y m m a l o w a l i . N a malowaniu kwiaty, i grubsze. pojedyn­ (4) J a k e m d o szkoły ehodziła t o m sobie w d o m u piec żółtej wała wapnem, czeluściu o d takie pieca okrągłe wzory, n a czeluściu, białym w bardzo takie tiulipany. brzydkie. J a k pierwszy „packi" czarno. D o m j a k b y ł o b i e l o n y t o się s t r o i ł o w z y g z a k i , t e ż j e d n y m to było, wymalo­ to to było r a z się m a l u j e , t o takie zrobić, o g o n ó w , a n i k o l o r ó w p o z a d a w a ć . T e r a z t o j u ż ł a d n i e sił k w i a t k i wycienio wane, t o się m a l o w a ł o Nieładnie p r o s t e ł o d y g i się s t a w i a , p ą c z k ó w n i e p o t r a f i ł a m (4) Dawniej umiejętności z M a l o w a ł a m p o j e d y n c z e k w i a t y , a p ó ź n i e j już b u k i e t y . (1) m a l o w a l i z kolei białym liście. bywają Powtarzają pojedynczo, chodzi g l i n k i , t o t y m się b i e l i ł o , b o n i e b y ł o w a p n a . F a r b y s o b i e utarły kwiaty, kwiatów, (1) Dawniej pracami. poszczególnych na po­ innym braku Dawne „wyko­ Utożsamiano wykonanymi (prosto dawno — nowe. u w a ż a się o b e c n i e z a W czasach Hickla na w y kraszone. Powiślu (12) Dąbrowskim przy malowaniu p o s ł u g i w a n o się t a k ż e s t e m p l a m i , w y c i n a n o j o n o ż e m w ś w i e ż y m buraku pastewnym l u b z i e m n i a k u , a farbę nanoszono palcom 29 I �b o o d s z a b l o n u się n i e d a . J a k e m t a k n a p r ę ż o n a d o m a l o ­ w a n i a i si położę, t o t a k obmyślam, żeby jeden k w i a t n i e b y ł p o d o b n y d o d r u g i e g o , żeby mieć inaczej niż koleżanka. (12) Inne malarki twierdzą, że n i e posługują robią żadnych się s z a b l o n a m i , że n i e szkiców. N i c z e g o n i e r o b i ę na. p a p i e r z e . J t , k wchodzę do pobielo­ nego m i e s z k a n i a i m a m malować, t o dopiero w t e d y zaczy­ nam sobie myśleć. (9) S z k i c ó w n i e r o b i ę . T o się r o b i p r o s t o o d r ę k i ... ( 1 1 ) W o g ó l e n i e r o b i ę ż a d n y c h s z k i c ó w . Ja., g d y s i a d a m malowania, to dopiero to jeszcze Jak potrzeba oo będzie nie w i e m mam farby obmyślam. G d y r o z m b i a m gotowe, to malowane. już mogę do farbę, (13) malować. m i żadnych szablonów, a n i wycinków, Nie o d ręki m a l u j ę . A k w i a t y m i się ś n i ł y n i e r a z , t a k i e ł a d n e , ż y w e . A l e t a k , ż e b y j a j e r o b i ł a t o n i e , b o j a j o r o b i ę ze swojej w y o b r a ź n i , a n i e t a k i e j a k i e o n e są n a p o l u . ( 1 7 ) Zdzisław Szewczyk przytacza zabawno zdarzenie: „postacie l u d z k i e n i e są ł a t w e d o w y k o n a n i a d l a m a l a r e k , k t ó r y c h wprawiona Kosmiak żyła jest z do braku własne motywów roślinnych. jakiegokolwiek dziecko Dlatego wzorca (do do a r k u s z a i odrysowała Felicja odbicia) przyło­ kontury. Ponie­ waż niemowlę miało podwinięte n o g i n a m a l o w a n y wyglądał j a k b y tańczył zbójnickiego." W i e l e u w a g i m a l a r k i poświęcają gdy obserwuje „krakowiak" 5 d o b i e r a n i u kolorów, Janina K r u k n p . mówi „Ja własne t o t a k pasuję k o l o r y , ż e z a w s z e m i się w i d z i , ż e r ó ż z n i e b i e s k i m n a j b a r d z i e j a czerwony choć się j e p r z y p r a c y m a się w r a ż e n i e , ż e w y b ó r n a ­ s t ę p u j e a u t o m a t y c z n i e . A j e d n a , k ka,żda z n i c h m a s w o j e preferencje. ręka też z różowym." D l a Stefanii Łączyńskicj odbija, zaś: „Nie­ z a p o m i n a j k i t o piękny k w i a t u s z e k jest, t o j a go wszędzie b y m I I . 1. „ D a w n i e j m a l o w a ł o się n a c z a r n o p r z y c i c s i c , a, n a t y m biało giergony". Obora Marii Misterki z Samocic, 1981 chciała w ł ą c z y ć , b o t o k o c h a n y k w i a t u s z e k , a l e o n już n i e daje takiego u r o k u , j a k t e n niebieski kolor, j a k d a j m y n a t o różowy, czerwony, czy n a w e t żółty — bo t o zazdrość miało lub też przez zamoczenie w niej wzornika. Stempelki do w y k o n y w a n i a odcisków, wzorów g e o m e t r y c z n y c h w ó w roślinnych. Często u ż y w a n o i c h d o o d b i j a n i a kwiatków i listków, do których i inne elementy. „patrony" Stosowano czyli Wykonywano szablony je z papieru U b moty­ pojedynczych później łodygi też, w celu ułatwienia sobie pracy, z domalowT/wano służyły wyciętymi pakowego, konturami kartonu lub C o d o j e d n e g o Z a l i p i a n k i są z g o d n e — k a c h p o w i n n y być żywe, jaskrawe. W i chyba wej, dlatego niechętnie Lubią malarki, mimo i rzadko (Komisja), żoby Szablony żeby okresie międzywojennym p a t r o n y n a użytek w ykorzystywa.no T zatracić malowano wrażenie do mniej bezpośrednio przez nie. pomalowane wg dawnych już t e r a z t a k n i e l u b i m y , l u b i m y n a k o l o r o w o . (11) wojnie t o ładne, żywo k o l o r y mają i nic są n i e d o b r o , słabo k o l o r y są. W tych (14) zdolniejszo malarki pomysłowych sąsiadek. z a g r a n i c z n y c h t a k i ładny jest różowy, n i e b i e s k i , b i s k u p i , ołówkiem, t a k ładnie odbijają. U nas n i e m a różowego, t r z e b a mieszać zaznaczania posługiwania było tektury. T e r a z t o są t e m p e r y , W Komisji konkurso­ wracają. wzorów i jeszcze, żeby było t y l k o d w o m a k o l o r a m i . M y t o pełzną. wykonywały malowan­ wzorów. zostały w p r o w a d z o n e światowej. kolory w d a w n y c h tego n i e było postulatów do nich R o z a l i a S k o w r o n z Z a l i p i a twierdziła, że „ f o r e m k i z w y k r ą c k a m i " przez zakonnice zaraz po pierwszej choć m y d a w n i e j gardziły ż ó ł t y m , oznaczać." się wzorów" patronom, Zalipianki z bądź To polskie farby u ż biały mieszanymi i b o r d o , a l e t o już n i e t o . (4) Drogie są te farby, ale najlepsze to zagraniczne. (2) m a d a r k i , któro zachowały tra­ u c z u c i a m i wspominają szablony. Mówią o nich raczej n i . c h e m i o : N a początku znaczyłam sobie d z i u r k i w papierze, żel.у t o wszystko r a z e m b y ł o r ó w n e . J a k m i się u p r z y k r z y ł o t o k robić, t o maczałam palce w f a r b i e i t a k e m wkładała w to dziurki. (12) Dawniej to jeszcze formy się robiło, takie punkty na papierze, żeby o n miał układ równy, a k w i a t e k , j a k k t o sobie ułożył. (21) I używanie Tallens). farb Obecnie najlepszych najmodniejsze b a r d z i e j się „ o d b i j a j ą " i zagraniczne, firm zagranicznych są f a r b y (Rownoy, f l u o r i soci o y j n o . t y m lepsze. A i pędzle muszą b y ć najlepiej z borsuczego Z a l i p i a n k i lubią z a t e m j i s k r a w e k o l o r y , t a k i e j a k i c h do swych malowanek. Pyfali.m czy takie kolory z głowy. być ono w c i e m n y c h , s p o k o j n y c h k o l o r a c h . Większość ustrzygę używają równi ż bardziej (18) podobają Tm dobro włosia. n a k w i a t y i o d m a l o w y w a ć , a p o t e m t o już s a m e m u t a k . W c h o d z ę do p o k o j u i już będę m a l o w a ć , t o sobie naj­ i m się n a u b r a n i a , o k r . z a l o s i ę , ż e p o w i n n y malarek d e k l a r o w a ł a , żc n a s u k i e n k i i płaszcze n a j o d p o w i e d n i * j s z y brąz, i t a k i c h u b r a ń o d p o w i e d z i a ł y , ż e n i e w i e l e l u b w c a l e , co w i ę c e j powycinam górą. sobie A dziurki, kwiatki t a k , żeby m i pasek równo t o już t r z e b a malować o d ręki. prawie beż, kolor wszystkie popielaty. ubrane Jednak były zapytano, jaskrawo. czy mają jest t a k i p a p i e r , ułożę sobie j a k i k w i a t e k , w j a k i e j odległości szedł 20 patrzeć się n a P o w i ś l u sposób m a l o w a n i a , z a r ó w n o jeśli c h o d z i o m o t y w y j o k i t e c h n i k i , t o r e s z t a poszła z b i e g i e m c z a s u — m a r z e n n n . k ; żdoj jest W s z y s t k o o d ręki maluję bez żadnych szablonów. W glow io się o b m y ś l a . . . T o t y l k o n a p o c z ą t k u t r z e b a b y ł o choć zdarzają dycyjny dużo — �Ja najbardziej lubię taki różowy biskupi, najjaśniejsze Mojo i n f o r m a t o r k i zdają ich upodobaniach się n i e z a u w a ż a ć r ó ż n i c , k t ó r e k o l o r y . N a j j a ś n i e j s z e , z n a c z y się j a s k r a w e , o s t r e j a k m ó w i ą . w N a u b r a n i e bardziej smutniejsze, poważniejsze. N a s u k n i e , między s w y m i obecnymi t o n i e l u b i ę o s t r e g o . J a k j u ż się c z ł o w i e k n a p a t r z y n a t e Jak Kraków estetycznych. Mówią a dawnymi więc o zaszły różnicach malowidłami. n a s objął t o m y s t a r a l i się, ż e b y b y ł o j a k k w i a t y , t o wolę n a u b r a n i e brąz, p o p i e l a t y ( i n f o r m a t o r k a najładniej. ubrana n a czerwono). Już m y zmieniły t o m a l o w a n i e , b a r d z i e j n a podobieństwo (5) R ó ż o w y m lubię malować... N a u b r a n i e d l a m n i e lubię beżo­ kwiatów. w y , choć m i n i e p a s u j e . W bardziej o d c i e n i u brązowe — lubię. ( I n f o r m a t o r k a m a n a sobio kę). Ja jaskrawo te k o l o r y zieloną Jest kolory jasno, t a k i e różowe, żółte, zielone. A dawniej prosto. takio były kółeczka, ząbki, ulepszone to, a dawniej to wszystkie kwiaty u b r a n i o , t o w i e l g a różnica — t o najładniejsze czarne. T a k nie nachylało j a k teraz. T e r a z l e p i e j m a l u j ę , t e r a z k w i a t k i są b a r d z i e j (8) wano, ozdobniejszo, — takich najwięcej w Dawniej moich zupełnie (12) a dawniej prosto były. inaczej było. Teraz więcej k o l o r y są i t a k i e p i ę k n e b u k i e t y m a l u j e s i ę . (2) starsza j e s t e m . C z y m a m dużo t a k i c h ubrań ? N i e , nie m a m , Dziś każdy lepiej wzoruje, ale farb. Z kolorów (9) najbardziej lubię czerwony... a na Toraz kolorze). nione. (10) dobierane bardziej z myślą, z k o l o r a m i (5) Dawniej ubranie b r ą z o w y . ( I n f o r m a t o r k a m a t y l k o jedną sukienkę w t y m wycienio- (16) k w i a t a c h . N a u b r a n i e lubię c i e m n o k o l o r y : brąz, b o już t a k i ładny. były p r o s t e , d o g ó r y , n i e b y ł y t a k i e r o z g a ł ę z i o n e . N i c się t a k Na b y m c h c i a ł a się u b i e r a ć , a l e n i e m a m w o a l e d u ż o c z a r n y c h . Biało, różowe, niebieskie takie (26) T e r a z m a l u j e się b a r d z i e j a r t j ^ s t y c z n i e , b a r d z i e j d o k ł a d n i e . bluz- (7) lubię (17) to mniej te kolory się cieniowało, ładniejsze i prostsze malowanie było. jest (10) uszlachet­ (8) N i e b i e s k i k o l o r lubię, najżywszy czerwony, zielony i żółty. A na ubranie wszystko robiłabym w brąz, bardzo lubię Z przytoczonych wypowiedzi nieodparcie brąz. ( I n f o r m a t o r k a u b r a n a w czerwoną bluzkę, a n a t o m a l a r k i są p r z e ś w i a d c z o n e , iż d a w n i e j zielony malować, f a r t u c h ) . (12) dopiero obecnie i c h praco wynika wniosek, po prostu nie są że potrafiły „artystyczne" i oczy­ K o l o r y lubię s p o k o j n i e j s z o : pomarańcza, róż, t o już t r o c h u wiście ładniejsze. C h a r a k t e r y s t y c z n e j e s t , że p r z e z a r t y z m r o z u ­ z a j a s k r a w e . R o b i ę t o , b o t o się l u d z i o m p o d o b a . A l e t a k i e mie blado różowe i niebieskie wolę. G d y b y to t y l k o d l a m n i e „bardziej n a podobieństwo samej teraz było, t o b y m słabsze k o l o r y dawała. N a lubię taka kawa z mlekiem, brąz, c i e m n a się b a r d z o dokładne wycieniowanie i ozdobne malowanie występuje określenie kwiatów". ubranie zieleń. ( I n f o r m a t o r k a u b r a n a jest w j a s k r a w o żółty sweter). (21) W wypowiedziaoh Zalipianek często „ d a w n i e j " . M a o n o parę znaczeń. R a z c h o d z i o odległą przeszłość, Z d a n i e m Z a l i p i a n e k w okresie p o w o j e n n y m m a l o w a n k i zmieniły o początki m a l o w a n e k się b a r d z o m a t e k czy babek. I n n y m razem „ d a w n i e j " oznacza przed i t o z p a r u p o w o d ó w . Są t o : w p r o w a d z e n i e nowych n a Powiślu, o c z y m słyszały o d swoich wojną farb; zmiana kolorystyki;rozbudowanie kompozycji kwiatowyoh; l u b b e z p o ś r e d n i o p o w o j n i e . W t e d y b o w i e m z m i e n i ł a się s y t u a c j a zmiana w Z a l i p i u . Z e z w y k ł y c h m a l a r e k w i e j s k i c h s t a ł y się o n e a r t y s t ­ techniki Przyczyniło (szablony, się do pędzle). tego także zainterosowanie Zalipiem, a w z w i ą z k u z t y m c h ę ć p o k a z a n i a się o d j a k n a j l e p s z e j strony. kami. Zainteresowano się nimi, „zaliczono" do sztuki ludo­ wej. I I . 2. „ D a w n i e j b y ł y u m i e j u f o r m o w a n o t o gałązki, a n a t e j gałązce było t a k i e kółko, serduszko t a k i e n i e f o r m i s t e " . M a l o w a n k a , 43 X 30 c m , ze z b i o r u H i c k l a , w y k . H e l e n a B o r u s o w a z Z a l i p i a ; i l . 3 . „ D a w n i e j m a l o w a ł o się p r o s t o : k ó ł k o , d z i u r k a w t o m i t o b y l k w i a t e k . " M a l o w a n k a , 43 x 33 c m , w y k . Z o f i a K a c z ó w k a w l a t a c h t r z y d z i e s t y c h 21 1 �dająca a forma nawet zdobnictwa ostatnio Przed konkursami przyozdobienia, konkursami żeby po I I wojnie zaczęła ludzie mniej to każdy ładniej, światowej nie zanikła, ożywiać. a j a k weszły dają, było się tak malowali, raczej dła k o n k u r s y , że coś za patrzy, więcej żeby była kwiatów, tymi nagroda, urozmaicone p o d w ó r k o , z t e g o p o w o d u j e s t dużo ładniej. (13) K o n k u r s p r z y c i ą g a , b o t o c o r o k u , k t o ś się t y m i n t e r e s u j e . J a k k o n k u r s u n i e m a , n i k t się, t y m n i e i n t e r e s u j e , t o j u ż t a k słabnie. (5) G d y b y n i e było konkursów z pewnością t y l e b y n i e m a l o ­ w a ł o k o b i e t , a zwłaszcza n i e o d ś w i e ż a ł y b y co r o k u . M a ­ larki, które przystępują do konkursu muszą co roku zdzierać farbę, bielić i o d n o w a malować. U m n i e ze 3 — 4 l a t a , ale one muszą, b o K o m i s j a we. patrzy postoi na no­ (8) ... G d y b y n i e k o n k u r s y , t o n i e o d m a l o w a ł a b y m co r o k u , b o b y m i się w i d z i a ł o , że t e n k w i a t e k m o ż e z o s t a ć , t a m t e n . A t e r a z t y l k o n a k o n k u r s się m a l u j e . ( 1 2 ) Gdyby n i e było konkursów, t o b y m malowała, ale t y l k o w j e d n y m m i e s z k a n i u d l a swojej tak dużo n i e malowała gdyby (...) te k o n k u r s y nie były z b y m powiedziała, wynagrodzeniem, s z t u k a w ogóle b y n i e istniała. S a m e k o n k u r s y , j a k zwracają przyjemności. Już b y m nawet to że ta (13) n a t o uwagę informatorzy, mają j e d n a k przede w s z y s t k i m oharakter prestiżowy. Korzyści m a t e r i a l ­ n e są z n i c h n i e w i e l k i e l u b w r ę c z Odnowienie I I . 4 . M a l o w a n k a ze z b i o r u H i o k l a , 4 3 x 33 c m i malowanie żadne. kosztuje 7.000 z l t a k , że jeśli się n a w e t d o s t a n i e p i e r w s z ą n a g r o d ę ( 2 . 0 0 0 z l ) t o t o ż a d e n zarobek. Żeby Jedynie odnowić dla satysfakcji. (23) t o znaczy pobielić,odmalować t o t r z e b a m n i e j więcej 500 zł a n a g r o d y jedną wynoszą izbę, 2.000zł (1) J a k się d o b r z e w y m a l u j e t o się d o s t a n i e p i e r w s z ą n a g r o d ę , to dadzą 2.000 zł, a p r z y g o t o w a n i e do konkursu więcej zabiera, bo trzeba d w a razy wybielić i pomalować, a f a r b y M a l o w a ł a m p r a w i e o d dziecka,, t y l e że d o s z t u k i nie należałam. Dawniej matowano Z od formy, ale k i e d y nastała l u d o w a , t o już zaczęto malować o d ręki. Jesteśmy zarejestrowane w Krakowie, sztuka (25) Lublinie i tam w y m i , że r o b i m y d l a C e p e l i i . sztuka ludowa w świecie jest i popierana. I państwo t o popiera. I dlatego uznawana rozwija się wiejskich. Ona to wszystko fussem założyli przewodniczącą to zł) i zdecydowanie malarek tj. artystów założyła. O b y d w o j e wszystko do kupy po z Rein- wojnie. (12) Jeszcze p r z e d wojną Z a l i p i a n k i przystrajały i z b y , malowały d l a siebie, d l a najbliższego otoczenia. przewyższają Prawie w każdym d o m u była mają wysokie rolnicze. (do Malowanie s t a ł o się z a t e m r z e c z ą opła,calną, n a w e t j e ś l i k o r z y ś c i m a t e r i a l n e w w i e k u p r z e d e m e r y t a l n y m n i c są z b y t d u ż e , a p o d s t e . w ą u t r z y ­ tury stanowią główny czynnik podtrzymywania, z roku n a r o k liczbę uczestników 1 9 7 7 r . b r a ł o u d z i a ł 57 o s ó b , 1 9 7 8 — emery­ a nawet w o j u t e j twórczości. W e d ł u g n i c h t e m u też należy wzrastającą t a k a s z t u k a u n a s . (10) była badań w y n i k a , że i s t o t n e z n a c z e n i e e m e r y t u r y d l a t w ó r c ó w l u d o w y c h , k t ó r e są b a r d z o m a n i a pozostaje n a d a l r o l n i c t w o . Z d a n i e m informatorów (1) całym Curyłowa (11) przeprowadzonych 8.000 m a m y l e g i t y m a c j e , że jesteśmy i c h p r a c o w n i k a m i państwo­ Teraz są d r o g i e . ludowej (2) roz­ przypisywać konkursu. 6 1 , 1979 — (W 66). Przystę­ p u j ą d o k o n k u r s u m a l a r k i , k t ó r e d o p i e r o n a u c z y ł y się m a l o w a ć , bądź t a k i e , które potrafiły malować udziału w k o n k u r s a c h , traktując dla wdasnych potrzeb i wcześniej, lecz n i e twórczość malarską brały ubocznie, przyjemności. która potrafiła malować. P o d p a t r y w a ł y swe matki, Teraz s i o s t r y i s a m e z a c z y n a ł y malowa,ó, b ę d ą c jeszcze m a ł y m i dziew­ wyższe niż rolnicze. J a k w p r o w a d z i l i te r e n t y , t o nawet kilka nawet dziewczyna, czynkami. w Spośród 24 m o i c h rozmówczyń większość zaczynała Malowałam prawie od dziecka. o d przedszkola. nie malowały. t e r e n t y , b o są o do malowania. Przedtem wiele (10) J e s z c z e n a t e r e n t y t o d u ż o k o b i e t z m o b i l i z o w a ł o się d o (2) malowania. (3) Maluję o d małego dziecka. pociągają k o b i e t przystąpiło d l a siebie dzieciństwie. Maluję t o dużo k o b i e t J a k t o powstało, t o m a l a r k i dostają renty, t o k a ż d y c h c e n a starość dostać parę g r o s z y . T a k p r z y b y ł o (1С) S p o t y k a ł a m co p r a w d a k o b i e t y któro m ó w i ł y , że d o p i e r o w d o j r z a ­ m a l a r e k przez te r e n t y . ł y m w i e k u w z i ę ł y się z a p ę d z e l , a l e są t o w y p a d k i r z a d k i e , To zda­ malowanie t o się pieniądze biorą, t o r z y m a związek z względami t o i s a m e z a c z ę ł y m a l o w a ć . . . T e r e n t y są w y s o k i e . Jedno to dużo jest takich, co renty, bo t o ich t a k podnieca, Gdyby zaczęły że malować na te n a co ktoś m a brać, 6 0 0 0 zł dostają, i n n e 8 0 0 0 zł. T o p i e n i ą d z o dostają, a r o l n i ­ c z e r e n t y są b a r d z o s k r o m n e . ( 6 ) a o n e n i e , t o się w p i s u j ą d o k o n k u r s ó w , m ł o d e c z y s t a ­ Co s m y k a l k a , t o s m y k a l k a , ale teraz p e w n o re. niądze, (16) nio konkursy i imie formy e m e r y t u r y dla, t w ó r c ó w l u d o w y c h ) opieki Zalipie państwa (nagrody, zapewne nie byłoby t y m . , c z y m jest d z i s i a j . N a j p i e r w k o n k u r s y sprawiły, że t a p o d u p a - 22 że t a k i e r e n t . J a k się kobiety Teraz n a starsze, tylko tych r z a j ą c e się p r z e w a ż n i e d o p i e r o o s t a t n i o , c o j a k t w i e r d z ą i n f o r m a ­ komercyjnymi. pochapily (4) trzyma bo to wszystko w y m a l u j e , t o zapłacą. To jest płatne g r a dużą na rołę. to o te pie­ starość. To Teraz lepsze niż zamiłowanie, niż w s z y s t k o . P a n i w i e j a k i e t o zamiłowanie za d a r m o ? N o p e w n e że j e s t , ale n i e za duże. (24) �Z a l i p i a n k i podkreślają j e d n a k , że s z t u k a m a l o w a n i a jest j a k b y Malowanie to wymaga w r o d z o n a . M a l u j e co p r a w d a d u ż o k o b i e t , a l e k a ż d a s a m a d o s z ł a M n i e w s z y s t k o j e d n o gdzie maluję, ozy jest ktoś czy n i e . drogą N i e p o t r z e b u j ę ż a d n e g o s k u p i e n i a . (9) długicli treningów matek j a k nakładać do obecnych efektów. k o l o r y , j a k i e stosować Uczyły farby, ale się od bogato Malowanie nie jedynie wymaga czasu.(11) żadnego skupienia. Siada k o m p o z y c j o k w i e t n e są i c h własną. za,sługą. T r z e b a m i e ć d o t e g o i maluje k w i a t k i . N i c m i nie przeszkadza. t a l e n t i zamiłowanie — Najlepiej mówią. M a m a m n i e n i e uczyła, t y l k o m o ż e t a chęć stąd poszła. J a k j e s t m a l o w a n i e , t o j u ż w s z y s t k o o d k ł a d a się i m a l u j e . (3) (2) O d n i k o g o się n i e u c z y ł a m m a l o w a ć , t y l k o t a k s a m a od wrodzone... (4) Z taki samouk j a k wściekli. początku m a l o w a ł a m naśladując czywiście można ze To malowanie to wrodzone się s i o s t r y , j a k dobierać da, kiedy znajdą również, a może przede chwilę wolnego czasu są j u ż z a k o ń c z o n e . — trzeba a teraz j a k są k o n k u r s y , t o j u ż zamówień, domu czasu na do konkursu malowanie jest malarki zawsze M a l u j ą w i ę c w k a ż d e j w o l n e j c h w i l i , f a r b y są z a w s z e mają za też mało. rozłożono choć czasem i i n n o zwierzęta n i e są Ja je po p r o s t u o d niczego odrobione, widzę. — tylko takie z głowy. (1) (2) (3) malujewa co są p o d o b n e czasem do takich łące i o g r o d z i e , ale c z a s e m się w y m a l u j e t a k i e g o na kwiatka co d o n i c z e g o p o d o b n y n i e j e s t , a l e ł a d n y . (15) ale 5. M a l a r s t w o M a r i i M i s t o r k i z S a m e c i c Zalipianki uważają, że ich m a l o w a n k i są zupełnie inne. K a ż d a wieś — i c h z d a n i e m — m a r ó ż n y s t y l , n a w e t każda m a l a r k a m a sweSj i n d y w i d u a l n y s p o s ó b m a l o w a n i a t a k , ż e b e z t r u d u jak czekają. II. ptaki W i n n y c h w s i a c h n a P o w i ś l u D ą b r o w s k i m t e ż m a l u j e się k w i a t y , w s z y s t k o rzucać i robić n a k o n k m ' s . (1) przygotowaniom ale Kwiaty kieeły b y ł malowankach, gadami. wy. wszystkim,gospodyniami, wtedy w krakowiaków, N i e p r z y g l ą d a m się k w i a t o m n a p o l u , t o b y ł y m o j e z g ł o ­ Malarki D a w n i e j t o b y ł o w y g o d n i e z t y m , że się m a l o w a ł o przeważają parę n a w e t c z y b y m się c o d o p a t r z y ł a . m a j ą własno g o s p o d a r s t w a i o b o w i ą z k i z t y m z w i ą z a n e . czas, kwiaty spotkać N i g t l y n i e patrzę n a żywo k w i a t y k i e d y maluję, n i e w i e m j e s t . (21) najchętniej zimą, g d y p r a c o p o l o w e są b o w i e m (2) K w i a t y t o potrafię m a l o w a ć , chociaż n i e patrzę n a ż y w e , (15) k o l o r y , j a k ułożyć, ale k a ż d y m a swój a k c e n t m a l o w a n i a . kiedy nie wymaga. Z a l i p i e znane jest j a k o wieś tonąca w m a l o w a n y c h k w i a t a c h . I rze­ zwane J a się n i g d z i e n i e u c z y ł a m m a l o w a ć . J e s t e m s a m o u k siebie, to N i e m a m z m ę c z e n i a z m a l o w a n i a . T o się s a m o m a l u j e . ( 1 8 ) n a s n i k t się n i e u c z y . K a , ż d y j a k o ś t o l u b i , c z u j e . t r z e b a mieć t o zamiłowanie i d r y g . i sku­ się n a u c z y ć , b o t o t a k a s z t u k a z a m i ł o w a n i a , , t r o c h ę n a w e t , siebie, t a k gdzieś z g ł o w y . . . B o t o jest t a k i e szereg uspokoję wielkiego pienia U Poza Takiego O n a zupełnie inaczej malowała. J a n i e w i e m c z y t o można wrodzone. Malują m i się m a l u j e w i e c z o r e m , k i e d y s o b i e głowę i n i k t m i nie przeszkadza. się (7) twierdzą — można, p o z n a ć k t o m a l o w a ł b l i s k i e jest w c h a r a k t e r z e d a w n i e j s z y m dane — kwiaty. wzorom 23 I �c y c h z różnych regionów, j a k o zalipiańskie wybierały t e , które w charakterze najbardziej przypominają powiślańskie, n i k i e m decydującym zarówno w malowance jak i w jest m o t y w k w i a t o w y , n a t o m i a s t w wycinance ażur. T a k więc do zalipiańskieh zaliczały dochodzi również włocławskie, malowidła k u j a w s k i e . P o d o b n i e czyn­ wycinance jeszcze malowanki z haftem — prawie z a w s z e , g d y t y l k o p o j a w i ł y się k w i a t y , h a f t b y ł k l a s y f i k o w a n y jako zalipiański nawet choć zdarzają się w y p a d k i , że m a l a r k a poprawmie podać region z którego p o c h o d z i W ś r ó d różnych f o t o g r a f i i , któro pokazywałam z n a j d o w a ł się d y w a n W a n d y Przez wszystkie Były przekonano określić przez malarki został zresztą, kogo Tyszko że jest zalipiankom z w o j . lubelskiego on bardzo z wysoko ( i l . 13). oceniony. Z a l i p i a , ale n i e został w y k o n a n y . umie wyrób. potrafiły G d y dowiedziały się, ż e n i e j e s t o n z a l i p s k i , aż z n i e d o w i e r z a n i e m oglądały co j e s t n a p i ­ sane n a o d w r o c i u zdjęcia. M ó w i ł y o n i m : Bardzo ładno, j a k i e c i e k a w e ! raźnie. (3) Ładnie ułożone, g r u b o , dobrze Ładnie malowane, grubo kwiatki artystycznie, ciekawy. A I I . 6. , . A d a w n i e j bardziej proste". bo roku, gdy To tak wy­ się o d z n a c z a j ą . jeszcze ładniej i pączki. ułożone, niż jest t a k zawijane, (18) na Zalipiu. malowane układ Same już tych trochę listków też (21) Maria Cldastawa kurczo! Trzeba t a k i e b y ł y kółeczka, ząbki, t a k i e „Zęby", 45x39 cm, z kolekcji H i c k l a , 1905 Ładnie z zachwytem krzyknęła: „O jakie piękne, wziąć n a wzór. Te m a k i t a k i e piękno są". A byłam u niej powtórnie, na n i e m a l wierną kopię d y w a n u T y s z k o w e j ścianach po zobaczyłam ( i l . 14). Zapytała mnie c z y m a m j e s z c z e t a m t ą f o t o g r a f i ę , b o c h c i a ł a się j e s z c z e p r z y j ­ rzeć. N i e była z a d o w o l o n a z porównania, niedokładnie zapamię­ tała, j a k mówiła, i d l a t e g o dywanu. Miała Malarkom jeszcze musiała p o s w o j e m u rozwiązać raz sprawiało trudność nie t y l k o rozpoznanie d a n y w y r ó b p o c h o d z i z Z a l i p i a c z y skądinąd, ale przede M o ż n a p o z n a ć , k t ó r o z a l i p i a ń s k i e , b o t o są k w i a t y t a k i e k i m u s t a l e n i e a u t o r s t w a . B a r d z o często c z y n i ł y t o błędnie, a n i e z d a r z y ł o się, b y m a l a r k a rozpoznała swą własną p r a c ę , z a w s z e niu czerwonych dużo. Patrzące — znaczy t a k i e b a r d z i e j słoneczne giergony, duże, zagęszcze­ Kuziańskie panie, ze Świebodzina, z Samocic to i n n y s p o s ó b m a l o w a n i a . K w i a t k i są i n n e i k o l o r y dobierane. (21) Malowanie zalipiańskie różni się trochę od (23) mają bardziej się wzorują na sobie. kwiaty odróżniają takich się b a r d z o . dużo m a l o w a n e , U Curyłowej Tu inny nakrasowane U t o też Kosiarówki Dawniej inaksze, malują K a ż d a z m a l a r e k zalipiańskieh m a swój s t y l , każdą b y m My poznała. Mnie (11) w różnią. Żeby zalipiański kwiatek. N a i n n y c h obrazach, t o te k w i a t y p o d o b n e , ale mają to inaczej ż e n a s z e m a l o w a n k i i z i n n y c h w s i się r ó ż n i ą . poznam dywanowo (23) (7) się jost bardziej układamy. bardziej wianek. j a k n a materiałach Dawniej podoba takie ułożenie w malarki. bukiet lub (5) było ładnie t o m u s i b y ć widać początek i k w i a t k a , a n i e ż e b y się w s z y s t k o już ułożone. t a k malowały Bogato, M a l a r e k , t o miały t a k i e małe d r o b n o k w i a t k i . T o o b r a z k u , t a k j a k b y miało b y ć o d b i t e n a jakąś widać, W Są tego, różnice malowała nawet z kwiatek w że Domu Kochankowa Malarek. To z Podlipia całkiem był Z a l i p i u malują ono w różnych Powiślu. malujemy religijnych, sama z inny. W mówiła, j a k m y ją wami nie zgodzę, bo k o l o r a c h też się r ó ż n i ł . c h c i e l i wziąć n a doseń, że j a całkiem inaczej maluję. Ona pokazywałam i m fotografie malowanek występują bukiety, szlaki i kola. Słowo „obraz" tematyka zarazerwowane świecka zawarta jest jost dla przedstawień w „widokach", które w Z a l i p i u n i e zyskały sobie jeszcze p r a w a b y t u , a reszta i c h (5) prac z Powiśla. G d y i wycinanek wieńce, całym materię, (3) k w i a t y , c h o ć p r z y z n a ć t r z e b a , że kompozycjach: na się p r a k t y c e wcale Z a l i p i a n k c m n i e jest łatwo rozpoznać, które m a l o w a n k i c z y w y c i n a n k i są z Z a l i p i a , a n a w e t bogate „ W i d o k ó w " a n i o b r a z ó w o t e m a t y c e r e l i g i j n e j n i e m a l u j e się n a i n n y k w i a t e k o d naszycłi. B y ł y w s z y s t k i e j e d n a k i e , a m y każdy jak dywan, bazgreczki t a k i e i każdy b u k i e t sobie. że już n i o z a l i p s k i o , w y c i n a n k i też i n n e , i n n e l i s t k i , i n n y (3) zakomponowane koniec z l e w a ł o . (8) i n n y s t y l . T o z K u z i a i K o s i a r ó w k i , co m a l o w a ł y w D o m u s t y l i ułożenie mają. to n o już z a dużo t e g o , a j a lubię z u m i a r e m bo j a k jedno jest n a d r u g i m t o nie m a wyglądu. (7) Zawsze t a k , że aż za b a r d z o . już m i n i e o d p o w i a d a , na Curyłowej się (21) t a k ładnie, m i się p o d o b a ł o t o j e j m a l o w a n i e , a l e t e r a z n i e j s z e , j a k b y się ś m i a ł y d o w s z y s t k i c h . ( 1 2 ) Dużo było C u r y ł o w e j z a w s z e m i się p o d o b a ł o , k w i a t y i d ą t a k j a k a l e m n i e się p o d o b a . mamy długich o g o n a c h i p ą c z k i dają t a k i e dużo. Z K ł y ż a pewno, t a k i e ciężkie. wszystko całości malarki. (5) t o p r z e w a ż n i e d u ż o o k r ą g ł y c h k w i a t ó w . N a s z e są n a j ł a d ­ A to upodobań u m n i e — gęsto. N i e k t ó r z y l u d z i e m ó w i ą , że t a k i e naćkano, Kuzio Z Za ułożone. (10) je cieniujemy. A symetria, r y t m i k a . Rozwiązanie zależy j e d n a k o d indywidualnycłi widzi, T e n a s z e k w i a t y o d r ó ż n i a j ą się o d i n n y c h , k o l o r y inaksze, inaczej się b y b y ł a z a c h o w a n a malowania t u może więcej jedon o d drugiego ją komuś i n n e m u . M a l a r k i zwracają dużą u w a g ę n a k o m p o z y c j ę całości. Starają inaczej w i n n y c h w s i a c h , możo t o k o l o r y inaozcj dobierają, układ mają. A przypisywała no całkiem i n n e . Ł a d n e , a l e się o d r a z u o d z n a c z a j ą o d z a l i p i a ń s k i e h . 24 czy wszyst­ patrzące, wyraźne. A z K ł y ż a t o n p . malują b a r d z i e j w W boki spróbować. pochodzą­ to malowanki. Widoki О. nie podobają кгако-л i a k i , p a w i e , powiesiła. (18) m i się... t o już n i o jest t o już bardziej ludowe, ludowe. to b y m �Nic znaczy to jednak, w ogóle się n i e p o d o b a j ą . W tego zwłaszcza — ich. Uważają, W w że w s z y s t k i m malarkom „widoki" Z a l i p i u nie m a n a nie m o d y , wobec tradycyjnych że „ w i d o k i " b a r d z i e j domach — n i e wiesza się pasują d o m i a s t a . limo malarki zazwyczaj nie malują obrazów religijnych, tłumacząc to t r u d n o ś c i a m i t e c h n i c z n y m i , b ą d ź t y m , że w Z a l i p i u j e s t t a k a t r a d y c j a , że m a l u j e się k w i a t y . M a t k i B o s k i e j n i e m a l o w a ł a m , b o m i się z d a j e , ż e b y m i się W mieście t y l e aniołów n i e wieszają. W o l ą b a r d z i e j świeckie n i e udało. (10) różne „ w i d o k i " , a n a w s i pasują d o k o n k r e t n y c h p o m i e s z ­ Obrazów r e l i g i j n y c h nie malowałam. T u jest t a k i e upodo­ czeń. „ W i d o k i " t o b y m powiesiła w p o k o j u d o p r z y j m o w a ­ banie n i a gości. a do kwiatów t o już jest w p r a w a . (5) s a m y m Z a l i p i u t y l k o Stefania Łączyńska próbowała się s p o d k w i a t o w e g o wyrwać piętna. malowałam j a k byłam m a l a . A n i o ł y koronę trzymały, j a k o b r a z wędrował, t o też nad obrazem M a t k i B o s k i e j aniołów umieszczałam. J a t o się d z i w i ę , że t a k t e k w i a t y doceniają. obrazach. To już trudniejsze, to raz d w a rzuci, a obraz t o jakoś wyglądało. Malowałam dłużej zeszło, bo nie myślałam kwiatka człowiek t o już t r z e b a pomyśleć, żeby (26) kwiaty. Nigdy nie malowałam obrazów-reli­ g i j n y c h . W Z a l i p i u j e s t t a k a t r a d y c j a , że k w i a t y i k w i a t y . m a l o w a ć , b o n a w e t j a k u s n ę i s p a p r a m , t o d a się n a p r a w i ć , Jakoś m n i e n i e ciągnęło d o t a k i e g o m a l o w a n i a . N i e t o , że narysuje u w a ż a m , że t a k i e m a l o w a n i e b y ł o b y gorsze, ale n i e próbo­ A dajmy na to, to już (13) lży się l i s t e k i się z a g o i . Kwiaty toby Obrazów n i e maluję, n i e próbowałam. N o o A n i o ł ó w i M a t k ę Boską najwięcej do kwiatów, a taki. obraz gdybym z r o b i ł a t e g o k l a p s a n a a n i o ł k u , t o j u ż n i e d a się n a p r a w i ć . wałam. Ja, J a wolę k w i a t y , k o g u t k a , p a w i a czasem. Obrazów t o na wot żebym t a k prawdę wstydzę t y c h aniołków powiedziała, i Matki to j a się straśnio B o s k i e j , co s a m a malo­ nie (3) myślałam, żeby malować. Kwiatek to kwiatek. (5) w a ł a m , choć dużo m i za n i e zapłacili, j a k w i d z ę dziś t a k Obrazów n i e malowałam. N i g d y m i n a myśl n i c przyszło, pięknie żeby malować malowane doceniają obrazy. Ja znów wiem, ręczną robotę, ale j a b a r d z o że inni podziwiam to takie m a l o w a n i e p r z e z artystów- i t e k w d a t k i z p l a s t i k u . Najbardziej znana z m a l o w a n i a obrazów jest R o z a l i a -Dzięciolowska, która zaczęła m a l o w a ć będąc młodą podoba, Barańskadziewczyną taki obraz. (7) O b r a z ó w r e l i g i j n y c h n i e m a l o w a ł a m , n i e t o , ż e m i się n i e ale kwiatki szybciej i t u jest taka tradycja. (U) M a l a r k i p y t a n e o t o , c z y chciałyby mieć i czy w ogóle podobałby w Z a l i p i u . P ó ź n i e j , około 1935 r . g d y wyszła z a mąż i przeniosła i m się o b r a z n a m a l o w a n y p r z e z s i e b i e l u b i n n ą l u d o w ą się d o L u b i c z k a , n a p a r ę l a t z a r z u c i ł a odpowiadały: malowanie. W L u b i c z k u Dzięciołowska-Barańska m a l u j e o b r a z y święte, Ja t o n a w e t o b r a z y j e j zostały u z n a n o przez kurię biskupią, Samemu mają n a w e t wartość historyczną. A j e d e n obraz zdaje się j a k już w y m a l u j e t o już w p r a w i o n y w t e postacie, j a k m y jest bo w t e n k w i a t e k . N i e m a takiego wyglądu t a k i obraz namalo­ malo­ T a k i o b r a z j a k b y m s o b i e w y m a l o w a ł a t o m i się w i d z i , ż e w Muzeum w Tarnowie. niezły, j a k n a takiego Przedtem mieszkała wała t e o b r a z y . (1) Nawet m i się p o d o b a , twórcę ludowego. tutaj (10) Barańska... O n a ładnie wiem, wany który to może przez siebie. byłby ładniejszy, n i e wjrgląda swój, ozy malarkę t a k ładnie, bo kupny? malarz (6) w a r t n i e j s z y j e s t , b o j a s o b i e s a m a p o t a f i ę . (7) �I I . 8. „ C o r y ł o w a b y ł a przewodniczącą m a l a r e k . . . O b y d w o j e z R e i n i u s s e m założyli t o w s z y s t k o d o k u p y p o w o j n i e . " I I . 9. „ J a k weszły k o n k u r s y . . . , t o k a ż d y p a t r z y ż e b y była n a g r o d a , ż e b y b y ł o ładniej, t a k więcej k w i a t ó w , u r o z m a i c o n e p o d w ó r k o . . . " Z a l i p i e , z a g r o d a S t e f a n i i Łączyńskicj, 1970 �J a k m o g ł a b y m s o b i e k u p i e o b r a z , t o n a w e t b y m chciała, Przedwojenne ładniejsze, lepiej odrobione, b o m i się p o d o b a . a t e r a z więcej p r o s t e , zniekształcone t w a r z e . Dawniejsze (1) M n i e się z d a j e , że d o t a k i e g o o d r o b i o n e g o n i e m o ż n a b y się Wśród modlić. przedstawień Nie zastanawiałam taki kupny kupuje i się j a k i obraz m a większą czy m a l o w a n y , ale zdaje obraz świętego, albo Matki m i s i ę , ż e j a k się Boskiej, no to poświęcony, t o jest podciągnięty człowiek s a m w y m a l u j e — wartość, d o łask. A jest j a k sobie J a k miałabym wybierać między g o t o w y m zdjęć, a takim któro Matki pokazywałam Boskiej. m a l a r k o m było Fotografie były kilkanaście t a k dobrane, żo z n a l a z ł y się t a m s t a r e o b r a z y , w s p ó ł c z e s n e — t a k i e j a k k u p u j e się obecnie, z b o g a t y m r a m a m i i o z d o b i o n o k w i a t a m i oraz zupełnie s k r o m n e , a także j e d o n obraz n a m a l o w a n y przez Rozalię Barań­ ską. M a l a r k i m i a ł y się w y p o w i e d z i e ć podoba t o już n i e . (10) były rzeczy p r z e t r z y m y w a ć i balsamować. (18) N i e d a się t a k o d r o b i ć o b r a z u M a t k i B o s k i e j j a k k u p n y . (8) obrazy malo­ o f o t o g r a f i a c h , c o i m się a co n i e . Zalipianki największą uwagę przykładają do naturalizmu. w a n y m , t o w o l a ł a b y m t a k i p l a s t y c z n y , n o c h y b a , że t e n Postacie przedstawione w i e j s k i b y ł b y d o b r z e o d r o b i o n y , a l e t o t r z e b a dużo r o b o t y . W o b r a z i e j a k i e k o l w i e k s k r ó t y są n i e d o p u s z c z a l n e . (U) ważniejszym e l e m e n t e m jest t w a r z , która p o w i n n a b y ć szczególnie J a k b y się w y m a l o w a ł o t a k i o b r a z s a m e m u , t o d o b r z e by b y ł o , a l e k u p n y t o j e s t j a k ż y w y , b o p l a s t y k i t o się p r z e c i e ż takim obrazie starannie w y k o n a n a , a cały obraz powinny być jak żywe. Naj­ t y m b a r d z i e j się p o d o b a im bliższy jest f o t o g r a f i i . Te u c z y l i , a m y b y t a k n i e w y m a l o w a l i . (12) J a g d y b y m miała wybrać między k u p n y m a t a k i m na wszystkie pogodniejszej malo­ twarze t a k i e s u r o w e , s z u k a m jakiejś n a j - (14) w a n y m p r z e z m a l a r k ę t o m n i e się z d a j e , ż e b y m w o l a ł a t a k i T a ładna, najweselsza, i młodziutka (19) rzeczywisty, Ten b o m i się w i d z i , ż e j a k się t a k i p o ś w i ę c i t o się m o ż n a d o n i e g o m o d l i ć , a d o t a k i e g o t o j u ż n i e . ( 1 6 ) Ta jost piękny, ładnie odrobiony (5) jest piękna t a k a w y p r a c o w a n a i m a dużo o z d ó b . (18) M a l a r k i , choć same n i e p r ó b o w a ł y m a l o w a ć t a k i c h obrazów mają T a jest ładna, t a k a w y r a ź n a i t w a r z m a czystą, j a k f o t o ­ swoje grafia. wyobrażenie o i c h w y k o n a n i u . Kupny obraz t o j u ż j e s t ze w s z y s t k i m , z o z d o b ą przecież i n n y p a p i e r , i n n e f a r b y . A m y n i c m a m y olejnych farbów, a n i takiego Obraz była młoda. R o z a l i i Barańskiej I t u taka zdecydowanie męska. (25) się n i e p o d o b a ł . twarz (Ma­ T o t r z e b a mieć d o b r z e ułożone w głowie, j a k malować, j a k l a r k i n i o w i e d z i a ł y , ż e z o s t a ł p r z e z n i ą w y k o n a n y ) . P o d o b a ł a się co ułożyć, gdzie natomiast, b o r d i u r a k w i a t o w a . To trzeba mieć jakiego talent. świętego, Na Na obrazie twarz ma czy przy świętym. (17) T e n t o t a k w y g l ą d a , j a k b y ze s n o p k a c o ś b y ł o Obraz m u s i być olejno m a l o w a n y . r czywistości takich p a p i e r u . (16) (12) N a t y m obrazie M a t k a B o s k a jest s t a r a , a przecież w rze­ i jest być starannie obrazie t w a r z m u s i być wyraźniejsza. wycięte. (23) (22) wykonana,. (17) (20) Nio wygląda n a Matkę Boską, n i e pasuje n a obraz. c h y b a jakieś n i e p r a w d z i w e . (16) To �U . 1 2 . „ M o ż n a p o z n a ć k t ó r o z a l i p i a ń s k i e , b o t o są k w i a t y t a k i e p a t r z ą c e — z n a c z y d u ż e , w y r a ź n e . " M a k a t k a n a p a p i e r z e 7 0 x 1 0 0 c m , w y k . Franciszka Mosio, Zalipie ��11. 1 5 . „ U C u r y l o w c j t o w s z y s t k o b y ł o t a k ł a d n i e , d y w o n o w o T a d z i e w c z y n a n i b y M a t k a B o s k a , ale w ogóle niepodobna' ułożone." Izba Felicji Curylowej W ś r ó d f o t o g r a f i i , które pokazywałam znalazła się s e r i a z róż­ a n i młoda, a n i s t a r a . T o dzieciątko j a k wyciosane z drew­ nymi na. Niepoważny. r z e ź b y i i n n e f i g u r k i a także różno i n n e d r o b i a z g i , które s t a w i a (5) Co t o z a święty. T o n i e jest a n i l a l k a , a n i o b r a z . musi być naturalna. Do takiego się modlić? decyduje zatem wizerunek M a t k i zdjęcia mają znaczenie drugorzędne. N i e m n i e j j e d n a k — n i e j a k o oddzielnie — wysoko o c e n i a n a , clioć s a m o b r a z się z u p e ł n i e n i e p o d o b a ł . podoba ładne. m i się t a M a t k a Boska, ale makatki, w i e d z i e ć co i m się p o d o b a , a co n i e , a w m i a r ę m o ż n o ś c i u ł o ż y ć się, ż e „ o b u d o w a " o b r a z u , a w i ę c r a m a i o z d o b y k w i a t o w e Nie one w i d o k i , się w d o m a c h w c e l a c h d e k o r a c y j n y c h . M a l a r k i m i a ł y się w y p o ­ Okazało o c e n i a j ą i t e e l e m e n t y . Z d a r z a ł o się w i ę c , ż e r a m a b y ł a Przedstawiały skąd! A Boskiej. wnętrza. Święta W s z y s t k i e b y jeszcze obleciały, ale t a t o n i e . (18) O wyborze ozdobami przy 1 Przedmioty ładniejsze. (21) do najbrzydszego. Zaobserwowałam prawidłowości: o c h a r a k t e r z e r e l i g i j n y m w y b i e r a n e są j a k o Jeśli zdarzy się n a przykład, że makirce naj­ bardziej p o d o b a się „ w i d o c z e k " n i ż A n i o ł S t r ó ż , w ó w c z a s o t y m o s t a t n i m stara obramowanie o d najładniejszego t y m kilka się powiedzieć choć parę słów „szlachetny jest Anioł Stróż, p i l n u j e d z i e c i " ( 7 ) , b y w t e n z b y t z d e c y d o w a n y sposób n i e odrzucić go n a dalsze miejsce. Bywały w y p a d k i , że malarka mówiła: R a m ę można upiększyć, t o n i e p r o b l e m . (10) T a k j a k w o b r a z a c h t a k i w rzeźbach m a l a r k i cenią sobie p r z e d e Nie w s z y s t k i m w k ł a d p r a c y , staranność w y k o n a n i a , wierność T e n o b r a z , t o b y m jeszcze powiesiła, b o jest święty. (18) m o w i . Oglądając różne f o t o g r a f i e Ten P a n Jezus rzeźb realiz­ podkreślały: na krzyżu, t o bardzo pracochłonne, 2 to t r z e b a u m i e ć t a k d o b r z e zrobić. (21) Ta figura ładna, widać że dużo roboty (18) T a r z e ź b a t o już n i e , t o n i e w i a d o m o co t o j e s t . (22) Brzydkie 30 te postacie, t a k i e niekształtne. (12) na ostatnie miejsce, bo t o obraz. (21) P r e f e r o w a n i e w y r o b ó w zalipiańskich l u b p o d o b n y c h w c h a r a k ­ Sierak. T e n m i się p o d o b a , b o z a l i p s k i . ( 1 2 ) M o ż e b y ć , b o z a l i p s k i . (20) T a m a l o w a n k a ładna, b o z a l i p s k a . (11) T o j e s t p r a c o c h ł o n n e , ł a d n i e z r o b i o n e , a l e u n a s się n i e Te stawia. w (8) kłaść t e r z e . „ Z a w s z e człowiek ciągnie d o s w o j e g o t r y b u " j a k t o okreś­ liła M a r i a włożono. chcę kwiatki, pawie to podobają s t y l u z a l i p s k i m . (21) m i się, b o t a k i e trochę �11. 1 0 . , , T o już dawniejszo, t r i o obrazów 'Го c h y b a z a l i p s k i o , t o n a j p i e r w t r z e b a p o ł o ż y ć . (4) .'! Zwracanie u w a g i n a panującą 'Го j u ż dawniejszo, tyle obrazów t o się j u ż n i e Teraz Jak Indy (18) o . l n o n l i się zostało konkursy. Był ogólnokrajową ludowego na i (5) powiedziane sytuacja Zolipia z m i a n i e . Zostało ono otoczono to moment sławę, która malować, tradycji. przełomowy. stalą się malarstwa. Zalipianki, musiały ohydnie. Mężczyźni nio chcieli J a k n a s t a w a l i k o n k u r s y , t o n i e c h c i e l i c h ł o p y się z g o d z i ć d l a p o d t r z y m a n i a podupadającej kryjomu znane początku to mitrężonio jeżdżają rozwoju po dać k o b i e t o m m a l o w a ć , b o m ó w i l i , że t a k m i t r ę ż ą n a d t y m . m ' . l u j o się z u p i d c ino.e. państwa wano Z ostatnio wszyscy wczośaiej kwiatki wieńce T o d a w n i e j się m a l o w a ł o t a k i e d r o b n i u t k i e k w i a t y , t e r a z już co robić, i n o (12) wiesza. n i o m a m o d y n a t o o b r a z y , t o w u o w s k i e t a k i e . (2) w o j n i e uległa z a s a d n i c z e j wiesza' się ś-7iioli i m ó w i l i : n i o m a c i c malujecie. T c b u ' c b c i k i t a k i e n a c i a p a n o . O b r a z y z n i ż y ć , dać pod obrazami. bo modę. t o się j u ż n i o któro jest. zagraniczne obśmiewali. Teraz bo widzą, że przy­ i doceniają A teraz t o . (13) wyśmiewali. to wszystko dobrze t o jeszcze pyskowali na to malowanie, że to n i e p o t r z e b n e , że t o w s t y d . P ó ź n i e j , j a k z o b a c z y l i , że t o niemal się p o d o b a , ż e w y c i e c z k i z a g r a n i c z n e się doceniane. się (9) Dawniej bodźcom dotąd wycieczki M ó w i l i , że się w y g l u p i e w a . Malowa.'iki zdo- b y się n i e o ś m i e s z a ć , s t a ł y Nawet D a w n i e j j a k m y m a l o w a l i t o t u s ą s i a d y się po opieką Zorganizo­ kolejnym czasu. j u ż są z a d o w o l e n i , przyjeżdżają, o g l ą d a ć , t o j u ż z m ą d r z e l i i się p o d o b a . Mechanizm wyśmiewania się z n a k o m i c i e żeby (1) wytłumaczył (również J a k nastały k o n k u r s y t o m y po k r y j o m u m a l o w a l i n a p o l u , lekceważący taką twórczość) mąż jednej z m a l a r e k żeby w K u z i a c h ( w s i graniczącej z Z a l i p i e m , gdzie malują t y l k o d w i e nikt nas nio widział, b o się p o d ś m i e w a l i , że my t a k i e s t a j n i o , p i w n i c o , s t u d n i e m a l u j e m y . J a k się w y c h o ­ mieszkający kobiety): dziło n a p o l e z m a l o w a n i o m t o w s t y d b y l , b o m ó w i l i , że M n i e t o się n a p r a w d ę p o d o b a t o m a l o w a n i e . T o t y l k o d l a n a Z a l i p i u t o p s i e b u d y m a l u j ą . A t e r a z , DO się n o r m a l n i e , otoczenia nawet G d y b y t a k było, że każdy d o m jest p o m a l o w a n y , t o b y n i e z zaszczytem patrzą i chwalą. Na maluje. To przychodzą wycieczki, (21) p o c z ą t k u t o się ś m i e l i , t o m y się w s t y d z i l i n a p o l u robić k w i a t k ó w , t o m y u c i e k a l i j a k jechała j a k a ś f u r m a n k a , jestem wrażliwy robiło t a k i e g o wrażenia. W Zalipiu nikt n a t o , że się l u d z i e śmieją. (19) j u ż t e r a z n i e ś m i e j e się z m a l a r e k , n a w e t i c h z d a n i e m są b a r d z i e j szanowane. 31 I �U . 17. „ О , k r a k o w i a k i , p a w i e , t o już b a r d z i e j l u d o w e , t o b y m p o w i e s i ł a " . M a k a t k a , 75 X 100 c m , w y k . M a r i a W o j t y t o , Z a l i p i e ; i l . 18. M a k a t k a h a f t o w a n a n a płótnie, w y m . 72 X 60 c m , w y k . R o z a l i a Z a r ó d , K ł y ż , g m . O t w i n ó w ; i l . 19. „ W Z a l i p i u jest t a k a t r a d y c j a , że k w i a t y i k w i a t y . . . " , M a k a t k a , w y k . J a n Szlosek, Zalipie, 1981 is 'Щр^^Шт mmmmmm 32 Фё- Щ �Jul; klóraś к..bielu odznaczenie «e gdzieś pojedzie rozmowa. Teraz u m i e malować, to m a zupełnie w s i . Liczą, się b a r d z i e j z n i m i . A i p o w i , że z Z a l i p i a , t o już zupełnie poważają. wszystkie malarki są s z a n o w a n e i zapra­ szanują (12) bardziej pokłoni, powi niemowa była. się n a w e t uznawane są t e k o b i e t y , c o m a l u j ą . J a k dzień dobry, a w przody przyjmować zwaozaj dawania Makatki, coś s w o j e j talerze, roboty. obrusy — osobom nie raczej twórczość ludzi o c h a r a k t e r z e t w ó r c z o ś c i , j e j r o l a c o r a z m n i e j się l i c z y , a o c e n ą się j u r o r z y k o n k u r s ó w , komisje cepeliowskie. Dla malarek w Zalipiu wyrocznią jest l u b odrzuca właśnie nowe komisja propozycje, d e c y d u j e co j e s t l u d o w e a co n i e i j a k n a l e ż y m a l o w a ć . Komisja zawsze namawia, żeby wieś Z a l i p i e białych jasne rosła w (jaskrawe) kwiatów żeby malować od dworca, kwiatach. Najbardziej kolory. Kiedyś namalowanych, to i m się miałam pani dużo Komornicka powiedziała, że za mało jest czerwonego. (16) t o lepiej zaczyna kupny. K i e d y ś m a l o w a ł a m t a k i e d r o b n e k w i a t k i , b o m i się n a j ­ wchodzić, b a r d z i e j podobało, ale k o m i s j a n a k o n k u r s i e powiedziała, (13) że to p r e z e n t y dobre, ale d l a to wygląda j a k tapeta,, t a k j a k b y m t o odbijała od czegoś... o d t e g o c z a s u już t a k n i e robię. (19) P o k o n k u r s i e n a m tłumaczą j a k m a m y malować n p . n i e tak j a k Agnieszka pre­ eoś k u p i ć . ( 1 ) coś z r o b i o n e g o towo, przez siebie, ale n i e każdemu można. J a k któraś p o t r a f i s a m a malować t o już Nie dużo nie trzeba dawać swojej roboty, takie to lepiej do (2) Raohmaciej ale t a k l u d o w o . m ó w i ą n a m co m a m y od pola. Lubią, tak, bukiety, m a l o w a ć , ale chcą ż e b y żeby bydo pomalowane bo o n a p o t r a f i , t o b y j e j już n i e zadowoliło. (23) A n a j w i ę c e j t o j u ż się z a c z ę ł o swojej r o b o t y daje się t y l k o t y m , c o t o niają n o i k t ó r z y n i e malują s a m i . Najczęściej doce­ miastowym (4) jest głównie d l a o d b i o r c y miejskiego. k o n k u r s y , bo tego żądali. W pomalowała w komorze. o d wewnątrz dawnym Tam sobie malować mieszkaniu rzuciła d r u g i e , b o n i e w o l n o robić t a k i e j t a p e t y . Z a karę, b o n i o wolno P r o f . R e i n f u s s j a k p r z y c h o d z i oel t e g o z a c z y n a W i można obserwować ciekawą sytuację. Istniejąca m o d a i k o n i u n k t u r a n a t a m t e j s z e m a l o w a n k i s p r a w i a , że m a l a r k i tradycji, dbają a nowe o „ludowość wzory — współistnieją z robić t a k . (8) odczyt, że mówi, żeby malować więcej ocenianie od pola. T r e l a więcej m a l u j e w kołach, zębiastc, w z o r z y s t e . (3) Ona dawnej m a t o w z o r y co o n i w y m a g a j ą : , t a k i e s t a r o d a w n e , j a k n a ludowym h a f t a c h . O n i chcą ż e b y b y ł o r o b i o n e n i e t a k p l a s t y c z n i e , Z a l i p i a " , n i e zarzucają miejskie na powie­ d z i a ł a , ż e c h o c i a ż się n a l e ż y p i e r w s z o m i e j s c e t o d o s t a n i e ne z własnym środowiskiem, a p r z y j m o w a n i a wzorów m i e j s k i c h . natomiast na córka kwiatki podobało, a K o m i s j a N a w s i o d d a w n a r y s u j e się t e n d e n c j a o d r z u c a n i a t e g o , c o z w i ą z a ­ Zalipiu kolo­ (11) ś c i a n ę . N a m t o się b a r e l z o zakończenie w a r t o zwórcić uwagę, że s z t u k a p r o d u k o w a n a Z a l i p i u przeznaczona było według d a w n y c h w z o r ó w i jeszcze, żeby było t y l k o d w o m a rami. ludziom. Ludowo, (21) D l a m a l a r k i t o b y n i e pasowało dać m a l o w a n y c h rzeczy, Prezenty w Kuziach, nie t a k tape- Ludowo? deseń górą, a n i e t a p e t o w o . jej miasta. Z a l i p i e m . N i e jest t o już twórczość zaspokajająca j e d y n i e p o t r z e b y T dla z r o b i ą . J a k k t o ś u m i e m a l o w a ć , t o m u się t a k i e g o P r z e w a ż n i e się d a j e w powiedziano, l u d z i z m i a s t a a l b o d l a t a k i c h w e w s i co s o b i e s a m i n i e zentu nie daje. Trzeba Na ale prezentów. to t y l k o takie. Teraz nawet ż e się d a j e t o , j a k już podobają się k o m u ś ze. w s i m a d a ć p r e z e n t Dawniej przeszedł, (17) malującym z r o b i o n y c h przez siebie Jak jest konkursowa. Ona to przyjmuje j u ż j a k i ś t a k i m ł o d y p a c h o ł e k i d z i e , t o j u ż się t r o s z e c z k ę Zaczyna wsi, z m i a s t a . A w s y t u a c j i , g d y u p o d o b a n i a g r u p y przestają decydować walorów a r t y s t y c z n y c h zajmują t o już Nawet inna (4) szane. Jest t a k o rozwinięta t a s z t u k a , że b a r d z o i inne j a k się ale n a l u d o w o , t a k j a k n i o i s t n i e j e . (23) �I I . 2 0 . „ C o t o zo ś w i ę t y . T o a n i l a l k a , a n i o b r a z . . . D o t a k i e g o się m o d l i ć ? S k ą d ! " Matka Boska, obraz w y k . M a r i a K i w i o r , Zalipie Zalipianki znakomicie się orientują czego wymaga Komisja, c o b ę d z i e się p o d o b a ł o , a c o n i e . Wiadomo polega. najlepiej c o się b ę d z i e p o d o b a ć , a l e n i e n a t y m s z t u k a (3) chce K o m i s j a . (11) w y p a d k i , że o t o c z e n i u są w y s o k o może t u być pokazywana zdaniem m i a s t a się ś w i e t n i e j a k najwięcej malować na o d poła. ułożenie (12) kwiatów, żeby to W n a zewnątrz, dają. A (10) jeśli s u f i t jest g ł a d k i , t o p u n k t y spa­ (3) Szlosek Adela brzydko według mnie malowała, bo nie b y ł o k o ń c a , a n i p o c z ą t k u k w i a t k a , a K o m i s j i t o się p o d o ­ b a ł o , że t o w p r z y r o d z i e t a k i e g o n i e m a i z a w s z e miejsce powyżej dostawała. przytoczonych poglądów Zalipianek p r a c y z chęcią, opowiadają nieniu. Poznajemy pierwsze (8) wypowiedzi na temat w y l a n i a się sztuki. interesujący Mówią o swojej o p r o b l e m a c h , kłopotach, o n a t c h ­ icli stosunek do twórczości swojej i innych. W a r t o w t y m m i e j s c u zwrócić uwagę n a k i l k a s p r a w , które wynikają ze z g r o m a d z o n y c h zostały walentny zaakcentowane m a t e r i a ł ó w , a któro m o ż e n i e dość w tekście: stosunek do rzeczy całkiem to zbyt ekstrawaganckie, malarki obcych. mają Zawsze natomiast do nadaje. Z a l i p i u istnieje duża rozbieżność między ambi­ szukają t y m co ( w dużej się mierze w y n i k a t o z t e g o , że d a w n e „ l u d o w e " Z a l i p i e u d a ł o się z a c h o w a ć w sposób O n i n a p r z y k ł a d zaliczają coś t a k i e g o , żeby b y ł o n a s u f i ­ tach malowane. Zalipie l u d z i o m n a p r a w d ę p o d o b a , a c z y m się o t a c z a j ą żeby było t a k widoczne że c h a t a m a l o w a n a . na jako w domu. Ich było że o n j e s t p o d c z y m ś a l b o koło czegoś. (13) się t o p o d o b a , i m przeze s t r o j u . J e d n e b y ł y z g o r s z o n e , i n n y m p o d o b a ł a się, c h o c i a ż żeby Im swoim m n i e f o t o g r a f i a g i p s o w e j f i g u r k i M a r y l i n M o n r o e w dość s k ą p y m były jedne i te same k w i a t k i , żeby były n a suficie. Mówią, patrzą przedmioty oceniano, ale właśnie n a zasadzie nowości, m i e s z k a n k i Z a l i p i a n i c postawiłyby tego u siebie w jakimś s t y l u , żeby t e n k w i a t e k miał znaczenie, ostro się j e d n a k A l e p r z e w a ż n i e chcą, ż e b y w s z y s t k o b y ł o ś w i e ż e , ż e b y n i e Najwięcej obraz Zdarzają odmienności. Przykładem T r z e b a t a k zrobić, żeby były coraz t o nowe w z o r y , t a k j a k Z czują. które zupełnie odbiegają o d t e g o co Z a l i p i a n k i widują w sztuczny). Większość domach malarek, zwłaszcza t w i e r d z i , że m u r o w a n e mieszkających w i l l e n i e pasują n i e p r a k t y c z n e , że n i e c h c i a ł y b y takiej, w starych d o w s i , że t o bo wówczas musiałyby zrezygnować, a w każdym razie ograniczyć m a l o w a n i e „ o d p o l a " . A k w i a t y są d l a n i c h w s z y s t k i m . T y m c z a s e m fotografie z różnymi typami domów, g d y pokazać wnętrz im mieszkalnych, o z d ó b , i p o p r o s i ć a b y p o k a z a ł y c o i m się p o d o b a , o k a z u j e s i o , że t o co deklarują j a k o n a j a t r a k c y j n i e j s z e nie jest. A n a codzień, woale murowane domy (suterena, parter, piętro), ozdobione s z k i e ł k a m i , m o z a i k a m i , z dużą ilością m a l o w a n y c h powyginanych w „esy floresy", stoły zwane dywany. doki", tym więc p o d o b a j ą i m się, t a k j a k i n n y m m i e s z k a ń c o m , Na ławami, dużo ścianach przywieszone meble głębokie chętnie n a w y s o k i połysk, n i s k i e fotele, widziałyby na metalowych tłuczonymi balustradek wersalki, puszysto sentymentalno k r a t a c h p n ą c o się „wi­ zielone w p o k a z y w a n y c h f o t o g r a f i a c h t e g o c o z n a j ą , d o c z e g o są p r z y z w y ­ rośliny, f o t o g r a f i e r o d z i n n e . W k r e d e n s a c h , za rżniętymi s z y b a m i c z a j o n e . P o d o b a i m się z a z w y c z a j t o c o p o d o b n e d o i c h p r a c , c o stawiałyby 34 ozdobno serwisy, kryształy,' kolorowo pocztówki, �jurmaio/ne każdej" rodzinie ktoś t a m był , , n a w y c i e c z c e " , j a k nazywają k i l k u l e t n i e zubawki. Z Лик.ryki (a p r a w i e w zarobko­ kudne, w e w y j a z d y ) p r z y w o z i się w e l u r o w e m a k a t k i z l w a m i , p a w i a m i , z orientalnymi widokami, i Matki Boskiej, podświetlane plastikowe ,,tybetówki". Ambicją lalki figurki i przede Pana Jezusa wszystkim chustki ryczne. innej. gospodynie posiadają do 50-ciu „odżywczych" wzory, kolorów. Najmodniejsze przetykane najbardziej teraz złotą nitką; p o p r z e d n i o , podobały się k w i a t o w e za Oto Nowoczesne tych 1 9 7 9 г., p r z y p niektóre, nie j e ś l i się n i o m a r o d z i n y kupują mieszkańców: i siedzieć, a g d z i e t o n a w s i p o d o b n e . najbardziej ładnie m a wskazać podoba dom w W (21) mówi:) otynkowany, U Zalipiu, który Do za i ma obraz to wszystko można są n i e m o d n e . N a p o d ł o g ę p e r s ­ m i się z a b y t k o w e , Matki W wzorzysto Boskiej. nowym wiejską nowe segmenty, ale małżeństwa dywany i ozdobne (20) domu postawię nowych dla wycieczek... domów miasta. Ławy jej kalwaryjskie meble, i fotele daje żeby zdobić (5) się t a k i e s a m e meble j a k do t o j u ż d l a d e k o r a c j i , w i e ś ż e b y się w i e l e n i o r ó ż n i ł a o d m i a s t a , t o se t a k r o b i m y . C o m a m y b y ć j a k n a w s i . (18) ładne, (12) bo praktyczne, jasne j e d n y m m i e s z k a n i u zostaną stare m e b l e , izbę Szkutnika, bo z wierzchu lusterkami ozdobiony k o l o r o w o , żelazne b r a m y . się mieszkać modne d o p o k o j u , k r e d e n s p r z y ścianie, b o m n i e j m i e j s c a z a j m u j e . nadziać d r e w n i a n o , b o n a wieś n a j p r a k t y c z n i e j s z e . ( A chwilę, g d y jest ładniejsze c i e m n e n a połysk, t a p c z a n d o s y p i a l n i , wersalkę D o m w i e j s k i m i się p o d o b a , ze d w a , t r z y p o k o j e , m a l o w a n y . Bramy trzeba Ściany gładkie l u b t a p e t a , można powiesić j e d e n niejsze. r na nogi podobają T y l e o b r a z ó w p o d s u f i t e m , t o się j u ż n i e w i e s z a , t o d a w ­ p i ę t r o , w s z y s c y idą d o s u t e r y n y . N a c o d z i e n n y u ż y t e k n a t y l k o kapcie połysk, w e r s a l k i . Co m a t jasny. Lubię pejzaże. W i l l e n a w i e ś n i o p a s u j ą , b o s t a r z y l u d z i e n i e w ejdą n a w i e ś w i l l a się n i e n a d a j e , się (28) podobają mały wypowiedzi Mnie l u d o w e t o n i e . P o ł y s k się j u ż k o ń c z y , m ł o d e red.). charakterystyczne wysoki ławy, segmenty, a n a to folia. Meble k u p u j e się j e n a j a r m a r k a c h p ł a c ą c p o 7 0 0 z ł o t y c h sztukę (w ... k i d y w a n z P e w e x u . T e r a z t a k a m o d a , że p a r k i e t , d y w a n , temu Polskie na fotele, pochować. Ciemne, tureckie ze t r z y l a t a „frendzlówki". dorównują t y m amerykańskim, dlatego w Ameryce, są t e w kobiety ptaki, w i d o k i i krajobrazy histo­ o d r a z u n a wieś. (18) tybe- tówek, oczywiście amerykańskich, b o te polskie n i e mają ciemne nowocześnie, każdej k o b i e t y jest mieć j a k największą Zamożniejsze obnażono (27) Segmenty ilość t a k i c h c h u s t e k b y w k a ż d ą n i e d z i e l ę p o k a z a ć się w k o ś o i e l o w takie jelenie rogi, wypchane Powracając jednak do wypowiedzi Zalipianek na temat ich Ładny d o m t a k i , żeby z wierzchu wytrynkować w m a r m u r - t w ó r c z o ś c i , w y d a w a ć b y się m o g ł o , ż e w s w e j p r a c y c e n i ą kowy w y ż e j f a n t a z j ę i w y o b r a ź n i ę , ż o k w i a t y i m m n i e j są r e a l i s t y c z n e , tle W wzór, k o l o r o w y trójkąty, pas d z i e l i piętra, albo n a j a s n y m a n a rogach jakieś o z d o b y . (6) tym d z i s i e j s z y m czasie d o m m u r o w a n y . T u jest t a k i e u z n a ­ bardziej bardziej artystyczne. ze s w y c h Podkreślają, że n a t c h n i e n i e snów niż otaczających naj­ czerpią je u k w i e c o n y c h pól. n i e , żeby była s u t e r y n a , p a r t e r i pierwsze piętro. J a b y m Zwracają również uwagę n a f o r m a l n y a s p e k t twórczości i utożsa­ chciał t y n k o z d o b n y : miają nastanie s z t u k i l u d o w e j z z a r z u c e n i e m szablonów. W zależy j a k i k o l o r m o d n y . Dawniej taki ż ó ł t y b y l n i e d o pomyślenia, a t e r a z właśnie s t a l o w y , ż ó ł t y s w o i s t y sposób interpretują sugestię K o m i s j i dążącej d o u t r w a l e n i a i zalipiańskioj t r a d y c j i z d o b n i c t w a i \ i c h r o n i e n i a j e j p r z e d z a l e w e m pomarańcz, bielizny. Meble w pasy. I żeby to powinny był być balkon składane do z suszenia kawałków. Dziś m o d a n a c i e m n e , n a w y s o k i połysk. Przydałoby się j a r m a r c z n y c h w z o r ó w . T a k oceniają swojo chodzi o ocenę i n n y c h przedmiotów własno prace , a g d y wówczas 4 zwracają uwagę b i u r k o , żeby d o k u m e n t y zamknąć i niskie ławy i k o m o d y głównie n a d w i e s p r a w y : n a wierność o d t w o r z e n i a j a k w C i k a g o , ale o z d o b y t a m wieszają p o ścianach i wkład p r a c y . I m p r z e d m i o t jest bliższy rzeczywistości i widać, II. 2 1 . „Szlachetny pas­ jest Anioł Stróż, p i l n u j e rzeczywistości dzieci." 35 I �I I . 2 2 . „ M ó w i ą żoby j a k najwięcej malować o d p o l a . " Z a g r o d a S t . Łączyńskiej, 1 9 7 7 ; I I . 2 3 . „ D a w n i e j m a l o w a l i więcej k w i a t y , p o r o z r z u c a n e p o całej ś c i a n i e . " O b o r a F e l i c j i C u r y ł o , 1952 36 pojedyncze �że w j e g o w y k o n a n i e włożono dużo wysiłku, t y m lepiej został „odrobiony". D l a n i c h s z t u k a t o coś „ u c z o n e g o " , coś co uzyskały tację l u d z i z m i a s t a . W wyśmiewane przez współmieszkańców, ocenę b e z s p r z e c z n y c h , wszystkim bardzo dobrą „ w y ż s z y c h " a u t o r y t e t ó w j a k i m są przetle dla nich Komisje przyjeżdżający do Zalipia profesorowie) Można dzenie, że g d y b y n i c z a i n t e r e s o w a n i e N a w e t prace babek oceniane zyskało (zwłaszcza turyści. mieszkańców Z a l i p i a tamtejszo bez cieniowania. też twier­ z zewnątrz t o w m n i e m a n i u malowanie nio byłoby są z czy zaryzykować pewnym Poelkreślają „sztuką". lekceważeniom z b y t prosto w y k o n a n e , bez r o z b u d o w a n y c h wych, akcep­ icłi p r z y p a d k u o k a z a ł o s i ę , że t o c o b y ł o kompozycji różnicę jako kwiato- między pracami ba.bek. m a t e k i w ł a s n y m i , j a k b y chciały przekreślić swą tradycję, l e c z ś w i a d o m i e c z y t e ż n i c , t k w i ą \v k r ę g u t e g o c o nazywamy r sztukę Z i l i p i a . Chętnie przyjmują sugestie jury, bardzo ważna jest d l a n i c h o p i n i a z zewnątrz, lecz w s z y s t k o m a swoje granice żadna Nikt nie wyrzeknie się zamiłowania do bogatej skali n i e słucha K o m i s j i g d y t a r a d z i m a l o w a ć j a k d a w n i e j w d w u b a r w n e j t o n a c j i . I c h twórczość — t a k z m i e n n a — j e d n a k o d b l i s k o w i e k u zawsze tą samą sztuką — barw. — pozostaje Zalipia. P R Z Y P I S Y Artykuł t e n powstał n a marginesie pracy magisterskiej p t . Sztuka Zalipia napisanej p o d kierunkiem prof. W i t o l d a Dynowskiego w Katedrze Etnografii Uniwersytetu Warszawskie­ go. B a d a n i a w terenie, z których pochodzą w y p o w i e d z i i n f o r m a ­ torów prowadziłam w latach 1 9 8 0 — 1 9 8 1 . N u m e r y w nawiasach p o c y t a t a c h odsyłają d o z a m i o s z c z o n e j n a końcu l i s t y i n f o r m a ­ t o r ó w . P r z y t o c z o n y c h zostało może n a z b y t w i e l e wypowiedzi lecz chodziło o u k a z a n i e powtarzalności sformułowań i poglą­ dów. 1 7j w a ż n i e j s z y c h p u b l i k a c j i d o t y c z ą c y c h Z a l i p i a w y m i e n i ć n a l e ż y : Z - C i e ś l a - R e i n f u s s o w a , Wystawa sztuki ludowej w Dąbro­ wie, k'. Tarnowa, „ P o l . S z t . L u d . " R . 4 , 1 9 5 0 n r 7 — 1 2 , s. 1 5 1 — 1 5 5 ; W . H i e k e l , Malowanki ludowe w Powiślu Dąbrowskim, „ L u d " t . 1 2 , 1 9 0 6 , s. 1 1 3 — 1 2 1 ; A . J a c k o w s k i , Malowanki, makatki, ekrany, współczesne malarstwo ludowe i jego pogranicza, oz. I I , „ P o ł . S z t . L u d . " R . 3 1 , 1 9 7 7 n r 3 , s. 1 4 7 — 1 6 7 ; T . K o m o r n i c k a - R o ś c i s z e w s k a , Konkurs ,.Malowana chata" na Powiślu Dąbrowskim, „ P o l . S z t . L u d . " R . 3 1 , 1 9 7 7 n r 2 , s. 9 5 — 1 0 7 ; T e j ż e , Malowane domy na Powiślu Dąbrowskim. Przewodnik po zagrodzie Felicji Curylowej w Zalipiu (tytuł n a okładce): Zalipie, T a r n ó w 1 9 8 0 , ss. 4 7 ; K . P i e t k i e w i c z , Les ,,malov;anki" du Powiśle Dąbrowskie, Zeszyty Etnograficzne Muzeum K u l t u r y i S z t u k i L u d o w e j w W a r s z a w i e , t . 1 , 1 9 6 0 , s. 5 5 — 7 3 ; R s s ( R . Reinfuss), Felicja Curylowa (1903—1974). Wspomnienie po­ śmiertne, „ P o l . S z t . L u d . " R . 2 8 , 1 9 7 4 n r 4 , s. 2 5 2 — 2 5 3 . T e n ż e , Wystawa twórczości malarek wiejskich Powiśla Dąbrowskiego w Muzeum w Tarnowie, „ P o l . S z t . L u d . " R . 9 , 1 9 5 5 n r 1 , s. 6 3 — 6 4 ; Z . S z e w c z y k , Konkurs na malowanki dąbrowskie, „ P o l . Szt. L u d . " R . 2 , 1 9 4 8 n r 1 1 — 1 2 , s. 4 2 — 4 6 , T e n ż e , Zdobnictwo wnętrz na terenie Powiśla Dąbrowskiego (odpis z b r u d n o p i s u sprawo­ z d a n i a po wstępnych b a d a n i a c h n a Powiślu Dąbrowskim w 1958 i ' , p r z e s i a n e g o i l o M i n i s t r a K u l t u r y i S z t u k i p r z e d z o r g a n i z o ­ w a n i e m p i e i w s z e g o k i n k u r s u ) , ss. 1 2 , m a s z y n ę p i s 2 Z . S z e w c z y k , Konkurs..., s. 4 5 W o s t a t n i c h l a t a c h z samego Z a l i p i a do konkursów przystępuje średnio p o n a d 30 osób, z czego 2 m ę ż c z y z n . L i c z b a malujących n i e p o k r y w a s i ę z l i c z b ą m a l o w a n y c h d o m ó w , z e l a r z a s i ę be>wiem że w j e d n y m d o m u m i e s z k a parę osób m a l u j ą c y c h l u b . że z d o ­ b i o n y d o m n i e został zgłoszony d o k o n k u r s u . N i e m n i e j l i c z b a t a d a j e o g ó l n e p o j ę c i e e> n a s i l e n i u t w ó i c z o ś c i n a t y m t e r e n i e . D l a porównania podaję, że w 1978 r . w Z a l i p i u w 204 dermach miesz.ka.lo 7 6 8 o s ó b . 3 C z y t a j ą c r o p o r t a ż e o Z a l i p i u u l e g a m y s u g e s t i i t y t u ł ó w : Zalipie — malowana wieś, W Zalipiu kwiaty nie więdną, Zalipie tonie iv kwiatach, Bajecznie kolorowa wieś, t y m c z a s e m geły p r z e j e c h a ł a m t a m p o razj p i e r w s z y b y ł a m z a s k o c z o n a t y m , ż e m o ż n a iść d ł u g o p r z e z w i e ś n i e z o b a c z y w s z y żadnego malenvanego elorou. (Choć n a ł o ż y p a m i ę t a ć , ż e są o n e r o z r z u c o n e n a o b s z a r z e o k . 7 0 0 h a ) . " W . Hickel, op. cit. 4 5 Z . S z e w c z y k , Zdobnictwo wnętrz..., s. 8 I I . 2 4 . . . D n i c l i r ; b ż - b y b y ł o r o b i o n e ' n i c t a k p l a s l y e z a i e , a.lo n a ludowo, t a k j a k nie istnieje." D o m Felicji Kosiniak, Zalipie, 1967. I I . 25. D r z w i sieni, m a i . Z o f i a K a c z ó w k e , Z a l i p i e , 1967 37 T �Wykaz informatorów Bochenek, Zalipie 14. F e l i c j a K u r p a s k a , Z a l i p i e 2. J a n i n a B o d u e h , Zalipie 15. S t e f a n i a 1. Z o f i a 3. W a n d a Boduch, 4. K a z i m i e r a Zalipie Łaczyńska, 16. F e l i c j a M o s i o , Borek, Zalipie 17. M a r i a O w c a , Zalipie 5. M a r i a C h l a s t a w a , Zalipie 18. Z o f i a Zalipie 6. D a n u t a D y m o n , 7. Z o f i a Dymon, 8. R o z a l i a 9. F e l i c j a 10. Z o f i a Zalipie Zalipie Gil, Zalipie Janeczek, Janeczek, Niwki Zalipie 11. Janina Jurek, Zalipie 12. Z o f i a Kaczówka, 13. J a n i n a K r u k , II. Zalipie Zalipie 26. M a l o w a n k i , w y m . 3 3 x 4 0 Owca, 19. A g n i e s z k a Rachmaciej, 20. B e n e d y k t Ruta, 21. Maria Sierak, Kuzio Zalipie Zalipie 22. Stanisława S z k u t n i k , Z a l i p i e 23. Stanisława S t a l i c a , 24. R o z a l i a T r e l a , Zalipie Niwki 25. M a r i a W n ę k , N i w k i 26. M a r i a W o j t y t o , w y k . R o z a l i a Barańska-Dzięciolowska. 1 9 2 6 - 3 5 r. Zalipie Kolekcja F o t . : A . B a r t o s z , i l . 2 2 ; S . D e p t u s z e w s k i , i l . 7 ; L . P u d ł o w s k i , i l . 1, 5 , 1 4 ; J . Świderski, i l . Z—4, 38 Zalipie Zalipie T. Seweryna, C, 9 — 1 3 , 1 J - - 2 1 , � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/d43db9aabfcb92ea32092f11f2dac998.pdf 2c103f142a263b0d0286ebcac326c031 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1730 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2003 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1601 Title A name given to the resource Pogranicze jako patchwork. Refleksje z Białorusi / ETNOGRAFIA POLSKA 2003 t.47 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 2003 t.47, s.129-148 Creator An entity primarily responsible for making the resource Demski, Dagnosław Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. X L V I I : 2003, z. 1-2 PL ISSN 0071-1861 DAGNOSŁAW DEMSKI Instytut A r c h e o l o g i i i E t n o l o g i i P A N , Warszawa POGRANICZE JAKO PATCHWORK. REFLEKSJE Z BIAŁORUSI ... Nie ma już Połskę, tej dziewczynki, która mówiła za swoju rodzinu zrobiliśmy wierszyki wtenczas, się drugimi która była w Polsce, polskie... My oddaliśmy która kochała by wszystko a za czas wojny i za życie pośle wojny (Naliboki) Inspiracją do napisania tego artykułu były wywiady i rozmowy przeprowa­ dzone z mieszkańcami Zachodniej Białorusi, a konkretnie rejonu Puszczy Nalibockiej. Pojawiały się w nich wątki historyczne, związki rozmówców z dawnym państwem polskim i kulturą polską. Wspominali o trudnym losie ludzi zmuszo­ nych do adaptacji na ziemi o wielokrotnie zmieniających się granicach. Po przeczytaniu wspomnień Hipolita Korwina-Milewskiego , uświadomiłem sobie, że pytanie „kim jestem" jest na tych ziemiach stawiane, w tej czy innej formie, przez kolejne pokolenia. Uznałem też, że pojęcie „pogranicza", wzajem­ nych związków między sąsiadującymi ze sobą narodami i kulturami, jest ciągle jeszcze tematem nie wyeksploatowanym i wartym dalszych rozważań. Przedmiotem opisu jest „świat" wyłaniający się z wypowiedzi mieszkańców badanych terenów . Specyfika tego regionu i ludzi tam mieszkających polega na tym, że żyją oni na swojej ziemi „od zawsze", ale w ciągu życia kilkakrotnie do­ świadczyli zmian granic państwowych (lata 1918-1922, 1939, 1941, 1944). Zmia­ ny granic wywarły duży wpływ na ukształtowanie się tożsamości mieszkańców Zachodniej Białorusi. Chociaż Puszcza Nalibocka leży dzisiaj niedaleko od Miń­ ska, to w przeszłości znajdowała się po polskiej stronie granicy polsko-rosyjskiej. Z tego powodu obszar podlegający w ciągu życia jednego pokolenia mieszkańców 1 2 1 H i p o l i t K o r w i n - M i l e w s k i (1848-1932), w ł a ś c i c i e l majątku Ł a z d u n y i Ł u g o m o w i c z e na obrze­ ż a c h Puszczy Nalibockiej w okolicach m i e j s c o w o ś c i Gieranony, p o w . w i l e ń s k i . B y ł p o s ł e m do D u m y Rosyjskiej z Gubernii W i l e ń s k i e j w latach 1906-09. P r z y c z y n i ł się do p o w o ł a n i a na premiera Rosji Piotra S t o ł y p i n a . N a l e ż a ł do konserwatywnego ś r o d o w i s k a tzw. ż u b r ó w kresowych, o d z n a c z a j ą c e ­ go s i ę p e w n y m stopniem separatyzmu kresowego. Ś w i e t n y gospodarz, uczestnik z j a z d ó w gorzelnik ó w w M o s k w i e i W i l n i e . W s p ó ł p r a c o w a ł z Kurierem Litewskim. Z racji swoich k o n t a k t ó w zagra­ nicznych u c z e s t n i c z y ł w kreowaniu p o l i t y k i na Kresach. Przeciwnik Józefa P i ł s u d s k i e g o . 2 C y t o w a n y m a t e r i a ł pochodzi z w y w i a d ó w i r o z m ó w zarejestrowanych w latach 1 9 9 9 - 2 0 0 1 , k i e d y to p r o w a d z i ł e m badania terenowe grupy laboratoryjnej s t u d e n t ó w etnologii K E i A K U W w rejonie Puszczy N a l i b o c k i e j . Badania p r z e p r o w a d z i ł e m w m i e j s c o w o ś c i a c h : Rubieżewicze, I w i e n i e c , N a l i b o k i , Derewna oraz w M i ń s k u . A u t o r a m i c y t o w a n y c h w t e k ś c i e w y w i a d ó w i roz­ m ó w są: R. M a z u r e k , M . Blados, M . N a w r a c k a , K . Gozdalska, M . T r a l e w i c z , M . S t r a w i ń s k a oraz D . D e m s k i . N i e z a m i e ś c i ł e m tu c y t a t ó w z m o i c h w y w i a d ó w z tego rejonu p o c h o d z ą c y c h z lat w c z e ś n i e j s z y c h . �130 DAGNOSŁAW DEMSKI wielokrotnym zmianom granic administracji państwowej uznałem za pogranicze. Szczególnie istotne jest w tym przypadku to, że zmiany kulturowe i świadomo­ ściowe ludności nie są wywołane ich emigracją, ale przesuwaniem się granic. Przedmiotem rozważań jest zatem problem, jak funkcjonuje „pogranicze" w umysłach i zachowaniach jego mieszkańców oraz wpływ zmiany granic na różne sfery życia ludzi, widziany przez pryzmat miejsca, jakie badana grupa zajmuje w lokalnym (lub regionalnym) systemie hierarchii i statusu, będącym odzwierciedleniem uznawanych przez nią wartości . Każde środowisko lokalne prezentuje pewien rodzaj układu sił. Można w nim wyróżnić kilka głównych elementów składowych, z których każdy posiada swoje miejsce w hierarchii. Pozycja dominująca narzuca swój wzór kulturowy całości, co jest widoczne na pograniczu etnicznym. Na stan środowiska wpływa wiele czynników zewnętrznych i wewnętrznych, w związku z tym dzieje zbio­ rowości lokalnej wykazują dynamikę, a pozycję dominującą mogą zajmować kolejno różne grupy. Ma to także miejsce w przypadku pogranicza kształtowa­ nego przez zmiany granic politycznych. Człowiek pogranicza zostaje zmuszony do adaptacji do zmieniających się warunków, wynikłych ze zmiany granic, a co za tym idzie do innych instytucji, języków, tradycji itp. Problem „kim jestem" może pojawić się w różnych ujęciach i pod różnymi pojęciami. Na obszarach zachodniej części współczesnej Białorusi problem ten był obecny już na przełomie X I X i X X w. Oto, co pisze w swoich wspomnie­ niach, spisanych w latach 20-tych X X w., Hipolit Korwin-Milewski: „Otóż w końcu X V I I I wieku, jeśli plebs kresowy różnił się swoją gwarą do­ mową i po części obyczajami od rdzennie polskiego, to warstwa czołowa i tu, i tam była do takiego stopnia zlana i zrównana, jak się tego jeszcze wtenczas nie zauważało między południowymi i północnym i Francuzami lub Niemcami. Na­ wet, i to jest także zjawisko ogólnoeuropejskie u wszystkich większych narodów, ta wschodnia elita polska miała uczucie patriotyczne raczej silniejsze niż zachod­ nia. Dawał się też u niej zauważyć fenomen, którego po dziś dzień nie można nie zauważyć u innych narodów europejskich, mianowicie, że jakościowo ta elita kresowa przedstawia nie mniejszą lecz raczej większą wartość specyficzną niż wśród ludności od granic kraju bardziej oddalonej. Tak wszyscy trzej główni, właściwie jedyni twórcy odrodzenia i zjednoczenia Włoch byli kresowcami: Cavour Sabaudczykiem, Garibaldi Nicejczykiem, Mazzini Ligurem z pod Genuy. We Francji, gdy tylko zaczęło przebudzać się poczucie jedności narodowej, pierwszymi bohaterami tego porywu byli lotaryńska pastuszka Joanna D'Arc, Bretończyk Du Gueclin, trochę później „rycerz bez skazy lub strachu" Bayard z pod Grenoblů, który w chłopięcym wieku pewnie używanego w Paryżu języka nie rozumiał. W przeszłym wieku uosobieniem patriotyzmu francuskiego byli Korsykańczyk Napoleon Bonaparte i Gaskończyk, świeży przybysz z Włoch, 3 3 Pod p o j ę c i e m miejsca rozumiem to, co P. Bourdieu n a z y w a ł p o z y c j ą , j a k ą jednostka zajmuje w d a n y m p o l u lub u k ł a d z i e k u l t u r o w y m . Z a j ę c i e takiej, a nie innej pozycji powoduje konsekwen­ cje dla z a c h o w a ń i s p o s o b ó w m y ś l e n i a o ś w i e c i e danej grupy. �POGRANICZE JAKO PATCHWORK. REFLEKSJE Z B I A Ł O R U S I 131 Gambetta. W tym samym wieku Anglia zawdzięcza protestanckiej Irlandii naj­ większych swoich bohaterów wojskowych: Wellingtona, Robertsa i Kitchenera. Gdyby w tych trzech krajach rozsortować wszystkie ich znakomitości z dzie­ dziny czy wojskowej, czy politycznej, naukowej lub artystycznej, to by się zna­ lazło, że ich kresy dostarczyły wspólnej ojczyźnie grubo więcej niż połowę tych ludzi, którym ta ojczyzna zawdzięcza swą chwałę. To samo z naszymi Kresami. Nawet dzisiaj, kiedy o nas już coś wiedzą na Zachodzie, zapytajcie przeciętnego Anglika lub Francuza, o jakich znakomitych Polakach on słyszał od czasu zagłady naszego państwa, on wyliczy wam gro­ dzieńskiego szlachciurę Kościuszkę, Wołyniaka ks. Józefa Poniatowskiego, także Wołyniaka ks. Adama Czartoryskiego, Nowogrodzianina Adama Mickiewicza, 0 ile jest artystycznie wykształconym, Mińszczuka St. Moniuszkę, Grodzieńczuka Henryka Sienkiewicza, urodzonego w Wilnie, wychowanego w Krzemieńcu Sło­ wackiego, Podolanina Paderewskiego" (Korwin-Milewski 1993, s. 399-400). Cytowany fragment uzmysławia nam, że problem pogranicza nie był obcy mieszkańcom Kresów w pokoleniu autora, chociaż posługiwano się innymi niż obecnie pojęciami, jak np. 'kresy', 'kresowcy', 'elita kresowa' lub 'uczucia patriotyczne'. Nie był to przy tym problem akademicki lub czysto teoretyczny, a wielu z mieszkańców zmuszonych było wielokrotnie konfrontować się z nim w różnych sytuacjach, szczególnie w trudnych i przełomowych momentach dzie­ jowych tej ziemi, spowodowanych głównie zmianą politycznych granic i włą­ czaniu jej w inne państwa. Każdy mieszkaniec pogranicza musiał znaleźć swój własny, praktyczny sposób radzenia sobie ze zmieniającą się rzeczywistością. Różnorodność opinii w kwestii adaptacji po zmianie granic, wyrażanych przez mieszkańców pogranicza, wskazuje przede wszystkim na istnienie wielu, często skrajnych, postaw światopoglądowych i politycznych. Spory teoretyczne 1 definicyjne są odzwierciedleniem głębszych konfliktów postaw. W tej sytuacji w dyskusji należy zachować większą ostrożność przy formułowaniu definicji i zgłaszaniu własnych argumentów, czy w rozumieniu definicji i argumentów innych stron, aby bogactwa rzeczywistości Kresów nie zredukować do kilku najbardziej radykalnych postaw. * * * 4 Czym jest pogranicze? Wielu autorów podejmowało ten temat i nie jest moim celem szczegółowa prezentacja ich prac. Najczęściej podkreśla się terytorialny lub przestrzenny wymiar pogranicza. Jest on najbardziej widoczny. Pragnę tu zwrócić uwagę na inny, szczególny aspekt pogranicza, jakim jest „łączenie obu stron" w rodzaj wzorca, manifestującego się we wszystkich sferach życia jego mieszkańców. Oczywistością jest, że pogranicze nie jest ściśle związane z linią granic państwowych. Mieszkańcy pogranicza pozostają pod wpływem graniczą­ cych ze sobą ziem, często - pomimo widocznych różnic - dzielą wspólne wartości, 4 Sadowski (1995a; 1995b), K a b z i ń s k a (1994; 1999). �132 DAGNOSŁAW DEMSKI idee i tradycje. Również dawne Kresy Rzeczypospolitej z czasów Korwina-Milewskiego lub zachodnią część powojennej Białorusi można uznać za przy­ kład kultury pogranicza, ponieważ ich mieszkańcy pozostają pod wzajemnym wpływem kultur sąsiadów. Najczęściej spotykamy w literaturze dwa sposoby spojrzenia na pogranicze. Z jednej strony widziane jest ono jako kresy albo peryferia głównego obszaru etnicznego lub kulturowego, z drugiej - jako strefa po obu stronach granicy, na której terenie występują wpływy charakterystyczne dla obu stron. Przykładem pierwszego stanowiska były słowa Hipolita Korwina-Milewskiego. Mimo, że prezentuje on pogląd z początku X X w., to przed takimi samymi dylematami staje każde pokolenie mieszkańców pogranicza. Pogranicze jest miejscem zetknięcia się przynajmniej dwóch kultur, a sposób ich połączenia jest różnorodny i rzadko przewidywalny. Istnieją zbiorowe i indy­ widualne formy tego „zderzenia kultur", obie podlegające zmianom. Relacje każ­ dego z mieszkańców przedstawiają jakiś fragment całości obrazu, którego sami są częścią. Jedna z kultur ma zawsze pozycję dominującą. Dopełniającą się całoś­ cią byłyby tu wyobrażenia tego samego obszaru widziane oczyma przedstawicieli obu stron granicy. Wraz z przesunięciem granic jedna strona zdobywa przewagę i zajmuje pozycję dominującą wobec drugiej. Można się zastanawiać, czy wszyst­ kie strony mają taki sam obraz rzeczywistości pogranicza, czy przeciwnie - ist­ nieje więcej sposobów wartościowania i prezentowania rzeczywistości. Na bada­ nym przeze mnie obszarze powinien funkcjonować obraz Polaków w oczach Białorusinów i obraz Białorusinów w oczach Polaków. Pogranicze objawia się w różnych aspektach i sferach rzeczywistości. Dynamika zmian obserwowana jest wyraźniej z pokolenia na pokolenie, a współcześnie zmia­ ny zachodzą częściej. Życie jednostki na pograniczu przyrównać można do sytua­ cji dziecka, które musi dokonać syntezy cech obojga rodziców, raz żyjących ze sobą w zgodzie, w drugim przypadku z trudem godzących odmienne charaktery, a innym razem wręcz nienawidzących siebie nawzajem. Do znaczącej syntezy nie musi dojść, jeśli nastąpiło odrzucenie jednego z rodziców. Taki wzorzec (od syntezy do odrzucenia jednej ze stron) objawia się w wielu wymiarach i aspektach. Sana mapie świata miejsca, które można traktować jako pogranicze ze wzglę­ du na fakt ukształtowania się na wspólnym obszarze jednocześnie dwu lub kilku formacji kulturowych i religii. Najlepszym przykładem wydaje się być Jerozoli­ ma - święte miasto trzech religii: judaizmu, chrześcijaństwa i islamu, ale rów­ nież Wilno - ośrodek kultury litewskiej, polskiej i białoruskiej, Lwów - centrum kultur ukraińskiej, polskiej, czy szerzej - Kresy. To miejsca, w których dochodzi do syntezy kultur, co powoduje ich wzajemną inspirację . Prace o pograniczu najczęściej koncentrowały się na mechanizmach proce­ sów asymilacji i akulturacji, a kontekst kulturowy służył egzemplifikacji okreś­ lonego aspektu lub odmiany tego procesu. Przykładem na to na obszarze zachod5 5 I n n y m i p r z y k ł a d a m i tego t y p u miejsc w Polsce s ą Ś l ą s k i Kaszuby, gdzie wzajemne inspira­ cje k u l t u r o w e s ą nie do przecenienia. �POGRANICZE JAKO PATCHWORK. REFLEKSJE Z B I A Ł O R U S I 133 niej Białorusi są charakterystyczne relacje informatorów: [...] słuchaj jak wy „obrusieli" (Iwieniec); [...] to można rozróżnić po mowie, czasem słowo jakie polskie usłyszę, może nie polskie ale opolszczone (Naliboki). Ważnym fragmentem badań pogranicza jest skupienie się na warstwie wza­ jemnych stereotypów dwóch lub kilku sąsiadujących stron. Takie badania mają sens, gdyż zawsze przynoszą dużo aktualnego materiału (np. z lat 1999-2001), odzwierciedlającego stan relacji. Mamy do czynienia z różnego rodzaju stereoty­ pami. Jedne dotyczą cech charakteru i typowych zachowań: Polki takie statecznaje, a prawosławna ona szustra taka bolsze. A Rosjanki to one tolko huliajut (Naliboki); Polka jest takaja, no, bolsze na princezu pahoża, bolsze Polka czem Rosjanka czy Białaruska. Białaruska za wsio była w robocie, w czarnych rukách, a Rosjanka nic jej nie wychodzit, ona nie lubi rabotat, wcale nie lubi (Naliboki); Białorusini Oj, jak mnie każu, szto nasze też nie takije, nie złyje kobiety, takie i dobre jest. Jest troszeczki coś teraz ludzie takije nerwowe, taka życie jest ciężka. Pracują, pracują i nie mają nic (Naliboki); Nasze Białorusinki są takie czarne pracują całe życie, po prostu nie znają drugiego, nie maja porównania i całe życie pracują. Pracują ,aby tylko przeżyć. No, nasze dziewczęta, kobiety są tro­ chę pogubione w sobie. Oni czasem wstydzą się siebie, wstydzą się powiedzieć coś nie tak, więcej one takie hamują się, że są niczym. Wstydzą się siebie. Oni nie mogą coś walczyć za swoje prawa, on czują tyko obowiązki wobec państw. Biało­ ruska kobieta taka, że nawet jak mąż bije, to ona nic tylko, no taki człowiek i tak trzeba żyć (Naliboki); Rosjanki? Są niemiłe, niemiłe. Ze wszystkim chce rozma­ wiać, ale nie chcą pracować, a chcą mieć Białorusinek?...To...ja zjednej strony mnie to się podoba prostota, proste na duszy. Jak wy zauważyli na naszej to nasze kobiety to takie proste ludzie, ale to jest często takie chamskie. Człowiek kultury, no to nie jest..., Rosjanki Wiesz, one uważają się za lepszych ludzi, uwa­ żają się za lepszych, za wyższe stworzenie. Czują się wyższą nacją (Naliboki); Rosjankę można poznać po tym, że ona czysto po rosyjsku rozmawia. Oni dostat­ nio lubią swoją nację rosyjską. Oni nie mieniają języka. A miejscowi ludzie, o i Białorusini, i Polacy ich nie rozbierzesz, dlatego że między sobą od maleńkie­ go na ulicy tak (Iwieniec); Do Białorusów to normalnie, no Ruskich nie lubią...; No idzie od nich jakiś szarm, że Polaczki (Iwieniec). Inne stereotypy opisują wygląd, także będący wyrazem pewnych cech charak­ teru: Białorusini poznać to można rozpoznać często po oczach, bo taki mają ból, ból w oczach. Nawet przejedz w mieście w tym autobusie, czy w tramwaju, nie zobaczysz żadnego uśmiechu w tej setce ludzi. Będzie się ktoś tam śmiał, ale z durnych jakiś tam zabaw, nie będą to jakieś szczęśliwe uśmiechy, ten ból w oczach będzie... (Naliboki); Rosjanki jeszcze grubiej chodzą jak Białaruski (Naliboki). Stosunek do religii także może znaleźć swój obraz w stereotypach: Prawo­ sławne kobiety zawsze po chrzcie, więcej są prawosławne nie po praktyce chrześ­ cijańskiej, ale po chrzcie. Katoliczki dużo takie jakąś radość mają w sercu i inny podchod do sprawy świętości, nie umartwienie, ale jakaś wesołość. No, prawo­ sławni takie są mniej religijne. Nie chce powiedzieć, że są niżej, bo to nie praw­ da, ale są takie no nie w praktyce religijnej (Naliboki). �134 DAGNOSŁAW DEMSKI Z badań wynika, że pewne stereotypy mają trwały, wielopokoleniowy charak­ ter, inne są odbiciem bardziej aktualnego stanu relacji, wskazując równocześnie na długo- i krótkofalowe efekty zmian. Każdy z nich odpowiada pozycji, jaką w świe­ cie informatora lub autora zajmują Białoruś i Polska. Zgodnie z duchem koncepcji Pierre Bourdieu (2003), każda wypowiedź informatora w istocie jest wyrażeniem miejsca, jakie dana sprawa zajmuje w świecie wartości rozmówcy. Wróćmy do szczególnego aspektu pogranicza, na który chciałem tu zwrócić uwagę. Pogranicze to rodzaj strefy kulturowej, w której elementy dwóch (lub kilku) stron są wymieszane ze sobą, oczywiście występując w różnych propor­ cjach. Ich skład zależny jest od wielu czynników. Do nich zaliczymy z pewnoś­ cią odległość od granicy - im dalej teren oddalony jest od granicy, tym mniej przedstawia cech kulturowych należących do kultury strony przeciwnej . Współcześnie pogranicze należy traktować niejako zwartą strefę równomier­ nie wymieszanych cech kulturowych, ale jako obszar przypominający mozaikę lub patchwork . Pod tym pojęciem rozumiem zbiór luźno połączonych proce­ sów, nierównomiernie rozwiniętych wzorów kulturowych, odzwierciedlających sprzeczne reguły rządzące działaniami ludzi należących do odrębnych kultur. Istnieje ono nie tylko przestrzennie - horyzontalnie, ale także wertykalnie - spo­ łecznie i znajduje nieoczekiwanie swój wyraz niemal w każdym wymiarze życia. Ze względu na przedmiot zainteresowania badaczy - styk przynajmniej dwóch kultur - pogranicze stanowi inną jakość niż kultura rozumiana jako całość. Po­ granicze różni się od ziem położonych w centrum kraju, choć i tam dochodzi do sytuacji zderzenia wielu kultur, szczególnie obecnie w dobie procesów globali­ zacji. Na specyfikę pogranicza wskazuje fakt, że często była to kraina nie zwią­ zana z imieniem dynastii, ziemia niedziedziczona, a raczej przyłączona do głów­ nej części później, podbita lub będąca przedmiotem sporu. Świadczy to o braku ciągłości historycznej, co jest najbardziej istotną cechą takiego regionu. Sytuacji pogranicza, moim zdaniem, nie do końca odpowiadają metafory: ba­ zaru kuwejckiego, ani kolażu Geertza (1986, s. 121), gdzie akcent kładziony jest na wielogłosowy obraz całości, co jest również istotne, tu istotą jest coś odmien­ nego - specyficzny obszar styku dwóch rzeczywistości. Bardziej odpowiada temu obszarowi określenie patchwork lub mozaika kulturowa, podkreślające zainte­ resowanie badacza układem wzajemnie splecionych cech przynajmniej dwóch kultur. W przypadku kolażu akcent kładziemy na różnorodność, w patchworku pogranicza - punktem wyjścia są dwie kultury, a interesuje nas stopień wymie­ szania między nimi, od skrajności po różne formy pośrednie. Motywem przewodnim rozważań nad pograniczem jest współistnienie sąsia­ dujących kultur w różnych, często nieporównywalnych układach. Istotą tego zja6 7 6 7 Podobnie u w a ż a w i e l u a u t o r ó w , w t y m Sadowski 1995a; 1995b. I n s p i r a c j ą dla m n i e b y ł o u ż y c i e tego t e r m i n u przez Stephena M . Lyona w pracy pt. Power and Patronage in Pakistan ( L y o n 1993, s.68). A u t o r proponuje w miejsce przechodzenia m i ę d z y i d e a l n y m i t y p a m i Leacha, zastosowanie bardziej u ż y t e c z n e j konceptualizacji p a t c h w o r k u j a k o r ó ż n i ą c y c h s i ę p o z i o m ó w w y s t ę p o w a n i a w s p ó l n y c h i d e a ł ó w i zasad organizacji s p o ł e c z n e j roz­ rzuconych w sąsiednich społecznościach. �POGRANICZE JAKO PATCHWORK. REFLEKSJE Z B I A Ł O R U S I 135 wiska jest fakt, że wspólne lub podobne wartości mogą występować na różnych poziomach społecznych i kulturowych sąsiadujących ze sobą grup. Przykłady na potwierdzenie tego układu można odnaleźć w każdym z omawianych w etno­ logii wyznaczników kulturowych lub etnicznych - np. w języku, religii, historii. Dotyczy to również świadomości i tożsamości, będących zwieńczeniem wszyst­ kich poprzednich wyznaczników. Sposób „łączenia" kultur tworzy wzorzec, który przenika mikrokosmos lokalny, stając się częścią życia pogranicza. Jak już wspomniałem, przyjmuje on formę wzorca - patchworku, jednego z wielu możliwych, w lokalnej zbioro­ wości. Można go badać jako zbiór wszystkich możliwych elementów dla bada­ nej zbiorowości lub dla jednostki. Na pograniczu patchwork, zawsze jeden z wielu możliwych, jest formą wy­ mieszania nie tylko języków, religii, przestrzeni społecznej, ale także historii ze współczesnością, deklaracji z praktyką, tradycji z inwencją, tutejszości z etnicznością, starego z nowym, lokalności z globalnością, narodowego z ponadnaro­ dowym, podrzędnego z nadrzędnym. JĘZYKI Przykładem zjawiska odzwierciedlającego wzory patchworku w sferze języ­ ka, na obszarze Zachodniej Białorusi, jest obecność kilku języków - rosyjskiego, białoruskiego, „prostego", polskiego. Badacze-wskazywali na istnienie wysp języka polskiego na dawnych Kresach. Przed wojną było ich jeszcze sześć , a teraz możemy mówić tylko o dwóch, czy trzech na terytorium dzisiejszej Białorusi. Charakterystyczne były zwarte skupiska ludności posługującej się językiem polskim, np. iwieniecka wyspa językowa (Krysiński 1928, s. 356). Na kwestie języka na Białorusi spojrzeć można także od strony obszarów ich stosowania. Okazuje się, że - jak przystało na pogranicze - nadal jesteśmy świad­ kami zróżnicowania języków na język rodziny i wsi (prosty, białoruski), szkoły (białoruski, rosyjski), wyższej uczelni (rosyjski), urzędów państwowych (rosyj­ ski), kościoła (białoruski, polski), wojska (rosyjski). Mieszkaniec Białorusi pol­ skiego pochodzenia ma możliwość znajomości trzech lub czterech języków - białoruskiego, rosyjskiego, polskiego oraz „prostego". Jednak w praktyce zna­ jomość języka polskiego jest na Białorusi zróżnicowana. Duża część Polaków średniego i młodszego pokolenia słabo włada językiem polskim. Posługiwanie się nim także jest niejednorodne. Istnieje np. język kościelny, język pieśni po­ grzebowych, napisów nagrobnych, listów do rodziny za granicą. Pewną formą zauważalnego wpływu kultury polskiej na miejscową jest używanie bardziej urozmaiconego słownictwa (u niego boisz polskich slow; Mińsk). 8 9 8 Wyspy: d u n i ł o w i c k a (pow. dziśnieński, postawski, w i l e j s k i ) , iwieniecka, w o ł k o w y s k a oraz mniejsze - p o r o z o w s k a , h e r m a n o w i c k a ( p o w . d z i ś n i e ń s k i ) , p r o z o r o c k a (pow. d z i ś n i e ń s k i ) ( K r y s i ń s k i 1928, s. 3 5 6 ) . 9 W e d ł u g autora „ w y s p a " i w i e n i e c k a o b e j m o w a ł a ł ą c z n i e 6 g m i n , w t y m Pierszaje, I w i e n i e c , W o ł m a , R u b i e ż e w i c z e i N a l i b o k i (pow. w o ł o ż y ń s k i ) oraz Derewna (pow. s t o ł p e c k i ) . �136 DAGNOSŁAW DEMSKI Osobnym, występującym współcześnie na wsi białoruskiej zjawiskiem związa­ nym z językiem jest zapotrzebowanie na wiejskich „tłumaczy" listów od rodziny z Polski. Coraz trudniej spotkać ludzi swobodnie posługujących się językiem pol­ skim. Najczęściej są to ludzie starsi wiekiem, którzy znają ten język, przynajmniej do pewnego stopnia, w mowie i w piśmie. Występują oni również w chórach pogrzebowych, śpiewając polskie pieśni. Obecnie polski stał się również częścio­ wo językiem „użytkowym" wycieczek do Polski i handlu przygranicznego. RELIGIE W sferze religii wzory rozłożenia wszystkich elementów przyjmują różnorodne formy. Obok siebie mieszkają prawosławni i katolicy - wyznawcy głównych wy­ znań na tym terenie, ale poza nimi obecne są inne kościoły, powstałe w pewnym sensie w wyniku zderzenia kulturowego tych pierwszych. Uformowały się w wy­ niku ruchów jednoczących lub przeciwnie, bardziej separatystycznych, np. unici, starobrzędowcy lub pochodzący z poza tego kręgu - baptyści. Ruchy te przyjęły charakter formalny w postaci odrębnego kościoła, hierarchii, często w wyniku presji politycznych, jakim podlegały w przeszłości. W węższym kręgu Kościoła Katolickiego rozwijał się nurt białoruski, którego jednym z najwybitniejszych przedstawicieli był ks. Czerniawski z Wiszniewa. Na Białorusi pracowało wielu księży przybyłych z Polski, co również musiało mieć wpływ na wiernych. Mamy wiele mniej formalnych przykładów wymieszania wpływów w codzien­ nych manifestacjach religii. Przestrzennie odpowiadały im tereny wyżej wymie­ nionych wysp ludności katolickiej, które równocześnie oznaczały wyspy języka polskiego. Wymieszaniu sprzyjają małżeństwa mieszane i związane z tym prze­ chodzenie na inną wiarę - w przeszłości oficjalnie unikane, a współcześnie po­ wszechne. Poza tym występują inne synkretyczne modyfikacje religii, widoczne w folklorze lokalnym, jak łączenie symboli religijnych różnego pochodzenia, np. krzyże, organy, ale również w wierzeniach, zachowaniach i praktykach. Wśród wiernych katolickich widoczne są zmiany polegające na zanikaniu starszych, lokalnych zwyczajów obecnych w praktyce Kościoła Katolickiego na Białorusi, np. lamentów, starych pieśni. Na te zjawiska mają również wpływ częstsze kon­ takty z przybyszami z Polski, albo podczas pielgrzymek w Polsce. W środo­ wiskach ludności pochodzącej z rodzin katolickich, ale nie praktykujących, tra­ dycja katolicka jest czasem doceniana i podkreślana w inny sposób - jako nurt kultury zachodniej ze swoją specyfiką. Współcześnie w tym duchu pojawiają się stwierdzenia typu: katolicyzm to teatr (Mińsk). HISTORIE Przykładami odzwierciedlającymi różne postawy zbiorowe w momentach przełomowych historii badań tego regionu Białorusi są takie wydarzenia jak: plebiscyty poprzedzające utworzenie granic republik radzieckich w 1919 г., dzia­ łalność polskiej AK, białoruskiej samoobrony (samochowy), partyzantki radziec- �137 POGRANICZE JAKO PATCHWORK. REFLEKSJE Z B I A Ł O R U S I kiej i policji białoruskiej na terenie Puszczy Nalibockiej w czasie I I wojny świa­ towej, itp. Sposób widzenia historii zawsze był podatny na politykę, szczególnie na pograniczu, gdzie zmiany granic przynosiły nową wersję dziejów tej ziemi. Stąd zróżnicowanie - na historię przekazywaną w rodzinie i tę, nauczaną w szkole z podręczników szkolnych, przekazów nauczycieli, szkolnych kącików pamięci, propagandy, encyklopedii. Inną historię przekazywano podczas świąt państwo­ wych, uroczystych akademii. Innej historii uczyły pomniki zwycięzców stawiane w centrum wsi, a innej groby na wiejskich cmentarzach. W historii oficjalnej dominował nurt sowiecki, a pewne miejsce próbował zająć nurt narodowo-białoruski tworzący się wokół Białoruskiego Frontu Narodowego (BNF). Polska wersja historii rozwijała się w Polsce. W bardziej lokalnym wymia­ rze historia to również czytanie książek popularno-naukowych, kroniki miasteczek, opowieści rodzinne, różne „typy historyków-amatorów", odpowiadające różnym formom potrzeby przeżywania historii w świadomości mieszkańców . Oficjalnie i publicznie o przeszłości przypominali zasłużeni kombatanci z Ar­ mii Czerwonej, cieszący się przywilejami od czasu Związku Radzieckiego oraz nieliczni kombatanci walczący w I Armii Wojska Polskiego, także uznawani przez władze. Prywatnie i w pamięci ludzkiej pozostali jednak również człon­ kowie AK, czy białoruskiej samoobrony. 10 DEKLARACJE NARODOWOŚCI I PRAKTYKA CODZIENNA Deklaracje narodowości znajdują swoje odzwierciedlenie w oficjalnych spi­ sach ludności: My byli katoliki, Polacy. My lubimy, że my Polacy, my myślimy, że my Polacy (Naliboki). Poza oficjalnymi spisami istnieją przypadki innych dekla­ racji, o bardziej lokalnym charakterze, np. zapisanie się do związku narodowo­ ściowego, towarzystwa kulturalnego. Istnieją deklaracje ustne, składane na szer­ szym forum lub w rozmowach prywatnych: Jak ja zaczął już kopać kim jestem, skąd jestem, kto moi przodkowie. Wtedy poszedłem do babci. A babcia była sie­ rota i jej też ciężko było powiedzieć, bo nie znała rodziców dobrze. Tylko brata. Ja babci brata też trochę coś poznał. On zawsze mówił po polsku ze mną. Też chiba widział mało ludzi, z którymi mógł porozmawiać. I jeszcze pamiętam ostat­ nie słowa do mnie: bądź dobrym człowiekiem. To było po polsku powiedziane. I stąd wiem, że jestem Polakiem (Naliboki). Wpisywanie narodowości w pasz­ portach było powszechną praktyką w Związku Radzieckim. Z przyczyn poli­ tycznych zaniżano liczbę ludności mniejszości polskiej na Białorusi. Stąd liczne przykłady zapisywania odgórnie narodowości białoruskiej. Część deklaracji wydaje się być składana w zależności od sytuacji lub roz­ mówcy. Pewne osoby deklarują równocześnie dwie tożsamości, co jest szczegól­ nie powszechne w młodszych pokoleniach: Po obu rodzicach ja Polak, ale czuję się Białorusinem pół na pół (Naliboki). 1 0 Co p o k a z a ł a w swojej pracy M.Nawracka, Świadomość U W 1999); patrz t e ż N a w r a c k a 2003. historii (praca licencjacka w K E i A K �138 DAGNOSŁAW DEMSKI Z mojego doświadczenia wynika, że praktyka codzienna wydaje się bardziej skomplikowana i artykułowanie pochodzenia zależy najczęściej od sytuacji i osób, z którymi prowadzi się rozmowę. Wywiad udzielany etnografowi z Pol­ ski daje inny przekaz niż np. rozmowa z lokalnym zbieraczem folkloru. Warto więc czasem prowadzić badania w towarzystwie miejscowych badaczy. PRZESTRZEŃ GEOGRAFICZNA I SPOŁECZNA Zróżnicowanie pogranicza znajduje odbicie na różnych poziomach rzeczywi­ stości, takich jak: wymiar terytorialno-geograficzny, świadomościowy czy rela­ cji społecznych, tzn. idei, wartości, roli i światopoglądów podzielanych po obu stronach granicy, i to nie tylko w wielu miejscach rozrzuconych geograficznie (wyspy), ale także na różnych piętrach społecznych (np. w miastach, wsiach, wśród elit, chłopów, inteligencji). Bywa i tak, że wśród ludności różnego pocho­ dzenia (niezależne od deklarowanej tożsamości etnicznej) pojawiają się podobne wzorce lub zasady myślenia. Aspiracje i zorientowanie jednostki na przyszłość oznacza często wybór jed­ nej z kultur jako tej, wokół której buduje ona swoją indywidualną przyszłość w kraju, którego jest obywatelem lub osiedlając się po przeciwnej stronie gra­ nicy. Inaczej mówiąc, jest to wybór kultury, która staje się realizowanym celem: Bo ja tutaj nie mogę się tak rozwinąć, jak w Polsce mógłbym... (Rubieżewicze). Współcześnie wydaje się, że dyskurs na badanym terenie przebiegał wokół kwestii korzeni tutejszych mieszkańców - białoruskich lub polskich. Według powszechnych opinii, Polakiem był pan, dziedzic, urzędnik i tzw. „podpanek" oraz ich potomkowie i przybysze. Według uznawanych koncepcji sowieckich, ludność pochodzenia chłopskiego na Białorusi nie miała polskich korzeni, lecz uległa ona procesowi akulturacji w kulturze polskiej . Większość świadomych swojego pochodzenia Polaków wyemigrowała do Polski w okresie repatriacji. Interesującym zjawiskiem jest fakt, że pozostała ludność, „mniej świadoma" swego pochodzenia, również deklarowała w spisach przynależność do narodowości polskiej. Zamieszkują oni na swojej ziemi, tylko zmieniły się granice, a przez to układ odniesienia. W praktyce wspólne jest tylko jedno, że wszyscy wypowiadający się od dawna tu mieszkali. Może to oznaczać, że głosy mieszkańców są odbiciem dysputy między nowym i starym układ od­ niesienia, starym pokoleniem „Polaków" z młodszym pokoleniem „Białorusi­ nów", wykształconych z niewykształconymi. 11 TRADYCJA I INWENCJA Współcześnie dostrzegamy jeszcze inny wymiar pogranicza. W głosach wy­ rażających swoją tożsamość na pograniczu pobrzmiewają echa braku zgodności między samookreśleniem grupy lub jednostek, a określaniem ich przez innych T ę o p i n i ę p o t w i e r d z i ł W i a c z e s ł a w Werenicz (informacja ustna). �POGRANICZE JAKO PATCHWORK. REFLEKSJE Z B I A Ł O R U S I 139 (badacze, sąsiedzi): A jacy oni Polaki, to samozwance... (Naliboki). Jest to pro­ blem nierozwiązywalny, ponieważ, jak wiemy z doświadczeń na polu etnologii, jedni informatorzy lub badacze posługują się „pierwotnościową" definicją etniczności, a inni traktują aktualną sytuację w sposób bardziej instrumentalny. Różne formy budowania tożsamości wynikają z różnych podejść do problemu. Z jednej strony występują definicje tożsamości zbiorowej - pierwotnościową i instrumentalna - z drugiej ma miejsce indywidualny i dojrzały wybór tożsamości, będący wynikiem integracji wszystkich doświadczeń życiowych. Problem tkwi w tym, że każda ze stron wychodzi z innego punktu widzenia - kto był pierwszy na tej ziemi, albo jak najlepiej chronić interesy grupy w obliczu presji dominują­ cej strony. Odrębne reakcje wywołują postawy odwołujące się do przynależności zbiorowej albo do prawa indywidualnego wyboru tożsamości przez jednostkę. Aby mówić o etniczności, należy odróżnić tożsamość od świadomości etnicz­ nej. Z własnego doświadczenia wiemy, że tożsamość jest szerszym pojęciem, obejmującym wszystkie znaczące role pełnione w życiu jednostki. Przynależ­ ność etniczna lub narodowa należy dojednej z wielu innych tożsamości. Jej zna­ czenie, miejsce w hierarchii wartości, jest kwestią indywidualną lub specyficzną dla danej zbiorowości. Poczucie określonej etniczności zawsze rodzi się pod wpływem kontaktu kulturowego, najpierw w relacji z grupą własną (rodzice, opiekunowie, środowisko), później z grupą obcą. Wydaje się, że konkurencyj­ ność jest najbardziej istotnym zjawiskiem i przyczyną działań obu grup, własnej i obcej. Reakcje na ten kontakt mogą być różne, można je sprowadzić do dwóch teorii etniczności. W teoriach „pierwotnościowych" więź etniczna lub narodowa staje się czymś podstawowym, uznanym za pierwotne i przyrodzone, a celem autorów jest udo­ wodnienie jej istnienia od zawsze. W tym przypadku „to, co arbitralne z zewnętrz­ nego punktu widzenia, traktuje jako naturalne, trwałe i obecne «od zawsze» z punk­ tu widzenia wspólnoty" (Burszta 1998 s. 137). Nacisk kładzie się na kontynuację, ciągłość mitologii grupy. Tego rodzaju poglądy nie mogą znaleźć uznania wśród wszystkich członków zbiorowości pogranicza. Tu pojawia się potrzeba świa­ domościowego utożsamienia się z własną grupą i przynależności do niej oraz możliwości uczestnictwa we wspólnym systemie znaczeń kulturowych. Poza grupą pozostają inni, aktualnie nie uznający wszystkich elementów tego syste­ mu. Izolacjonizm i poczucie zagrożenia grupy z zewnątrz może spowodować narastanie tendencji do opowiadania się za tym stanowiskiem kosztem funkcjo­ nowania neutralnych do tej pory postaw. Im bardziej izolowana grupa, tym nie­ świadomie kładzie większy nacisk na znaczenie korzeni i tradycji. W stanowisku instrumentalnym etniczność staje się środkiem służącym mo­ bilizacji grupy społecznej do realizacji celu o charakterze ekonomicznym lub politycznym. W takich sytuacjach tożsamość etniczna pojawia się wtedy, kiedy niezbędne staje się powołanie nieformalnej organizacji politycznej, której za­ daniem jest stworzenie bariery kulturowej wobec grupy konkurencyjnej (Burszta 1998 s. 139) lub wobec otoczenia. W tym przypadku nacisk kładzie się na mitologię zewnętrzną i ustalenie miejsca własnej grupy na tle pozostałych �140 DAGNOSŁAW DEMSKI w regionie. Etniczność nie wymaga wyjaśnień historycznych i kulturoznawczych, gdyż jest wynikiem bieżących warunków społecznych. Jak zauważa Burszta, w tym ujęciu etniczność jest zawsze „po coś", potrzebuje form zorganizowa­ nych, aby osiągnąć większą skuteczność w spełnianiu aspiracji grupy. Mamy tu również do czynienia z pewną izolacją lub zamykaniem grupy, jednak tego typu grupa wydaje się być bardziej mobilna od poprzedniej, posługującej się stanowi­ skiem „pierwotno ściowym". Obserwując mechanizmy formowania się tych różnych postaw, w pierwszym przypadku można mówić o postawie defensywnej, obronnej, zamkniętej grupy w obliczu zagrożenia zewnętrznego, gdzie konieczne jest cementowanie zwar­ tości i spójności społecznej, w drugim natomiast - mamy do czynienia z postawą mobilizacji społecznej tworzącą zbiorowość w celu zachowania zwartości w zmieniających się uwarunkowaniach, a niezbędne do tego jest potwierdzenie miejsca grupy w nowej hierarchii lub układzie. Możemy jednak analizować także mniejsze czasowo fragmenty dziejów. Jeśli na pograniczu poddamy analizie aktualny układ sił odniesienia, powstały w wy­ niku przesunięcia granic, poszczególne grupy znajdą się w nowych ramach. W konsekwencji tego część z nich utraci kontakt z głównym obszarem, a nawet trwałość przekazu. Wówczas analiza odsłoni nam obraz grupy walczącej o wła­ sne interesy, stosującej różne narzędzia przetrwania (nauka języka, tworzenie związków). Oderwana i izolowana zbiorowość zaczyna działać w warunkach przetrwania, przejściowej utraty dotychczasowej tożsamości, a badanie takiej „tracącej tożsamość" grupy umożliwia rekonstrukcję podstawowych części i ro­ dzaju gry, jaką one prowadzą. Z punktu widzenia badacza dziejów, każda tradycja należy do „tradycji wy­ nalezionej". Określenie to pochodzi od Erica Hobsbawma (1983) i oznacza tra­ dycje zastane, które, jak odkrył autor, okazały się dość niedawnego pochodzenia. Służyły one konstruowaniu obrazu przeszłości narodu lub wspólnoty przez przed­ stawicieli obu tych stanowisk. Szczególnie duża liczba „nowych" tradycji poja­ wiła się w ciągu ostatnich 200 lat, od okresu Oświecenia. Wynajdywaniu tradycji sprzyjają szczególnie czasy transformacji. Jak wiemy, druga połowa X I X wieku była okresem przebudzenia narodów w Europie. Wiele współczesnych narodów, pomimo odwoływania się do jednej tradycji etnicznej, w większości wywodzi się z liczniejszych grup etnicznych, ale nie ma to istotnego wpływu na proces tworzenia i umacniania wspólnoty. Także różnorodność źródeł etnicznych nie przeszkadza w formowaniu narodu. Dobrym przykładem jest praca Eugena Webera o formowaniu narodu francu­ skiego (Weber 1976). Kluczową kwestią jest problem, kiedy i w jakich warun­ kach rodzi się etniczność. Problemy świadomości i tożsamości również należą do „tradycji wynalezio­ nej", mają więc swoją krótką historię. Pojęcia świadomości i tożsamości są wy­ tworem połowy X X w., chociaż pojawiały się one nie w tym ujęciu, np. jako problemy obecne u Hipolita Korwina-Milewskiego, na specyficznych terenach, gdzie dwie lub więcej kultur tworzyło całą gamę różnorodnych odcieni. �POGRANICZE JAKO PATCHWORK. REFLEKSJE Z B I A Ł O R U S I 141 STARE I N O W E Element czasu pozwala na uchwycenie wzorów pogranicza widzianych z punk­ tu widzenia różnych pokoleń. Analiza postaw i układu elementów składających się na świadomość trzech pokoleń podyktowana jest ramami pamięci, tzn. osobistymi doświadczeniami lub doświadczeniami innych żywych, z którymi jednostka ma kontakt. Tego rodzaju „czasoprzestrzeń" tworzy społeczność lokalna, czyli miesz­ kańcy zwartego terytorium (wsi, parafii, puszczy), należący do trzech pokoleń . W takiej analizie dodajemy wymiar czasu (trzech pokoleń) rozumiany jako pewien rodzaj sekwencji kulturowej pozostającej w stosunku do siebie w dialogu kulturowym. Pojęcie to wychodzi poza braudelowski podział na struktury dłu­ giego trwania, koniunktury i zdarzenia. To nie tylko dialog, ale także biegunowo sprzeczne postawy znajdujące wyraz w tej sekwencji. Przykładem takich od­ miennych postaw z terenu Zachodniej Białorusi jest następujący podział: Pokolenie dziadków (urodzone w latach 20-tych i 30-tych X X w.): polska szko­ ła, doświadczenia wojny, AK, okresu repatriacji, język polski (dom, szkoła), wy­ ższa edukacja w języku polskim, wychowanie w religii katolickiej, tożsamość pol­ ska (tłumiona białoruska), własność ziemi, bieda, elity polskie, symbolika polska; Pokolenie rodziców (urodzone w latach 40-tych i 50-tych X X w.), doświad­ czenia szkoły sowieckiej, język polski (dom), rosyjski, białoruski, wyższa edu­ kacja w języku rosyjskim, problemy z wychowaniem w duchu religii, tożsamość polska (tłumiona polska), kołchozy, bieda, elity rosyjskie, białoruskie, symboli­ ka sowiecka; Pokolenie dzieci (urodzone w latach 70-tych i 80-tych X X w.): szkoła sowiec­ ka, język rosyjski, białoruski, wyższa edukacja rosyjska, bez religii, odrodzenie religii, tożsamość białoruska (tłumiona polska), podwójna tożsamość, kołchozy, bieda, elity białoruskie, rosyjskie, symbolika białoruska. Badania świadomości ludności Puszczy Nalibockiej, z której pochodzą cytaty zamieszczone w tym artykule, stanowią specyficzny przypadek studiów nad ludnością osiadłą, która nie zmieniała państwowości pod wpływem emigracji. Pozostała ona w swoich domach i na swojej ziemi, ale zmienia się kontekst poli­ tyczno-kulturowy wywołany przez zmiany granic państwowych. Jeśli omawiane tu pogranicze uznamy za przykład wielopokoleniowego zderzenia kultur, to każ­ de z omawianych trzech pokoleń należało do innej fazy tej konfrontacji kultu­ rowej. W wyniku I I wojny światowej pierwsze opisywane pokolenie zostało zmuszone do podstawowych decyzji: zostać czy wyjechać. Duża część wyje­ chała lub została zmuszona do wyjazdu. Ci, którzy pozostali nie utracili w nowych warunkach dawnej tożsamości i znajomości kodu kulturowego. Chociaż grupa ta nie kontynuowała w pełni prze­ kazu kulturowego: / kochałam Polskę, jak nikt na świecie, jak wy może kochacie 12 1 2 W terenie m a m y do czynienia z trzema p o k o l e n i a m i i n f o r m a t o r ó w . M o ż e m y a n a l i z o w a ć postawy w c z e ś n i e j s z y c h p o k o l e ń na podstawie m a t e r i a ł ó w pisanych, czego d o b r y m p r z y k ł a d e m jest p o d z i a ł na pokolenia c h ł o p ó w u w ł a s z c z o n y c h , ich dzieci oraz dzieci tych dzieci, propono­ w a n y przez M ę d r z e c k i e g o (2002). N a ten temat t a k ż e D e m s k i (1998; 2000; 2003). �142 DAGNOSŁAW DEMSKI teraz; My kochali jak życie, tak byli wychowane. Bo my żyli na pograniczu. To dla nas była Polska święte słowo (Naliboki); No tutaj tak wszystko przetrącone i jakie my jest Polaki? Dlatego, że wszystko jedno, u nas ту my u nas to tylko nas trzymać jeszcze tak, jeszcze w swoim sercu i pamiętam to, że i rodzice to mówili, a tak my Polski już nie pamiętamy. Co my pamiętamy z Polski? No sama kultura z tym jak, bo tu u nas na zachodzie, coś takiego w nasiedztwo, my otrzy­ mali wiara i siła. I my za to, dlatego i Związki i wsio, wszystko to robi się, dlatego żeby to jakby utrzymać, utrzymać choćby dla swoich dzieci, to co my upuścili. A upuścili my bardzo dużo wtedy. Jakby nie dobrze ja rozmawiam, nie może taki akcent, choćby tak dzieci nasze rozumieli i rozmawiali. My powinni ich to na­ uczyć. My tego nie zrobili, upuścili, dlatego że tak było on nie wolno, nie wolno, a nie wolno. No wolno, nie wolno, no w domu to można było to robić. Tak jak my robili np. Wielkanoc... I trzeba było porozmawiać, coś opowiedzieć o tym, że my jesteśmy Polaki, że taki nas język, ze tam to. To wszystko my opuścili, ja swoje dzieci. Dlatego wina to nasza w tym (Iwieniec). Następne było pokoleniem konfliktu dwóch kultur, gdzie dokonała się właści­ wa akulturacja, a nawet asymilacja. Za swojego życia znaleźli się w orbicie drugiej kultury i zaczęli dokonywać wyborów zgodnie z jej kodem: Powaga nadaje się temu Ruskiemu. To on śmierdzący, on przyszedł z Rosji, ot taki człowiek no. I za nim dziewczyny biegają, dlatego że położenie jego. A dzieweczki widzą, że jego taka sztuka, widzą, że on ma przewagę. W nim trzeba szukać jakiego obrońcy, tylko od czego bronić? Ot, mieli, a potem się stopniowo wszystko rozeszło. Jest to było partyjny, ateista i on Polki, nie Polki, on może mieć dobre miejsce w społeczeń­ stwie, że on może zajmować dobrą posadę, może i tak dale] (Iwieniec). Dla najmłodszego pokolenia dawna kultura ojców i dziadków już niewiele znaczy. Może jest jeszcze traktowana z sentymentem, często w postaci nauki drugiego języka, jest wyrazem szerszej orientacji na Zachód, na co wskazywać mogą plany na studia, pracę lub inny wyjazd do Polski i ich realizacja. Taki obraz dały badania z lat 1998-2000. Każde z tych pokoleń stanęło przed zadaniem „bycia Polakiem" (lub Białorusi­ nem) w nowym otoczeniu politycznym i kulturowym. Stosowali specyficzne normy dla określenia statusu polskości swojego pokolenia. XIX-wieczną polskość bardziej obowiązywały normy dobrego urodzenia, wyznania katolickiego. Główną cechą przedwojennej polskości był język i szkoła polska oraz wyznanie katolickie, wojennej polskości - patriotyzm i poświęcenie dla ojczyzny, a dla powojennej polskości na Białorusi - przynajmniej zachowanie pamięci o polskim pochodzeniu rodziców. Utrata ciągłości tradycji w postaci podwójnej identyfikacji lub przyjęcie tożsamości białoruskiej nie musi oznaczać braku zainteresowania dla tej kategorii ludności, dopóki pozostają na swojej ziemi. Oznacza to funkcjonowanie poza polskimi strukturami politycznymi i kulturą. Każde z tych pokoleń miało inne doświadczenia, adaptując się do innych uwarunkowań, formując zbiorowy obraz siebie oparty na doborze „zapamiętanych" obrazów własnej przeszłości, zapoży­ czeń od tych lub innych sąsiadów, obejmując to, co zostało stracone bezpowrotnie, ale i to, co zostało odkryte dla grupy w nowych sytuacjach. �POGRANICZE JAKO PATCHWORK. REFLEKSJE Z B I A Ł O R U S I 143 TUTEJSZOŚĆ I ETNICZNOŚĆ Problem „tutejszóści", znany szeroko w literaturze etnologicznej i socjolo­ gicznej , jest dawna formą współczesnego zjawiska lokalności i globalności. Spowodowany był zróżnicowanym stanem świadomości mieszkańców danego regionu, identyfikujących się tylko z bezpośrednim otoczeniem i znanym sobie środowiskiem albo z szerszą strukturą regionalną lub państwową. Na Białorusi zjawisko „tutejszości" występowało w dwóch wymiarach: jako postrzeganie świata w kategoriach charakterystycznych dla chłopów, posługują­ cych się językiem „prostym". Stąd przypadki deklaracji, w których informatorzy nie identyfikują się z narodem lub państwem, ale podają kategorie „tutejszych", „swoich", „miestnych". Bardziej rozwiniętą formą „tutejszości", przekształconą w ideologię, był ruch „krajowców" na Litwie i Białorusi z przełomu X I X i X X w . Była to próba uniezależnienia się od wpływów ze wschodu lub z zachodu i odczytywać j ą moż­ na jako kierunek nastawiony na formowanie spójności i wspólnej tożsamości. Nurt ideowy „krajowców" uznawał „prymat interesów całej ludności kraju nad interesami każdej z grup narodowościowych" (Waszkiewicz 1995, s. 6). Jako reprezentanci społeczeństwa polskiego nie godzili się na traktowanie Polaków na Białorusi i Litwie jako mniejszości, lecz jako jednego z trzech elementów historyczno-państwowych i kulturotwórczych kraju (1995, s. 6). Pozostałe postawy, dostrzegające konieczność zachowania związków z sąsiadami, zorien­ towane sana potwierdzanie hierarchii społecznej i kulturowej. 13 14 NADRZĘDNE I PODRZĘDNE Zmiany świadomości na pograniczu należy rozpatrywać w kategoriach struktur nadrzędnych (państwowych) i podrzędnych (lokalnych). Zmiany granic powodują zmianę układu struktur. Kierunek wektora w relacjach nadrzędne-podrzędne zmie­ nia się. Kariera człowieka i jego przejście ze społeczności lokalnej do nadrzędnej, są związane z uzyskaniem wykształcenia, pracy i wyższej pozycji, odpowiadającej zdolnościom, zawsze wiążą się ze zmianą układu tego, co nadrzędne i podrzędne. W przypadku pogranicza białorusko-polskiego zmiany układu tych struktur powtarzały się co pewien czas i obejmowały wszystkich mieszkańców bez wy­ jątku, bez względu na wykształcenie, pozycję czy rodzaj profesji. W przypadku zmiany wykształcenia, pozycji i pracy zawodowej oraz zmiany układu struktur nadrzędnych/podrzędnych na pograniczu, mamy do czynienia ze zjawiskiem „konwersji". Nie musi to być konwersja religijna. Jest to jednak rodzaj konwersji świadomości, czyli przejście do działania w poszerzonym i bardziej 1 3 K a b z i ń s k a 1999. 1 4 Ruch k r a j o w c ó w na p r z e ł o m i e w i e k ó w objął c z ę ś ć i n t e l e k t u a l i s t ó w i s z l a c h t ę na B i a ł o r u s i i L i t w i e . Najbardziej znani w ś r ó d n i c h t o M . D o w n a r - Z a p o l s k i , M.Roemer, k t ó r z y popierali trady­ cje w i e l o k u l t u r o w e W i e l k i e g o K s i ę s t w a L i t e w s k i e g o . �144 DAGNOSŁAW DEMSKI złożonym spektrum możliwości. Zaczynamy funkcjonować w nowym nadrzęd­ nym systemie, zachowując lub nie, odrzucając lub nie, dawny kod kulturowy Nie możemy już się cofnąć, ponieważ nadrzędny system nie zmieści się w daw­ nym lokalnym wzorcu. Istnieją przypadki zamknięcia się, np. „zakalonny Polak", trudno mu wtedy funkcjonować na nadrzędnym, bardziej złożonym poziomie. Tylko „konwersja" umożliwia nam swobodne działanie na takim poziomie. Zmiana kontekstu kulturowego (inne miasto, studia, nowa praca uwzględniająca zdolności, zmiana granic) powoduje uaktywnienie nowego poziomu świado­ mości, a to wymaga dostosowania dotychczasowego trybu życia. Z pewnością sposób, w jaki reaguję na nowe poziomy został uformowany na poprzednim - podrzędnym poziomie. Nie potrafię wyjaśnić od czego to zależy. W sytuacji pogranicza, gdzie zróżnicowanie jest stale obecnym elementem jego kontekstu, przewidywanie wyborów indywidualnych jest trudniejsze. Moż­ liwych jest kilka scenariuszy, np. kontynuowanie lub obrona świadomości etnicznej zgodnej z kontekstem rodzinnym lub lokalnym. Możliwe jest też od­ rzucenie dawnej tożsamości jako naiwnej, oszukańczej i przyjęcie tożsamości oraz wersji pamięci charakterystycznej dla świadomości nadrzędnej, tzn. nielo­ kalnej, ale regionalnej lub państwowej: Tam głupi i proste ludzie, nie znający historii żyją... jakie tam oni Polaki, to Białorusy (Rubieżewicze). Przy takim myśleniu uznaje się, że wykształcenie daje dostęp do prawdy. Ten scenariusz przypomina pewien typ rozwoju świadomości, w której - prze­ chodząc z kręgu lokalności i rodziny na poziom świadomości regionalnej lub państwowej - człowiek nie odrzuca poprzedniej tożsamości, ale pozostawia j ą jako część nowej świadomości. Obrasta ona nowymi „tożsamościami", two­ rzonymi w nowym środowisku. Możliwa jest w tym wypadku podwójna iden­ tyfikacja i tożsamość. Płynie z tego wniosek, że ludzie pogranicza są bardziej elastyczni i doświad­ czeni ze względu na powtarzające się zmiany układu odniesienia. Tam zdecydo­ wana większość mieszkańców, a nie tylko wykształceni, ma kontakt z obu struktu­ rami - podrzędną i nadrzędną. Można dodać, że z tego powodu pogranicze „produkuje" wielu wspaniałych i wybitnych ludzi, jak o tym mówił cytowany wy­ żej Korwin-Milewski: Bo ja się tutaj nie mogę się tak rozwinąć, jak w Polsce mógł­ bym (Iwieniec). Potwierdzają to również przypadki wyjazdów na studia do Polski. Wejście w nadrzędne struktury, różne od kulturowo-etnicznego kontekstu lokalnego lub rodzinnego, jest częstym przypadkiem na świecie. Dzięki temu możemy w praktyce badawczej porównać te zmienne i ich układ w kolejnych pokoleniach (język mówiony, język nauki lub kultury, szkoła, wyznanie, polityka, dialog kulturowy z pokoleniem ojców). Pojawia się możliwość uzyskania dwóch obrazów rzeczywistości. Pierwszy pokazuje zmiany linearne tożsamości (statysty­ ki, deklaracje, spisy ludności, wybory, itp.), podkreślające podziały dwu zbiorowo­ ści na całą gamę zachowań ludzi, wybierających odmienne postawy wobec zmian (ciągłość i jej utrata, konwersje, itp.). Drugi obraz uzyskamy, jeśli porównamy elementy składające się na tożsamość trzech pokoleń, jakby łącznie porównując pokolenia i możliwe elementy tożsamości w danej społeczności rozumianej �POGRANICZE JAKO PATCHWORK. REFLEKSJE Z BIAŁORUSI 145 szerzej jako wszystkich mieszkańców, o różnej świadomości etnicznej. To obraz uznający wszystkie strony za część jednego pola. Przykładem tego są dylematy młodszego pokolenia Polaków na Białorusi, mającego trudności z pogodzeniem polskiego pochodzenia z solidarnością rówieśniczą w szkole lub na uczelni. Osoby, które wyszły ze społeczności lokalnej, rodzinnej, rozpoczęły studia, życie zawodowe, zdobywają pozycję w społeczeństwie, wyradzają się ze swoje­ go kręgu społecznego, mają większe szanse na przeżycie znaczących przełomów życiowych poza macierzystym kręgiem rodziny i lokalności. W takiej sytuacji formowanie się świadomości, w tym także etnicznej, towarzyszące tym prze­ łomom może, chociaż nie musi, wykraczać poza dawny kontekst kulturowo-etniczny i przyswajać treści odmienne, w zależności od nowego kontekstu, w którym się znalazły. * * * Zadałem pytanie czy i jak pogranicze funkcjonuje w wyobrażeniach i mikrokosmosie jego mieszkańców? Odpowiedź na nie wymaga dogłębnych badań. W artykule starałem się zarysować problem i częściowo zilustrować go materia­ łem terenowym z Zachodniej Białorusi. Różne formy patchworku pogranicza istnieją i uwidaczniają się w zachowaniach i działaniach ludzi. Obserwacja wzo­ rów obecnych na przestrzeni kilku pokoleń umożliwiłaby prześledzenie dyna­ miki zmian w relacjach między wszystkimi jego elementami. Badania pogranicza, ograniczone do jednego z wymienianych wyżej wyznacz­ ników, uznanego przez autora badań za główny, prowadzą do wykreślania „mapy" terenu, na której dany wyznacznik znajduje swój wyraz w aktualnej rzeczywistości. Ale jednocześnie pomijamy obszary, gdzie on nie występuje. To może prowadzić np. do wniosku, że za Polaków będziemy uznawać tylko tych, którzy znają język polski, a za Białorusinów, tych, którzy posługują się białoru­ skim. Znamy jednak wiele przykładów z Kresów, gdzie nieznajomość języka polskiego jest powodem do wstydu, ale nie do poczucia, że nie jest się Polakiem. Podobnie rzecz ma się z Białorusinami. Z drugiej strony można uznać, że wy­ znawcy katolicyzmu i ludzie związani z Kościołem Katolickim są Polakami. Od­ cinamy wówczas grupę tych, którzy utracili kontakt z Kościołem, chociaż nadal deklarują się Polakami lub pozostają w kręgu kultury polskiej. Łatwo wówczas 0 redukujące rzeczywistość stwierdzenia, że czynnikiem sprzyjającym formo­ waniu się świadomości Polaków na Wschodzie jest religia. Znajdziemy liczne wyjątki dla każdego z tych stereotypów: Polacy więcej w Bogu. Jak Białorusini, czy Rosjanie to oni rzadko do modlitwy, inaczej niż Polacy. Polacy częściej modlą się, czy to w domu, czy kościele (Rubieżewicze). W związku z tym, nie należy traktować poszczególnych wyznaczników zbyt arbitralnie. Jeśli spojrzymy na pogranicze jako całość, wszystkie elementy stają się fragmentami układanki. Każdy układ jest niepowtarzalny, jak również sytuacje 1 sposoby, w jakich informatorzy używają terminów, takich jak: polskość, białoruskość, litewskość, rosyjskość itp. Zależą one od kontekstu, w jakim powstają. �146 DAGNOSŁAW DEMSKI Nowe granice wytyczane są łatwo, ale nadal pozostaje stara, wspólna kultura. Na terenach pogranicza widoczna jest wielka zdolność adaptacji i syntezy róż­ nych wątków kultury. Cechuje j ą synkretyczny charakter, typowy dla pograni­ cza. Tworzy to różne warstwy na tym samym obszarze kulturowym. Sensowne byłoby badanie tych warstw, ich rodzaju, ilości, relacji między nimi. Słusznym jest więc postulat Burszty, że kluczem do zrozumienia narodu i nacjonalizmu nie jest określenie cech definicyjnych, ale dotarcie do tego, co ludzie sądzą lub w co wierzą, iż stanowi ich naród (Burszta 1998, s. 147). Równie istotne jest ustalenie, jakie miejsce w ich życiu zajmuje kwestia etniczności. Po­ traktowanie pogranicza jako patchworku umożliwia takie spojrzenie. Uwzględ­ nić należy widoczną rozbieżność pomiędzy świadomością narodową elit, a utrwa­ leniem się poczucia przynależności do danego narodu wśród mas. Na tym samym obszarze stykają się różne światopoglądy, różne doświadcze­ nia. Jedne łączą ze sobą Polaków, inne Białorusinów, a jeszcze inne łączą wspól­ nie Polaków i Białorusinów. Wysłuchanie głosów należących do wszystkich znaczących części pogranicza, a nie tylko jednej ze stron lub jednego z elemen­ tów patchworku, staje się zrozumiałe i konieczne. Na pierwszy rzut oka wydaje się, że pogranicze łączy terytorium, sąsiedztwo, względna trwałość występowania tych samych nazwisk, więzy rodzinne, pieśni, zwyczaje. W takiej sytuacji możliwe są działania, będące odbiciem pewnego rodzaju syntezy różnych kodów kulturowych lub wymienne stosowanie tych kodów w zależności od sytuacji: A kiedy, po raz pierwszy byłem w Polsce w tym roku, choć tylko przejazdem, to było u mnie takie uczucie, też taka przynależność do tego narodu. Odczułem się częścią tego narodu, jak zrozumieć to ciężka spra­ wa. Setki dziesiątków lat przodkowie mieszkali w Polsce i ta więź pozostała jakaś (Naliboki). Wyrażają refleksje będące znakiem identyfikowania swojego kodu kulturowego z szerszym zjawiskiem: To kultura nasza taka inna, więcej was toczna jest (Rubieżewicze). Według Pawła Boskiego (1992) w próbach syntezy szuka się wspólnego wyrazu dla różnych wartości, tzn. wartości nadrzędnych łączą­ cych kultury: Bo tam jest między nami taki most. Najlepsze, nie najlepsze, ale po prostu najbliższe, po prostu bliższe mnie są. Nawet taka prosta sprawa, jak list wysłać po polsku napisany, taki mniejszy dystans (Naliboki); Można powiedzieć, że terytorium i czas, i nawet te ludzie, które tu mieszkają, to chyba jest moja ojczyzna. Przynależność do narodu oznacza przynależność do kultury. To jest ważne. Mówić można co chcesz, ale odczuć to jest bardzo trudno (Naliboki). Wspomnienia Korwina-Milewskiego także należą do historii pogranicza. Pojęcia, których używa ('naród', 'elity kresowe') wskazują na pewien typ świadomości. Jeśli będziemy badać pogranicze nie linearnie, ale we wszystkich wymiarach patchworku - poziomym (przestrzennym), pionowym (społecznym, pokoleniowym, czasowym) - mamy szansę uzyskać pełniejszy obraz całości. Analizie podlegałyby wówczas wszystkie występujące w danej czasoprzestrzeni (rozumianej przestrzennie i pokoleniowo w obrębie pamięci żywych) elementy składanki. Układ tych elementów rzuciłby światło na istnienie centralnych i pe­ ryferyjnych tematów składających się na świadomość mieszkańców pogranicza. �147 POGRANICZE JAKO PATCHWORK. REFLEKSJE Z B I A Ł O R U S I Na dojrzałe określenie „kim jestem" duży wpływ mają doświadczenia jed­ nostki. Świadomość i tożsamość rozwijają się poprzez integrację i generalizację innych niż otrzymane w domu rodzinnym sposobów wartości i myślenia. W pierwszej kolejności, w młodości, miejsce wśród znaczących „innych" mieli rodzice, dziadkowie, rodzina, później ich miejsce zajęły środowisko oraz otoczenie społeczne, kulturowe i zawodowe, w którym żyją jednostki. Istotny jest stopień uwikłania jednostki w otoczenie. W takiej sytuacji zamiast trwałej tożsamości coraz częściej można natknąć się na identyfikacje sytuacyjne. Wszystkie elementy stanowią potencjalne źródła, na których formowana jest ich świadomość. W czasach postępującej globalizacji to nie terytorium, język czy wyznanie - tradycyjne wyznaczniki tożsamości etnicznej i kulturowej - decydują o świa­ domości mieszkańców. Tradycyjne pogranicze zostaje wzbogacone o nowe ele­ menty kulturowe, którym odległe lub nieznane pochodzenie nie przeszkadza. LITERATURA Boski P. 1992, O byciu Polakiem w o j c z y ź n i e i o zmianach t o ż s a m o ś c i kulturowo-narodowej na o b c z y ź n i e [ w : ] Tożsamość a odmienność kulturowa, P. B o s k i , M . Jarymowicz, H . Malewska- -Peyre (red.), Warszawa, s. 6 7 - 2 1 1 . Bourdieu - P. 1979, The Outline of the Theory of Practice, 2003, Participant O b j e c t i v a t i o n , The Journal Cambridge. of the Royal Anthropolgical Indstitute ( I n c l u d i n g M a n ) , t. 9, nr 2, s. 2 8 1 - 2 9 4 Burhardt S. 1976, Hipolit Korwin-Milewski ( h a s ł o ) , [ w : ] Polski Słownik Biograficzny, t. X X I , z. 1 (zeszyt 88), W r o c ł a w , s. 2 0 6 - 2 0 8 . Burszta - W.J. 1998, Antropologia 2 0 0 1 , Asteriks Dem ski D. kultury. w Disneylandzie. Tematy, teorie, Zapiski interpretacje, antropologiczne, Poznań. Poznań. 1998, C u d z o z i e m c y w N a l i b o k a c h . D z i a ł a l n o ś ć gospodarcza w dobrach N a l i - b o c k i c h w okresie od p o c z ą t k u X V I I I do k o ń c a X I X w., Etnografia Polska, t. 42, z. 1-2, s. 7 3 - 9 2 . - 2000 „ N a j w a ż n i e j s z e , aby p a m i ę t a ć " . . . Cmentarz j a k o ź r ó d ł o do b a d a ń t o ż s a m o ś c i zbio­ rowej m i e s z k a ń c ó w w s i na B i a ł o r u s i i ich w y o b r a ż e ń na temat ś m i e r c i , Etnografia Pol­ ska, t. 44, nr 1-2, s. 7 9 - 9 8 . - 2003 N a l i b o c k i e w h o is w h o . M o ż l i w o ś c i analizy d o k u m e n t ó w archiwalnych, [ w : ] Czas zmiany, czas trwania. Studia etnologiczne, J. Kowalska, S. Szynkiewicz, R. T o m i c k i , (red.) Warszawa, s. 6 3 - 8 4 . G eertz C. 1986, The Uses o f Diversity, Michigan Quarterly Hobsbawm E., T. R a n g e r Kabzińska I . 1994, „I po co ta granica?", Etnografia - 1999 Wśród Polaków „kościelnych na Białorusi, Kłoskowska ciowe, Lyon S.M. J. Polaków". Review, Polska, Wyznaczniki t. 25, s. 105-123. of Tradition, Cambridge. t. 38, z. 1-2, s. 7 9 - 1 0 5 . tożsamości etnicznej {narodowej) Warszawa. A . 1996, Kultury Korwin-Milewski Krysiński (red). 1983, The Invention narodowe u korzeni, H . 1993, Siedemdziesiąt Warszawa. lat wspomnień (1855-1925), Warszawa. 1928, L i c z b a i rozmieszczenie B i a ł o r u s i n ó w w Polsce, Sprawy Narodowoś­ nr 3 - 4 , s. 3 5 1 - 3 7 9 . 1993, Power Mędrzecki socjalizacji, and Patronage W. 2002, Młodzież Warszawa. wiejska in Pakistan, na ziemiach (PhD thesis), Canterbury (internet) Polski centralnej 1864-1939. Procesy �148 DAGNOSŁAW DEMSKI Nawracka - M . 1999, Świadomość historyczna (praca licencjacka w K E i A K U W ) , Warszawa. 2003, Ś w i a d o m o ś ć historyczna m i e s z k a ń c ó w Puszczy N a b o l i c k i e j , Etnografia Polska, t. 47, z. 1-2, s. 2 8 5 - 3 0 4 . Sadowski - A . 1995a, Pogranicze logicznej, Waszkiewicz N r 1, s. Weber polsko-białoruskie. 1995b, Socjologia pogranicza, Tożsamość [ w : ] Wschodnie mieszkańców, pogranicze Białystok. w perspektywie socjo­ A . Sadowski, (red.), B i a ł y s t o k , s. 12-19. J. 1995, Polacy na B i a ł o r u s i , Forum. Infarmacyjno-kulturny Biuleteń, Wosień 5-7. E. 1976, Peasants into Frenchmen. The Modernization of Rural France 1870-1914, Stanford. DAGNOSŁAW DEMSKI BORDERLAND AS PATCHWORK. REFLECTIONS F R O M BELARUS Summary A u t h o r raises the p r o b l e m h o w borderland functions i n minds and acts o f its inhabitants, w h a t influence have changes o f borders on various spheres o f people's life? That p r o b l e m is seen through the lenses o f place, the group located i n local (or regional) system o f hierarchy and status, w h a t has been reflected the values accepted by the group. The question ' w h o am I ? ' was mentioned i n various times and generations, as example o f K o r w i n - M i l e w s k i ' s memoirs have confirmed. Borderland has various aspects, not o n l y t e r r i t o r i a l . I t is a place o f encounter o f at least t w o cultures, and the w a y o f " l i n k i n g " is merely unpredict­ able. There are collective and i n d i v i d u a l forms o f "clash o f cultures" and each inhabitant's version present the part o f the larger w h o l e . The important i n i t i a l phase o f studies on borderland there is a layer o f mutual stereotypes, w h i c h always b r i n g i n g new and actual material. The very special attention is focused on one aspect o f borderland - considered not as a coher­ ent area o f evenly m i x e d o f cultural features, but the space r e m i n d i n g p a t c h w o r k or mosaic. I understand i t as a set loosely connected processes, unequally emerged cultural patterns, reflect­ i n g t w o contradictory rules rooted i n distinct cultures. The w a y o f " l i n k i n g " them creates pattern w h i c h penetrate local microcosm, existing as part o f borderland. Cultural patchwork o f the borderland, always one from many possible, is a f o r m o f m e r g i n g or blending o f languages, religions, history w i t h modernity, declarations w i t h practice, territorial space, social space, tradition w i t h i n v e n t i o n , localism w i t h ethnicity, past w i t h the present, local­ i t y w i t h i n globality, p r i m a r y w i t h secondary. Each o f these aspects is an i n d i v i d u a l theme. B u t i n the same t i m e all become various parts o f composition, and each piece o f i t seems to be unique. D.D. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/4acd35e3c96de80eef2179d6df4b9bc9.pdf 316f150bec1bfe8e2fc01cc5d07ccd10 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1987 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1946 Subject The topic of the resource Małopolska pogranicze krakowsko-góralskie Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1843 Title A name given to the resource Pogranicze krakowsko-góralskie w świetle dawnych i najnowszych badań etnograficznych / LUD 1939-45 t.36 Description An account of the resource LUD 1939-45 t.46, s.222-255 Creator An entity primarily responsible for making the resource Reinfuss, Roman Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 222 REINFUSS ROMAN Pogranicze krakowsko-góralskie * w świetle dawnych i najnowszych badań etnograficznych W s t ę p Znaczne różnice k u l t u r o w e , zachodzące między mieszkań­ Karpat polskich i cami dawna zwracały uwagę wał wyznaczyć przyległej badaczy. granicę Wyżyny Już M e h o f e r między Małopolskiej, Góralami a K r a k o w i a k a m i w i o ­ dąc ją^wzdluż gościńca p r o w a d z ą c e g o z Białej przez i Myślenice. Mehofera Zagadnienie Pola, który w r . 1851 ogłosił powiadające w e d ł u g dzisiejszej d z i e l i Górali obejmuje podział Poprad, druga wododział źródła terminologii grupom na t r z y g r u p y mieszkańców gór podstawowe, z etnicznym. których i Dniestru, trzecia Górali zaś sięga Górali od Pienin, Krościenka i Łącka, No­ Górali od P r ó c z wyżej p o d a n y c h z a l i ­ g r u p y górali śląskich, siebie Zywczaków, W po pierwszej, a w i ę c : Podhalan, cza też P o l d o p i e r w s z e j wylicza jedna p o l s k i c h , którzy, j a k w i d a ć rodów, z w a n y c h także Równiakami. Jabłonkowianami, 2 n a wschód p o z p o w y ż s z e g o , znaleźli się w całości w obrębie g r u p y oraz Kliszczaków. od­ o d źródeł O s t r a w i c y n a Śląsku p o dzieli P o l na kilka pomniejszych Sącza, Górali rody, ludność łemkowską i bojkowską o d P o p r a d u Sanu Czeremoszu i Prutu. wotarżan, przez specjalnych ba­ zamieszkujących północne s t o k i K a r p a t na p o m n i e j s z e Pol Wadowice g r a n i c Góralszczyzny, p o r u s z o n e t y l k o u b o c z n i e , stało się p r z e d m i o t e m dań W i n c e n t e g o od w r. 1 8 4 3 usiło­ 1 Babigórców, każdej z w y m i e n i o n y c h P o l s t a r a n n i e w s i , które d o danej t e k stanowią t y l k o w i o s k i Równiaków zwanych od przez Zagórzan przez s i e b i e grup g r u p y należą. Wyją­ które nanie­ Sącza, sione na mapę dają zasięg p o r w a n y , obejmujący wieńcem kotlinę sądecką. Linię, biegnącą nych peryferiach grupy p r z e z miejscowości leżące n a p ó ł n o c ­ Żywczan, Babigórców, Zagórzan i K H - �223 szczaków oraz Górali od Sącza, można p r z e z Pola granicę między uważać za wytyczoną ludnością góralską a l a c h a m i , którzy z Góralami sąsiadują o d północy. P o g r a n i c z n y m i w s i a m i góralskimi według W . P o l a są: J a w o ­ r z y n k a , I s t e b n a , Wisła, B r e n n a , S z c z y r k , szowice, Straconka, Łodygowice, Ślemień, Dolna, Las, Krzeszów, Zembrzyce, Meszna, Czernichów, MikuKocierz, Gór., Sleszowice, Tarnawa Budzów, ZacheJmna, Baczyn, Tarnawa Marcówka, Bystra, Tresna, Bieńkówka, T r z e b u n i a , Stróża, P c i m , W ę g l ó w k a , K a s i n a Gruszowiec, Porąbka, żówki, Półrzeczki, Od Dobra, Szczawa, Zalesie, Zbłudza, Zbłudzy z w a r t y dotąd zasięg z a c z y n a j a k o krańcowe Wielka, Jasna-Podłopień, T y m b a r k , C h y - w s i Równiaków W o l a Piskulina. się rwać. Pol podaje ( c z y l i Górali o d S ą c z a ) : C z a r n y P o t o k , Łukawicę, Zawadę, Przyszową, Kaninę, P i s a r z o w a , nę, C h o m r a n i c e , Zawadkę, T ę g o b o r z e , gilno, Ptaszkową, Góralszczyzny słusznie c z y n i z a r z u t i Spiszu. Świdnik, Kamionkę, polskiej S. U d z i e l a ) Zbyszyce, Frycową, Szczawnicę W y ż n ą i Niżna. Przysietnicę, terytorium Mystków, Męci­ Mo­ Homrzyska, Z tak wyznaczonego wyłączył Pol (z czego mu w s i p o l s k i e leżące n a O r a w i e 3 Zagadnieniem północnego pogranicza Góralszczyzny pol­ s k i e j zajęto się żywiej z początkiem n a s z e g o s t u l e c i a , p o wystą­ pieniu Ludwika artykułów Młynka, który w s z e r e g u poruszył; 4 sprawę t z w . Lachów, referatów i d r o b n y c h t j . ludności podgór­ s k i e j , sąsiadującej z Góralami na p r z e s t r z e n i o d Śląska C i e s z y ń ­ s k i e g o p o rzekę P o p r a d . W p o l e m i c e , która się w ó w c z a s wywią­ zała, zabrało głos w i e l u u c z o n y c h , m . i n . F . B u j a k , J. Jakóbiec, sporo 7 S t . Eliasz R a d z i k o w s k i światła na zagadnienie różnic międzygrupowych wzdłuż p o g r a n i c z a Problem wtedy granicy jednakowoż podający zazwyczaj dobrze Po swoje między rozważaniami swymi S. U d z i e l a , 6 k u l t u r o w y c h i stosunków góralsko-lackiego. Góralami a L a c h a m i rozstrzygnięty, uwagi w formie 5 i i n n i , c o w s u m i e rzuciło 8 gdyż przyczynków, całego nie poszczególni nie pogranicza, został autorzy, obejmowali lecz tylko sobie znane, ale n i e z b y t w i e l k i e j e g o o d c i n k i . raz pierwszy p i e r o S. U d z i e l a , 9 od czasów Pola który w y t y c z a północną całość obejmuje granicę do­ Góralszczy- �224 z n y w sposób następujący: na Śląsku Cieszyńskim granicznymi w s i a m i góralskimi są W i s ł a i B r e n n a , w Małopolsce zaś Meszna, Bystra, Wilkowiska, Oczków, Moszczanica, Łodygowice, Kocierz, Szczyrk, Czernichów, Tresna, T a r g a n i c a , R z y k i , Zagórnik, T a ­ czany, P o n i k i e w , K o z i n i e c , Tarnawa, i Górna, M u c h a r z , S k a w c e , Sucha, Krzeszów, Maków, Tarnawa Budzów, Dolną Zakrzów, B u g a j , S t r o n i e , S k a w i n k i , P a l c z a , H a r b u t o w i c e , Bieńkówka, W i ę ciórka, Zawadka, Pcim, Lipnik, Wiśniowa, Poznachowice. T u ciągła l i n i a g r a n i c z n a p r z e r y w a się i rekonstruować j e d y n i e p r z e z połączenie luźno p o r o z r z u c a n y c h d a n y c h przez U d z i e l ę , a m i a n o w i c i e : szarów, Sowłin Wojakowej, Olszowej, (przedmieście Iwkowej, Dobrocierzy, Paleśnicy, Podola, Mystkowa. Koło Frycowej się z zasięgiem torium Góralszczyzny Ujanowic, Jurkowa, Filipowie, Jasiennej, ją Zawadki, K o ­ Zmiącej, Libratowej, Borowej, Paszyna, g r a n i c a p o l s k i e j Góralszczyzny Łemków. koło S z c z a w n i c y Skrzydlnej, Limanowej), możemy miejscowości p o ­ zbiega Z w y z n a c z o n e g o w t e n sposób t e r y ­ wyłącza Udziela a zamieszkane cztery wsi, położone p r z e z t z w . Rusinów Szlachłow Opierając się na rękopiśmiennej p r a c y z r. 1 8 7 5 , p o z o s t a ­ skich. łej p o W ł a d y s ł a w i e Kosińskim, n a północno-zachodnich Góralszczyzny wymienia Udziela s z a n y m góralsko-lackim; Jastrzębie, J a s z c z u r o w a , wice, Stryszów, rzyce. Dalszy parę kresach wsi o charakterze mie­ należą t u : A n d r y c h ó w ( w i e ś ) , B r z e z i n k a , Łękawica, Marcówkai R o c z y n y , Sułkowice ( a d . A n d r y c h ó w ) , Poręba ciąg o m a w i a n e j Sleszoi p r a c y poświęca U d z i e l a Zemb­ przepro­ w a d z e n i u podziału Góralszczyzny n a Górali beskidowych, Pod" (od Sącza), przy czym charakte­ halan, Kliszczaków ryzuje pokrótce różnice k u l t u r o w e zachodzące między p o s z c z e ­ gólnymi g r u p a m i Abstrahując grupy jest i Lachów etnograficznymi. od przeprowadzony autorzy przy s k i c h t z w . Lachów którzy mieszkańców Góralszczyzny na pomniejsze który zarówno u P o l a j a k i u U d z i e l i n i e bez z a r z u t u , należy podnieść, że obydwaj w y t y c z a n i u o g ó l n e g o zasięgu Górali popełnili t e n sam błąd z a s a d n i c z y , niacy), podziału etnograficzne, a m i a n o w i c i e włączyli sądeckich wprawdzie Beskidu, ale ( u P o l a Górale o n i d o g r u p góral­ od Sącza posiadają p e w n e r y s y niewątpliwie l u b Rów- przypominające są grupą nie-góralską, �225 0 k u l t u r z e wyrosłej z r o l n i c z y c h kultur małopolskiego podgó­ k o r e k t u r y północno - w s c h o d n i e g o zasięgu r z a i niżu. Przeprowadzenie polskiej Góralszczyzny przychodzi n a m łatwo dzięki b a d a n i o m r e g i o n a l i s t y sądeckiego, Mieczysława C h o l e w y , k t ó r e g o n i e p u b l i ­ kowana mapka zasięgu Górali sąsiadujących z L a ­ od Łącka, c h a m i sądeckimi, z n a j d u j e się w a r c h i w u m M u z e u m Etnograficz­ n e g o w K r a k o w i e . W e d ł u g t e j m a p y n a j b a r d z i e j k u północy w y ­ suniętymi wsiami Maszkowice, góralskimi Jazowsko, Nawojowa, są: Młynczyska, Gabon, Kiczna, Łącko, Skrudzina, Przysietnica, natomiast Siekierczyna koło L i m a n o w e j oraz Rytro, Barcice, P o p o w i c e , Zeleźnikowa n a południe o d S t . Sącza posiadają c h a ­ r a k t e r w s i przejściowych, łączących e l e m e n t y 1 lachowskiej. kultury góralskiej N i e jest w y k l u c z o n e , ż e w ciągu d a l s z y c h granica wyznaczona nięciom, niemniej precyzją oddzielić przez Cholewę jednak od może ulec d r o b n y m p r z e s u ­ dziś pozwala Góralszczyzny i U d z i e l ę włączone t e r e n y Omawiając już badań nam ona niesłusznie z dużą przez Pola lachowskie. zagadnienie granicy lachowsko-góralskiej m u ­ s i m y uwzględnić również zasięg Lachów, p o d a n y w j e d n e j z p r a c F. B u j a k a . Poczynając o d Łącka 1 0 nad Dunajem wiedzie Bujak granicę L a c h ó w p r z e z g ó r ę Modyń i Cichoń d o T y m b a r k u , stąd grzbietami Łopienia, a następnie wzdłuż chód i p r z e z do Skawy. wsi Snieżnicy i L u b o g o s z c z y Raby wsi Kasinki p o d Myślenice, g d z i e skręca n a za­ Trzebunię, Ostrość do granicy Bieńkówkę między i Zembrzyce Lachami zmierza a Góralami z a ­ c i e r a s i ę — z d a n i e m B u j a k a — s k u t k i e m p o w s t a n i a obszarów n y c h , które L a c h y uważają za góralskie miesza­ a Górale za l a c h o w s k i e . N i e k t ó r e z t y c h w s i o c h a r a k t e r z e m i e s z a n y m (Młynczyska, G r u szowiec, Stopnice) które robiły n a a u t o r z e k u l t u r o w o uległy wpływom wrażenie wsi przesiąkającym góralskich, z sąsiednich terenów l a c h o w s k i c h . Porównując p r z e d s t a w i o n e chów, wyznaczone pr/ez na m a p i e Pola, jedynie na niewielkich odcinkach się ze sobą, p o z a poszczególne linie linie graniczne że pokrywają t y m zaś, zwłaszcza w o k o l i c y W a d o w i c wschód o d n i c h w k i e r u n k u Łącka, L u d , t. X X X V I 1 zasięgi Górali i L a ­ B u j a k a i Udzielę, w i d z i m y , i na wykreślone 15* �226 przez W różnych autorów związku z analizą wykazują załączonej dość mapy znaczne rozbieżności. n a s u w a się cały pytań, z których zwłaszcza t r z y wybijają szereg się n a c z o ł o : 1) J a k d a l e k o w k i e r u n k u północnym sięgała Góralszczyzna polska w I I połowie ubiegłego stulecia? 2) J a k i e z m i a n y zaszły w p r z e b i e g u l i n i i g r a n i c z n e j o d cza­ sów, k i e d y wyznaczał ją W . P o l , aż do czasów d z i s i e j ­ szych? 3) J a k kształtowało się wzdłuż p o g r a n i c z a p o c z u c i e przyna­ leżności g r u p o w e j L a c h ó w i Górali i j a k i m z m i a n o m u l e ­ gało o n o w zależności kultury Udzielenie ludowej od w ciągu wyczerpujących zmian zaszłych zakresie o d p o w i e d z i na postawione w y ­ żej p y t a n i a n a s u w a dziś duże trudności, n i e m n i e j p r z y o b e c n y m zasobie w o s t a t n i c h l a t osiemdziesięciu? jednak dostępnych n a m materiałów nawet etnograficz­ n y c h można rzucić n i e c o światła na interesujące nas z a g a d n i e n i a . S p q r p c e n n y c h wiadomości, pochodzących z końca u b i e g ł e g o s t u l e c i a , z n a j d u j e m y w c y t o w a n y c h już p r a c a c h B u j a k a , Jakóbca, Udzieli a ponadto Etnograficznego w przechowywanych w Krakowie w materiałach archiwum Muzeum rękopiśmiennych. nie p u b l i k o w a n e d o t y c h c z a s , często a n o n i m o w e z a p i s k i , Te zbierane jeszcze p o d k i e r u n k i e m J a n o t y , G u s t a w i c z a c z y U d z i e l i , stanowią w niektórych w y p a d k a c h ważne uzupełnienie opisów zaczerpnię­ t y c h ze starszej l i t e r a t u r y e t n o g r a f i c z n e j . Najnowszych materiałów etnograficzne, przeprowadzone terenowych dostarczyły b a d a n i a z końcem r . 1 9 4 5 i w pierwszym półroczu b i e ż ą c e g o z i n i c j a t y w y i p o d k i e r u n k i e m M u z e u m E t n o ­ g r a f i c z n e g o w K r a k o w i e z funduszów dostarczonych przez D e ­ partament N a u k i p r z y M i n i s t e r s t w i e Oświaty. B a d a n i a t e , mające w przyszłości objąć o b s z a r k o w s k i e j w jej najszerszym etapie pracy na o d c i n k u ( o d X I I . 1945 d o V . 1 9 4 6 ) południowym Ziemi Kra­ zasięgu e t n o g r a f i c z n y m , w p i e r w s z y m od s k o n c e n t r o w a n e zostały Ż y w c a p o G r y b ó w na w s c h o d z i e . C e l e m badań było u s t a l e n i e zasięgu południowego k u l t u r y l u d o ­ w e j t z w . Krakowiaków. śród pracowników B a d a c z e t e r e n o w i , rekrutujący się s p o ­ Muzeum Etnograficznego studentów e t n o g r a f i i i e t n o l o g i i U . J . ł l w Krakowie , zbierali według oraz dostar- �227 c z o n y c h i m kwestionariuszów materiały e t n o g r a f i c z n e dotyczące stroju ludowego, b u d o w n i c t w a , ustroju g r u n t o w e g o i typu podarki stosunków oraz poczucia przynależności międzygrupowych. Z g r o m a d z o n e grupowej i gos­ tą drogą materiały, p o p a r t e z n a ­ czną ilością zdjąć f o t o g r a f i c z n y c h o r a z szkiców odręcznych, s t a ­ nowią b a r d z o cenną podstawę d o porównań z materiałami n i e j s z y m i . Dzięki d o k o n a n y m w o s t a t n i c h miesiącach daw­ poszukiwa­ n i o m t e r e n o w y m m o ż e m y śledzić p r z e m i a n y , j a k i e zaszły n a w s i p o d k a r p a c k i e j w ciągu ubiegłego półwiecza i zakończyły się r o z ­ padem tradycyjnej kultury ludowej pod naporem postępującej urbanizacji. Omawiane w niniejszej pracy zagadnienie rozgraniczania g r u p e t n o g r a f i c z n y c h i kształtowania się stosunków wzdłuż l i n i i zetknięcia d w u k u l t u r wywoływało społecznych czasami niepo­ r o z u m i e n i a między e t n o g r a f a m i a s o c j o l o g a m i , wynikające z róż­ nego sposobu pojmowania g r u p y etnograficznej. lem uniknięcia e w e n t u a l n y c h nieporozumień poświęcić słów parę k w e s t i o m Sądzę, było b y że ce­ wskazane t e o r e t y c z n y m , związanym z p r o ­ blemem g r u p y etnicznej. Wedle grupą świadomości rębną że definicji, społeczną samych całość, być spotykanej nazywamy czyli tych pewien nieskończenie równocześnie grupy zawodowej, ludzi podręcznikach zrzeszenie stanowi a ten różnych wyznaniowej, sam grup socjologii, ludzi, pewnego układ odosobniony} wiele członkiem w każde które rodzaju w od­ G r u p takich mo­ 2 człowiek może społecznych narodowościowej, być (rodziny, rozrywkowej i t p . ) . N i e i n a c z e j m a się r z e c z w społeczeństwach p r y m i t y w n y c h , które również rozpadają się na b a r d z o w i e l e różnych grup łecznych. d o swojej C z ł o n k o w i e i c h posiadają świadomość spo­ przynależności g r u p y , p r z y c z y m p o d s t a w y w y t w o r z e n i a się t e g o p o ­ c z u c i a mogą b y ć b a r d z o różne. W j e d n y m w y p a d k u świadomość odrębności u p e w n e j ilości l u d z i może opierać p o c h o d z e n i a o d wspólnych p r z o d k ó w się na tradycji ( r o d z i n a , ród, p l e m i ę ) , w i n n y m w y k o n y w a n i e wspólnego zawodu (np. grupy d r u c i a r z y , obraźników, z o r g a n i z o w a n y c h potajemnie dziadów o d ­ wędrownych p u s t o w y c h ) . Przyczyną w y t w a r z a n i a się p o c z u c i a odrębności u p e ­ w n y c h zespołów l u d z k i c h j e s t często wspólne z a m i e s z k i w a n i e p e - �228 w n e g o o b s z a r u , stąd grupy gromady wiejskiej, parafii społeczne czy tworzą z państwa n p . mieszkańcy czasów gospodarki p a t r y m o n i a l n e j , o i l e t r a d y c j a g r a n i c a d m i n i s t r a c y j n y c h z czasów pańszczyźnianych s t a n o w i d o dziś podstawę wyróżniania od obcych. swoich 11 Spośród b a r d z o w i e l u różnych g r u p społecznych, j a k i e p o ­ wstać mogą w o b r ę b i e społeczeństw p r y m i t y w n y c h , e t n o g r a f w y ­ biera sobie jeden specjalny rodzaj grupy społecznej, nadający się n a j l e p i e j d l a c e l ó w s y s t e m a t y k i z j a w i s k e t n o g r a f i c z n y c h i n a ­ z y w a g o grupą Pojęciem dzi etnograficzną. „grapy zamieszkujących niających etnograficznej" określone się od sąsiadów siadających poczucie świadomości swej własnych pewnymi odrębności zespól geograficzne, cechami przynależności lu­ wyróż­ kulturowymi grupowej i po­ oparte na kulturowych. K l a s y c z n y m przykładem g r u p jących w y m o g o m obejmujemy terytorium etnograficznych, p o w y ż s z e j d e f i n i c j i , będą odpowiada­ n p . K u r p i e , Spisza­ cy, G ó r a l e śląscy i t p . Obserwacja wśród grup etnograficznych, przeprowadzana najprymitywniejszych ludów egzotycznych w a r s t w l u d o w y c h społeczeństw c y w i l i z o w a n y c h , świadomość własnej odrębności e t n o g r a f i c z n e j zarówno jak i wśród poucza nas, ż e powstaje najczę­ ściej n a t l e różnic g w a r o w y c h , różnic w u b i o r z e , s p o s o b i e bywania środków utrzymania zdo­ (np. r o l n i c t w o i pasterstwo) lub wreszcie w o d m i e n n y m sposobie budowania osiedli. Inne zjawiska kulturowe, jako trudniejsze do zaobserwowania, rzadko stanowią przyczynę uświadomienia s o b i e odrębności własnej g r u p y w s t o ­ s u n k u d o sąsiadów. 14 2 t y c h właśnie w z g l ę d ó w podczas wyznaczania t e r y t o r i a l n y c h poszczególnych g r u p e t n o g r a f i c z n y c h g ł ó w n y n a c i s k n a w y c h w y t y w a n i e właściwości zasięgów kładzie gwarowych, s t r o j u , b u d o w n i c t w a i t r y b u życia, c h a r a k t e r y s t y c z n y c h danej ludności, i następnie wpływają obserwuje się, dla ba­ j a k odrębności te na kształtowanie się p o c z u c i a przynależności g r u p o w e j . M o ż e w przyszłości u d a się p r z e d s t a w i o n e pogranicza się cech góralsko-krakowskiego uzupełnić tu jeszcze zagadnienie wynikami �$99 ьо о о t> О и cu а. U со г- оо <г> о СО СО СО СО т р « 5 г 5 2 >. « .5 о л о S « я •N i Дffl2 м Д N dсо нсо cСiПw сотс'соi nэт с\ ir - * i 7* )2 в о а 5 о. -с ° -я -О ЬЛ -N N СМ СО 5 J ^ о. JS "о ^ « NS о 5 - • S - * '«'S •в. £"3 л о, <ń чо г-; od aŃ о ri *J CQ CQ rt m « „ n rl N N -о в . . S в в |>'| «о о! о С О " s as Д с) «' S •о а о -о о « S t « о о ^ со с/5 ^ н .5" о 2 2 £ U J ^ 1-1 CN СО TP l/S ЧО Г»" �230 badań gwarowych, wymaga z dialektologiem. prowadzonych jednak ostatnio przez Muzeum w i e , b a d a n i a g w a r n i e były się to ludowym, prac etnografa terenowych, Etnograficzne uwzględnione, o b e c n i e d o materiałów z e b r a n y c h nad strojem współpracy Ponieważ j e d n a k w r a m a c h musimy w związku i poczuciem budownictwem w Krako­ ograniczyć ze studiami przynależ­ ności g r u p o w e j . I. U b i o r y l u d o w e na p o g r a n i c z u góralsko-lachowskim N i g d z i e c h y b a przysłowie fak cię widzą, tak cię piszą n i e znajdowało szerszego z a s t o s o w a n i a kultura ludowa była niż n a w s i w o k r e s i e , jeszcze w s w y m pełnym r o z w o j u . zwracał pilną uwagę n a n a j d r o b n i e j s z e z którymi zdarzało m u się spotykać. szczegóły Chłop ubioru U b i ó r był s w e g o legitymacją społeczną, według której r o z g r a n i c z a n o kiedy ludzi, rodzaju n a w s i sur- dutowców, panów, ciarachów o d chłopófy a t y c h o s t a t n i c h d z i e ­ lono na g r u p y pomniejsze. Na pograniczu / k r a k o w s k o - góralskim w t r a d y c y j n y m stroju l u d o w y m , również różnice, zachodzące obok różnic g w a r o w y c h , d o r o l i g ł ó w n y c h kryteriów, według których Górale i L a c h y r o z p o z n a w a l i swoich urastały, o d obcych. 15 Różnice te, dostrze­ galne nawet dla najmniej zainteresowanego obserwatora, w oczach l u d u nabierały niesłychanej doniosłości, s k u t k i e m c z e g o szcze, m i m o k o m p l e t n e j p r a w i e u r b a n i z a c j i strojów p o g r a n i c z u góralskim, t r a d y c j e d a w n y c h różnic ż y w o się w pamięci informatorów. dziś j e ­ ludowych na zachowały W e d ł u g i n f o r m a c j i z e b r a n y c h osta­ t n i o w t e r e n i e a p o t w i e r d z o n y c h p r z e z s t a r s z y c h autorów, piszą­ c y c h o L a c h a c h i Góralach na początku b i e ż ą c e g o mieszkający p o o b u s t r o n a c h północnego zasięgu wymieniał s z e r e g c e c h , p o których rozróżniano stulecia, l u d Góralszczyzny Górali od La­ chów, j a k t o i l u s t r u j e poniższa t a b e l a . Przedstawione bądź terenowych w n i e j różnice s t r o j u , z e b r a n e na podstawie i n f o r m a c j i , bądź z g r o m a d z o n e p r z e z d a w n i e j s z y c h , n i e zawsze ściśle odpowiadają autorów rzeczywistości. �231 L a c h y 6 6 г a I e /~ u b i ó r a) m ę s k i : koszula krótka, w p u s z c z a n a do spodni, długa, w y p u s z c z a n a na s p o d n i e ; spodnie płócienne i z s u k n a samodziałowego, płócienne i z m a t e ­ riałów f a b r y c z n y c h ; obuwie kierpce, buty z kamizelki krótkie, z s u k n a fa­ brycznego, długie, z sukna fa­ brycznego; n i e noszą, płaszcze płócienne, długie, p o z a k o l a n a , zw. płóciennice; ubiór wierzchni płócienny cholewami; ubiór wierzchni sukienny g u n i e brązowe działowe, ubiór g ł o ­ w y letni n i s k i kapelusz f i l c o w y z szeroką krezą, wysoki kapelusz fil­ c o w y z wąską krezą; ubiór g ł o ­ wy zimowy czapka z baraniego f u ' r a z główką p o k r y ­ tą k o l o r o w y m s u k n e m fabrycznym, biała c z a p k a ma* gierka dziana z włóczki; b) samo­ ubiór s u k m a n y białe z s u ­ kna fabrycznego lub samodziałowego; к o b i e с у : spódnice zamiast spódnic d w i e zapaski: przednia i tylna, spódnice z e s z y t e ; zarzutki na r a m i o n a z płachty białej działowej, chusty fabryczne kolorowe; ubiór g ł o w y chustki, samo­ czepce. Z w y c z a j noszenia k o s z u l i w y p u s z c z a n e j na s p o d n i e s p o t y k a się również i u Górali z tą t y l k o różnicą, że noszą o n i z a z w y c z a j k o ­ szule krótsze o d l a c h o w s k i c h . J e d y n i e w najbliższych p o g r a n i c z n y c h w s i a c h góralskich zachowała się t r a d y c j a o k o s z u l a c h długich p o ­ za k o l a n a , które m i e l i t a m nosić chłopcy d o l a t k i l k u n a s t u , n i m o t r z y m a l i pierwsze spodnie. za­ �232 N a t e r e n a c h podgórskich n o s z o n o latem spodnie z wąskimi n o g a w k a m i , związanymi s z n u r k i e m u d o l u . l u b na fuzyjce. fuzyfkowe W pacześne Zwano je t y m s a m y m czasie G ó r a l e ubie­ r a l i , j a k widać na r y e . 1, s p o d n i e uderzająco s z e r o k i e , szyte z płó­ ciennego cienne, samodziału. szerokie, W dołem Bysinie i Pcimiu noszono dwa razy dziurkowane portki i płó­ zakończone P r ó c z s p o d n i l n i a n y c h n o s i l i też chłopi n a p o d g ó ­ strzępkami. r z u s p o d n i e z prążkowanego d r e l i c h u l u b k u p n e g o s u k n a , G ó r a l e zaś z białego, wełnianego samodziału, zwane (Stróża), suknioki (Łękawica, P e w e l , Slemieńska, K o c i e r z ) l u b gu- pqrtki wałaskie nioki (Budzów). wymi (Stryszawa, Spodnie z b r ą z o w e g o samodziału z w a n o Kurów). buko­ Północny zasiąg s p o d n i góralskich 1 6 ilustruje mapa 2. N o g a w k i spodni wpuszczano lewami. na P o d g ó r z u d o butów z c h o ­ Z n a n e b y ł y t z w . wywijoki z długą i miękką cholewą, p o l s k i e , z j e d n y m s z w e m z tyłu i napiętkami n a b i j a n y m i m e t a l o ­ wymi W ćwiekami, oraz węgierskie z dwoma szwami po bokach. górach na n o g i u b i e r a l i k i e r p c e , naciągane zimą n a t z w . ko­ pyta, t j . g r u b e s k a r p e t y s z y t e z samodziałowego s u k n a l u b d z i a ­ ne n a d r u t a c h . Zasiąg p i e r w s z y i l u s t r u j e r y c . 3. B u t y z c h o l e w a m i zaczęli nosić n a Góralszczyźnie p a r o b c y i młodzi g a z d o w i e cem ub. stulecia. 17 Kierpce trzymały się dłużej już wśród z koń­ ludności ubogiej. N a k o s z u l e u b i e r a l i górale k a m i z e l k i z s u k n a k u p n e g o z w a ­ ne brucliki, ftany. lejbiki, i t p . , zaś westki Pokrewieństwo kroju, wspólne i c h p o c h o d z e n i e mieszkańcy P o d g ó r z a uwidocznione ka­ na r y c . j t , z d r a d z a o d f r a k a n o s z o n e g o w e F r a n c j i z koń­ c e m X V I I I w . Powołana r y c i n a i l u s t r u j e równocześnie, j a k s k r a ­ cał się k a f t a n w miarę przesiąkania w g ó r y . K a f t a n t y p u s k i e g o , p o d o b n y d o istebniańskiego, ale w Kocierzy. 1 8 W K r a k o w s k i m k a f t a n był bez o z d ó b , ubiorem góral­ zanotowano zbytkownym, b i e d n i e j s i nie n o s i l i g o zupełnie. P r ó c z kaftanów bez rękawów n o s z o n o też w k a f t a n y z rękawami. P o d w p ł y w e m mieszczańskich t w o i z y ł się s p e c j a l n y rodzaj kapot, zapinanych na krakowskim czamar potrzeby wyz �233 czarnego sznurka a z tyłu ozdobionych bogato fałdowaną spó­ dnicą. Kapoty takie, zwane bazgierami l u b bacigerami, rozpo­ wszechniły się zwłaszcza w zachodniej części krakowskiego k o ­ ło Kęt i Wadowic zastępując białe płótnianki sukmany. Ryc.-1 Według fotografii PARA GÓRALSKA Z SIDZINY Krugera z e zbiorów I. Kopernickiego Ubiorem różniącym Krakowiaków i Górali były tzw. ptóciennice, górnice lub kikle, t j . płaszcze z samodziałowego płó­ tna, długie do kolan, ozdobione przy kołnierzu i rękawach kolo­ rowym suknem. Jak widać z załączonej mapy, płótnianki w kilku wypadkach potrafiły przedostać się do pogranicznych wsi g ó ­ ralskich. �234 S t r o j e m u r o c z y s t y m n a t e r e n a c h podgórskich była s z y t a z białego s u k n a i z d o b i o n a n a południe waniami z czarnego sznurka ułożonego ( r y c . За) . N a południowym w s c h o d z i e w i ozdobione szyte motywy wyszy- pętlicowe K r a k o w s k i e g o , na p o g r a n i ­ c z u Góralszczyzny noszą t z w . gurmany. k m a n y k r a k o w s k i e j , są sukmana o d Wisły Posiadają o n e krój s u ­ z białego wełnianego samodziału wyszyciami z czerwonego sznurka i sukiennych apli­ kacji (rys. 3b). O d z i e n i e m w i e r z c h n i m Górali (Pcim), górnicą cugą (Łętownią, była ( K a s i n k a Mała, M s z a n a D o l n a ) . hazuchą kich, wykonane z i rozmieszczeniem brązowego zwana gunia Tenczyn, samodziałowego od sukna, białych cuch podhalańskich G ó r y . P r z e d kilkudziesięciu l a t y zaczęto z a m i a s t t z w . baje, t j . kurtki z spod guń Babiej nosić brązowego wełnianego, s k r o j o n e n a sposób m i e j s k i , z krojem sukmany kra­ i brązowych guń górali ze Śląska, Ż y w i e c c z y z n y i Góralszczyźnie cuchą, G u n i e Górali myślenic­ o z d ó b uderzająco przypominają k o w s k i e ( r y c . 3 c ) a różnią się również Krzczonów), na samodziału kołnierzem marynar­ k o w y m o b s z y t y m p o d o b n i e j a k i m a n s z e t y n a rękawach materią czarną l u b zieloną. Baje rozpowszechniły się b a r d z o gunie. W Kozińcu z n a l e z i o n o chodniokrakowskiej sukna. skrojoną górnicę wypierając na a szytą z b r ą z o w e g o baćgiery sposób zagóralskiego R e k o n s t r u k c j e zasięgu g u n i góralskiej z p o ł o w y X I X w . 1 9 przedstawia mapa 6. 2 0 W a ż n ą rolę w r o z p o z n a w a n i u swoich cie g ł o w y . o d obcych Górale nosili latem filcowe grało n a k r y ­ kapelusze o niezbyt w y ­ s o k i e j , półkolisto s k l e p i o n e j g ł ó w c e z s z e r o k i m r o n d e m . W k r a ­ k o w s k i m kapelusze wysoką, u góry z w ę ż o n ą w f o r m i e stożka ściętego, i wąską krezę. K a p e l u s z taki, zwany celender filcowe l u b ryjek, posiadały przedostał główkę się o d Lachów d o p o g r a ­ n i c z n y c h w s i góralskich ( H a r b u t o w i c e ) . W z i m i e u b i e r a l i Górale c z a p k ę baranią z główką pokrytą n i e b i e s k i m l u b c z e r w o n y m s u ­ k n e m , zaś mieszkańcy podgórza t z w . magierkę, nianą białą, dzianą n a d r u t a c h . weł­ Południowy zasiąg m a g i e r k i p o ­ krywał się m n i e j w i ę c e j z zasiągiem płótnianki kowskiej. t j . czapkę i sukmany kra­ 2 1 I n n e części s t r o j u męskiego, j a k pasy, kożuchy, kapelusze �235 Ryc. 2. a) b) c) męski i okolic K r a k o w a . męski ze wsi Dobra w pow. limanowskim. B R U C L I K góralski z Istebnej (takie sam«, tylko mniej o z d o b n e no­ szono w Kocierzy i wsiach sąsiednich. Wszystkie kaftany wyko­ nane z sukna fabrycznego—«а* i „b" granatowego, „c" czarnego. KAFTAN KAFTAN (Tablicę wykonał Z. Szewczyk). słomiane p o m i j a m t u c e l o w o , g d y ż mimo n i e stanowiły kryterium one wartościowego Górali o d i c h północnych sąsiadów. pozorów w przeciwnych rozpoznawaniu �236 Stroje kobiece Góralek i K r a k o w i a n e k nie wykazują różnic z a s a d n i c z y c h , c o u b i o r y męskie. Przyczyną, domyśla się B u j a k , jest 5 2 cję a r c h a i c z n e g o tylu słusznie t o , ż e s t r o j e Góralek reprezentują t y p s t r o j u , który d a w n i e j panował również badania terenowe jak odkryły n a na podgórzu. Ostatnie p o g r a n i c z u Góralszczyzny stroju kobiecego, składającego trady­ się z t z w . cia- t j . krótkiej k o s z u l k i spełniającej rolę b l u z k i i d w u płó­ snochy, c i e n n y c h zapasek W tylnej—węższej i przedniej—szerszej." w spódnice białe, h a f t o w a n e w końcu w k o l o r o w e w z o r y , s z y t e z czasach późniejszych ubierały samodzia­ ł o w e g o płótna d r u k o w a n e g o z ręcznie się góralki przez farbiarzy Myśle­ n i c , A n d r y c h o w a , L a n c k o r o n y . N a Góralszczyźnie k o b i e t y w c z e ­ śniej niż mężczyźni zaczęły nosić o b o k kierpców b u t y z w a m i , p ó ź n i e j zaś ubierały też szyte z sukna i ozdobione sznurowane stebnem. głównie b u t y z cholewami. c z n i e dłużej na Góralszczyźnie. s t r o j u Lachówek, k u n s z t o w n i e upiętego, w kobiecym t j . białe p o d g ó r z a , z a c h o w a ł y się zna­ Prócz kolorowych podkreśla l u d z w y c z a j zamiast c h u s t k i . C z e p c e noszone granicznych stroju l u b oktuse, p r z e z k o b i e t y n a r a m i o n a . Łoktusie, w y p a r t e przez barwne chusty fabryczne z cechy chole­ trzewiki, K o b i e t y z p o d g ó r z a nosiły W a ż n ą różnicę stanowiły w p e w n y m o k r e s i e t z w . łoktusie płachty, z a r z u c a n e wysokie którego chust, j a k o noszenia Góralki nosiły czepca zwykłe były przez k o b i e t y w k i l k u wsiach po­ Góralszczyzny. Rzut oka na mapę 2 poucza nas, ż e s z e r e g właściwości s t r o j u góralskiego ( g u n i a , p o r t k i łaskie, k i e r p c e ) j a k o też i l a c h o w s k i e g o m a n a ) posiadały jeszcze ostro odgraniczone. skiego w połowie ub. wieku zasięgi w kilku nadgranicznych wsiach s p o d n i i kierpców) w Rozdzielu w s i , g d z i e dziś góralskich są wasuk­ bardzo W y p a d k i występowania c e c h s t r o j u zapożyczeń z p o d g ó r z a . T r a d y c j e ż e niektóre (płótnianka, biała lachow­ wynikiem s t r o j u góralskiego (wełnianych n a północ o d L i m a n o w e j , — t a k 2 4 spotykamy stroje mieszane góral­ s k i e i p o d g ó r s k i e , na początku u b . s t u l e c i a nosiły się p o góral­ s k u — ś w i a d c z ą , że zasiąg 25 ubiorów góralskich był pierwotnie szerszy, l e c z przesunął się k u południowi p o d w p ł y w e m ływania strojów g r u p sąsiednich, t j . k r a k o w s k i e j kładny przebieg procesu nawarstwiania oddzia­ i śląskiej. Do­ się ubiorów śląskich n a �R y c . 3. a) B l A Ł A SUKMANA czerwonych M. sukna, ozdoby czarne с n a rękawie. W i e ś Wieś Dobra. Z e zbiorów GUNIA BRĄZOWA Wieś Z samodziałowego Pcim. Według sukna, ozdoby Muz. Etn. w rysunku rysunku M. góralskie w k i l k u wsiach, Żywca, n a m śledzić pozwala połowy u b . stulecia, sukna, ozdoby graficznego w Krakowie. skich l u b lachowskich anonimowy Szewczyk). północny zachód o d rękopis w archiwum Przyczyną przyjmowania przez Górali awansu społecznego. Szereg w y p o w i e d z i czerwone. Brzozowskiej. położonych na przechowywany czerwone. Krakowie. (Tablicę wykonał Z. gorocznych wyjątkiem Trzemeśna. W e d ł u g Brzozowskiej. B l A Ł A GURMANA Z s a m o d z i a ł o w e g o b) c) Z fabrycznego patek pogranicznych z drugiej Muz. Etno­ ubiorów ślą­ była chęć zanotowanych w toku te­ badań t e r e n o w y c h , j a k o też z n a l e z i o n y c h w s t a r s z y c h �238 materiałach wskazuje, że Górale zaś u b i o r y L a c h ó w c z y Miemców ponowały i m b a r d z o . skich gunie, portki k o do lasu, sku. W się swego w s i a c h niegdyś c z y s t o kierpce noszone zaś n a u r o c z y s t e w y s t ę p y już u b i e r a n o siej czasach n o w s z y c h z n a n y m i n a m s z l a k a m i wpływy miejskie, naszych się przedostawać z cofanie się góral­ były tyl­ po lachow- z północy podgórza powodujące p o d k o n i e c dalsze stroju, (Ślązacy z o k o l i c B i e l s k a ) i m ­ we wałaskie c z y południowi zaczęły sach Często wstydzili w ku głąb g ó r u b . s t u l e c i a i w cza­ strojów góralskich w głąb Karpat. D z i s i a j zasiąg ubiorów góralskich linia przeprowadzona w r. 1 9 3 8 p r z e z zachodzie wyznacza doc. Tadeusza na Seweryna, w części zaś środkowej o b e j m u j e o n a w s i o r a w s k i e , skąd przez R a b ę W y ż n ą p r z e c h o d z i p o d R a b k ę a następnie g r z b i e t a m i G o r ­ ców w k i e r u n k u Łącka. II. B u d o w n i c t w o Analiza budownictwa ludowego granicy p o o b u s t r o n a c h północnej Góralszczyzny d o s t a r c z a n a m w porównaniu ze s t r o j e m d a l e k o m n i e j ścisłych d a n y c h d o w y z n a c z a n i a siadujących ze sobą g r u p e t n o g r a f i c z n y c h . sób b u d o w a n i a w górach i na podgórzu odmienne typy. zasięgu d w u są­ Według Bujaka spo­ m a przedstawiać Równiacy p o największej części budują chałupę i stajnię o b o k s i e b i e i kryją j e j e d n y m słomianym d a c h e m . b i e l o n e j i z b y mają dymną piekarnię, t z w . chałupę, i latem przebywa część bydła. Chata jest góralska okno. Dach ściany szczytowe niebielona, dwuspadowy obite nakryty deskami. posiada z wrotami wjazdowymi. którego W izbie Obok w której zimą niskie szerokie jest d r a n i c a m i l u b g o n t a m i , Pomieszczenia gospodarskie (stajnia, stodoła, c h l e w y ) stanowią odrębne b u d y n k i , z trzech stron podwórze, dwa czwarty zamykające bok ogranicza mieszkalnej płot Górale bydła n i e trzymają . Z e s t a w i o n e t u różnice między b u d o w n i c t w e m p o d g ó r ­ 36 s k i m a góralskim n i e dadzą w świetle najnowszych staranniej porównujemy się utrzymać w pełnej rozciągłości materiałów terenowych. poszczególne elementy Przeciwnie, i m budownictwa �239 obydwu się omawianych cechy grup wspólne, e t n o g r a f i c z n y c h , t y m więcej występujące n i c y góralsko-krakowskiej. dzić, ż e z a g r o d y boku, obydwu Poczynając od t y l k o u zamożniejszych gazdów, nigdzie i na p o d g ó r z u 28 bocheńskim ( n p . w Łysej G ó r z e ) , w najbliższej o k o l i c y chowskim. Zagrody, Góral­ c o również występuje i n a za­ 27 ( z wyjątkiem czworo­ na N a P o d h a l u s p o t y k a się j e c h o d n i e j Łemkowszczyźnie , u Lachów Sądeckich Zielonki) gra­ p l a n u należy s t w i e r ­ dziedziniec, n i e przeważają l i c z e b n i e . (Cholerzyn, mnożą stronach wielobudynkowe, postawione w formie zamykające w pośrodku szczyźnie po Krakowa a n a w e t i d a l e j k u północy w p o w . m i e ­ w których część m i e s z k a l n a i s t o d o ł y ) znajdują gospodarska się p o d wspólnym d a c h e m , p r z e ­ ważają l i c z e b n i e zarówno w k r a k o w s k i m j a k i n a Góralszczyźnie. W b u d o w n i c t w i e powiśla K a k o w s k i e g o s p o t y k a m y dwa zasadni­ cze t y p y r o z p l a n o w a n i a chałupy. P i e r w s z y ( r z a d s z y ) p r z e d s t a w i a d o m m i e s z k a l n y , w którym p r z y j e d n e j ścianie węższej się sień, p r z y d r u g i e j k o m o r a , w pośrodku zaś i z b a znajduje mieszkalna; d r u g i t y p (częstszy) p o s i a d a sień w środku i d w i e i z b y l u b izbę i stajnię p o b o k a c h . O b y d w a te t y p y p o d s t a w o w e wraz z for­ m a m i p o c h o d n y m i występują, j a k stwierdzają materiały wane p r z e z M a t l a k o w s k i e g o , Kutrzebiar>kę 2 9 również i na Góralszczyźnie. tegorocznych Bogaty j0 publiko­ i Leszczyckiego , 31 zbiór, stanowiący dorobek badań e t n o g r a f i c z n y c h , n i e daje żadnych podstaw d o r o z g r a n i c z e n i a t y p o w e g o p l a n u c h a t y góralskiej i podgóralskiej. Nie inaczej p r z e d s t a w i a się z a g a d n i e n i e materiału b u d o w l a ­ nego i konstrukcji. Zarówno w górach j a k i na podgórzu nuje b u d o w n i c t w o drewniane o k o n s t r u k c j i węgłowej pa­ a nawet dru­ gorzędne c e c h y t e g o b u d o w n i c t w a , j a k n p . występujące t u i ów­ dzie drzwi o kolistym chacie w y k r o j u u góry, s p o t y k a góralskiej j a k i p o d g ó r s k i e j . c z y m k o n s t r u k c j a dachów (na o b u t e r e n a c h wsparta na t z w . stolcach) W się zarówno w P o d o b n i e n i e różni się n i ­ krokwiowa, rzadziej a n i w r e s z c i e i c h kształt. s t a r y m b u d o w n i c t w i e k r a k o w s k i m przeważał d a c h rospadowy, młodszą zaś formę s t a n o w i u szczytu. W dwuspadowy b u d o w n i c t w i e góralskim ilościowo czte­ z okapami sprawa przed­ s t a w i a się o d w r o t n i e . Przeważa t a m m i a n o w i c i e młodsza f o r m a , tj. dachy dwuspadowe z okapem bocznym, natomiast na star- �240 s z y c h i uboższych b u d y n k a c h m i e s z k a l n y c h , n a s t a j n i a c h l u b k o ­ libach przeżywa się j e s z c z e s t a r s z y dach czterospadowy. Gra­ n i c a między o b y d w i e m a f o r m a m i d a c h u rozpływa się w s z e r o k i c h strefach n i e dając p o d s t a w przejściowych graniczenia. Brak głębszych Górali i p r z y l e g ł e g o pomnimy sobie d o stanowczego roz­ różnic w b u d o w n i c t w i e podgórza nie t r u d n o wpływ wyjaśnić, ludowym gdy w a n i e się a r c h i t e k t u r y l u d o w e j w K a r p a t a c h w o k r e s i e wania się kultury t a m fali osadnictwa rolniczej, rolnego, przyniesionej k ó w z północy, z e l e m e n t e m przeciwdziałającym wołoskim reprezentującego o kulturze wytworzeniu się niedawna zwyczaj typ zakupywania gotowych pasterskiej, D r u g i m czyn­ 32 głębszych między b u d o w n i c t w e m góralskim i podgórskim n a Góralszczyźnie i spławiania krzyżo­ głównie przez polskich osadni­ n i e posiadającej t r a d y c j i b u d o w n i c t w a w i e j s k i e g o . nikiem przy­ b u d o w n i c t w a p o d g ó r s k i e g o n a kształto­ różnic był trwający domów i c h p o rozbiórce do drewnianych wodą w kra­ k o w s k i e , g d z i e m o n t o w a n o j e powtórnie. Zwłaszcza w e w s i a c h n a d ­ wiślańskich s p o t y k a m y a n a w e t stodoły (Tyniec, kreślić rza. często tradycję, ż e p o s z c z e g ó l n e zostały w t e n sposób sprowadzone' chałupy od goroli P i e k a r y , M o g i ł a i szereg i n . ) . Niezależnie o d t e g o p o d ­ należy Znany wpływ, cieśli góralskich n a b u d o w n i c t w o jest bowiem mniej więcej p o Wisłę wzywano powszechnie f a k t , że ( g r a n i c a t a dokładnie na podgó­ podgórzu ustalona nie była) często d o b u d o w a n i a domów majstrów góralskich, c i e ­ szących się sławą d o b r y c h i t a n i c h rzemieślników. Różnice, jakie w nakreślonych t u w a r u n k a c h mogły w y ­ tworzyć się na p o g r a n i c z u góralsko-krakowskim, n i e mogły d o t y c z y ć rozkładu wnętrz a n i z a s a d n i c z y c h c y j n y c h , musiały o n e ograniczać się d o nych, które istotnych. jednakże optycznie mogą Różnic t a k i c h jest d w i e . lub dranicami a s z p a r y między szczegółów robić drugorzęd­ wrażenie Górale kryją d o m y belkami więc elementów k o n s t r u k ­ zrębu utykają bardzo gontem mchem i ściany zostawiają w s t a n i e s u r o w y m . P o d g ó r z a n i e zaś j a k o m a ­ teriał d o k r y c i a dachów używają słomę i bielą w a p n e m . Analizując zasięgi s t w i e r d z i m y rychło, że w d z i s i e j s z y m t w a n i e dają o n e d o s t a t e c z n y c h a zrąb polepiają wspomnianych stanie l u d o w e g o podstaw do tu gliną zjawisk budownic­ precyzyjnego wy- �241 z n a c z a n i a g r a n i c między b u d o w n i c t w e m Górali i Lachów. Z m a p y opracowanej najdalej panuje p r z e z J . Klimaszewską wysuniętych gont, ku pokrycie wynika, południowi dachu że wsi jest za góralskich, gdzie mieszane. Prócz bardzo dachów c z y s t o słomianych, które się t a m trafiają, posiada pokrycie ficznych pamięć najdawniejszych, się pierwsza sięgające obszary podgórskie, nakreśloną c h ó w ( m a p a 3). D l a charakterystyczna tej strefy k r y t a słomianym strefy, o d siebie. m n i e j więcej p o s c h e m a t y c z n i e chałupa krakowska, etnogra­ informatorów, zarysowują się t r z y których b u d o w n i c t w o p i e r w o t n i e różniło obejmuje domów Na pod­ 33 należycie materiałów z e b r a n y c h w r o k u bieżącym, w czasach jakie obejmuje sporo k o m b i n o w a n e ze słomy i g o n t ó w . s t a w i e n i e o p r a c o w a n y c h jeszcze wyjątkiem Strefa n a południe granicę zasięgu L a ­ dachem była typowa czterospadowym, ze ścianami b i e l o n y m i . N a południe o d niej ciągnęła się w y d ł u ż o ­ nym pasem strefa przejściowa, z obszarami zakreskowanymi pokrywająca na m a p i e 3. się W m n i e j więcej strefie tej c z t e r o s p a d o w e k r y t e słomą stanowiły mniejszość w o b e c dwuspadowych z okapami bocznymi, pokrytych dachy dachów słomą ujętą z g ó r y i z dołu s z e r e g i e m gontów. Prócz c h a t o ścianach b i e l o ­ n y c h w s t r e f i e t e j było s p o r o tylko w szparach) lub domów zupełnie częściowo b i e l o n y c h ( n p . nie b i e l o n y c h . Trzecia ciągnąca się o d g r a n i c y Góralszczyzny w y z n a c z o n e j strefa, na m a p i e 3 k u g r a n i c y p o l i t y c z n e j , nie była całkowicie j e d n o l i t a . W części pół­ n o c n e j spotykało się jeszcze d a c h y k r y t e c z ę ś c i o w o słomą i zrę­ b y b i e l o n e w s z p a r a c h , jednakowoż i m dalej k u południowi, t y m b a r d z i e j przeważał g o n t n a d słomą a w r e s z c i e słoma zanikła z u ­ pełnie. P o d o b n i e miała się r z e c z z b i e l e n i e m Omawiane tutaj faktów d o p r o b l e m u wiem wątpliwości, szczegóły budownictwa c o f a n i a się Góralszczyzny. dorzucają Góralszczyzny m y m na z a t a r c i e góralskiego c h a r a k t e r u garść N i e ulega b o ­ że w ciągu u b . s t u l e c i a słoma i w a p n o nowały s z e r e g w s i północnej twa. Przesuwanie zrębów. wpływając tamtejszego opa­ t y m sa­ budownic­ się k u południowi p e w n y c h c e c h b u d o w n i c t w a p o d g ó r s k i e g o jeszcze z początkiem d r u g i e j p o l . u b . s t u l e c i a o d ­ bywało ubiorów Lud, T. się równolegle z p o s u w a n i e m lachowskich. XXXVI W się drugiej pol. X I X na t e r e n y w. pod góralskie wpływem 16* �242 postępującej u r b a n i z a c j i s t r o j u l u d o w e g o j e g o w k i e r u n k u południowym została bardziej od strojów konserwatywne n a podgórzu ekspansja sparaliżowana, natomiast budownictwo i p o s z y c i e słomiane w r a z z b i e l o n y m trwa nadal zrębem postępuje k r o k za k r o k i e m c o r a z głębiej w g ó r y . S t o s u n k i Daleko więcej m i ę, d z у g r u p o w e niż światło n a z a g a d n i e n i e studiowanie budownictwa rzuca nam g r a n i c y góralsko-lachowskiej a n a l i z a p o ­ c z u c i a , przynależności g r u p o w e j i stosunków Materiały, j a k i m i t u rozporządzamy, międzygrupowych. n i e są c h r o n o l o g i c z n i e współczesne. C z ę ś ć i c h zaczerpnięta jest z rękopiśmiennych m a ­ teriałów, pochodzących z czasów Janoty i Gustawicza, część z p r a c B u j a k a , Jakóbca, U d z i e l i i Młynka, część w r e s z c i e z o s t a t ­ n i c h poszukiwań t e r e n o w y c h . niają się o tyle, że Materiały t e r a z e m wzięte uzupeł­ zagadnienie g r u p o w e j możemy prześledzić p o g r a n i c z a północnej Konieczność n p . poczucia względnie dobrze przynależności wzdłuż całego Góralszczyzny. posługiwania się materiałem, z różnych czasów, p r z y całym s z e r e g u n a j m n i e j jedną dodatnią. Daje pochodzącym stron ujemnych ma przy­ m i a n o w i c i e możność zaobserwo­ w a n i a , j a k b a r d z o świadomość własnej odrębności g r u p o w e j u z a ­ leżniona j e s t o d i s t n i e n i a r z e c z o w y c h p o d s t a w t e g o zróżnicowa­ nia, a w i ę c s t r o j u i g w a r y l u d o w e j . W drugiej połowie i p o d koniec u b . stulecia, n i e n i wyżej badacze Górali i Lachów, granicznego napięcie było z b i e r a l i w t e r e n i e materiały poczucie jeszcze emocjonalne, gdy wymie­ do zagadnień przynależności g r u p o w e j u l u d u p o ­ b a r d z o ż y w e , łączyło się z n i m duże a p o n a d t o l u d orientował się w p r o b l e ­ m i e zasięgu poszczególnych g r u p e t n o g r a f i c z n y c h w d a l e k o więk­ s z y m zasięgu g e o g r a f i c z n y m aniżeli obecnie. G d y Jakóbiec pytał mieszkańców Słotwiny o Górali i L a ­ chów, i n f o r m a t o r z y n i e t y l k o w i e d z i e l i , że s a m i są Góralami, ale p o d a l i też informacje dotyczące p o g r a n i c z a śląskiego a zasięg Lachów p o t r a f i l i rftkreślić o d Oświęcimia począwszy, przez K r a - �243 R y c . 4. G O S P O D A R Z SPOD IZDEBNIKA UBRANY W Według fotografii Krugera PŁASZCZ TYPU ŚLĄSKIEGO ze zbiorów I . Kopernickiego ków, Bochnię, T a r n ó w — p o L w ó w , g d z i e L a c h y są już z Ruśniokami. pomieszani Zi W y t r a w n e oko obserwatora miejskiego dostrzegało n i e t y l ­ k o różnice z a s a d n i c z e , ale chwytało również półcienie i s u b t e l n e przejścia. Przykładem t e g o może b y ć grupa Mieszańców, t j . ludzi o u w i d o c z n i o n a na m a p i e 3 kulturze lachowskiej, jednakże z pewną domieszką elementów góralskich. W p r a c y Młynka b a r d z o jaka, gospodarza i poety c i e k a w e są w y p o w i e d z i ludowego z Lichwina w s i o d p o g r a n i c z a góralskiego dosyć o d l e g ł e j . za L a c h a a w s i sąsiednie za lachowskie. ralami a Lachami wiedzie od Białej koło Tuchowa, M y j a k uważa się Granicę przez Jana M y ­ Kęty, między Gó­ Andrychów, �244 Wadowice, Kalwarię, M y ś l e n i c e , Limanową, T y m b a r k , Kamienicę, S t a r y Sącz, G r y b ó w 35 Jeżeli zasięgi p u b l i k o w a n e p r z e z Jakóbca i Młynka a u z y s k a n e o d informato­ rów z l u d u tylko i d a l e j p r z e z Jasło n a Ruś. nałożymy na mapę 3, przekonamy zgadzają i uzupełniają się o n e ze biegają o d t y c h , które w y z n a c z o n e sobą, się, ale były przez Pola na p o d s t a w i e zewnętrznych c e c h k u l t u r o w y c h . czy Udzielę Prawdziwość p o ­ d a n y c h w y ż e j rozgraniczeń ogólnych p o t w i e r d z a k i l k a dzi odnoszących odpowiedzi się d o m n i e j s z y c h że nie niewiele od­ obszarów. wypowie­ Młynek cytuje inteligenta rodem z Frydrychowic p o d Wadowicami, który uważa wieś swoją za lachowską a szkane p r z e z L a c h ó w w y m i e n i a Zawadkę, Kęty, ponadto jako zamie­ Inwałd, Bulo­ w i c e , A n d r y c h ó w , p o d c z a s g d y H o c z n i a m a już c h a r a k t e r p r z e j ­ ściowy d o G ó r a l i . 36 z wypowiedziami z a n o t o w a n y m i w r. bieżącym w K o c i e r z y . M i e ­ Informacje te s p r z e d l a t 5 0 pokrywają się szkańcy t e j w s i uważają się za Górali i j a k o w s i góralskie ( p o z a szeregiem miejscowości położonych na południu) wymieniają R z y k i i Krzeszów, n a t o m i a s t T a r g a n i c a i c h z d a n i e m jest wsią l a ­ chowską. chowskie Krzeszowianie 37 uważają się z a Górali. wskazują dziś S l e s z o w i c e , T a r n a w ę Dolną i M u c h a r z . Mieszkańcy d w u o s t a t n i c h m i e j s c o w o j c i chów. W uważają się s a m i za L a ­ o k o l i c a c h Myślenic ludność podgórska w y p i e r a się dziś nazwy Lachów n i e , k i m są, a za Górali również się n i e uważa. odpowiadają Ze s t a r s z y c h materiałów ści g r u p o w e j wieś Jako wsi la­ n i e k i e d y — Podgórale góralską, podobnie jak 3 9 Jachówkę i Trzebunię, N a wschód o d Myślenic z a g a d n i e n i e Mieszkańcy wychodzi Bieńkowic, przynależno­ Bieńkówkę uważa o n za Falezę, H a r b u t o w i c e , Jasienicę i Bysinę zamieszkują ści g r u p o w e j z braku zapyta­ 3 8 n i e c o światła na p o c z u c i e r z u c a rękopis J . M a l i n y . Na (Osieczany ). poczucia materiałów mniej natomiast Lachy. przynależno­ plastycznie. którzy wiedzą o t y m , ż e sąsiedzi z p o ­ łudnia nazywają się L a c h a m i , za w s i góralskie uważają Wilko­ w i c e , W i e r z b a n o w ą , d o c z e g o się j e d n a k ludność m i e j s c o w a n i e p o c z u w a . Chłopi ze S k r z y n k i koło D o b c z y c Wielką jako n a s i e d l i s k o twardych niej D o b r e j uważają się s a m i za L a c h ó w . Przedstawione tu wypowiedzi wskazują n a Kasinę Górali. Mieszkańcy sąsied­ 40 ludowe, zebrane dawniej �245 • Mapa 2. I. g r a n i c a III. kierpce, VI. sukmana (ryc. 3), +w O VII ow Qvm. ф/х. <§>x. Их/, UBIORY LUDOWE NA POGRANICZU GÓRALSKO-KRAKOWSKIM północna g u n i I V . kierpce góralskiej, i spodnie II. spodnie góralskie b i a ł a , n i e o k r e ś l o n e g o bliżej VIII. sukmana cienica razem, zwana X . „płaszcze" rodzaju, gurmaną—typ z peierynką, wełniane razem, góralskie, V . płócienica VII. sukmana (górnica), typu „a" „ b " ( r y c . 3), I X , s u k m a n a i pló- jak na ryc 4, XI. w s i niegdyś g ó r a l s k i e , k t ó r e zmieniły strój n a śląski. Wykaz miejscowości: 1. B u c z k o w i c e , 23. Kurów, 4 6 . Jastrzębik, 69. Raciechowice, 2. M i k u s z o w i c e , 24. H u c i s k o , 47. Sułkowice, 70 Zerosławice, 3. W i t k o w i c e , 25. Lachowice, 47a. Jawornik, 71 Trzemeśnia, 4. R y b a r o w i c e , 2 6 . Strzyszów, 48. 72. Krzesławice, 5. Ł o d y g o w i c e , 27. Mucharz, 49. H a r b u t o w i c e , 7 3 . Pore,ba, 6. B i e r n a , 28. 50. Bieńkówka, 74. Wiśniowa, 7. H e c z m a r o w i c e , 29. S l e s z o w i c e , 51. Trzebunia, 75. S z c z y r z y c , 8. Wieprz, 30. 52. Więciórka, 76. Jodłownik, 9. Andrychów 31. S u c h a (wieś), 53. Tokarnia, 77. Pcim, (wieś), 32. Leśnica, 54. Krzczonów, 78. Skrzydlna, Sułkowice, 33. Stronie, 55. Krzeczów, 79. Porąbka, 10. Skawce, Zembrzyce, Palcza, 11. K o c i e r z , 34. S k a w i n k i , 5o. Tenczyn, 80. Wilkowisko, 12. Łękawica, 35. Zachełmna, 57. Byszyce, 81. Dobra, 13. Ryehwałd, 36. Budzów, 58. Gorzków, 82. Zawadka, 59. Raciborsko, 83 Jurków, 60. Jankówka, 84. 61. Sieraków, 85. 62. Bieńkówka, 86. 14. P e w e l Ś l e m i e ń - 3 7 . J a c h ó w k a , ska, 15. Mutne, 38. W o l a Radzi- szowaka, Gruszowiec, Kasina Wielka, 16. R z y k i , 39. Głogoczów, 17. K a c z y n a , 40. K r z y s z k o w i c e , 63. Slrzynka, 87. M s i a n s Dolna, 18. 41. lzdebnik, 64. Zręczyce, 88. Górna, Ponikiew, Ka»inka, Mszana 19. K o z i n i e c , 4 2 . Bączarka, 65. Kwapinka, 89. Podobin, 20. J a s z c z u r o w a , 43. Polanka, 66. Brzezowa, 90. Półrzeczki. Osieczany, 21. Krzeszów, 44. Borzęta, 67. 2 2 . Kocoń, 45. Lanckorona, 68. Kornatka, �246 i o b e c n i e , można b y oczywiście pomnożyć jeszcze dokładniejsze w y k o r z y s t a n i e l i t e r a t u r y , eksploatację terenu. Mnożenie p o n a d miarę n i e w y d a j e wiedzi, granic który gruntowniejszą materiału m i się c e l o w e . t u zacytowano, wyznaczanych czy przez jednak czy t o przez Już stwierdza dowodowego t e n zespół dostatecznie przez l u d z u s t a l o n y m i n a d r o d z e t y w n e j a n a l i z y w y b r a n y c h elementów k u l t u r y l u d o w e j . ności t e j n i e m a n i c d z i w n e g o , przytoczonych przez skanych w ostatnich rozpoznaje obcych wypo­ zgodność gdyż obiek­ W zgod­ jak wynika z materiałów B u j a k a , Jakóbca i Młynka a także i u z y ­ badaniach terenowych przede l u d sam swoich od w s z y s t k i m na p o d s t a w i e różnic u b i o r u . N i e t y l k o j e d n a k same różnice u b i o r u wpływają n a w y t w o ­ r z e n i e się p o c z u c i a odrębności; współdziałają t u i i n n e c z y n n i k i . Najbogatszy o b r a z g r u p y własnej, l a c h o w s k i e j , i sąsiedniej, góral­ s k i e j w y s u w a się w w y p o w i e d z i na którego informacje wspomnianego już J a n a M y j a k a , powołuje się L . Młynek. różnic, j a k i e zachodzą w e d ł u g n i e g o Obok szeregu w u b i o r z e Górali i L a c h ó w , w s p o m i n a o n o różnicach w z a k r e s i e b u d o w n i c t w a , s p o s o b u o d ­ żywiania się, zwyczajów Lachy ko mówią przez gospodarskich i dorocznych podniebienie bedziewa, dosiela, dotąd, do tela, Góralami i Górale po a Górale Lak, twierdzą dotyla, tela. Lachami, chłopi ką. pódziebedomy, Różnice g w a r o w e , zachodzące między 4i podkreślane ze Skrzynki w ogóle inaczej a G ó r a l e pódomy, potyl c o się Góralom n i e p o d o b a . ną góralską wart­ L a c h y mówią są przez lud wielokrotnie. Z d a n i e m chłopów ze Słotwin koło Żywca Lach powoli, oraz g w a r y . mówią Samą nazwę l a c h inaczej mówią L a c h y a i wargami. G ó r a l e . L a c h y mówią Lach wa, i powoli, koło nie zgadał, ciągnie, Dwadzieścia 4 2 Dobrzyc) tj. lat temu to się z taką miała mówi (jak dziewczy­ mowę dziką a pręd­ C i ż s a m i i n f o r m a t o r o w i e ze S k r z y n k i podają, że w P o z n a - c h o w i c a c h Górnych są już Górale, b o tarn zaciągają n a ą, mó­ wią n p . nasą kasą kasza, zamiast nasza c h o w i e mówi się jeszcze po polsku, r o w e zarówno l e k s y k a l n e Góralami a L a c h a m i , czasie t e g o r o c z n y c h podczas g d y w G l i - t j . na a . jak i fonetyczne, zwracali uwagę badań t e r e n o w y c h . 4 3 N a różnice zachodzące liczni gwa­ między informatorowie w O d n o s i się wrażenie, że o b e c n i e w związku z z a n i k i e m s t r o j u l u d o w e g o główne kryterium �247 odróżniania gwarowe. określić, się wzajemnego Jedynie ile w przyszłe tych Górali i L a c h ó w badania wypowiedziach stanowią językoznawców jest prawdy cechy mogłyby obiektywnej a i l e dowolności i f a n t a z j i . Dużym powiadane subiektywizmem n a t e m a t całości odznaczają się o g ó l n e c e c h y kultury, cech fizycznych wy­ i umysło­ w y c h , właściwości m o r a l n y c h i t p . własnych oraz g r u p y sąsiedniej. W wypowiedziach jemna, jaka c h a m i . Gorol ralski go na p o w y ż s z e zakorzeniona fest (Skrzynka). nie będzie Góral fest przyjaciela. człowiekiem Ale i umysłowych właściwości Gorolem się duża niechęć ( Z r ę c z y c e ) ; mówi się: głupi (Skrzynka). W zabójstwa przebija Idź chytrym, za pięć złotych ty dziku nigdy zdolny związku z ujemną oceną góralskiej ludności gwałtowny. gó­ z nie­ fest do kulturalnych nazwanie s t a n o w i dlań ciężką obrazę, na którą r e a g u j e sób b a r d z o wza­ jest z d a w n a między Góralami a L a ­ Lacha w spo­ W e d ł u g J . M a r c i n k a z Bieńkowic ność mieszcząca się n a północnej s t r o n i e R a b y lud­ uważa się za coś l e p s z e g o o d ludności góralskiej i stara się p r z y każdej sposob­ ności Góralom imponować a przeważnie pragną t o czynić l u d z i e młodzi, wyróżniający się s t r o j e m i ogładą towarzyską, c o się i m też n i e j e d n o k r o t n i e udaje, zwłaszcza w o b e c u b o g i e j i m n i e j uświa­ d o m i o n e j ludności góralskiej. 44 Górale w o d n i e s i e n i u d o Lachów o d ­ n o s i l i się d a w n i e j z równym u c z u c i e m niechęci a nawet wiści. S i a d y t e g o s p o t y k a się jeszcze dziś w głębi niena­ Góralszczy­ z n y ( n a P o d h a l u , S p i s z u , u Górali o d Ł ą c k a ) , n a t o m i a s t n a g r a n i c z u północnym ludność góralska mopoczucie grupowe. Starzy zatraciła swe po­ d o b r e sa­ Górale uznają swoją niższość kul­ turalną w s t o s u n k u d o Lachów. Tłumaczą się, że u n i c h nie b y ­ ło szkół j a k u Lachów, że o d r e s z t y kraju oddzieleni m i . Podkreślają też s w o j e ubóstwo wynikające Sąsiedzi z podgórza imponują pociągało u Górali chęć miano lacha. uważają się I tak z byli lichej lasa­ ziemi. 45 Góralom swą wyższą kulturą, co naśladownictwa n p . mieszkańcy i podszycia Tarnawy się Dolnej pod chętnie za Lachów, b o i m t o p o c h l e b i a . N i e są jednakowoż p e w n i , c z y i s t o t n i e są L a c h a m i , g d y ż ludność z o k o l i c n a z y w a i c h Góralami. 46 r y l u d o w e j samopoczucie O s t a t n i o w związku z Wadowic zanikaniem kultu­ przynależności g r u p o w e j u l e g a p e w n e m u �Р о о s w Э. 3 <т> Я) ' *~ =Г о М. о Т" з N - Р И "I 2 ^ 3 о г+ г+ р о w ся. 5Г со 2Г си о TJ о 2. 1 « п з" _, <^> г* Р >*г 5. -° н. Е: р Г* о- о , *р Си N О cn> N & О ЕГ • £ СО 3. ОС N 3" о N V; Cu J B re р В JU 3=—- о з со о, CU € то «и р в - сп W 3. N* СО я !Г; Си rf в i О 3 о i С5 ^ з- g N о Р S.P ^ g CD -г з К ^ en Р ^ -I ^ |^ С з О "О • сг р 2. г-" Р Р о W о fi) q Р ССП з 3 о- О О СО ^ г* СО •a s- з I сп Г О 4 СП о 99 О 1 «— • ^ со ^ о s 5. N ^ т N С со СПз Р о К =• 3 Си N S -о С2.П- (К? СП 0<5 О Н Р н о N о 7Г EL О -tо. • " о N О О" 3 о- ^ о ^ Р з о S ?t- о- э~ .о Си Р - ГТ =t о " Си 3 „ "СО* р Си р р N. р- 5- •о о. со N о ? 5 o- о со СО Sr 3 К N 'CO - О Ci съ о Й. 3_ N o Q — Т! -3 — JB 5" 7Г N СП 5- « O ja 3 o N о >< p 3 S3 Cu N •< u- OprocOMat p o 3- N P (Ć' CD N с* dr. ff. Rtlnfuu p o 3- л" S. 94 o " CU P •< O p " =? СП. Ł "^.^ N С O o. S" °S Cu Cu Is- 3 Р р rłсо S 3 s Ci р о. CD о а Р S д. И 3 >< О со 3" з о N 3 Р л ^ ? ET О. Р о 's < r o ^o < o. «» з: о 5 з СТ а * o' 43 си 5. г то з а. с з й ^ з t> 2. % Р 'C со 3 о 3 о тз lр-С t-П 94 iv Р вГ.2. л СО Р 3 CD Р О 3. CD о П О £Г о ли с »Q тз - Со * х £. з 8 2. СО Й N тз с о О er г. ° сп СО О п> Си СО ^7" N 2- "о 3" О л: Е< О * В. Т - 3 - И У. Си О з Й со ja 3 О) С со. 3 . Си П W СО J2. °* со" си ? J B и m ! e S 2 f k a n n i c a ą P P 1.^ kultury RLT^V o ' 9 - S t ™ « » . 3 32. Inwałd, 34 35. Gor«ń 39. Iwkowa. Zagórnik, 38. Rozdzielę, 33. Hocznia, Górna, 36. D " b n Zawadka 29. 22. Tenczynek Wielka, 2 1 . Stróża, ĆD' 3. 3 1 T Bulowice 23 S Bierko­ 7. M u c h a r z 30Г л ' o o- N P З^ o o H N DO Г « >< 1 3 . J a s i e n i c a , 14. B y s i n a ! 1 5 . J a c h ó w k a ! 28. Kasina 20. P c i m , 27. S k r z y n k a . 19. G ł o g o c z ó w , informacja 6. K r z e c z ó * pochodzi 5. R z y k i , miejscowości 4. T a r g a n i c a , 12. Harbutowice, (wieś), 11. P a l c z a , 26. Lipnik, 18. T o k a r n . e , 1 0 , Sidzina, 3. Kęty strzałek u w i d a c z n i a j ą , z j a k i e j 2. Kocierz, 25. Wierzbanow., 17. T r z e b u n . a , a 24. W.śmowa, n 31.Fnrdnrchow.ce, wice I c Kierunki 1. S ł o t w i n a , góralskiej. miejscowości: 16, B . e n k o w k a Ifi Wykaz a 3 CO >o 2 <*" Cu =• 3 "8 B' CO 5 3 ^ Э. £Г •a 2 N. o p co. 3 o N «< СП o P tWa }l; pÓ nocna . G ó r a l s z c z y z n y z I I p o ł o w y X I X w., I I I . osrólny z a s i ą g L a c h ó w p o d a w a n y w . " \ f Г''^ . y . » w a z « j B i , «в Górali, V . w s i , których mieszkańców i n n i uważają z a G ó r a l a V i i W Г ^ ^ ^ У » * " » ! " ^ f Lachów, V I I . w s i , których mieszkańców inni uważają z a L a c h ó w V I I I . o b s z a r y d a w m e j g o r a l s l u e . k t ó r e uległy w p ł y w o m podgórskim, I X . miejscowości, w k t ó r y c h z a u w a ż o n o ślady^ |. * J» CD- — I< C 3O CD o CB o co г» 5. й- S" CO оo -с o JU N 3 p co g_ CD O 2- O N °°' 5 Ś ° o СЯ F i: o Ł er 3 cr CD • CD fou P ~ p P Г" 7Г NCD Г _ p P p 3^ 3 S* J ' Й » &* 3 P ^ O -P r« Я S " O ~ ^ o' l ' ET 3 O 3 ^ i a if o, CD N 3 ^ G R A N I C E G Ó R A L S Z C Z Y Z N Y P O L S K I E J I ZAGADNIENIE POCZUCIA PRZYNALEŻNOŚCI GRUPOWEJ LUDNOŚCI POGRANICZNEJ о •< 3 Р с сг о KCJ Р / 3 з/г,го о> па 3. сг о• Мара 2. -I Р S р- со о 3 р * Ł 5/О CV 3 е: С5а3 се 3 Се о о СП О £ 2. JB. i О со сг Р о fu С 3 N inS'bi? AT .' Р ' ел 2~ ~N О сл. ?§ со о S' 5г 3 . р О* о- 1.1 с ^ ju С << Г*- >* Ł сп О. «со о CU Д- PJ я - *>" о s s к " о О §" 3 з СсиО О з 32. Я) 2. И" ^ _ Б* о- ° Р е о 3 о t-» t c - " Sr 3 ао а. w CD 3 w £ ¥' СП —• ~. " -а 2 N С О л" Б' оо a . sT J 2 to л. л. co J �250 IV. Z a k o ń c z e n i e Z g o d n o ś ć w y z n a c z o n e g o w niniejszej góralskiego z zasięgami c a m i L a c h ó w i Górali w y z n a c z o n y m i ny pozwala pracy zasięgu s t r o j u p e w n y c h cech b u d o w n i c t w a oraz g r a n i ­ przez sam l u d pogranicz­ n a m ustalić r o z p r z e s t r z e n i e n i e się Góralszczyzny p o d k o n i e c u b . s t u l e c i a w sposób następujący ( m a p a 3 I I ) : począwszy o d g r a n i c y państwa n a południe o d C i e s z y n a m i góralskimi są: Wisła, B r e n n a , wice, Kocierz, Szczyrk, granicznymi wsia­ Slotwina, Pietrzyko- Rychwałd, L a s , T a r n a w a Górna, K r z e s z ó w , szawa, S u c h a , M a k ó w , Jachówka, Zachełmna, B a c z y n , k a , T r z e b u n i a , Stróża, P c i m , K a s i n k a , Kasina nej p r z e z B u j a k a przyjmując Bieńków­ Wielka, w i e c , Jurków. Stąd p r o w a d z i m y granicę wzdłuż Stry­ linii Gruszo­ wyznaczo­ za o s t a t n i e w s i góralskie Chyżów- k i , Półrzeczki, S z c z a w ę , Zalesie, W o l ę K o s m o w ą , Kiczną, Ł ą c k o , Maszkowice, Jazowsko. wzdłuż g r a n i c y Dalej wyznaczonej zasiąg przez Góralszczyzny Mieczysława północ o d p o d a n e j t u l i n i i ciągnie się n i e z b y t biegnie Cholewę. szeroki Na pas w s i o c h a r a k t e r z e przejściowym ( m a p a 3 V I I I ) , obejmujący n a k r e s a c h północno-zachodnich w s i : wice, Rybarzowice, Mesznę, Bystrą, Łodygowice, Bierną, Wilkowice, w Buczko­ części środkowej Brzezinkę, Targanicę, S u t k o w i c e , Zagórnik, K a c z y n ę , P o n i k i e w , K o ziniec,Porębę Swinną, Jaszczurową, M u c h a r z , T a r n a w ę Dolną,Zemb­ rzyce, Skawce, M a r c ó w k ę , Stryszów, D ą b r ó w k ę , Łękawicę, B u ­ dzów, S t r o n i e , Leśnicę, S k a w i n k i , P a l c z ę , H a r b u t o w i c e , Jasieni­ cę, Bysinę, zaś koło T y m b a r k u w części w s c h o d n i e j Dobrą, P o d łopień, Słopnice i Młynczyska. c z o n e t u zostały—jak D o obszaru przejściowego się w s t r o j e góralskie i l a c h o w s k i e , uważali się za Lachów l u b p r z e z sąsiednich Górali b y l i m i a n e m L a c h ó w określani. cydowany włą­ w i d z i m y — w s i , których mieszkańcy u b i e r a l i charakter etnograficzny że dawniejsi autorzy (Pol, Udziela) Niezde­ t y c h miejscowości p o w o d o w a ł , prowadzili na t y m obszarze linię graniczną f a n t a s t y c z n y m i z y g z a k a m i usiłując t y m oddzielić w s i lachowskie c o w i s t o c i e b y ł o , zda­ o d góralskich, j e się n a w e t za czasów P o l a , n i e d o p r z e p r o w a d z e n i a . sposobem C a ł y sze­ r e g argumentów, j a k n p . c o f a n i e się s t r o j u i b u d o w n i c t w a góral- �251 skiego a nawet przesuwanie przynależności d o g r u p y się ku południowi samopoczucia L a c h ó w p o z w a l a twierdzić, że t n i e p a s przejściowy należał bez reszty do pierwo­ terytorium Góral­ s z c z y z n y . T r u d n o określić, j a k d a l e k o w k i e r u n k u północnym się­ g a ć mogła k u l t u r a góralska wcześniej, zanim uchwyciliśmy zasiąg w r a m a c h w y ż e j p o d a n y c h . F a k t e m j e s t , że d z i e l u na północ o d L i m a n o w e j zachowała s k i c h s p o d n i i kierpców w Iwkowej a podobno i się w a n e w y r a z gazda, gunia, baca, c a c h k o ł o K ę t w y r a z koszaro koszar, B y ć może, że góral­ pasterskich; znane wetula jej Roz- tradycja koszarów i L i p n i k u w gwarach miejscowych np. w są a w 53 5 2 i uży­ Bulowi­ miejscowości t e , o z n a c z o n e na naszej m a p i e g w i a z d k a m i ( m a p a 3 X l ) , stanowić m o ­ gą t u p e w n e punkty słuszny i f o r p o c z t y orientacyjne. Jeżeli wyrażony domysł jest Góralszczyzny i s t o t n i e sięgały t a k d a l e k o k u północy, w t a k i m razie poważna połać k o w s k i e j stanowiłaby p o d względem południowej ziemi kra­ kulturowym wynik zmie­ szania się elementów góralskich z k r a k o w s k i m i i t o — b y ć m o ż e — tłumaczyłoby n a m istotę odrębności terytorium lachowskiego j a k o o b s z a r u przejściowego między zasięgiem c z y s t e j k u l t u r y gó­ r a l s k i e j a k u l t u r y Krakowiaków mieszkających n a d Wisłą. D o s y ć dokładne z a p o z n a n i e się ze s t o s u n k a m i n a p o g r a n i c z u góralsko-lachowskim w ciągu p r a w i e lecia pozwala panującymi całego n a m stwierdzić niewątpliwy związek, j a k i między istniejącymi f a k t y c z n i e różnicami k u l t u r o w y m i stu­ zachodzi a wytwa­ r z a n i e m się p o c z u c i a odrębności g r u p o w e j . Zależność t a , o b s e r w o ­ wana p r z e z e m n i e wzdłuż linii cznych (Spiszacy — Podhalanie, wie—Bojkowie, cza), p o z w a l a różnych różnic kulturowycli się na tej podstawie z reguły poczucia Z chwilą, g d y zatrą się różnice kać i p o c z u c i e grup etni­ Łemko­ 5 5 B o j k o w i e ~ H u c u l i , P o d g ó r z a n i e — L a c h y o d Są­ 5 6 wypowiedzieć t w i e r d z e n i e , że istnienie dostrzegalnych wytworzenie zetknięć Łemkowie — W e n g r i n y , wzajemnej zewnętrznie powoduje u odrębności ludu grupowej. o b i e k t y w n e , zaczyna obcości między członkami zani­ dwu róż­ n y c h g r u p . Ułatwia t o odstąpienie o d zasady wyłączności g r u p o ­ wej i doprowadza z biegiem czasu d o z a t a r c i a się n a w e t cji j a k i e g o k o l w i e k podziału n a g r u p y etniczne. trady­ �252 Z p o w y ż s z e g o spostrzeżenia wynikają ważne w n i o s k i n a t u ­ r y metodycznej, jeśli c h o d z i cznych na terenach silnie p a d k u , g d y usiłujemy o wytyczanie zniwelowanych wytyczyć cznych na obszarach zasięgu d o tego nie, że w badaniach terenowych kulturalnie. zasiąg stopnia grup dawnych W wy­ grup zniwelowanych zarysowuje etni­ etni­ kultural­ się n a m bądź jedy­ n i e słaby o b r a z odrębności k u l t u r o w y c h b e z występującej rów­ nocześnie świadomości odrębności g r u p o w e j o d w r o t n i e znajdujemy mieszkańców, bądź samą nazwę grupową, z którą k o j a r z y się już t y l k o pojęcie p e w n e g o t e r y t o r i u m , a l e b e z u z a s a d n i e n i a w zasięgach c e c h e t n o g r a f i c z n y c h , b a d a c z dzenia istnienia grupy etnicznej u p r a w n i o n y jest do stwier­ n a podstawie jednego tyl­ k o e l e m e n t u , t z n . bądź n a p o d s t a w i e zasięgu c e c h o b i e k t y w n y c h , bądź n a p o d s t a w i e zasięgu samej Zdaję s o b i e sprawę z nazwy tego, m o ż e duże zastrzeżenia, n i e m n i e j etnograf badający bec moje jednak musimy pamiętać, ż e zjawisk. każdym rokiem budzić natrafia w b a r d z i e j szczątkowy, c o s t a w i a g o w o ­ konieczności u s t a w i c z n e g o poznawanych że stanowisko kulturę ludową z t e r e n i e n a materiał coraz grupowej. r e k o n s t r u o w a n i a częściowo t y l k o 51 D O P I S K I Mehofer J . , 1 Der Wadowizer Kreis im Konigreich Galizien. Wie­ deń 1 8 4 3 . 2 Pol W., Rzut oku na północne 1 Podział Pola n a pierwszy precyzyjnej pracy stoki Karpat. rzut o k a robi i b y ć może d l a t e g o d o n i m często w p o l s k i e j l i t e r a t u r z e e t n i c z n e j Kraków 1851. wrażenie b a r d z o ostatnich czasów n i e m ó w i ą c już o p i s a n y c h d l a celów s z k o l n y c h . W rzeczywistości r o z g r a n i c z e n i a Pola n i e posiadają większej teria, n a podstawie G ó r a l e śląscy wartości n a u k o w e j , gdyż nieznane w n i c z y m n i e różnili się o d G ó r a l i „rodów" nazw (np. poprzez grupowych, Czuchońcy że p o e t a - e t n o g r a f staranną analizę podane niezręcznie czyli Kurtacy przez n i e dochodził d o autora Góralami ukutych od wyodrębnienia kulturowych, na oznaczenie Łemków) i przez n a m są Beskidu Zachodniego i c h właściwości się n a podręcznikach których dokonał o n s w e g o podziału. T w i e r d z e n i e , trzańskich, ł ą c z e n i e w jedną całość G ó r a l i o d P i e n i n z i Sącza wskazuje, starannej, opierano za ludowe kry­ jakoby i ta­ Łącka swoich s z e r e g zaś podanych l u b niewłaściwie uży- �253 (Jabłonkowianie tych wca, Mostów, n a oznaczenie mieszkańców J a w o r z y n k i , I s t e b n e j , fcomnej Muszyny), dozwala nia metody n a oznaczenie Łemków wątpić, ażeby podział n a g r u p y socjologicznej ści g r u p o w e j Spiszaki i P i o s k u lub badanej opierającej był wynikiem sią n a śledzeniu p o c z u c i a Buko­ z okolic zastosowa­ przynależno­ ludności. Zarys pierwotnej religii Lachów na tle podań ludowych. L u d t . V , 1 8 9 9 . T e n ż e , Referat o Lachach, w y g ł o s z o n y w r. 1 9 0 0 n a Zjeździe H i s t o r y c z n y m w K r a k o w i e (Pamiętnik III Zjazdu Historyków Polskich, t. I I ) . B u j a k F . , Przyczynek do kwestii Lachów i Górali, L u d V I I I , s, 1 6 1 . U d z i e l a S . , Lachy, L u d I X , s . 7 0 . J a k ó b i e c J . , Przyczynek do oznaczania granicy Lachów, L u d * Młynek L., 5 6 7 VII. s. 256. 8 Lachy w Polsce i na Słowaczyżnie, Radzikowski S t Eliasz, Lud V I , s. 391. Udziela 9 rali polskich S., Etnograficzne ugrupowanie i rozgraniczenie rodów Gó­ (Przegląd Geograficzny Bujak 1 1 W badaniach graficznego: F., terenowych doc. dr Sewerjn Reinfussowa Zofia Łaszczyóski Andrzej, pacz Maria oraz r. 1918). Przyczynek do kwestii Lachów 10 b r a l i udział p r a c o w n i c y Tadeusz, dr Roman o r a z słuchacze U . J : M a r i a R a b l i n Zofia, Bogodar Winid. i Górali, L u d V I I , s. 1 6 4 . Muzeum Reinfuss, Etno­ mgr. Cieśla- B r z o z o w s k a , Klebertówna E w a , R y b i c k a T e r e s a , S z e w c z y k Zdzisław, Ponadto współpracował w badaniach TrzeMar­ c i n e k J a n , l i t e r a t chłopski z B i e ń k o w i c k o ł o W i e l i c z k i . gdzie 1 2 Znaniecki F., 13 Z Socjologia wychowania, przykładem jedna grupa takim w s i , objęta n a z w ą „ K o r o l i w s z c z y z n y " , przynależności d o d a w n y c h zną", wspomina biskupów 4 obcej t . 1, s . 2 8 . s p o t y k a m y się m . i n . dóbr królewskich czasy, kiedy tzw. „Państwo a druga, n a Łemkowszczyźnie, szczyci zwana się tradycją „Biskupszczy- muszyńskie" stanowiło własność krakowskich. Zdarza się często, że z e s p ó ł r e c h w y r ó ż n i a j ą c y c h uzupełniany b y w a czym obraz grupy szeregiem własnej b y w a właściwości przedstawiany czerpanych grupę z własną o d fantazji, przy w sposób o wiele k o r z y s t n i e j ­ s z y niż o b c y . 15 VII, Por. Jakóbca J . Przyczynek do oznaczenia granicy Lachów, Lud s. 257. 16 Z materiałów 1 Marczewski 7 1 8 Szewczyka Z. В., Z materiałów Powiat wadowicki, Kraków 1897. Rablin Z. 1 9 Z materiałów S z e w c z y k a Z . 2 0 Miejscowościami granicznymi Brenna, Szczyrk, Godziszka, Lipowa, zasięgu Łodygowice, guni góralskiej są: B i e r n a , Łękawica, Wisła, Kocierz, R z y k i , K a c z y n a , P o n i k i e w , K o z i n i e c , Świnna Poręba, D ą b r ó w k a , T a r n a w a n a i D o l n a , B u d z ó w , S t r o n i e , Leśnica, S k a w i n k i , P a l c z a , H a r b u t o w i c e , Gór­ Jasie- �254 n i c a , B y s i n a , Stróża, P c i m , K a s i n k a , K a s i n a W i e l k a , po Dobrą 2 1 N a podstawie 2 2 Bujak 2 3 Z materiałów F., fotografii chłopa z Zembrzyc. W Przyczynek do kwestii Lachów Z referatu 2 4 a dalej biegnie granica i Zawadkę. zbiorach Muz. E t n . i Górali, L u d V I I I , s. 165. Szewczyka. mgr. Czesława Blajdy, wygłoszonego n a S e m i n a r i u m E t - nogr. U .J . w r.1934. 2 5 Przykładem dziś s p o t y k a m y 1813 noszono skim i 2 6 może b y ć w i e ś D o b r a długie białe g u r m a n y , w powiecie kaftany strój g ó r a l s k i ( Z b o r o w s k i Ludność J., limanowskim, i tradycję płótniaaek а góralska.w gdzie w r. pow. limanow­ nowotarskim, L u d X X V I I I , s . 2 1 5 ) . B u j a k F . , Przyczynek do kwestii Lachów i Górali, L u d V I I I , R e i n f u s s R . , Budownictwo ludowe na zach. Łemkowszczyźnie, 2 7 s. 461. Lud X X X I I I , s. 9 2 . Kilka słów o strojach, budowlach, sprzętach i naczy­ L u d X , s . 66. M a t l a k o w s k i W . , Budownictwo ludowe na Podhalu, K r a k ó w 1 8 9 2 . K u t r z e b i a n k a A . , Budownictwo ludowe w Zawoi, K r a k ó w 1 9 3 1 . L e s z c z y c k i S . , Badania geograficzne nad osadnictwem w Beskidzie Wyspowym, K r a k ó w 1 9 3 2 . D o b r o w o l s k i K . , Zagadnienie wołoskie w Karpatach polskich, s . 6 , 2 8 Udziela S., niach w Sądecczyźnie, 2 9 3 0 3 1 3 2 II Zjazd Sprawozd. Nauk. polskim w Krakowie Lud poświęcony środkowym wschodnim Karpatom Dach chaty w Polsce, L u d s ł o w i a ń s k i Przyczynek do oznaczenia granicy Lachów I V , В 142. (zbiór referatów, W a r s z a w a 3 3 Klimaszewska J . , 3 4 Jakóbiec J . , i 1938). i Górali t V I I I , s. 256. 3 5 3 6 Młynek L., W sprawie Lachów, L u d X I , s . "254. T a m ż e , s. 2 5 5 . 3 7 Z materiałów R a b l i n Z . i R y b i c k i e j T . 3 8 Z materiałów 3 9 Rękopis z e zbiorów 4 0 Z materiałów Łaszczyóskiego A . 4 1 4 3 Młynek L., Jakóbiec J . , Rybickiej T . Janoty i Gustawicza w archiwum W sprawie Lachów, L u d I X , s . 2 5 6 . Przyczynek do oznaczenia granicy Lachów, Muz. E t n . Lud VII, s. 2 5 6 . 4 3 Z materiałów 4 4 Marcinek 4 5 4 6 Łaszczyóskiego A . J . , z rękopisu p r z e c h o w y w a n e g o w arch, Muzeum E t n . Z materiałów S z e w c z y k a Z . Tamże. 4 7 Z materiałów 4 8 Udziela S., Brzozowskiej M. 4 9 Młynek J., 5 0 Z materiałów S z e w c z y k a Z . S' N a mapie 3, opracowanej Lachy, L u d X I , 7 0 — 7 2 . W sprawie Lachów, L u d I X , s. 256. d o niniejszego rozdziału, u m i e s z c z o n o n a - �255 zwę „Kliszczaki". Ponieważ zny nie jest przedmiotem w zagadnienie wewnętrznego tej pracy, pragnąłbym kwestionariuszu do badań terenowych było Kliszczaków. tej n a z w y N a pytanie t o nie padła n i e znał. D a n e uwidocznione Dzienniku podróży nimowym przechowywanego specjalne Muzeum 5 2 Z referatu mgr. Blajdy 5 3 Małecki M . i N i t s c h K . , dodać Góralszczy­ n a w i a s e m , że pytanie w sprawie ani jedna p o z y t y w n a odpowiedź. n amapie Nikt zawdzięczam notatce w a n o ­ etnograficzne]' między w archiwum podziału tylko Kliszczaków Etnograficznego z r. 1910, w Krakowie. Czesława. Atlas językowy polskiego Podkarpacia, Kraków 1934. 5 4 Tamże. 5 5 Reinfuss R., 5 6 R e i n f u s s R., wszczyzny, patom (II Zjazd Łemkowie, W i e r c h y X I V . Problem wschodniego zasięgu Warszawa i środkowym K a r ­ 1938). C h ę ć w y k o r z y s t a n i a w p r a c y niniejszej nawału świeżych materiałów dostarczonych przez ostatnie badania graficzne m S p r a w . - N a u k . poświęcony w s c h o d n i m polskim w Krakowie, 5 7 etnograficznego Łemko terenowe, w K r a k o w i e , s p o w o d o w a ł a , że artykuł, p r z e z n a c z y ł a p ó ł t o r a агкизга podjęte przez Muzeum n a który d r u k u r o z r ó s ł się w r ę k o p i s i e kuszy druku. W dzisiejszej formie praca moja Redakcja do czterech a r ­ stała się s t r e s z c z e n i e m p i s u . M o g ł o się t o o d b i ć u j e m i i e z a r ó w n o n a k o n s t r u k c j i j a k i części riałowej. Etno­ „Ludu" pierwomate­ � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/4c333965d1d83a1f9e9bf0a3fd7c7a8e.pdf fdf38ae0913867e18aaa5e3986dccdf6 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4880 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1968 Subject The topic of the resource sztuka naiwna sztuka ludowa - pogranicza Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4526 Title A name given to the resource Pogranicze sztuki naiwnej i ludowej / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1968 t.22 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1968 t.22 z.1-2: s.35-60 Creator An entity primarily responsible for making the resource Jackowski, Aleksander Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Aleksander Jackowski POGRANICZE SZTUKI Przez sztukę n a i w n ą rozumie się zazwyczaj t w ó r ­ czość nieuczoną, s p o n t a n i c z n ą , szczerą i osobistą. Dostrze­ ga się w niej i n d y w i d u a l n e cechy t w ó r c y , ograniczony stopień jego możliwości technicznych, szczególną w y ­ obraźnię,, dyspozycje, przekonania, obsesje. P o d k r e ś l a się to wszystko, co go w y r ó ż n i a od otoczenia, co go od­ dziela od takiej czy innej k o n w e n c j i artystycznej. Ale nikt nie żyje u nas w ś w i e c i e c a ł k o w i t e j izolacji i nie może być — poza z u p e ł n i e sporadycznymi w y j ą t ­ kami — twórczości n i e z a l e ż n e j od k u l t u r y , tradycji. Nawet najbardziej p r y m i t y w n e s ą d y i m y ś l i f o r m u ł u j e człowiek w języku, k t ó r y jest już sam w sobie k w i n t e ­ sencją tradycji i dorobku k u l t u r y . B u n t u j ą c się przeciw konwencjom •— t k w i m y w ich zasięgu, o d k r y w a j ą c — odkrywamy to t y l k o , co leży w strefie pogranicznej ziem już odkrytych. W a r s t w y k u l t u r o w e da się p r z e ś l e d z i ć nawet w sztuce p s y c h o p a t ó w , s c h i z o f r e n i k ó w , gdzie zda­ wałoby się w y s t ę p u j e t y l k o n a t r ę t n a r z e c z y w i s t o ś ć l ę k u , halucynacji, w ł a s n e g o o b ł ę d u . Tak w i ę c i sztuka n a i w ­ nych nie rozgrywa się w hermetycznej przestrzeni, g d y ż zarówno w y o b r a ź n i a , j a k i sposoby jej eksplikacji są uformowane w o k r e ś l o n y m k r ę g u k u l t u r o w y m . Tyle tylko, że między widzeniem t w ó r c y naiwnego a rzeczy­ wistością lub k o n w e n c j ą , k t ó r a jest m u bliska, istnieje jakaś szczelina, p r z e s u n i ę c i e . I w ł a ś n i e ten moment rozmijania się widzenia (oraz m o ż l i w o ś c i jego realizacji) z konwencją, k t ó r ą t w ó r c a zna, a nierzadko chce n a ś l a ­ dować, sprawia, że t w ó r c z o ś c i takiej przydajemy rys „naiwności". „Naiwni" p o j a w i a j ą się w r ó ż n y c h ś r o d o w i s k a c h , II. 1. O. Czajka, w NAIWNEJ I LUDOWEJ r ó ż n y c h k r ę g a c h k u l t u r o w y c h , m o ż n a w i ę c w twórczości naiwnej znaleźć p á r a n t e l e ze s z t u k ą dziecka, s z t u k ą l u ­ dową, światem drobnomieszczańskich upodobań, sztuką oficjalną p o k o l e ń minionych, a nawet ze s z t u k ą w s p ó ł ­ czesną. T u , w t y m miejscu, m ó w i ć b ę d z i e m y o pogra­ niczu ze s z t u k ą l u d o w ą . Czym jest jednak sztuka l u ­ dowa? O d p o w i e d ź na to pytanie zależy od p r z y j ę c i a o k r e ś ­ lonego p u n k t u widzenia. To, co nazywamy potocznie „ s z t u k ą l u d o w ą " , jest zjawiskiem złożonym, w d u ż e j mierze niejednolitym i p ł y n n y m , a w y o d r ę b n i e n i e , o k r e ś ­ lenie igranie i w y r ó ż n i k ó w jest umowne, zależnie od postawy badacza, w y b o r u o k r e ś l o n e j koncepcji k u l t u r y , z a i n t e r e s o w a ń w i o d ą c y c h (etnologa, etnografa, socjologa, historyka sztuki itd.), od p r z y j ę c i a takich czy innych k r y t e r i ó w badawczych . l 2 Nie zamierzam t u a n a l i z o w a ć i s t n i e j ą c y c h definicji sztuki ludowej ani p r o p o n o w a ć w ł a s n e j . Dla dalszych r o z w a ż a ń wystarczy u ś w i a d o m i ć sobie t y l k o charakter samego zjawiska. Otóż p o j ę c i e m n a d r z ę d n y m , w o b r ę b i e k t ó r e g o m o ż n a m ó w i ć o sztuce ludowej, jest k u l t u r a ludowa. Sztuka ludowa, czyli działalność artystyczna l u d u ( p r z e j a w i a j ą c a się w k o n k r e t n y m materiale jako tkanina, ornament w metalu, d r e w n i e czy papierze, rzeźba, obraz itp.), jest w i ę c j e d n ą ze sfer k u l t u r y l u ­ dowej. 3 Przez k u l t u r ę rozumiem przy t y m „to wszystko, co nie wyrasta samo przez się z przyrody, lecz powstaje dzięki pracy człowieka, co jest w y t w o r e m celowej re­ fleksji i działalności l u d z k i e j " *. Zabawa w karczmie. 35 �Przez l u d p o j m u j ę te w a r s t w y , k t ó r e w procesie k l a ­ sowego rozbicia s p o ł e c z e ń s t w a pozbawione b y ł y d o s t ę p u do w ł a d z y , oświaty, k t ó r e r ó ż n i ł y s i ę od w a r s t w u p r z y ­ wilejowanych s y t u a c j ą e k o n o m i c z n ą , miejscem w hie­ rarchii s p o ł e c z n e j , odmiennymi w z o r a m i z a c h o w a ń . Było to, oczywiście w r ó ż n y c h okresach historycznych, c h ł o p ­ stwo, m i e s z k a ń c y peryferii miast i miasteczek — rze­ mieślnicy, wyrobnicy, robotnicy. Specyfika ludowej k u l t u r y w y n i k a ł a przede wszyst­ k i m z odmiennej sytuacji s p o ł e c z n e j i ekonomicznej ludu. Brak d o s t ę p u do o ś w i a t y (zwłaszcza analfabetyzm) p o w o d o w a ł konieczność oparcia się o t r a d y c j ę przekazy­ w a n ą na drodze p a m i ę c i o w e j . Siła a u t o r y t e t ó w , szacu­ nek dla t r a d y c j i i jej p r z e m o ż n y w p ł y w na życie, d o m i ­ n u j ą c a rola o p i n i i ogółu (a w i ę c wąsiki margines dla p o c z y n a ń niekolektywnych) — p r o w a d z i ł y do w y t w o r z e ­ nia się modelu k u l t u r y zwartej, raczej z a m k n i ę t e j , o powolnym tempie przemian i dużej zdolności adapto­ wania przejmowanych w z o r ó w . O k r e ś l a ł o to oczywiście i charakter wszelkiego r o ­ dzaju twórczości, a w i ę c i i n t e r e s u j ą c e j nas tutaj sztuki ludowej. Nasuwa się jednak pytanie, czy w s z e l k ą t w ó r c z o ś ć artystyczną l u d u nazywać będziemy sztuką ludową, czy tylko t ę jej część, k t ó r a zgodna jest z p e w n y m schematem stylistycznym. Inaczej m ó w i ą c —• czy z a l i ­ czać do sztuki ludowej zjawiska indywidualne, w y k r a ­ czające poza k o l e k t y w n y , a przez to i anonimowy, model sztuki. 5 N i e k t ó r z y badacze s t o j ą na stanowisku, że za s z t u k ę l u d o w ą należy u w a ż a ć (twórczość o d z n a c z a j ą c ą się w s p ó l n y m i cechami stylistycznymi, t w ó r c z o ś ć zgodną z modelem u k s z t a ł t o w a n y m w danej społeczności. Re­ prezentanci innej postawy s k ł o n n i są natomiast u w a ż a ć za ludowe to wszystko, co zostało w y t w o r z o n e w spo­ łeczności wiejtskiej (czy peryferiach miejskich) na po­ trzeby w ł a s n e . N i e k t ó r z y d o d a j ą t u jeszcze postulat szczerości, s p o n t a n i c z n o ś c i powstania dzieła. W pierwszym p r z y p a d k u k r y t e r i u m decydującym staje się zgodność dzieła z e s t e t y c z n ą ś w i a d o m o ś c i ą zbiorową, co preferuje u j ę c i e statyczne ludowej k u l ­ tury, p o d k r e ś l a n i e tego, co jest w niej t r w a ł e i po­ wszechne. W ujęciu t a k i m m a m y w i ę c do czynienia ze ś w i a d o m y m wyborem, z a k c e p t a c j ą t y l k o t y c h w y t w o ­ l i . 2. Anonim, 36 malarz śląski, Męka r ó w , k t ó r e o d p o w i a d a j ą pewnemu racjonalnemu mode­ l o w i k u l t u r y artystycznej, i s t n i e j ą c e j w danym czasie. Czy jednak r z e c z y w i ś c i e w ł o n i e k u l t u r y ludowej po­ w s t a w a ł y jedynie te stylistycznie jednoznacznie o k r e ś l o ­ ne w y t w o r y ? Liczne dowody w s k a z u j ą , że k u l t u r a a r t y ­ styczna l u d u nigdy nie b y ł a statyczna, a p o w o l n o ś ć z a c h o d z ą c y c h w niej przemian (zwłaszcza jeśli obserwu­ jemy je z z e w n ą t r z ) nie m o ż e nas w p r o w a d z a ć w b ł ą d . Obok bowiem cech typowych ciągle p o w s t a w a ł y zjawiska nowe, dyktowane b ą d ź c z y n n i k a m i ekonomicznymi, b ą d ź też m o d ą czy f a n t a z j ą jednostek. M ó w i się, że osąd zbiorowy społeczności i czas oczyszczały t ę zbio­ rową twórczość z e l e m e n t ó w przypadkowych i nietrwa­ ł y c h . Na pewno tak, ale już t a k i p o g l ą d potwierdza istnienie e l e m e n t ó w obcych ś w i a d o m o ś c i grupowej, że p e ł n i ł y one p e w n ą f u n k c j ę w kulturze, chociażby przez to, iż b y w a ł y zaczynem nowych r o z w i ą z a ń i odpowia­ d a ł y potrzebom jednostek. P r z y j m u j ą c w i ę c t a k i e stanowisko, uzasadnione w od­ niesieniu do przeszłości k u l t u r y ludowej, a zwłaszcza jej najbardziej samodzielnych grup, eliminujemy poza nawias t w ó r c z o ś ć s p o n t a n i c z n ą ; n i e t y p o w ą , d y k t o w a n ą inwencją własną, fantazją. Eliminujemy fakty, które w dzisiejszej nomenklaturze u z n a l i b y ś m y za p r z y n a l e ż ­ ne t w ó r c z o ś c i amatorskiej, a w p e w n y c h przypadkach — naiwnej. Stanowisko drugie, u z n a j ą c e za ludowe wszystko, co p o w s t a ł o w r a m a c h k u l t u r y ludowej, a w i ę c przede w s z y s t k i m w ramach społeczności w i e j s k i e j , bazuje na k r y t e r i u m genetycznym l u b na k r y t e r i u m miesza­ n y m : g e n e t y c z n o - t r e ś c i o w y m . W ujęciu genetycznym o l u d o w o ś c i dzieła p r z e s ą d z a f a k t pochodzenia t w ó r c y , w ujęciu g e n e t y c z n o - t r e ś c i o w y m dodatkowo sprawdza się, czy t w ó r c z o ś ć ta zgodna jest ze ś w i a t o p o g l ą d e m społeczności w i e j s k i e j , czy w y r a ż a t r e ś c i uznane za w ł a ś c i w e dla tej społeczności. O c z y w i ś c i e p o g l ą d t a k i n a j ł a t w i e j z a s t o s o w a ć do twórczości semantycznej, t o t e ż w praktyce spotykamy się z n i m w odniesieniu do p i ś m i e n n i c t w a l u d z i po­ chodzenia wiejskiego. W t a k i m rozumieniu s t o s u j ą o k r e ś ­ lenia l i t e r a t u r a ludowa, poezja l u d o w a — P i g o ń , Szczaw i e j , Bednorz, K a p u ś c i ń s k i i i n n i . Dla b a d a j ą c y c h zjawiska p l a s t y k i p o g l ą d ten jest m a ł o u ż y t e c z n y , zaciera bowiem istotne granice dzie­ 6 Pańska, ol., deska, XVIII w. �II. 3. Adam st i Ewa w raju, obraz na szkle, łące twórczość znajdującą się w zasięgu o d d z i a ł y w a n i a różnych kultur (czy subkultur). Pozorna ł a t w o ś ć stoso­ wania kryterium genetycznego w praktyce nie w y ­ starcza, i gdy zaczynamy a n a l i z o w a ć f a k t k u l t u r o w y , konieczne się staje wprowadzenie dodatkowych o b w a ­ rowań, a zwłaszcza r o z r ó ż n i e n i a t w ó r c z o ś c i o cechach zespołowych, kondensującej wspólne doświadczenia i upodobania, oraz twórczości w y k r a c z a j ą c e j p o z ą t ę zespołową granicę, stajemy w i ę c znowu wobec p o d z i a ł u na twórczość o cechach kanonicznych (stylowych) i t w ó r ­ czość o przewadze i n w e n c j i w ł a s n e j (bądź też o prze­ wadze zapożyczeń z i n n y c h k r ę g ó w k u l t u r o w y c h ) . Oczywiście, szukając p r e k u r s o r ó w t w ó r c z o ś c i n a i w ­ nej w dawnej kulturze ludowej, zwracamy u w a g ę przede wszystkim na twórczość f i g u r a t y w n ą , w y r a ż a j ą c ą . Na twórczość mówiącą o c z ł o w i e k u i ś w i e c i e , a w i ę c — grafikę, malarstwo, rzeźbę i f o r m y pochodne (malowane kafle, szyldy, ekrany ulicznych f o t o g r a f ó w , f o r m y p i e r nikarskie), ponieważ w t y c h dziedzinach n a j p e ł n i e j m o g ł a się przejawić inwencja jednostki. Wiemy bowiem, że n a j m n i e j s z ą r o l ę o d g r y w a ł a i n ­ wencja w rzemiośle w r o z w i ą z a n i a c h ornamentacyjnych, zdobniczych. W sztuce uprawianej powszechnie na u ż y ­ tek własny, w zdobnictwie domostw i izb, w plastyce obrzędowej, stroju, t k a c t w i e — n a j w i ę k s z ą r o l ę s p e ł n i a ł a tradycja miejscowa. Bo też tak s t r ó j j a k i w y g l ą d domu świadczył nie tylko o gustach w ł a ś c i c i e l a , ale i o jego przynależności do grupy, o miejscu, j a k i e z a j m o w a ł czy chciał z a j m o w a ć w h i e r a r c h i i tej grupy. B y ł y w i ę c jakby cechą w s p ó l n ą grupy, o k r e ś l a j ą c ą t ę g r u p ę wobec innych. Mocne w i ę z y z t r a d y c j ą w y k a z y w a ł o też rze­ Borkowice pow. Przysucha. miosło, obliczone na zbyt, a w i ę c nastawione na zaspo­ kajanie i s t n i e j ą c y c h u p o d o b a ń i n a w y k ó w . Surowiec, warsztat, technika p r o d u k c j i ograniczały możliwości r o z w i ą z a ń , formy szlifowane z pokolenia w pokolenie s t a w a ł y się d o s k o n a ł e , w p e w n y m sensie optymalne. Rzemiosło i zdobnictwo opierało się przy t y m na usta­ l o n y m i nieznacznie m o d y f i k o w a n y m wzorcu — m y ś l ę t u z a r ó w n o o k s z t a ł c i e przedmiotu (budownictwo, cera­ mika), j a k też i ornamentach, m o t y w a c h zdobniczych. T r w a ł o ś ć i i d e n t y c z n o ś ć zasadniczego modelu r o z w i ą z a ń p o w o d o w a ł a , że p r z e n i k a ł y one do ś w i a d o m o ś c i estetycz­ nej społeczności. W y s o k o ś ć i k ą t nachylenia dachu, proporcje b u d y n k u , k r z y ż a , kapliczki czy dzbanka o g l ą d a n e od kolebki k s z t a ł t o w a ł y n a w y k i odbiorcze, p r z y z w y c z a j a ł y do u w a ż a n i a za p i ę k n e w ł a ś n i e te roz­ w i ą z a n i a typowe. Dotyczy to r ó w n i e ż i w r a ż l i w o ś c i na kolor, preferowania pewnych z e s t a w i e ń b a r w n y c h . 7 Natomiast w malarstwie, m i m o iż w d u ż y m stopniu s k r ę p o w a n y m schematami ikonograficznymi i sposo­ bami produkcji (nieraz o charakterze w r ę c z t a ś m o w y m ) , i s t n i a ł y pewne marginesy p o z w a l a j ą c e jednostce określić się w sposób bardziej samodzielny. Sytuacje takie w y ­ s t ę p o w a ł y oczywiście w twórczości zindywidualizowanej, gdy malarz m i a ł w ł a s n e ambicje lub też gdy nie k r ę ­ p o w a ł go odbiorca. Jako r e g u ł ę m o ż n a to określić tak, że i m bardziej temat w y k r a c z a ł poza znany artyście schemat interpretacyjny, t y m w i ę k s z ą rolę o d g r y w a ł y jego inwencja, w y o b r a ź n i a , u m i e j ę t n o ś ć obserwacji natury. Jeszcze w y r a ź n i e j zagadnienie to w y s t ę p u j e w r z e ź ­ b i e . S w i ą t k a r z nie dziedziczył warsztatu — j a k malarz 8 37 �П. 4. Sąd Ostateczny, Niżni Orlik, Czechosłowacja. II. 5. Zofia Barańska-Dzięciolowska, Sw. Anna z Matką Boską, farba klej., pap. II. 6. Matka Boska Gromniczna, ol., Otfinów pow. Dąbrowa Tarnowska. II. 7. Dorota Lampart, Sąd Ostateczny. czy r z e m i e ś l n i k . N i k t m u na ogół nie p r z e k a z y w a ł taj­ n i k ó w r z e ź b i a r s k i e j dyscypliny. Sam m u s i a ł nauczyć się wszystkiego, u f a j ą c t y l k o w ł a s n e m u zmysłowi ob­ serwacji, w ł a s n e j w y o b r a ź n i . R z e ź b i a r z nie był w tej mierze ograniczony t r a d y c j ą j a k i n n i l u d o w i twórcy. Jego sztuka s t a w a ł a się w i ę c dialogiem z odbiorcą, dia­ logiem, w k t ó r y m jedna strona p r z e d k ł a d a ł a propozycje mniej l u b bardziej akceptowane przez s t r o n ę drugą. Z a r ó w n o t w ó r c ę , j a k o d b i o r c ę łączył jednak zbliżony t y p psychiki, uformowany na gruncie tej samej kultury. W ł a ś n i e w sztuce w y r a ż a j ą c e j — w rzeźbie, malar­ stwie, grafice — a n g a ż o w a n a jest w y o b r a ź n i a odbiorcy, a w i ę c m o ż l i w e jest ś w i a d o m e o d d z i a ł y w a n i e na nią. Na­ leży p r z y p u s z c z a ć , że i ten m o t y w nie b y ł obojętny dla w i e l u t w ó r c ó w ludowych, k t ó r z y w y b i e r a l i zawód rzeź-j biarza czy malarza. Z w ł a s z c z a że b y ł y to dziedziny, w k t ó r y c h t w ó r c a m ó g ł m i m o wszystkich ograniczeń w y p o w i e d z i e ć się n a j p e ł n i e j , p r z e k a z a ć swoje widzenie ś w i a t a , dać upust w y o b r a ź n i , fantazji. Motorem nowydi p o s z u k i w a ń b y ł a dla j e d n y c h po prostu koniecznośt poradzenia sobie z n o w y m zadaniem (tematem), dla in nych natomiast m o g ł a to b y ć p r z e m o ż n a potrzeba wy r a ż e n i a ś w i a t a w ł a s n y c h d o z n a ń , k r z y w d , naiwnych nadziei i s ą d ó w . 1 Oczywiście w obrazach t a k i c h (a nawet rzeźbac" dostrzec m o ż e m y z naszej perspektywy p e w n ą naiwność Nie t y l e nawet n i e p o r a d n o ś ć czy p r y m i t y w i z m , ile wlaś nie n a i w n o ś ć . Ten n a i w n y obraz ś w i a t a wzrusza n ��8 i raduje, gdy o g l ą d a m y kafle obrazkowe, figuralne sceny malowane na skrzyniach czy szafach, n i e k t ó r e ob­ razy, rzeźby, drzeworyty, a nawet f o r m y piernikarskie. Jaka jest jednak granica m i ę d z y n a i w n y m w i z e r u n k i e m ś w i a t a w sztuce ludowej a twórczością „ n a i w n y c h " ? „Gdzie kończy się sztuka ludowa a gdzie zaczyna n a i w ­ na?" — p o w t ó r z m y pytanie, k t ó r y m zaczyna s w ó j essej na ten temat A n a t o l J a k o v s k y . 9 Granice s ą t u oczywiście nie zawsze uchwytne. T o ­ też słuszniej b y ł o b y m ó w i ć o pasie granicznym, o po­ graniczu, a nie o l i n i i demarkacyjnej precyzyjnie od­ dzielającej oba pojęcia. W dawnej sztuce ludowej n a j c h ę t n i e j m ó w i ł b y m t y l ­ ko o elementach naiwnego widzenia, m i e s z c z ą c y c h się jednak w ramach cech t y p o w y c h dla danej dziedziny twórczości ludowej (w o k r e ś l o n y m czasie i ś r o d o w i s k u ) . W p e ł n i n a i w n ą n a z w a ł b y m twórczość, w k t ó r e j cechy widzenia jednostkowego o k a z a ł y b y się silniejsze niż cechy w s p ó l n e dla ś r o d o w i s k a czy p r z y j ę t e j konwencji. W zdecydowanej większości p r z y p a d k ó w m a m y j e d ­ nak do czynienia t y l k o z przenikaniem e l e m e n t ó w „ n a i w n y c h " do sztuki ludowej. Najlepiej to w i d a ć na p r z y k ł a d z i e malarstwa. Zacznijmy od scen malowanych na kaflach. Obok s c h e m a t ó w powtarzanych w danym o ś r o d k u czy nawet na w i ę k s z y m obszarze, w twórczości kaflarzy mazurskich: Jana Oksitowicza ( i i . 46, 47), W o j ­ ciecha Krystanieckiego czy Aleksandra B a c h m i ń s k i e g o , w y s t ę p u j ą pewne, i m t y l k o w ł a ś c i w e tematy i ujęcia. Twórczość B a c h m i ń s k i e g o wydaje się t u najdojrzalsza i tak w e w n ę t r z n i e s p ó j n a , tak jednorodna stylistycz­ nie z a r ó w n o w t r a k t o w a n i u ornamentu r o ś l i n n e g o , j a k i postaci ludzkiej czy z w i e r z ę c e j , że bez wahania z a l i ­ czam j ą do klasycznych p r z y k ł a d ó w sztuki l u d o w e j 40 Pokucia. „ N a i w n o ś ć " sten figuralnych, traktowanie ludzkiej postaci nie jest t u c e c h ą n i e z a l e ż n ą od otoczki ludowego stylu, a została c a ł k o w i c i e zasymilowana w ramach j e d n o ś c i ludowej stylizacji, w ł a ś c i w e j tak kaf­ l o m o ś r o d k a pokuokiego j a k i s t y l o w i indywidualnemu B a c h m i ń s k i e g o . J u ż jednak u Krystanieckiego sceny p r z e d s t a w i a j ą c e b i t w y , wojsko cesarza Maksymiliana czy egzotyczny pejzaż A f r y k i bardziej są zróżnicowane. Stylistyka l u d o w a w y r a ż a się t u w r y t m i z a c j l elemen­ t ó w r o ś l i n n y c h , w u m o w n y m t r a k t o w a n i u drzew, krze­ w ó w , e l e m e n t ó w zdobniczych, w symetrycznej na ogół kompozycji kafla. Natomiast f i g u r y żołnierzy czy jeź­ d ź c ó w interpretowane są r ó ż n i e i niejednolicie w ra­ mach jednego pieca. Pochodzi to zapewne stąd, że jak stwierdza Roman Reinfuss „... m a m y t u do czynienia jedynie z dość p r z y p a d k o w y m zbiorem k o p i i wykona­ nych z r ó ż n y c h w z o r c ó w , w ś r ó d k t ó r y c h obok obrazków p r z e d s t a w i a j ą c y c h kraje egzotyczne (Afryka?) znalazły się prawdopodobnie k a r t o n y z d r u k o w a n y m i dla dzieci ż o ł n i e r z a m i do w y c i n a n i a " . W y r a ź n i e j w i ę c , niż to m i a ł o miejsce u B a c h m i ń s k i e g o , wydziela się tu pier­ wiastek „ n a i w n o ś c i " , zapewne w ł a ś n i e dlatego, że te­ mat nie został jeszcze w p e ł n i poddany rygorom stylu. Narracja w y p r z e d z i ł a proces stylizacji. 10 Z a r ó w n o jednak w t y m przypadku, j a k i Oksitowicza m o ż n a m ó w i ć o elementach naiwnego widzenia świata. Ofcsitowicz w s w y c h kaflach d a ł i l u s t r o w a n ą kronikę podwawelskiego .grodu z p o ł o w y u b i e g ł e g o w i e k u wy­ k a z u j ą c ten rodzaj c i e k a w o ś c i ś w i a t a zewnętrznego i poczucia h u m o r u , j a k i spotykamy r ó w n i e ż w malaturach orawskiej szafy, nazwanej przez Tadeusza Sewe­ r y n a „ O r b i s pictus" . W m a l a r s t w i e na szkle, z u w a g i na rzemieślniczy i masowy charakter produkcji, m a m y do czynienia z wy12 �Dorota Lampart: II. 8. Stacja, I , temp., pap. II. 9. XIII, temp. II. 10. Śmierć matki, temp., pap. Stacja b u d o w a ć sytuacje dramatyczne, p o k a z y w a ć postacie ludz­ kie w ruchu i t p . T u już w y r a ź n i e d a w a ł a się we znaki n i e z n a j o m o ś ć anatomii, w ą t ł y zasób u m i e j ę t n o ś c i . W ob­ razach w o t y w n y c h , zwłaszcza malowanych przez o b r a ź n i k ó w wiejskich, uderza często n a i w n y realizm m a l a r ­ skiej opowieści, w y n i k a j ą c y z a r ó w n o z n i e p o r a d n o ś c i warsztatowej, j a k i z g a t u n k u w y o b r a ź n i i p a m i ę c i ma­ larskiej p r y m i t y w n e g o t w ó r c y . Jest to d o s k o n a ł y p r z y ­ k ł a d dziedziny, k t ó r ą n a z w a ć m o ż n a za B i h a l j i - M e r i nem — n a i w n ą s z t u k ą l u d o w ą . „ B o g a t e zbiory naiwnej sztuki ludowej — pisze znakomity znawca sztuki n a i w ­ nej — z n a j d u j ą się w kościołach p ą t n i c z y c h , klasztorach i na cmentarzach. Ex-vota, kapliczki p r z y d r o ż n e . Małe, malowane, r z e ź b i o n e , w y k l e p y w a n e czy wyszywane ofiary — p o ś w i ę c o n e mocom o p i e k u ń c z y m — są ś l u b o ­ w a n i e m i w y r a z e m p o d z i ę k i za ratunek z ciężkiej opresji. Dramatyczne wydarzenie, k t ó r e g o tragiczny finał został powstrzymany, straszny wypadek, k t ó r y się dobrze s k o ń ­ czył, zostaje przedstawiony z d o k ł a d n o ś c i ą jarmarcznego fotografa i n a i w n ą w i a r ą w cuda" . 17 bitnie dekoracyjnym i stylistycznie j e d n o l i t y m t r a k t o ­ waniem niewielkiej w i ą z k i t e m a t ó w . Powtarza się w nich na ogół ten sam, w ł a ś c i w y dla danego o ś r o d k a , schemat rozwiązań kompozycyjnych i kolorystycznych, opanowany nie tylko p a m i ę c i o w o , ale i manualnie. T o ­ też do wyjątków n a l e ż ą obrazy o cechach osobistych, prymitywnych jak np. „ A d a m i E w a " z Muz. Diecezjal­ nego w Sandomierzu . W malarstwie r e l i g i j n y m k r ę g u cechowego spotyka­ my w obrazach przeznaczonych dla odbiorcy wiejskiego zazwyczaj daleko p o s u n i ę t ą t y p i z a c j ę , w y n i k ł ą z a r ó w n o z techniki produkcji masowej, j a k też i z ograniczonej ilości stale powielanych p r z e d s t a w i e ń . J u ż jednak przy realizacjach bardziej ambitnych, przeznaczonych dla kaplicy czy kościoła, przy tematach n o w y c h lub bar­ dziej rozbudowanych z a u w a ż y ć m o ż n a całe partie niestypizowane, malowane bardziej p r y m i t y w n i e , naiwnie. Np. pasące się k r o w y i w o ł k i o ludzkich twarzach w obrazie M B Gidelskiej , wizerunek r y b y i Jonasza w „Oku Opatrzności" . Bywa, że obraz m n i e j wprawnego malarza grzeszy n i e p o r a d n o ś c i ą i p r y m i t y w i z m e m , k t ó r e każą nam o d b i e r a ć go w ł a ś n i e w kategoriach sztuki naiwnej (jak np. wizerunek św. P a w ł a ) . N a i w n o ś ć poszczególnych e l e m e n t ó w czy całości w y n i k a nie t y l k o z nikłych umiejętności o b r a ź n i k a , ale i ze stopnia jego rozwoju kulturowego. 13 u 15 1 6 Widać to szczególnie w y r a ź n i e na p r z y k ł a d z i e obraz­ ków wotywnych. D a w a ł y one m a l a r z o w i s z a n s ę dość indywidualnej interpretacji wydarzenia, k t ó r e m i a ł upa­ miętnić. Sam temat p o z w a l a ł na p r ó b y bardziej r e a l i ­ stycznego, w r ę c z reportarzowego ujęcia. A l e s p r a w n o ś ć wystarczająca, gdy chodziło o t y p i z a c j ę hieratycznie traktowanej postaci M a t k i Boskiej K a r m i ą c e j czy innego, często powtarzanego tematu, zawodziła, gdy p r z y s z ł o K a ż d a grupa społeczna m i a ł a swoje nieco o d r ę b n e tradycje, m o ż l i w o ś c i i ś r o d k i wyrazu. Inne było (i jest) malarstwo o b r a ź n i k ó w z miejscowości p ą t n i c z y c h i ośrod­ k ó w odpustowych, inne — malarzy z miasteczek, zaspo­ k a j a j ą c y c h z a r ó w n o potrzeby w s i , j a k i miejskiego od­ biorcy. O t y c h ostatnich garść cennych informacji przy­ niosły badania w rzeszowskiem prowadzone przez F r a n ­ ciszka K o t u l ę . Malarze p r o w i n c j o n a l n i b y l i spadkobiercami daw­ nych t r a d y c j i cechowego rzemiosła. Podejmowali niejed­ nokrotnie tematy ś w i e c k i e , malowali p o r t r e t y rodzinne, podobizny osób ż y w y c h czy z m a r ł y c h , s t a r a j ą c się z b l i ­ żyć do w z o r c ó w k u l t u r o w y c h dworu i zamożnego miesz­ c z a ń s t w a . A l e s t o p i e ń u m i e j ę t n o ś c i nie p o z w a l a ł na to, p o w s t a w a ł y w i ę c obrazy o w i ę k s z y c h ambicjach niż u m i e j ę t n o ś c i a c h , obrazy, w k t ó r y c h dostrzegamy pewne cechy n a i w n o ś c i , a nawet p r y m i t y w i z m u . Nie znajdziemy tu jednak o d w o ł a n i a do sztuki ludowej. N a i w n o ś ć czy nie zamierzony p r y m i t y w i z m nie n a k ł a d a j ą się bowiem ani na schemat f o r m a l n y o b r a z ó w ludowych, ani nie w y n i k a j ą z dyspozycji psychicznych w ł a ś c i w y c h t w ó r ­ com l u d o w y m . 18 Dyspozycje takie znaleźć m o ż n a u ludzi, k t ó r z y zry­ w a j ą c z k u l t u r ą w i e j s k ą czy z ograniczeniami sztuki ludowej, zostali jednak w głębi swej psychiki przez tę k u l t u r ę i s z t u k ę uformowani. P r z y k ł a d e m jest t u O. Czaj­ ka, malarz z Małopolski, żyjący w p o ł o w i e ub. stulecia. Z a c h o w a ł y się trzy jego obrazy o tematyce wykracza­ j ą c e j poza k u l t o w y czy zdobniczy charakter malarstwa ludowego. „Wesele", „ Z r ę k o w i n y " , „ Z a b a w a w karczmie" (il. 1). I już sam w y b ó r t e m a t ó w ś w i a d c z y o odejściu od ludowej tradycji, o fascynacji i n n y m k r ę g i e m k u l ­ tury, t e m a t y k ą , sposobem wypowiedzi plastycznej. Zga­ dzam się t u z Robertem Wildhaberem, k t ó r y przy oce­ nie p r z y n a l e ż n o ś c i dzieła do sztuki ludowej wysuwa po­ stulat jego analizy nie t y l k o z p u n k t u widzenia w a r t o ś c i estetycznych, ale i f u n k c j i , k t ó r ą ona p e ł n i w społecz­ ności. A przecież, j a k powiada dalej „dla społeczności 41 �11 12 Franciszek Janeczko: IX. 11. Matka Boska, farba ludowej w a ż n e jest nie k r y t e r i u m estetyczne, ale przede wszystkim funkcja danego przedmiotu..." . Oczywiście obrazy Czajki nie s p e ł n i a ł y ani r o l i k u l t o w e j , ani de­ koracyjnej, od tej strony nie m o ż n a w i ę c w i ą z a ć ich z k u l t u r ą ludu. Ł ą c z y ł je z o b r a ź n i c t w e m l u d o w y m t y l ­ ko pewien p r y m i t y w i z m wypowiedzi. Są w i ę c obrazy Czajki dziełem t w ó r c y ludowego, choć nie m o ż n a ich zaliczyć do sztuki ludowej. Jest to d o s k o n a ł y p r z y k ł a d dawnego malarstwa z pogranicza sztuki ludowej i n a i w ­ nej. I ten w ł a ś n i e moment p o d k r e ś l i ł Tadeusz Seweryn 19 pisząc o Czajce: p o z n a ł n i e k t ó r e p r a k t y k i malarzy miejskich, niemniej jako z u p e ł n y s a m o u k , w y r a ż a się f o r m ą p r y m i t y w n ą , l u d o w ą . M a l u j ą c z przypomnienia dobrze znane sceny, nie u w z g l ę d n i a ż a d n y c h s k r ó t ó w perspektywicznych, ż a d n e g o k i e r u n k u o ś w i e t l e n i a , nie biedzi się nawet nad dekoracyjnym zespołem barw. Cho­ dzi m u g ł ó w n i e o p r a w d ę . W » Z r ę k o w i n a c h « rozmieszcza pod p o w a ł ą szereg o b r a z ó w z b ł ę k i t n y m i t ł a m i , przy stole zaś sadza ojców, c z y n i a j ą c y c h zapis, i m a t k ę obrac h o w u j ą c ą się ze s w a t k ą . . . — ...Notuje te przypomnienia skrupulatnie, bez formalnego z w i ą z k u ze sobą, u n i k a j ą c metody częściowego k r y c i a jednej postaci przez d r u g ą , u w y p u k l i ć chce k s z t a ł t y cieniem jednostronnym, d a j ą c w sumie w y r a z kompozycji ludowej, t k w i ą c e j psycholo­ gicznymi z a ł o ż e n i a m i w sztuce d z i e c k a . " Dodajmy, że ten t y p schematyzacji postaci ludzkiej i kompozycji spotyka się r ó w n i e ż np. w figuralnych kodrach ( w y c i ­ nankach) ł o w i c k i c h . 20 42 klej., -pap. II. 12. Ukrzyżowanie, farba klej., pap. P r z y k ł a d y takiego pogranicza m n o ż ą się, gdy zaczy­ namy a n a l i z o w a ć okres s c h y ł k u tradycyjnej ludowej k u l t u r y . Nowe t r e ś c i , nowe potrzeby oraz nowe wzorce z z e w n ą t r z p r z e n i k a j ą do k u l t u r y ludowej. Zapewne w okresie p e ł n i integracji i r o z k w i t u tej k u l t u r y treści te zostały w c h ł o n i ę t e , zasymilowane, p r z e ł o ż o n e na język stylu ludowego. A l e w latach industrializacji -wsi, roz­ w o j u o ś w i a t y , w latach szybko p o s t ę p u j ą c e j dekompo­ zycji k u l t u r y ludowej nie b y ł o k u temu ani czasu, ani możliwości. E k r a n y ulicznych f o t o g r a f ó w , szyldy i wy­ wieszki n a w i ą z u j ą niekiedy do d a w n y c h n a w y k ó w kom­ pozycyjnych czy kolorystycznych, ale nie jest to już ani r e g u ł ą , ani celem. Raczej r e l i k t e m . I jeśli czasem odnajdujemy w nich ś l a d y ludowego zdobnictwa, nie wystarczy to, aby m ó w i ć o k o n t y n u a c j i sztuki ludowej, a nawet o p o m o ś c i e w i ą ż ą c y m t r a d y c y j n ą s z t u k ę ludów z n a i w n ą . Na pewno r a c j ę ma Seweryn, gdy twierdzi, że „ w przedmiotach t y c h w y k a z u j ą w y t w ó r c y nieudol­ ność s w o j ą nie dlatego, że b r a k i m talentu, ale dlatego, że te przedmioty są dla nich zbyt m ł o d e . Jeszcze się z n i m i nie zżyli, nie p r z e t r a w i l i ich i nie urobili 'w form?] o k r e ś l o n ą w ł a s n y m i zbiorowym postanowieniem."" Od c h w i l i napisania t y c h z d a ń m i n ę ł o 20 lat. Widzimj już, j a k l u d nasz z a s y m i l o w a ł w międzyczasie ozdobne „ d y w a n y " papierowe i m a k a t k i na ścianę, które nieza­ leżnie od tego, czy nam się to podoba, czy nie, są sztu k ą l u d u okresu obecnego, konglomeratem cech jeszc t k w i ą c y c h w dawnej sztuce wiejskiej i nowych — pr �jętych od w a r s t w d r o b h o m i e s z c z a ń s k i c h z o d p u s t ó w , j a r m a r k ó w . Konglomeratem zdrowych r e g u ł ludowej ornamentyki, l u d o w y c h z a m i ł o w a ń do s t r o j n o ś c i i b a r w ­ ności, opacznie zrozumianej „ n o w o c z e s n o ś c i " , b a n a ł u , a nawet kiczu, niekiedy zresztą • nie pozbawionego naiwnego w d z i ę k u . Okres rozpadu k u l t u r y ludowej w y z w o l i ł jednak nowe siły i możliwości. Z m i e n i ł a się sztuka i jej rola w spo­ łeczności wiejskiej. Z a ł a m a ł y się podstawy, na k t ó r y c h opierało się istnienie zespołowej sztuki ludowej. Prze­ stała ona p e ł n i ć i n t e g r u j ą c ą rolę w społeczności w i e j ­ skiej, p r z e s t a ł a b y ć z e w n ę t r z n y m wyrazem o d r ę b n o ś c i grupy, ł ą c z n i k i e m t e r a ź n i e j s z o ś c i z przeszłością. „W cywilizacji w s p ó ł c z e s n e j stare s p o ł e c z n e wzorce zanikają — z a u w a ż a B i h a l j i - M e r i n . •— Sztuka ludowa, chłopska gubi s w ą t r e ś ć w e w n ę t r z n ą , staje się p u s t ą dekoracyjną otoczką zagubionej wypowiedzi. A n o n i m o ­ we siły, k t ó r e się u j a w n i a ł y w sztuce ludowej, żyją nadal, ale j a k b y w podziemiu, a p o n i e w a ż k o l e k t y w ­ ność została zdruzgotana, d ą ż ą do indywidualnego od­ radzania się. W ten sposób g i n ą c a sztuka ludowa m o ż e przerodzić się w s z t u k ę a m a t o r s k ą , w k t ó r e j p o s p o ł u łączą się ze sobą ostatnie promienie ducha k o l e k t y w ­ nego i przeszłości z b e z c z a s o w ą g r ą i wiecznie ż y w ą dziecięcą w o l ą tworzenia." 22 2 3 Zmienił się odbiorca, jego potrzeby i gusty. T r a d y ­ cyjne formy o k a z a ł y się m a ł o przydatne, gdy t w ó r c a chciał w y r a z i ć w nich nowe t r e ś c i . Konwencja ludo­ wego malarstwa nie m o g ł a służyć n o w y m celom, n o w y m ideałom, u t r u d n i a ł a o b s e r w a c j ę natury, w i o d ł a k u s t y l i ­ zacji, podczas gdy inspiracje p ł y n ą c e z k u l t u r y m i e j ­ skiej i przenoszone przez fotografię, f i l m i t e l e w i z j ę wiodły k u sztuce i l u s t r u j ą c e j , o p o w i a d a j ą c e j l u b (rza­ dziej) w y r a ż a j ą c e j t r e ś c i bardziej osobiste. Rozbicie tradycyjnej ludowej k u l t u r y stało się s z a n s ą dla jednostek uzdolnionych plastycznie, p o z w a l a j ą c i m na pełniejsze w y ż y c i e się w sztuce. Gdy jednak za­ II. 13. Franciszek b r a k ł o p o d p ó r k i kolektywnego stylu i tradycyjnych form, t w ó r c a p o z o s t a ł zdany t y l k o na siebie, na swój zmysł obserwacji, na bodźce p ł y n ą c e od w e w n ą t r z czy też inspiracje z e w n ę t r z n e , pojmowane p r z e w a ż n i e nader powierzchownie. W i e l u malarzy w ś r o d o w i s k u , k t ó r e jeszcze dziś m o g l i ­ b y ś m y u w a ż a ć za ludowe (czy też w y w o d z ą c e się z k u l ­ t u r y ludowej), stało się po prostu amatorami, z m n i e j ­ szym czy w i ę k s z y m skutkiem s t a r a j ą c się p o d ą ż a ć ś l a ­ dem r ó ż n y c h k i e r u n k ó w profesjonalnej plastyki, przej­ m u j ą c te w p ł y w y p r z e w a ż n i e z trzeciej r ę k i i ze znacz­ nym, kilkudziesięcioletnim opóźnieniem . Nieliczni t y l k o u m i e l i pozostać w i e r n i sobie, nie szu­ k a j ą c ż a d n y c h gotowych f o r m u ł . Oni to w ł a ś n i e — t w ó r ­ cy spontaniczni, n a i w n i , p r y m i t y w n i , „ i n n i " (nazywa się ich różnie) przekroczyli b a r i e r ę p r z e c i ę t n o ś c i i dyletantyzmu, w n o s z ą c do swej sztuki pierwiastek wypowiedzi osobistej i szczerej . O n i to w ł a ś n i e w y c h o d z ą c z ż y w y c h jeszcze tradycji sztuki ludowej, k t ó r a u k s z t a ł t o w a ł a ich osobowość a r t y ­ styczną, w swej i n d y w i d u a l n e j t w ó r c z e j wypowiedzi s t a n ę l i j u ż na granicy sztuki ludowej i naiwnej. Nie­ k t ó r z y po prostu k o n t y n u u j ą w swym p r z e ś w i a d c z e n i u s z t u k ę l u d o w ą , p o d e j m u j ą c t y l k o szerszy wachlarz te­ m a t ó w , p o z w a l a j ą c sobie na bardziej osobistą ich inter­ p r e t a c j ę . „ T y p ten powstaje dlatego — z a u w a ż a P i w o c k i — że tradycyjna k u l t u r a w s i wygasa, a w ł a s n e ś r o d o w i s k o c h ł o p s k i e przestaje się i n t e r e s o w a ć w y t w o ­ r a m i sztuki o tradycyjnej formie. W miejsce odbiorcy ludowego podstawiamy obecnie odbiorcę i m i ł o ś n i k a miejskiego, k t ó r y w p r a w d z i e p o ż ą d a »czystej« sztuki l u ­ dowej, lecz nie jest w stanie s t w o r z y ć a r t y ś c i e l u d o ­ w e m u na w s i odpowiedniego ś r o d o w i s k a . Nacisk otocze­ nia, k t ó r e » w y r o s ł o « już ze sztuki ludowej i ząbkuje najczęściej w k u l t y w o w a n i u z a m i ł o w a ń do sztuki m i e j ­ skiej, znanej z drugiej i trzeciej r ę k i , i to w przestarza­ ł y c h wydaniach, oraz ż ą d a n i a nowego odbiorcy m i e j 24 25 Janeczko, Upadek pod krzyżem, akw., pap. 43 �skiego » m u z e a l n e g o « — s t w a r z a j ą podatny g r u n t dla w i e ś nie m o g ł a jej w zmienionych w a r u n k a c h podtrzy­ powstawania tego rodzaju sztuki mieszanej l u d o w o - p r y - m y w a ć . Nawet w Z a l i p i u , gdzie istnienie ż y w e g o ośrod­ ka malarstwa dekoracyjnego w i ą ż e się przecież od wielu mitywnej." W tej w ł a ś n i e grupie w i d z ę figuralne m a l u n k i z Z a ­ l a t t y l k o z p o m o c ą i z a c h ę t ą o p i e k u n ó w k u l t u r y ludo­ wej oraz z a p a ł e m Rozalii C u r y ł o w e j i , d o s ł o w n i e , paru lipia. Zalipianki, zdobiąc m o t y w a m i r o ś l i n n y m i ś c i a n y jeszcze gospodyń. swoich domostw, n a l e ż ą c a ł k o w i c i e do ś w i a t a t r a d y c y j ­ B a r a ń s k a nie b y ł a jednak m i m o n i e w ą t p l i w e g o talen­ nej sztuki ludowej. P o z o s t a j ą w jej k r ę g u nawet w ó w ­ czas, gdy pod wpływem inspiracji z z e w n ą t r z p r o j e k ­ tu m a l a r k ą z s i l n ą p o t r z e b ą t w ó r c z e j wypowiedzi, toteż tują chusty na głowę, s p ó d n i c e czy obrusy, dekoracje po w y j ś c i u za mąż zrezygnowała z zainteresowań plas­ tycznych. p l a f o n ó w w miejskich w n ę t r z a c h . Te same kobiety j e d ­ nak, tak mistrzowsko p o s ł u g u j ą c e się p ę d z l e m , gdy cho­ I n n y b y ł casus Franciszka Janeczki. Dla niego m a l o ­ dzi o znane i m problemy dekoracji k w i a t o w e j , s t a j ą w a n i e b y ł o f o r m ą wypowiedzi koniecznej, r e k o m p e n s a t ą się p r y m i t y w n e i w r ę c z nieudolne, gdy p r ó b u j ą przed­ za k r z y w d y i bolesne d o ś w i a d c z e n i a doznawane w ż y ­ s t a w i ć s c e n ę f i g u r a l n ą , w y k r a c z a j ą c ą poza zakres ich ciu. W y c h o d z ą c z f o r m u ł y dekoracyjno-ludowej, b l i s k i doświadczenia. T r a d y c y j n y warsztat artystyczny nie m a l u n k o m dziecięcym w scenach p e j z a ż o w y c h , Janeczko wystarcza, aby przełożyć w i e l o w y m i a r o w ą r z e c z y w i s t o ś ć w y p o w i a d a ł się bardziej osobiście, t w o r z ą c p r z e j m u j ą c e na d w u w y m i a r o w y rysunek. w swej n a i w n e j prostocie sceny U k r z y ż o w a n i a ( i l . 11— 13). Pastuch, u m ę c z o n y p r a c ą ponad w ą t ł e siły i coraz Na pograniczu l u d o w o - n a i w n y m stoi też t w ó r c z o ś ć silniejszymi n a w r o t a m i epilepsji — u c i e k a ł , gdy t y l k o Zofii B a r a ń s k i e j - D z i ę c i o ł o w s k i e j . Wszystko w jej obra­ mógł, do szopy, by m a l o w a ć z dala od ludzi tainiutkimi zach jest w ł a ś c i w i e zgodne ze stylem l u d o w y m , z a m i ł o ­ f a r b a m i obrazki p e ł n e b a r w y i d o s t o j e ń s t w a . M a l o w a ł wanie do dekoracji, w y p e ł n i a j ą c e j c a ł ą p r z e s t r z e ń w o k ó ł wizerunku ś w i ę t e j postaci, r y t m i c z n y u k ł a d k w i a t o w y c h w osamotnieniu, pogardzany i wyszydzany przez ś r o d o ­ wisko. „ O b r a z e k robiem dzień abo d ł u ż y . Jak m a ł u j e m i r o ś l i n n y c h e l e m e n t ó w , p ł a s k i e potraktowanie postaci od r a n i ą , przy m a l o w a n i u to m i się nic nie kce, jadło (ii. 5). T y m , co pozwala m ó w i ć t u o p u n k t a c h stycznych mie o d y ń d z i e . Od tyoh nóg t o m c a ł y biedny, nie jezdem ze s z t u k ą n a i w n ą , jest s p o r ó b interpretacji scen b i b l i j ­ zdolny do nijakiej pracy i n i m a za co żyć ani za co się nych, Madonny czy ś w i ę t y c h , zwłaszcza twarzy. B a r a ń ­ o k r y ć " — p i s a ł w liście do Tadeusza S e w e r y n a . ska, sama rodem z Zalipia, w pracach swych, powsta­ 2 6 27 2S 2e łych jeszcze w latach trzydziestych, p o k a z a ł a m o ż l i w o ś ć l i n i i rozwoju malarstwa, bazującego na d o ś w i a d c z e n i a c h zdobnictwa ludowego. Oczywiście charakter przemian w kulturze wiejskiej uczynił tę p r o p o z y c j ę n i e a k t u a l n ą , 14 44 Epilepsja, lunatyzm, n ę d z a , p o n i ż e n i e — to momenty bardzo istotne dla zrozumienia potrzeby artystycznej wypowiedzi Janeczki. N a w e t w ś r o d o w i s k u w i e j s k i m p r o w a d z i ł y do izolacji, p o g ł ę b i a n e j n i e c h ę t n y m stosun- �16 IS Helena Roj-Kozlowska; obrazki na szkle: П. 14. Wesele. kiem otoczenia, a co za t y m idzie s p r z y j a ł y w y p o w i e d z i osobistej, niezależnej od mody i g u s t ó w otoczenia. „Naiwność" Janeczki w i ą ż e się z jego „ i n n o ś c i ą " od grupy, a jak m o ż n a z a u w a ż y ć , ten w ł a ś n i e moment często leży u źródeł naiwnej twórczości. K a ż d a zresztą współcześnie obserwowana „ n a i w n o ś ć " w y n i k a z j a k i e ­ goś rozdźwięku człowieka ze ś w i a t e m , z j a k i e g o ś efektu obcości, z niedorozwoju u m y s ł o w e g o , i n f a n t y l n o ś c i , n a d ­ miernej wrażliwości, przerostu w y o b r a ź n i , s t a n ó w l ę k o wo-maniakalnych, poczucia osamotnienia i obcości, izo­ lacji od środowiska i czasu, w k t ó r y m żyją, albo też — co jest drugim biegunem tego samego zjawiska •— z po­ trzeby przekazania i n n y m w ł a s n y c h p r z e k o n a ń , d o ś w i a d ­ czeń, wierzeń, obsesji. Dorota Lampart z Zawoi od d z i e c i ń s t w a w i e l k ą w a g ę przywiązywała do scen w i d z i a n y c h we śnie, p r z y d a j ą c im prorocze znaczenie, r o z p a m i ę t u j ą c je i o d t w a r z a j ą c w obrazach. Gdy s k o ń c z y ł a 16 lat, m i a ł a „ w i d z e n i e " . „Spałam na łóżku, nagle r o z w a r ł o się niebo, p r z y s z e d ł święty, strasznie p i ę k n y . M y ś l a ł a m , że to Bóg, a to był Michał Archanioł i a n i o ł y . P o k a z a ł m i zegar, k t ó r y trzymał w ręce, poniżej w y s t a w a ł a z p n i a k a r ę k a . " Temat ten wielokrotnie m a l o w a ł a . Ze s n ó w m a l o w a ł a wiele obrazów, w i n n y c h wzorem jej b y ł y dzieła w i d z i a ­ ne w kościołach ( i l . 8). „Niebo, czyli S ą d Ostateczny" (il. 7), jak twierdzi, „ w y r o z u m i a ł a sobie" o g l ą d a j ą c księży i dziewczyny z l i l i a m i podczas procesji, a p o n i e w a ż w niebie zawsze jest wszystkiego w i ę c e j niż na ziemi, cbraz musiał być w i e l k i i p e ł e n postaci. 3 0 II. 15. Jezusek. II. 16. Henryk Seniuk, Matka Boska, ol. Sądzę, że m o ż n a jej w i e r z y ć , gdy tak wyjaśnia powstanie obrazu, ale w ł a ś n i e dla tradycji t k w i ą c e j w p o d ś w i a d o m o ś c i charakterystyczne jest to, że ingeruje w twórczość, t w o r z ą c r a m y p o w s t a j ą c e g o dzieła. A b y m y ś l t ę w y j a ś n i ć , o d w o ł u j ę się do o b r a z ó w ludowych ze S ł o w a c j i , p r z e d s t a w i a j ą c y c h podobny temat ikono­ graficzny ( i l . 4). Szczególnie ciekawy jako w y r a z w ł a s n y c h przeżyć i pięknej naiwno-poetyckiej w y o b r a ź n i jest obraz „ Ś m i e r ć m a t k i " ( i l . 10). C z ł o w i e k i e m chorym, włóczęgą, o częstych zapaściach jest H e n r y k Seniuk, urodzony na Wileńszczyźnie, ale m i e s z k a j ą c y po w o j n i e w K r a k o w i e . Seniuk m a l o w a ł przez czas k r ó t k i , ale wszystkie jego obrazy są dojrzałe, konsekwentne i o w ł a s n y m wyrazie, b l i s k i m bizantyj­ skim mozajkom, malowane t e c h n i k ą niemal p o i n t y l i s t y c z n ą ( i l . 16). Zachodzi w nich zjawisko, o k t ó r y m Georg Schmidt pisze: „Wszyscy oni (naiwni — A.J.) m a j ą w y r a ź n e inklinacje tematyczne, fiksują pewne tematy, treści i zasób ś r o d k ó w w y r a z u , w k t ó r y c h t w ó r ­ czość ich nie ulega zmianom, r o z w o j o w i . " 31 To twierdzenie ostatnie jest na ogół słuszne, ale t y l k o w odniesieniu do ludzi, k t ó r y c h ogranicza ich psychika, ich w y r a ź n a osobowość t w ó r c z a . I t u na p r z y k ł a d z i e N i k i f o r a m o ż n a dowieść, że pewien rozwój istnieje, wczesne obrazki krynickiego mistrza m a j ą bowiem cechy n a i w n o - d z i e c i ę c e j w y o b r a ź n i , podczas gdy z biegiem lat n a s t ę p u j e w y r a ź n a krystalizacja stylu Nikiforowego, roz­ szerzenie wachlarza tematycznego, doskonalenie spe- 45 �18 17 cyficznego zresztą warsztatu malarskiego (odkrycie i zafiksowanie całego szeregu „ s p o s o b ó w " np. na malowanie poboczy g ó r s k i c h p o k r y t y c h lasami, drzew, p e j z a ż u w i ­ dzianego z j a d ą c e g o p o c i ą g u itd.). J u ż jednak na p r z y k ł a d z i e Heleny R o j - K o z ł o w s k i e j w i d a ć , że istnieje pewien t y p twórczości n a i w n o - l u d c wej, b a z u j ą c e j na ograniczeniach z e w n ę t r z n y c h , k u l t u r o ­ wych, nie u t r w a l o n y c h w psychice, a w i ę c p o d l e g a j ą c y c h zmianom. Urocze, naiwne obrazki na szkle R o j - K o z ł o w ­ skiej •— te z wczesnego okresu — m a j ą świeżość i w d z i ę k nieomal sztuki dziecka, a zarazem dojrzałość, k t ó r ą osiąga się t y l k o dzięki więzi w e w n ę t r z n e j z t r a d y c j ą m i e j s c o w ą . W postaciach ś w i ę t y c h zachwiane są p r o ­ porcje, z w r a c a j ą u w a g ę zwłaszcza m a l e ń k i e dłonie. Po k i l k u latach jednak, w m i a r ę zdobywania ś w i a d o m o ś c i artystycznej, R o j - K o z ł o w s k a zaczęła r y s o w a ć postacie anatomicznie bardziej poprawne i w s t y d z i ł a się t y c h m a ł y c h — j a k m ó w i ł a — „ m y s i c h " r ą c z e k ; dziwiła się, dlaczego znawcy w o l ą jej wczesne p r y m i t y w n e prace od tych z lat ostatnich, d o j r z a ł y c h i o wiele s p r a w n i e j ­ szych ( i l . 14, 1 5 ) Niestety p r y m i t y w n y w d z i ę k pierwsze­ go okresu u s t ą p i ł miejsca m a l a r s t w u bardziej ś w i a d o m e ­ m u i technicznie d o j r z a ł e m u , bez w i ę k s z y c h jednak w a r ­ tości artystycznych, a R o j - K o z ł o w s k a w o d r ó ż n i e n i u od w i e l u innych „ n a i w n y c h " , k t ó r z y w y r o ś l i ze swej n a i w ­ ności, nie chciała u t r z y m y w a ć jej sztucznie, jako k o n ­ wencję świadomie przyjętą i u p r a w i a n ą . Odwoływała się natomiast do bliskiej i dobrze jej znanej z w z o r ó w muzealnych t r a d y c j i p o d t a t r z a ń s k i e g o malarstwa na szkle. O d c h o d z ą c zresztą i od niej w pracach z ostatniego okresu życia. Nikifor, o k t ó r y m już w s p o m n i a ł e m , jest na pewno n a j w y b i t n i e j s z ą p o s t a c i ą w ś r ó d naszych „ n a i w n y c h " . Jego twórczość jest zjawiskiem artystycznym. Nasuwa 32 M 46 się t u jednak p y t a n i e — w jakiej mierze jest on zwią­ zany z t r a d y c j ą i czy jest to tradycja ludowa? Reinfuss w s w y m Malarstwie ludowym t w i e r d z i : „ O b r a z y Ja­ neczki, N i k i f o r a i całej plejady w s p ó ł c z e s n y c h malarzy wiejskich czy robotniczych nie w y k a z u j ą z w i ą z k u ani z l u d o w y m m a l a r s t w e m t r a d y c y j n y m , ani w ogóle z tra­ d y c y j n ą t w ó r c z o ś c i ą ludu. S p o ś r ó d w y m i e n i o n y c h wyżej a r t y s t ó w jedynie B a r a ń s k a w t w ó r c z o ś c i swej nawiązuje do t r a d y c j i plastycznych swego ś r o d o w i s k a . I n n i zaś, z a r ó w n o Janeczko j a k i N i k i f o r czy Dorota Lampart, nie m ó w i ą c j u ż o W r ó b l u czy A d a m c z y k u , to jednostki, k t ó r y c h sztuka jest zjawiskiem ściśle indywidualnym, n i e p o w i ą z a n y m z l u d o w y m t ł e m t r a d y c y j n y m i nie sta­ n o w i ą c y m dalszego ogniwa w jego historycznym roz­ w o j u . T w ó r c z o ś ć ich, podobnie j a k t w ó r c z o ś ć wszystkich niemal dzisiejszych m a l a r z y - s a m o u k ó w , to sztuka ama­ torska czy dyletancka, sztuka b ą d ź w ogóle oderwana od j a k i c h k o l w i e k w p ł y w ó w z e w n ę t r z n y c h (Janeczko, N i k i f o r ) , b ą d ź — przeciwnie — p o d l e g a j ą c a wszelkim m o ż l i w y m w p ł y w o m , c h ł o n i ę t y m bez najmniejszego wy­ boru, z w y ł ą c z e n i e m jedynie tradycyjnego malarstwa ludowego." Reprezentując t a k i pogląd, zamieszcza Reinfuss w swej k s i ą ż c e o m a l a r s t w i e l u d o w y m ... aż 8 r e p r o d u k c j i N i k i f o r a , 4 Janeczki, 2' Ociepki, 3 RojK o z ł o w s k i e j . A u t o r nie jest t u chyba konsekwentny, n i e s ł u s z n i e odmawia wszelkich cech ludowych obrazom Janeczki, L a m p a r t czy nawet N i k i f o r a , a z drugiej stro­ ny nie pokazuje w reprodukcjach N i k i f o r a czy Ociepki tego, co ich w i ą ż e z l u d o w y m podglebiem. 34 Ź r ó d ł e m u p o d o b a ń ornamentalnych Nikifora jest sztuka ludowa, a zwłaszcza jej zdobnictwo. Wystarczy spojrzeć na f o t o g r a f i ę z 1955 r. pokoju ( i l . 17) Nikifora. P i e r w s z ą rzeczą, k t ó r a zwraca u w a g ę , b y ł ciągnący się �47 �20 Stanisław Karulak: II. 20. Pejzaż, ol. II. drewno polichr. II. 23. Seweryn Odrzywolski, chowy, ol. 21. Tadeusz Krasnystaw, Kościuszko, ol., płyta drewno pilśniowa. polichr. II. 22. Bartosz Głowacki, II. 24. St. Karulak, Obrona Często­ ��przez długość wszystkich ścian r z ą d kolorowych repro­ dukcji, p r z e w a ż n i e w y c i ę t y c h z pism ilustrowanych. Wisieli obok siebie Mościcki, Rydz Ś m i g ł y , Stalin, Pił­ sudski, p a p i e ż , cesarz Franciszek Józef, Lenin, Bierut i Rokossowski. N i k i f o r w i e s z a ł swoje postacie historycz­ ne, j a k l u d ś w i ę t e obrazy, r z ę d e m , pod p o w a ł ą . Druga rzecz — bielony piec, na k t ó r y m k r y n i c k i Matejko pra­ cowicie w y r y s o w a ł k a f e l k i i ozdobił p r y m i t y w n y m krzy­ ż y k o w y m ornamentem. Podobnie czynił lud, t n ą c z pa­ pieru f i r a n k i i m i t u j ą c e zasłony widziane w mieszczań­ skim czy d w o r s k i m w n ę t r z u . Trzecia rzecz, k t ó r a rzu­ cała się w oczy, to stara, ciemnozielona skrzynia, w k t ó ­ rej b y ł y p o s p o ł u obrazki i pocięty czysty bristol. Za­ r ó w n o skrzynie, j a k i k i l k a mniejszych drewnianych walizeczek-kasetek ozdobił N i k i f o r na w z ó r ludowy ornamentem, k t ó r y choć nie p o w t a r z a ł dekoracji skrzyń ł e m k o w s k i c h , jest przecież w s w y m charakterze bez­ sprzecznie ludowy. Podobne m o t y w y zdobnicze spotyka się też niekiedy w akwarelach, zwłaszcza gdy Nikifor maluje r a m k ę na arkuszu l u b s z e r o k ą b o r d i u r ę . I wresz­ cie k r ą g w p ł y w ó w na poły. już t y l k o ludowych — in­ spiracje m a l o w i d ł a m i z drewnianych cerkiewek. Świat w y o b r a ż e ń r e l i g i j n y c h N i k i f o r a jest oczywiście inny niż w s p ó ł c z e s n e j m u wsi, bardziej p r y m i t y w n y , a zara­ zem ż a r l i w y i wizjonerski, w y d a j e się jednak, że ana­ logie dla N i k i f o r o w e j w y o b r a ź n i i naiwnej w i a r y można znaleźć w ł a ś n i e w ludowej starej t r a d y c j i , w umiłowa­ n i u ż y w o t ó w ś w i ę t y c h , a p o k r y f ó w , kantyczek. Trzeba t u też w s p o m n i e ć o hieratyzacji gestu postaci świętych, co w i ą ż e się i z charakterem cerkiewnych pierwowzo­ r ó w , i z l u d o w y m m y ś l e n i e m artystycznym. L u d o w o ś ć Ni­ k i f o r a w i d z ę w i ę c przede w s z y s t k i m w typie mental­ ności, a dopiero później •— w reminiscencjach ludowego zdobnictwa w n ę t r z i s p r z ę t ó w , w ornamentyce. W tej k a t e g o r i i w i d z ę też malarstwo Seweryna Odrzywolskiego, w o ź n e g o m a g i s t r a t u w Krasnymstawie (il. 23). T r o c h ę inny jest p r z y k ł a d S t a n i s ł a w a Karulaka, ka­ mieniarza, p ó ź n i e j pracownika kolei. Dyscyplina rzeźby zbliża go do t r a d y c j i ludowej, w m a l a r s t w i e natomiast p o s t ę p u j e on ś l a d e m r o z w i j a j ą c e j się opowieści. Rzeźba łączy go w i ę c z k r ę g i e m ludowej twórczości, podczas gdy w m a l a r s t w i e jest bardziej n i e z a l e ż n y od ludowego wzoru, t r a d y c j i (zresztą j u ż n i e m a l doszczętnie zanikłej). Z kolei s z u k a j ą c proweniencji dla malarskiego świata Ociepki nie p o m i j a ł b y m jego z w i ą z k ó w z k u l t u r ą gór­ n i k ó w , ich wierzeniami, f a n t a z j ą . Nie jest to co prawda k u l t u r a ludowa w potocznym odczuciu tego pojęcia, ais chyba w i n n o nas t u i n t e r e s o w a ć zjawisko w całej jego rozpiętości, a nie t y l k o z a w ę ż o n e do raim wsi i wpły­ w ó w tradycyjnej sztuki. W p r z y p a d k u Ociepki źródłem inspiracji jest nie t y l e sztuka, ile k u l t u r a środowiska. Nie t y p o b r a z ó w , a tradycja kalendarzy obrazkowych, l i t e r a t u r y jarmarcznej, g ó r n i c z y c h p o d a ń i wierzeń. Banach pisząc o Ociepce zwraca r ó w n i e ż uwagę na w p ł y w odpustowej l i t o g r a f i i , o „ p r z e j m u j ą c y m " ko­ lorycie. „ S ą tam fiolety fiołkowe, róże jak z róży, żółtości jajka wielkanocnego i zjadliwe zielenie. To jest źródło w p ł y w u na O c i e p k ę — m o ż e nie bezpośrednie, ale w a ż n e dlatego, że dla ostatnich lat, a nie tylko dla dawnej przeszłości, stawia s p r a w ę sztuki ludowej miej­ skiej •— niekoniecznie c h ł o p s k i e j . To są ryciny ludowi j t r o c h ę z » E p i n a l u « . T a k ż e obok nich — bez przyczyno­ wego z w i ą z k u — m o ż n a p o s t a w i ć O c i e p k ę . " A w in> n y m miejscu Banach notuje: „ O c i e p k a pochodzi z W' d ż i n y górniczej n a p r a w d ę . . . Jest z w i ą z a n y z kulturą lu­ d o w ą Ś l ą s k a , z niej w y r ó s ł . N i e w ą t p l i w i e wychował się na g ó r n i c z y c h legendach. J e ż e l i tak bliska mu jest pro35 50 �chowy, 4S ol. �blematyka przypadku, demonizmu przyrody, przepowied­ n i — to są w t y m m o t y w y górnicze. Bez t a k i c h m y ś l i g ó r n i k istnieć nie m o ż e . Sama n i e d z i e l n o ś ć jego malo­ wania jest też j a k o ś uzasadniona z a w o d e m . " G r u p a m a l a r z y - p r y m i t y w i s t ó w ze ś r o d o w i s k a g ó r n i ­ czego łączy w iswej twórczości świeżość i p e w n ą n a i w ­ ność (ludową? dziecięcą?) widzenia ś w i a t a z zaintereso­ w a n i e m dla p e j z a ż u p r z e m y s ł o w e g o (Rejdych, Stolorz), miejskiego. W r ó b l a p o c i ą g a j ą j a r m a r k i , karuzele, c y r k i , widowiska ludowe, widziane w miasteczku g ó r n i c z y m . I n n ą cechą wszystkich jest z a m i ł o w a n i e do ż y w y c h barw. Wiąże się to zapewne z charakterem pracy górniczej pod ziemią i z w i ą z a n ą z t y m p o t r z e b ą rekompensaty w sztuce. 38 W y c z e r p a l i ś m y w i ę c wszelkie f o r m y p o w i ą z a ń m a ­ larstwa naiwnego z l u d o w y m . Sprawy te w y g l ą d a j ą jednak nieco inaczej w innych krajach. A n a l o g i i p e ł ­ nych nie ma i b y ć nie m o ż e . Nie m a m y np. w Polsce ludowo-naiwnego m a l a r s t w a uprawianego przez całe wsie, j a k to ma miejsce w J u g o s ł a w i i (Kovacice) ani o ś r o d k ó w p o w s t a ł y c h w w y n i k u inspiracji malarzy za­ wodowych (Hlebine), nie m a m y też w k u l t u r z e paster­ skiej malarstwa takiego j a k w szwajcarskim regionie Appenzelle. S ł u s z n i e zwraca u w a g ę Georg Schmidt na konieczność w y r a ź n e g o r o z r ó ż n i a n i a malarstwa k u l t u r pasterskich od k u l t u r kopieniaczych, k u l t u r rolniczych. R ó ż n i ą s i ę one bowiem nie t y l k o w swych t r e ś c i a c h , ale i w ś r o d k a c h w y r a z u . 37 Z a j m i j m y się z kolei problemem rzeźby. R e n é d'Harnoncourt powiada, że „ ł a t w o odróżnić naiwne malarstwo Rousseau, Kanego czy Obina od opartych o t r a d y c j ę p r y m i t y w ó w czy sztuki ludowej, ale j a k ż e trudno jesrt 52 �nieraz odróżnić naiwnych od t y c h w s p ó ł c z e s n y c h t w ó r ­ ców ludowych, którzy nie w y p o w i a d a j ą się w t r a d y c y j ­ nym stylu." Sprawa k o m p l i k u j e się jeszcze, gdy cho­ dzi o rzeźbę, o p a r t ą na t r a d y c j i ludowej czy ściślej mówiąc na systemie m y ś l e n i a w y n i k ł y m ze stosunku do tworzywa i możliwości, k t ó r y m i d y s p o n o w a ł l u d o ­ wy twórca. 38 Niemal cała współczesna r z e ź b a ludowa znajduje się na pograniczu sztuki naiwnej, p r y m i t y w n e j . Inspiracje płynące z ludowej t r a d y c j i i jej zasady tak są w c i ą ż jeszcze znaczne, że p o d d a j ą się i m nawet t w ó r c y ze środowiska miejskiego (jak np. Feliks Czajkowski). W y ­ nika to z tego, że jedynie zasady l u d o w e j r z e ź b y pozwa­ lają twórcy nie d y s p o n u j ą c e m u w i e d z ą ani s p r a w n o ś c i ą warsztatową osiągnąć dobre rezultaty. I n n e ambicje, wiodące ku wypowiedzi realistycznej czy poszukiwaniom nowoczesnej sztuki — bez odpowiedniej ś w i a d o m o ś c i i wiedzy, zarówno w zakresie anatomii, j a k i technik rzeźbiarskich, p r o w a d z ą w w i ę k s z o ś c i p r z y p a d k ó w na manowce dyletantyzmu, j a ł o w e j amatorszczyzny. Cecha naiwności, spotykana we w s p ó ł c z e s n e j t w ó r ­ czości rzeźbiarzy ludowych, daje się z a u w a ż y ć przede wszystkim w warstwie tematycznej, w naiwnej poetyce scen historycznych, dysproporcjach m i ę d z y n a s z ą w i e d z ą o postaci (czy sytuacji) a sposobem zinterpretowania tej postaci czy sceny przez r z e ź b i a r z a . N a i w n o ś ć cechuje więc przede wszystkim p o e t y k ę , w y o b r a ź n i ę , ś w i a d o ­ mość twórcy zwłaszcza w zestawieniu z ś r o d k a m i w y ­ razu, którymi dysponuje. Leon Kudła: II. 30. Syn no polichr. II. 33. Jędrzej polichr. 33 Antoś, drewno polichr. Wawro, Sw. Magdalena, N a i w n o ś ć , -tak j a k j ą odczuwamy, w i ą ż e się z prze­ kroczeniem t r a d y c y j n y c h f o r m u ł tematycznych i for­ m a l n y c h , w y j ś c i e m poza o b r ę b zbiorowych doświadczeń. N a i w n ą w y d a się w i ę c nam „ f r a n c i s z k a ń s k a " poetyka r z e ź b W a w r y z n i e o d ł ą c z n y m i drzewkami i ptaszkami, zwłaszcza w tematach, pozbawionych w rzeźbie t r a d y c j i ikonograficznej j a k np. Chrystus w Ogrójcu czy Wniebo­ w s t ą p i e n i e M a t k i Boskiej. Beskidzki powsinoga nie zawsze też r o z u m i a ł w z ó r , z k t ó r e g o c z e r p a ł natchnienie do rzeźby. Tak np. z n a j ą c jedynie z k s i ą ż k o w y c h i l u ­ stracji p o s t a ć ś w . Krzysztofa stojącego po kolana w rzece, z r o z u m i a ł r y c i n ę w ten sposób, że „ ś w i ę t y K r z y stopon nimo nóg, ino do t e l a . " W a w r o jednak, mimo n a i w n o ś c i dostrzeganych zwłaszcza w pracach nie opar­ t y c h o w z ó r ikonograficzny, pozostaje przede wszystkim rzeźbiarzem ludowym. 39 „ N a i w n o ś ć " w rzeźbie jest w i ę c przekroczeniem p r o ­ gu w s p ó l n y c h zasad m y ś l e n i a i f o r m u ł o w a n i a , c e c h u j ą ­ cych rzeźbę l u d o w ą . G d y b y ś m y chcieli m y ś l tę w y r a z i ć graficznie, n a l e ż a ł o b y zrobić p o d z i a ł k ę j a k w termo­ metrze. M i m o i n d y w i d u a l n y c h różnic rzeźba ludowa w y p e ł n i j a k i e ś ś r o d k o w e pasmo skali. Pozostanie dół i góra. P r y m i t y w spontaniczny, nieomal infantylny, jeszcze przed progiem w p ł y w u j a k i e j k o l w i e k tradycji — i rzeźba, k t ó r a już p r ó g t r a d y c j i p r z e k r o c z y ł a , rzeźba o cechach indywidualnego stylu w y r a ź n i e zarysowanej osobowości. P r z y k ł a d e m takiego p r y m i t y w u absolutnego jest twórczość g ó r a l a H e r ó d k a i r z e ź b i a r k i z Gujska — Heleny S z c z y p a w k i - P t a s z y ń s k i e j . Na p r z e c i w l e g ł y m bie- II. 31. Chrystus drewno polichr. z krzyżem, drewno polichr. 11. 34. Zygmunt Skrętowicz, II. 32. Wrona, drew­ Krótka pila, drewno 34 �gunie znajdzie się w ó w c z a s t w ó r c z o ś ć Leona K u d ł y , jego osobny ś w i a t . Janusz M i c h a ł o w s k i s ł u s z n i e p o d ­ k r e ś l a , że u K u d ł y naiwne jest spojrzenie na ś w i a t , ale nie forma artystycznej w y p o w i e d z i . W y o b r a ź n i a K u d ł y inna jest od p r z e c i ę t n e j w y o b r a ź n i ludowego ś w i ą t k a r z a , w i d a ć to j u ż w tematyce, w r ę c z f r a n c i s z k a ń ­ skim u m i ł o w a n i u natury, ptactwa. Dla K u d ł y z w i e r z ą t k o jest przyjacielem., w s p ó ł t o w a r z y s z e m człowieka. Jest stworzeniem czystym, godnym podziwu, szacunku. W i e ­ w i ó r k a na dłoni czy r a m i e n i u , w i e r n y sokół, pies sie­ dzący u stóp syna Antosia, sarenka z d z i e w c z y n ą , nawet kot czy ptak, t r a k t o w a n y z całą p o w a g ą — j a k ż e o d ­ m i e n n ą od tego stosunku do zwierząt, k t ó r y zazwyczaj spotykamy na w s i . U K u d ł y , podobnie j a k u N i k i f o r a , jest p e ł n a r ó w n o w a g a i harmonia m i ę d z y f o r m ą a r t y ­ styczną a p o d j ę t ą t e m a t y k ą . M i c h a ł o w s k i twierdzi, że „ P o s t a w a psychiczna w i ą ż e go z t w ó r c a m i l u d o w y m i . Nie jest to zresztą jedyny p u n k t w s p ó l n y . R z e ź b a l u d o ­ wa jest podłożem, na k t ó r y m r o z w i n ę ł a się jego t w ó r ­ c z o ś ć . . . " Zastanawiam się, czy n a p r a w d ę postawa psy­ chiczna K u d ł y jest „ l u d o w a " . Chyba w ł a ś n i e r ó ż n i c e w tej postawie psychicznej wobec ś w i a t a , sztuki, f u n k c j i rzeźby — s p r a w i a j ą , iż K u d ł ę w w i ę k s z y m nawet stop­ niu niż W a w r ę m o ż e m y zaliczyć do sztuki pogranicza naiwnego . 40 41 42 Z kolei Z y g m u n t S k r ę t o w i c z . I znów o d r ę b n y ś w i a t w y o b r a ź n i . Zainteresowania tematyczne sięgające do spraw dramatycznych — w y r a ź n y c h wprost, bez po­ ś r e d n i c t w a symboliki Frasobliwego, Bolesnej czy Piety (Oświęcim, Bełżec, sceny z czasów okupacji) s ą s i a d u j ą z ż a r t o b l i w ą o b s e r w a c j ą wiejskiego życia, zabaw, oby­ czajów. Groza i dowcip, np. w r z e ź b i e „ K r ó t k a p i ł a " — Adam Zegadło: II. 35. Sw. Piotr, drewno polichr. i l . 34, w i e l o f i g u r o w e sceny z ' B i b l i i (Potop) i zwykłe opowieści o ludziach, k a t a r y n i a r z u z p a p u g ą , ślepym grajku, h a r m o n i ś c i e . A przy t y m s ą to r z e ź b y w y n i k a ­ j ą c e z ludowego ducha, z t r a d y c j i . N a i w n y w naszym odczuciu r z e ź b jest w i ę c przede wszystkim sposób i n t e r p r e t a c j i tematu, p o w i ą z a n y z oso­ bistą formą wypowiedzi rzeźbiarskiej, o w y r a ź n y m pięt­ nie osobowości t w ó r c y . Gdyby nie tematy, rzeźby Lam ę c k i e g o m o ż n a by r o z p a t r y w a ć w kategoriach sztuki ludowej. N a i w n o ś ć r z e ź b i a r z a polega jednak na t y m , że nie d y s p o n u j ą c ś r o d k a m i r z e ź b i a r s k i m i zdolnymi oddać p r a w i d ł o w y i niepowtarzalny wizerunek f a k t u czy osoby (zwłaszcza postaci historycznej), z c a ł k o w i t y m spokojem i n i e f r a s o b l i w o ś c i ą konstruuje s c e n ę np. z a b ó j s t w a bis­ kupa S t a n i s ł a w a Szczepanowskiego czy k ą p i e l i króla Jana I I I Sobieskiego, proponuje w i z e r u n k i k r ó l ó w i wo­ dzów polskich, Sukarna czy I n d i r y Ghandi, w podobny jednak sposób r z e ź b i ą c i c h twarze, o charakterystycz­ n y m nosie, w y p u k ł y m polerowanym czole i kulistych oczach. Zmienia w t y c h twarzach niewiele, t y l k o szcze­ góły, a t r y b u t y postaci, domalowuje w i ę c w ą s y , uczesanie. P r z y k ł a d y m o ż n a m n o ż y ć . Oto P i ł a t — prymitywny i w z r u s z a j ą c y w swej nieporadnej często sztuce, z upodo­ baniem r z e ź b i ą c y w i e l k i e f i g u r y Chrystusa stojącego przed ... P i ł a t e m , p e ł n e ekspresji Piety, syreny, sfinksy, krokodyle gdzieś zobaczone w k s i ą ż c e szkolnej i nie bardzo chyba z a p a m i ę t a n e ; Piotr Zelek zafascynowany b i b l i j n y m Egiptem, scenami ś w i ę t y m i , k t ó r e po swoje­ m u interpretuje, b o r y k a j ą c się z oporem materiału (il. 37, 38, 39). A d a m Z e g a d ł o , W i n c e n t y K r a j e w s k i , Feliks Czajkowski — cała plejada r z e ź b i a r z y ludowo-prymit y w n y c h , tak charakterystyczna dla panoramy sztuki U. 36. „Tajemnica zwycięstwa", drewno polichr. �55 �40 naiwnej w Polsce. I wreszcie S t a n i s ł a w Zagajewski, zjawisko wyjątkowe, formuła już nie ludowa, ale z po­ granicza ekspresyjno-surrealistycznej w y o b r a ź n i . S t w o r y i p t a k i Zagajewskiego są nie t y l k o niesamowite, ale i dekoracyjne (il. 40, 41). Tyle że jest to d e k o r a c y j n o ś ć obsesyjna, n a t r ę t n a , k t ó r a w s p i ę t r z e n i u i p o w i k ł a n i u form nabiera dramatycznej siły w y r a z u . Czuje się w tych r z e ź b a c h g o r ą c z k o w ą p o t r z e b ę formowania gliny, p o t r z e b ę tak p s y c h i c z n ą j a k i m a n u a l n ą . A przecież przy całej swej odrębności Zagajewski wyrasta z ludowego zdobnictwa (horror vacui), z t r a d y c j i l u d o w e j rzeźby ceramicznej ( i l . 42). Spazmatycznie s k r ę c o n e w r u c h u p t a k i i z w i e r z ę t a z n a j d u j ą też i inne źródło inspiracji — gumowe i celuloidowe kiczowate zabawki, k o t k i , pieski nieudolnie wzorowane na postaciach Disneyowskich k r e s k ó w e k ( i l . 43). Panorama naszej r z e ź b y n a i w n o - l u d o w e j , o b e j m u j ą c a zjawiska od H e r ó d k a po K u d ł ę , L a m ę c k i e g o i Zagajew­ skiego, nie ma analogii w i n n y c h krajach. Jest t y m , co najmocniej nas w y r ó ż n i a na wszelkich zagranicznych konfrontacjach i wystawach. Dzieje się tak, p o n i e w a ż dyscyplina ludowej r z e ź b y w c i ą ż jeszcze jest u nas w żywej p a m i ę c i , p o n i e w a ż w ł a ś n i e r z e ź b a b y ł a u nas powszechna, a jej zasadnicze p r a w a do dziś z a c h o w a ł y s w o j ą w a r t o ś ć i moc inspiracji. Pogranicze sztuki l u d o w o - n a i w n e j jest zjawiskiem historycznym, u w a r u n k o w a n y m ż y w ą jeszcze t r a d y c j ą sztuki ludowej, w orbicie k t ó r e j znajduje się t w ó r c a . 56 41 Tradycja ta jest przy t y m nie w y s t a r c z a j ą c a , nie pozwa­ la twórcy na p e ł n ą w y p o w i e d ź , w y r a ż e n i e treści no­ w y c h , p r z e k r a c z a j ą c y c h z a s ó b dotychczasowych d o ś w i a d ­ czeń sztuki ludowej. R o z w ó j p o s z u k i w a ń t w ó r c z y c h j e d ­ nostki zdaje się ma w i ę c p r o w a d z i ć od t r a d y c j i do po­ szukiwania w ł a s n e j f o r m y wypowiedzi. Od kształtu sztuki zdefiniowanego w o l ą zbiorowości k u wyzwoleniu w ł a s n e j w y o b r a ź n i . Od sztuki p e ł n i ą c e j o k r e ś l o n ą f u n k ­ cję w swojej społeczności do t w ó r c z o ś c i bardziej nie­ z a l e ż n e j , w a r u n k o w a n e j przede w s z y s t k i m w ł a s n ą po­ t r z e b ą wypowiedzi. Sztuka pogranicza ludowo-naiwnego wykracza więc często poza t e m a t y w s p ó l n e grupie, w y r a ż a j ą c przeżycia konkretnej jednostki, jej osobiste widzenie otaczającego ś w i a t a , a nawet jej obsesje. Cena swobody b y w a nieraz wysoka, przychodzi za n i ą p ł a c i ć l e k c e w a ż e n i e m , a nawet osamotnieniem w ś r o d o w i s k u . Sojusznikiem staje się w tej sytuacji od­ biorca spoza w ł a s n e j sfery, z miasta. M i ł o ś n i k sztuki. Proces jest jednak nieuchronny. Sztuka ludowa g i ­ nie i miejsce jej z a s t ę p u j e b ą d ź sztuka z z e w n ą t r z , od­ bierana p r z e w a ż n i e biernie, b ą d ź t w ó r c z o ś ć w ł a s n a — amatorska, a w nielicznych przypadkach — naiwna. Zanikanie t r a d y c j i k u l t u r y ludowej, p o w o d u j ą c e j w pierwszej fazie r o z w ó j t w ó r c z o ś c i pogranicza ludowonaiwnego, w dalszej konsekwencji doprowadzi zapewne do zmniejszenia się r o l i tej ludowej t r a d y c j i . Być może pogranicze l u d o w o - n a i w n e będzie w ó w c z a s b a z o w a ć ra­ czej na dyspozycjach psychicznych, c e c h u j ą c y c h ś r o d o ­ wisko wiejskie, niż na wzorach sztuki ludowej, prze­ kazanych przez t r a d y c j ę i dokument. �И 40 Stanisław Zagajewski, Pies, glina wypalana, glazurowana. II. 41. St. Zagajewski, Paw, glina wyp. II. 42. Stefan Głowiak, Medynia Głogowska pow. Łańcut, Walczące koguty, glina wyp., głaz. II. 43. Figurki gipsowe służące Zagajewskiemu za wzory. 42 57 �PRZYPISY 1 Z w a ż n i e j s z y c h prac na ten temat w y m i e n i ę : Ksawery P i w o c k i , A la limite de 1'art populaire et nonpopulaire. „ Z e s z y t y Etnograficzne Muzeum Kultury i Sztuki L u d o w e j w Warszawie", t. 1, 1960; H a n s - F r i e d rich Geist, Carl Christian, Thegen aus Oldensloe, „ K u n s t in Schleswig Holstein 1955" (Jahrbuch); Hans F r i e d r i c h Geist, Volkskunst und Laienmalerei (w katalogu): Bauern Malerei, Kunstmuseum St. Gallen, 1956; zbiór r ó ż n y c h wypowiedzi w katalogu: Das naive Bild der Welt. Staatliche Kunsthalle Baden-Baden 1961 (m.in. N . M i c h a i ł ó w , G. Schmidt, R. d'Harnoncourt, O. B i h a l j i - M e r i n ) ; Oto B i h a l j i - M e r i n , Das naive Bild der Welt, K o l n 1959; Arsen Pohribny, Stefan T k á c , Die naive Kunst in der Tschechoslowokei. Praha 1967, Stefan T k á c , Hranice lidového a insitneho umenia „ U m e n i a femesia" 1966 nr 1; A l e k ­ sander Jackowski, Z problematyki współczesnej amator­ skiej twórczości plastycznej. „Pol. Szt. L u d . " г. I X , 1955 nr 5. 2 Zagadnienie to omawia szerzej m . i n . A n t o n i n a K ł o s k o w s k a : Rozumienie kultury w antropologii kulturo­ wej i socjologii, „ P r z e g l ą d Socjologiczny", t. 16, 1962. z. 2, s. 7—14. 3 Zainteresowanych o d s y ł a m przede wszystkim do prac: Ksawery P i w o c k i , A la limite de 1'art populaire et non-populaire, w y d . cyt. tegoż: Niektóre zagadnienia teorii sztuki ludowej. „ S t u d i a Estetyczne", t. 3, 1966; Józef Grabowski, Sztuka ludowa. Formy i regiony w Polsce. Warszawa 1967, s. 17—25, a zwłaszcza do dys­ k u s j i o pojęciu sztuki ludowej, zamieszczonej w „ P o l ­ skiej Sztuce L u d o w e j " r. X X I , 1967 nr 4. 4 Jan Szczepański, Elementarne pojęcia socjologii. Warszawa 1963, rozdz. I V , „ K u l t u r a " , s. 40. N a j p e ł n i e j s z ą s y s t e m a t y k ę r ó ż n y c h definicji k u l t u r y opracowali: A l f r e d L . Kroeber, Clyde K l u c k h o r n , The concept of culture. A critical review of definitions. „ P a p e r s of the Peabody Museum" 1950. II. 44. Andrzej pow. Leżajsk. 58 Bachmiński, kafel z pieca. II. 45. Powstaniec, kafel II. 46, 47. Jan Oksitowicz, kafle z pieca w Rybnej z pieca w Wierzawicach pow. Kraków. �46 5 Przez t w ó r c z o ś ć a r t y s t y c z n ą rozumiem t u wszel­ kie działanie ś w i a d o m e i p o d ś w i a d o m e , z m i e r z a j ą c e do nadania przedmiotowi cech pozautylitarnych, estetycz­ nych. 6 Por Zbyszko Bednorz, Ludowe żniwo literatury. Pisarstwo ludowe Opolszczyzny. W r o c ł a w 1966. A u t o r m.in. referuje dotychczasowe p o g l ą d y na l i t e r a t u r ą l u ­ dową w Polsce. 7 N a w i ą z u j ę t u do koncepcji b a r w p a m i ę c i o w y c h Heringa. „ B a r w a , k t ó r ą najczęściej w i d z i m y na j a k i m ś przedmiocie, u t r w a l a się niezniszczalnie w naszej pa­ mięci i staje się s t a ł ą c e c h ą obrazu p a m i ę c i o w e g o . To, co laik nazywa p r a w d z i w ą b a r w ą rzeczy, stanowi t ę barwę, k t ó r a w jego p a m i ę c i mocno z w i ą z a ł a się z rzeczą, nazywałbym j ą p a m i ę c i o w ą b a r w ą rzeczy. Wszystkie rzeczy znane nam z ubiegłego d o ś w i a d c z e n i a czy też te, których b a r w ę u w a ż a m y za z n a n ą sobie, w i d z i m y przez okulary b a r w p a m i ę c i o w y c h " . Cyt. w g R. S. Woodwortha, H. Schlosberga, Psychologia eksperymentalna t. 1, W a r ­ szawa 1963, s. 604. 8 Aleksander Jackowski, Współczesna rzeźba ludowa, „Pol. Szt. L u d . " , r. X V I I I , 1964 nr 1. 9 Anatol Jakovsky, Peintres naifs. Essai de defini­ tion. „Savoir et Beaute" 1965 nr 4. 10 Roman Reinfuss, Ludowe kafle malowane. Kra­ ków 1966, s. 88, 89. 11 R. Reinfuss, Ludowe kafle malowane, w y d . cyt., s. 75—80. Por. też Józef Grabowski, Ludowa galeria obrazów. „ P r o b l e m y " 1951, s. 621; Juliusz Kostysz, Jan Oksitowicz • — garncarz krakowski i jego dzieło. „Pol. Szt. L u d . " г. V I , 1952, nr 6. 12 Tadeusz Seweryn, Orawski Orbis Pictus. „Pol. Szt. Lud.", r. X I V , 1960, nr 2. 13 Patrz A. Jackowski, J. Jarnuszkiewiczowa, Sztuka ludu polskiego. Warszawa 1967, i l . 259. Por. też i l . 261. 14 t a m ż e , i l . 265. 15 t a m ż e , i l . 282. 16 t a m ż e , i l . 280. 17 Oto B i h a l j i - M e r i n , op. c i i , s. 31. 18 Franciszek Kotula, Zbiorowy portret chłopski. „Pol. Szt. L u d , " , г, X I , 1957, n r 1; tegoż, Mieszczańscy 47 malarze i obrazy w domach mieszczańskcih. „Pol. Szt. L u d . " , г. X V , 1961, nr 3. 19 Robert Wildhaber, Laienmałerei von der Volkskunde hergesehen. W s t ę p do katalogu wystawy Laien­ małerei Gewerbesmuseum, Basel 1961. 20 Tadeusz Seweryn, Połskie malarstwo ludowe. K r a k ó w 1937, s. 39, 40. 21 Tadeusz Seweryn, Rozdroża sztuki ludowej. W a r ­ szawa 1948, s. 62. 22 Franciszek Kotula, „Dywany" — współczesne ma­ larstwo ludowe wsi rzeszowskiej. „Pol. Szt. Lud.", r. X V I I I , 1963, nr 34. 23 O. B i h a l j i - M e r i n , op. c i i , s. 31. 24 P r z y k ł a d e m jest t u stosunek do impresjonizmu, k t ó r y dla w i e l u a m a t o r ó w s t a ł się po prostu t e c h n i k ą , sposobem w y r a ż a n i a . Impresjonizm b a z o w a ł na obser­ w a c j i natury, k t ó r a b y ł a ź r ó d ł e m d o z n a ń malarza. A m a ­ tor „ r o b i " impresjonizm z obrazu, chwyta w i ę c tylko jego z e w n ę t r z n ą w a r s t w ę , n a ś l a d u j e rezultat, nie docie­ r a j ą c do p r z e ż y c i a i wiedzy, k t ó r e ten rezultat w y w o ­ łały. 25 A m a t o r ó w , o k t ó r y c h t u m ó w i m y , nazywa Geist „ d y l e t a n t a m i " , p r z e c i w s t a w i a j ą c i m „ l a i k a " (od laicus — p r z y n a l e ż ą c y do ludu), k t ó r a to kategoria bliska jest naszemu p o j m o w a n i u sztuki naiwnej, spontanicznej. Zda­ niem Geista w y p o w i e d ź laika nie podlega ustalonym re­ g u ł o m i p r a w o m „...lecz jest rezultatem pierwotnego p o p ę d u k s z t a ł t o w a n i a b a r w y i formy. Nie m y ś l i on o formie i przedmiocie, lecz forma ta w y p ł y w a bezpo­ ś r e d n i o z jego w n ę t r z a , nie hamowana w i e d z ą . Jego czynność artystyczna jest u k r y t y m szczęściem. Nie obo­ w i ą z u j ą go ż a d n e o b o w i ą z k i artystycznego p o w o ł a n i a czy zawodu, lecz jedynie jego n a m i ę t n a miłość do ś w i a ­ ta." Hans Friedrich Geist, C a r l Christian Thegen aus Oldensloe. Op. c i i , s. 6 — c y t u j ę w p r z e k ł a d z i e Ksawerego Piwockiego: referat Sztuka ludowa i amatorska, w y g ł o s z o n y na Sympozjum CPARA w K r a k o w i e w k w i e t n i u 1963 r. ogłoszony w : Jacek Zieliński, Przy sztalugach po pracy, Warszawa 1967. Przyznam, że w b r e w Piwockiemu ( k t ó r e m u na t y m miejscu chcę gorąco p o d z i ę k o w a ć za u d o s t ę p n i e n i e m i 5.9 �z a r ó w n o pracy Geista, j a k też w i e l u innych t r a k t u j ą ­ cych o twórczości naiwnej) u w a ż a m te s f o r m u ł o w a n i a za dość m ę t n e i m a ł o sprawdzalne. Kategoria „ l a i k a " nie obejmuje całego zjawiska w s p ó ł c z e s n y c h p r y m i t y ­ w ó w czy jeśli kto w o l i — naiwnych. Dotyczy t y l k o j e d ­ nej z m o ż l i w y c h w t y c h r a m a c h postaw. Nie w i e m też, co to jest „ p i e r w o t n y p o p ę d k s z t a ł t o w a n i a b a r w y i f o r ­ m y " i czy n a p r a w d ę w y s t ę p u j e w twórczości n a i w n y c h niezależnie od w p ł y w u k u l t u r y , rozwoju osobowości? Modne jest w literaturze m i ł o ś n i k ó w sztuki naiwnej szermowanie m a ł o sprawdzonymi s ą d a m i zapożyczonymi z poezji psychologii głębi, j a k np. „chodzi t u o ostatnie pozostałości zaginionej j u ż duszy zbiorowej, k t ó r a we śnie powtarza wieczne p r a w d y ludzkiej duszy" (cytat Junga w książce B i h a l j i - M e r i n a Das naive Bild...), p o s ł u g i w a n i e się p o j ę c i a m i n s z c z u d ł a m i , hipotezami p e ł ­ n y m i uroku, ale dalekimi od ścisłości j a k np. teoria a r c h e t y p ó w . U w a ż a m też za m a ł o precyzyjne dalsze zdania tekstu Geista, badania konkretne nad k i l k u d z i e ­ sięciu t w ó r c a m i nie p o z w a l a j ą bowiem na p e ł n ą akcep­ tację tezy o czynności artystycznej jako u k r y t y m szczęś­ ciu. Niejasna jest też sprawa o b o w i ą z k ó w artystycznego p o w o ł a n i a , do k t ó r y c h się malarz poczuwa, a „miłość do ś w i a t a " z a s t ę p o w a n a b y w a r ó w n i e ż przez lęk. Samo zresztą pojęcie „ ś w i a t a " wydaje się nieprecyzyjne, b y w a bowiem miłość do innego ś w i a t a , a n i e n a w i ś ć do tego naszego, codziennego, splamionego grzechem. R ó w n i e kontrowersyjna wydaje m i się dalsza część w y w o d u Geista o „ d y l e t a n t a c h " , k t ó r e j nie m o g ę t u z b r a k u miejsca a n a l i z o w a ć . 26 K . Piwocki, Sztuka ludowa i amatorska... wyd. cyt., s. 77. 27 O B a r a ń s k i e j patrz: T. Seweryn, Polskie ma­ larstwo ludowe... w y d . cyt., s. 32. 28 T. Seweryn, t a m ż e , is. 33, 34. 29 Józef Grabowski, Tragedia artysty ludowego. „ A r k a d y " , г. I V , 1938, nr 12. 30 Dane z w y w i a d u nagranego z D o r o t ą Lampart w 1966 r. przez autora a r t y k u ł u . T a ś m o t e k a pracowni badania sztuki nieprofesjonalnej I n s t y t u t u Sztuki PAN. 31 Georg Schmidt, Was ist ein peintre naif? w ka­ talogu: Das naive B i l d der Welt. Baden-Baden 1961, s. 16. 32 O R o j - K o z ł o w s k i e j patrz: Edyta Starek, Twórczość Heleny Roj-Kozłowskiej. „Pol. Szt. L u d . " , г. V I , 1952, nr 1; Wanda Gentil-Tippenhauer, Helena Roj-Kozłowska — wspomnienie. „Pol. Szt. L u d . " , г. I X , 1955, nr 4. Zanotowane podczas rozmowy z m a l a r k ą w 1954 r. 33 M a m na m y ś l i u nas zwłaszcza M a r i ę Korsak i Jana P ł a s k o c i ń s k i e g o , a z w y b i t n y c h malarzy jugosło­ wiańskich Ivana Generalića. 34 Roman Reinfuss, Malarstwo ludowe..., s. 50. 35 Andrzej Banach, Ociepka — malarz dnia siód­ mego. K r a k ó w , 1958, s. 109. 36 t a m ż e , s. 116, 117, 37 Georg Schmidt, Was ist ein peintre naif? s. 16. 38 Rene d'Harnoncourt, Naive Meister, w katalogu w y s t a w y : Das naive B i l d der Welt. K u n s t h a l l e BadenBaden 1961, s. 18. 39 Tadeusz Seweryn, Żywot i dzieło powsinogi bes­ kidzkiego Jędrzeja Wawry. „Pol. Szt. L u d . " , г. X , 1956, nr 3, s. 151. 40 Janusz M i c h a ł o w s k i , Leon Kudła. „ P r o j e k t " 1959, nr 1 (15), s. 26. 41 T a m ż e . 42 K . P i w o c k i , A la limite de 1'art populaire et nonpopulaire. W y d . cyt., s. 40. Fot: Stefan Deptuszewski — il. 7, 15, 46, 47; Stefan Deptuszewski, bowski — il. 3; Aleksander Jackowski — il. 25; Leonard Sempoliński 8—13, 15, 18, 20—24, 26—45, 48. II. 48. Nikifor, Pieta, akw., Tadeusz Kaźmierski — il. 17; Józef Gra­ — il. 19; Jan Swiderski •— il. 1, 2, 5, 6, tektura. �9 2 1 Rysunki tuszem podkolorowane II. 2. Konsekracja biskupa Anna akwarelą: П. 1. Moszyńskiego. Uroczyste wystawienie zwłok Jana Warsickiego na Jasnej Górze. Kunczyńska-Iracka ILUSTRACJE KRONIKI OJCA Wśród r ę k o p i ś m i e n n y c h k s i ą g p a u l i ń s k i c h zachowa­ nych w Bibliotece J a s n o g ó r s k i e j w C z ę s t o c h o w i e znaj­ duje się i n t e r e s u j ą c y i o r y g i n a l n y zabytek ilustracji książkowej: t o m I I Elenchi Gratiorum et Miraculorum Ihaumaturgae Imaginis Częstochowiensis a Sancto Luca depictae В V Ufarme, spisany przez ojca Innocentego Pokorskiego w latach 1732—1734. Książka zawiera 19 ilustracji oraz dwie ozdobne k a r ­ ty t y t u ł o w e . Na odwrocie pierwszej naklejona jest o d ­ bitka znanego m i e d z i o r y t u B a r t ł o m i e j a Strachowskiego przedstawiająca a d o r a c j ę obrazu M a t k i Boskiej C z ę s t o ­ chowskiej, u n o s z ą c e g o się nad klasztorem — przez pa­ pieża, k r ó l a i d o s t o j n i k ó w ś w i e c k i c h i duchownych. Wokół sztychu jest dość nieporadnie dorysowana ozdob­ na rama złożona z p a l m p a u l i ń s k i c h i m o n o g r a m ó w Chrystusa i M a r i i . D r u g ą k a r t ę t y t u ł o w ą s y g n o w a ł b l i ­ żej nieznany p a u l i n , frater A n t o n i (być m o ż e A . B a r ­ toszewicz) . Jest to r y c i n a w y k o n a n a p i ó r k i e m , czarnym tuszem i mocno podlawowana; przedstawia również scenę adoracji M a t k i Boskiej C z ę s t o c h o w s k i e j u n o s z ą c e j się nad klasztorem. T y m razem a d o r a c j ę przez ś w i ę t y c h Łukasza E w a n g e l i s t ę i P a w ł a E r e m i t ę , otoczonych gro1 2 3 POKORSKIEGO nem z a k o n n i k ó w . W ś r o d k o w e pole ryciny wkompono­ w a n y jest napis t y t u ł o w y . Ten sam brat A n t o n i był, j a k w s k a z u j ą bardzo bliskie analogie formalne, autorem c a ł o s t r o n i c o w e j ryciny p r z e d s t a w i a j ą c e j przeora Walen­ tyna Matuszkiewicza. Ilustracje wykonane przez niego i zapewne przez autora k r o n i k i specjalnie dla jej u ś w i e t ­ nienia z a m ó w i o n e , z naszego p u n k t u widzenia nie z a s ł u ­ gują na w i ę k s z ą u w a g ę , z a r ó w n o ze w z g l ę d u na bardzo m i e r n y poziom artystyczny, j a k i r e d a k c j ę ikonogra­ ficzną. Obie s ą w i e r n y m i na m i a r ę możliwości ich autora kopiami. K a r t a t y t u ł o w a n a ś l a d u j e szeroko rozpropago­ wane po n a j e ź d z i e szwedzkim, a popularne jeszcze w X V I I I w., w i e l o k r o ć powtarzane kompozycje ilustracji k s i ą ż k o w y c h i s z t y c h ó w d e w o c y j n y c h . Wizerunek M a ­ tuszkiewicza jest r e p l i k ą p o r t r e t u opackiego z sali r y ­ cerskiej klasztoru na Jasnej Górze. Frater A n t o n i w y ­ daje się b y ć dość w p r a w n y m w rzemiośle rysowania amatorem, pozbawionym jednak w i ę k s z y c h zdolności i ambicji artystycznych. 4 I n t e r e s u j ą c e w y d a j ą się natomiast ilustracje tekstu k r o n i k i naszkicowane r ę k ą samego Pokorskiego. Jego autorstwo nie ulega w ą t p l i w o ś c i , na co wskazuje za- 61 �3 Rysunki tuszem, podkolorowane akwarelą: II. 3. 4 Widok Gdańska. r ó w n o sposób ich wplecenia w k o l u m n y pisma, j a k i d r ż ą c a nieco kreska k o n t u r ó w , taka sama i rysowana t y m samym p i ó r e m , k t ó r y m pisany był tekst. Ilustracje s t a n o w i ą u z u p e ł n i e n i e opisu, są t e ż z r e ­ guły umieszczone obok tekstu, do k t ó r e g o się odnoszą. Od strony formalnej są p r z y k ł a d e m samorodnej t w ó r ­ czości p r y m i t y w n e j . Innocenty Pokorski n a l e ż a ł w p o c z ą t k u X V I I I w. do grona najwybitniejszych p a u l i n ó w , r o z w i j a j ą c y c h dość w s z e c h s t r o n n ą działalność. W latach 1710—1718 p e ł n i ł obowiązki przeora na Jasnej Górze, a n a s t ę p n i e w W a r ­ szawie. Z a s ł y n ą ł jako w y b i t n y kaznodzieja, trzy z jego k a z a ń u k a z a ł y się d r u k i e m oficyny j a s n o g ó r s k i e j '. Był też redaktorem pierwszego z j a s n o g ó r s k i c h w y d a ń Odrobin stołu królewskiego Nieszporkowica . Był to w i ę c człowiek na swe czasy n i e p r z e c i ę t n i e w y k s z t a ł c o n y i — j a k m o ż n a sądzić t a k ż e z z a p i s k ó w k r o n i k i — b y ­ w a ł y w k a ż d y m razie w granicach Polski. Ostatnie lata długiego życia (zmarł 19.VI.1734) spędził na Jasnej Górze, tworząc swą kronikę. 6 R y s o w a ł Pokorski, j a k j u ż w s p o m n i a ł a m , p i ó r e m , nieco m o ż e t y l k o cieniej z a c i ę t y m niż do pisania, b r ą z o ­ w y m atramentem. Wszystkie r y c i n y s ą podlawowane przezroczystymi f a r b a m i o jasnych tonach. Na j a ś n i e j s z e tło n a k ł a d a ł ciemniejsze p l a m y w y p e ł n i a j ą c e zasadniczo płaszczyzny obwiedzione k o n t u r e m , często nawet w y ­ k r a c z a j ą c e poza kontur. P o n i e w a ż Pokorski m a l o w a ł nie 62 II. 4. Klasztor paulinów na Skałce w Krakowie. czekając na w y s c h n i ę c i e tła, wszystkie farby zlewają się, co t w o r z y w n i e k t ó r y c h rycinach i n t e r e s u j ą c e , choć pewnie nie zamierzone efekty malarskie. Ilustracja wkomponowana jest najczęściej w podłuż­ ny p r o s t o k ą t k o l u m n y pisma, zaznaczonej starannie na wszystkich k a r t a c h o b r y s o w a n ą r a m k ą . R y c i n y zajmują całą s t r o n ę l u b t y l k o j e j część. N i e k t ó r e m a j ą podpisy w ł ą c z o n e do kompozycji r y s u n k u . W k i l k u wypadkach rysunek rozrasta się na całą p o w i e r z c h n i ę karty, po­ k r y w a j ą c t a k ż e marginesy, w i n n y c h umieszczony jest jedynie na marginesie. Pokorski nie p r z e s t r z e g a ł żad­ nych o k r e ś l o n y c h r e g u ł kompozycji i nie próbował w t y m w z g l ę d z i e n a w i ą z y w a ć do zasad p r z y j ę t y c h ogólnie w ilustracji k s i ą ż k o w e j . Szkice zdają się dla ich autora b y ć nie t y l e ozdobą, co u z u p e ł n i e n i e m , swoistym ko­ mentarzem zwięzłych notatek k r o n i k i . Większość z nich przedstawia poszczególne fundacje p a u l i ń s k i e na terenie Polski (10 rycin), inne wyobrażają uroczystości i wydarzenia o charakterze religijnym, r o z g r y w a j ą c e się p r z e w a ż n i e na Jasnej Górze (4 ryciny). Jedna przypomina doniosły fakt polityczny — elekcję króla Stanisława Leszczyńskiego. Wielka n i e p o r a d n o ś ć r y s u n k u , nieznajomość zasad perspektywy, a t a k ż e starcze d r ż e n i e r ę k i determinują z u p e ł n y p r y m i t y w i z m r y c i n Pokorskiego. Szkice jednak nie są pozbawione pewnych w a r t o ś c i informacyjnych. P r z e z w y c i ę ż a j ą c t r u d n o ś c i warsztatowe, usiłował Po- ��korski w i e r n i e o d t w a r z a ć n a t u r ę , b y ł też n i e w ą t p l i w i e b y s t r y m jej obserwatorem. R y s u n k i zespołów b u d o w l i klasztornych s p o r z ą d z a ł zapewne na podstawie bezpo­ ś r e d n i e j ich znajomości, co m o ż n a w n o s i ć p o r ó w n u j ą c je z i s t n i e j ą c y m i do dziś zabytkami, j a k np. klasztor na S k a ł c e w K r a k o w i e (il. 4) czy w n ę t r z e kaplicy M a t ­ k i Boskiej na Jasnej Górze (11. 1). M i m o całej n a i w n o ś c i r y s u n k u przedstawione p r z e z e ń budowle dają się bez t r u d u rozpoznać. W sytuacji kiedy większość rysowanych przez Pokorskiego k l a s z t o r ó w nie z a c h o w a ł a się lub uległa znacznej przebudowie, w i z e r u n k i jego m o g ą w b r a k u innych m a t e r i a ł ó w okazać się pomocne dla ba­ dacza architektury p a u l i ń s k i e j . O ile było to m o ż l i w e , n a d a w a ł Pokorski s w y m r y c i ­ nom charakter anegdotyczny, n i e k t ó r e są w r ę c z scenami rodzajowymi ( i l . 8, 10). Kościoły pokazuje z r e g u ł y w czasie uroczystości, otaczając je k o r o w o d a m i procesyj­ n y m i (il. 3, 6, 8). Przed kościołami, po obu stronach f a ­ sady frontowej, lub na marginesie obok r y s u n k u przed­ s t a w i a j ą c e g o zespół b u d o w l i umieszczał pierwszoplanowe, nieproporcjonalnie duże w stosunku do całości kompozy­ cji, grupy ludzkie, najczęściej z a k o n n i k ó w i duchownych. U. 8. Klasztor akwarelą. we Włodawie oraz ilustracja świątobliwych Opis kościoła i klasztoru we W ł o d a w i e poza rysunkiem p r z e d s t a w i a j ą c y m jego ogólny w i d o k u z u p e ł n i a cykl r y c i n umieszczonych na marginesach. R y c i n y ilustrują m i ł o s i e r n e czyny z w i ą z a n e g o z t y m klasztorem świąto­ bliwego ojca Kajetana K e n t k a (il. 8). Wizerunek Skałki w i ą ż e się z k u l t e m , j a k i m otaczany jest św. Stanisław Szczepanowski (il. 4). Rysunek przedstawia g r ó b świę­ tego, do' k t ó r e g o z d ą ż a j ą w i e r n i , oraz l e g e n d ę o męczeń­ skiej ś m i e r c i biskupa. Z l e g e n d ą z w i ą z a n e jest przedsta­ w i e n i e r y b y <która p o ł k n ę ł a palec świętego), oraz świeca, k t ó r a s p a d ł a z nieba i t r a f i ł a r y b ę . S y l w e t k i ludzi r y s o w a ł Pokorski k i l k o m a niedbałymi l i n i a m i w y o b r a ż a j ą c y m i zarys postaci, c h y b o t l i w ą kreską, k t ó r e j d r ż e n i e w y d a j e się częściowo przynajmniej świa­ domym zabiegiem r y s o w n i k a m a j ą c y m w y w o ł a ć wraże­ nie ruchu. Rysy t w a r z y oznacza r ó w n i e umownie — czterema p u n k t a m i w miejsce oczu, ust i nosa. Mimo z u p e ł n e g o p r y m i t y w i z m u swego warsztatu u m i a ł jednak n a d a ć p o s z c z e g ó l n y m postaciom w y r a z indywidualny, n a j o g ó l n i e j je s c h a r a k t e r y z o w a ć i z a s u g e r o w a ć czynności, j a k i e w y k o n u j ą . M n i s i na jego rycinach m o d l ą się, ś p i e w a j ą lub r o z m a w i a j ą , n i e k t ó r e postacie wyraźnie czynów o. Kajetana Kentka, rys. tuszem, podkolorowany �em ykl ują tołki aw ię;ń,в~ :a, ni -ą, ae10 ik У, przedstawiają s t a r c ó w , inne — l u d z i m ł o d y c h . S ą m i ę ­ dzy nimi t y p y w y c h u d ł y c h a s c e t ó w i dobrodusznych grubasów. Drobne p i o n k i f i g u r e k s k ł a d a j ą c y c h się na wyobrażenie t ł u m u s ą w p r a w d z i e rysowane z u p e ł n i e schematycznie i stypizowane, nie rezygnuje jednak Po­ korski z najogólniejszego o k r e ś l e n i a całej grupy. Szeregi procesyjne i w i e r n i z d ą ż a j ą c y do ś w i ą t y n i p o r u s z a j ą się i falują, ciżby a s y s t u j ą c y c h w u r o c z y s t o ś c i a c h w e w n ą t r z kościołów p o z o s t a j ą statyczne ( i l . 2, 5, 7). Zdolność obserwacji i u t r w a l a n i a na papierze cech najistotniejszych, w y r ó ż n i a j ą c y c h dla p o d j ę t e g o tematu wykazuje Pokorski w r y s u n k a c h a r c h i t e k t u r y . W w i z e ­ runku G d a ń s k a kontrastuje proporcje m o n u m e n t a l n y c h i surowych b r y ł gotyckich kościołów z s z a c h o w n i c ą k a ­ mieniczek m i e s z c z a ń s k i c h r o z s i a d ł y c h u ich s t ó p i z w i e ń ­ czonych zębatą k o r o n k ą t r ó j k ą t n y c h d a s z k ó w (il. 3). L i c z ­ ne kościoły barokowe z pracowicie w y r y s o w a n y m i l i n i a ­ mi podziału fasad, m a j ą c y m i oznaczać i c h d e k o r a c j ę architektoniczną, l i c z n y m i h e ł m a m i w i e ż z d a j ą się ś w i a d ­ czyć o zafascynowaniu r y s o w n i k a bogactwem form architektury barokowej. Wartość plastyczna r y s u n k ó w jest n i e r ó w n a , a n a j - ciekawsze r o z w i ą z a n i a formalne p o w s t a ł y zapewne i n ­ stynktownie, a nie d r o g ą ś w i a d o m e g o w y s i ł k u t w ó r c z e ­ go. Wydaje s i ę jednak, że m o ż n a na ich podstawie za­ u w a ż y ć pewne o k r e ś l o n e zdolności i upodobania p l a ­ styczne ich t w ó r c y . Jego cechą najbardziej i n d y w i d u a l ­ n ą jest chyba satyryczne niemal zacięcie, z j a k i m kreślił postacie ludzkie, i zdolność lapidarnego a celnego cha­ rakteryzowania przedstawianych t e m a t ó w , b a z u j ą c a na obserwacji natury. W y r a ź n i e czytelne s ą też cechy formalne ogólnie charakterystyczne dla tzw. p r y m i t y w ó w , a t a k ż e a r t y s t ó w l u d o w y c h : d ą ż e n i e do s y m e t r i i kompozycji, z a m i ł o w a n i e do d e k o r a c y j n o ś c i i rytmizowania, typizacja postaci. Cechy te szczególnie mocno w y s t ę p u j ą w ilustracjach w y o b r a ż a j ą c y c h sceny r o z g r y w a j ą c e się w e w n ę t r z a c h , np. w konsekracji biskupa Moszyńskiego, k o m u n i i k s i ę ­ cia F r y d e r y k a czy w y s t a w i e n i u zwłok Warsickiego na Jasnej Górze. N a w ę g ł ó w n ą i prezbiterium kościoła, s t a n o w i ą c e s c e n e r i ę o b r z ę d u konsekracji Moszyńskiego, dzielą dwie osie symetrii: pozioma — n a k r e ś l o n a linią balasek, i pionowa — wyznaczona przez pas posadzki. Na obrazku w i d a ć r ó w n i e ż c e n t r a l n ą g r u p ę duchownych �zgromadzonych przed o ł t a r z e m . Dolna strefa kompozycji, mniej w a ż n a t r e ś c i o w o i s t a n o w i ą c a jedynie tło w ł a ś c i ­ wego tematu, przedstawia n a w ę w y p e ł n i o n ą t ł u m e m wiernych i r o z w i ą z a n a jest niemal ornamentalnie. D r o b ­ ne, k r ą g ł e główki l u d z i k ó w , w y c h y l a j ą c e się ponad opar­ cia ł a w e k , k o n t r a s t u j ą z w i ę k s z y m i znacznie r o m b a m i posadzki. Wystawienie sarkofagu Warsickiego w y o b r a ż a rycina zakomponowana w formie w y d ł u ż o n e g o prosto­ k ą t a . Proporcje obramienia z e w n ę t r z n e g o p r z y p o m i n a j ą k s z t a ł t e m u m i e s z c z o n ą na ś r o d k u t r u m n ę , jej postument, wraz z centrycznie o p a s u j ą c y m i j ą s t o ż k o w a t y m i f i g u r ­ kami w y o b r a ż a j ą c y m i m o d l ą c y c h się ludzi i r z ę d a m i ustawionych w o k ó ł sarkofagu l a t a r n i i ś w i e c z n i k ó w . Kolor odgrywa w m i n i a t u r a c h Pokorskiego rolę bar­ dzo istotną, p o d k r e ś l a j ą c k o n s t r u k c j ę r y s u n k u , a przede wszystkim p o d b u d o w u j ą c n a s t r ó j . Czynnik ten zdaje się d e c y d o w a ć o wyborze gamy kolorystycznej poszczegól­ nych m i n i a t u r , nie zawsze realistycznej. Wystawienie sarkofagu Warsickiego malowane jest w tonacji szarych różów p r z e c h o d z ą c y c h w fiolet i zgaszonych czerwieni, co doskonale p o d k r e ś l a n a s t r ó j pompatycznej uroczy­ stości pogrzebu wielkiego pana. Zasobne miasto G d a ń s k p r z e d s t a w i ł Pokorski w p e ł n i blasku letniego słońca. Na zielononiebieskim m o r z u k o ł y s z ą się jasnougrowe żaglowce, c z e r w i e ń d a c h ó w jest ż y w a i intensywna, zestawiona z o s t r ą zielenią okien kościołów. Uczestnicy procesji — bogaci mieszczanie — p r z y b r a n i są w p u r ­ p u r ę i złoto. W o g ó l n y m d z i a ł a n i u plastycznym ilustracji d o m i n u ­ je jednak rysunek — wszystkie one są k o l o r o w a n y m i r y ­ cinami. Jedynie we „ W p r o w a d z e n i u na J a s n ą G ó r ę re­ l i k w i i ś w . Jana Nepomucena" decyduje czynnik m a l a r ­ ski. Plamy barwne s ą zasadniczym t w o r z y w e m organi­ zacji kompozycji, u s u w a j ą c na drugi p l a n graficzne działanie konturu. Ilustracje Pokorskiego w y d a j ą się w ś w i e t l e znanego m a t e r i a ł u zabytkowego zjawiskiem w y j ą t k o w y m . W p r a w ­ dzie twórczość tzw. p r y m i t y w n a tej epoki jest jeszcze niemal nie znana , j e d n a k ż e wszystkie zbadane d o t y c h ­ czas jej p r z y k ł a d y , j a k g r a f i k i dewocyjne rozpowszech­ nione w m i e j s c o w o ś c i a c h p ą t n i c z y c h czy ilustracje k s i ą ż ­ kowe, przy c a ł y m p r y m i t y w i z m i e f o r m y w y k a z u j ą w y ­ r a ź n ą t e n d e n c j ę d o c i ą g a n i a do o k r e ś l o n y c h w z o r ó w i k o ­ nograficznych. W p r z e c i w i e ń s t w i e do nich r y c i n y Po­ korskiego z a c h o w u j ą w y r a ź n ą niezależność. Wprawdzie w k i l k u jego ilustracjach m o ż n a się d o p a t r z y ć dalekich p o w i ą z a ń z kompozycjami t y p o w y m i w malarstwie czy czy grafice baroku, np. w scenach koronacji k r ó l a Sta­ n i s ł a w a L e s z c z y ń s k i e g o czy wprowadzenia na Jasną G ó r ę r e l i k w i i Św. Jana Nepomucena, niemniej jednak c y k l jego r y s u n k ó w charakteryzuje się w ł a s n ą i n t e r ­ T Fot. Stefan p r e t a c j ą i opiera się o w ł a s n ą o b s e r w a c j ę . S p e ł n i a j ą one f u n k c j ę swoistej dokumentacji plastycznej tekstu k r o n i k i . G ł ó w n y m zadaniem, j a k i e s t a w i a ł sobie ich autor, b y ł o przekazanie odbiorcom cech dla danego tematu czy sytuacji podstawowych, najistotniejszych, stworzenie pewnego rodzaju syntezy plastycznej charak­ t e r y z u j ą c e j w y o b r a ż a n e sceny i miejsca. Splata Pokorski w swych obrazkach elementy b e z p o ś r e d n i e j obserwacji z p i e r w i a s t k i e m anegdotycznym oraz znaki-atrybuty, o d p o w i a d a j ą c e nieraz s k o m p l i k o w a n y m zjawiskom. Re­ j e s t r u j ą c w i e r n i e szczegóły fasad kościołów czy szkicu­ j ą c na zasadzie p l a n u założenia urbanistyczne poszcze­ g ó l n y c h fundacji p a u l i ń s k i c h , nie d b a ł często zupełnie o p e r s p e k t y w ę , jeśli p r ó b a zastosowania jej r e g u ł mogła­ by p r z e s z k o d z i ć zasadniczemu zamiarowi „ i n w e n t a r y z a ­ c j i " obiektu. W przedstawieniach l u d z i s t a r a ł się, jak się wydaje, z a w r z e ć przede w s z y s t k i m c h a r a k t e r y s t y k ę ich osobowości, p o ś w i ę c a j ą c n a j w i ę c e j u w a g i rysunkowi twarzy, z n a c z ą c ogólny k o n t u r s y l w e t k i ; nie rysował natomiast nigdy szczegółów stroju. W n i e k t ó r y c h ilustracjach (jak przedstawienie klasz­ t o r u na Skałce) przypomina szczególnie dla niej istotną a n e g d o t ę h i s t o r y c z n ą , k t ó r a s p e ł n i a r o l ę komentarza r o z s z e r z a j ą c e g o t r e ś ć r y c i n y poza suchy dokument wy­ n i k ł y z obserwacji. Obserwacji, j a k już wspomniałam, naiwnej . i uproszczonej, c h o ć trafnej. W wizerunku G d a ń s k a złożoność t r e ś c i r y c i n y s y g n a l i z u j ą atrybuty wielkiego p o r t u — o k r ę c i k i , t w o r z ą c e rodzaj ramy kom­ pozycji. PRZYPISY 1 A . W i ę c e k , Strachowscy, Z dziejów ilustratorstwa śląskiego XVIII w., W r o c ł a w 1964. 2 Zapewne autorem owych o b r a m i e ń b y ł sam Po­ korski. 3 P a u l i n A n t o n i Bartoszewicz jest autorem i ilustra­ torem r ę k o p i s u oprawionego w s k ó r ę w 1742 г., zatytu­ ł o w a n e g o Parentalia in universario funero Mariae Cle mentinae Magnae Britaniae Reginae... Ilustracje wy konane są p i ó r k i e m , czarnym tuszem. Por.: Kaczmarczy' Wypisy do archiwum jasnogórskiego, maszynopis w P A N , s. 32 i 33. 4 Do najstarszych n a l e ż ą m i e d z i o r y t y Gorczyna ora Beinhamera. 5 Sykstus Szafraniec, Konwent paulinów jasnogór skich 1382—1864. Maszynopis w posiadaniu autora. 6 W y d a n i e w 1706 r. 7 N i e z w y k l e i n t e r e s u j ą c e g o m a t e r i a ł u dostarcza praca E w y Chojeckiej: Dekoracja malarska ksiąg promotionum i diligentiarum Uniwersytetu Jagiellońskiego XV—XVIII w. Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Jagielloń­ skiego, K r a k ó w 1965, z. 3. A u t o r k a zajmuje się przede w s z y s t k i m zagadnieniem ikonografii, marginesowo jedy­ nie w s p o m i n a j ą c o cechach f o r m a l n y c h rycin. Deptuszewski � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/41b3716f62e044d8ed778dd0ff5f1956.pdf 378ac1eb7bfde5d4ec37db1b77fbbd24 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Barbarzyńca Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa licencyjna z Wydawcą Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo nieregularne Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5608 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2009 Subject The topic of the resource antropologia refleksyjna Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5214 Title A name given to the resource Pojęcie refleksyjności we współczesnej teorii antropologicznej/ Barbarzyńca 2009 nr 1 (14) Description An account of the resource Barbarzyńca - pismo antropologiczne,2009 nr 1 (14), s.64-72 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kruszelnicki, Wojciech Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Stowarzyszenie Antropologiczne „Archipelagi Kultury” Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Wojciech Ur. w I 979 r. Ukończy) anglistykę ( 2 0 0 3 ) i kulturoznawstwo ( 2 0 0 6 ) na Uniwersytecie Wrocławskim. Zajmuje się filozofią współczesną i najnowszymi KrilSZelnicki dyskursami w antropologii kultury. Nauczyciel języka angielskiego, autor artykułów z zakresu współczesnej filozofii francuskiej, pedagogiki i kulturoznawstwa. Redaktor (wraz z Michałem Kruszelnickim) n u m e r u specjalnego „Forum Oświatowego" pt. Studia z posthumanistycznej filozofii podmiotu (Warszawa-Wrocław 2008). Członek redakcji kwartalnika „Kultura - Historia - Globalizacja" przy Instytucie Kulturoznawstwa U W r . Przygotowuje pracę doktorską poświęconą idei refleksyjności w e współczesnej teorii antropologicznej. Pracuje w Dolnośląskiej Szkole Wyższej w e Wrocławiu. Pojęcie refleksyjności we współczesnej teorii antropologicznej W coraz obszerniejszej literaturze, która dotyczy zagadnienia refleksyjności w naukach społecznych, zazwyczaj panuje zgoda, ż e zwrot refleksyjny (reflexive turn) w antropologii nastał w późnych latach sześćdziesiątych, w z g l ę d n i e na początku lat siedemdziesiątych . W wielu pracach zwraca 1 1 się uwagę na ten właśnie okres jako na właści­ wy kontekst historyczno-polityczny narodzin idei antropologicznej refleksyjności. W okre­ sie tym antropologię zaczął obejmować pro­ ces samokrytyki inspirowany zdemaskowaniem dyscypliny zarówno jako produktu, jak i głów­ nego beneficjenta kolonialnej ekspansji społe- N . Rapport, J. Overing, haslo: „Autoanthropology", [w:] N . Rapport, J. Overing (red.), Social and Cultural Anthropology: The Key Concepts, Routledge, London-New York 2000, s. 19. BARBARZYŃCA 1 (14) P009 �Pojęcie refleksyjności w e współczesnej t e o r i i a n t r o p o l o g i c z n e j czeństw zachodnich . Jak twierdzą niektórzy autorzy, początków nurtu refleksyjnego można by także upatrywać w okresie nieco później­ szym, w latach osiemdziesiątych, znaczonych w antropologii innowacyjnymi publikacjami teoretyków związanych z postmodernistyczną formacją intelektualną . James Clifford i Geor¬ ge Marcus - postaci emblematyczne dla wspo­ mnianej formacji - w tomie zbiorowym Writing 2 3 Culture: The Poetics and Politics ofEthnography zwrócili uwagę na fakt, iż autorytet etnografa, prezentowane przez niego dane oraz propo¬ nowane wnioski są częściowo determinowane przez stosowane przezeń techniki pisarskie czym zapoczątkowali w a ż n a debatę w ramach nurtu refleksyjnego znana iako the writine cul¬ ture debatę* Czego dokładnie refleksyjność w obszarze an­ tropologii dotyczy, co czyni swym przedmiotem, co ma sobą obejmować? Według Charlotte Auli Davies, refleksyjność to „spoglądanie na samego siebie, to proces, w którym badacz odnosi się do siebie samego" . Tak pojęta idea refleksyjności szczególnego znaczenia nabiera dla antropolo­ gii, a raczej dla jej praktycznego wymiaru, jakim jest etnografia, gdyż to właśnie w etnografii zwią­ zek badacza z „obiektem" jego badania pozostaje związkiem najbliższym. Podążając za ogólną definicją podaną przez Auli Davies, możemy zatem nieco i a rozwinąć Refleksyiność czy też auto-antropologiczna świadomość oznaczałaby tedy próbę zrozumienia roli iaka presupozycie uprzedzenia i milcząco przyjmowane przez 5 2 Zob. D . Hymes (red.), Reinventing Anthropology, 65 podmiot dane (historyczne, socjokulturowe, personalne) grają w jego procesie poznawczym, a ostatecznie w finalnym efekcie jego badania, jakim jest tekst etnograficzny. Odniesienie do podmiotu poznaj ącego, wezwa­ nie go do autokrytyki i próba zdania sprawy z roz­ licznych zapośredniczeń i uwarunkowań, jakich jest on sprawcą w konstrukcji wiedzy antropolo­ gicznej, nie jest jedynym wymiarem refleksyjności. Podnosi tę kwestię Michael Herzfeld, zauważając, iż „najbardziej przydatny rodzaj refleksyjności to nie czyste autobadanie, lecz refleksyjność poda­ jąca w wątpliwość założenia kulturowe etnografa - refleksyjność wyjaśniająca etnograficzne spot­ kanie wraz z jego ograniczeniami, jako istnieją¬ ce na podstawie niedoskonałego zazębiania się dwóch różnych kodów z wielością przeróżnych tożsamości i domysłów'" Występując przeciwko refleksyjności bedacei iuż to pobłażliwym solip syzmem" juz to nieprzviemnvm zaieciem sie sa mym sobą'" Herzfeld upomina sie o refleksyiność prawdziwie empiryczna" a wiec ten iei rodzai który mógłby być używany w celu intensyfika c i analLy" Rozwińmy ten temat. " 6 8 Herzfeld proponuje bardzo użyteczne roz­ różnienie na dwa rodzaje refleksyjności: osobistą i społeczno-kulturową. Podczas gdy pierwsza z nich dotyczy jedynie osobowości pojedynczego antropologa, druga czyni swym przedmiotem całą empirycznie dostępną „hybrydyczną kul­ turę zawodową" , z jakiej wywodzą się badacze, umożliwiając „dostrzeżenie własnych praktyk kulturowych, z uprawianiem antropologii na 9 4 Zob. J. Clifford, G. Marcus, Writing Culture. The Poetics Pantheon Books, New York 1972; T. Asad (red.), and Politics ofEthnography, University of California Press, Anthropology and the Colonial Encounter, Ithaca Press, Berkeley 1986. London 1973. 3 5 M . Herzfeld, Antropologia. Praktykowanie teorii w kulturze i społeczeństwie, dum. M . M . Piechaczek, Wydawnictwo UJ, Kraków 2004, s. 76. 1 ( 1 4 ) nn BARBARZYŃCA C.A. Davies, Reflexive Etnography, Routledge, London 2002, s. 4. 6 M . Herzfeld, op. cit., s. 77. 7 Ibid, s. 81. 8 Ibid, s. 77. 9 Ibid, s. 81. �66 W o j c i e c h Kruszelnicki czele, w kontekście porównawczym" , a tym samym stając się istotną częścią składową histo­ rycznej samoświadomości dyscypliny. W eseju tym spróbujemy podążyć w s k a z a n ą ścieżką, przyjmując do wiadomości, że wymiarów refleksyjności jest wiele. M . Whitaker na przykład rozszerza spektrum krytycznej refleksji z pola epistemologicznego na równie wedle niego w a ż ­ ne pole sił politycznych, warunkujących tworze­ nie opowieści etnograficznej . Idąc tym tropem, możemy jeszcze bardziej powiększyć ów „zbiór sił" o zewnętrzne czynniki historyczne i społecz­ ne. Zgodnie więc z sugestią Herzfelda, będziemy twierdzić, że refleksyjność w antropologii doty­ czy nie tylko podmiotu poznającego i nie odsyła jedynie do jego prywatnej autokrytycznej ak10 11 I 1 Y I B 1 )> 11 I tywności intelektualnej lecz stanowi krytyczny działający w wielu wymiarach teorii i praktyki metadyskurs którego celem staje się badanie umwersahstycznych twierdzeń zdrowego rozsadku - n i e wyłączając zdrowego i-ozsądku ja kim kierują się zachodnie teorie społeczne" . Wyróżniliśmy dwa typy refleksyjności obecne we współczesnej teorii antropologicznej. Pierw­ szy z nich skupia się na podmiocie antropolo­ gicznego poznania, pragnąc poddać pod dyskusję „wzajemny wpływ, jaki mają na siebie jednostka oraz proces badania, a także proces pisania" . Podejście to można by nazwać refleksyjnością w węższym znaczeniu. Drugi, znacznie sze­ rzej rozumiany typ refleksyjności, postulowany współcześnie, polega na „skierowaniu na samych 12 13 siebie tych szkiełek, przez które interpretujemy świat" , proponuje refleksyjne spojrzenie na całość dyscypliny antropologicznej, czyli zwró­ cenie się antropologii ku samej sobie w celu zapytania o prawomocność i słuszność zarów­ no metodologicznych, jak i epistemologicznych założeń i ideałów, na jakich wspierał się gmach tradycyjnej antropologicznej wiedzy. Zamysł tej szerzej pojętej refleksyjności po­ wstawał w burzliwych latach sześćdziesiątych i siedemdziesiątych, a stanowił odpowiedź na po­ wtarzające się wówczas wezwanie do „wymyśle­ nia antropologii na nowo" (reinventinganthropo­ logy) , a także teoretyczną reakcję na narastający w antropologii oraz w innych naukach społecz­ nych kryzys reprezentacji, nękający humanistykę wątpliwościami co do możliwości adekwatnego, „obiektywnego" przedstawienia rzeczywistości kulturowej w dyskursie. Jak pisze Marian Kempny, dla wzrastającej w aurze kryzysu nowej świa­ domości dyscypliny refleksyjność „zaczęła być hasłem, które czyniło problematycznym nie tylko metodologiczne schematy niebędące w stanie od­ zwierciedlić nieusuwalnego napięcia pomiędzy «obserwacją» a «uczestniczeniem» tkwiącego w terenowych badaniach antropologicznych lecz wręcz racje istnienia antropologu jako odrębnej nauki takiej mianowicie która bada «inność»" . Ten sam autor podkreśla w innym fragmen­ cie że debata wokół problemu reprezentacji stanowi'ważna cześć wsnółczesnei antronolo gicznej samorefleksji" a zagadnienie próbie 14 15 16 10 Ibid., s. 78. 14 11 M . Whitaker, haste: „Reflexivity", [w:] A. Barnard and Press, Walnut Creek 2000, s. 137. J. Spencer (red.), Encyclopedia of Social and Cultural Anthropology, Routledge, London 1997, s. 470. 12 M . Herzfeld, op. cit., s. 25. 13 P. Chapman-Sanger, Living and Writing Feminist Ethnographies: Threads in a Quilt Stitched from the Heart, 15 H . L . Goodall, Writing the new ethnography, AltaMira Zob. D . Hymes, Reinventing Anthropology, Pantheon Books, New York 1972. 16 M . Kempny, Antropologia bez dogmatów społeczna - teoria bez iluzji, Wydawnictwo IFiS PAN, Warszawa 1994, s. 89. [w:] R.P. Clair (red.), Expressions of Ethnography: Novel Approaches to Qualitative Methods, State University of New York P r e s s . N e w Y o r k 2003, s. 36. BARBARZYŃCA 1 (14) P009 �Pojęcie refleksyjności w e współczesnej t e o r i i a n t r o p o l o g i c z n e j matyzowania zależności, zachodzącej pomię­ dzy wiedzą antropologiczną a rzeczywistością, przeniesione zostało ostatecznie w obszar samej antropologicznej praxis' . Przytoczone wypowiedzi pozwalają wejść j u ż w samo centrum interesujących nas pytań doty­ czących przedmiotu szeroko pojętej refleksyjno­ ści. Zauważamy teraz, że zagadnieniem, w któ­ rym ogniskują się wszelkie pytania o praktykę refleksyjności, jest kwestia reprezentacji, będąca źródłem twórczego kryzysu w naukach spo­ łecznych. Kryzys ten uzmysławia antropologii mityczność wiary w „obiektywne" reprezentacje kultur. Reprezentacje etnograficzne - jak wyka­ zują w swych wywodach refleksyjni krytycy dys­ cypliny - okazują się wsparte na „dość niepew11 y 111 gruncie społecznych odczuć, doraźnych praktycznych interesów, opacznie interpretowa­ nych humanitarnych nakazów niepodwa­ żalnego autorytetu «obiektywnego» naukowego poznania tworzących społeczno-kulturowy kon¬ tekst funkcjonowania tei Par excellence europei skiej (zachodniej) nauki""'. 11 Tezę głoszącą, iż to właśnie problem repre­ zentacji „przyzywa" do siebie namysł reflek­ syjny, zdaje się potwierdzać Waldemar Kuligowski. W pracy Antropologia refleksyjna autor wychodzi od zaproponowanego przez Martyna Hammersleya rozróżnienia na dwa dominujące współcześnie nurty krytyczne w antropologii: nurt reinterpretujący i rekonstruujący etnografię „konwencjonalną". Pierwszy z nich w centrum zainteresowania umieszcza splot relacji między teorią a praktyką badawczą. Drugi nurt nato­ miast skupia się wokół kwestii reprezentacji . Kuligowski sytuuje nurt refleksyjny w antropo­ logii właśnie w tym drugim polu, w „korytarzu 19 reprezentacji", argumentując, iż jest on nową, stojącą w opozycji do pozytywistycznie zorien­ towanej antropologii orientacją właściwą nauce doby postmodernizmu, albowiem to właśnie ją charakteryzuje gotowość do dyskusji nad regu­ łami ją uprawomocniającymi. Najbardziej spektakularnym frontem debat toczących się wokół problemu reprezentacji jest wspominana j u ż wcześniej wnting culture deba­ tę (rozgrywająca się skądinąd w ramach jeszcze szerszego nurtu, jakim stał się w antropologii tzw liter aryllinguistic tum). Ogniskuje się ona wokół problemu tekstu jako medium etnogra­ ficznej opowieści. Wedle Kempnego „reflek­ syjne podejście może oznaczać reinterpretację pewnych obiektywizujących ujęć teoretycznych ujawniającą ich tekstualny czy interpretatywny charakter" . Kuligowski także zauważa, że przedmiotem refleksyjnego namysłu stają się nade wszystko teksty etnograficzne jako „nie tylko przekaźniki prawdy, ale także mechanizmy jej wytwarzania" . Na tekstualny aspekt obej­ mującego antropologię kryzysu przedstawienia (z którego nurt refleksyiny wyrasta) zwracaia tez uwagę Michał Buchowski i Marian Kempny pisząc ze kryzysowi przedstawienia - 1 liniowa nemu w terminach relacii istmeiacei pomiędzy rzeczywistością a tekstem etnograficznym lub inaczei doświadczanym przez badacza życiem a tekstem reprezentu acym te rzeczywistość towarzyszy odrzucenie ideału noznaiace.ro nod miotu W nrocesie tekstu al izacii rzeczywistości dochodzi raczę, do tworzenia sensów w wyniku intersnhiektvwnvrh nroresów takich iak dialoa nrzekład i nroiekria niz ich iednostronnean 20 21 n d r z ^ n i . nrziz z ^ n e t r z n J n Ibid. s. 179. s. 2; [za:] W. Kuligowski, Antropologia refleksyjna, 18 Ibid, s. 96. Wydawnictwo Poznańskie, Poznań 2001, s. 13. 19 M . Hammersley, What's Wrong With Ethnography? 20 M . Kempny, op. cit., s. 179. 21 W Kuligowski, op. cit., s. 16. Methodological Explorations, Routledge, London 1992, 1 ( 1 4 ) nn BARBARZYŃCA r,r^\uL odczytania przez zewnętrznego, racjonalnego 17 y 67 �68 W o j c i e c h Kruszelnicki wówczas fundamentalne kategorie epistemologiczne obiektywności i subiektywności, pod­ miotu i przedmiotu poznania, faktu i fikcji, metody i surowych danych, a wreszcie logiki i retoryki" . Jest faktem, że debata wokół problemu tekstu jako ambiwalentnego medium podkopującego antropologiczne roszczenia do obiektywnej re­ prezentacji rzeczywistości stanowi jedną z naj­ ważniejszych i najpopularniejszych dyskusji toczących się współcześnie w antropologii. Po­ dobnie faktem pozostaje to, iż nurt antropologii refleksyjnej przez wielu badaczy kojarzony jest najczęściej z praktyką analizy owego „nieredukowalnego napięcia między przestrzenią teorii, doświadczeniem terenu a przestrzenią narracji. Samej istoty antropologii, jako wiedzy, upatruje się w oryginalnym przejściu od doświadczenia do tekstu" . Jednakże, jak się zdaje, dyskusja nad zjawiskiem, a raczej postulatem refleksyjności w antropologii, nie musi się skupiać jedy­ nie na problemie tekstu. Nie jest prawdą, jako­ by praktyka refleksyjności czynić miała swym przedmiotem tylko i wyłącznie problem tekstualnej reprezentacji. Nic nie ujmując wadze tekstualnego wątku w krytyce konwencjonalnej antropologii, warto znacznie szerzej pomyśleć o pojęciu refleksyjności, a przede wszystkim o jej przedmiocie w teorii antropologicznej. Intrygujące w książce Kuligowskiego jest to, że autor upatruje w znamiennym dla post­ modernizmu zainteresowaniu literackością czy też tekstualnością antropologii jedynego ż y ­ wiołu namysłu refleksyjnego. Zamysł ten staje się czytelny w trakcie lektury pierwszych stron pracy, której konstrukcja także zdaje się być 22 23 22 M . Buchowski, M . Kempny, Czy istnieje antropologia podporządkowana wykazaniu związku pomię­ dzy refleksyjnością a „literaturyzacją antropolo­ gii" . W przekonaniu autora tych słów manewr ten niepotrzebnie umniejsza w a g ę praktyki refleksyjności poprzez przypisanie jej zadania „określenia relacji między różnymi odmianami rzeczywistości (zewnętrzną i wewnętrzną) a ich reprezentacjami w postaci tekstów etnograficz­ nych oraz produktem pośrednim, jakim jest wiedza antropologiczna" . Można by argumen­ tować, że wskazując z emfazą na wymiar tekstualny zarówno antropologicznego doświadcze­ nia, jak i późniejszej jego reprezentacji, autor Antropologu refleksyjnej w y ś w i a d c z a pojęciu refleksyjności niedźwiedzią przysługę o tyle, 0 ile pojęcie znacznie bardziej uniwersalne 1 wielopoziomowe, domagające się uhistorycznienia, rezerwuje dla filozofii postmodernizmu, a czyni to skądinąd dość redukcyjnie, albowiem do liczących się propozycji teoretycznych, jakie krytyka postmodernistyczna przedstawiła na­ ukom społecznym (zmuszając je w ten czy inny sposób do powzięcia większej refleksyjności), zdaje się zaliczać jedynie owo rozumienie tekstu jako omnipotentnej metafory całej rzeczywisto­ ści, którą to metaforę wyjaśniać mają na okrągło praktyki refleksyjne. Tymczasem w rozważaniach Kempnego od­ najdujemy ważny fragment, tak oto definiujący misję refleksyjności: „Obecnie wymóg reflek­ syjności narzuca konieczność zbadania relacji istniejącej pomiędzy antropologiem i obiektem jego studiów, patrzenia na «Innych», ale i obser­ wowania (niejako w dodatkowym lustrze) sa­ mych siebie patrzących na przedstawicieli innych kultur" . To obserwowanie siebie - odnotujmy 24 25 26 2 4 A. Zeidler-Janiszewska, O postmodernistyczna?, [w:] M . Buchowski, M . Kempy i „literaturyzacji" {kA.), Współczesna", 1:1994, s. 53. Amerykańska antropologia postmodernistyczna, Instytut Kultury, Warszawa 1999, s. 12. 23 W Kuligowski, op. cit., s. 17. współczesnej „antropologizacji" humanistyki, [w:] „Kultura 25 W Kuligowski, op. cit., s. 17. 2 6 M . Kempny, op cit., s. 181. BARBARZYŃCA 1 (14) P009 �69 Pojęcie refleksyjności w e współczesnej t e o r i i a n t r o p o l o g i c z n e j wcale nie oznacza narcystycznego wsłuchiwania się podmiotu w swe własne odczucia. Obserwo­ wanie siebie to w rzeczywistości antropologiczne przyglądanie się samej antropologii, traktowanie wiedzy antropologicznej jako „pewnej formy symbolicznej stanowiącej w poważnej mierze produkt społeczeństwa, do którego należy antro­ polog" . Wezwanie do refleksyjnego uczynienia z samej antropologii przedmiotu badania opiera się na kluczowym dla współczesnej samoświado­ mości antropologii spostrzeżeniu, iż „wszelkie formy wiedzy [społecznej] są zawsze kulturowo specyficzne, historycznie umiejscowione, gene­ rowane społecznie oraz zdefiniowane filozoficz­ nie" , nade wszystko jednak - zdeterminowane kulturowo. Owo kulturowe uwikłanie poznania - jak przypomina Jerzy Kmita - każe również w klasycznie epistemologicznej kategorii pozna­ nia prawomocnego ujrzeć kategorię kulturową . Widziana od tej strony, refleksyjność miałaby tedy do zaoferowania antropologii filozoficz­ ny namysł nad kulturowym uwarunkowaniem wiedzy antropologicznej oraz nad sposobem, w jaki antropologia konstruuje przedmiot swoje­ go poznania w ramach własnych praktyk kultu­ rowych. Mówiąc precyzyjniej, praktyka szeroko pojętej refleksyjności miałaby za zadanie badać wpływ, jaki na kształt wiedzy antropologicznej wywiera społeczno-kulturowy tudzież jednost­ kowy kontekst, w którym osadzeni są jej twórcy, często nieświadomi swojego uwikłania. Dyskurs zajmujący się refleksją nad kulturową kondycją antropologii Kempny nazwał metaantropologią . Można stąd wnosić, że postawienie znaku równości między refleksyjnością a namysłem metaantropologicznym nie powinno razić jako nadużycie. 27 28 29 30 Wracamy w ten sposób do obserwacji po­ czynionej wcześniej za Herzfeldem. Autor ten optował za takim rodzajem refleksyjności, który swym przedmiotem uczyni praktyki „hybrydycznej kultury zawodowej", z jakiej wywodzą się badacze. Widzimy u Herzfelda ten sam postulat, jaki odnajdujemy u Kempnego, mia­ nowicie wezwanie do uczynienia przedmiotem refleksyjnego (metateoretycznego) namysłu sa­ mego procesu (wraz z jego efektami) antropolo­ gicznego poznania jako praktyki zdeterminowa­ nej kulturowo. Oba te stanowiska w przewrotny sposób korespondują z podejściem do zagadnie­ nia refleksyjności, jakie odnajdujemy w pracach Pierrea Bourdieu. Mówimy o „przewrotnym związku" pomiędzy dyskutowanymi stanowi­ skami, albowiem Bourdieu, postulujący uzupeł­ nienie szeroko pojętego dyskursu socjologiczne­ go o „socjologię socjologii", w której widział on „fundamentalny wymiar epistemologii socjolo­ gii" , zdecydowanie odżegnywał się nie tylko od refleksyjności pojętej jako „intymne i pobłażliwe wejrzenie w prywatną osobę socjologa" , lecz również nie rozpoznawał siebie w refleksyjności rozumianej jako „obserwowanie obserwatora", proponowanej przez Marcusa i Fishera, a także Geertza i Rosaldo. Pojmowanie refleksyjności przez Bourdieu o tyle jednak zgadza się ze sta­ nowiskami omawianymi wcześniej, o ile fran­ cuski badacz również wskazuje na konieczność większej uniwersalizacji praktyki refleksyjnej, z tym że w jego podejściu „jurysdykcja" reflek­ syjności winna obejmować nie tylko antropolo­ gię. Wedle słów jednego z komentatorów, Bo­ urdieu od badaczy świata społecznego wymaga „stałej kontroli własnej socjologicznej praktyki badawczej, systematycznej eksploracji zbiorowej 31 32 17 Ibid., s. 182. 3 0 M . Kempny, op. cit., s. 181. 28 Ibid., s. 8. 31 P. Bourdieu, Zaproszenie do socjologii refleksyjnej, 2 9 J. Kmita, Kultura i poznanie, P W N , Warszawa 1985, s. 6. 1 (14) P009 Oficyna Naukowa, Warszawa 2001, s. 48. 32 BARBARZYŃCA Ibid., s. 53. �W o j c i e c h Kruszelnicki 70 podświadomości naukowej, w ostatniej instancji czyniącej przedmiotem analizy samo pole nauk społecznych" . Według Bourdieu, socjologiczna refleksyjność powinna dotyczyć „niewidzialnych uwa­ r u n k o w a ń wpisanych w pozycję uczonego", skłaniających go do bezwiednego popadania w epistemocentryzm absolutyzujący i deifikujący własne spojrzenie naukowe i niedostrzegający własnego uwikłania w obiektywizowaną rze­ czywistość. „Socjologia naprawdę refleksyjna przypomina autor - musi się ciągle mieć na bacz­ ności w obliczu takiego epistemocentryzmu, tego etnocentryzmu uczonych, który polega na lekceważeniu wszystkiego, co analityk projektu­ je w swoją percepcję przedmiotu z daleka i z wy­ soka" . W Medytacjach pascaliańskich Bourdieu zawrze twierdzenie o nadzwyczajnej wadze dla współczesnej humanistyki podejmującej się zadania metateoretyzowania: „najbardziej skuteczna refleksja polega na obiektywizacji podmiotu obiektywizacji" , czyli obejmowaniu przez badacza namysłem swej własnej pozycji i perspektywy, z jakiej występuje. Oprócz „obiektywizacji podmiotu obiektywi­ zacji" Bourdieu upomina się również o zabieg nazywany przezeń „obiektywizowaniem obiek­ tywizacji" . Polega on na krytycznej refleksji nad fundamentem socjologii, w tym antropologii, jakim jest proces obiektywizowania przedmiotu badań dokonywany przez badacza w trybie jego niedającej się w żaden sposób znieść „outsider-owości", czy może raczej odwrotnie: „insider- -owości", pojętej jako jego totalne zanurzenie w kulturze własnej. Według Bourdieu, „status 33 34 35 36 33 L . Wacquant, Wprowadzenie, [w:] P. Bourdieu, op. cit., s. 33. 34 P. Bourdieu, op. cit., s. 50. 35 P. Bourdieu, Medytacje pascaliańskie, 37 38 39 Aby z r e a s u m o w a ć zawarte w tym szkicu rozważania, wyjdźmy od obserwacji, iż nurt refleksyjny daje się wyraźnie wyodrębnić spo­ śród rozlicznych we współczesnej antropologii propozycji teoretycznych. Jego początki datować Moore, T. Sanders (red.), Anthropology in Theory: Issues in Epistemology, Blackwell Publishing, London 2006. Oficyna Naukowa, Warszawa 2006, s. 20. 3 6 outsidera, który wyabstrahowuje się z sytuacji, aby móc ją obserwować, implikuje epistemologiczny, lecz także i społeczny rozbrat {break), subtelnie kierujący aktywnością naukową, która w momencie, gdy przestaje się ją widzieć właśnie w tym aspekcie, prowadzi do tworzenia teorii zapominających o społecznych uwarunkowa­ niach aktywności naukowej" . Znowu wypada przypomnieć, że demaskacja zachwalanej przez socjologów/antropologów metody „uczestni­ czącej" z marzeniem o „przylgnięciu" do ba­ danej społeczności w tle nie oznacza destrukcji idei empirycznego i obiektywnego badania oraz opisywania danych praktyk. Jak autor pisze da­ lej, „[odwoływanie się] do opcji uczestniczącej stanowi po prostu kolejny sposób, w jaki unika się pytania o związek obserwującego z obser­ wowanym oraz jego krytycznych konsekwencji dla praktyki naukowej" . Konieczny moment refleksyjności w badaniu socjologicznym musi wychodzić od uznania tej „nieprzekraczalnej przepaści", jaka dzieli obserwatora od badanej rzeczywistości z racji jego wykluczenia z „praw­ dziwej gry praktyk społecznych" i „nieposiadania miejsca w obserwowanej przestrzeni" , następ­ nie zaś próbować odsłaniać warunki, możliwo­ ści i me-możliwości, jakie ta sytuacja zwrotnie narzuca prowadzonemu badaniu. 37 Ibid.,s. 171. 38 Ibid, s. 172. }9 Ibid., s. 171. P. Bourdieu, Objectification Objectified, [w:] H . L . BARBARZYŃCA 1 (14) P009 �Pojęcie refleksyjności w e współczesnej t e o r i i a n t r o p o l o g i c z n e j można na lata sześćdziesiąte czy siedemdziesią­ te, będące okresem wstrząsów postkolonialnych, wraz z którymi w antropologii kulturowej roz­ począł się trwały i do dziś zauważalny proces samokrytyki. Era postkolonialna, stanowiąca dla naro­ dzin współczesnej idei refleksyjności właści­ wy kontekst historyczno-polityczny, przyniosła antropologii bardzo gorzkie i krytyczne oceny wysiłków poprzednich pokoleń antropologów pewnych tego, że uprawiana przez nich nauka angażuje się etycznie i politycznie na rzecz ba­ danych kultur. Dlatego też bezpośrednią kon­ sekwencją politycznych turbulencji tego okre­ su, zmuszających antropologię do zarzucenia pozytywistycznych ideałów naukowych, było swoiste odkłamanie jej tradycyjnej metodolo­ gii. W tym celu krytycy podejść bezrefleksyjnie obiektywizujących zalecali antropologii „negację wzorców metodologicznych utożsamiających badania antropologiczne z postawą bezstronne­ go obserwatora, które zastąpiła wizja «antropologii zaangażowanej*" . Na tym podatnym na zmianę i reorientację gruncie rodziła się idea refleksyjności jako pożądanej cechy oraz istotnej strategii etnografii postpozytywistycznej. Na temat tego, jak należy refleksyjność poj­ mować i jaki wymiar antropologicznego pozna­ nia czynić jej przedmiotem, zdania są podzielo­ ne. Jedni komentatorzy widzą w refleksyjności jedynie prywatną autorefleksję badacza, na dro­ dze introspekcji zdającego sprawę z własnej po­ stawy i z własnych odczuć podczas etnograficz­ nych poszukiwań oraz starającego się pozyskać dzięki tej aktywności nowe, intrygujące dane. Dominującym podejściem do zagadnienia re­ fleksyjności jest podejście szerokie, całościowe, 40 4 0 M . Kempny, op. cit., s. 188. 41 S.A. Tyler, The Unspeakable. Discourse, Dialogue and Rhetoric in the Postmodern World, University of Wisconsin Press, Madison 1987, s. 171. 1 ( 1 4 ) nn BARBARZYŃCA 71 widzące w niej nie tylko introspekcję, lecz ogól­ ny metadyskurs przyglądający się wpływowi, jaki na kształt wiedzy antropologicznej wywiera społeczno-kulturowy i jednostkowy kontekst, w którym osadzeni są jej twórcy, a zatem wszyst­ kie determinowane kulturowo presupozycje, uprzedzenia i milcząco przyjmowane dane, jakie do badania wnosi wraz ze sobą j u ż nie po­ jedynczy badacz, lecz cała społeczność - kultura antropologiczna. Przykład W Kuligowskiego pokazuje, że możliwe jest - choć ceną za to jest zgoda na redukcję złożoności zagadnienia - utożsamie­ nie nurtu refleksyjnego z postmodernistycznym nurtem tekstualnym spod znaku Jamesa Clifforda i Stephena Tylera. Autorzy ci postulują uczynienie z krytyki tekstu głównego narzędzia dyskursu metaantropologii. Przy takim podej­ ściu, sprowadzającym antropologię - wedle słów Tylera - do „studium mówienia i pisania" , praktyka refleksyjności oznacza zapytywanie o „prawomocność tekstów etnograficznych, o ich zależność od dyskursów naukowych, ideologii czy dominującej retoryki", a także zastanawianie się nad „szansami odciśnięcia w tekście rzeczy­ wistości, nad możliwością przedstawienia dialogiczności świata, nad sposobami przekazania osobistych doświadczeń, nad pełnoprawnym w ł ą c z e n i e m w tok narracji innych podmio­ tów" . Refleksyjność, pojęta jako przyglądanie się procesowi tworzenia etnograficznego tekstu, stanowi trzeci wyodrębniony przez nas sposób rozumienia refleksyjności. Czytając wypowiedzi zarówno zagranicz­ nych, jak i naszych lokalnych komentatorów, można odnieść wrażenie, że najczęściej tylko jeden model refleksyjności podlega u nich pro41 42 42 W. Kuligowski, op. cit., s. 25. �72 mocji, podczas gdy pozostałe jej typy nierzad­ ko ulegają dewaluacji. Zalecałbym badaczom zainteresowanym eksploracją kategorii refleksyjności w naukach społecznych oraz antropo­ logom pochylającym się nad teoretyczną ofertą współczesnego dyskursu antropologii refleksyj­ nej unikanie jednostronnej adoracji jednej wy­ branej strategii refleksyjności i przyglądanie się jej zjawisku równorzędnie we wszystkich trzech typach. Podejście takie wydaje się uzasadnione, albowiem te trzy - z pozoru odmienne - spo­ soby pojmowania refleksyjności łączy pewien wspólny mianownik, jakim jest kwestia repre­ zentacji oraz pytanie o możliwość adekwatnego opisu zjawisk kulturowych. Uznając istnienie trzech typów praktyk refleksyjnych, zauważyć wypada, iż w rzeczywistości wszystkie one, na najogólniejszym poziomie, uzmysławiają antro­ pologii kulturowej zdeterminowanie poznania naukowego, a w wymiarze szczegółowym wska­ zują w ten lub inny sposób na różnorakie dyskursywne, podmiotowe i społeczno-kulturowe przeszkody i ograniczenia stojące na drodze do wiernej reprezentacji rzeczywistości kulturowej, na jaką liczono w ramach tradycyjnie w antro­ W o j c i e c h Kruszelnicki pologii przyjętej epistemologii naturalistycznej i obiektywistycznej. Antropologię inkorporującą do swej praktyki refleksyjność w postaci trzech omówionych tu typów oraz świadomie czyniącą z niej narzędzie metodologiczne nazywać mo­ żemy antropologią refleksyjną. Można całkiem zasadnie twierdzić, iż antropologia refleksyjna - zarówno jako dyskurs teoretyczno-krytyczny, jak i alternatywna i eksperymentalna praktyka pisarstwa etnograficznego - stanowi emanację historycznego procesu refleksywizacji wiedzy antropologicznej. Refleksywizacja, którą mam na myśli, jest o tyle zjawiskiem uniwersalnym, a więc doty­ czącym teorii i praktyki tejże dyscypliny in toto, o ile nie stanowi przejściowej „mody" związanej z wciąż silnymi wpływami postmodernizmu w antropologii, lecz jawi się jako zjawisko za­ gruntowane historycznie, nasilające się w histo­ rii dyscypliny i odzwierciedlające jej długi, choć w swej najnowszej historii niezwykle dynamicz­ ny, proces krytycznego dojrzewania antropologii jako nauki społecznej i zyskiwania przez nią pełnej epistemologicznej i metodologicznej sa­ moświadomości oraz pewności siebie. The aim of this paper is to explain and situate the discourse of "reflexive anthropology" in the panorama of the most recent anthropological and sociological theories. I suggest to understand the term "reflexivity" broadly, in epistemological sense, as an intellectual strategy purpose of which is to account for manifold cultural factors that govern, determine and limit anthropological cognition of other cultures. I also try to link reflexivity with the historical process of anthropology's growing epistemological self-awareness as a human science ("reflexivization") - a science which invents and constructs its object, situating itself not above, but within cultural processes. Reflexivity is thus posited here as a necessary procedural step in doing all kinds of sociological/ethnographic research. BARBARZYŃCA 1 (14) P009 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/8328decfdb555e04f57e99b415ecd6d6.pdf d4a99fed74f83dd75a76ece74ab21308 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3776 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1947 Subject The topic of the resource sztuka ludowa - teoria Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3544 Title A name given to the resource Pojęcie sztuki ludowej / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1947 t.1, z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1947 t.1,z.1-2; s.5-8 Creator An entity primarily responsible for making the resource Piwocki, Ksawery Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text POJĘCIE D SZTUKI KSAWERY v efinicja sztuki ludowej wskazuje, LUDOWEJ że m u s i o n a objąć PIWOCKI przedmioty, k t ó r e posiadają c e c h y nadające i m w a r t o ś ć a r t y s t y c z n ą , włączające j e d o z e s p o ł u o g ó l n i e j s z e g o z j a w i s k , j a k i p r z y w y k l i ś m y n a z y w a ć sztuką. SZTUKA A LUDOWA SZTUKA CHŁOP­ SKA J a k w i a d o m o wyczerpującej d e f i n i c j i t e g o pojęcia dotąd n i e m a m y i jest izeczą wątpliwą, czy wogóle stworzenie jej jest się, j a k i sens możliwe. odpowiada Zadaniem naszym jest w i ę c z o r i e n t o w a n i e specyfikacji podanej w d r u g i m słowie „ludowa". M a m y w i ę c anależć zakres sztuki t w o r z o n e j przez l u d . W i ę k s z o ś ć e t n o l o g ó w uważa, że c h o d z i t u o w y t w o ­ ry grupy czy grup społecznych mieszkających na wsi, lub w s z y s t k i m n a w s i . P i e r w s z ą w i ę c n a s u w a j ą c ą się definicją przede jest s t w i e r ­ dzenie, że pojęcie s z t u k i l u d o w e j o b e j m u j e produkcję artystyczną ludu w i e j s k i e g o , c z y l i s z t u k a l u d o w a z n a c z y ł a b y t y l e , c o s z t u k a chłopska. Bliższe jednak zbadanie nie pozwala tych o b u pojęć identyfikować. Istniały i istnieją w ś r o d o w i s k u c h ł o p s k i m j e d n o s t k i , k t ó r y c h artystyczne łecznej daleko odbiegają i zbliżają się łecznych, choćby wsi. Łatwo wieku o d pozostałej bardzo nawet wyraźnie coraz więcej, a obecnie i masowy. wzrost bardziej pochód zapadłych fizycznie i c h ilości z spo­ życiem ciągu posiada XIX charakter z w i ą z e k ze z m i u n a m i całego k r a j u i s a m e j w s i , co umożli­ cywilizacji i kultury zakątków spo­ innych warstw t a k i c h narastało w M a to oczywiście s t r u k t u r y społecznej" i g o s p o d a r c z e j zwycięski dzieł j e d n o s t k i te n i e - z e r w a ł y się d o m y ś l i ć , ż e j e d n o s t e k wprost żywiołowy wia do wytwory produkcji ich grupy kraju. Jeśli ogólnonarodowej sztuka chłopska do naj­ obejmuje w s z y s t k i e dzieła s t w o r z o n e przez j e d n o s t k i należące d o w a r s t w y chłop­ skiej, na to sztuka wydzielenie ludowa tych musi posiadać tworów, które zakres węższy, zaliczylibyśmy pozwalający raczej do sztuki o g ó l n o - n a r o d o w e j . Ż y j ą dziś p o e c i i p o w i e ś c i o p i s a r z e c h ł o p s c y , a l e i c h prace n i e należą m i m o garwolińskim łów, którego to do literatury rzeźbiarza figury, chłopa, posiadające zresztą artystyczną n i e m o g ł y b y być z a l i c z o n e Skądinąd r ó w n o c z e ś n i e w i e m y , o t a c z a się j e s z c z e — na podzielić na trzy grupy. W bardzo powiecie skromną kościo­ wartość do tworów l u d o w y c h . ż e l u d w i e j s k i o t a c z a ł się i w s i , a n i przez artystów pierwszej wieśniaczą: obraz, m e b e l , t k a n i n a — czyni t u m u s i m y zaliczyć przede iozpoznamy dzieła chłopskich. znajdują w a r s t w wyższych, niejako p r z y p a d k o w o rzeczy w dla okolicznych c/ęściowo p r z e d m i o t a m i o wartości a r t y s t y c z n e j n i e w y t w a ­ rzanymi tych ludowej. Znalem pracującego Twory się d z i e ł a te SZTUKA TWORZO­ NA DLA LUDU można sztuki tzw. z a w l e c z o n e o n g i p o d strzechę rzadziej n a b y t e świadomie w s z y s t k i m książki). W specjalnie tworzone drugiej dla wsi (przy­ grupie przez g r u p y społeczne pozachłopskie, n a r z u c a n e z zewnątrz. N a l e ż y t u n p . l i ­ teratura dewocyjna (o i l e p o s i a d a c h a r a k t e r a r t y s t y c z n y ) , dewocjonalia p r o d u k o w a n e w m i a s t a c h czy miejscach o d p u s t o w y c h z myślą o o d b i o r c y wiejskim, pisane przez autorów m i e j s k i c h specjalnie d l a zespołów w i e j s k i c h i t p . Trzecią grupę takich dla repertuar tzw. teatru dzieł chłopa znajdowanych przede ludowego, n a w s i , tworzą wszystkim przez czyli sztuki przedmioty artystów i produkowane rzemieślników mało- 5 �miasteczkowych. Tu zaliczyć trzeba ceramikę ozdobną, posiadającą c z ę s t o dużą w a r t o ś ć a r t y s t y c z n ą , d a w n i e j s z e o b r a z y n a s z k l e c z y p ł ó t n i e , d r z e w o r y t y , często w y r o b y grupy dzieł sztuki k u t e w żelazie. O s t a t n i e d w i e tworzyli artyści żyjący poza wymienione wsią, przeznaczając je d l a o d b i o r c y chłopskiego. Różnica t k w i w c h a r a k t e r z e s a m y c h w zupełnej h a r m o n i i z pozostałą produkcją wiejską niej — w zewnętrznym jakby oddziaływaniu prac grupy artystów i dzieł ostat­ dzieł grup pozostałych. W y n i k a ł o b y z tego, że d o s z t u k i l u d o w e j możnaby zaliczyć i z a l i c z a się r z e c z y w i ś c i e , t a k ż e p r z e d m i o t y w y k o n y w a n e p r z e z a r t y s t ó w nie należących formalnie do śiodowiska chłopskiego. Pojęcie więc s z t u k i l u d o w e j m u s i objąć z a k r e s s z e r s z y niż s z t u k i c h ł o p s k i e j . S p r z e c z ­ ność t e g o z d a n i a z t w i e r d z e n i e m p o p r z e d n i e g o ustępu u s u w a p o p r o s t u w n i o s e k , ż e p o j ę c i a t e n i e p o k r y w a j ą s i ę z sobą. W i d z i m y z tego, że jeśli p r z y określeniu z a k r e s u pojęcia s z t u k i wyjdziemy m o ż e m y popełnić p o w a ż n e błędy. Zdaje drogą będzie wyjście o d samych m i się w i ę c , ż e dzieł i zbadanie ludowymi nazywa t e treści k u l t u r a l n e , niezorganizowaną, ta które opierają najwyraźniej ná gruncie SZTUKA LUDOWA OPARTA O TRADY­ CJĘ U S T N Ą charakteru. ( L w ó w 1926) się o płynną i bezpośrednią, p r z e k a z y w a n ą wyrosła — najpewniejszą ich Prof. Bystroń w s w y m W s t ę p i e do l u d o z n a w s t w a p o l s k i e g o Definicja ludowej o d przynależności a r t y s t y d o k l a s y społecznej chłopskiej tradycję z ust do ust. badań nad literaturą l u d o w ą i c h a r a k t e r y z u j e r ó ż n i c e m i ę d z y sztuką s ł o w a o p a r t ą o a u t e n ­ tyczny, skodyfikowany piśmiennie tekst literacki baśnią l u d o w ą , zmienną, p e ł n ą w a r i a n t ó w , jednostek, które Jednakże i ją tutaj sobie poprzez nasuwają się żyjącą pokolenia poważne — a pieśnią jedynie podają w z zastrzeżenia. czy pamięci ust do ust. Przecież pieśń l u d o w a została n a o g ó ł już o d w i e k u n i e m a l z a p i s a n a i l u d s a m c z ę s t o korzysta z jej d r u k o w a n y c h przekazów. Pieśń religijna, np. kolenda, n a w e t o w i e l e wcześniej otrzymała swój p i s e m n y k a n o n , a m i m o t o n i e straciła w ustach ludu c h a r a k t e r u pieśni ludowej. Podobne możemy zauważyć w muzyce l u d o w e j , t a k silnie zespolonej Zdaje m i się, że najwyraźniej n i e d o s t a t k i p r z y t o c z o n e j występują dury przy techniczne dotyczące że dziełach p l a s t y k i l u d o w e j . W i e m y w rzemiośle, barwików i reguły także techniczne, sposoby malarstwie, złotnictwie itd. — uczniom pracowniach w niezorganizowany, pewien odsetek płynny, w prowadzenia były mistrzów ostatnio definicji przecież, że a r t y s t y c z n y m , że p e w n e i c h przeróbki chwyty zjawisko ze s ł o w e m . przez zmienny i tkactwie i malarstwie, narzędzia całe również z w wieki ust do bezpośredni, dzieł, w y p r o d u k o w a n y c h w proce­ recepty snycerce, przekazywane ust, w mimo to sposób jedynie t y c h w a r u n k a c h , możemy z a l i c z y ć d o s z t u k i l u d o w e j . C o w i ę c e j — i d z i s i a j sposób przekazywania umiejętności p l a s t y c z n y c h , n a w e t w w y ż s z y c h u c z e l n i a c h t e g o t y p u m a SPOSÓB PRZEKAZY­ charakter WANIA UMIEJĘT­ bezpośredni: uczeń podpatruje sposoby mistrza. Nauczanie 2zemiosła a r t y s t y c z n e g o , m a l a r s t w a , r z e ź b y c z y g r a f i k i j e s t d o t ą d i c h y b a - NOŚCI będzie zawsze oparte na p r z e k a z y w a n i u NYCH ręki. Żadne kursy n i k o g o naprawdę Istnieją korespondencyjne (oparte techniki grzebyczkowej oczywiście dziś p o d r ę c z n i k i s w y c h wiadomości na piśmie) z ręki do nie nauczą w k i l i m i a r s t w i e albo batiku. wszystkich tych technik i b ó w , a l e s a m e g o rzemiosła, s a m e j s z t u k i u c z y s i ę w b e z p o ś r e d n i m sposo­ kon­ takcie z mistrzem. Jeśli o p a r t e n a t r a d y c j i p r o c e d e r y ludowej — 6 n i e charakteryzują b e z r e s z t y n a l e ż y w j e j dziełach szukać i n n y c h c e c h , sztuki wyróżniających PLASTYCZ­ �j e o d pozostałej t w ó r c z o ś c i . W dzielimy bądź powstałe w jednym o podobnych okresie cechach bądź też w r e s z c i e sposoby skupiając czasu, bądź w też pewne łącząc formalnych tj. zrobionych w — i t o najczęściej — zespoły ze dzieła sobą utwory tym samym kombinując ze SZTUKA TO STYL FICZNIE LUDOWA SPECY­ LUDOWY stylu, sobą o b a t e g r u p o w a n i a dzieł s z t u k i . K a ż d y k t o miał d o c z y n i e n i a z u t w o ­ rami, o b e j m o w a n y m i logiczny ludowa nam k a ż d e j z g a ł ę z i s z t u k i całość p r o d u k c j i to chronologicznie, trudny nie ulega jedynie nazwą l u d o w y c h , w i e o t y m , że aspekt jest w tej sztuce widoczniejszym możliwość chrono­ do uchwycenia. Twórczość zmianom określenia cech bowiem w . czasie. Pozostaje stylowych sztuki więc ludowej w o p a r c i u o j a k największe g r u p y dzieł uchodzących za należące do n i e j . S z u k a n a w i ę c przez nas d e f i n i c j a brzmiałaby: ludową n a z y w a m y sztukę, k t ó r e j dzieła posiadają specyficznie Nie jest cechy stylowe uznane taką przez naukę zadaniem tego artykułu określanie, t y c h cech, zrobi to k t o i n n y . Pragnę jednakże zwrócić uwagę, że zespół t a k i c h cech m u s i wyraźnie p r z e c i w s t a w i o n y sztuce nie-ludowej, gdyż dopiero w t e d y życie i plastycznie istotne za ludowe. dla wyjdą wzajemne charakteru stylowego różnice. Ponadto dzieła sztuki. być nale­ muszą o n e W drugiej być połowie X I X w i e k u g d y z a c z ę t o się u n a s e n t u z j a z m o w a ć sztuką l u d o w ą , z w r ó c o ­ n o u w a g ę n a r z e c z y n a j b a r d z i e j r z u c a j ą c e się w o c z y , l e ż ą c e n i e j a k o n a powierzchni: na „motywy ludowe". T e n powierzchowny sąd, ż e istotną cechą literackie, sztuki ludowej są swoiste motywy treściowe, o r n a m e n t a l n e — p o k u t u j e dotąd i t o szczególnie wśród różnych łaczy oświatowych", którzy w zbożnej wytworów l u d o w y c h łatwo daje „ludowych m o t y w ó w " . Parzenica cygar l u b na ramie owalnego rękojmią, o d podłoża że p r z e d m i o t y LUDOWE swej n a czoło zagadnień ludowości. Również m i e j s k a ność p o s z u k u j ą c a MOTYWY chęci k o n t y n u o w a n i a t r a d y c y j l u d o w y c h , te m o t y w y n i e j a k o a b s t r a k c y j n i e o d e r w a n e sztuki, wysuwają czy „dzia­ wyrzezana się u w i e ś ć n i e z d a r n i e n a pudełku lustra — jest d l a w i e l u oczu t e są d z i e ł a m i l u d o w y m i . N a lud­ czarowi do dostateczną takim powierz­ c h o w n y m o s ą d z i e s t y l o w y c h c e c h s z t u k i l u d o w e j żeruje w i ę k s z o ś ć t z w . bazarów s z t u k i l u d o w e j , sprzedających potworki n i e mające Tymczasem motywy nic wspólnego w kraju i za granicą a n i z ludowością rozmaite a n i ze n p . l i t e r a c k i e w pieśni l u d o w e j należą sztuką przeważnie do p r a s t a r y c h wątków, z n a n y c h dobrze i l i r y c e ogólnonarodowej, a „nieludowy i niepolski" motyw słonia stosował w swych przepięknych d y w a n a c h d w u o s n o w o w y c h s t a r y t k a c z z S o k ó ł k i B i a ł o s t o c k i e j i n i e raził on wcale. N i e w użytym m o t y w i e b o w i e m t k w i istota stylu ludowego. P r z y p o m n ę t u n a i w n y sąd p r o s t a c z k a , ż e istotną cechą s t y l u R e m b r a n d t a jest „ m o t y w " c z a r n e g o k a p e l u s z a z s z e r o k i m r o n d e m . A do sztuki l u d o w e j n a w e t g o w i e podzielają Na koniec inteligentni ludzie, nawet dziecinny pogląd tego jeszcze j e d n a uwaga. w odniesieniu plastycy i pedago­ prostaczka. Zespół cech formalnych, stylowych, c h a r a k t e r y z u j e z dostateczną p r e c y z j ą dzieła s z t u k i l u d o w e j i o g r a n i c z a j e j z a k r e s . O p r ó c z t y c h j e d n a k c e c h ściśle f o r m a l n y c h — s z t u k a l u d o w a posiada wartości inne, związane właśnie z nasz obyczajowe, nadawał- wprawdzie cyzować pewne niekiedy elementy cechy znaczenia wierzeniowe poszczególnym pozaformalne, specyficznie ludowe POZA­ SZTUKI podłożem k u l t u r a l n o - s p o ­ łecznym g r u p y d o której należeli j e j twórcy. M a m t u n a myśli cechy ELEMENTY FORMALNE LUDOWEJ formom ale zespół pewne i przesądy, j a k i e l u d swej i c h może sztuki. Są również to pre­ d a n e g o dzieła. R ó ż n e d o d a t k i o d 7 �uroku, innej krzyżyki — „niespodziane' , s y m b o l i c z n e wszystko to są cechy ludową, choć t r u d n o zaliczyć w y c h dzieła Podana ale je do elementów barwy takiej czy istotnie twórczość f o r m a l n y c h czy stylo­ sztuki. przezemnie sztukę użycie charakteryzujące definicja sztuki każdą tworzą artyści. ludowej Jeśli wychodzi nauka od w y t w o r u potrafi — SZTUKA LUDOWA A P O S T A W A TWÓR­ C Z A ARTYSTÓW LUDOWYCH jednoznacznie określić c e c h y s t y l o w e dzieł l u d o w y c h , precyzując w t e n sposób domenę s z t u k i l u d o w e j t o c h a r a k t e r i c h m u s i p o z w o l i ć także n a jaki artysta dzieła może być zarysowuje twórcą wyraźnie ludowym. postawę Charakter twórczą zdefiniowanie, bowiem stylowy a r t y s t y . Pisałem już n a w s t ę p i e , ż e n i e k a ż d y chłop, t w o r z ą c y j a k ą ś r z e c z p i ę k n ą — j e s t artystą l u d o w y m . M u s i posiadać charakterystyczną postawę twórczą: t y l k o n a odpowiedniej bazie psychologicznej rodzą się k w i a t y t w ó r c z o ś c i w e j . J e s t r z e c z ą jasną, ż e s p e c y f i c z n a wa psychiczna — jest w y t w o r e m ludo­ d l a d a n e j g r u p y społecznej posta­ określonych warunków społecznych ( w p r z e s t r z e n i i c z a s i e ) . Z m i a n y w u k s z t a ł t o w a n i u i c h muszą n i e u c h r o n ­ nie powodować zmiany w postawie psychicznej, a więc i twórczej c z ł o n k ó w t e j g r u p y społecznej. T o tłumaczy n a m p o w s t a n i e w Europie s z t u k i l u d o w e j w k o ń c o w e j fazie średniowiecza, g d y chłop w ó w c z e s n y m społeczeństwie s t a n o w y m począł k u l t u r a l n i e i c y w i l i z a c y j n i e pozostawać coraz bardziej w tyle za i n n y m i k l a s a m i : szlachtą i mieszczaństwem, które w d o g o d n y c h dla nich w a r u n k a c h ekonomicznych potrafiły wielką rozwinąć sztukę dworską i i społecznych mieszczańską — cząc j e s z y b k o w s k a r b n i c e s z t u k i ogólno-narodowej. T y m c z a s e m przywiązany do ziemi własną sztukę — związana i odcięty ludową. Postawa z pewną od żywszych ognisk kultury twórcza a r t y s t y l u d o w e g o o k r e ś l o n ą sytuacją łą­ chłop tworzy jest więc j e g o g r u p y . Zrozumiałą się też staje rzeczą u p a d e k s z t u k i l u d o w e j u schyłku X I X w i e k u u nas i jeszcze s z y b s z y w w i e k u b i e ż ą c y m . W r a z ze z m i a n ą p o s t a w y t w ó r c z e j artystów l u d o w y c h ginie i c h sztuka, a twórczość i c h dalsza wpływa do wielkiego jeziora sztuki wspólnej dla całego n a r o d u . DEFINITION DE L'ART POPULAIRE En cherchant les crite- riums propres a l'établissement de l a definition de l'art teur populaire, 1'au- examine points différents de v u e , puis émet la these s u i v a n t e : on арpelle art populaire dont l e s oeuvres l'art possé- dent l e s coractéristlques du s t y l e reconnu par la science comme quement 8 spéclfi- populaire. �ZAGADNIENIE D STYLU L U D O W E G O JÓZEF la badaczy sztuki nie ulega ka jest równowartościową ludowa GRABOWSKI dziś w ą t p l i w o ś c i z a r ó w n o to, ż e s z t u ­ częścią s z t u k i w o g ó l e , j a k też że odmienność j e j o d i n n y c h postaci artystycznej twórczości ludzkości l e ż y w j a k o ś c i s a m e g o dzieła, w ś r ó d c e c h , k t ó r e składają się n a p o j ę c i e s t y l u . M ó w i ą c i n n y m i słowy: jeżeli c h c e m y — z p u n k t u w i d z e n i a 0 sztuce — wiedzy odpowiedzieć n a p y t a n i e co to jest sztuka l u d o w a , m u s i m y w s k a z a ć j a k i e są z n a m i o n a stylu ludowego, jego cechy kostytutywne, granice, odmiany i walory. Z e n i e jest to s p r a w a p r o s t a i łatwa, w y n i k a chociażby z tego, że w i e l u autorów wartościowych dzieł o sztuce nia stylu ludowego ludowej nie rozwiązywało, nie t y l k o , że zagadnie­ w stawiało, ale go ogóle nie chociaż wiedziało o j e g o ważności, co widać z ciągłych w z m i a n e k o n i m . Przystępując d o o r g a n i z o w a n i a pującej tutu Badania postawienia Sztuki Ludowej, zagadnienia rozwiązywania planowej, długofalowej n i e sposób określenia tego problemu w n i e rozpocząć ludowego co najwyżej do postawienia i Insty­ zadania od wezwania do Artykuł niniejszy ma się d o plastyki. W y w o d y a t y m bardziej i wyczer­ Państwowego t a k i e j p r a c y , ograniczając dziedzinie sobie pretensji do ogarnięcia, gadnienia, stylu go wszystkich zainteresowanych. n a cełu z a i n a u g u r o w a n i e nia pracy n a d polską sztuką l u d o w ą , c o j e s t c e l e m rozpatrywa­ jego nie rozwiązania pewnych tez o ZNACZENIE POZNA­ NIA STYLU DLA BA­ DAN NAD SZTUKA LUDOWĄ roszczą całości wartości za­ „ro­ boczej". Wstępem do tego m u s i być n a istotę s t y l u l u d o w e g o . rozpatrzenie p r o b l e m t e n został n a j w c z e ś n i e j mieckiego historyka historycznie sztuki dorobek dotychczasowych poglądów Zacznę o d l i t e r a t u r y p o l s k i e j , choć w ł a ś c i w i e zapoczątkowany pośrednio przez Alojzego własny Riegla naszych 1). Chcę historyków nie­ bowiem sztuki, PRZEGLĄD P O G L Ą ­ D Ó W N A ISTOTĘ STYLU LUDOWEGO ująć artystów 1 e t n o g r a f ó w , k t ó r y nastęnie rzucę n a t ł o m y ś l i i n n y c h n a r o d ó w . Pierwszy raz, bodaj, pada t e r m i n „styl l u d o w y " w książce M o k ł o w s k i e g o : „Sztuka l u d o w a w P o l s c e " , w y d a n e j Kazimierza w r. 1903. P o opisie t y p ó w c h a t w r o z m a i t y c h częściach P o l s k i pisze o n : „ w s z y s t k i e t e c h a t y jednak m i m o odmiennych mię, nakazuje które... polskiego" s z c z e g ó ł ó w . . . mają nam... przyjąć „próbę ustalenia najważniejszych ludowej" 3). T a k w i ę c sze oznaczenie jego w okresie godio 2). Książkę swą c h a r a k t e r y z u j e imienne stylu autor, między zna­ ludowego innymi, jako z n a m i o n b u d o w n i c t w a i zdobniczości i postawienie przypisać wspólne zasadnicze STYL LUDOWY W KSIĄ2CE M O ­ KŁOWSKIEGO t e r m i n u i pośrednie należy najogólniej­ u nas Mokłowskiemu, jeszcze porozbiorowym. N a s t ę p n e w z m i a n k i i c h a r a k t e r y s t y k i powstają Rzeczypospolitej. Pomijając już za c z a s ó w drobną u w a g ę L e o n a r d a drugiej Lepszego, zalicza­ jącą d o s t y l u l u d o w y c h obrazów n a s z k l e : „gałązki z o w o c a m i i kwia­ t a m i " 4), z a t r z y m a ć się n a m p r z y j d z i e ludowych, nad rozpatrzeniem stylowych drzeworytów wysuniętego przez kowskiego 5). J a k o pierwszą cechę s t y l u l u d o w e g o zespołu Jerzego podaje cech Kiesz- Kieszkowski t y p i z a c j ę p o s t a c i , t o jest n i e u w z g l ę d n i e n i e r ó ż n i c w t w a r z a c h między 9 �line­ KIESZKOWSKI ludz­ CHACH STYLU LU­ poszczególnymi świętymi. D r u g a : to b r a k p r o p o r c j i i p e r s p e k t y w y arnej. Przez brak proporcji rozumie o n różne k i c h , zaś n i e z n a j o m o ś c i ą p e r s p e k t y w y stawienia. Wspominając dekoracyjnych, cech stylowych czyźnie, o konturze, dalej nie wciąga ich jednak drzeworytu: dekoracyjność i „Typizacja zresztą w całej sztuce ludowej w y c h przez Kieszkowskiego postaci — barwach, jako następującego zatem, prymitywność ale n i e s t y l e p o k i " . Przyjrzawszy o do i efektach zestawienia techniki płasz­ składają l u d o w y c h . Jest to j e d n a k styl pewnego stopnia się s p o s o b o w i DOWEGO przed­ traktowanie w rysunku się n a o d r ę b n y , s w o i s t y s t y l d r z e w o r y t ó w jak wielkości tłumaczy płaszczyznowość O CE­ kultury, określenia c e c h stwierdzić należy, że w y d o b y t e — stylo­ one zosta­ ły głównie drogą negatywną — m i a n o w i c i e określeniem braków w sto­ sunku d o sposobów stycznej — i zwyczajów a w małej wprowadzonych w sztuce naturali- t y l k o ilości p r z e z o k r e ś l e n i e c e c h , k t ó r e a u t o r u w a ż a ł za p o z y t y w n e , j a k n p . d e k o r a t y w n o ś ć . W i d a ć z t e g o , ż e c i ą ż ą c y na Kieszkowskim światopogląd a r t y s t y c z n y kręgu k u l t u r o w e g o , w r y m się o b r a c a ł , n i e p o z w o l i ł m u z r o z u m i e ć w c a ł e j pełni ś w i a t a l u d o w e j . Odczuwał prywatnych z nich dzięki formalnej Albo go jednakże, j a k b y w y n i k a ł o niejako wynurzeń podniesionym prymitywności, też: chwytały „Jak na tutaj wielki średniowieczne temat z jego tych spokój, momentom pogoda miniatury radośnie za o k o , p o d o b n i e dodatkowych, drzeworytów: stylistycznym i lśniące i drzeworyty określenia istoty stylu ale przez w c z u w a n i e właściwej dziełom ludowego złota barw, j a k o próbę formalnych, się w jakość w a l e r ó w r z e c z y w i s t o ś c i artystycznej., ludowego. Wedle Kieszkowskiego s t y l l u d o w y , oprócz cech już w y s z c z e g ó l n i o n y c h , składają pogoda, i uśmiechanie wdzięk i naprawdę cech stylu nie na podstawie dzięki swoisty" ludowe... t e m ż y c i e m b a r w śmieją się d o n a s " . N o t u j ę te w y p o w i e d z i „Wieje i wdzięk od któ­ sztuki swoisty się życiem barw. więc na POZAFORMALNE KRYTERIA STYLU LUDOWEGO się: spokój, Można co- p r a w d a p o w i e d z i e ć , ż e t e c e c h y są o k r e ś l e n i a m i b a r d z o s u b i e k t y w n y m i , a c o w a ż n i e j s e a , s t o s o w a n y m i r ó w n i e ż i d o dzieł, n a l e ż ą c y c h d o i n n y c h stylów niż l u d o w y , d a się postawić więc też niczego takim nie mówiącymi, terminom ale podobny zarzut j a k ; płaszczyznowość, typizacja r z y d e k o r a t y w n o ś ć , k t ó r e d o t y c h c z a s — j a k z o b a c z y m y — są wyliczane przy podawaniu definicji stylu ludowego. c. d . n . PRZYPISY 1) A l o i s Riegl — V o l k s k u n s t , Hausfleiss unci Hausindustrie. 1834. 2) M o k l o w s k i K a z i m i e r z — Sztuka L u d o w a w Polsce. Lwów, 1903. str. 324. 3) loc. cif. str. 320. 4) L e p s z y L e o n a r d — Ludowe obrazy na szkle malowane. Kraków, 1921. 5) K i e s z k o w s k i Jerzy — Zwięzły katalog w y s t a w y d a w n y c h drzeworytów ludowych z e b r a n y c h i w y d a w a n y c h przez Z y g m u n t a Łazarskiego. W a r s z a w a . 1921. str. 14—18. LA Q U E S T I O N S T Y L E P O P U L A I R E Pour établir le caractěre cite les auteurs polonais du style populaire, 1'au- prenant en consideration teur dans cette partie de les caractéristiques de la son article passe e n re­ forme aussi vue celles qui les I'essence style. 10 DU ctpinions méme Tout sur de ce d'abord 11, bien en sonl que en dehors. (á suivre) � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/ee4d10cd5c7760b971f9c3e1af6a7c34.pdf c9b48f0545f12112da94a718844bd90c Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4970 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1967 Subject The topic of the resource sztuka ludowa - teoria Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4609 Title A name given to the resource Pojęcie sztuki ludowej/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1967 t.21 z.4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1967 t.21 z.4; s.192 Creator An entity primarily responsible for making the resource Piwocki, Ksawery Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text KSAWERY PIWOCKI G d y b y ś m y p o t r a f i l i o d p o w i e d z i e ć na wszystkie d w a ­ n a ś c i e p y t a ń , jakie o t r z y m a l i ś m y , to b y ł a b y to zapewne rzecz w a g i ś w i a t o w e j dla n a u k i . Nie czuję się na siłach s p r o s t a ć tak w i e l k i m zadaniom. Dlatego b ę d ę mógł od­ p o w i e d z i e ć t y l k o na n i e k t ó r e , i to m o ż e nie n a j w a ż n i e j ­ sze. Podejrzewam, że do z w o ł a n i a dzisiejszej narady p r z y c z y n i ł się m ó j a r t y k u ł : Niektóre zagadnienia teorii sztuki ludowej opublikowany w „ S t u d i a c h Estetycznych . Poruszam tam rzeczywiście sprawy, k t ó r e m o g ł y b y stać się p o d s t a w ą dyskusji nad n i e k t ó r y m i w s p o m n i a n y m i p y t a n i a m i . K ł o p o t y z ustaleniem zakresu pojęcia k u l t u r y ludowej, a t y m samym oczywiście i sztuki ludowej oraz jej genezy, ma przecież cała dzisiejsza etnografia euro­ pejska. Dowodem m o ż e b y ć problematyka pierwszego n u m e r u nowego pisma „ E t h n o l o g i a Europaea", j a k i nie­ dawno się u k a z a ł , a gdzie w sposób bardzo i n t e r e s u j ą c y m ó w i się o s f o r m u ł o w a n i u teoretycznych podstaw w s p ó ł ­ czesnej etnografii, etnografii naszego kontynentu. W s p ó ł ­ czesna anglosaska antropologia społeczna w A n g l i i i k u l ­ turalna w Ameryce w y w r ó c i ł y dokumentnie wszelkie dotychczasowe podziały, n a w y k i i metody b a d a ń etno­ graficznych. J e ś l i dodamy do tego francuski s t r u k turalizm Levy-Straussa z jego próbą przedstawiania w symbolach matematycznych r o d z a j ó w i ilości stosun­ k ó w s p o ł e c z n y c h w i ą ż ą c y c h c z ł o n k ó w danej grupy ba­ danej, dla uzyskania zgeneralizowanych i zmatematyzo­ w a n y c h f o r m u ł t y c h ż e r e l a c j i — to musi to r z u t o ­ w a ć t a k ż e na badania e t n o g r a f ó w Europy, choć tamte n a u k i i metody w y r o s ł y na tle p r o b l e m a t y k i tzw. etno­ logii czy też etnografii pozaeuropejskiej, etnografii l u ­ d ó w ż y j ą c y c h w w a r u n k a c h k u l t u r plemiennych. Wszyst­ kie te nowe p r ą d y w naukach o k u l t u r z e w mniejszym lub w i ę k s z y m stopniu dążą do zintegrowania w o b r ę b i e swych z a i n t e r e s o w a ń wszystkich a s p e k t ó w bytowania c z ł o w i e k a na Z i e m i , od biologii aż po instytucje spo­ łeczne i s z t u k ę , przy czym akcent przesuwa się coraz w y r a ź n i e j z ulubionych w dawnej etnografii europej­ skiej b a d a ń k u l t u r y t z w . materialnej na zagadnienia k u l t u r y najszerzej p o j ę t e j . Musi to i n t e r e s o w a ć w i ę c szczególnie ludzi i n t e r e s u j ą c y c h się n a s z ą s k r o m n ą sztu­ ką ludową. ! 2 3 4 A l b e r t o C i r e s e słusznie, j a k m i się wydaje, zwraca u w a g ę , że wzorce metodyczne czerpane z antropologii k u l t u r a l n e j , o p e r u j ą c e j przede w s z y s t k i m m a t e r i a ł e m „ e g z o t y c z n y m " , nie o d p o w i a d a j ą w p e ł n i potrzebom na­ szej wiedzy o tzw. europejskiej k u l t u r z e ludowej. R ó ż ­ nica g ł ó w n a leży w niezaprzeczalnym fakcie, iż wszel­ k i e u s i ł o w a n i a „ u h i s t o r y c z n i e n i a " antropologii k u l t u ­ ralnej, podejmowane np. przez szkołę Boasa, napoty­ k a j ą w w a r u n k a c h w i ę k s z o ś c i k u l t u r pozaeuropejskich niepokonalne niemal t r u d n o ś c i w y n i k a j ą c e z b r a k u ź r ó ­ deł historycznych. Tymczasem nasza wiedza o ludach europejskich jest przede w s z y s t k i m w i e d z ą h i s t o r y c z n ą i to musi r z u t o w a ć na nasze p o d e j ś c i e do f a k t ó w etno­ graficznych, a t y m bardziej na s a m ą definicję t y c h ż e f a k t ó w . Z w r a c a ł j u ż na to u w a g ę Antonio ' Gramsci w Osservazioni sul folklore. C z y t a j ą c Gramsciego, m y ś l a ­ ł e m o k i l k u swoich a r t y k u ł a c h teoretycznych i o Histo­ rycznej genezie polskiej sztuki ludowej, k t ó r a swego PRZYPISY 1 K s a w e r y Piwocki, Niektóre zagadnienia teorii sztu­ ki ludowej. „ S t u d i a Estetyczne" T. 3: 1966. 2 A l b e r t o Cirese, Alterite et denivellement culturels dans societes dites superieures. „ E t h n o l o g i a Europaea", I , 1, 1967 s. 12. 3 E.R. Leach, Rethinking Anthropology, London 1961, 4 A . Cirese, op. cit. 192 czasu b y ł a tak ostro zwalczana przez e t n o g r a f ó w . Dziś nie t y l k o — po oczywistym oczyszczeniu z p o m y ł e k — b y ł b y m s k ł o n n y p o d t r z y m a ć swoje s p o s t r z e ż e n i a , ale uczynić jeszcze k r o k dalszy. Zagadnieniem k l u c z o w y m jest naturalnie pojęcie „ l u d u " . J e ś l i k t o ś zajmuje się s z t u k ą l u d o w ą , to ma do czynienia z dwoma s ł o w a m i o niesprecyzowanej treści semantycznej. Nie bardzo w i e ­ my, co to jest sztuka, i t a k ż e , co to jest l u d . To ostat­ nie słowo zrodziło się w k l i m a c i e idei J.J. Rousseau jeszcze w X V I I I w., ale jego sens, nadany m u w cza­ sach r o m a n t y z m u i romantycznego nacjonalizmu, t k w i w nas wszystkich, u wszystkich z a j m u j ą c y c h się k u l ­ t u r ą i s z t u k ą l u d o w ą . L u d był podmiotem w a l k i z feudalizmem i g ł ó w n y m o ś r o d k i e m r o d z ą c e g o się w s p ó ł c z e s ­ nego pojęcia narodu. Miał on być w i e c z n o t r w a ł y m pod­ łożem k a ż d e g o narodu Europy, jego niezniszczalnym z r ę b e m , wiecznie ż y j ą c y m . P o j ę c i e to jest w i ę c w y r a ź ­ nie p o j ę c i e m metahistorycznym. L u d •— t a k ż e j a k o t w ó r c a sztuki — to jeszcze dzisiaj w o p i n i i w i e l u ba­ daczy pewna hipostaza obdarzona w i e c z n o t r w a ł y m i w a ­ l o r a m i m o r a l n y m i , szczególnymi z d o l n o ś c i a m i artystycz­ n y m i , u j a w n i a j ą c y m i się spontanicznie, dziedziczonymi tradycyjnie od „czasów n i e p a m i ę t n y c h " . I s t n i e j ą więc dzieła ludowe „ s a m e przez s i ę " czy „ s a m e w sobie" — s t r u k t u r a l n i e niejako r ó ż n e od innych, nieludowych. Pozytywistyczne poczynania szkoły Tylora, gdy zaczęsto z d a w a ć sobie s p r a w ę z n i e p r a w d z i w o ś c i tezy r o ­ mantycznej, szły w k i e r u n k u szukania ..survivals", prze­ ż y t k ó w , k o n t y n u a c j i w k u l t u r z e i sztuce ludowej t a k ż e w s p ó ł c z e s n e j . P r ó b o w a n o w ten sposób p r z e k s z t a ł c i ć niejako e t n o g r a f i ę e u r o p e j s k ą w „ e t n o l o g i ę " o g ó l n o ­ ś w i a t o w ą , w s k a z u j ą c na zbieżności t y c h ż e „ p r z e ż y t k ó w " z d a n y m i m a t e r i a ł ó w p o r ó w n y w a l n y c h z k r ę g ó w poza­ europejskiej i przedhistorycznej k u l t u r y . Te ciągoty obok romantycznych są w c i ą ż jeszcze ż y w e i zapewne nauko­ w o niekiedy n a p r a w d ę i n t e r e s u j ą c e czy zgoła r e w e l a c y j ­ ne. Wydaje m i się, że ulega i m nawet np. Levy-Strauss, k t ó r y swój ahistoryzm p o k r y w a niekiedy marksistow­ skimi p r z e s ł o n a m i słów. Te t y l o r o w s k i e r e l i k t y poczęły w ę d r o w a ć od z a m i e r z c h ł y c h czasów poprzez kraje, ludy, l ą d y i morza — t w o r z ą c całe ł a ń c u c h y f o r m k u l t u r y m a ­ terialnej i duchowej, p o w i ą z a n y c h najczęściej ich f u n k ­ cją życiową, g o s p o d a r c z ą czy społeczną. S t a ł y się chyba g ł ó w n y m przedmiotem b a d a ń t a k ż e k u l t u r y ludowej europejskiej, gdyż ich „ r e l i k t o w o ś ć " z d a w a ł a się nie­ rozerwalnie z w i ą z a n a z pojęciem ludu jako s p o ł e c z n y m p o d ł o ż e m możliwości „ z a i s t n i e n i a " tego rodzaju prze­ żytków. Czterdzieści lat t e m u p i s a ł e m s w ą p r a c ę o drzewo­ rycie l u d o w y m i w ó w c z a s j u ż — choć oczywiście p o s ł u ­ g i w a ł e m się t r a d y c y j n y m pojęciem ludu — z w r a c a ł e m u w a g ę na to, że wydobycie różnic dzielących s z t u k ę l u d o w ą danego czasu od sztuki nieludowej jest m o ż l i w e t y l k o d r o g ą p o r ó w n y w a n i a j e j dzieł ze s z t u k ą i n n ą niż ludowa. Dziś w i d z ę jeszcze j a ś n i e j , ż e metoda ta odnosi się chyba do wszystkich f a k t ó w k u l t u r o w y c h . Gramsci powiada, ż e pojęcie l u d u jest zmienne, r ó ż n e w r ó ż n y c h systemach s p o ł e c z n y c h . Np. dla uczonych b e n e d y k t y n ó w w Polsce X I w i e k u „ b a r o n e s " o t a c z a j ą c y księcia byli zapewne t a k i m i s a m y m i b a r b a r z y ń c a m i j a k kmiecie czy w ł a d y c y . Wietor czy Baryczka, a nawet t a k i r z e m i e ś l n i k j a k Santi Gucci mogliby zaliczyć ś m i a ł o do l u d u (gdyby takie pojęcie w ó w c z a s istniało) s z l a c h e t k ę z Mazowsza, choć nie m i e l i jego społecznych prerogatyw. Jeśli p o j ę ­ cie l u d u — wedle Gramsciego — jest zmienne, to nie m o ż e ono d a ć ż a d n e g o solidnego oparcia dla badacza 5 5 Ksawery Piwocki, Warszawa 1934. Drzeworyt ludowy w Polsce, �k u l t u r y tegoż ludu. Może by s p r ó b o w a ć o d r z u c i ć w ogóle pojęcie „ l u d u " ? Co by się wtedy stało? S p o ł e c z e ń s t w a europejskie o tak bogatej, zmiennej i historycznie „ w y ­ m i e r n e j " przeszłości p o s i a d a j ą obecnie i p o s i a d a ł y daw­ niej k u l t u r ę n i e j e d n o l i t ą , r o z w a r s t w i o n ą . Chodzi t u nie t y l k o o rozwarstwienie klasowe, m a j ą t k o w e i różnice p o z i o m ó w k u l t u r a l n y c h (choć te o d g r y w a j ą oczywiście rolę n a j w a ż n i e j s z ą ) . I s t n i a ł y i i s t n i e j ą w tych s p o ł e c z e ń ­ stwach liczne grupy, k t ó r e z najrozmaitszych p o w o d ó w : geograficznych, gospodarczych, religijnych, zawodowych, psychicznych itd., żyły i żyją w swoistej izolacji. K a ż d a z takich grup jest potencjalnym nosicielem specyficz­ nych dla siebie możliwości tworzenia o d r ę b n e j k u l t u r y czy przynajmneij n i e k t ó r y c h e l e m e n t ó w takiej k u l t u r y . M a m t u na m y ś l i nie t y l k o takie znane w y o d r ę b n i o n e grupy j a k getta Ż y d ó w czy s t a r o w i e r ó w , ale r ó w n i e ż np. sitarzy b i ł g o r a j s k i c h , o c h w e ś n i k ó w skulskich, m a ­ larzy c z ę s t o c h o w s k i c h (że pozostaniemy w zakresie t w ó r ­ ców sztuki i rzemiosła). J a k a ż to jest kultura? Inna, odmienna od k u l t u r y otoczenia dla grup mniejszych, a dla grup s p o ł e c z n y c h w i ę k s z y c h inna od standartu, p r z y j ę t e g o jako reprezentatywny dla elity społecznej czy r z ą d z ą c e j . W y n i k a z tego, że etnografia europejska powinna z a j m o w a ć się wszystkimi i n n y m i g r u p a m i społecznymi niż nosiciele k u l t u r oficjalnych w danym czasie i miejscu. Zdarza się wszak często, że modele k u l t u r y p r z e c h o d z ą od jednej w a r s t w y społecznej do innej i elementy k u l ­ t u r y oficjalnej danego czasu stają się „ l u d o w e " w innej. A w i ę c nie lud, jako pojęcie metahistoryczne i t y m sa­ m y m abstrakcyjne, ale grupy społeczne r ó ż n e w r ó ż ­ nych okresach dziejowych i miejscach są nosicielami innych s t r u k t u r k u l t u r o w y c h i one to m o g ą i p o w i n n y być przedmiotem b a d a ń , k t ó r e m o ż e m y tradycyjnie nazy­ w a ć etnograficznymi. W y c i ą g a m s t ą d wniosek, że w ł a ś ­ ciwą m e t o d ą tych b a d a ń jest ciągłe p o r ó w n y w a n i e w y ­ t w o r ó w tych wszystkich grup ze w s p ó ł c z e s n y m i m standartem k u l t u r o w y m p a n u j ą c y m „oficjalnie" w danej epoce i danym k r a j u . Nie w i e c z n o t r w a ł e w i ę c cechy i w a r t o ś c i ani nie odwieczne r e l i k t y dają w ł a ś c i w y ma­ t e r i a ł dla b a d a ń t a k ż e sztuki ludowej, ale ciągła k o n ­ frontacja z faktami k u l t u r o w y m i i artystycznymi innych „ p r z o d u j ą c y c h " czy „ p o w s z e c h n i e uznanych" grup spo­ łecznych. To, o czym t u m ó w i ę , nie jest oczywiście do k o ń c a p r z e m y ś l a n e . A l e już dzisiaj inaczej niż przed d w u ­ dziestu l a t y o d p o w i e d z i a ł b y m na pytanie: co to jest styl ludowy? Pytanie to bowiem m o ż e b y ć sensowne t y l k o dla f a k t ó w czy ich zespołu w o k r e ś l o n y m czasie, miejscu i dla o k r e ś l o n y c h t w o r ó w . S u m u j ą c , jestem s k ł o n n y t w i e r d z i ć , że różnice m i e ­ dzy e t n o g r a f i ą e u r o p e j s k ą a „ a n t r o p o l o g i ą " czy etnolo­ gią innych k r ę g ó w cywilizacyjnych polegają nie tyle na r ó ż n i c a c h morfologicznych czy nawet s t r u k t u r a l n y c h r ó ż n y c h f a k t ó w k u l t u r o w y c h , ale na s k o m p l i k o w a n y m u nas u k ł a d z i e p o z i o m ó w k u l t u r a l n y c h . Nasza tzw. k u l ­ t u r a ludowa jest i b y ł a już od dawna poddana zjawisku bikulturalizmu, a może multokulturalizmu, że w i ę c s t r u k t u r y k u l t u r o w e u nas dalekie są i b y ł y od dawna od tego zintegrowania, p r z y k ł a d ó w d o s t a r c z a j ą nam ba­ dacze k u l t u r plemiennych. Co w i ę c e j , m y ś l ę , że w b r e w powszechnym p o g l ą d o m r ó ż n i c e j u ż co prawda nie po­ z i o m ó w k u l t u r y , ale ich jakości nie t y l k o nie b ę d ą się zmniejszać, ale r o s n ą ć . Wszyscy stajemy bezradni wobec zasobu w i a d o m o ś c i i d o ś w i a d c z e ń z t y m z w i ą z a n y c h j e d ­ nych ludzi, p r a k t y k i życiowej i zawodowej drugich, p r o b l e m ó w ż y c i o w y c h t r a p i ą c y c h znów innych. M a l u j ą nas ś r o d k i tzw, k u l t u r y masowej na jeden kolor, coraz bardziej j e d n o l i t y i pospolity, ale pod n i m , pod tą w a r s t w ą , n a r a s t a j ą różnice coraz w z r a s t a j ą c y c h d o ś w i a d ­ czeń: pilot i buchalter m o g ą s ł u c h a ć jednego p r o g r a m u telewizyjnego, ale t r e ś ć ich życia w e w n ę t r z n e g o , a w i ę c i t r e ś ć ich k u l t u r y są z u p e ł n i e czy niemal z u p e ł n i e r ó ż n e . Pod w a r s t w ą jednolitej farby rodzi się z u p e ł n i e różny materiał ludzki. W n o s z ę stąd, że etnografia, jako nauka p o r ó w n u j ą c a r ó ż n e poziomy i „ s u b s t a n c j e " k u l t u r o w e , b ę d z i e istnieć nadal. Standart oficjalny ma tendencje u n i f i k u j ą c e , ale r ó ż n i c e r o s n ą , co na odcinku mnie i n t e r e s u j ą c y m , od­ cinku twórczości plastycznej, uwidacznia się zapewne m . i n . t a k ż e coraz szerszym rozprzestrzenianiem się sztu­ k i nieoficjalnej, zwanej najczęściej a m a t o r s k ą czy s z t u k ą w s p ó ł c z e s n y c h p r y m i t y w ó w . Odpowiadam tu g ł ó w n i e na pytanie d o t y c z ą c e tego, j a k i e są determinanty powsta­ wania zjawiska o k r e ś l a n e g o jako sztuka ludowa. A . J a c k o w s k i : A j a k Pan Profesor w i d z i problem sztuki ludowej, ustawia wobec siebie takie zjawiska j a k malarstwo ludowe i malarstwo cechowe? Jeśli o d n o ś n i e do X V I w i e k u nie m a m y ż a d n y c h p r z e k a z ó w , ż a d n y c h z a b y t k ó w „ s z t u k i l u d o w e j " z za­ kresu m a l a r s t w a czy rzeźby, to znaczy prac, k t ó r e t w o ­ rzył „ l u d w i e j s k i " — to wedle mojej o p i n i i nie w y n i k a z tego wcale, że do zakresu b a d a ń w ł a ś n i e etnograficz­ nych nie p o w i n n y w e j ś ć zainteresowania s z t u k ą i n n ą niż standartowa owego czasu. M a m na m y ś l i s z t u k ę c e c h o w ą , a raczej s z t u k ę n i e k t ó r y c h o ś r o d k ó w tej sztuki. Przy sposobności z w r ó c ę u w a g ę , że nasza sztuka o f i c j a l ­ na np. d w o r u k r ó l e w s k i e g o tego czasu — rozpatrywana w p o r ó w n a n i u np. ze s z t u k ą d w o r s k ą W ł o c h — robi w r a ­ ż e n i e n i e m a l „ l u d o w e j " . Podobny odskok m o ż n a dostrzec m i ę d z y p r o d u k c j ą c e c h ó w k r a k o w s k i c h czy l w o w s k i c h a obrazami z dalekich k o ś c i ó ł k ó w wiejskich. W y d a w a ł o m i się zawsze i wydaje dotąd, że gdy z a i s t n i a ł y ekono­ miczne i psychiczne w a r u n k i dla odbioru o b r a z ó w w f o r ­ mie masowej przez chłopa w X I X w i e k u — d o ś w i a d ­ czenia tego „ o d s k o k u " p o z i o m ó w — b y ł y g ł ó w n ą k o m ­ p o n e n t ą nie t y l k o p r o c e d e r ó w technicznych, ale i stylu „ l u d o w y c h o b r a z ó w " . D l a k a ż d e g o w i ę c p r z e k r o j u dzie­ jowego trzeba b u d o w a ć r ó ż n e w a r s t w y p o z i o m ó w sztuki, co nota bene nie ma nic w s p ó l n e g o z ich w a r t o ś c i ą a r t y ­ s t y c z n ą , j a k to j u ż gdzie indziej wielokrotnie p o d k r e ś l a ­ łem. ZOFIA SZYFELBE.IN-SOKOLEWICZ Zespół p y t a ń przedstawionych przez R e d a k c j ę został w r ę c z prowokacyjnie w y b r a n y i nie c h c i a ł a m dać się s p r o w o k o w a ć aż do momentu wypowiedzi prof. Piwockiego. Pan profesor d o t k n ą ł sprawy, k t ó r a w etnografii jest n i e s ł y c h a n i e w a ż n a , i to z a r ó w n o od strony teore­ tycznej, jak i od strony b a d a ń k o n k r e t n i e historycznych, b a d a ń empirycznych; chodzi tu o m o ż l i w o ś ć cbjęcia j e d n ą a p a r a t u r ą p o j ę c i o w ą i w y c i ą g a n i e w n i o s k ó w z ba­ d a ń nad tzw. s p o ł e c z e ń s t w a m i p i e r w o t n y m i i k u l t u r a m i europejskimi łącznie. To, co nazywamy s p o ł e c z e ń s t w a m i p i e r w o t n y m i , stanowi całość bardzo r ó ż n o r o d n ą , w ob­ r ę b i e k t ó r e j m o ż e m y o d n a l e ź ć tzw. k u l t u r y c h ł o p s k i e . Na p r z y k ł a d prace d o t y c z ą c e części A m e r y k i P o ł u d n i o w e j to w ł a ś n i e prace d o t y c z ą c e s t r u k t u r agrarnych. H i s t o ­ rycy i e k o n o m i ś c i toczą d ł u g i e dyskusje, czy te s p o ł e ­ c z e ń s t w a kopieniacze m o ż n a n a z w a ć c h ł o p s k i m i . W tej c h w i l i przewaga jest po stronie tych, k t ó r z y sądzą, że są to k u l t u i y t y p u chłopskiego. W z w i ą z k u z t y m w y ­ daje m i się, że podobnie j a k w badaniach nad podsta- 193 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/061d35048d1fd8cd484921c0f69bbc54.pdf ad8545bda6cf3fa69b5bbe0cc0a74a7a Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1781 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1980 Subject The topic of the resource sztuka ludowa twórcy ludowi Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1649 Title A name given to the resource Pojęcie twórcy ludowego / LUD 1980 t.64 Description An account of the resource LUD 1980 t.64,s.5-24 Creator An entity primarily responsible for making the resource Jackowski, Aleksander Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text I. W 70-LECIE PROF. DRA ROMANA REINFUSSA * liud, t. ·64, 10980 ALEKSANDER JACKOWSKI POJĘCIE TWÓRCY LUDOWEGO Tradycyjlna ku'ltura -chłOlpslkanie znała "twórców" 'Czy "artystów". Pojęcia te wiąiŻą'się z innym układem odniesi~nia, z kJUaturą warstw wyksz'tako'llyeh, w ;której ,powstała wyodrębniOlIla kategoria "sztulki" i związana "Z tym odręlbna Ipl'of'esja "arty/sty". Pojęcie artysty nie mogło istnieć w społeczności, Iktóra nie znała ostrego ipodziału ról ma "aktorów" i "widzów", 'w której Ikażdy mógł bez 'uoprzedtni'ejsanlkcji być zarówno twórcą, jak i ikonsumełllt'em. A tam :gdzie iPrz-eciwstawienie 'takie '11iewystępuJe, :gdzie nie istnieje wyodręibniona kategoria ,,'Sztulki" - nie .moż·e!powstać po'jęcie ,,'twórcy" -czy "artysty". Można je tylko wprowadzić z zewnątrz, i tak wła:śnie uczyniono. !Pojęcie to, wprowadzone w olkrelsie zainteresowania eHtyartystycZinej !kraju sztuką ludową (Iprzełom XIX i XX w.), miało nobi'litować rękodzieło wiejskie oraz stworzoną prz'ez !lud, względnie dla ludu, plastykę kultową przyrównując je do !ku'ltury artystycznej 'warstw wyikształconych. AQepojęcie "artysty" ·czy "twórcy" wiązało 'Się z wyraźnie wycZJuwa'1ną opozycją, i'stnieniem illi'e-ar'tysty, tnie-twór,cy. "Artysta" miał oIkreśloną o'toczlkę emo'cjona'lną, która wiązała 'się 'z jegos:polsohem bycia (na1leżeniem do odlPowiedniego środowiska, ilIp. "cyganerii"), z zajmowaniem się .S1pra wami 'przede wszystlkim du'Chowy;mi, z tworzeniem nowy~h wartości Na początku stulecia nawet strój odróż'11iałartystów od rzemieślni_ ków i zwykłych zjadaczy chleba. Tymczasem w ku'lturz,e chłopskiej funkcje est,etyczne wiązały się z innymi, nie istniała wyodręlłmionaprof,€'sja kog'oś, kto stwarza tylko war* Redakrcja "Lu:du" l1Jie puibl1irkuje apralcoWlalnia biogmfkznego prof. R. Reinfusoo. Zos:tallllie ono zaJmiesZrc'ZrOlDe w Sipecj,a'lnytm zes;zycie "Poliskiej SzJtuiki Ludowej" z 1980 r., do Ictó.re@oodsyłamy ezyttelników. �6 ALEKSANDER JACKOWSKI tości artystyczne. Ce,chy artystyczne związane tbyły ściśle z rękodziełem, reahzują'c się ,przede wszystkim 'w użyt:kowym i kultowym 'przedmiocie. JeśH więc Ispróbujemy Iprzenieść pojęcie twórcy czy ariysty na dawną 'kulturę chłopską, mU1siJmyodnieść Je nie do oclręlbnej grupy społecznej i konkretnej !profesji, .lecz do j-ednostek szczegÓlm.ieuzdolnlQnych i sprawnych. Twórcami l(tCZy"artystami") możnaby wówczas nazwać ludzi, którzy nie tylko wzJbQgacalizasób wariantów, ,lecz i wnosili w nie nowe wartoś'ci, którzy tworzyli mody w stroju, ha,Icie, zdobnictwie, wyróżniali się umiejętnościami i z tego powodu rświadczyli usługi również inlnym członkom wiejskiej :społeczności. Do ite'j grupy za:hczyłbym też sz'cz'ególni-e uzdolnionych i cenionych rzemieśrlnilków. W takim Irozumi,enitu arty!sta oznacza mistrza, :k.ogo,śkto ,wybija się ponad przeciętność, ma 'szczególnie wyraźne uzdo'llnienia, 'Z,nadoskonale technikę wykonania, obdarzony jest większą niż inni inwencją. Ale dokonują'c takiego ,przeniesienia lpojęć stworzonych w ramach jediTlej formacji kulturowej na drugą, zmieniamy wartość 'Samego 'Pojęcia. "Twróca" zna,czy ;przecież co innego w obrębie kultury nastawionej na oryginalność, a 00 innego w kultu-rze chło'psrkiej o typi'e Ikano'lli'cznym. Jednocześnie zmienia się też wartość emocjornal[}a 'pojęć: Itwórca artysta we 'współczesnej kulturze. W ciągu ostatlnich ikiIkudziesięciu lat uległa odwróceniu hierarchia wartości tych 'pojęć, :nieostry,ch przecież, a przez to łatwo ulegająq"c'h mi'sty:fiikują'cym zalbiegom, pojęć - dodajmy - w ostatnim dziesięcioleciu coraz czę'śóej Ikwesbonowanyoh, a nawet odrzucanych 'przez współczesną awanga,rdę ,arrtystyczną. OtÓ'ża'ż do okresu międzywoJennego w odczuciu powszechnym "twórca" ważył 'więce'j rniż "artysta". "Artysta" oznaczał Iprofesję i Iprzynależność do określonej grupy społecznej, nie mówi,ono więc o każdym malarw, ko,mpozytorze czy Ipisarzu, 'ż'e jest twórcą. OkreśJenie to T'ezerwowano 'przeważni'e dla największych i to w zaikresieśósłej twór'czości, a nie odtwÓ'rcz.ości.{Artystą był równiei Ipianista ,czy aktor, a'1e Itwórcą mógł Ibyć tylko Ipisarz, 'kompozytoT, malarz czy rzeźJbiarz). W świadolll1ości narodu twórcami byli 'więc MiCikiewicz, Mat,ejko, Chopin, Sienkiewicz. Najwięksi. Ci, którzy organizowali narodową wyobraźnię. Często jednak oba c!kreślenia używano wymien,nie - "artysta" ·było przy tym określeniem występują'cym 'szeTZej, a jego ranga była raczej niższa. W 1itera'iurz'e o !sztuc,eludowej pisano wówczas o arltystach 1udowych, a nie o twóT'cach. T'eTmin "twór'ca" występował rzadko, widocznie odczuwano 'pewną nieadelkwatność tego, okreś~enia 'Przy mówiealiu o sztuce ludowej. Pojawilo się 'Onoszerzej dopiero 'Po ostatniej wo;jnie, wprowadz.one w [Ju'b:licystyce z int'encją iJlobilitacji ,sz1Juki'ludowej w świadomości społecznej. Okr,e§lenia "artysta iludowy" 'CzęS'to uźywał Il!p. J óze:f Gralbowski. �Pojęcie tw6rql LudoweQo 7 slto:sując je wobec ka7.dego 'Członka społeczności wiejSkiej, który wytwarzał "rzeczy pię~ne" nie d'la !korzyści (materialnych. Bezinteresowność 'twórczości Itraktował autor jako 'Podstawowe Ikryterium :by'Cia arty,stą. PiJsząc o dawnej rzeźbie ludowej Graibowski wyrażni'e {choć ni'e~godJnie z rz.eczywi'sto:ścią).stwierdzał: "rze:źfuiarz tworzy przewa'żnie dla 'si'elbie, z salffi'ejIpotrzeby i radości tworzenia" 1. W 'książce Dawny artysta ludowy, stanowiącej prz'eniesi'enie :poglądów autora !Uformowanych jesz·c~e w latach trzydziestych, GralbowSki ~godnie z ówczesną hi,eraI'chią ustawia oba 'pojęcia: "Artystami - 'pi'sz'e- 'l... l Iffiożna n.azwać wszy.stlkich, którzy w jakiś :sposób wyltwarzają rzeczy pięlkne, dzieła sztuki, twórcami zaś jedynie tych wśród nich, którzy świat !s~tuki roZ'szerzają i wZJooga'Cają"2. Ale w 19'76 r. Ikiedy autor wydał swą 'książkę, Ibyła już ona jawnie anachron.iczna i to zarówno w podejściu do zagadnienia twórczości, jak i ludu 3. Zmieniła się też w odczuciu 'pows:oechnyrm'hierar,chia obu pojęć. Wyraźnie obniżyła :się ranga określenia: twórca. Wiąż·e się to m. in. z dążeniem do [ikwida,cji Ipodziału na sztukę czystą i użytkową, a taJkże z zakwestionowaniem Iprzez ni'elktór-ewspółczesne kierunki artystyczne 'pojęcia aktu itwórczego, ,a'rcydzieła, statusu artysty. J'eśli więc dawni'ej punktem odniesienia dla de:hnicji twór:cy ibył idiom - stwór1ca, oibecnie okrr,eś1lenie "twórca" ikojarzy się z wy'twórczością i w tym konte·kście bywa zazwyczaj stosowane. 'Z dziedziny !Sztulki, i 'to \przez duże ,,8", pojęcie twórcy przeszło do nauki, techni!ki, a psychologia i pedagogika związały je 7. pr:oejawami ludzki'ej inwencji, twóT<CZejsalIl1orea'lizacji (self aduarrizing neativene1ss) 4, której 'Tezultaltem 1ffi00że być nie tyl/ko przedmiot, lecz i postawa otwa,Tta na doświadczenie. Rozsz·erzenie sf.ery zwa:nej twórczoś'cią odebrało temu pojęciu jego charYZJmatyczną o'tocz'kę. Maslow, wspolffi~nając iPewną ubogą gospodynię domową, podkreśla na rprzY'kład 'jej gust i pomy'słowość. "Po prostu 'Powiada - musialem ją nazwać osobą twórczą. Od niej i wielu 'podO'bl J. GnahOIwiski, Dawna poLska rzeźba Ludowa, WraI's:zaw<l 1!}68, s. 15. Z teza'mi GraibowGkiego polemizowali m. im. S. BłasZlczyrk, L'Wdo.wa pbastyika kultowa w WieLkopoLs.ce, I'roznarl 1976, s. 12, 41 - 47; A. ~UlI'l.czyńJs!ka-lfaJcka, Przeglqd publikacji o poLskiej rzeźbie, maLarstwie i gr'afiee Ludo<'wej w Latach 1964 - 1977, ,,'PoLska Sztuka Ludowa''" R. 32, 1'!}~8.,nr 2, s. 7.2; K. Pi:woaki, Rz·eźba Ludowa, ,;POIlska Sztuka Ludowa"., R. 30, 197'6, nr 4, s. 139., 140. 2 ,T. GnahawlSlkJi Dawny artysta Ludowy, Wamszawa 1!l7'5, s. 40. 3 'Por. np. M. Jag.ieNo, Mr~t o twórcy Uudowym, "P.ol'i'ty,ka", nr 31 (1065) z 21. V. 1977. • Par. C. ROIg'eins., o.n becoming a Pe,rlSon, HouJghiton Mii1JliJn, H}61; A. H. Maslow, Towards a PsychoLogy of Being, N. Y<oI1k 1962; Siz.tuka i społeczeństwo, .pod red. A. Kuczyńskiej, t. 2, Kreatywne funkcje S'ztwki, Wralnszarwa Hl,76; lirel1Ja Wojnar, Teoria wychOl'WOJnia estetycznego, WaJI'.szarwa 197(6; Wycho'wani€ ,przez sztukę, pod red.!. Wojnar, WI<ITS7JalWra ma5 oi in. �8 ALEKSANDER JACKOWSKI nych nauczyłem się, że Ipierwszorzędna zupa jest czymś bardziej twórczym niż 'prz,eciętne malowidło ... " 5. Twóncz·oŚć określa w takim ujęciu postawęczłowieika, a nie Jego zawód - nawet artystyczny. Twórcą jest dzieciko malujące obrazeilc Twórcze predys;pozy'cje tkwią w nas wszystkich, nawołuje się nas do twórczego odbioru sztuki czy twór'czego stosunku do kultury. Jeśli więc dawniej jako synonim twórcy nersuwał się mistrz, wieszcz, obecnie synonimem jest człowiek .aktywny, otwarty na dostrzeżenie nowego faktu, nowych relacji. Upowsz·echnienie się, a na wet spospolitowanie ~pojęcia twórcy wiąże się z kolei z rzadszym stosowaniem określenia "artysta". Stosowane jest ono naJczęściej na oZll1aczenieprof.esji aktora, dodane zaś do określenia: iplastylk czy muzytk - wzmacnia je, konsekru}e - niczym tytuł naukowy, świadcząc o przynależności do grupy ulprzywilejowanych, dyplomowanych. Dewaluacja pojęcia twórcy 'sprawiła, że bez wię'kszych oporów zaczęto je stosować do ludowych :rzemieślników, rz-eźbiarzy, wytwórców wycinanek, sztucznych ·kwiatów. O zakorzenieniu się w naszej ś'wiadomości językowej właśnie określenia "twórca ,ludowy" 'Zadecydowało iPOws'tanie w l!9'6'6r. S'towarzysz-enia Twórców Ludowych. Odtąd inomen'klaturę tę przyjęli dziennikarze, etnografowie, działacze. Twórcą 'lud-owym zaczęto Ipcto'CZ'Ilienazywać każdego, 'kto wytwarza przedmioty nazywane obecnie sztuką -ludową - rzeźbiarza, gospodynię zdobiącą ściany ibudytnku i rzemi,eslnika. "Twórca" nie wyróżnia wyibitnej jednos~ki, lecz określa osobę, któTa kontYIPuuje tradycj.e sztuki ludowej, niezależnie od tego, czy wykonuje ona "przemysł domowy" na własny użytek, czy też rzeŻibi, wycina iprodu'kuJe garnki na potrzeby "Cepehi". Sytua·cja taka wydziela "twórcę" spośród reszty nosicieli artystycznych tradycji wieJskich. Nawet w 'praktyce opieki, ustawę o zao'patrzeniu ,emerytalnym twórców czy możIiwo'ść uzyskania stypendiów i 'za:pomógograniczono do twórców wytwarzających przedmioty materialne. Twórca - w tym potocznym rozumieniu, to ktoś, kto tka, rzeźbi, ma'luje, wycina, zdobi, wyrabia (garnki czy zdobione przedmioty z drzewa lub metalu. J'est to więc jaikby rozszerzone 'Pojęcie rwmi'eś\lnika. To miejsikie i utylitarne 'spojrzenie na twórcę jako "dostawcę" sprawia, że wydzie'1rumygo z·e ,śr'Odowiska, jakby zaipominając, ·ż·eśr·odowisko to miało swą kulturę, której wyrazem był szero!kopojęty fo,lklor, a więc i gwara, zwycza;j, muzyka, taniec, ·śpiew, o!jJowiadanie - a nie tylko strój, zdobnictwo 'czy rzemiosło. 5 A. H. Maslow, O ludziach sień 1975, s. 11'43. twórczych, tłum. pol. "Znak", R. 27, nr 255, wrze- �Pojęcie twórcy ludowego W tym więc węższym, "plastycznym" rozUJmi'eniu twórcę ludowego dzieli od nie-iwórcy jeden, podstawowy fakt. Twórca 'produkuje \Sztukę ludową, .podczas 'gdy reszta wsi zajmuje się czymśin:nym.Jest to więc odbicie sytuacji, 'kiedy nie ma już żywej kultury ludowej, są natomiast ludzie, związani jeszcze ·emocjonalnie z tradycyjną kulturą i 'wytwarzający dla miejis'kiego odbior·cy (rzadko dla siebie) przedmioty ,,~udowe". Istnienie Stowarzyszenia Twórców Ludowych izorganizowanyeh form opieki nad :sztulką ludową spowodowało jednak lpOtrz'e!bęadministracyjnego wydzielenia kategorii ludzi, którzy mieli z doibrod~iej:stwa tej opieki korzYiStać. Określenie "twórca iludolwy" 'pojmowa'ne w świadomości potocznej jako nazwa .osoby, wykonywującej 'odpowiedni zawód, w znaczeniu węższym ozna'czakogoś zweryfikowanego, uprawnionego do wykonywania tego zawodu iczerpa.nia z tej racji określonych :korzyści. Kim są dziś twór'cy ludowi? "Właściwie nie wiadomo, ikim są - 'Pisz,e Marek Arpad Kowal,ski. [... l W określe:niu "twórca ludowy" wątpliwe są bowiem dwa słowa. A wszystko zależy Dd tego, j.alkJe rozumieć" 6. "Tradycyjne pojęcie "twórcy ludowego" gwałtownie traci oparcie w rzeczywistoś'ci ... " zauważa Roch Sulima 7. Trudno się z nim nie zgodzić. Zmienia się punkt odniesienia i fPoję:cie twórcy 'ludowego użyte współcześnie nie ,pokrywa się z dawnym. Zresztą mówiąc o twórcach "obmcarrny się często 'w kręgu Soldówzmistyfikowanych. Twórca wiejski jawi się wówczas ja'ko analfabeta [... l o świa,to,paglądzie śf'ednio rozwiniętego 'prostaka, ik'ióry powinien być człowielkiem uihogim, chodzić boso i w wystrzępiolnych portkach, 'sztukę ,,'szcz'erą" fllprawiac wyłą'cznie z wewnętrznej potrzeiby, wolną od zewnętrznych ins'Piracji. Obraz taki jednaik - twierdzi Roman Reinfuss [... J nie pasuje ani do XIX-wiecznej, ani do współczesnej rzeczywistości" 8. Spróbujmy więc zastanowić się, 'kogo możemy nazwać twórcą ludowym 'w :prz·eszloś·ci,kogo zaś ohecnie i w ja,kim !kierunku z·mi'erza to pojęcie. POIillińmy w tych rozważaniach różnice w dystainsie poszczególnych regionów i środowisk wobec kul tury miejsikiej, a takie różnice między rzemiosłem ipracującym na 'potrzeby ludności chłQlPskiej, wy'specjaliw& M. A. KowaJ.Slki, A rlyści frasobliwi? "Tygodnik KJubtura1ny", R. 20 nr 1 (969), 4 I 1976. 1 nr R. Su1ima, Twórca 25 (732), 20 VI s. 186. s R. ... statutowy? w książce "Tygodnik Fo~klor Kul~ulI1aI1'11Y",R. 15, Warn~za:wa 1'976, i liteeratura, O współczesnych twórcach ludowych, "Bh,lj}eJtyn lmOlrrma.cyjny·· 'l\wórcÓ'w L:u:dawych", LUlb1in, nr 10., V,II - XII ],975, s. 1. ReiJnf'U5ls, StowarzY1szenia ludowy 1971. PFwdrU!k �10 ALEKSANDER JAOKOWSKI wanym rękodziełem wiejsbm oraz powszechnymi formami wypowiedzi a'rty,stycznej (zdoibnidwo,tJkactwo). Otóż w ciągu ostatnich 100 - 120 lat wyodrębnić możemy trzy wyrażnie różne sytuacje modelowe: pierwszą - oclpowiadającąokresO'wi rozikwitu sztuki ludowej w warunkach istnielnia tradycyjnej kultury chłopsIkiej; drugą - ohejmującą okres dezinte@racji tej ku'ltury; trzecią podtrzymywanie dawnych umiejętności i tradycji artystycznych w warunkach zani:ku tradycyjnej 'kulturyehłOlpslkiej. Omówmy 'te !sytuacje. Zacznijmy od :pierwszej. W okresie rozkwitu sztuki ,ludowej, od połowy XIX 'Po Ipierwsze lata XXwielku twórcą ~udowym można by nazwać 'człowieka, [który wychował się i żył w kręgu kultury chłopskiej, tworząc :ogodnie z tradycją interesujące artystycznie warianty f ODm, odpowiadające upodobaniom i 'potrzebom lokalinej S'połeczności, ,przede w:szystlkiJm na jej i na własne potrzeby. Definicja taka zgodna jest z ograniczeniami, które przyjęte zostały wIpraktyce prz'ez nasząe'tnografię i nau'kę o 'sztuce ludowej, to znaczy dotyczy ,tylko kultury 'chłopskiej i to wyłącznie tych przejawów, które zyskały a1probatęśrodowisika, mają więc 'charakter kumulatywny. Zawiera bowiem cechy wspólne podstawowej produikcji artystycznej określonej grupy w określonym czasie. W definicji tej nie mieści się twórczość, którą naj właści wiej 'jest nazwać samorodną, stanowi bowiem przejaw indywidualnej ekspresji, uzależnionej przede wszys1!kim old psycho-fizycznych możliwości jednostki, a zrealizowarnych poza 'kręgiem form uznanych i preferowanych przez śr.odowisko 9. Nie można jednak pomijać faktu, iż wyddręibniając twórców samorodnych od 'ludowych tworzymy tylko jedną z możliwych k1lasyfikacji. "Samorodnych" bowiem różni od ,tych, których nazwiemy "ludowymi" tyllko warstwa stylistyczna, tyil'ko stosunek do tej tradycji, Iktórą :konstytuuje, przechowuje i rprze:kazuje ,lokalna kultura. Natomiast zarówno "samorodnym", jak i "l udow)'lm ", W'Sipólne są determinanty wynikłe z samego charaikterużycia, pracy, a więc występujące ikonwergentnie, poza niwelującą i fmmującą rolą konlkretnej kultury. !Podział na sferę "natury" i !sferę "kultury" nie jest oczywi'ście ostry, 9 Należy zwrócić uwagę na trudność slńwieiI1dizeniaco mogło być niegdyś aJprobOWlane przez śr<ociowilslk'O.Da1ne, Wtórymi się pdSłulglUljemy, Oipa:r<tesą pr,ze\V1ażnie na Zlbi,o.mch mUZlea];nyich, a więc na wy:boI1ze dość przYlpaidl~o!wym i alrbjjtra,lnym. WLemy, Zlwła!szlcZlaw I'zelmiOlŚrle,stJrajlu, buidow1l111c'1Jwie - co było wy.mz<em regionalny'ch czy loka,l:nYich Ulpo:dolbań, ale nLe znamy stopn~a dezaiproba'ty społecznej dUa prz'edimioltów, kltó:re my uwaiJamy za s.am1oI101dine,nie-lJ.udowe. �Pojęcie twórcy ludowego 11 obie sfery przenikają się, niemniej roznIce są wyrażne. W n'aszym przypadku do sf,ery naturalnej, stanowią1cej Ipodłoże 'kuUury, zahczyłibYlffi dyspozycje 'jednostki ukształtowane w waruinkach 'pracy fizycznej, a zwłaszcza pracy ;na roh, w warunkach 'stałego kontalktu z przyrooą 'i ,poczucia zależności od niej, a także wynikł,e z doslkonałej zna'jomości tworzywa, narzędzi i techniki obr6bki teg'o 'tworzywa. Dodać jeszcz'e na'leży dyspozycje za;leżne od psychiki jednostki i jej moż1iwaści manua'lnych. W tej wła:ś'n1'e kategorii mieś'ci się twórczość wiejskich artystów samorodnyeh. Są oni "ludowi" w spos<JIbi€ myśJ.enia artysty'cznego, ale pozba wieni cech stylistycznych, IMóre wytworzyła regionalna tradycja, a które przywykliśmy cd stu łat utożsamiać z .ludowym charakterem dzieła. Zastanawiając się nad osohowością dawnego tWÓf<cy łudowego, trzeba pamiętać, że ibyłon ,członkiem stosunikowo zwartej społ'eczmoś,ci. Sf'era ,,!sztuki" stanowiła naturalny 'Produkt warun'ków 'życia i kultury. Wynikała 'ze &truktury funkcji, o których była mowa w Ipolprzedn~ch rozdziałach. Wyni1kała też z wspó'lnego ;grupie zasobu doświadcz,eń i stos uniku do ,przyrody, ziemi, pracy. "Autentyzm" 10 tej sztuki polegał między innymi na tym, że była ona ,na'tura~nymefe'kt'em rzeczywistyoh determinant. Weżmy il1a przylkład stosunek do przyrody . .susz'e, desZIcze, grad, mróz mogły 'Prz'ekroeś.uć wysiłek oracza czy 'Pasterza, toteż starał się on ,wszelkimi sposobami zapewnić sobie 'przychylność 'sił, któ.ry'ch nie pojmował, aod których 'lależał. Podległy rylmowi Iprzyrody, stałej powtarza1noś'ci cyklu rodzenia, dojrzewania i umierania, łatwiej 'przyjmował :smierć najbliższych. Zył w symbiozie z naturą, ·nie usiłując - jalk ludzie w miastach - przeciwstawić się jej, tworząc własny rytm ,pracy. i odpoczyn!ku. Inny był 'też 'jego stosunek do 'czasu, do lprz'estrz'eni, inna ibyła stpulktura 'jego pojęć, uzależnionych od własnych i ś,rodowiskowych doświadczeń, inny dystans 10 'Przedmiot autentyczny to taki,k'tóry niczego nie udaje, nie jest falsyf.'ikatem, kitórego fopma z,go'dna jest z fUJn:kcją. AluteIlltyczną na!Z.wi'elmy sztukę, kltóra JUSlt wyibwor'em określonych war,urlkó'W SlpoleC'znych, h~5t()'ry'c'Zmyic'h,kchno.Iogkznych i któ<r'ej C'c,chy fonmallnc zgodne są ZJe stylem epotk:i, okrei9u k:uilJtury. W tym sensie aU'teIllty'cznym będzie g'OItyk w średnliO'wiec'zu', secooja na pc:c'zątku n.al~zego stu,lecia, s,Z1tulkaluidmv'a w okreS/j'e istmienia ZJwa'litej, modelowo odrębnej kul:tJury chłOlpski,e\j. Naśladowniotwo gCity'ku., seoelSji czy salturki Ludowej l1'ieza,le!7,nie od eSltelty<czmeg,owaloru - będzie już ty,Tko naŚ!1aidQWIJict'wem "stylu", życiem f.omny odenw.anej od ma-aierzYlSltego podłaŻ<a. AIUlten'1:y?Jmokreśllla więc sybUJa,coę dzieła, ale nie j<eg;o ja1k,Ość. PaLSl~ils'z, ,fai1syifm{laJt, !<'opia, mogą być ,ró'Wmie ,pi.ęklne jaikolfYgim.ał czy forma na.ślad.owana, nie mając jednak w świadomości posiad-acza czy widza war,tości aUlten<t;yik:u. �12 ALEKSANDER JACKOWSKI w opozycja'ch talkich, jak: bliski-<ialeki, sąsiad-obcy, czas pracy - czas wolny. Osobowość człowi,eka,c'haraMer jego wyobraźni i myślenia arty",tycznego 'kształtowane Ibyły z,arówno 'przez warunki ;bytu, jak i system oc.en, wierzeń, stosunelk do innych warstw wiejskiej społeczności, sposób prz'ekaw 'treści i Uimiejętno,ści oraz utrwalania ich 'w lŻywej tradycji. Między twórczością a warunkami, które ją o'kreśilały, istniała zależność, dzięki cZ'€Imuodczuwamy np. dawną rz.eźJbę,haH czy wycinankę jako adekwatny wyraz dawnej kultury ,chłopskiej, Ipodoibnie jak wyrazem kultury "wykształconej" będzie w 'połowie ub. wi'e1kulondyńtski Cristal-Pala'ce, a w końcu stulecia wieża Eiffla, obrazy Matejki czy Gierymskiego, współcześnie zaś - samolot Concorde, Picasso czy Manhattan lub Brasilia. Różnica między wiejskim snyC'erz'em czy wycinankarką a "kwalifikowanym" artystą :polegała nie tylko na tym, co wylkonywali; nie na wy!kształceniu, możliwościach technicznych, aile również na ,przynalei..ności do i,nnej kultury, na innym widz'eniu świata, innej skali ocen, a to wszystko wiązalo :się Im. in. z wyłJorem innej anetody al'tystycznej. Ta metoda artystyczlna odpowiadała 'potrzebomśl'o:dowi~ka, azarazero mnżłiwoś'ciom wyrazowym twórców, pozwalając im na znakomite OłPerowanie f{)lfmą. Wiązała się ,ś'ciś['ez dominującą 'W 'kulturze ludowej naszego kraju estetyką 'kumu:latywną, opartą o 'zbiorowe szlifowanie fonm, wiodąrce do "stylu". Estetyka taoka cechuje ikuHury o ty/pie Ikanonicznym. ! KowaJl, hafciarka 'CZywycinankar'ka nie dlatego syntetyzowali 'kształt koguta, 'że nie umieli narysować 'go poprawInie, ale dlatego, że stylizacja motywu, doprowadzona czasem do ahstrakcyjnego oTnamentu, była ich ,,'metodą artystyczną", zgodną z techniką, ce{:hami tworzywa, narzędzi itp. Ta metoda stanowiła w rękodzieile powszechnie przyjęte kryterium oceny, akce.ptowane zarówno ,prz'ez 'twórców, jaik i odlbi'orców. Czym jest ta metoda - pokazuje nawet krótki ,cytat z książki Mieczy'sława Gładysza Zdobnictwo metalowe na Śląsku: "Komponowanie l...] motywów ludowych nie za'sadza 'się [... ] na wiernym naśladowaniu przyrody, aloe na stosowaniu w celach de!koracyjnych jej zasadniczych form. A zatem w odtwarzaniu 'rzeczywistości są decydującymi elementy IPrzypomnielniowe, oparte o zasadnicze ior'myświata rea1lnego. Właściwa dopiero twórczość polega na symetryczno-rytmicz:nym wiązaniu motywów, jaiko odpowi,edników przyrody" 11. 'Podstawową ,cechą dawnego twórcy ludowego była indentyfilkacja ze 11 M. Gła'C1ysz, Zdobnictwo metalowe na ŚlqSlku, KłJ1aików 1938, s. 142. �Pojęcie twórcy ludowego 13 środowiskiem, widoczna za'równo w postawie, jak i wytworach robionych dla własnego śroidowiska (a nawet i dla klienta miejskiego). Zdobią'c dla siebie <czypraoują'c dla innych - twórca 'ludowy 'Przeważnie lnie odczuwał sytuacji wyboru, a gdy zaistniała, to nie tak ostro, jak się to dzieje wspó-łcześnie. Nie zastanawiał się jak rdbić, w jakim "styilu". KuJ_ tura ludowa była mu dana, tkwiąc w niej 'Przyjmował ją bez !buntu, bez świadomości, że może wyłamać się z tradycji, przyjąć inną konwencję artystyczną· A co się zmieniło dbecnie? Twól'cWŚĆ ludowa ulegała oderwaniu od swej doty-chczasowej bazy. Nastąpił proces jej autonomiza'cji, ()ddzielenia od macierzystego środowiska. Zmieniły !się funJkcje, a więc i racje istnienia rzeźby, obrazów, wycinanelk, haf,tów czy tkanin. Współczesny twórca ludowy, opie,rając się na tradycji własnego regionu zwraca się d() n()wego odbiorcy, często z'llipełnie sobie nieznanego. Wchodzi ze swą działalnością w orbitę innego modelu kultury, podporządkowany nowym dla siebie regułom gry. iPowstaje paradoksalna sytuacja, kiedy twórca tym bardziej ()ddala się od swego środowiska im bliższy jest tradycyjnym wzorom. Jego pozycja :spolecz,na zależy wówczas od 'oceny "miasta", od tego, czy nazwisko twórcy pojawia się w prasie lu'b t'elewizji, czy przed dom zajeżdża dużo limuzyn, zwłaszcza zagrani'cznych, na ile szacuje się wysokość jego zardhków 12. Zerwanie więzi z 'gl'Uipą ,powoduje konsekwencje również w sa-mej twórczości. Pozytywne - polegają na większej swobodzie wypowiedzi; negatywne - dotyczą sytuacji, w :której twórca odrywając się od tradycji nie jest jesz-cze zdolny 'przyjąć i zrozumieć reguł estetycznych środowis'ka, dla którego pracuje. Punktem odniesienia -staje się wówczas dla ni'ego świadomość artystyczna (często ni'kła) oraz opinia "miasta", cepeliowskich komisji, jury konkursów czy wystaw, mniej lub ba:rdziej kompetentnych doradców. Tradycja przestaj-e być 'żywym źródłem, 'przekazywanym -przez otoczenie, a staje się sty.Iistyczny;m wz()1"Cemform, które trz'eba 'powtarzać, aby być "ludowym". Wywołuje to znieóerpiliwienie niektórych tw6rców, zwłas:ocza rzeŹlbiarzy, którzy sądzą, że mogliby pracować w dowolnym :stylu. Są oczywiście i tacy twórcy, iktórzy z ochotą 'kultywują dawne wzory, traktując nawet tę pracę jalko misję spol'eczną. Obok nich pojawia się jednak coraz więcej twórców okazjonalnych, podejmujących pewien 12 Twórca niejednclkr-otni-e ukrj"lwa przed sąlSiada,mi stan rze-czYiwuslty,stara,jąc się, by wyżej s.za'cowaJno jEl~O dochody, a Wliąc i pozy.cję spoleczmą. Bor. J. Brzozowski, O sobie, "Po!Js,~a Sztuka Ludowa", R. 31, 1977, nr 3, s. 185. �ALEKSANDER 14 JACKOWSKI typ Tozwiązań artystycz.ny,ch tyilko dlatego, że }est na to moda, 'Żena 'tym można zwrdbić, wy'bić się 13. Niektórzy tw60cy pracują nawet w "dwóch estetykach". Inaczej dla "Cepeilii", ina'czej dla wlalsnego środowiska. Podobnie zr'esztą czynili dawniej małomiasteczlkowi rzemieślnicy, zorientowani i na !klientelę miej:ską i wi'ejlską. Dwuestety'czność ,taka ibynajmniej nie jest czymś sztUoczn~m.Przeciwnie - jest ona rzeczą naturalną, a nawet charakterysty'czną dla sytuacji w które~ działają rMJne wzorce kulturowe, toteż spotykamy się z nią na stykach kultur (m.in. ludowej i nie-ludowej). Dwuestety'czność ceohuje większość twÓ'oców ludowy,ch okresu 'przejściowego, zwłaszcza osta tniego dwudziestolecia. Wsp£!kzesna tWÓI"'CZOŚĆ ludowa coraz bardziej staje się ei'ektem świadomego wyiboru. 'To talkże różni sytuację obecną od dawnej, kiedy to twórca pracował w sposób naturalny, ni'eraz nawet nie zdając Bobie sprawy z t'ego,że mógłby to czynić inaczej. Te różnice między sytuacją dawną i wspókzesną można wyrazić w postaci schematu: dawna twórczość '}iudowa współczesna twórczośĆ ludowa dla miast wspókzesna ·twórczość "ludowa" na użytek własny środowisk wiejskich i miejskich peryferii warunki bytowe + ku1tura gruiPY I(regionu, środowiSka); pamięć lub na'byta znajomość dawnych wz,orów + sty.mulacja z z·ewnątrz; da wne nawyki estetyczne + współcz'esne mOldy i upodobania występujące w środowislmch nie uczestniczących w wyższym obiegu kultury. Cechą 'podstawową t wórczo:ści ~udowej w O'kresie dezintegra'cji tradycyjnej kultury chłopSki,ej jest więc 'Żywa pamięć dawnych form i umiejętno:ści. Póki ta ciCllgłośćhezpośredniego prz'ekazu istnie}e - moż,emy mówić o twórczości !ludowej, choć w znacznym już stopniu stymulowanej z zewnątrz. Ciągłość, o któr'ej mowa, dotyczy jednak nie tylko salmych umiejętności i Irepertuaru wzorów, a~ei metody twórczej, zasad ,przeważnie nieuświadomionych werbaln'ie, które określają odrę'bność sztuki ludowej od nie-ludowej. Cią:głoś'ć ,tradycji estetycznej wiąże się też z ,wciąż wyczuwalną wię13 Twórca Tw6rcó:w ludowy taik1ich w dziedzinie ... kontraktowy, ~iJtematuryoma·wńa (w:) Folklor Roch Sulima w rOlidozial1e op. cit., s. 188 passim. i literatura, �Poięde twórcy ludowego 15 zią z daw,ną Iktilturą,zemocj-ona!lną identyfi1kacją twórcy z wła'sną grupą społeczną i jej 'losem. 'Wielu twórców iludowych nie różni się ani swym wy1kształeeniem,. a,ni modelem świadomości od 'przeciętnie wykształeonych łudzi z miast. Uczestniczą w tym samym obiegu kultury, mają ten sam zasób informa'cji, podobnie oceniają sytuację 'poEtyczną, sprawy :społ'€Czne,Igospo- . ciafcz,e. Różni ich jedna'k sposób wyrażania swoich przem)'lśleń, większa "obrazowość" izdalność ujęcia zjawiska ogólnego w konkretnym przykładzie, 'co łą'czy się z tradycją ll'ólkloru, z T'eminiscencjami ludowej kultury. Różlni ich 'stosuneik do tworzywa, szacunek dla jego właściwości, a w 'rZemiośle - 'ZiIlajomośćwal\5zta'tu, vradycyjnJ1Cihsposoibów. Toteż różni'ce między inteligentem miejSkim a twórcą rrudowym dostrzec' można ,przede wszystkim tam, Igdzie wy'stępu}e emocjona'lna więź z :prz'eszłością, rodzimą kulturą. Różnice talkie anogą istnieć w &ferze odczuć •. preferencji estetycznych, wzorów które podsuwa Ipamięć i wychowanie. 'Wie'lu 'twórców pod wpływem własnych przemyśleń, a zwłaszcza polityki kulturalnej w okresie pO'woj,e,nnym,uważa, że rzeźbiąc, układając Ibukiety czy malują'c - wnoszą i utrwalają istotne wartości w społeczeństwie, lnie dając zaniknąć tradycjom, które są 'W kh odczuciu kwi'ntesencją ,,'polskości". Stąd więk'szy wyraz patriotycznej dydaktyki w tema'ty'ce ich dzieł, nawet nie inspirowanych prz€z konkursy. Ta iPOstawa twórców IlvdO'w)'lchwobec rodzimych trady'cji IprzYlPomina stosunek €migracji chłopskiej do 'kraju. Emigracji, która IIlliJmoinnych wzo- . rów życia 'Utrzymuje serdeczne 'związki z krajem i rodzinną wsią zachowując !pewne .elementy f,01kl'Ofu,obyczajowości. iRó7miich 'Od nowegootocz'e,nia właśnie genea'logia, 'eIDo·cjonalna więź z ikuHurą o}ców•. iPodohną więż ,spotyikamy 'U :starJ'lCh twórców ludowych pamiętającychtradycyjne formy życia oraz u młodych, wychowanych 'W szaculllku dla 'kultury swych ojców. Wśród współczesnych twórców l1udowych przeważają [udzie :starsi,. których osobowość i nawyki -kulturowe 'zostały ukształtowane w atmosferz€ 'tradycji przechowany'ch 'W rodzinie. Zachowah oni pamięć daw-nych zwyczajów, form i 'Umi,ejętności i co wa:żl11€ - naib)'lli je jeszcze: po;przez Ibezipośredni !przekaz lpoko~eniowy. Toen właśnie falkt 'Przesądza: o Stpecyii'ceoheqnego okres'U - dezi.ntegracji dawnej kultury i wprowadzeniu sztuki ~udowej 'W obieg kultury pow:sz'€ichnej.Okres toen 'wyznacza'ją orientacyjne da ty 1\94'5' - 1(919,0 r. Twórców rrudowych tego dkresu wyróżnia pamięć dawnych form i proc,ederów, bez'pośrednia więź z 'Pokol'eniami, (które tworzyły j-eszcze: sztukę ~udową dla si'ebi'e, więź <emocjonalna z rodzimym środowiskiem. Wła'śnie odrębność tradycji, z którą twórca się identyfikuje, a także �'16 ALEKSANiDER JACKOWSKI spo'sób artystycznego myślenia sprawiają, że na wiązanie do Tegioinalnej stylistyki nie Jest tylko 'powierz'chownym zabiegiem. Temat ten porusza interesująco Tadeusz Staich na przykładzie gwalry i !pisarstwa 'góraJskiego. "Warunkiem góralskiego myś'lenia jesf: przynależność do Ikultury góralskiej (a więc pa'sterskiej) i bezpośredni ,kontakt z prawodawcami 'tradycji:ojc'em, matką, starszym pdkoleniem góra-lskim. Jeżeli ty'ch wzajemnych uwarunkowań braknie, a więc jeśli mpo sposób myślenia i formułowania myśli nie będzie mieć cech góral,skiego spos(jbu myślenia i formułowania, wówczas 'W twórcz,ości literackiej 'brakni·e :ugodnoŚ'Ci między intencją, a jej reailizacją w gwarze. ,Musi z,atem istnieć wewnętrzna ,konieczność używania gwary, bo treści góralskie, w góralskim umyśle ulkształtowane, a wyraż·one językiem literackim, tworzą niekonsekwencję, zagrają fałszywie. I odwrotnie, oczywiś-eie: treści ni'eg6ralskie, ukształtowCłine w niegóra'lskirm 'lub pozornie tylko góral'skim umyśle, wy:rażone gwarą - stworzą fał-sz. Gwara jest nie ,przy'czyną, lecz skutkiem chłopS'kiego 'pisania. 'Proces 'pisania w gwarze zaczyna się tam, ,gdziezaczyna 'Się góralszczyZlna, jest uwaruI1lko'wany góralskim rozumowaniem i myśleniem 'W ogóle. To zaś uwa.Tunlkowane j-estsposohem żY'cia, wywodzącym się z historycznej ,bazy ,pasterskiej." 14 Różnice między powi'erzchowną a rzeczywistą Iludowoś.cią dostrzega'lne :są łatwiej w twórczości lite1raekiej niż rzeżbiarskiej czy ręko<lzielni-czej. W tych bowiem dziedzina'chsilniejszy jest wzór .stylistyczny, mniejsza zaś możliwość uja'wnienia się indywidualności twórcy 15. Zwła,szcza w rękodziele "ludowość" sprowadzona zostaje w praktyce do ornamentacyjnego tatuażu. Autonomizacja formy, po:ubawienie jej wszel;kich związ'ków z dawnymi'Iu~~ik~jami 'i detenmina,ntami :prowadzi do 'bezo:soibowości, stereotypizacji. "Sztuka ,ludowa" w rękodziele staje się --czymś na !kształt wz,orni'ka regionalnych form i motywów, iktóre można naśladować. Nawet w rz,eŹlbie i malarstwie na szkle "ludowość" sprowadzona zostaje do 'schematów. Naśladują je zarówno twórcy wiejscy, jak i amatorzy z mialst. Etnografowie w komisjach ocen i jury konkur:~'SÓwcoraz 'częściej <są wobec tych zjawisk !bezradni. Odrzucają najcie14 T. Staiich, Prawda i fałsz w literaturze gwarowej, "Biu'!etyn lnfurmacyj:ny 'StowarzysZlenia 'IlWÓ.oców LurdOW)'Ich", Lub:lin-, nr 7-8, 1974, s. 39, 40. 15 Ręk,~dizieŁo j'e5t ib3iridzj,ej iskJOIIlIw1enlcjlonah'z,owalne Old Utara'tUlry. Łaitwiej od-:r&ŻJnićwi'erSlz od wierSlwnliż serwetkę z haft·em k:aSlzubskim C'zy ku.rpio'wskim od d-rugliej. KJaż:dy wiersz Hoły'S,z,owej je5t ZJ3ipi!sem:innego Slt.anu d'ucha, innej syltuacji dQsbnzeżcmej czy uświa,domionej, ,podczas gdy zITaJkomute tJkanuny czy wydna niki !'lip, 'BUlrzyńsildej czy S~w(k'owej są tyll'k-o walri,a:nJtem i'ch irudywidua,lnego sltya'U, nie różniąc s!ię 'Old ,Slielbie .n:a1S1tu'oj'emc:zy ,001lsenwalCją.Wl·er'SIZ, .i w więkS'Z)'lm jelSZlcze s.to'p;ni,u pro:l!a są zap1Js,em myś~i, a c-iśnie:nie WZJOI1U formabnego jest w niJch sla,bsze niż 't}J rzemiJoś,!e" 'zwł,alSlWw opartym o I!"ygory 'w>aJr'.5:zJtatoW'f'. �Pojęcie twórcy ludoweuo ka wsze Il"zeźby czy obrazy, gdy wykraczają one poza znalne im wzory, gotowi nagrodzić ·kaźdego, kto te wzory respektuje. W Radomiu faworytem stał się milicjant rzeźbiący świątJki, w Rahceetnograf miejsC'owegD muzeum malująicy zręcznie obrazki na sZJkle. Nieraz w ostatniej chwili udaje się zalpo'biec "nieszczęś<:iu" i skreślić z [isty nagród kogoś, o kim właśnie się dowiedziano, że jest inżynierem !Czy architektem. A z roku na rok ·coraz więcej osób wycina, rz·eźbi, haftuje "na ludowo". W takiej sytuacji D tym, ktD jest, a kto nie jest "twórcą ludowym", de~yduje nie tylko dzieło, a'le i a;nkieta personalna. Można jednak zadać pytanie, czy naprawdę musimy wiedzieć !kim jest autor, !Czynie wystarczy ocena samego dzieła? Otóż gdyby chodziło tyl:ko o Iprzedmiot, o za~;pokojenie potrzeb odbiorców, osoba producenta mogła,by nas nie interesować. Skoro j-ednak w ,grę wchodzi polityka ku,lburalna, chęć za,chowam a tego, co SIę da, z tradycyjnej twórczości, podtrzymania ginących za wadów i otoczenia opieką zasłużonych na wsi nosicieli dawnych tradycji - O'kazało się (koni'e~zne znalezienie odpowiednich form pomocy i określenie kategorii osób, które mają z tej pomocy korzystać. Powstały rejestry twórców. Najpierw w Mini'sterstwie K'u1tury i Sztuki (na ,podstawie zarządzenia Ministra Kultury i Sztuki !Ul' 80 dr.ia 31 sierpnia 1972 r.), ,później w "Cepelii" i w Stowarzyszeniu Twórców Ludowych. Rejestr Ministerstwa jest ,największy, a zarazem najbardziej miarodajny. Obejmuje bowiem zarówno nazwiska ,członków STL, jak też i osób, które nie należą do Stowarzyszenia. Znajdują się w nim zarówno twórcy pracujący dla "Cepelii", jak i tacy, którym wiek czy stan zdr·owia uniemożliwia już dalszą pracę 16. Definicja "twórcy ludowego", przyjęta przez Ministerstwo, stanowi podstawę dla działania K{)misji Weryfikacyjnej 17. Definicja ta, w zasadzie zhliżona do wytycznych przyjętych przez "Ce'pelię" i STL 18, ma oczywiście ~hara,kter instrumentalny. Jest na tyle 'szero'ka, ż·e pozwala objąć pomocą zarówno zasłużonych twórców, jak też i ludzi młodych a utalentowanych, a także jednostki, które wnoszą 'swój własny, samorodny 'wkład w naszą kulturę, mimo iż wykra'czają {poza tradycyjną ludową stylistykę. z 18 Bor. K. Z,alwilsltowicz-Adamska, Polska sztuka ludowa, "Łódzkie Studia Eltnograiliczne", R. 18, 1976, s. 30, 31. CEln!tJralną Komirsję Weryfikacyjną powolrarno w p.aźdz,ior:nJlku 19·57 r. Pierwszy etap weryfikacji Ulk'011czono w 1973 r. wpisując do reje!s:tr·u M~n'1sltenstbwaK'uIJ1tU!ry i SzJtU!ki1257 osÓ'b. 17 K. Z,awi'sltow!1c.z-AJd,am!S1ka, Cip. dt., s. 11, 68. (AJneks 2: A1ek:s·a'nder J.ackowski, Definicja twórców ludowy.ch). K. Zalw.ilSltow~cz-Ada,mslka,op. art., s. 41, 42: de.Einkja twó:r,cy ludowego przyjęta przez "Cepelię" oraz s. 1:19: statut Stowarzyszenia Twórców Ludowych - Kryteria pOJmorcni·czeSekcji Sztuki Ludowej w Radzie Naukowej STL p;orstuUują: ,,1. Pochordzenie chlropski·e lub rc,bobnicze. 2. SItaI,e pozosltawanlie w chłOlpSikiJmlub robCitiIliczym ś:rodowisku. 3. Bra'k zaWJOdoweg·o-!specjalistycZJll€lgo przygoto'wania plastycz18 2 "Lud" - tom 64 �18 ALEKSJAiNDiE!R JACK,OWSK:I W myśl definicji, pierwszym i nieodzownym warunkiem jest IPO· chodzenie. Samo jednaik pochodzenie nie wystar'cza, konieczna jest /bowiem więź ze iŚrooowiSlkiem,joegotradycją ikulJ.turową, sp060lbem 'życia, systemem ooe.n.Ważny jest też iSlposĆJib naiby<Ciaumi'eję'tności. 'PowiJIlien on następować w drodze przekazu heZJpo:średniego(dawniej - :przede wszyst'kim Toózjjnnego,w 'przyszłoś~i - z misbrza na ucznia). W pierwszy~h dys'kiUsja~h i definicjach zwracano jeszcze uwagę na sto:pień wykształcenia. CiąiŻyłdziewiętnastowieczny mi,t chłopskiego twórcy-anaHahety. Zgadzano się więc na szkołę podstawową. Już :po lki1ku lata~h :stał'o'się oczywiste, Iże'granicę tę 'trz'eba rprzesunąć. Mówiono więc o wykształ!ceniu niepełnym średnim, a pot'em 'Średnim 19.W obowiązującej definicji, przyjętej w 1'974 r. !punkt dotyczący wykształoe:nia w ogółe ,pominięto. Stwierdza :się joedyni'e,że nie można uznać za twórcę ludowego ucz,nia :lUlbalbsolwenta uczelni plastycznej. Następny postu!lat dotyczy artystycznej inicjatywy, 'przejawionej w Tamach fonm lub zasad myślenia, chara'kterysty~znych dla sZ\Jl"lkiludowej. Tw6rcami :są więc uudzi'e, Iktórzy ,,[... l 3. Nie z-rywają w swej twórczości więzi z podstawowymi za1sadami myślenia artystycznego, Mór'e cechowały tradycyjlną \Sztukę [udową, a tam 'gdzie funkcja wytworu na to pozwala, nawiązują do tradycyjnych wzorów. 4. Wwry te twórczo mody'i':lkU'ją."20 Postula t modyfi'ka~ji wzoru SłUiŻYĆ ma rozróżnieniu twórców od Tzemieśllników--odtwórców. Sprawa to nie łatwa, poniewa'ż w takich dziedzinach, jak garncaTstwo, a naw-et ha<fctarstwo, trudna j€'St do uchwycenia Igranica między mistrz.astwem 't-echnicznym a 'twórczą modyfikacją. Rola inwencji rośnie tam, gdzie mniejszą rolę odgrywa determinanta warsztatu i Iwzoru.'W obecnym okresie inwencja cechuje przede wszystkim Tz'e'ŹIbęi malarstwo, a więc dziedz~ny, w Iktórych ocz,elkuje się od artysty intenpreta~ji coraz .tonowy~h i oróinych tematów. D{}strzec 'tu można różnicę w pojmowaniu pojęcia. inwencji w sz,tuce ludowej i nie ..• ludowej. Artyści.,plastycy z reguły tworzą dzieła jednostkowe, chyiba 'ż-e sama techni'ka zakłada możno.ść :powiela'nia (grafi'ka, medaheI1stwo). nego (s.zIJwła 'IJllalS!tytC;z.:na~ Og)llIliSlkopJ,alSltYJC'=elitp.). 4. Znajom.ość re,g)i·onaunych technik bworzeniJa ~OIdnie z traldy,c'ją retg1icl'n<u.Wysoki pOZJiQm a,rrt;Yrstyc=y. 5. ppzoos'ba,w~enie zdjęć ,pr.a'c, bądź pra<e or)'lgina.1my,ch do oceny (lpulnilQtow:Cl<na IroTI1!P'Ozycja, jecllność fonmy, a'I1tyZlm, ogMny wy.ra'z iitJp.). 6. Opinia, przyna:j!mnieli jednego z wymienionY'ch w reguibatmiJnJie przYi.ię~, OIllgaJnÓiWpowołaJnych do opi'l'lli,owaJnJia. 7. Pożądana a1kitYrwność w ślrOld<owil~ku (WiSlpó~pflalC:az muzeulm, dOlInami k'ulHury, udzuał w konkIUiI1Salc'h"na.g1ro<dy)." 19 Na pasieidzelnilU CeIl1itna!Jlnej KlOmilstii Wery,f,ik'a'cyjmej w Szyidłowcu, 18 IX 19712 of. pr<zY'jęto wyikls:zJtallCleJn;ie maiklsliimumśl'€ldJnie. ft K. Zaiwtilsltawticz-A:daU'I1i'>lka, QP. cit., s. 58. �Pojęcie twórcy Zudowego 19 Twórcy ludowi, zwłasz'cza w !przeszłośd, z reguły Ipowtarza!li !Się. ŚWiątkarz'e ne:źJbili dziesiątki taikich 'samych lub nieznacznie ZJmienionych ujęć Frasobliwego czy Skępskiej, tkaczki, hafciarki czy wycinan!karki powtarzały ten sam motyw, rÓ'żni'cująrc tyl!ko !kolorystykę czy uikład ,elementów, Iktóry nie zmieniał zresztą ogólnego chara~kteru dzieła. Ale właśnie stworzenie ,własnego wzoru (później powtarzanego) czy nawet tyTko 1ndywidualnainterpretacja szczegółów stanowiły !przejaw twórczej działalności. Sformulujrmy tę różnicę bardziej ogółnie: w kuilturze wykształconej XIX - XX wi,eku !pojęcie twóDCzości wiąże się z dą~eni'em do indywidua'lnoś'Ci, autorskiego piętna - Ipodczas gdy w k1ulturzeludowej I(tak jak we wszy'stJki<chkulturach !kanoni'czny'ch) 'twórczość przejawia się w interpretacji, w niewi,elkich !przelkształceniach wzoru. Oznacza to, 'że rozdzielając w nasz'ej definicji pojęcia twórcwści i odtWÓTCZOŚ'Ci nazywamy 'twórcami tych rzeźbiarzy, maiIarzy czy rzemieśl:n~ków, którzy zdOilniISąstworzyć własną intenpreta'cję wzoru, i to, niezależnie od ,t'ego,czy to czynią 'j€dnorazowo, czy i-eż wzór t'en powtarzają wielokrotnie. Twórców o wyraźnie Skrystalizowanej osobowości artystycznej cechuje więc inwencja, a nawet odrębny stylI, 'PO którym rozpoznajemy. iż np. j.edna rzeŹJbajest Chojęty, a druga Kołacza. (Styl ten, gdy zostanie podchwycony !przez 1nnych, przestaje "wyra1żać" t'wórcę, a staje się cechą grUJPY). Definicja 'twórcy ludowego zawiera Jeszcze jeden ,punkt, pozwalający objąć systemem 'Pomocy jednostki utalentowane, ale wypowiadające :się 'poza tradycją regionu i ;poza 'kręgiem W1pływówsztuki elitarnej. ,,:Przywi:leje 'twórców 'ludowych - czytamy - obejmują również artystów samoTodny'ch, 'tworzącY'ch poza kręgiem inspiracji sztuką oficjailną ... " 'Rzecz dotyczy artystów "sam·orodnyc'h" pochodzących z,e środowis'ka wiejskiego, małomiasteczkowego, robotniczego. Passus o samorodnych artystach wprowadzm1o po to, alby zna'leźć prawną podstawę dla oipieki nad takimi twór1cami, jak Nikifor, Ociepka, Sobota, Ga włowa, zagajewski. Sądzę Jednak, 2Je za takim ,postawieniem sprawy przemawiają równ'ie'ż'pewne racJe m'eTy'toryczne. P'owoli zmierzamy 'W nauce do przezw~ciężenia tradycyjnej koncepcji sztu!ki, 1udowej, zawęż'eń, jakie wiedzie 'Ze :SQlbą.Ograniczenie pojęcia "sztuki ludowej" tylko do tego, co różne od s zltulki inJnych warstw, a 'ty;powe dla danej grupy Tegion.a'~nej.zawęża po'le olbserwacji tylko do zjawisk o charakterystycznej stylistyce. Obok nich istniały jednak i inne zjawiska. Kiedy 'patrzymy na dawną kulturę chłOpSką jako na 'c.ałO'ść'Zł,O'ż·oną 'Z róż.nych nawars'twi'eń - dostrz,ec mo'ż'emy wśród fa'któw rozpoznawanych prz'ez na's ja\ko artystyczne - zarówno typowe, ak'ceptowane przez ogół, jak też i jednostkowe. Allbowiem sztu- 'l �20 ALEKSANDER JACKOWSKI ka ludzi marginesu również jest refleksem ich sY'tuacji, wyraża ich świadomość, u'kształt{)waną w dbcowaniu z grupą, w kręgu tradycyjnych pojęć, wierzeń, ()c'en - w tym i estetycz:nych. Różnica między nimi a typowymi reprezentantami twórczości lud{)• wej polega jedna'k na tym, 'że 'si'lniej występują u nioh cechy indywidURlne. Czasem dlatego, że pewne rodzaje wypowiedzi przerastają ich możliwości, czasem zaś ze względu na stosuneik do bodźców wewnętrznych, którym 'Starają się dać wyraz w twórczości. Każdy człowie'k konstruuje swoje widzenie świata z ,cegiełek obserwacji i doznań. Każdy ma w świadomej czy utajonej !pamięci zaobserwowane 'wZ'Ory,ale w 'kulturze () dużym 'stopniu organizacji wew:nętrznej, większość wypowiada się w formach ogó1nie 'przyjętych, skonwencjonalizowanych, nastawiona "lna 'z'ewną'trz". Korzystając z podobnego zasobu wiedzy, nawy!ków i ohserwa'cji - samorodni tworzą ,przede wszystkim "od wewnątrz", w zlgodzie ze swoimi możliwościami ,psycho-fizycznymi. Za'chowują jednak więź ze środowiskowym ,podłożem, ze !Swoją forma1cją kulturową. Dlatego właśnie odczuwamy wiejs'k{)ść Gawłowej, Soboty, Heródkaczy Wojciecha Oleksego, dostrzegając odmienność ich zaplecza środowiskowego i kulturowego od zaplecza twórczości np. Zagajewskiego. Przy ,całej swojej "kulturowej nieprzema'kalności" są samorodni na pewno bliżsi dawnej ikulturze Judowej niż współczesnej :sztuce ;profesjonalnej. Czasem nawet wydają się 'bardziej i autentyczniej związani z tą 'kulturą, niż niektórzy współcześni twórcy ludowi malujący czy rzt>żbiący "na ludowo". Przedsta wiona tu definicja nie może być traktowana j a'ko ,propozycja naukowa. Coraz więcej wątpliwości budzą sytuacje, z którymi się spotykamy, czy to w czasi'e posiedzeń Komisji Weryfikacyjnych czy obserwując róŹ!ne kiermasze, jarmar'ki, 'konkursy. Sytuacja jest inna w regionach, gdzie i'stnieją jesz'cze enklawy tradycyjnej twóTczości, inna zaś tam, gdzie ;procesy migmcyjne i urbanizacyjne zatarły .pamięć tego, co było. Trudno więc tprzykładać tę samą miarę ooen do górs~kiej wiosIki w Żywiecikie:m i nowoczesnego POR w .poznańskiem czy Kosza:1ińskiem. Definicja jest więc narzędziem ,służącym polityce 'ku'1turalnej, zachowaniu w miarę możności dawlnych tradycji artys,tycznych i .otoczenia szacunkiem i opieką nosi,cieli tych tradycji. Definicja ma więc, co pod'kreśla towarzyszące wyja:śnienie, charakter instrru!k'cji dla Komisji Weryfikacyjnej, 'która Ikażdorazowo ;powinna brać pod uwagę 'pochodzenie :kandydata i to, Co reprezeni-uj-e on w swych pracach. Sito selekcyjne musi być w takiej 'sytuacji gęstsze [przy ncenie kandydatów z Podhala niż np. Dolnego ,Slągka ,czy Pomona Zachodnieg.o. �Pojęcie twórcy * 21 ludowego * * Zastanówmy -się teraz nad 'kierunkiem zachodzą'Cych 'prz-emian, a co za tym idzie - nad ewOllucją pojęcia "twórcy ludowego". W 197-5 r. dane Stowarzyszenia Twórców Ludowy'ch wskazywały na to, że ;:-9'% twórców Ima ,powyżej 60 Jat, a 218% mie.ści się w prz'edziale wieku 4-6 - 60 'lat 21. Wymierają, pfz-estają działać ,ludzie, którzy w młcdości 'swej _pracowali jeszcze dla własnego środowiska. Na sikutek zmian za-chodzących na wsi zanika odrę'bność chłopskiego myśłenia i odczuwania, odrębność kulturowa. Wieś upodabnia się do miasta w 5ipOSObie życia, rozrywki, mieszkania, -u1hrCłinia.To, co !było środowiskiem kształtującym mentalnO'ść i na wy'ki ,estetyczne twórców urodzonych przed I wojną światową, ,przestaje istnieć. Już dla wielu twórców średniego pokolenia :środowisko to istniało tylko w postaci żywej tradycji, pamięci przechowanej w rodzinnym domu. Dla młodych, 'którzy obecnie dochodzą i 'będą dochodzić do rejestru twór'Ców ludowych - tradycja kulturowa staje się 'po prostu wzorem, jednym z wzorów, które działają obok innyeh i któr-e są z różnych przyczy,n świadomie wybierane. Pod'stawową s.prawąstaje się w nowej sytuacji sposób na'bycia tradycyjnych umiejętności, charakter związków z dawnymi tradycjami. W twóT'cz.ościoznacza to m.in. 'Stosunek do tradycyjnych form, do wzorów, które uznane są za ludowe, regionalne. Nie jest obojętne jak się nabywa UlIDiejętnośd, ja1k wchodzi -w krąg tradycyj.nych form. Czy w drodze bezpośredniego prz-e'kazu, oibserwa'Cji uczestniczącej - czy w -szkole, -z'k..siążek,nut. PrzeJkaz bez'pośredni, z 'poko[enia w ,pokolenie, z mistrza na ucznia pozwa,lana opanowanie sprawności w lhez:p0ś1'ednim Iproc-esie tworzenia. Zdobywanie um iejętnoś'ci techniczny'ch odbywa się wówczas w powiązaniu z kształtowaniem myślelnia artystycznego, wyo'braini i nawyków estetycznych. Młody adept przechodzi 'Cały cykl od zna~jomO'ściwarsztatu, surowca i dawnych form po s.pecyfikę myślenia arty'stycznego, opartą o doświadczenia ;pckoleń. W 'szkole zaś uczy -się osiągania gotowego rezultatu, naśladownictwa. Przekaz ;pośredni - prz,ez szkołę, ognisko, książkę, nuty - uczy zrutymizowanych umiejętności, naśladownictwa kOlnkretnego wzoru, gubi więc, tak i,stotny od ,początku nauiki, element pro'cesu twórczego i uczestnictwa w tym procesie. Inaczej też formuje rodzaj pamięci, która w dawnej sztuce ludowej odgrywała ogromną rolę. -r- !I "Biuletym nr 13, s. 3. Imf'OInmacyj1nyStowaI1zYSlzenia Twórców Ludowych", LubHn, 1977, �22 ALEKSANDER JACKOWSKI Przekaz pośredni jest celowy, a nawet konieczny tam, gdzie zerwana jest nić bezpośredniej tradycji i gdzie nie daje się przedłużać życia danej dziedziny 'W sposób natumlny - ale jest to już inna jakoś'Ciowo faza twórczości. W tej ina:stępnej fazie, 'której początek daje się zaobserwować, a która będzie zapewne charakterystyczna dla okresu po 1,985 - 119~O r., obecna definicja twórcy -ludowego straci swój sens. Nie istotne stanie się pochodzenie, skoro niewiele będzie z tego wynikało w 'praktyce twór<czości.Odipadnie moment rzeczywistej więzi z iludową kulturą, tradycją. Istotny okaże się tylko stosunek do form i środków wyrazu. "Ludowość" - rozumiana w sensie 'kontynuacji stylu będzi,e wówczas 'polegała na stylizacji iodtwarzalniu tradycyjnych form, na ręcznym ich wykonaniu, przy użyciu - w miarę możności tradycyjnych !Surowców, a 'po <części i narzędzi. 'Twórca ludowy - stanie się po prostu zawodem. W o'kresie, gdy 'nie istotne 'staną się różnice w zapleczu kulturowym twórców oraz ich pochodzeniu, w okresie gdy zerwany zostanie bezpośredni ,przekaz umiejętności - stra'Ci sens pojęcie twÓf'cy ludowego w dotychczasowym rozumieniu. Pojęcie to będzie może funkcjonowało nadal, ale już ,na 'Oznaczerniealbo zawodu, a,lho innego zjawiska występującego 'w kręgu powszedłmych f'OTmtwórczości, plas'tyki amatorskiej. Trudno przewidzieć dziś, na He silna mO'ż,e!być wówczas potrzeba "ręcznie wykonanej" ,sztuki ludowej. Nie wykluczałbym moż:liwości zaników i nawrotów tabch tendencji. Wiemy jednak, ,że "ręcznie wykonane" w epoce 'kultury masowej i masowej tandety jest jeszcze jed!I1ym fałszem i mitem komercja'lnego rYlnlku.Wtedy, gdy się to o'każe potrzebne i opłacalne znajdą się 'ludzie, którzy będą "ręcznie" rzeźbić czy ma'lować, powielając dane i:m wzory. Mote to ich będziemy wówczas nazywa1litwórcami ~ludowymi? Niezależnie jednak od tej grupy przedmiotów już obecnie widoczne jest narastani'e dwóch podstawowych tendencji, które zapewne w latach dziewięćdziesiątych będą dominowały: ;pierwsza - produkowanie wyrobów sztuki ludowej w za'kładach zwartych, metodami pół- i przemysłowymi; druga - za'Cieranie się granic, 'zwłaszcza w rzeźbie i malarstwie, między twórcami ,ludowymi a miejskimi i wiejskimi amat'OTami22 • * * Pojęcie "twórcy ludowego" nie 'jest ponadczasowe. Ma ono swą genezę, etalpy przemian i Ikres. Odsuwanie tego kresu może po części za22 G['anice te utrzymują s,ię wY'ra2Jll'i,ew rzemi'osla,ch OIP'a.r,tychna u:mieję'tmoś'ŚiCiach, opanawa.nie któTy.ch wymaga dużego nakładu sił i cza'Slu ora.z znajomości warsztatu i technik (np. w kOlwa~stw'ie, garncarsoi'Wlie, tika,ctwie - zwłdJs?Jcza dwu'OSlllowowym). �Pojęcie twórcy ludowego 23 leżeć od właściwej polHyki opieki i stymulacji twórczości ludowej w obecnych warun!kach, od tego, czy uda się zapewnić zmianę 'Pokoleniową, stworzyć na czas przepisy i 'system !bodicó,w pozwaIającyóh starym mistrzom szko'lić adeptów zawodu. Chodzi też o to, aby utrzymać ,pamięć artystycznych 'tradycji w różny'ch dziedzinach, nie tylko w rękodziele, ale i w muzyce, tańcu, ,obrzędzie. lAby docenić i uszanować ralę twórców ludowych -śpiewalków, instrumentalistów, tancerzy, zapewnić im to samo .pra'wo do zaopatrzenia emerytaInego, ;które już przyznano rękodzielnikom. Mamy sprzyjają'cy klimat dla tych działań, ludzi rozumiejących obecną :sytua'Cję i barierę Iprzepi'sów, które trzeba zmienić, 'zaktualizować. Od 'tempa działań w 'latach osiemdziesiątych 'będzie zależało, czy w dziesięć lat później ibędziemy jeszcze mi'eli 'czym ,się opiekować. ALEKSANDER JACKOWSKI THE CONCEiPT OF THE FOLK ARTIST eS u m m ary) An old village community did not recognize a s.eparal.e ca'teglory of "art". Thc.re w.a'S no Sluron.g diviJsiOlI1be'tweem c'rea!tolfs 1lJn.d,par'ti1c.i(pall1lbs af a·rt and thU1S there was ,no concept 0'1' a,n aI1tist, namely the trans'planted fo'lik artist. This concept wa·s to the .gwUIlidof fd1k cul:ture aiS late as after the F.irnt World War whon the v1lJlues of fo'l'k art were rec.ogn'ix,ed and the art itseU was not treated as a pnodudt of a coliJec·ti,ve an/d aneinymo'li!s production any more. The c'oncetpt of f·olrk ant wa!s genera'llly a.Cocep'ted afrter the WOIf:ld Wa'r r.r, iln the period of a grea't dElSifntegra't'ion of fol,k cUll:tUlre, when works oJ' folk art were received mQlS1tllyby ciltires alnd f()llik ant was U1I1Iderthe calI'e of atPpoopria'te inshtuti·ons. Alt that VLmea ,prof'ei:>si1onerlgroUlp of fo.1k a,rtiJs't's calme .irl1!toexiJslte:rJIce and established its own trade union: "Association of Folk Artists" (Stowarzyszenie 'DwÓI1Có.wLUldowych). Att t'he S!aime Ume the ClQl1iCeplbs of "a.rt$,t" and "creat()lf" changed their vall-ue in our li-ngui's't'ic C oll'soCioUSlness,they ~ost their charaC'ter; we tafk about creative abUbudes not only in the ca'se of ant but whenever invenuion ::'1' aim 1"01' sedIf-<roolliizatiOln <lIppeans. Employing the concept of folk prodU'c'ttion to the period of tradi'tional peasants' culture, we used it to appoin:t people engaged h artistic handicrafts, decorative art, etc., people who had special talent, ability and invention, and for those rea sClI1.S were alt O'the.r .people's serv.ke . ' .In the period of a great ,des'i,n'tegratilon of foll:k cu'lt1ue, the cOll1!cept of folk pnodu'C'tli.onIdritd;nJot dilsltiJnJguJiJsh taln lOuusiuallJJd:i!nig .iJl1ld'iv,iidJuail bUlt <ł/ppoilnted a crn:f!sman who ~onO:We(duraldl~bilcmałocheme!s i'I'fetSlpeative of daiJng it for hi.'m:>e1f, hiS nejghbolllrs OT commercial insti'tutions. �24 ALEKSANDER JACKOWSKI The conte'mporary folk artist is not illiter::lte any more, he lives a.ccording to alI1 urba,n style of life, his aes,the'tic vi·ews are changeid and he follows the rules of folk art oansc·iO'UJsly.Previous folk arUs"ts did not choose the forms of their p1'OducHon, they were a part of their system of social communication; the contemporary folk artist c h o a s e s, consoiously, the forms of his airt, for e,motional as well as practical reasons. The stronger he sticks to traditional patlerns, the less he is accepted by his own villag.e community. Thus, traditi'o,n is 110t cOll1nected w,ith aesthetic needs alny ,more and it be,come's only a styhsVic paHeI1I1 which is fo1Joiwc<dby a ."folk artiJst". Special committees appointed at the Associalion o·f Folk Artists and the Minis'bry of Cu'1'ture and Ants dedde who il5 a falk artis1t and who is not; this "title" is connected w,ith pe.nsion r1ghts, fellowships, etc. The fol'1owing criteria are taken into co,nsideration whi'le appofu1t'ing fOflk a'rtists: I) parentage, 2) the employment od' basic rules of the artis.ti'c way ad' thinking speciil'ic for traditional folk art, 3) po.ssess'ion of abi-lities acquired through traditional tlransmis'si'on or dire,ct observation (pupil - master), 4) the artilStic values of p-roducts. 'The author of the present paper sUPPQses, tha,t after 1990 the cOIl1<:ept,of the folk artist shall be connected on:Jy with traditional abi'lities; the line between folk p:roductiOlI1 and am:aituers sha,]] cliisalPlpear, espeda:llly in the do.ma.i'n of s'culpitJJre and pain1Jiong.This c·o.nce'Pt in not timeless, it has its owln origin, .s'tages of evo'lution and limits. It ils up to our cu1tural polity to maiJntaiJn 1Jraditional abilities as long as possible. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/261f333f58379d27de42cc8d678e36e7.jpg af209371720f3a1c2262de00fd1b1370 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Pojemnik do przechowywania zboża - kadłub / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Wołkowyja (woj. podkarpackie) Subject The topic of the resource przechowywanie żywności ; bednarstwo ; naczynia drewniane ; Podkarpacie Description An account of the resource fotografia przedstawia pojemnik na zboże wykonany z wyżłobionego pnia - kadłub Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1964 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_33.38.XI_H.1.8.3_01 naczynia drewniane okolice Leska pożywienie przechowywanie przechowywanie żywności przetwórstwo produktów żywnościowych Wołkowyja zboże żłobienie w drewnie https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/1d30131ad834be95c16d01a2374bdf74.pdf 477dbce328598458d43a8cd69d6d68b7 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1048 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1980 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:963 Title A name given to the resource Pojmowanie tańca. Uwagi na temat źródeł konotacji negatywnej / ETNOGRAFIA POLSKA 1980 t.24 z.2 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1980 t.24 z.2, s.121-138 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kowalska, Jolanta Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia P o l s k a " , t. X X I V z. 2 I S S N 0071-1861 JOLANTA KOWALSKA UWAGI POJMOWANIE TANCA. N A T E M A T ŹRÓDEŁ K O N O T A C J I „Ale, mój człowieku ry NEGATYWNEJ drogi, naukowo t a k dobrze co myśleć o tobie, wykształconym, obznajmiony jest z któ­ filo­ zofią, a który odwrócił się od s z l a c h e t n e j nauki i wyrzekł obcowania ze starymi mędrcami po to, b y mieć u s z y pełne m u ­ zyki i oczy eunucha, nych gestów Rodopy napawać który [...] widokiem jakiegoś z a pomocą wyuzda­ g r a role Fedry, Partenopy, i l i c z n y c h i n n y c h nierządnic sta­ rożytności." L u k i a n z S a m o s a t e , Dialog o tańcu * Opinia o tańcu i jego z w o l e n n i k a c h , w y p o w i a d a n a w Dialogu u s t a m i i c h k r y t y k a i opozycjonisty, K r a t o n a , znajdzie zdumiewająco żywotną kontynuację w o p i n i a c h i ocenach tańca, j a k i e egzystują współcześnie * L u k i a n [Lukianos] Działał początkowo jako ok. 120-180 r.n.e., s a t y r y k g r e c k i z S a m o s a t e w płn. S y r i i . sądowy obrońca i popisowy mówca. P r z y p i s u j e m u się s t w o r z e n i e n o w e g o g a t u n k u l i t e r a c k i e g o — s a t y r y c z n e g o d i a l o g u . D o czasów w s p ó ł ­ c z e s n y c h zachowało się ok. 80 jego u t w o r ó w o t e m a t y c e h i s t o r y c z n e j , f i l o z o f i c z n e j , etycznej, Oto religijnej, literackiej, a także co o jego działalności p i s z e L u d w i k jednak zjawiskiem w greckiej ćwiczenia retoryczne Piotrowicz: l i t e r a t u r z e z a czasów i mowy popisowe. „Najcharakterystyczniejszym cesarstwa był ruch zwany drugą sofistyką. P r z e d s t a w i c i e l e tego k i e r u n k u upodabniając się do sofistów V przed C h r y s t u s e m , którzy p i e r w s i greckie kraje popisując podnieśli z n a c z e n i e k u n s z t u słowa, się błyskotliwą, n a oczarowanie pełnie n i e o m a l treści pozbawioną w y m o w ą . stał L u k i a n z S a m o s a t y , pod jącą który biczem [...] ostrej W w cudotwórców słuchaczy, a l e z u ­ o p o z y c j i do tego k i e r u n k u satyry w hasłami jasności i niezależności myśli, wybujałości się zabobonność, w i a r ę uszu formie w. przebiegali [...] dialogu zwalczał swojego w i e k u : wzmaga­ i proroków, oszukańczy mistycyzm różnych związków r e l i g i j n y c h , próżność i obłudę k a z n o d z i e i moralności itp. Z w y ­ cięstwo n i e było j e d n a k jego udziałem. Obniżenie siły twórczej w życiu umysło­ w y m n i e dało się zwalczyć s z y d e r s t w e m , p r z e c i w n i e , czyniło d a l s z e postępy, a pod powłoką wyszukańczych L. P i o t r o w i c z , s z a w a 1934, s. 744. Dzieje frazesów Rzymskie, r e t o r y c z n y c h kryła [w:] Wielka się b e z n a d z i e j n a historia powszechna, pustka..." t. 3, W a r ­ �122 JOLANTA KOWALSKA w powszechnej świadomości. C h a r a k t e r y z u j e ją tendencja do negacji i potępienia zjawiska z p r z y c z y n n a t u r y moralno-estetycznej, p r z y j e d n o ­ czesnej n i m fascynacji podobnej t e j , z jaką sięga się po zakazaną książkę, powraca spojrzeniem do rzeczy szokującej brzydotą bądź oryginalnością, inaczej mówiąc — grzesznej fascynacji s m a k i e m owocu zakazanego, o d ­ miennością. N a ślady obecności owej t e n d e n c j i p o j m o w a n i a tańca, b y ­ n a j m n i e j nie m a r g i n a l n e j , a raczej p r z e c i w n i e — wiodącej, t r a f i a m y w całej właściwie spuściźnie i n t e l e k t u a l n e j białego człowieka, ilekroć uwaga j e j twórców k i e r o w a n a bywała na p r z e d m i o t w i c h m n i e m a n i u t a k błahy, j a k taniec. Mówiąc o spuściźnie i n t e l e k t u a l n e j białego czło­ w i e k a m a m na myśli przede w s z y s t k i m t r z o n k u l t u r europejskich s k u ­ p i o n y c h wokół ideologii chrześcijańskiej i j e j śródziemnomorskiego r o ­ d o w o d u oraz t e k u l t u r y pozaeuropejskie, które uległy d o m i n a c j i owej ideologii identyfikując ją jako własną. Rozważania niniejsze zatem o d ­ nieść należy do obszaru p e n e t r a c j i określonego j w . , w w a r s t w i e l u d z k i e j zaś do g r u p y r z e c z y w i s t y c h owej spuścizny nosicieli, ograniczającej się n i e j e d n o k r o t n i e do g r u p wysoce e l i t a r n y c h , władnych wszakże, w d r o ­ dze takiego l u b innego m e c h a n i z m u nacisku, j a k i m dysponują, narzucić ideologię własną jako wiodącą, a co za t y m idzie narzucić również współ­ istniejące z nią systemy wartości, zespoły ocen i o p i n i i jako, p r z y n a j ­ m n i e j teoretycznie, wskaźnikowe. O w a zewnętrzność czy też naskórkowość l a n s o w a n y c h o p i n i i jest szczególnie widoczna w s y t u a c j i , g d y m a m y do czynienia z kulturą chłopską, funkcjonującą w łonie k u l t u r y ogólno­ narodowej, czy kulturą społeczeństwa p r y m i t y w n e g o , konfrontowaną właśnie z ową spuścizną intelektualną białego człowieka . 1 Wybór — w w y n i k u którego sięgamy po powstały w I I w . n.e. Dialog zestawiany z sytuacją współczesną, z pominięciem bądź t y l k o s y g n a l ­ n y m i u w a g a m i na t e m a t okresu wcześniejszego, poprzedzającego p o ­ wstanie Dialogu i okresu pośredniego, dzielącego owe d w a m o m e n t y h i s t o r i i podlegające naszej obserwacji — z d e t e r m i n o w a n y jest c h a r a k t e ­ ryzującym je szczególnego rodzaju układem stosunków społeczno-kult u r a l n y c h i równie szczególnymi f u n k c j a m i pełnionymi wówczas przez taniec. P r z y t y m cały wywód z a w a r t y w Dialogu, w którym o b y d w a j opozycjoniści operują dla udowodnienia swoich r a c j i t y m i s a m y m i , a b i e ­ gunowo różnie i n t e r p r e t o w a n y m i pojęciami: tańca szlachetnego, s z t u k i tanecznej, piękna, e s t e t y k i r u c h u tanecznego i przeżyć n i m wywoływa­ n y c h , zawiera k l a r o w n y obraz s y t u a c j i tańca w poświęconej m u r e f l e k s j i badawczej . Dominująca część europejskich dziejów tańca pozostawiła 2 1 Por.: R. L a n g e , The Nature of Dance. London 1975, s. 1-24; także: J . L . H a n n a , Humans through the Anthropological Study An Anthropological Movements of Dance, toward „Current t. 20: 1979, n r 2, s. 313-314. 2 L u к i a n z S a m o s a t e , Dialog o tańcu, W a r s z a w a 1951, s. 11-14. Perspective, Understanding Anthropology", �POJMOWANIE 123 TANCA n a m jego w i z e r u n e k j a k o zjawiska zwalczanego l u b k o n t r o w e r s y j n e g o . Przyczyną takiego s t a n u rzeczy jest f a k t , iż w momencie, dla którego p o ­ siadamy przekaz p i e r w s z y c h o n i m o p i n i i , taniec nie stanowił już i n t e g r a l ­ nej, o zrozumiałej powszechnie symbolice, części naszej egzystencji. W p e w n y m p u n k c i e s w y c h dziejów wszedł na drogę emancypacji zasa­ dzającej się na z e r w a n i u jednoczesnego współrealizowania w s z y s t k i c h f u n k c j i pełnionych przez taniec, na rzecz procesu, który można b y określić jako wąską specjalizację w obrębie f u n k c j i poszczególnych, p r z y jednoczesnym p r e f e r o w a n i u j e d n y c h na niekorzyść d r u g i c h . Taniec tracić wówczas zaczyna wartość znaczeniową p r z y jednoczesnym wzroście peł­ n i o n y c h przezeń f u n k c j i estetycznych. O w a emancypacja, która miała uwolnić taniec od pełnienia służebnych ról, w istocie do owej służebności prowadziła. Dzieląc go pomiędzy d e p a r t a m e n t y : r e l i g i i i świeckości, sztu­ k i i pospolitości, zalotów i r o z r y w k i i t p . , na długi czas zdecydowała 0 wiodącej pozycji wcześniej t u określonych t e n d e n c j i p o j m o w a n i a go fragmentarycznie, przez p r y z m a t swoiście i n t e r p r e t o w a n e j moralności 1 estetyki. P o m i m o t o taniec, odbicie i uzewnętrznienie, a p r z y t y m k o n ­ densacja siły w i t a l n e j , w s a m y m fenomenie życia znajdował n a j p e w n i e j ­ szy azyl. Pozostał potrzebą n a t u r y l u d z k i e j zaspokajaną t a k , j a k to było możliwe w określonych w a r u n k a c h , funkcjonując j a k o swoisty a t a w i z m , ślad potrzeb, znak z systemów n i e a k t u a l n y c h ; czasem t y l k o niechcianych czy niedogodnych. N i e bez p o w o d u t y l e miejsca w rozważaniach tyczą­ cych genezy i n a t u r y tańca poświęcono rozróżnieniu pomiędzy tańcem l u d z i i tańcem zwierząt, pomiędzy tańcem naszym — l u d z i c y w i l i z o w a ­ n y c h i tańcami społeczeństw p i e r w o t n y c h . N i e bez p o w o d u pojawiły się t e r m i n y wcześniej t u w y m i e n i o n e i inne i m podobne, mające ułatwić identyfikację t y c h zachowań, które mają p r a w o być tańcem nazywane. Generalne p y t a n i e leżące u podstaw podobnych zabiegów i n t e r p r e t a c y j ­ n y c h rozbudowujących zespół atrybutów określających zjawisko dotyczy dostatecznej godności zachowań tanecznych. T a k i c h zachowań, które nie wydawałyby złego świadectwa o m n i e — człowieku wykształconym, k u l ­ t u r a l n y m , c y w i l i z o w a n y m , r e l i g i j n y m . Zachowania dające asumpt do j a k i c h k o l w i e k ocen n e g a t y w n y c h w i n n y być, zgodnie z zaprezentowaną t u postawą, w y e l i m i n o w a n e . • Z e r w a n i u współjedni tańca z całością l u d z k i e j egzystencji towarzyszy jednocześnie niwelacja r o z u m i e n i a identyfikującego go z czynnością świętą. Dopóki t r w a ów związek, taniec znajduje głębokie uzasadnienie w rolach, jakie pełni — p o t r z e b n y c h i zrozumiałych. Mówiąc o laicyzacji tańca nie myślę t u o jego odejściu od bezpośredniego udziału w obrzę­ dach i rytuałach r e l i g i j n y c h . N i e mówię też o rozczłonkowaniu na taniec świecki i r e l i g i j n y , są t o b o w i e m pochodne zdarzenia wcześniejszego — 3 8 P o r . rozważania V podstaw estetyki, o świętości i czystości sztuki zawarte i[w:] Dzieła, t. 1, W a r s z a w a 1966, s. 296-297. w: S. Ossowski, �124 JOLANTA KOWALSKA o w e j „emancypacji", wyodrębnienia się tańca w jednostkę samoistną, n i e wiązanej w świadomości l u d z k i e j z całością egzystencji, wyspecjalizowaną w jednej t y l k o z l i c z n y c h s w y c h f u n k c j i — r o z r y w k i i zabawy dostar­ czającej przyjemności. Poniżej przytoczone c y t a t y zobrazują, j a k i obszar znaczeniowy zawiera w p r o w a d z o n e t u i obwarowane t y l o m a zastrzeże­ n i a m i pojęcie, będące p r z y t y m d l a całości naszych rozważań pojęciem istotnym. „Człowiek nowoczesny tańczy d l a piękności poruszeń l u b d l a samego tańca, b y nawiązać miłostkę l u b pokazać się z j a k najlepszej strony. Człowiek p r y m i t y w n y postępuje w t e n sam sposób; lecz r o b i w s z y s t k o jednocześnie, rozumiejąc p r z y t y m taniec jako święte działanie" . Gene­ r a l n i e powyższa opozycja m a pełne p o k r y c i e w rzeczywistości. N i e są j e d n a k t a k dalece r z a d k i m i , j a k b y się to mogło wydawać, w y p a d k i p o ­ dobne t e m u , o którym mówi J o h n C r a n k o (por. p r z y p i s 25). N i e m n i e j , najwłaściwszym chyba d l a n i c h określeniem jest to, którego o n sam używa: „nostalgia albo ekstaza". Taniec t a k i jest ważny, a może n a w e t święty dla człowieka, który go tańczy; jest zdarzeniem dotyczącym jednostki. D l a z n a k o m i t e j większości obserwatorów będzie w y d a r z e n i e m żenującym, niezrozumiałym, z a b a w n y m . N i e w i e l u z n i c h będzie umiało pojąć sens tego, co r o z g r y w a się przed i c h oczyma . „Ilekroć przytłoczy m n i e jakieś uczucie, j a k b y m n i e chciało udusić, woła: «Zatancz!», a j a tańczę, i to p r z y n o s i m i ulgę. K i e d y mój synek D i m i t r a k i s zmarł w C h a l k i d i k e , też poderwałem się i zacząłem tańczyć. K r e w n i i przyjaciele widząc m n i e tańczącego n a d ciałem r z u c i l i się, aby m n i e powstrzymać. «Zorba oszalał! — krzyczeli. — Zorba oszalał!* A l e g d y b y m w t a m t e j c h w i l i nie zaczął tańczyć, naprawdę oszalałbym z bólu. Był t o mój p i e r w o r o d n y , miał t r z y l a t k a i n i e mogłem znieść jego s t r a ­ t y . Rozumiesz szefie co mówię do ciebie, czy też mówię na w i a t r ? " P y ­ tanie Z o r b y jest p y t a n i e m , j a k i e mógłby skierować do każdego z nas, podobnie j a k k i e r u j e j e do Szefa, któremu nieco wcześniej p o w i a d a : „Za przeproszeniem, wydajesz się zupełnie rozsądny" . Szaleństwo tańca i jego świętość wynikają z najbardziej podstawowej jego f u n k c j i — w e ­ hikułu umożliwiającego przejście w sferę b y t o w a n i a i doznań w y k r a ­ czającą poza b y t o w a n i e codzienne, zwykłe. Stąd też taniec jako owa „nostalgia albo ekstaza" to nie t y l k o nasza — l u d z i współczesnych n o ­ stalgia za m i n i o n y m ładem zgodnego b y t o w a n i a człowieka i świata, ale przede w s z y s t k i m zawsze żywe pragnienie wyjścia poza codzienność, w k r o c z e n i a w obszar egzystencji bardziej l u d z k i , pełniejszy, poszerzony. 4 5 e 6 7 G . v a n der L e e u w , 1978, s. 311-312. 4 5 6 7 Czy w niebie tańczą?, „Literatura P o r . : O s s o w s k i , op. cit., s. 198-222. N. K a z a n t z a k i s , Grek J w . , s. 12. Zorba, Warszawa 1971, s. 78. n a świecie", t. 5: �POJMOWANIE 125 TANCA T a k też w dalszym ciągu rozważań świętość tańca będzie rozumiana. Jest to świętość będąca przeciwwagą laickości r o z u m i a n e j jako d y l e ­ t a n c t w o i niekompetencja, niepełność uprawnień, nie zaś jako efekt p r o ­ cesu uniezależniania się l u d z i od sił p r z y r o d y „przedstawianych w p o ­ staci n a d n a t u r a l n e j , r e l i g i j n e j " . Jest to świętość nobilitująca poprzez d a ­ lekie', u n i w e r s a l n e swe odniesienia, nie zaś t o , co w omówieniach tańca występowało w j e j r o l i — dostojeństwo, sztuka tańca p r z y k r a w a n a do rozmiarów, j a k i e z d o l n i jesteśmy pojąć i zaakceptować jako dostatecznie do naszych wyobrażeń o samych sobie d o p a s o w a n e . Ciągła aktualność i niezniszczalność owego pragnienia sprawiła, że m i m o iż i n t e r p r e t o w a n y w o d e r w a n i u od niesionych przezeń znaczeń, pozbawiany w a l o r u świę­ tości (współbycia świętością, towarzyszenia j e j i pośredniczenia w j e j p r z e ­ pływie) l u b , w imię nowego sacrum, przenoszony wręcz w sferę zjawisk j e j p r z e c i w s t a w n y c h , a więc i d e n t y f i k o w a n y c h j a k o grzeszne, wiązanych z c i e m n y m i , n i e c z y s t y m i mocami, taniec pozostawał n a d a l n i e z b y w a l n y m k o m p o n e n t e m n a t u r y l u d z k i e j i istotną składową k u l t u r . Przypuszczać można, że właśnie podobny k o n g l o m e r a t pojęciowy, sprzeczność pomię­ dzy lansowaną z zewnątrz ideologią a p o t r z e b a m i p s y c h o m o t o r y c z n y m i o r g a n i z m u ludzkiego i zasadami f u n k c j o n o w a n i a organizmów społecz­ n y c h , prowadzić mogły w s k r a j n y c h w y p a d k a c h do o w y c h słynnych e p i ­ d e m i i tanecznych nawiedzających Europę w w i e k a c h średnich, bądź — w postaci łagodniejszej — do „roztańczenia", j a k i e o b s e r w u j e m y d l a p o ­ czątków naszego stulecia, a które z różnym nasileniem powtarzało się k i l k a k r o t n i e w - w i e k a c h wcześniejszych. Rozważania niniejsze poświęcone u w a r u n k o w a n i o m kształtującym o b ­ raz tańca k u t a k i e m u , j a k i f u n k c j o n u j e współcześnie w naszej świado­ mości i r e f l e k s j i n a d w p ł y w e m owego p o j m o w a n i a na przebieg myśli b a ­ dawczej w dziedzinie tańca, wspiera nie t y l e materiał d o w o d o w y , co punktujący podstawowe p r o b l e m y . Ambicją a u t o r k i nie jest b o w i e m omówienie stanu badań czy prezentacja k o l e j n y c h t e n d e n c j i badawczych. Podobnych prac jest już spora liczba i nie m a p o w o d u powtarzać za­ w a r t y c h w n i c h i n f o r m a c j i . Z a m i e r z e n i e m m o i m jest refleksja nad t a k i m a nie i n n y m owych tendencji ukierunkowaniem. 8 9 Definicję 8 zaczerpnięto z Małego słownika religioznawczego, Warszawa 1969, hasła: „laicyzacja" i „laik", s. 243-244. 9 Szukając o d p o w i e d z i przeprowadza eliminację n a p y t a n i e : „co to jest przeżycie e s t e t y c z n e ? " O s s o w s k i z j a w i s k , które należałoby usunąć poza r a m y gorii, b y pozostać w zgodzie oparte z potocznym n a różnych, w z a j e m n i e niezależnych zastrzeżeniach, ш s a m e g o przeżycia, bądź p r z e d m i o t u wanym. Wyodrębnienie takiej owej jej rozumieniem. Konkluduje: przeżycia, jest pojęciem skomplikowanej kategorii dotyczących kate­ „..pojęcie bądź to sztucznie skonstruo­ n i e jest umotywowane p s y c h o l o g i c z n i e , l e c z t y l k o h i s t o r y c z n i e . Z a k r e s , do j a k i e g o s t a r a m y się ją dokroić, charakterystyczny dla naszej europejskiej inteligenckich, m a nice zupełnie wyraźnie op. cit., s. 276. określone przez kultury warstw okoliczności przypadkowe". gra­ Ossowski, �126 JOLANTA KOWALSKA * Wiele zdaje się wskazywać na to, że właśnie w z j a w i s k u zerwania świadomości związku tańca z życiem i w następującym po n i m procesie laicyzacji szukać należy nie t y l k o wyjaśnienia zawiłości dróg, j a k i m i biegła h i s t o r i a tańca, ale również k o r z e n i większości problemów gnębią­ c y c h współczesnych badaczy tańca. W dziejach europejskich proces ów uwidocznił się ze szczególną wyrazistością d w u k r o t n i e : w okresie ce­ sarstwa rzymskiego i w czasach n a m współczesnych. N i e bez znaczenia dla takiego stanu rzeczy pozostaje zapewne f a k t , iż z t y m i właśnie m o ­ m e n t a m i d z i e j o w y m i wiążą się znaczące p r z e m i a n y świadomościowe. Zważmy j a k długo taniec stanowił omalże w s t y d l i w y przedmiot b a ­ dań . Zainteresowanie k o l e j n y c h jego, p r z y c h y l n y c h komentatorów s k u ­ pione było — w sferze rozważań n a d naturą zjawiska — na u d o w a d n i a ­ n i u , że nie jest ono grzeszne, złe, wyuzdane, a wręcz przeciwnie — jest piękne, szlachetne, r a d u j e nasze oczy wyszukaną estetyką f o r m , pozwala na wyrażanie najsubtelniejszych odczuć, a wreszcie jest d a r e m bogów, najdoskonalszą z dziedzin sztuki, z której początek wzięły wszyst­ k i e pozostałe . P r z y t y m j e d n a k n i e w n i k a n o , dlaczego zgodnie z m i t y c z ­ n y m przekazem bogowie, obok czysto i n s t r u m e n t a l n y c h umiejętności i darów rriaterialnyeh ułatwiających i umożliwiających egzystencję, ze­ chcieli obdarzyć l u d z i umiejętnością tańca, za pośrednictwem którego m o g l i się o n i zbliżyć do bogów czy wytańczyć sobie u n i c h pomyślność, zdrowie, urodzaj, szczęście. Dlaczego właśnie taniec pełnić miał rolę p o ­ średnika. N i e w n i k a n o też, czemu ów d a r stanowił jedną z najzawzięciej zwalczanych f o r m k u l t u i czemu o n właśnie wykazywał niezwykłą ży­ wotność. N a podobne p y t a n i a było jeszcze bodaj z b y t wcześnie. Badacze ci szukali przede w s z y s t k i m argumentów, które pozwoliłyby na w e r y f i ­ kację znaczeń z a w a r t y c h w t e r m i n i e „taniec", n a zrozumienie i u s p r a ­ w i e d l i w i e n i e pełnej — w i c h oczach — sprzeczności egzystencji feno­ m e n u kryjącego się pod t y m t e r m i n e m . T a k więc, interesujący nas proces laicyzacji tańca po raz p i e r w s z y uwidocznił się na t y l e , b y móc o n i m mówić w okresie cesarstwa. Z g o d ­ nie z relacją L u k i a n a m a m y t a m "do czynienia z tańcem w y k o n y w a n y m przez grupę specjalistów, w t y m j e d y n i e celu, b y dostarczyć w i d z o w i r o z r y w k i i przyjemności. Taniec ów zbliżał się raczej do p a n t o m i m y niż tańca, w y k o n a w c a m i jego b y l i zaś głównie n i e w o l n i c y . P r z y t y m w spek­ t a k l a c h tanecznych oceniano i ceniono doskonałość techniczną w y k o ­ nawców, biegłość, z jaką unaoczniali wątki m i t y c z n e , heroiczne czy baś­ niowe oraz piękno f o r m , w j a k i c h swój taniec z a m y k a l i . A d r e s a t e m t a n ­ cerza staje się wówczas widz-człowiek, a n i e transcendentne siły stwór­ cze. Z a t e m członkowie „kasty t a n e c z n e j " przechodzą ze służby bogu, 10 u r z e c z się miała ze sztuką. P o r . : O s s o w s k i , op. cit., s. 297. 1 0 Podobnie 1 1 A r g u m e n t y L u k i a n a powtórzą: T h o i n o t A r b e a u , J e a n G e o r g e N o e v e r r e i i n n i . �POJMOWANIE TANCA 127 w służbę u łudzi — ujmując rzecz w uproszczeniu. Jest to bodaj p i e r w ­ sze w dziejach tańca przeniesienie akcentów z więzi zadzierzgiwanych za jego pośrednictwem pomiędzy człowiekiem a otaczającą go r z e c z y w i ­ stością, na więzi — wyłącznie — z d r u g i m człowiekiem, t r a k t o w a n e m e r ­ k a n t y l n i e . Przesunięcie akcentów k u rozrywce, j a k i równoległe p o d ­ porządkowanie służebności człowiekowi jedynie, sprawiły, że taniec t r a ­ cąc swój k o n t a k t ze świętością utracił w a l o r przeżycia sakralnego, j a k też p r a w o do r o l i pośrednika między człowiekiem a świętością, inaczej — bycia j e j wehikułem i drogą k u n i e j . Zauważmy, wszędzie t a m , gdzie taniec s t a n o w i i n t e g r a l n y składnik obrzędowości i t a m gdzie o b s e r w u ­ j e m y żywą świadomość jego powiązań ze sferą sacrum, i całością i s t n i e ­ nia, oceniany jest zdecydowanie p o z y t y w n i e . Natomiast przesunięcie do obszaru z j a w i s k m n i e j l u b nie w pełni świętych wywołuje już rozbież­ ność ocen. Przykład tańców bakchicznych s t a n o w i wyraziste odbicie p o ­ dobnego procesu. Tańce te, o s i l n y c h akcentach erotycznych, akcepto­ wane jednak bez zastrzeżeń przez grupę ludzką w j a k i e j funkcjonowały poprzez f a k t , iż były częścią misteriów, w których człowiek łączył swe siły w i t a l n e z m o c a m i warunkującymi istnienie świata i kosmosu, z c h w i ­ lą u t r a t y owego kształtującego je ładunku znaczeniowego rozpoczynają egzystencję w r o l i tańców w y u z d a n y c h , potępianych. F o r m a sankcjono­ wana symboliczną zawartością bez n i e j przestaje być semantycznie prze­ źroczysta, rozpoczyna egzystencję przedmiotową, a nie znaczeniową. W Rzymie taniec w y k o n y w a n y był k u uciesze i r o z r y w c e widza, przez tancerzy zawodowych rekrutujących się ze środowiska o z n i k o m e j r a n ­ dze. M a m y t u do czynienia z kastą taneczną in minus — w y b r a n y c h , ale niekoniecznie o w y m w y b o r e m uświetnionych. Sprawa popularności n i e ­ których ówczesnych tancerzy to osobne zagadnienie, t u natomiast i s t o t ­ n y jest fakt, że d l a „wybranych" możliwość w y k o n y w a n i a tańca nie była zaszczytem, wyróżnieniem stawiającym i c h ponad przeciętność. W e h i ­ kułem zbliżającym i c h k u istocie życia. Od r o l i kreującego przeszli w rolę rzemieślnika-odtwórcy. O w o zeświecczenie i zagubienie świado­ mości i s t o t y tańca oraz idąca za t y m niegodność towarzyszenia sferze sakralnej (będące w y n i k i e m odejścia od niej), bezustanne balansowanie pomiędzy występkiem a granicą poprawności w sensie m o r a l n y m , w i ­ doczne jest w całych dziejach tańca europejskiego. W r a z z odejściem od sacrum bądź z chwilą natrafienia na s a c r u m odmienne, sytuacja k o m ­ p l i k u j e się o t y l e , że powstaje konieczność odnalezienia się człowieka i odnalezienia statusu tańca w n o w y c h okolicznościach. W i d z i m y zatem sygnalizowane t u już próby u s p r a w i e d l i w i e n i a tańca jakościowo lepsze­ go, bardziej niż pozostałe jego rodzaje mającego p r a w o nazywać się tańcem. T o k Dialogu u j a w n i a f a k t powtórzony przez historię r e f l e k s j i ba­ dawczej nad tańcem, t e n m i a n o w i c i e , iż nie t y l k o kwestie w y p o w i a d a n e przez k r y t y k a tańca, ale również te, których a u t o r e m jest jego obrońca, �128 JOLANTA KOWALSKA zawierają zdania orzekające, które w efekcie chociażby przerysowań za­ w a r t y c h w n i c h idei, prowadzić mogły do powstania niesłusznych sądów. „ G ł ó w n y m c e l e m m o i c h o b e c n y c h rozważań — p o w i a d a kinos — necznej wiera. jest to, b y należycie i wskazać, oświetlić i l e miłych Nie tak dawno znaczenie i pożytecznych j a k taniec doszedł e n t u z j a s t a tańca L y - dzisiejszej pierwiastków do s w e g o obecnego [ w s z y s t k i e podkreślenia m o j e — J . K . ] . Stało się to b o w i e m Początki W swej tańca dzisiejszej stopniowego Pomijam oraz były zaledwie postaci rozwoju. jakby jest korzonkami, ta sztuka T a k i to właśnie jakby taniec s z t u k i ona w dopiero zalążkami kwiatem i sobie za­ r o z k w i t u za cesarstwa. sztuki tanecznej. dojrzałym jest p r z e d m i o t e m ta­ moich owocem rozważań. t u t a k i d z i k i t a n i e c , j a k t h e r m a i s t r i s [taniec ze s k o k a m i n a krzyż], inny taniec zwany « z u r a w i e m » , geranos i r o z m a i t e l i c z n e tańce n i e mające n i c wspólnego z d z i s i e j s z y m i n a s z y m i tańcami. Pominę t u również t a n i e c f r y g i j s k i . Tańczą go t y l k o chłopi u p o j e n i c y c h n a a u l o s a c h , i wykonują j e s z c z e gdzieniegdzie po w s i a c h . A mości, l e c z t y l k o dlatego, z naszą sztuką niektóre r o d z a j e u na zabawach przy muzyce jeśli go t u p o m i j a m , bo również taneczną. i w Także n i m i Platon nie w kobiet to n i e d l a b r a k u ma grają­ T a n i e c t e n tuła n i c Prawach się wiado­ wspólnego (ks. V I I I ) chwali tańców, a i n n e z a r z u c a zupełnie. Dzieląc zaś tańce n a miłe i p o ­ żyteczne w y r z u c a i c h wartość." winem, d z i k i e s k o k i aż do o m d l e n i a . z państwa tańca wyuzdane, inne zaś należycie ceni i uznaje . Dostrzegamy, że o i l e p i e r w s z e m u z uczestników imaginowanego spo­ r u zarzucić b y można założoną z góry nieufność i niechęć czy nawet wrogość, o t y l e w y w o d y drugiego z n i c h c h a r a k t e r y z u j e pragnienie za­ prezentowania bronionego zjawiska w t a k i e j postaci, b y przekonać prze­ c i w n i k a o jego niezwykłości. Powiada on n a w e t : „ W i n n y m zaś m i e j s c u swego p o e m a t u t a k m ó w i H o m e r : — J e d n e m u dał Bóg zdolności wojenne, D r u g i e g o obdarzył tańcem i u r o c z y m śpiewem — (íí. X I I I . 7 3 0 i Od. 1.421) B o n a p r a w d ę u r o c z y jest śpiew łączący się z tańcem. J e s t to c h y b a najpiękniejszy d a r b o g ó w [...] Także H e z j o d , który p o r a n n e tańce M u z znał n i e t y l k o ze słysze­ n i a , a l e s a m j e oglądał, śpiewa n a i c h cześć najpiękniejsze pochwały i[...] W i d z i s z więc mój drogi p r z y j a c i e l u , że w a l c z y s z z b o g a m i , jeżeli występujesz w r o g o p r z e ­ c i w sztuce tanecznej." 1 8 Stąd też L y k i n o s idealizuje obraz tańca, odrzuca niektóre z jego o d m i a n j a k o dzikie, i n n y c h zaś n i e byłby skłonny zaliczyć do s z t u k i t a ­ necznej. Wyraża opinię, iż dopięło współczesne m u tańce osiągnęły f o r ­ m y na t y l e doskonałe, b y pretendować do miana s z t u k i , zaś to, c z y m kontentować się musiały w i e k i poprzednie, to zaledwie owej s z t u k i zalążki. Co się t y c z y tancerza, w i n i e n o n bezwzględnie spełniać wymóg doskonałości, b o w i e m : „Taniec nie jest sztuką łatwą i nadającą się do szybkiego o p a n o w a n i a " . u 1 2 1 8 1 4 L u k i a n z S a m o s a t e , op. cit, s. 24-25. J w . , s. 21. J w . , s'. 25. �POJMOWANIE 129 TANCA Zwróćmy uwagę, j a k z t e k s t u , który t w o r z o n y był w i n t e n c j i odpar­ cia zarzutów zgłaszanych p o d adresem tańca, a który w istocie jest mową pochwalną na jego cześć, wyłania się zespół pojęć i schematów r o z u m o w a n i a , które przyczyniły się do szczególnego zamieszania w za­ kresie d e f i n i c j i i s y g n o w a n y c h przez nie systemów pojęciowych. Szereg wyłonionych t u p a r o p o z y c y j n y c h : taniec d z i k i — sztuka taneczna, n i e ­ doskonały taniec wieków m i n i o n y c h — doskonały taniec współczesny, tańce w y u z d a n e — tańce miłe i pożyteczne, w y k o n a w c a nieokrzesany (,.chłop u p o j o n y w i n e m " ) — tancerz k u l t u r a l n y i wykształcony f u n k c j o ­ nowały długie lata i nadal n i e j e d n o k r o t n i e funkcjonują w charakterze obowiązującego k a n o n u r o z u m o w a n i a . Bardzo wyraźnie zarysowuje się w d o k o n y w a n y c h j w . k l a s y f i k a c j a c h tendencja do u j m o w a n i a całokształ­ t u zagadnień dotyczących tańca zgodnie z zasadą prostego i raczej p r y ­ m i t y w n e g o e w o l u c j o n i z m u : od z j a w i s k o p a t r y w a n y c h sygnaturą ujemną (niedoskonały, d z i k i , w y k o n y w a n y przez tancerza p r y m i t y w n e g o , p i j a ­ nego) k u z j a w i s k o m o c e n i a n y m in plus (sztuka taneczna, doskonałość współczesnych f o r m , estetyka tańca, k u l t u r a l n y , pełen u m i a r u odtwórca). Tendencja t a w e współczesnej choreologii coraz częściej uświadamiana i e l i m i n o w a n a , nadal silnie rządzi n a s z y m i sądami o tańcu, szczególnie g d y p r z y c h o d z i do oceniania go z t z w . estetycznego p u n k t u widzenia. W l i t e r a t u r z e t e m a t u widoczne t o jest najwyraźniej w pracach o m a w i a ­ jących historię tańca na użytek h i s t o r i i b a l e t u . N i k t n a t u r a l n i e nie n a ­ pisze już teraz o tańcu o d m i e n n y m niż t e n , do którego przywykł, że jest wstrętny, groteskowy, że b u d z i niesmak — wyrażając t y m s a m y m dezaprobatę nie t y l k o d l a f o r m y tańca, ale d l a samego tańca, który w podobnej f o r m i e egzystuje. N i k t też nie powie, że uważa tańce spo­ łeczeństw p r y m i t y w n y c h za gorsze czy m n i e j wartościowe, j e d n a k g d y przyjdzie do określenia k i e r u n k u e w o l u c j i tańca, nieodmiennie są one l o k o w a n e w początkach l i n i i c o n t i n u u m . N i e przeszkodziło to również, b y w w y d a n e j nie t a k d a w n o pracy, pretendującej do r o l i podręcznika w zakresie nauczania h i s t o r i i tańca, znalazła się następująca o p i n i a : „ W a ­ r u n k i e m jego [tańca — p r z y p . J . K.] istnienia jest przetworzenie ruchów n a t u r a l n y c h na nowe f o r m y mające budzić przeżycie estetyczne" . W y n i k a z tego, że zdaniem a u t o r k i zachowanie r u c h o w e jest tańcem od tego dopiero m o m e n t u , g d y zdolne jest wywołać (niewyjaśnione: u widza, w y k o n a w c y czy też u o b y d w u z nich) przeżycie estetyczne . J a k j e d n a k zakwalifikować t a k i e zachowanie, któremu n a w e t obserwa­ t o r wydający pejoratywną jego ocenę m i a n a tańca n i e odmawia, a któ­ re — jeśliby przyjąć powyższy w a r u n e k — tańcem być b y nie mogło. J a n Rey powiada, że taniec dopiero od m o m e n t u , g d y zaczyna działać na w i d z a swą estetyczną formą, staje się sztuką T e r m i n „sztuka" za15 l e 15 1 6 1 7 I . T u r s к a, Materiały P o r . p r z y p . 9. J . R e y, Taniec, jego do nauczania rozwój 9 — Etnografia Polska t. X X I V , z. 2 i formy, historii tańca, W a r s z a w a 1958. Warszawa 1976, s. 82. �130 JOLANTA KOWALSKA stosowany j a k wyżej do tańca i określający jego zakres do działania estetyczną formą na widza, uzupełnia n a m cytowaną wypowiedź w s k a ­ zując jednocześnie k i e r u n e k r o z u m o w a n i a , j a k i ją ukształtował. Otóż, prace podobne wychodząc od poziomu tańca w specyficznej jego postaci: od tego rodzaju tańca artystycznego, który f u n k c j o n u j e w e współczesnej naszej k u l t u r z e jako balet, wszelkie zjawiska taneczne odnoszą właśnie do poziomu tańca jako sztuki, będącej nie jedyną, a jedną z w i e l u jego ról. Dotychczasowe moje ustalenia, j a k również k o n f r o n t a c j a o p i n i i na temat tańca, z j a k i m i miałam okazję zetknąć się — zarówno t y c h powszechnie kursujących, obiegowych, j a k i w s p a r t y c h a u t o ­ r y t e t e m n a u k i , nasunąć może wniosek, że zwyczajowe, przystańmy na t e n t e r m i n , p o j m o w a n i e tańca w określony sposób kształtuje jego percepcję, a zatem również i pojmowanie znaczenia, jakim nasycane jest pojęcie „taniec". Jednocześnie, j a k się zdaje, jest to działanie t a k dalece skuteczne, że nie pozostaje bez wpływu na refleksję naukową. Cóż zatem s t a n o w i o jego sile, co się nań składa? — Sięgając po moje własne doświadczenia, i n f o r m a c j a , iż p r z e d ­ m i o t m o i c h zainteresowań s t a n o w i taniec, k w i t o w a n a jest z w y k l e szere­ giem c h a r a k t e r y s t y c z n y c h pytań: taniec, t o znaczy o b e r k i , p o l k i , m a ­ zurki? — sposób i c h w y k o n a n i a ? — taniec, ale jaki? — p o l s k i , r o s y j s k i , l u d o w y czy a r t y s t y c z n y , w y k o n y w a n y d l a własnej przyjemności czy p r o ­ fesjonalnie? — taniec z jakiego t e r e n u i d l a jakiego w y c i n k a czasu? — współczesny czy t e n z wieków poprzednich, nasz europejski, czy też może taniec I n d i a n , Afrykańczyków, Hindusów? Uściślenie, że interesuje m n i e taniec p o j m o w a n y jako środek t r a n s m i s j i treści k u l t u r o w y c h , j a k o m e d i u m pośredniczące w k o m u n i k o w a n i u znaczeń przywołuje szereg dalszych pytań — k i e d y taniec może występować w owej m e d i u m i c z n e j roli? — które z treści k u l t u r o w y c h i czy j e d y n i e k u l t u r o w e mogą być za jego pośrednictwem k o m u n i k o w a n e , czy w p r a c y zostaną pomieszczo­ ne wszystkie z n i c h , a wreszcie — czy t a k ie ujęcie zagadnienia nie jest nazbyt ogólne i wszystkoistyczne. P y t a n i a przedstawione powyżej p r z y ­ taczam w f o r m i e s u r o w y c h omalże cytatów, w t y m celu, b y zasygnali­ zować, w postaci najbliższej s t a n u rzeczywistego, w j a k i sposób, w e współcześnie obserwowanej rzeczywistości egzystuje interesujący nas p r o b l e m . Zaprezentowane p y t a n i a nie stanowią b y n a j m n i e j s p e c y f i k i amatorskiego zainteresowania — pojawiają się one, z mniejszą l u b więk­ szą natarczywością w całej dotychczasowej l i t e r a t u r z e t e m a t u . K w i t u ­ jące je odpowiedzi tyczą z w y k l e j e d y n i e części s t a w i a n y c h pytań, k o l e j ­ ne zaś próby systematyzacji nasuwających się problemów, propozycje i n t e r p r e t a c j i przynoszą n o w e p y t a n i a — o genezę tańca i jego miejsce wśród i n n y c h dziedzin sztuki, o asocjacje pomiędzy l u d z k i m i i zwierzę­ c y m i zachowaniami t a n e c z n y m i , o zasadność r e f l e k s j i n a u k o w e j d o t y ­ czącej tańca („co myśleć o tobie, człowieku naukowo wykształconym?") j a k i p r a w o do m i a n o w a n i a się naukową tejże, a wreszcie — stawiane �POJMOWANIE 131 TANCA już z rozmysłem — p y t a n i e o miejsce tańca w k u l t u r z e , jego rolę i zna­ czenie. K u czemu zmierza przede w s z y s t k i m pytający? Zadaje on szereg pytań dotyczących poszczególnych cech charakteryzujących zjawisko dą­ żąc do osadzenia go w k o n k r e t n e j s t r u k t u r z e czasowo-przestrzennej. Są to cechy miejsca, określające t e r y t o r i u m ( A f r y k a , Europa, K u r p i e ) i rangę miejsca (świątynia, sala balowa, miejsce święte — nieświęte), cechy cza­ su zgodnie z jego przebiegiem — kolejne wyróżniane okresy historyczne l u b inne wyodrębnione na t e j samej podstawie oraz określające rangę czasu (świąteczny — codzienny). W dalszym ciągu są to cechy wyodręb­ niane na podstawie f u n k c j i przez taniec pełnionych charakteryzujące wykonawców, opisujące towarzyszące tańcowi r e k w i z y t y , r u c h taneczny, c z y n n i k i porządkujące taniec i t p . Cechom t u w y m i e n i o n y m odpowiadają t y p y tańca w p r o w a d z a n e na użytek poszczególnych opracowań, odpo­ w i e d n i o : tańców polskich, europejskich, r o z r y w k o w y c h , obrzędowych, r e l i g i j n y c h , G r e c j i starożytnej, i n i c j a c y j n y c h , męskich, r y c e r s k i c h , koło­ w y c h , solo, z mieczami, w r y t m i e d w u d z i e l n y m i t p . Z a t e m pytający zmierza do u k o n k r e t n i e n i a ogólnego hasła poprzez określenie jego k o n ­ t e k s t u , szukając przezeń możliwości zakotwiczeń czasowo-przestrzennych. W y d a j e się, że w a r t o zwrócić uwagę na t e n właśnie aspekt r e f l e k s j i badawczej n a d tańcem. Jest t o w zasadzie etap owej r e f l e k s j i — p i e r w s z y i nieodzowny. Etap, na którym podejmuje się t r u d ustalenia, co właści­ w i e s t a n o w i p r z e d m i o t zainteresowań, wyznaczenia granic, zakresu. Jest to faza p r a c y powtarzająca się każdorazowo, ilekroć — dotychczas w i ­ doczne — granice okazują się z b y t ciasne. Taniec zaś jest z j a w i s k i e m stawiającym badaczowi szczególnego r o d z a j u w y m o g i . Jego obecność w życiu i k u l t u r z e dziejąca się w w i e l u (jednocześnie) płaszczyznach, na bardzo różnych poziomach; wielość jego ról, j a k choćby podwójna przynależność tańca w zakresie samej sztuki, gdzie zaliczany jest t a k do sztuk m u z y c z n y c h , j a k i p l a s t y c z n y c h ; a wreszcie jego szczególnego rodzaju egzystencja i specyficzne t w o r z y w o , j a k i m się posługuje, b y móc w i z u a l n i e zaistnieć, sprawiły, że w pierwszej c h w i l i (w p i e r w s z y m eta­ pie pracy) uwaga nasza s k i e r o w u j e się k u t e m u , co u c h w y t n e . A zatem k u f o r m i e r u c h o w e j tańca, którą — p r z y n a j m n i e j w y c i n k o w o — można utrwalić w dziele s z t u k i plastycznej, kusić się o j e j zapis, z zapisem f i l m o w y m i k i n e t o g r a f i c z n y m łącznie, wyodrębnić w j e j r a m a c h jed­ n o s t k i porównywalne, które poddać można analizie. Zastanówmy się, c z y m jest owa f o r m a tańca. T w o r z y w e m umożli­ wiającym j e j fizyczną obecność jest ciało tancerza znajdujące się w r u ­ chu. R u c h ów d e t e r m i n o w a n y jest na poziomie s o m a t y c z n y m przez możli­ wości fizyczne ludzkiego ciała, ale również, na poziomie p s y c h i c z n y m , przez k a n o n y r u c h u — osobnicze i k u l t u r o w e . Ciało l u d z k i e w r u c h u , l s Por.: E . H a l l , s. 111-177. 1 8 - Ukryty wymiar, Warszawa 1978, szczególnie rozdz. 7-10, �132 JOLANTA KOWALSKA w r u c h u szczególnego rodzaju, przekazuje pewne treści, nadaje i n f o r ­ macje, równie j a k możliwości fizyczne tancerza kształtujące rodzaj r u c h u . Z a t e m n a formę tańca składa się zarówno jego aspekt r u c h o w y , j a k i treściowy. O b y d w a równie istotne, współistniejące i współtworzące formę tańca. W d a l s z y m ciągu rozważań użyty zostanie k i l k a k r o t n i e t e r m i n : „forma r u c h o w a tańca" — jego zakres pojęciowy odnosić należy wyłącznie do owego ruchowego, niejako technicznego aspektu tańca. Prawdą jest, że. taniec wyraża się poprzez ową zewnętrzną formę r u ­ chową, ale g d y nie z r o z u m i e m y zawartego w n i e j ładunku i n f o r m a c j i l u b g d y co n a j m n i e j n i e zareagujemy na nią o t w a r c i e ; i n n y m i sło­ w y — dopóki nie przybliżymy sobie i d e i wyrażanej przez taniec (może to być również p e w i e n k a n o n estetyczny), a która d e t e r m i n u j e rodzaj zewnętrznych f o r m r u c h o w y c h , nie zdołamy prawidłowo odebrać t y c h ostatnich. N a przykład znaczna część Dialogu poświęcona jest omówieniu m i t y c z n y c h wątków, j a k i e tancerz unaocznia przez taniec, oraz środ­ k o m , j a k i m i w t y m celu dysponuje. Podobnie najbłahsza n a w e t praca o tańcu zawiera t a k czy inaczej formułowaną myśl, że poprzez taniec k o m u n i k u j e się co n a j m n i e j stany emocjonalne. W momencie jednak, g d y dochodzi do ocen, k l a s y f i k a c j i i t p . zabiegów, f a k t k o m u n i k o w a n i a znaczeń przez taniec z n i k a ze świadomości badacza, pod uwagę zaś b r a n a jest wyłącznie jego f o r m a r u c h o w a . Jest t o n a t u r a l n i e zabieg w pełni p r a w o m o c n y w w y p a d k u , g d y intencją badacza jest wyłącznie j e j opis, a zatem g d y skupia o n uwagę na znalezieniu odpowiedzi na przedsta­ w i o n e t u wcześniej p y t a n i a . G d y jednak, po j e j u z y s k a n i u zaintereso­ w a n i e badacza gaśnie w m n i e m a n i u , iż oto zdobył k o m p l e t n e dane u p r a w ­ niające go do tego, b y mógł mówić o tańcu, sprowadza go t y m s a m y m do "zespołu kroków i ruchów i sposobu i c h w y k o n a n i a , a t o przecież zaledwie część jego obrazu . Podejście tego rodzaju do niedawna p r z e ­ ważało w r e f l e k s j i badawczej dotyczącej tańca. Pragnę t u j e d n a k p o d ­ kreślić, iż t e n etap p r a c y był n i e do pominięcia i p o d względem m a t e ­ riałowym, j a k i z p r z y c z y n n a t u r y poznawczej (chociażby wskazując poprzez niekonsekwencje w k w a l i f i k a c j a c h i próbach systematyzacji t y ­ pów zjawiska, na daleko szerszy jego zakres niż b y na to wskazywał p i e r w o t n i e u w i d o c z n i o n y h o r y z o n t badawczy). J a k wspomniano, f a k t k o m u n i k o w a n i a znaczeń przez taniec nie był zagadnieniem całkowicie niedostrzeganym. Najczęściej j e d n a k i n t e r p r e t o w a n o go j a k o „opowiada­ n i e " t r a k t o w a n e w i d o w i s k o w o . N i e spotkałam natomiast takiego r o z u m i e ­ nia k o m u n i k o w a n i a zapośredniczanego tańcem, które zgodnie z o w y m r o ­ z u m i e n i e m byłoby z b i o r e m p r a w d o p o d o b n y c h wariantów przekazu t y c h treści, gdzie taniec o d g r y w a rolę m e d i u m . A n a l i z y , omówienia czy opisy tańca, które sięgają w zawartość znaczeniową, w ów inspirujący i w i e l o 19 19 Ossowski, op. cit., s. 254; A . G u z z o, Muzyka f i c z n e " , n r 4: 1976, s. 55-63. i taniec, „Studia F i l o z o ­ �POJMOWANIE 133 TANCA znaczny t r z o n i zarazem podkład tańca, pozostają właśnie p r z y p o s z u k i ­ w a n i u odpowiedzi na p y t a n i e : „co t y m tańcem jest opowiadane?" Stąd, czysto n a r r a c y j n e w płaszczyźnie możliwych komunikatów, rozumienie tańca. P r z y t y m , jeżeli zachodziła potrzeba sięgnięcia po przykład tańca mogącego przekazywać pewne treści, wskazywano przede w s z y s t k i m na klasyczny taniec h i n d u s k i , którego m u d r y , asany i t a n t r y stanowią zamknięty zbiór, słownik niejako, s y g n o w a n y c h n i m i pojęć, t r u d n y do opanowania, ale i jednoznaczny. M e d i u m i c z n a r o l a tańca r o z g r y w a się jednak nie t y l k o na obszarze dosłowności. Równie (jeśli n i e bardziej) istotne są zawarte w n i m znaczenia niesformalizowane, których zakres i możliwość odczytania zależy od stopnia w i e d z y i wrażliwości obser­ w a t o r a (odbiorcy, widza, współuczestnika). A n a l i z y tego aspektu tańca generalnie b r a k . Można powiedzieć, że dopiero l a t a ostatnie, w r a z z p o j a w i e n i e m się n o w y c h narzędzi badawczych, przyniosły możliwość z m i a n y kąta obserwacji w i e l u zjawisk, szczególnie z zakresu szeroko pojętej twórczości i t z w . k u l t u r y duchowej. 2 0 W k u l t u r z e europejskiej zewnętrzna f o r m a r u c h o w a , bez j a k i e j p r z e ­ cież taniec zaistnieć nie może, stała się jego s y n o n i m e m . W podobny sposób długi czas i n t e r p r e t o w a n e były sztuki plastyczne, l i t e r a t u r a , m u ­ zyka. Jeżeli nie w y k o n a n i e (jego prawidłowość) t o zaledwie to, co jest przedstawiane stanowiło p r z e d m i o t dociekań i zainteresowań. Z r e a k c j i twórcy na t a k i sposób w i d z e n i a jego udziału w i s t n i e n i u wzięły począ­ t e k symboliczne k i e r u n k i w sztuce, l i t e r a t u r z e i muzyce zmuszające o d ­ biorcę do współudziału, uczestnictwa, do przejścia przez zewnętrzność, przez t w o r z y w o , k u z a w a r t e j w n i c h myśli, przesłaniu k u treści, która absolutnie nie jest jednoznaczna z narracją. Sytuację tańca w szczegól­ ności, a s z t u k i w ogóle, w czasach n a m współczesnych, t r a f n i e c h a r a k t e ­ r y z u j e v a n der L e e u w : „Taniec, podobnie jawem uczuć zaledwie grona; j a k p o e z j a c z y m u z y k a , przestał być dziś c o d z i e n n y m p r z e ­ i myśli zwykłego umiejętnością nawet człowieka, a garstki wybrańców stał się, podobnie i przyjemnością j a k o c z y s t a r o z r y w k a w y r a ż a on — j a k inne niewiele znów podobnie sztuki, liczniejszego jak muzyka — z a l e d w i e określone i w c a l e n i e najwznioślejsze u c z u c i a . N i e m a już tańca związa­ nego z religią l u b pracą [...] miłość jest dziś n i e o m a l j e d y n y m o b s z a r e m , n a któ­ r y m t a n i e c zachował swój n a t u r a l n y związek z życiem" . 21 W s y t u a c j i , g d y sami w n i m w żaden sposób nie uczestniczymy, t a ­ niec rzeczywiście istnieje d l a nas wyłącznie j a k o f o r m a r u c h o w a i j a k o t a k i też podlega naszemu poznaniu . Proces poznania zachodzi poprzez 22 2 0 Por. uwagi treści kulturowych. n a ten temat: Uwagi 2 1 V a n der L e e u w , 2 2 Mówiąc stwo, wstępne, J. K o w a l s k a , Taniec .jako forma op. cit., s. 318. o u c z e s t n i c z e n i u m a m n a myśli n i e t y l k o bezpośrednie a l e również przekazu „Etnografia P o l s k a " , t. 22: 1978, z. 1, s. 173-192. współbycie, współodczuwanie z tańczącym. Por.: wykonaw­ „...pośrodku z b i o r o w e g o zwinięcia t w o r z y się p e w n e g o r o d z a j u p u s t k a , o d d a l e n i e , dość podobne �134 JOLANTA KOWALSKA ogląd owej f o r m y , ona b o w i e m przede w s z y s t k i m narzuca się naszej percepcji. N i e p o w i n i e n nas j e d n a k wprowadzić w błąd f a k t , iż taniec, po to b y mógł zaistnieć, m u s i przybrać ową zewnętrzną formę ruchową ewokowaną i przekazywaną przez ciało w y k o n a w c y . Przez nie i t y l k o przez nie taniec istnieje, jest ono j e d n a k t w o r z y w e m w s t o p n i u i d e n ­ t y c z n y m , j a k dźwięk jest t w o r z y w e m d l a m u z y k i , m e t a l , glina, f a r b y i płótno t w o r z y w e m sztuk plastycznych, słowo (pisane i wypowiadane) t w o r z y w e m poezji. D o w o l n y zbiór słów n i e stanie się j e d n a k poematem podobnie, j a k farba i półtno n i e równają się obrazowi. Po to, b y mogły spełnić swoją rolę, muszą być użyte przez twórcę w porządku p o d y k t o ­ w a n y m przez przyczynę sprawczą procesu tworzenia. T a k więc taniec i jego f o r m a r u c h o w a są współzależne, n i e są j e d n a k — w żadnym w y ­ p a d k u — synonimiczne. N i e m n i e j j e d n a k szczególny i c h związek, zwła­ szcza zaś unikatowość „tworzywa tanecznego" w połączeniu z o w y m decydującym w dziejach tańca zdarzeniem, j a k i m była u t r a t a jedności z całokształtem życia oraz utratę w a l o r u znaczeniowego na rzecz roz­ r o s t u f u n k c j i estetycznych, sprawiły, że do dziś taniec i n t e r p r e t o w a n y jest przede w s z y s t k i m jako l i t y l k o piękna f o r m a r u c h u mająca za cel powodowanie przeżycia estetycznego u widza. Jakże zatem współcześnie r y s u j e się sytuacja tańca jako p r z e d m i o t u dociekań badawczych? Schematyzm w poświęconych m u rozważaniach okazał się t a k dalce zakorzeniony w naszej świadomości, a p r z y t y m u w a r u n k o w a n y przez szczególne właściwości samego zjawiska, że każda próba wejścia w p r o b l e m w i d z i a n y p o d nieco i n n y m kątem, niż t o p r z y ­ jęto czynić, pociąga za sobą również konieczność r e i n t e r p r e t a c j i p r a w d u z n a n y c h za wyjaśnione ostatecznie. Stąd też i . u w a g i niniejsze zawie­ rają szereg zdań aż nadto oczywistych. B y mówić o t a k i m z j a w i s k u , j a k taniec, należy sięgnąć do najbliższych źródła impulsów warunkujących jego istnienie. Taniec egzystuje w każdym z nas, p o t e n c j a l n y c h s w y c h wykonawców i poprzez niego. Przykłady odległe czasowo i przestrzen­ nie mogą n a m j e d n a k dopomóc w z r o z u m i e n i u , j a k niepełne, a przez to często błędne jest widzenie tańca w jednej t y l k o płaszczyźnie czy w jednej r o l i . „Niewiele widzę nadziei d l a E u r o p y , jeśli w ciągu najbliższych l a t nie zdobędzie się na taniec dostojniejszy i bardziej powszechny..." — 2 3 do tego, które występowało już w c e n t r u m globu, d i a m e n t u c z y pajęczyny. C e l e ­ b r a n t w d z i e w a ją, z a c i e r a się z a postacią, b y dogłębnie przekształcić się w j a a b s o l u t n e [...]. Zaś ó w Bóg to również człowiek, a r a c z e j Człowiek — a l e pogrą­ żony w d a l a c h i a b s t r a k c j a c h mitologii. Z a t e m m u z y k a u r z e c z y w i s t n i a p r z e n i k a ­ n i e się n a w z a j e m m i t u i w i d o w n i , p r z y c z y m j e d n o s k u p i a drugie, d r u g i e zaś p o z w a l a cieleśnie, w z w i e l o k r o t n i e n i u żyć p i e r w s z e m u " . P . R i c h a r d , Porozu­ miewanie się i teatr, „Pamiętnik L i t e r a c k i " , t. 62: 1971. V a n d e r L e e u w, op. cit., s. 307. 2 8 �POJMOWANIE 135 TANCA t y m c y t a t e m z p r a c y W r u m e u s a B u n i n g a rozpoczyna w niebie tańczą? v a n der L e e u w . Sam pisze d a l e j : „... jedność l u d z k i e g o nowoczesnej życiowa życia legła b e z p o w r o t n i e w o c z y w i s t y m i ścisłym związku z innymi przejawami ludzkości porównać k o n c e n t r y c z n y c h kół, z których każde o b e j m u j e lecz które pokrywają ze nowoczesnej sobą, w g r u z a c h p o d ciężarem n a s z e j k u l t u r y [...] Z n a m y z a t e m różne t y p y tańców, l e c z t a n i e c j a k o f u n k c j a przestał istnieć. Życie p r y m i t y w n e j kości rozważania Czy lecz naszego umysłu możemy z wielką wprawdzie liczbą więcej niż p o p r z e d n i e , się częściowo i w s z y s t k i e mają wspólny środek. Z y c i e l u d z ­ jest rozległym n i e mają zbiorem n i c wspólnego płaszczyzn, które n i e mówiąc wprawdzie już o graniczą jakimś wspólnym Wychodząc od różnego t y p u doświadczenia, do podobnych dochodzi J o h n Cranko. Powiada o n : konkluzji środku" . 24 „Jeśli G r e k z a c z y n a tańczyć, w p a d a w s p e c j a l n y r o d z a j jest to może n o s t a l g i a liczne znaczenie emocjonalnego albo e k s t a z a . T a n i e c pozostał, a l e jego p i e r w o t n e , zgubiło się. W Stuttgarcie Miał z m a r t w i e n i e , płakał, aż n a g l e spotkałem kiedyś zaczął tańczyć. Widząc starego jego t a n i e c człowieka. myślałem: dokładnie t a k w y g l ą d a t a n i e c u s w e g o źródła [...]. G r e c y , C z a r n i , z a p e w n e nie są j e d y n y m i , w ś r ó d których zachowała się p o w s z e d n i a religijność Kie­ .[...] widziałem ple­ Afryce, mienne, to, że tańce tańce. Uderzyło mnie najbardziej i India­ tańca. dyś, w dzieciństwie, które spędziłem w Południowej religijne stanu, symbo­ te są częścią składową codzienności t y c h l u d z i " . a Przytoczone t u w y p o w i e d z i religioznawcy i choreografa r e p r e z e n t u ­ jące odmienne, d w i e z w i e l u możliwych płaszczyzn wyjścia k u obser­ w a c j i interesującego nas zjawiska, t a k jednocześnie podobne w e w n i o s ­ kach, dają świadectwo narastaniu n o w y c h t e n d e n c j i w w i d z e n i u tańca i kształtowaniu jego obrazu w naszej świadomości. B y mogło t o nastą­ pić, nieodzowna okazała się m o d y f i k a c j a sposobu d e f i n i o w a n i a n a t a k i , który umożliwiłby rozszerzenie pola penetracji, t o zaś z k o l e i mogło stać się dopiero w t e d y , g d y definicja dotychczasowa i i m p l i k o w a n e przez nią postępowanie badawcze okazały się bezużyteczne wobec t y c h w a r s t w zjawiska, j a k i e u j a w n i o n e zostały w badaniach dotychczasowych, a które nie mieszczą się w jego ex definitione, określonych ramach. N i e a d e k w a t ność d e f i n i c j i wobec definiowanego p r z e d m i o t u musiała wskazać n a istnienie „czegoś" ponad t o , czego d e f i n i c j a n i e objęła, a co rozsadza ją od wewnątrz i pominięcie czego pociąga za sobą, jeśli nie fałsz, t o z p e w ­ nością niepełność rozumowania. Rozważania powyższe wskazały na d w i e kwestie, które zdają się być p o d s t a w o w y m i w r e i n t e r p r e t a c j i rozumienia tańca: związków tańca z jednością l u d z k i e j egzystencji i k o m u n i k o w a n i a znaczeń poprzez t a ­ niec posługujący się w t y m celu zewnętrzną, wizualną formą ruchową. 24 J w . , s. 310. 2 5 J. Cranko, Poprzez taniec. Rozmowy z Walterem tłumaczenie a u t o r s k i e J . B e r s k i , „Taniec", n r 4: 1977, s. 57-58. Erichem Schdferem, �136 JOLANTA KOWALSKA Taniec t a k dalece s t a n o w i funkcję życia i o t y l e silnie jest w n i m za­ korzeniony, że — j a k wykazało doświadczenie — wyłączenie go poza całokształt egzystencji, k i e d y t o b y t u j e w zawieszeniu, w o d e r w a n i u od treści znaczeniowych, j a k i e go ukształtowały, choć dzieje się t o j e d y n i e poprzez zatarcie tego f a k t u w naszej świadomości, sprawia, że w y r a d z a się w zachowania formistyczne — przede w s z y s t k i m o charakterze r o z ­ r y w k i . Taniec oczywiście, wśród w i e l u pełnionych przezeń f u n k c j i , w y ­ stępuje również j a k o r o z r y w k a . N i e jest to j e d n a k f u n k c j a j e d y n a i w żadnym w y p a d k u j a k o t a k a t r a k t o w a n a być nie p o w i n n a . R y z y k o w ­ ne jest zresztą, b y którakolwiek z l i c z n y c h jego f u n k c j i , poza podsta­ wową — bycia k o m p o n e n t e m , a jednocześnie egzemplifikacją życia — mogła wysunąć się n a p l a n p i e r w s z y dominując pozostałe. P r o w a d z i t o do wysoce jednostronnego postrzegania badanego zjawiska, j a k n p . w s y ­ g n a l i z o w a n y m t u w y p a d k u tańca interpretowanego wyłącznie w płasz­ czyźnie europejskiego tańca artystycznego, stanowiącym wymowną w y ­ kładnię sposobu p o j m o w a n i a go w dziejach, poświęconej m u myśli b a ­ dawczej. J a k i wniosek wypływa z tego, co powiedziano, d l a z r o z u m i e ­ nia p r z y c z y n d o m i n a c j i t a k i c h , a nie i n n y c h j e j kierunków? Otóż, przede w s z y s t k i m w i d z i m y , że sam stosunek obserwatora do obserwowanego zjawiska, rozgrywający się w kategoriach m o r a l n y c h i etycznych, d a ­ l e k i był od tego, j a k i mógłby prowadzić do zrozumienia, do postrzeżenia zjawiska w i n n y m świetle. Zasadniczą przyczyną takiego stanu rzeczy było — czas przeszły jest t u do pewnego stopnia u s p r a w i e d l i w i o n y — bez wątpienia t r w a n i e na poziomie rozważań t y p u formalnego, i n t e r ­ pretujących ruchową formę tańca jako jego s y n o n i m , a w w y n i k u p o ­ dobnego podejścia skupiających uwagę na t w o r z y w i e zjawiska, n i e zaś na n i m samym. Obecnie, po długim czasie postrzegania w tańcu głównie r o z r y w k i czy zabawy, m n i e j czy bardziej nagannych, czasem t y l k o bła­ h y c h i t r a k t o w a n y c h m a r g i n a l n i e , p r z y c h o d z i m y do postrzegania go jako składowej fenomenu istnienia, o l i c z n y c h r o l a c h s k u p i o n y c h wszakże w o ­ kół jednego, podstawowego zadania — przenoszenia tańczących w b a r ­ dziej ludzką, poszerzoną, wykraczającą poza codzienność, ale również ową codzienność sankcjonującą sferę b y t o w a n i a . P o m i m o t o z d u m i e ­ w a m y się widząc l u d z i , d l a których taniec jest czymś równie n a t u ­ r a l n y m i p o t r z e b n y m , j a k wszelkie inne zabiegi mające na celu u t r z y ­ manie trwałości i c h egzystencji. „Powszednia religijność tańca" — m o ­ m e n t y i l u m i n a c j i poznawczej, o których mówi J o h n C r a n k o , są d l a t e j postawy nadzwyczaj charakterystyczne. Dokumentują p r z y t y m , j a k d a ­ leko refleksja badawcza n a d tańcem i znane j e j sposoby d e f i n i o w a n i a zjawiska odeszły od p r z e d m i o t u zabiegów. Badania obecne w i n n y zatem skupić się wokół zaniedbanej dotychczas k w e s t i i znaczeniowego aspektu tańca podtrzymując jednocześnie zainteresowanie aspektem r u c h o w y m . P r z y t y m szczególnej u w a g i wymagają wzajemne i c h powiązania i wpły­ w y w konkretnych kontekstach k u l t u r o w y c h . �137 POJMOWANIE T A N C A Jolanta Kowalska THE UNDERSTANDING OF DANCE. REMARKS AS REGARDS T H E SOURCES OF NEGATIVE CONNOTATIONS S u m m a r y E u r o p e a n i n t e l l e c t u a l h e r i t a g e , to w h i c h t h e r e m a r k s c o n t a i n e d i n t h i s a r t i c l e refer, left i n l i t e r a t u r e , i n h i s t o r i c a l s o u r c e s a n d o t h e r p r i n t e d w o r d of t h e epoch, t h e p i c t u r e of t h e d a n c e as a s i g n of s o m e t h i n g to b e condemned least something more after the confrontation controversial. This pean material with folk culture, is a l l the w i t h the m a t e r i a l f r o m have a wider viewpoint and question t h a n our o w n due to Europe because its i n c i d e n c e can c u l t u r a l r a n g e . T h e a n a l y s i s of t h e E u r o ­ consideration parallely outside or t a s a y t h e interesting to t h e those present negatively d i v i s i o n into orientaling elite culture tendencies, reveals a l i v e l y c o n c e p t i o n w h i c h r e c o g n i z e s its e x i s t e n c e , felt i n n e r m o s t . I t i s not official but as it s e e m s it is a h i g h l y d e c l a r a t i v e c o n c e p t i o n . Two factors are pointed p r e s e n c e of t h a t n e g a t i v e condition the c o n n o t a t i o n . T h e y a r e d e s a c r a l i s a t i o n of t h e d a n c e out here. They are the ones which and its p a s s i n g to t h e s t a t u s of e n t e r t a i n m e n t . A l o n g w i t h the a b o v e m e n t i o n e d the a c c e n t s o n t h e e x p r e s s i o n i n t h e d a n c e get t r a n s f e r r e d and aesthetic values. The second factor is t h e lack of process to i t s e x t e r n a l understanding forms that d a n c e l i k e a n y o t h e r k i n d of a r t i s t i c e x p r e s s i o n i s a n i m m a n e n t p a r t of o u r the human e x i s t e n c e a n d not o n l y a d e c o r a t i v e e l e m e n t . A t t h e s a m e t i m e it i s shown, far those facts f r o m t h e h i s t o r y of t h e d a n c e u n d e r s t a n d i n g of e v e n t s , but at t h e m o m e n t t i o n it h e l p e d the dance of its c o m i n g to t h e c o g n i t i v e to o r i e n t a t e t h e l a t t e r . W h e n and what was described reflecting as a dance, we a v e r y n a r r o w s e c t o r of t h e p h e n o m e n o n - t h e how h a d a n i n f l u e n c e not o n l y o n what was the reflec­ understood by c o m e to t h e c o n c l u s i o n t h a t external motor form of t h e dance w a s b r o u g h t to people's c o g n i z a n c e — a n d i d e n t i f i e d a s c o m p l e t e . U n t i l r e c e n t l y , t h e d a n c e as t h e s u b j e c t of s c i e n t i f i c s t u d y w a s and even believed to be not w o r t h y of c o n s i d e r a t i o n . T h e unrecognized, situation i n the field of a r t w a s s i m i l a r , t h o u g h t h e p o s s i b i l i t y a n d a d v i s a b i l i t y of s c i e n t i f i c p e n e t r a t i o n was perceived dance finds scientific possible comparatively itself early on the margin penetration into the of field there, still until i n t e r e s t s i n other of dance is — the present fields. T h e according moment the developing of to t h e author b y t a k i n g t h e a t t e n t i o n on t h e s i g n i f i c a n c e of t h e c o m m u n i c a t i v e — aspect of t h e dance. Translated by Katarzyna Albrecht � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/7fdbd5080b7d5b53f254cad25138dd97.jpg 911631bfe1991612b6e96e1dc8f8a3ca Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Pokamedulski zespół klasztorny w Wigrach / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Wigry (woj. podlaskie) Subject The topic of the resource architektura sakralna ; katolicyzm ; Podlasie Description An account of the resource fotografia przedstawia zespół klasztorny i kościół rzymskokatolicki pw. Niepokalanego Poczęcia Najświętszej Maryi Panny w Wigrach Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1973 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_35.12.IX_B.4.2.3_01 architektura sakralna katolicyzm kościół okolice Suwałk Wigry zespół klasztorny https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/544dbdf430aed0d78023a2bf42b8c2d6.pdf 0218d6c45acadb2e2161574a6a306387 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2515 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1995 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2335 Title A name given to the resource Pokaż mi swoje notatki... / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1995 t.49 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1995 t.49 z.3-4, s.32-33 Creator An entity primarily responsible for making the resource Wasilewski, Jerzy S. Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Pokaż mi swoje notatki... Jerzy S. Wasilewski Rzadko zaglądam do swoich mongolskich materiałów tereno­ wych. Niechętnie czytam siebie z tamtych czasów. Ciarki przechodzą mnie na myśl, że najstarsze zapiski mają 25 lat. Dzisiaj j a to ktoś inny. Lubię za to oglądać swoje zdjęcia. Tu nie mam kłopotów z identyfikacją. Na jednym - siedzę przed jurtą i zapisuję to, co przez tłumacza objaśnia mi para starszych rozmówców; oboje w kapeluszach, z długimi fajkami w rękach. Na drugim - opisuję: klęczę przy kultowym stosie kamieni owoo, spisuję co się na nim znajduje - drobne obiekty ofiarne, teksty modlitewek. Na trzecim wreszcie - po prostu piszę: wieczorem, przy świeczce, wpisuję do zeszytu jakąś notatkę z minionego dnia. Leżę na ziemi, w rozchylonym polowym namiocie, nad głową mam surowy połeć mięsa - nasze ekspedycyjne pożywienie. Co piszę - jakieś wrażenia z dnia, impresje na temat pejzażu, luźne deliberacje na temat stosunku koczownika do przestrzeni?* To chyba właśnie takie notatki miał na myśli Zbigniew Benedyktowicz, kiedy sugerował, by napisać o tym, co w materia­ łach terenowych może być pisarskiego, co jako „literatura" nie przedostało się do akademickich publikacji. T y m zamówieniem wkracza Redakcja w jeden z największych obszarów niedomó­ wień, istniejący w naszej dyscyplinie - w sferę „tabu notat­ kowego". Nie ma w naszym środowisku zawodowym zwyczaju pokazywania notatek z terenu. Nawet w trakcie ekspedycji mongolskiej robienie zapisków należało do tych nielicznych czynności, które staraliśmy się wykonywać na osobności. Jako student nie widywałem materiałów terenowych swoich nau­ czycieli, dzisiejsi studenci też ich pewnie nie oglądają - ja im w każdym razie swoich nie pokazuję. Jest bowiem co ukrywać, nawet przed sobą samym. Błędy warsztatu, młodzieńcze naiwności, niedopytania, grafomańskie sformułowania. Z upływem lat narasta poczucie dysproporcji między wysokimi kosztami zdobycia materiałów a niewielkim ich wykorzystaniem, a także obawa, że to co pozostało nieopublikowane zmienia się nieuchronnie w makulaturę. Niejeden z nas przeżywa pewnie swoją wersję takiego oto koszmarnego snu: na sądzie ostatecznym staje w kornym pochyleniu przed Wiekim Ozyrysem, trzymając zwoje swych papirusów w ręku, a ten mówi doń: „Pokaż mi swoje materiały terenowe, a powiem ci, jakim byłeś etnografem". Moje materiały mają przeważnie postać zapisanych obustron­ nie (by wozić jak najmniej papieru w teren) arkuszy papieru maszynowego. Pisane są ręcznie ale czytelnie, długopisem i ołówkiem. Długopisem - a więc wyraźnie, trwale, „dla potom­ ności" - pisane są wywiady i „obiektywne" opisy zjawisk etnograficznych: wesele, stypa, obchód w klasztorze; tylko to nazywam materiałami terenowymi. Ołówkiem zapisywałem luź­ niejsze obserwacje, własne refleksje i to czego byłem mniej pewien, co formułowałem „dla siebie"; to wszystko określam jako „zapiski" czy „notatki". Nie mam poczucia, że tylko te pierwsze wykorzystuję w pracy naukowej, choć oczywiście do druku trafiła praktycznie tylko zawartość tej teczki. Zwłaszcza w dydaktyce jest miejsce na luźną relację, taką jaka została utrwalona w zapiskach, na pozaetnograficzną dygresję, anegdotę, szkic pejzażu. Ale czy to co ' Trzy powyższe terminy stanowią oczywiste nawiązanie - choć nie całkiem serio - do Cliffordowskiego rozróżnienia inscription - trans­ cription - description. Patrz ważny artykuł w wartej polecenia pub­ likacji: J. Clifford, Notes on (field) notes, |w:| Fieldnotes. 'lite Makings of anthropology, ed. R. Sanjek, Ithaca and London (Cornell University Press) 1990 32 pozostałoby w notatkach, gdyby wykreślić z nich wszystko co wykorzystane w publikacjach lub ustnie upublicznione, to juj tylko odpady, szlaka po wytopie cennego metalu? Warto moż zrobić rachunek - co zostało zgubione w notatkach: e 1. Po pierwsze, przemyślenia i wiadomości, które spóźniły щ do d r u k u - pojawiły się już po zakończeniu pracy nad publikacją omawiającą dany temat. Oto przykład takiego zapisu: „Klasztor kobiecy Demczigijn chijt w somonie Chan-Bogdo w ajmaku południowogobijskim. Żyło w nim 108 chandmaa (mniszek), dla nich zbudował go w latach trzydziestych Nojonchutugt Rawdżaa, „piąty chubiłgan", postać znana w ówczesnej Mongolii, intelektualista, pisarz, poeta, uczył naród, stanął na czele tego klasztoru. Mniszki obchodziły klasztor - zamknięty dla postronnych - w kierunku pod słońce [odwrócenie ogólnie obowiązującej reguły] co staruszek rozmówca tłumaczył takim właśnie kierunkiem rozchodzenia się orgazmu po ciele kobiecym, w przeciwieństwie do kierunku u mężczyzny - ze słońcem." Nie jest to wypis z wywiadu; zapisałem go w luźnych notat­ kach, bo trafił mi się przypadkiem, z drugich ust, kiedy temat symboliki ruchu obrotowego miałem całkowicie opracowany i oddany do druku. Aż tu nagle, dzięki tej nieproszonej informacji, pojawił się dodatkowy wymiar - jego związek z parą pojęciową „męski-żeński".Jak wszystko, z czym związany jest żal niespeł­ nienia, tak i ten nieopublikowany zapis generuje ciągłą refleksję i nie ginie z pola uwagi - w odróżnieniu od takich zdobyczy terenowych, które petryfikują się po przetworzeniu w systematy­ czną wiedzę. Do dziś szukam więc lepszych wyjaśnień dla tego zwyczaju niż prosta asocjacja opozycji binarnych. Pytam, czy nie jest to fragment jakiejś chińskiej albo indyjskiej - taoistycznej czy tantrycznej - ezoterycznej wiedzy o ciele, o krążących w nim energiach. Zastanawiam się - i wpisuję to do aktualnych notatek - jak ta wiedza seksualna doszła do mongolskich pasterzy, nie mówiąc już o czcigodnych mniszkach. 2. Rozproszyły się po notatkach sprawy wstydliwe. Najwczw niejszy taki szczery zapis powstał już w kilka dni po moim pierwszym wyjeździe w teren. „Widząc siedzącego przed jurtą starszego mężczyznę, który heblował deskę, ofiarowuję się, że mu ją zhebluję - porwany myślą, że oto ja, przedstawiciel osiadłej cywilizacji mogę pokazać stepowcowi jak wygląda praca rzemie­ ślnicza. Poheblowawszy chwilę, zadowolony oddaję robotę i wte­ dy zauważam, że na desce była dokładnie zaznaczona kreska, do której należało dojechać, a której tylko przypadkiem nie przeje­ chałem. Facet coś pod nosem komentuje. Skądinąd hebel* cacko, na pewno chiński, wąziutki na 2 cm, z drzewa przypomina­ jącego m a h o ń . " Notatka ta upamiętniła moje zawstydzenie, że tak naiwnie rozumiałem słowa tych zwietrzałych lektur, którym karmiłem się przed wyjazdem, wedle których kultura pasterski nie zna rzemiosł wytwórczych, ograniczając się do biemeg wykorzystywania środowiska. 1 0 |lL Wstydliwość niektórych zapisków bierze się z porus/a " w nich tematyki. Oto taki ołówkowy fragment o pł zwierząt: „W porze iiaadomu [święto, którego składnikiem й wyścigi koni] stare konie, które kiedyś brały w nich udzi* przychodzą do koniowiązu przy jurcie, gdzie były trzymane prz^ 3-4 tygodnie przed biegami, żeby za dużo nic jadły, i płaczą 1 tęsknoty za wyścigami]. Płacze też wielbłąd, umierający J* pogryzień wilków, kiedy ludzie przychodzą dawać mu z l i ' * pić, a także wielbłądzica, szukająca w stepie małego, porwanej przez w i l k i " . 01 �Są formułki przekleństw wraz z refleksja nad ich kulturowa Ifcyfika. Np. przytaczając te zalecające osobie nimi obdarzanej„brażanej stosunek z matką (mong. echee och!) zastanawiałem się j ich możliwym mitologiczno-Edypowym sensem oraz nad dlaczego nie ma takiej propozycji w polszczy nie, choć języki JJjjednie i dalsze chętnie się do niej odwołują. Jest zapis rozmowy na temat zarzynania barana - w typowo 2olski sposób, przez przerwanie aorty. Rozmówca śmiał się. wspominając instruktaż z broszurki dla pasterzy, opisujący to tak, uśmiercenie zwierzęcia przypomina stosunek seksualny (pisk, jjjehy wszystkich czterech kończyn, na końcu bezwładne opad­ nięcie). Notuję, że jest to dla mnie zbliżenie do problematyki podobieństwa seksu i śmierci, znanej mi dotąd tylko z Modliszki Rogera Caillois. A skądinąd, z radością wpisałem dalszy ciąg tej kwestii w dwadzieścia lat później, do swych notatek z Kirgizji. Na wysokogórskich pastwiskach Ticn-szanu brałem udział w świę­ cie, na które zabijano konia. Pastcrz-kołchoźnik opowiedział mi, że kiedy widział scenę zabijania owcy na filmie Michałkowa Urgu. wyciąganie okrwawionej ręki z wnętrzności zrobiło na „jm wstrząsające wrażenie; natomiast kirgiskie podrzynanie jardla i spuszczanie krwi traktuje jako normalne, choć wie, że Mongołowie i inni byliby pewnie zaszokowani. n a ( [уП1 nl0rl г е t0 3. Nie warto ukrywać, że spora część moich zapisków to stowotok, podejrzanej jakości etnozofia i etnografomania. To chyba normalny objaw okresu intelektualnego raczkowania: potrzeba wypisania się, usilne poszukiwanie własnych sfor­ mułowań w kwestiach elementarnych, dotąd poznawanych tylko pośrednio, przez lektury. Produkowałem więc sążniste deliberaejc na takie tematy jak symbol, mit, mentalność, stosunek do przestrzeni czy „charakter narodowy" koczownika. Dziś traktuję tę domorosłą Volkerpsychologie jako nieuniknione penetrowanie granic naukowości, jako higieniczne uwalnianie się od takich natręctw nawiedzających etnograficzny umysł, które nie spełniają wymogów akademickiego dyskursu. 4. Są w notatkach p o d r ó ż n i c z e romantyzmy - zdania, które można by przenieść do awanturniczej powieści o Azji Centralnej pierwszych lat X X wieku. Czasem zapisywałem je na końcu wywiadu, w którym padały, ale z. reguły przenosiłem do własnych wieczornych zapisków. „Za jedno poroże jelenia chińscy kupcy płacili 24 cegły prasowanego czaju". [...] Okolice Czandmani óndor [północna, tajgowa część Mongolii] - wizyta w domku myśliwego: slegowa chata, dach z. płatów modrzewiowej kory, nad wejściem szczęka dzika, nad chojmorem [miejscem honoro­ wym] łapa niedźwiadka z ziołami altan gagnuur, za slegami barania łopatka, bagt [kość piszczelowa]. Drewniane sprzęty, archi [wódkal nalewana z naczynia z kory brzozowej (nie przecieka, pytałem). Półmrok XlX-wieczny, choć wszystko nor­ malnie, bez jakiejkolwiek teatralnej egzotyki". [...] „Baaka opowiada, jak jedził z karawaną po zboże i broń dla chińskich kupców i swoich nojonów [feudałów] do Ałma-Aty, pędzili bydło )Ло /apłatę, droga trwała 3 d n i " [...] „Sambuu mówi. że w jego klasztorze w Cecerlegu było przejście w ścianie jednej ze świątyń, Przez które przechodzili pielgrzymi: w ciemnym pomieszczeniu N ścianą jakby stół, pod nim dziura, przepełzało się na kolanach "Ibo na brzuchu. A kto był wielkim grzesznikiem tego ściana Przyduszała, dlatego wszyscy się bali, kobiety w ciąży w ogóle nie Przechodziły, on sam prześlizgnął się będąc dzieckiem". Są i opisy przyrody do takiej powieści - szkice stepowego 'Mpustynnego pejzażu, opisy wielokilometrowych przejazdów: Trawa i trawa, rzednąca z każdym kilometrem na południe, dalej "Żółto, to piasek ze zdrewniałymi roślinami, potem już prawie Pustynia - skaliste góry z poprzylepianymi do nich starymi decami wapiennymi (poukładane bloki kamienne, wyglądają jak "'ale warownie). W wąwozie, zapełnianym jesienią przez sezonol - rzekę, trafia się parę drzew saksaułowych. olbrzymich, hych, kształtu baobabu. Sępy mają na nich gniazda, pod nimi Wyjadane łupiny jeży. Drzew jest pięć czy sześć, odległych od SUc siebie o 100-200 metrów, na ich widok Mongołowie wołają las saksaułowy!, następna taka grupa będzie 40 km dalej, a jurty są jeszcze rzadziej". Czasem trafia się na ślady ludzi sprzed półwiecza: „Opus­ toszałe klasztorne miasto, rzędy glinianych domków wokół świątyni z wyprutym wnętrzem, lamowie dawno pouciekali, gobijski wiatr otwiera i zamyka okiennice, przykoczowała jedna jurta, koń stoi pod siodłem, ale gospodarza nie ma, wyszedł zostawiając otwarte drzwi jak to jest we zwyczaju na Gobi, byś mógł wejść jeśli potrzebujesz, a dalej jezioro z żurawiami jak z chińskich malunków, lazurowe [...]. Nie miałem zamiaru pisać powieści w stylu Ossendowskiego. Jeśli zbierałem takie zdania, to raczej dlatego, że będąc w Mon­ golii chciałem w takiej opowieści żyć. Jakaś część ekspedycyj­ nego bytowania dawała pożywkę dla młodzieńczo-romantycznych rojeń, wzorowanych na podróżniczych opowieściach. Mój osobisty orientalizm (robię tu oczywiście aluzję do Edwarda Saida i jego oskarżeń orientalistyki europejskiej o skrzywienie postawy poznawczej wobec Wschodu poprzez jego egzotyzację) żywił się wizjami stepu jako areny przygody - w końskim siodle, w karawanie, z berdanką w ręku. Podobnemu kreowaniu rzeczywistości służył też inny, niewer­ balny rodzaj notatek - zdjęcia. One również miały utrwalić w pamięci - a może wręcz uczynić składnikiem mego życia - wymarzony, półfikeyjny obraz Orientalnej Eskapady. Reżyse­ rowane przeze mnie samego fotografie, na których przemierzam konno step, a trawy sięgają końskich brzuchów albo w tle widać ośnieżone szczyty Ałtaju to kreacja osobistego mitu Wielkiego Podróżnika, zaś te gdzie uczestniczę w życiu w jurcie - to przecież lekko pochlebiony portret Śmiałego Badacza. 5. Nie wszystkie notatki prezentują mnie w upozowaniu i w kostiumie. Jest w nich też autorefleksyjne przedstawienie siebie wobec Innych. Notuję własne reakcje - satysfakcję, zmęczenie, niezgodność rzeczywistości ze zmityzowanymi wy­ obrażeniami. Jest refleksja nad paradoksami poznawania kraju, gdzie trzeba pokonać tak wiele przestrzeni, dającej zero infor­ macji, by nagle znaleźć się wobec niepojętego jej nadmiaru - natrafiwszy na opuszczony klasztor, którego ściany pokryte są niejasnymi symbolami, albo nawet jurtę, równie gęstą od sym­ boliki. W afgańskim notatniku odnajdę szczegółowy zapis dwu­ dniowego przejazdu przepełnioną ciężarówką przez góry Paropamisu, gdzie jako jedyny Europejczyk jestem kolejno obiektem wszystkich możliwych uczuć ze strony jadących. Podsumowuję słowami: „nachalstwo nużące o zacięciu pederastycznym". Etnograficzne spotkanie niesie radość, gdy trafia się na kogoś starego i mądrego, kto przedstawi swoją kulturę w jej najlepszym wydaniu." Bułgan - wizyta u trzech staruszków, każdy z innej grupy (Torguci Wangijn i Belijn oraz Urianchaj). a mimo to wysokie poważanie, precyzja w podawaniu tabakierek i archi, kultywowana forma - nie bacząc na wieloletnią pewnie przyjaźń (...). Wiedza prezentowana w wywiadzie i potem, gdy każdy z nich wygłasza kolejno jeroł [toast] na moją cześć, dotykając głowy dłonią, żebym był mądrym i wielkim uczonym. Uprzej­ mość polegająca na godnym obniżeniu siebie, cofnięciu się do własnej (upozorowanej) niewiedzy (...) Im więcej jeździ się w teren, tym bardziej znika dysproporcja, niezgodność między systemem jaki tworzę sobie w gabinecie, w oparciu o lektury, a tą wersją jaka prezentuje się w żywym badaniu. Wiele zależy od informatorów, bo ci najlepsi, jak owi trzej staruszkowie, dają poczucie ładu, a od złych wychodzi się z chaosem w głowie". Notuję swój entuzjazm, widząc jak precyzyjnie moi rozmówcy ustawiają kostki cukru, by pokazać jak układano trzy kamienie domowego ogniska. Podobnie zapiszę swoje wrażenia z tokijskiej giełdy rybnej, gdzie w nieprawdopodobnym młynie akcji jest miejsce na precyzyjne rozcinanie wielkich ryb, nożami długimi jak samurajskie miecze, w skupieniu godnym praktyk zen. Od etnograficznego spotkania, przez pisanie o nim, aż po późniejsze odczytywanie i przeżywanie na nowo - gęsty splot męki i radości. 33 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/263649c4ec526e5dcdd6c17fc17b373c.pdf e03e23d7a56ae07a86d466f8649b6ccf Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4186 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1959 Subject The topic of the resource sztuka ludowa - wystawy pisanki ludowe Śląsk - pisanki ludowe Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3904 Title A name given to the resource Pokonkursowa wystawa pisanek województwa katowickiego / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1959 t.13 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1959 t.13 ,z.1-2; s.92-94 Creator An entity primarily responsible for making the resource Bazielichówna, Barbara Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Barbara Bazielichówna POKONKURSOWA WYSTAWA PISANEK WOJEWÓDZTWA KATOWICKIEGO Pokonkursowa wystawa kraszanek (pisanek), która czynna była w Muzeum Górnośląskim w Bytomiu od końca kwietnia do połowy czerwca 1998 r., została zorganizowana wspólnie przez wymienione Muzeum i Wydział Kultury Prez. WRN w Katowicach. W mar­ cu 1958 r. instytucje te ogłosiły konkurs dla wszyst­ kich mieszkańców województwa na kraszanki (pisan­ ki) wykonane własnoręcznie w oparciu o tradycyjne motywy i sposoby zdobienia. W konkursie wzięły udział 34 osoby. Zebrano 346 kraszanek, które następnie pokazano na wystawie. Wystawa nie była więc zasilona eksponatami muzeal­ nymi, lecz składała się wyłącznie z kraszanek wyko­ nanych przede wszystkim w okresie ostatnich kilku lat, zwłaszcza w 1957 i 1958 r., a dostarczonych przez samych twórców. Z uwagi jednak na dość zamknięty krąg terytorialny — kraszanki bowiem pochodziły głównie z rejonu gliwickiego, tarnogórskiego, z Cze­ ladzi, Sosnowca ii Częstochowy — trudno było uchwy­ cić odmiany regionalne oraz zasięg poszczególnych ornamentów zdobniczych i technik. Łatwiej natomiast dało się wykazać inwencję poszczególnych osób oraz różnorodność kompozycji, dlatego też przedstawiono kolejno prace poszczególnych twórców, tak nagrodzo­ nych jak i tych, których nie wyróżniono. Przeważała zdecydowanie technika wyskrobywania, charakterystyczna zresztą dla pisankarstwa śląskiego, przy czym głównym tłem dla białej wyskrobanej kreski były barwy powtarzane według tradycyjnych zwyczajów, tzn. czarna, zielona, fioletowa i brązowa. Niemal we wszystkich tego typu kraszankach zazna- Ryc. 1. Kraszanki skrobane. Wyk. Alfons Tartara. Chruszczów. Ryc. 2. Kraszanki skrobane. Wyk. Franci­ szek Wala. Zabrze. Ryc. 3. Kraszanki wytrawiane. Wyk. Józefa Wiprzycka. Czeladź—Piaski. Ryc. 4. Naklejanki z różnobarwnego papieru. Wyk. Franciszka Myszkowska. Częstochowa. Ryc. 5. Kraszanki. Wyk. Helena Niesyto. Wola, pow. Pszczyna. Ryc. 6. Pi­ sanki wykonane techniką woskową. Wyk. Halina Kolera. Dąbrowa Górnicza. 92 �; czai się wyraźnie pionowy podział powierzchni jaja, który splatał się z motywami zdobniczymi. Podział pionowy występował zwłaszcza w kraszankach Emilii Knol z Rept, pow. Tarnowskie Góry ( I I nagroda). Tutaj na czarnym tle motywy ullstnionych gałązek i różyczek wraz z prostymi liniami tworzą pasy prze­ biegające przez oba bieguny, ornamenty zaś o podob­ nych motywach wypełniają pozostałe powierzchnie. Dyskretna linia, a zarazem śmiały rysunek 'drobnych, niezbyt licznych motywów utrzymanych w tomie dwubarwnym, pozwalają zaliczyć kraszanki Emilii Knol do najlepszych. Linie podziału są również czytelne w kraszankach wykonanych przez Emilię Majcher z Wieszowy, pow. Tarnowskie Góry (I nagroda). Prace jej różnią się jednak znacznie od poprzednio omawianych — obok roślinnych występują tu także liczne drobne mo­ tywy geometryczne, zwłaszcza w pasach przechodzą­ cych przez bieguny. Oprócz białej kreski i jedno­ barwnego tła jaja, motywy — szczególnie kwiaty — uzupełniane są akcentami wykonanymi kolorowymi kredkami. W pracach E. Majcher widać kunszt w operowaniu narzędziem, wielką swobodę i wprawę w komponowaniu oraz pewną drobiazgowość w wy­ konaniu poszczególnych motywów. Znacznie mniejszą skalą elementów zdobniczych operuje Zofia Miosga z Paczyny, pow. Gliwice ( I I na­ groda). Są to niemal jedynie drobne ullstnione ga­ łązki z pączkami i kwiatami o kilku płatkach, two­ rzące jedną wielką plątaninę, która wypełnia całą powierzchnię jaja. Gałązki te nieznacznie podkreślają linie podziału, a swą precyzyjną kompozycją wprost zadziwiają. Kraszanki Alfonsa Tatary z Chruszczowa kolo By­ tomia ( I I I nagroda) zwracają uwagę zarówno kon­ cepcją jak wykonaniem. Wprawdzie twórca ten nie korzysta zupełnie z tradycyjnych przekazów zdobni­ czych, stosując jedynie tradycyjną technikę wyko­ nania, lecz nie można go pominąć w ocenie, z uwagi na stosowanie zupełnie nowych rozwiązań i śmiałość kompozycyjną. Oto np. jedna z kraszanek, zabarwio­ na czerwono, ma wyskrobane tło (białe), a na nim szerszego bieguna jaja ku przeciwnemu wystę­ pują czerwone kropki, od większych do coraz to mniejszych. Inna znów kraszanka pokryta jest cała falistymi zygzakami splatającymi się na przemian — biały (wyskrobany) z czarnym. Również i pozostałe kraszanki tego autora, często cieniowane, wyróżniają się tym, że motywy zdobnicze łączą się ściśle z tłem. Od tradycyjnej ludowej koncepcji odbiegają też kraszanki Marii Jonek z Łagiewnik koło Bytomia (III nagroda). Stosując zasadniczo tylko dwie barwy tła — czarną i ciemnowiśniową — wprowadza mo­ tywy roślinne, często nienaturalistyczne, o lekkiej, wiotkiej budowie, którą uzyskuje przez operowanie bardzo ostrym narzędziem przy wyskrobywaniu. Prace Franciszka Wali z Zabrza, starego górnika (wyróżnienie), prawie wszystkie utrzymane w kom­ pozycji pionowej, są pełne prostoty i niemal dzie­ cinnej naiwności. Motywy w postaci drzew, głównie sosen, gałązek, grzybków i stojących zajączków z ko­ szykami na plecach, występują przede wszystkim na tle zielonym —• ciemnym lub jasnym. Trudno tu oczywiście omawiać kolejno prace wszystkich poszczególnych twórców, gdyż są one bar­ dzo różnorodne i jest ich zbyt wiele. Tylko niektóre są trochę zbliżone do siebie, jak np. kraszanki Jad­ wigi Kokoszki z Kotulina, pow. Gliwice ( I I I nagro­ da) — do kraszanek Emilii Majcher, czy Pauliny Nieroby z Rudna, pow. Gliwice — do Zofii Staneczek z Świętochłowic (wyróżnienie), czy też Małgorzaty Krawczyk z Gliwic — do Marii Szewczyk z Wojsk, pow. Tarnowskie Góry. Na uwagę jednak — poza omówionymi pracami z okręgu przemysłowego — za­ sługują jeszcze nienagrodzone kraszanki Heleny Nie­ syto z Woli, pow. Pszczyna, oraz Marii Gwóźdź z My­ słowic. Od wszystkich zebranych okazów odbiegają one techniką i barwą. Pierwsza z autorek zastosowała stary zwyczaj farbowania w barwnikach naturalnych (w czarnych borówkach — na fioletowo, w korze brzozowej — na czarno), przez gazę, założywszy uprzednio powierzchnię jaja listkami mirtu. W ten sposób uzyskuje ona (po usunięciu mirtu) biały orna­ ment w postaci ullstnionych gałązek, dzwonków, zia­ ren owsa, na zafarbowanym, o złamanej barwie tle. Maria Gwóźdź natomiast jaj nie farbuje, lecz wprost na białej skorupce maluje motywy roślinne, stosując kolorowe tusze. Poza tym charakterystyczny w jej kraszankach jest poziomy podział powierzchni jaja. Jeżeli chodzi o ornament typu geometrycznego, to — jak wynika z dostarczonego materiału — samo­ dzielnie nie występuje prawie zupełnie. Jedynie tylko Maria Nogajowa z Czeladzi ( I I I nagroda) zastosowała (techniką wyskrobywania) ornament geometryczny w postaci linii prostych i skośnych, gwiazd, kwadra­ tów, rombów i kółek — na brązowym tle, powstałym przez ufarbowanie skorupki w łupinach cebuli. Orna­ menty takie częściowo stosuje również Józefa W i przycka, także z Czeladzi, posługując się techniką wytrawiania kwasem. Zdobienie jaj za pomocą wosku, czyli faktyczne „pisanie", jest —• jak się okazało — w okręgu prze­ mysłowym prawie zupełnie zarzucone, mimo że starsi ludzie pamiętają jeszcze ten sposób. Np. Zofia Mios­ ga i Emilia Majcher, które sztukę tę posiadły naśla­ dując umiejętności swej' babki, w młodości także posługiwały się woskiem, ale sposób ten nie podobał się ludziom i dlatego zupełnie go zaniechały. Na oma­ wianej wystawie prace tego rodzaju wykonane były przez Janinę Wnuk z Sosnowca ( I I I nagroda) i Halinę Kolerę z Dąbrowy Górniczej ( I I nagroda). Pierwsza z nich użyła wydmuszek, barwiąc je na jasne kolory (niebieski, zielony, czerwony, żółty, brązowy) oraz zdobiąc motywami roślinnymi 1 utrwalając lakierem bezbarwnym. Druga natomiast połączyła motywy geo­ metryczne z antropomorficznymi, utrzymując w układzie pasowym poziomy podział powierzchni jaja. Drobne motywy rombów i kresek występują na prze­ mian z grzybkami oraz trzymającymi się za ręce postaciami ludzkimi, które wykonane są białą linią na czerwonym, granatowym lub zielonym tle. Na osobną wzmiankę zasługują naklejlanki wyko­ nane przez Franciszkę Myszkowską z Częstochowy. <>:ł �Są to wydmuszki jaj o powierzchni całkowicie pokry­ tej wąskimi, różnokolorowymi paskami papieru. Zdu­ miewająca jest w mich przede wszystkim kompozycja kolorystyczna. Drobne kwadraciki i romby oraz paski różnej szerokości i grubości tworzą rodzaj pasiaka mazowieckiego, bądź wielorarnaenne gwiazdy, krzyże, elipsy. Prace tej autorki odbiegają zdecydowanie od wszystkich pozostałych i nie łączą się bynajmniej z tradycjami śląskimi. Nawiązują raczej do nowszego typu „pisanek" mazowieckich, stąd większa ich łącz­ ność z tamtymi właśnie regionami etnicznymi. Z uwa­ gi jednak na swe wartości artystyczne naklejanki Myszkowskiej uzyskały na konkursie I I nagrodę. Na wystawie obok kraszanek znalazły się również plansze tekstowo-ilustracyjne przedstawiające nie­ których twórców przy \pracy oraz wyjaśniające, w ujęciu historycznym, rolę i znaczenie jaj w wio­ sennej obrzędowości ludowej. W powiązaniu z tema­ tem eksponowano tu także gaik, t j . iglaste drzewko przystrojone kolorowymi papierkami i wydmuszkami jaj („gaik", w związku z panującym na Śląsku zwy­ czajem, obnoszą dziewczęta co roku na wiosnę po wsi, składając życzenia). Poza tym mapa wojewódz­ twa przedstawiała miejscowości oraz nazwiska osób, które wzięły udział w konkursie. Ogólnie należy stwierdzić, że konkurs i wystawa przyniosły sporo nowego i ciekawego materiału. Nie­ mal wszystkie eksponaty zostały zakupione do zbio­ rów muzeum. Ponadto znane są obecnie adresy twór­ ców. Wszystko to można uznać za dobrą podstawę do specjalnego opracowania tematu kraszanek w naj­ bliższej przyszłości. Ryc. 7. Kraszanki skrobane. Wyk. Władysław Kowol. Tarnowskie Góry. Ryc. 8. Kraszanki skrobane. Wyk. Anna Piętek, Pyskowice. Ryc. 9. Wzory malowane na niefarbowanych jajkach. Wyk. Paweł Bołdys. My­ słowice. Ryc. 10. Kraszanki skrobane. Wyk. Małgorzata Krawczyk. Gliwice. Fotografował Stefan Deptuszewski �