48
50
4499
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/b2acc7b1a39c22842a3832a3734a349e.pdf
320064c6e3b4eb706fde08cb637ddd77
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Etnografia Polska
Subject
The topic of the resource
etnografia, etnologia
Description
An account of the resource
czasopismo
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1958-
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PIA
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
pdf
Language
A language of the resource
polski
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
IAiE PAN ( d.IHKM PAN)
Publisher
An entity responsible for making the resource available
IAiE PAN
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1170
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1984
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:1078
Title
A name given to the resource
Biesiady wiejskie / ETNOGRAFIA POLSKA 1984 t.28 z.1
Description
An account of the resource
ETNOGRAFIA POLSKA 1984 t.28 z.1, s.105-132
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
Szromba-Rysowa, Zofia
Language
A language of the resource
pol.
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
„Etnografia Polska", t. X X V I I I , z. 1
P L I S S N 0071-1861
ZOFIA SZROMBA-RYSOWA
BIESIADY
WIEJSKIE
P r z e d m i o t e m r o z w a ż a ń są biesiady, za k t ó r e u w a ż a m podejmowanie
p o s i ł k i e m osób zapraszanych do w s p ó l n e g o s t o ł u z okazji n i e z w y k ł e g o
i niecodziennego wydarzenia, k t ó r e g o są u w i e ń c z e n i e m i u ś w i e t n i e n i e m .
Za i s t o t n y t u t a j element p r z y j m u j ę fakt zapraszania gości, p o z w a l a j ą c y
r.a w y o d r ę b n i e n i e z c a ł o k s z t a ł t u zjawiska, j a k i m jest wzajemne gosz
czenie się, t y c h gościn, k t ó r e s p e ł n i a j ą n a s t ę p u j ą c e w a r u n k i : 1) są u w i e ń
czeniem znamiennego wydarzenia; 2) p r z y p a d a j ą na o k r e ś l o n y , n a j c z ę ś
ciej u m o w n i e , d z i e ń ; 3) poprzedza je zapraszanie gości; 4) są miejscem
w z m o ż o n e j k o n s u m p c j i niecodziennych na ogół p o t r a w i a l k o h o l u ; 5} są
o k a z j ą do w r ę c z a n i a d a r ó w . Biesiady u w a ż a m w i ę c za w y ż s z ą f o r m ę
goszczenia się, w y o d r ę b n i a j ą c je s p o ś r ó d i n n y c h , c z ę s t o p r z y p a d k o w y c h ,
p o c z ę s t u n k ó w . W i ą ż ą się one z p r z e ł o m o w y m i m o m e n t a m i ż y c i a c z ł o w i e k a
i jego pracy, z s y t u a c j ą o d ś w i ę t n ą , ale na ogół nie z o k r e ś l o n y m kalenda
rzowo ś w i ę t e m . Biesiady są f o r m ą ś w i ę t o w a n i a , n a w i ą z y w a n i a i umac
n i a n i a w i ę z i , w y r a ż a j ą c stan pogody i z b r a t a n i a . W y d a j e się s ł u s z n e
to, co n a p i s a ł M . B a c h t i n , że „ s m u t e k i jedzenie nie d a d z ą się p o g o d z i ć
(choć doskonale g o d z ą się jedzenie i ś m i e r ć ) . Uczta zawsze ś w i ę c i z w y
c i ę s t w o — t k w i to w samej j e j naturze" . S y t o ś ć p r o w a d z i do zadowo
lenia, a uczta jest f o r m ą nieograniczonej k o n s u m p c j i , k t ó r a niejedno
k r o t n i e nabiera dziś cech ostentacji i p r z e p y c h u . W s p ó ł b i e s i a d n i c t w o jest
specyficznym w y r a z e m nie t y l k o k o n s u m p c j i ż y w n o ś c i o w e j , ale i spo
ł e c z n e j w i ę z i m i e s z k a ń c ó w w s i . Jest f o r m ą m i ę d z y l u d z k i e g o p o r o z u ł
2
3
1
Zob. пр. C. B o u g i e , Essais sur le regime des castes, Paris 1908, s. 56. Z pracy
tej pochodzi zdanie: „wystarczy dzielić pokarm z człowiekiem, aby stać się w pew
nym sensie jego bratem" cytowane przez S. O s s o w s k i e g o ,
Więź
społeczna
i dziedzictwo krwi, Warszawa 1948, s. 184.
M. B a c h t i n , Twórczość Franciszka Rabelais'ego a kultura
średniowiecza
i renesansu, K r a k ó w 1975, s. 369.
J a k piszą W. Thomas i F . Znaniecki „zapraszając członków innych rodzin
i podejmując ich jedzeniem rodzina tym samym manifestuje, że chce, aby wyda
rzeniu nadano społeczny, a nie prywatny charakter"; W. T h o m a s , F . Z n a
n i e c k i , Chłop polski w Europie i Ameryce, t. 1, Warszawa 1976, s. 156. Zob. też
J . C h a ł a s i ń s k i , Młode pokolenie chłopów, t. 1, Rzym 1946, s. 64.
2
8
�106
ZOFIA S Z R O M B A - R Y S O W A
mienia, p o d l e g a j ą c zasadzie w z a j e m n o ś c i , l e ż ą c e j u podstaw ż y c i a zbio
rowego, a zarazem towarzyskiego.
Zagadnienie ucztowania, u j ę t e j a k o fakt c a ł o ś c i o w y , nie b y ł o d o t ą d
p r z e d m i o t e m etnograficznego opracowania. Jest ono godne u w a g i z w i e l u
p o w o d ó w . I to nie t y l k o ze w z g l ę d u na funkcje, j a k i e biesiady s p e ł n i a j ą
w ż y c i u s p o ł e c z n o ś c i w i e j s k i e j , ale i r o z m i a r y , jakie ostatnio o s i ą g a j ą na
wsi, s t a j ą c się o s t e n t a c y j n y m w z o r e m z a c h o w a ń , p r z y k ł a d e m r y w a l i z a c j i
m i ę d z y r o d z i n a m i , k o n s u m p c j i „ n a pokaz" i zmian w h i e r a r c h i i w a r t o ś c i .
A n a l i z a biesiad i postaw wobec jedzenia w o k o l i c z n o ś c i a c h , gdy u w a ż a
się, iż w i n n o b y ć ono uroczyste i w y s t a w n e , pozwala na ś l e d z e n i e zmian,
j a k i e d o k o n u j ą się w s p ó ł c z e ś n i e na w s i polskiej. Biesiadny stół niejedno
k r o t n i e jest b o w i e m miejscem rozpowszechniania się n o w y c h w z o r ó w ,
m a j ą c y c h d u ż e reperkusje k u l t u r o w e . Z . d r u g i e j s t r o n y j e d n a k u t r w a l a
t e ż pewne e l e m e n t y k u l t u r y t r a d y c y j n e j .
4
Analiza biesiad jest przeprowadzana z p u n k t u w i d z e n i a r y t u a ł u , sta
n o w i ą c e g o o z e w n ę t r z n e j formie biesiady, o b e j m u j ą c n a s t ę p u j ą c e zagad
nienia: 1) uczestnicy gościn; 2) miejsce i czas uczty; 3) biesiadny stół;
4) d a r y z w i ą z a n e z g o ś c i n ą . K o l e j n y m , n i e m n i e j w a ż n y m zagadnieniem
są funkcje s p e ł n i a n e przez biesiady w s p o ł e c z n o ś c i w i e j s k i e j , k t ó r e —
podobnie j a k f o r m a i t r e ś ć biesiad — w c i ą g u badanego okresu, j a k i m
jest w i e k X X , u l e g a j ą l i c z n y m p r z e m i a n o m .
W y c h o d z ą c z z a ł o ż e n i a , iż ucztowanie jest f o r m ą m i ę d z y l u d z k i e g o
porozumienia, a jego potrzeba jest s p o ł e c z n a , d ą ż ę do o k r e ś l e n i a n a s t ę p u
j ą c y c h cech tego zjawiska: do jakiego stopnia ucztowanie w y w o d z i się
z zasad s o l i d a r n o ś c i rodzinnej i o ile rozszerzone jest na i n n y c h c z ł o n
k ó w rodzin i w i ę k s z y k r ą g s p o ł e c z n o ś c i lokalnej i ponadlokalnej; j a k i e
reperkusje w dziedzinie z a c h o w a ń z w y c z a j o w y c h w i ą ż ą się z szeroko
p o j ę t y m zagadnieniem g o ś c i n n o ś c i , a w t y m biesiadnictwa; w j a k i m
zakresie m o ż n a m ó w i ć o ł ą c z ą c e j i d z i e l ą c e j r o l i s t o ł u biesiadnego; na
c z y m polega we w s p ó ł b i e s i a d n i c t w i e zasada w z a j e m n o ś c i ; j a k i jest w p ł y w
o p i n i i s p o ł e c z n e j na zaniechanie l u b p o d t r z y m y w a n i e t r a d y c y j n y c h f o r m
zachowań.
B i o r ą c za p u n k t w y j ś c i a charakter wydarzenia, s t a n o w i ą c e g o i m p u l s
clo zapraszania gości i p r z y g o t o w y w a n i a g o ś c i n y , w y r ó ż n i ć m o ż n a u r o
c z y s t o ś c i rodzinne, religijne, ś w i ę t a k o ś c i e l n e , rzadziej p a ń s t w o w e oraz
w y d a r z e n i a ze sfery gospodarczej. M a t e r i a ł terenowy, s t a n o w i ą c y p o d
s t a w ę o p r a c o w a n i a , pozwala na ś l e d z e n i e p r z e m i a n d o k o n u j ą c y c h się
5
4
Zob. m . i n . N . E 1 i a s, Przemiany obyczajów
w cywilizowanej Europie, W a r
szawa 1980, k t ó r y w rozdziale: ,,0 zachowaniu się przy stole" pisze: „ z m i a n a spo
sobu zachowania się przy stole jest częścią o wiele szerszej zmiany odczuć i za
c h o w a ń ludzkich" (s. 157).
M a t e r i a ł y zebrane przez a u t o r k ę są zinwentaryzowane w A r c h i w u m Pra
cowni Etnografii I H K M P A N w K r a k o w i e pod n r : 1557, 1562 i 1630 z Istebnej oraz
1584 i 1598 z Brennej.
5
�BIESIADY WIEJSKIE
107
nie t y l k o w t r e ś c i , f o r m i e czy f u n k c j i biesiad, ale i w o g ó l n y m systemie
w a r t o ś c i m i e s z k a ń c ó w w s i . To b o w i e m , co jeszcze przed dwudziestoma
l a t y nie b y ł o dla l u d n o ś c i w i e j s k i e j w y d a r z e n i e m g o d n y m u p a m i ę t n i e n i a
g o ś c i n ą b ą d ź nie m i e ś c i ł o się nawet w sferze m o ż l i w o ś c i ś w i ę t o w a n i a ,
obecnie jest o k a z j ą do gromadzenia się p r z y w s p ó l n y m stole. P r z e j m o
wanie m i e j s k i c h w z o r ó w z a c h o w a ń , za j a k i e n i e w ą t p l i w i e u z n a ć n a l e ż y
uroczyste manifestowanie r ó ż n e g o rodzaju w y d a r z e ń poprzez ucztowanie
w w i ę k s z y m gronie osób, s t a ł o się m o ż l i w e w r a z z p o p r a w ą w a r u n k ó w
m a t e r i a l n y c h g ó r a l i ś l ą s k i c h . Dobrze u j m u j ą to s ł o w a m i e s z k a n k i Isteb
nej: „ t o z d o b r o b y t u są teraz te g o ś c i n y " , powtarzane często przez miesz
k a ń c ó w badanych w s i , dla k t ó r y c h nie t a k dawno, bo jeszcze z p o c z ą t
k i e m lat p i ę ć d z i e s i ą t y c h b i e ż ą c e g o w i e k u , n a j w i ę k s z ą g o ś c i n ą b y ł o wesele
i ś w i n i o b i c i e , c z y l i t z w . zabijaczka. Nieraz nawet t a ostatnia jako p o w t a
r z a j ą c a się corocznie w y s u w a n a b y w a na p l a n pierwszy. U r o d z o n y
w 1953 r. mieszkaniec Istebnej w r ę c z m ó w i : „ d l a m n i e g o ś c i n a to zabi
jaczka, to b y ł o coś w i ę c e j , j a k wesele, to b y ł o ś w i ę t o " , w k t ó r y m dzieci
u c z e s t n i c z y ł y na r ó w n i z d o r o s ł y m i , m o g ą c nawet o p u ś c i ć w t e n d z i e ń
szkołę.
e
Stan, j a k i ostatnio o s i ą g n ę ł o ucztowanie na w s i g ó r a l s k i e j , o b r a z u j ą
i n s p i r u j ą c e je w y d a r z e n i a , k t ó r e w w i ę k s z o ś c i z a m y k a j ą się w u r o c z y
s t o ś c i a c h r o d z i n n y c h . U p a m i ę t n i a n e jest nie t y l k o zawarcie m a ł ż e ń s t w a ,
ale i jego 25- i 50-lecie t r w a n i a , c z y l i srebrne i z ł o t e gody. Po pogrzebie
rodzina gromadzi się p r z y w s p ó l n y m stole, aby z ł ą c z y ć się po stracie
b l i s k i e j osoby. Obchodzi się i m i e n i n y , p i e r w s z ą r o c z n i c ę u r o d z i n dziecka
(roczek), a nawet t a k ż e u k o ń c z e n i e 50-tego r o k u życia, c h o ć na b a d a n y m
terenie nie ma t r a d y c j i ś w i ę c e n i a u r o d z i n . Z w y m i e n i o n y c h na p o c z ą t k u
w z g l ę d ó w p o m i j a m w analizie p o c z ę s t u n k i m a j ą c e n i e k i e d y miejsce p r z y
okazji odwiedzania p o ł o ż n i c y i znoszenia j e j d a r ó w , o k r e ś l a n y c h n a z w ą
uowiedzki .
Nie m o ż n a i c h u t o ż s a m i a ć ze z n a n ą z i n n y c h t e r e n ó w u c z t ą
po w y w o d z i e , b ę d ą c ą — j a k pisze J. S. B y s t r o ń — pewnego rodzaju
r e w a n ż e m za p r z y j m o w a n i e p o d a r u n k ó w i z a k o ń c z e n i e m izolacji o b r z ę
dowej . Z o b r z ą d k ó w r e l i g i j n y c h nie t y l k o chrzest jest w y d a r z e n i e m
u p a m i ę t n i a n y m g o ś c i n ą . Jest n i m też, a m o ż e nawet przede w s z y s t k i m ,
I k o m u n i a (u e w a n g e l i k ó w k o n f i r m a c j a ) , a nawet bierzmowanie i p r y
m i c j a . Z okazji odpustu p r z y g o t o w u j e się p o c z ę s t u n e k , na k t ó r y zaprasza
się z j e ż d ż a j ą c ą w ó w c z a s do w s i r o d z i n ę . Zaproszenie i t u t a j jest obo
w i ą z k o w e , c h o ć jako usankcjonowane zwyczajem u z n a ć m o ż n a za f o r 1
8
6
Wszystkie cytowane w opracowaniu w y p o w i e d z i pochodzą z w / w m a t e r i a ł ó w
(por. przyp. 5).
Zob. m. i n . J. B r o d a, Zwyczaje i wierzenia związane
z chrzcinami
dziecka,
..Lud", t. 62: 1978, s. 203-204; M . S z u b e r t o w a, Dary i świadczenia
obrzędowe,
..Prace i M a t e r i a ł y Etnograficzne", t. 8-9: 1950/1951, s. 582 n.
J. S. B y s t r o ń , Słowiańskie
obrzędy rodzinne. Obrzędy
związane
z narodzi
nami dziecka, K r a k ó w 1916, s. 74.
7
8
�108
ZOFIA S Z R O M B A - R Y S O W A
m a m e . N i e m n i e j jednak, j a k m ó w i ą i n f o r m a t o r z y , „ b e z zaproszenia nie
p ó j d ą do d o m u " . Ś w i ę t a p a ń s t w o w e nie s t a n o w i ą na ogół okazji do
u r z ą d z a n i a g o ś c i n y . Jedynie Ś w i ę t o K o b i e t (8 I I I ) s t a ł o się p r e t e k s t e m
dla K o ł a G o s p o d y ń W i e j s k i c h w Istebnej do spotykania się kobiet na
s k ł a d k o w e j g o ś c i n i e , k t ó r ą p o d e j m u j ą się r ó w n i e ż gospodynie jednego*
z przysiółków w Brennej.
Z p o w y ż s z e g o p r z e g l ą d u w i d a ć , iż okazji do biesiadowania m a j ą
w s p ó ł c z e ś n i m i e s z k a ń c y Beskidu Ś l ą s k i e g o n i e m a ł o . Coraz częściej z d a j ą
sobie j e d n a k s p r a w ę z r o s n ą c e j r y w a l i z a c j i m i ę d z y m i e s z k a ń c a m i co
do ilości i w y s t a w n o ś c i u r z ą d z a n y c h g o ś c i n . O c e n i a j ą t e ż na ogół to
zjawisko n e g a t y w n i e . S c h y ł e k lat p i ę ć d z i e s i ą t y c h b i e ż ą c e g o w i e k u u z n a ć
n a l e ż y za p o c z ą t e k rozpowszechniania się n o w y c h w z o r ó w ucztowania,
z w i ą z a n y c h z w ł a s z c z a z I k o m u n i ą , k t ó r e j uroczyste obchodzenie zalecali
m i e j s c o w i księża, n a w o ł u j ą c do u p a m i ę t n i e n i a przez r o d z i n ę t e g o ż o b r z ą d
k u r e l i g i j n e g o . U z n a j ą c b i e s i a d ę za godny, a w ł a ś c i w i e j e d y n y obok
s t r o j u , s p o s ó b zamanifestowania w a ż n o ś c i wydarzenia, z a c z ę t o z oka
z j i I k o m u n i i z a p r a s z a ć gości, p o d e j m u j ą c i c h o d ś w i ę t n y m p o s i ł k i e m .
Z czasem p r z e r o d z i ł o się to w u c z t ę , w a ż n i e j s z ą nieraz od samego ob
r z ą d k u , co w y r a ż a j ą — nieodosobnione z r e s z t ą — s ł o w a m i e s z k a n k i
Istebnej: „ d z i e c k o się bardziej cieszy na t ę g o ś c i n ę i prezenty, j a k na
k o m u n i ę " . Rozmiary, j a k i e p r z y b r a ł y te g o ś c i n y , b u d z ą c z r e s z t ą ostatnio
sprzeciw u w i e l u m i e s z k a ń c ó w w s i , nie m o g ł y nie p o z o s t a ć jednak bez
w p ł y w u na dalszy r o z w ó j ucztowania na w s i . S t a ł y się one n i e w ą t p l i w i e
i m p u l s e m do u r z ą d z a n i a biesiad z okazji j u b i l e u s z u ś l u b u , i m i e n i n , roczka, b i e r z m o w a n i a i t p . , r o z p o w s z e c h n i a j ą c y c h się pod koniec l a t s z e ś ć
d z i e s i ą t y c h l u b p ó ź n i e j . Nierzadko u r o c z y s t o ś c i te poprzedza msza ś w i ę t a
zamawiana w i n t e n c j i j u b i l a t ó w b ą d ź s o l e n i z a n t ó w . N a l e ż y p o d k r e ś l i ć ,
iż t r u d n o ś c i aprowizacyjne ostatnich lat s t w o r z y ł y p o t r z e b ę zapraszania
r ó w n i e ż na g o ś c i n ę z okazji i m i e n i n , k t ó r a d a w n i e j — j a k o j e d y n a z t u
o m a w i a n y c h — nie w y m a g a ł a proszenia gości. Obchodzenie i m i e n i n nie
posiada j e d n a k na b a d a n y m terenie o d l e g ł y c h t r a d y c j i . Jedynie m ę ż
czyznom n o s z ą c y m popularne we w s i i m i o n a stawiano przed d o m e m w y
sokie ż e r d z i e (moje), z a w i e s z a j ą c na n i c h f l a s z k ę , b ę d ą c ą a l u z j ą do p o
stawienia przez solenizanta w ó d k i . R ó w n i e ż i dziś obchodzenie i m i e n i n
i u r z ą d z a n i e g o ś c i n y nie m a powszechnego z a s i ę g u , a r ó ż n i c e pokoleniowe
w t y m w y p a d k u są istotne.
9
1 0
1 1
W t r a d y c y j n e j s p o ł e c z n o ś c i g ó r a l i ś l ą s k i c h , za j a k ą u z n a ć m o ż n a jesz-
9
Por. E . С i u p a k, Kultura obyczajowa we współczesnej
Polsce, [w:j Nowe
obyczaje i obrzędy, Warszawa 1977, s. 58.
W stroju ludowym uczestniczą np. kobiety podczas prymicji; zob. art. К . Her
manowi cz-Nowak.
Warto przytoczyć tu słowa ur. w 1912 r. mieszkanki Istebnej: „to okropne,
co teraz robią. Zapraszają rodzinę, sąsiadów, kany kogo. Kucharki pieką jako na
weselu. Jeden przed drugim urządza te gościny".
1 0
1 1
�BIESIADY WIEJSKIE
109
cze w d u ż y m stopniu w i e ś sprzed I I w o j n y ś w i a t o w e j , u r z ą d z a n i e g o ś c i n y
po chrzcie u z a l e ż n i o n e b y ł o n a j c z ę ś c i e j od s y t u a c j i m a t e r i a l n e j r o d z i c ó w
dziecka b ą d ź t e ż okoliczności narodzenia się d ł u g o oczekiwanego dziecka
l u b upragnionego s y n a . W powszechnym z w y c z a j u b y ł o w i ę c proszenie
przez ojca dziecka do gospody na poczesne w ó d k ą r o d z i c ó w chrzestnych
(potków)
i p o ł o ż n e j (babiculi).
Dziecko z a b i e r a ł a do d o m u kobieta n i o s ą c a
je do c h r z t u (tzw. nosaczka), u m o ż l i w i a j ą c w s t ę p o w a n i e do gospody bez
o b a w y pozostawienia w niej dziecka przez w s t a w i o n y c h u c z e s t n i k ó w l i
bacji, co stanowi c z ę s t y p r z e d m i o t anegdot, p o w t a r z a n y c h nie t y l k o
z r e s z t ą na b a d a n y m terenie . M a t k a dziecka nie u c z e s t n i c z y ł a d a w n i e j
w chrzcie, nie w y c h o d z ą c z d o m u aż do w y w o d u , t j . przez 6 t y g o d n i
po porodzie. Z okazji w y w o d u nie u r z ą d z a n o ż a d n y c h gościn, o k t ó r y c h
w s p o m i n a l i t e r a t u r a etnograficzna , a j e d y n i e p o ł o ż n i c a w r a z z t o w a
r z y s z ą c ą j e j do kościoła m a t k ą c h r z e s t n ą dziecka l u b i n n ą k o b i e t ą w s t ę
p o w a ł a do gospody na p o c z ę s t u n e k w ó d k ą . Po I I w o j n i e ś w i a t o w e j c h r z c i
n y z a c z ę t o częściej p r z y g o t o w y w a ć w e w ł a s n y c h domach, c z y n i ą c je
obecnie j e d n ą z w a ż n i e j s z y c h biesiad r o d z i n n y c h . D a w n i e j n i g d y nie
u r z ą d z a n o w d o m u g o ś c i n y po pogrzebie. W s t ę p o w a n o natomiast do go
spody, r a c z ą c się wzajemnie w ó d k ą i s t a w i a j ą c j ą m ę ż c z y z n o m n i o s ą c y m
t r u m n ę na cmentarz (tzw. nosaczom). Coraz c z ę s t s z e uczestnictwo w po
grzebach osób spoza ś r o d o w i s k a miejscowego, z a r ó w n o k r e w n y c h , j a k
i przedstawicieli z a k ł a d ó w pracy, w p ł y n ę ł o na p r z y g o t o w y w a n i e g o ś c i n y
b ą d ź w d o m u , b ą d ź w restauracji, k t ó r a nieraz p r z e k s z t a ł c a j ą c się w p o
godne spotkanie towarzyskie, zgodne z i s t o t ą biesiady j a k o t a k i e j , ale nie
stosowne w c h w i l i ż a ł o b y nie zyskuje na ogół powszechnego uznania
w ś r ó d mieszkańców wsi. Wypada t u w s p o m n i e ć o zanotowanym w Bren
nej zwyczaju, p r a k t y k o w a n y m do k o ń c a I I w o j n y ś w i a t o w e j , c z ę s t o w a
nia chlebem ( n i e k i e d y t e ż w ó d k ą l u b k a w ą ) osób s c h o d z ą c y c h się w p r z e d
d z i e ń pogrzebu do d o m u ż a ł o b y na m o d l i t w ę . W y c h o d z ą c y m podawano
k r o m k i chleba, d z i ę k u j ą c za p r z y b y c i e i p r o s z ą c o w z i ę c i e u d z i a ł u w po
grzebie. I s t n i a ł o przekonanie, iż s p o ż y c i e takiego chleba u s t r z e ż e w p r z y
szłości od b ó l u z ę b ó w . N a terenie B e s k i d u Ś l ą s k i e g o — j a k podaje L . M a
l i c k i — d a w n i e j p r z y g o t o w y w a n o t z w . „ o s t a t n i p o s i ł e k od z m a r ł e g o " ,
1 2
1 3
u
1 2
L . M a l i c k i , Materiały
do kultury społecznej
górali śląskich, „Prace i M a
teriały Etnograficzne", t. 6: 1947, s. 88; M. S z u b e r t o w a, Obrzędy
i zwyczaje
związane z narodzinami dziecka, „Prace i Materiały Etnograficzne", t. 8-9: 1950/1951,
s. 613.
Zanotowano je m. in. na terenie Beskidu Sądeckiego (własne materiały
7. Łącka, woj. Nowy Sącz). Na ten temat pisze też M. P i l c h , Wisła naszych przod
ków, Wisła 1979, s. 61.
Według S z u b e r t o w e j (Obrzędy...,
s. 615) po wywodzie czasem urządzano
ucztę, na której ucztowały „kamratki zamężne i dzietne". Własne badania terenowe
nie potwierdzają jednak tych danych.
1 8
1 4
�110
ZOFIA SZROMBA-RYSOWA
1 5
k t ó r y m c z ę s t o w a n o s c h o d z ą c y c h się na m o d l i t w ę s ą s i a d ó w . B r a k na
b a d a n y m terenie ś l a d ó w u r z ą d z a n i a uczt zaduszkowych .
N a l e ż y d o d a ć , iż wesele b ę d ą c e s y n o n i m e m n a j w i ę k s z e j g o ś c i n y i w z o
r e m d l a w s z y s t k i c h i n n y c h biesiad, z w i ą z a n e jest zawsze ze ś l u b e m k o ś
c i e l n y m . Do w y j ą t k ó w n a l e ż y p r z y g o t o w y w a n i e p o c z ę s t u n k u po ś l u b i e
cywilnym.
W y r a ź n e g o p o d k r e ś l e n i a w y m a g a fakt, iż prace gospodarcze w s p ó ł
c z e ś n i e nie są o k a z j ą do u r z ą d z a n i a gościn. P o c z ę s t u n k i , jakie p r z y g o t o
w u j e się w czasie w y k o n y w a n i a jeszcze n i e k i e d y szkubaczek
( t j . zbioro
wego darcia pierza), są r e w a n ż e m za p r a c ę , k t ó r ą ostatnio zdarza się
nawet w y k o n y w a ć o d p ł a t n i e , j a k np. w B r e n n e j . W latach p i ę ć d z i e s i ą t y c h
jednak, a nawet jeszcze p ó ź n i e j , w w i e l u domach, p o ł o ż o n y c h z w ł a s z c z a
w p r z y s i ó ł k a c h g ó r s k i c h , szkubaczki
b y ł y w a ż n ą f o r m ą życia t o w a r z y
skiego, nierzadko p o ł ą c z o n ą z m u z y k ą i t a ń c a m i . Zwano je w ó w c z a s
szkubaczkami
wybleszczonymi,
w p r z e c i w i e ń s t w i e do cichych,
bez zaba
w y , ale z o b o w i ą z k o w y m p o c z ę s t u n k i e m na z a k o ń c z e n i e p r a c y '. W y k o
n y w a n e b y ł y one, t a k j a k szereg i n n y c h prac gospodarczych (np. p r z ą d
k i , prace b u d o w l a n e , p r z y m i ę d l e n i u l n u , z w a n y m trockami),
na za
sadzie pobaby,
t j . w s p ó ł p r a c y s ą s i e d z k i e j , w y m a g a j ą c e j zaproszenia
i odwzajemnienia w n a d a r z a j ą c y m się czasie. P o c z ę s t u n e k , j a k i i m t o
w a r z y s z y ł , u z n a ć n a l e ż y za r e w a n ż za w y k o n a n ą p r a c ę , a nie . t y p o w ą
b i e s i a d ę . Jest n i ą natomiast g o ś c i n a u r z ą d z a n a z okazji ś w i n i o b i c i a , b ę
d ą c a jeszcze w latach p i ę ć d z i e s i ą t y c h b i e ż ą c e g o w i e k u j e d n ą z n a j w a ż
niejszych gościn w s i g ó r a l s k i e j . Obecnie j e d n a k zdarza się j u ż t y l k o
sporadycznie, na ogół w oddalonych od c e n t r u m w s i p r z y s i ó ł k a c h , gdzie
życie s ą s i e d z k i e z a c h o w a ł o jeszcze swe dawne cechy. B y ł a to b o w i e m
g o ś c i n a o w y b i t n i e s ą s i e d z k i m , a nie r o d z i n n y m , charakterze. N i e k i e d y
b y w a ona przenoszona obecnie na n a s t ę p n y d z i e ń po ś w i n i o b i c i u l u b na
n i e d z i e l ę , t r a c ą c wiele ze swej s p o n t a n i c z n o ś c i , za to p o z w a l a j ą c na sta1 6
17
18
1 6
M a l i c k i , op. cit., s. 117. Zob. t e ż J. B u r s z t a , Zwyczaje
i obrzędy
po
grzebowe, [ w : ] Kultura ludowa Wielkopolski,
t. 3, W r o c ł a w 1967, s. 185; A . F i s c h e r ,
Zwyczaje
pogrzebowe
ludu polskiego, L w ó w 1921, s. 195 n . Na terenie Ł u ż y c sta
wiano przy z m a r ł y m talerz z serem, z k t ó r e g o k a ż d y o d w i e d z a j ą c y o d k r a w a ł k a
w a ł e k ; zob. E. S c h n e e w e i s , Feste und Volksbrauche
der Sorben, w y d . 2, B e r l i n
1953, s. 65.
Pisze o nich m. i n . F i s c h e r , op. cit., s. 393; zob. też А. С h ę t n i k,
Kurpie,
K r a k ó w 1924, s. 99; J. P. D e к o w s к i , Z badań nad pożywieniem
ludu
łowickiego,
Łódź 1968, s. 146 n .
M . S k r z o s ó w n a , Pomoc wzajemna
przy darciu pierza, „ P r a c e i M a t e
r i a ł y Etnograficzne", t. 8-9: 1950/1951, s. 589-548. Obecnie szkubaczki m a j ą miejsce
kolejno w poszczególnych domach p r z y s i ó ł k a w ciągu jednego dnia, od rana do
wieczora (dawniej pierze darto t y l k o wieczorami). Gospodyni przygotowuje dla ze
branych kobiet obiad, kolację, a niekiedy t a k ż e około północy p o c z ę s t u n e k .
*
Zob. M . Ś w i ą t k o w s k i ,
Pomoc sąsiedzka
przy budowie
domu, „ P r a c e
i M a t e r i a ł y Etnograficzne", t. 8-9: 1950/1951, s. 557.
1 8
1 7
1 8
�BIESIADY WIEJSKIE
111
ranniejsze j e j przygotowanie. W s p ó ł c z e s n e ś w i n i o b i c i a , o k r e ś l a n e j a k o
„ c i c h e " , pozbawione są j u ż nie t y l k o p o c z ę s t u n k u , ale i zwyczajowego
r o z s y ł a n i a d a r ó w . N a w e t w Istebnej, gdzie d ł u ż e j u t r z y m a ł o się uczto-,
w a n i e podczas t z w . zabijaczki, p r z e w a ż y ł y w z g l ę d y praktyczne, pozbawia
j ą c m i e s z k a ń c ó w t a k istotnej n i e g d y ś f o r m y ż y c i a towarzyskiego. N a d m i e ń m y , iż ani zabijanie owiec, ani b a r a n ó w , p r z y p a d a j ą c e w porze j e
siennej (około ś w . M i c h a ł a — 29 I X , ś w . J a d w i g i — 15 X , l u b Wszyst
k i c h Ś w i ę t y c h — 1 X I ) nie p o c i ą g a ł o za s o b ą wzajemnego goszczenia
się, j a k t e ż r o z s y ł a n i a d a r ó w . Natomiast owczarze u r z ą d z a l i na s z a ł a s a c h
uczty, z a p r a s z a j ą c się na nie wzajemnie . W badanych wsiach nie b y ł o
t r a d y c j i organizowania z b i o r o w y c h d o ż y n e k , k t ó r e w okresie m i ę d z y
w o j e n n y m z a i n i c j o w a ł a miejscowa inteligencja, c z y n i ą c z n i c h o g ó l n o
dostępną imprezę, połączoną z zabawą i poczęstunkiem wódką i koła
czami. W y b i e r a n i s p o ś r ó d bogatych gospodarzy t z w . gazda i g a ź d z i n a
d o ż y n e k z o b o w i ą z a n i b y l i do postawienia 10 l i t r ó w w ó d k i i upieczenia
d w ó c h koszy k o ł a c z y . W t y m miejscu dodajmy, iż zapusty b y ł y w o k r e
sie m i ę d z y w o j e n n y m r ó w n i e ż o k a z j ą do w s p ó l n e j zabawy gospodarzy,
k t ó r z y t a ń c z y l i w gospodzie na „ u r o d z a j l n u , k a p u s t y i kwaków"
(kar
pieli), rzadziej s p o t y k a j ą c się u siebie w d o m u .
1 9
C h a r a k t e r d a w n y c h gościn r ó ż n i ł się od u r z ą d z a n y c h w s p ó ł c z e ś n i e .
D o m i n o w a ł w n i c h element zabawy, c h ę ć s p ę d z e n i a czasu w w i ę k s z y m
gronie osób, bez oczekiwania na przepych s t o ł u biesiadnego, u z n a w a n y
obecnie za bardzo w a ż n y . D u ż a t e ż b y ł a n i e g d y ś r o l a gospód, b ę d ą c y c h
nie t y l k o miejscem w y s z y n k u , ale i z e b r a ń , s p o t k a ń t o w a r z y s k i c h i po
d e j m o w a n i a w a ż k i c h decyzji. Do n i c h w s t ę p o w a n o t e ż po chrzcie i po
grzebie. T a m o d b y w a ł y się zabawy weselne, a t a k ż e ś w i n i o b i c i a . W ł a ś
ciciele g o s p ó d , b ę d ą c y b o w i e m zarazem masarzami, c z ę s t o w a l i m i e s z k a ń
c ó w p r z y c h o d z ą c y c h w t e n d z i e ń do gospody p o d g a r d l i n ą z chlebem
i k i e l i s z k i e m w ó d k i , m ó w i ą c : „ w y p i j c i e , b o ś c i e dziska dobrze t r e f i l i , ś w i
nie b i j e m y " . W y c h o d z ą c y z w r a c a ł się do gospodzkiego,
t j . właściciela
gospody, ze s ł o w a m i : „ d z i ę k u j e m za poczęsnom
i com z j a d ł " . Po I I w o j
nie ś w i a t o w e j sytuacja u l e g ł a zasadniczej zmianie. Gospody s p e ł n i a j ą
obecnie f u n k c j ę restauracji, w k t ó r e j w y n a j m u j e się s a l ę na wesela, l u b
u r z ą d z a w n i c h — zgodnie z t r a d y c j ą — z a b a w ę w e s e l n ą , j a k to b y w a
jeszcze powszechnie w Istebnej. T a m t e ż zamawia s i ę p o c z ę s t u n e k po
pogrzebie. R ó w n i e ż D o m y S t r a ż a k a , zwane - s t r a ż n i c a m i , s ą w y k o r z y s t y
wane podczas wesel, u m o ż l i w i a j ą c r e a l i z o w a n i e w z o r u u c z t o w a n i a poza
1 9
W X V I I I w . na terenie Beskidu Śląskiego o d b y w a ł y się tzw. popisy w a ł a skie, na k t ó r y c h u r z ę d n i c y K o m o r y Cieszyńskiej spisywali bydło w a ł a s k i e , t j . pa
sione na pastwiskach poza wsią, w górach, w lasach i na szałasach. Popisy odby
w a ł y się w gminach, „ p r z y czym górale b y l i o b o w i ą z a n i s p r a w i ć ucztę dla u r z ę d
n i k ó w , potem w Cieszynie, gdzie znowu górale spijali piwo książęce i w ó d k ę " ; zob.
F. P o p i o ł e k , Povjstanie najmłodszych
wsi beskidzkich, „ Z a r a n i e Śląskie", R. 12:
1936, z. 1, s. 10.
�112
ZOFIA S Z R O M B A - R Y S O W A
w ł a s n y m domem, u w a ż a n e g o za godny do n a ś l a d o w a n i a . M ó w i ą c о z m i a
nach, j a k i e w i ą ż ą się z biesiadowaniem, n a l e ż y p o d k r e ś l i ć , iż p o r ą jego
jest n a j c z ę ś c i e j obecnie niedziela, g d y tymczasem w t r a d y c y j n e j spo
ł e c z n o ś c i w i e j s k i e j p r z y p a d a ł o na d z i e ń powszedni, ł ą c z n i e z n a j w i ę k s z ą
u c z t ą , j a k ą b y ł o wesele. To ostatnie u r z ą d z a n o we w t o r k i l u b w c z w a r t
k i . Niedziela b y ł a d n i e m p r a k t y k r e l i g i j n y c h i odpoczynku.
N a l e ż y jeszcze p o w i e d z i e ć , iż w Beskidzie Ś l ą s k i m i n t e r e s u j ą c e nas
biesiady o k r e ś l a się zasadniczo t y l k o j e d n y m s ł o w e m : g o ś c i n a . T y l k o
u c z t y z okazji ś l u b u i c h r z t u p o s i a d a j ą swe o d r ę b n e n a z w y :
wiesieli
i krzciny. W ostatnich latach sporadycznie m o ż n a się s p o t k a ć z n a z y w a
n i e m g o ś c i n y po pogrzebie s t y p ą l u b „ p r z e p i j a n i e m s k ó r k i " , k t ó r ą — j a k
w y j a ś n i a j ą n i e k t ó r z y — z a l e ż n i e od ilości w y p i t e g o a l k o h o l u oceniano
j a k o c i e n k ą l u b g r u b ą . N a z w ę g o ś c i n y p r z y g o t o w y w a n e j po ś w i n i o b i c i u d o p e ł n i a n o s ł o w e m o z n a c z a j ą c y m jeden z p o d s t a w o w y c h s k ł a d n i k ó w
j e j j a d ł o s p i s u , p r o s z ą c w i ę c gości na szpyrki l u b na podgardliną.
Dodaj
m y , że p o c z ę s t u n e k s a m y m alkoholem nosi n a z w ę poczęsno
l u b poczesne,
k t ó r ą n i e k i e d y odnosi się do c a ł e j g o ś c i n y . P o d k r e ś l e n i a w y m a g a jesz
cze f a k t , iż w i ę k s z o ś ć w s p ó ł c z e ś n i e u r z ą d z a n y c h biesiad p r z y r ó w n u j e się
do wesela, o k r e ś l a j ą c j e nawet t y m s ł o w e m na ogół z d o d a t k i e m p r z y
m i o t n i k a „ m a ł e " . W p o j ę c i u t y m zatem m i e ś c i się i c h ocena w a r t o ś c i u
jąca.
2 0
2 1
I. R Y T U A Ł B I E S I A D Y
K a ż d a biesiada r o z g r y w a się w e d ł u g o k r e ś l o n y c h r e g u ł , s t a n o w i ą c y c h
n a s t ę p s t w o w y d a r z e ń i zespół e l e m e n t ó w s k ł a d a j ą c y c h się na j e j r y
tuał.
P o d m i o t e m biesiady są j e j uczestnicy. S ą n i m i c z ł o n k o w i e bliskiej
i dalszej rodziny, z a m i e s z k u j ą c y t ę s a m ą w i e ś l u b p o c h o d z ą c y spoza n i e j ,
osoby s p e ł n i a j ą c e o k r e ś l o n ą r o l ę w p o p r z e d z a j ą c y m i i n s p i r u j ą c y m b i e
s i a d ę w y d a r z e n i u , sąsiedzi, n i e k i e d y przedstawiciele miejscowej i n t e l i
gencji (ksiądz, nauczyciel, lekarz), a ostatnio t a k ż e koledzy i p r z e ł o ż e n i
z p r a c y oraz l e t n i c y . W s p ó ł c z e ś n i e zarysowuje się tendencja do o g r a n i
czania uczestnictwa w biesiadach s ą s i a d ó w na rzecz r o d z i n y , j a k u j m u j e
*° Góral z Brennej mówi: „jak sie chłopi bardzo napili, to prawili, że była
grubo skóra, a jak mało, to godali, że cienko". Por. też materiały Р А Е z Istebnej,
Archiwum Р А Е we Wrocławiu, nr inw. 2022; M a l i c k i , op. cit., s. 119; J S u r s z t a ,
op. cit., s. 190; Z. J a s i e w i c z , Rodzina wiejska na Ziemi Lubuskiej.
Studium
przeobrażeń
rodziny na podstawie badań etnograficznych
w wybranych
wsiach,
Warszawa 1977, s. 52; S с h w e e w e i s, op. cit., s. 69.
„Znaczną rolę w życiu towarzyskim górala odgrywa tzw. poczęstunek lub
gościna, czyli przyjęcie urządzane zwykle na chrzciny, wesele, pogrzeb, polazy
godnie lub śmiergust
wielkanocny, na lenobranie, czyli troczki, szkubaczki itp.",
Malicki,
op. cit., s. 121.
и
�113
BIESIADY WIEJSKIE
to m i ę d z y i n n y m i jedna z mieszkanek B r e n n e j : ,,teroz n a j b l i ż s z ą r o d z i n ę
s p r a s z a j ą na te g o ś c i n y , a s ą s i a d ó w j u ż n i " . Fakt, iż w s p ó ł c z e s n a rodzina
w i e j s k a nabiera „ c e c h g r u p y z a m k n i ę t e j w sferze potrzeb, interesu i f u n k
c j i " , u w i d a c z n i a się r ó w n i e ż w k r ę g u u c z e s t n i k ó w biesiad. Do gościn
2 2
0 charakterze w y b i t n i e s ą s i e d z k i m z a l i c z y ć n a l e ż y przede w s z y s t k i m
ś w i n i o b i c i e . W t r a d y c y j n e j s p o ł e c z n o ś c i w i e j s k i e j s ą s i e d z t w u zawsze p r z y
n a l e ż n e b y ł o w a ż n e miejsce w ś r ó d u c z e s t n i k ó w gościn. I t a k np. w Isteb
nej na wesele zwyczajowo proszono s ą s i a d ó w tego samego dworu, t j .
zespołu k i l k u najbliżej położonych d o m ó w w centrum wsi.
Jak j u ż zaznaczono, n i e o d ł ą c z n y m elementem biesiady jest
zapra
s z a n i e na n i ą u c z e s t n i k ó w . I m w y ż s z a b y ł a ranga g o ś c i n y , a t y m
s a m y m i wydarzenia, k t ó r e u ś w i e t n i a ł a , t y m bardziej rozbudowana b y ł a
f o r m a zaproszenia na n i ą . N a j l e p s z y m p r z y k ł a d e m są t u wesela, na k t ó r e
p r o s i l i rodzice p a ń s t w a m ł o d y c h na cztery do sześciu t y g o d n i przed ś l u
bem, t j . z c h w i l ą o g ł o s z e n i a w k o ś c i e l e p i e r w s z y c h zapowiedzi. Zgodnie
z m i e j s c o w y m zwyczajem cel w i z y t y w y j a w i a n o dopiero po d ł u ż s z e j ,
nawet k i l k u n a s t o m i n u t o w e j , r o z m o w i e na o g ó l n e t e m a t y . Dopiero po
t e m p r z y s t ę p o w a n o do zaproszenia, k t ó r e m o g ł o b r z m i e ć n a s t ę p u j ą c o :
. . p r z i y ś l i ś m y wos p y t a ć na w i e s i e l i . Chcemy, ż e b y ś c i e b y l i , bez w y m ó
w i e n i a , bo mocie dzieci i t y z b ę d z i e c i e p r o s i ć i c h o d z i ć " . N i e k t ó r y m t a k i e
zaproszenie j e d n a k nie w y s t a r c z a ł o i o c z e k i w a l i d ł u g i e g o namawiania,
j a k się t u m ó w i „ b ł a g a n i a " . A b y t e m u zapobiec, z a p r a s z a j ą c y m ó w i ł :
„ d z i e s i ę ć razy p y t a ć nie bedemy, chcemy wos w i d z i e ć i koniec". Ostatnio
gości p r o s z ą sami p a ń s t w o m ł o d z i , a do o s ó b m i e s z k a j ą c y c h poza w s i ą
w y s y ł a j ą d r u k o w a n e zaproszenia, k t ó r e czasem t e ż w r ę c z a j ą zapraszanym
osobiście g o ś c i o m ze w s i .
2 3
W Istebnej s p o t y k a m y s i ę z d w o m a r o d z a j a m i gości weselnych. S ą
to t z w . goście wiesielowi
i ku jedzeniu.
W z a l e ż n o ś c i od zaproszenia
1 p r z y j ę c i a jednej z w y m i e n i o n y c h m o ż l i w o ś c i uczestniczenia w weselu
r ó ż n i e przebiega s p o s ó b zachowania się na n i m gościa. W y ż s z y status
posiada gość wiesielowy,
m a j ą c zarazem w i ę c e j o b o w i ą z k ó w i p o n o s z ą c
w i ę c e j z w i ą z a n y c h z t y m k o s z t ó w . Dlatego t e ż w c h w i l i zapraszania
m o ż e o d m ó w i ć uczestniczenia w weselu j a k o wiesielnik,
p r z y c h o d z ą c na
nie w charakterze gościa ku jedzyniu. O d w r o t n a sytuacja nie jest j e d n a k
m o ż l i w a . Z a p r a s z a j ą c y oczekuje u m o t y w o w a n i a p o w z i ę c i a t a k i e j decyzji.
W z g l ę d y finansowe ( z w i ą z a n e z b u d o w ą d o m u , zakupem i n w e n t a r z a i t p . )
są n a j c z ę ś c i e j w y s u w a n e i są t e ż najbardziej p r z e k o n u j ą c e i wystarcza
j ą c e . T a k w i ę c po w y j a ś n i e n i u : „ n a m nie pasuje, nie m a m y p i y n i e n d z y ,
nie p ó j d e m y jako w i e s i e l o w i " n i k t z z a p r a s z a j ą c y c h nie czuje się do
t k n i ę t y . Z t a k i c h to w z g l ę d ó w g o ś c i e m ku jedzeniu m o ż e b y ć n a w e t k t o ś
z bliskiej r o d z i n y p a ń s t w a m ł o d y c h . N a j c z ę ś c i e j j e d n a k są n i m i s ą s i e d z i ,
2 2
K. Z a w i s t o w i c z - A d a m s k a ,
w Polsce, Warszawa 1976, s. 278.
Por. M a l i c k i , op. cit., s. 120 n.
2 8
8 — Etnografia Polska t. 28/1
Granice
i horyzonty
badań
kultury
wsi
�114
ZOFIA SZROMBA-RYSOWA
k t ó r y c h prosi się m ó w i ą c : „ z a p r a s z o m y wos k u j e d z y n i u . P r z y j d ź c i e ,
coby m y j u ż nie m u s i e l i za w o m i c h o d z i ć " . Czasem j e d n a k p r z y p o m i n a
się i m na dwa l u b t r z y d n i przed weselem albo w d z i e ń ś l u b u p o s y ł a się
po n i c h k t ó r e ś z dzieci.
W w y p a d k u i n n y c h gościn zaproszenie jest znacznie m n i e j z r y t u a l i zowane co do f o r m y i czasu, w j a k i m w i n n o n a s t ą p i ć , z zachowaniem
j e d n a k h i e r a r c h i i w a ż n o ś c i w z a l e ż n o ś c i od p r e s t i ż u gościa, stopnia po
k r e w i e ń s t w a czy f u n k c j i s p e ł n i a n e j w o b r z ę d z i e i na g o ś c i n i e . W z o r y
z a c h o w a ń z w y c z a j o w y c h na ogół nie p r e c y z u j ą ani osoby, k t ó r a w i n n a
z a p r a s z a ć , ani czasu i miejsca, w j a k i m p o w i n n o się tego d o p e ł n i ć , p r z y
c z y m j e d n a k pozycja i w i e k o s o b y zapraszanej nie p o z o s t a j ą bez znacze
nia. C z ę s t o korzysta się z p r z y p a d k o w y c h s p o t k a ń l u b wyczekuje odpo
w i e d n i e j c h w i l i — j a k ą jest np. czas po w y j ś c i u z niedzielnej mszy
ś w . — aby p o w i a d o m i ć o z b l i ż a j ą c e j się u r o c z y s t o ś c i i p r o s i ć na g o ś c i n ę .
T a k p o s t ę p u j e się w w y p a d k u s r e b r n y c h i z ł o t y c h g o d ó w , I k o m u n i i ,
pierwszej rocznicy u r o d z i n dziecka, rzadziej chrzcin. Zasadniczo n a l e ż y
to do o b o w i ą z k ó w k o b i e t y . Ojciec dziecka natomiast prosi na chrzciny,
zgodnie z nakazem przestrzegania przez p o ł o ż n i c ę o b r z ę d o w e j izolacji po
urodzeniu dziecka, p r z y c z y m jednak z w y c z a j o w ą p o r ą zapraszania na
c h r z c i n y b y ł o odwiedzanie p o ł o ż n i c y . D o d a j m y , że g o ś c i n y nie m a j ą c e
w e w s i o d l e g ł y c h t r a d y c j i , a z w i ą z a n e z o b r z ą d k i e m r e l i g i j n y m (jak np.
I k o m u n i a , roczek),
w y m a g a j ą zaproszenia r ó w n i e ż na u r o c z y s t o ś ć k o ś
c i e l n ą ( „ p r z y j d ź c i e do nas na I k o m u n i ę i na obiad", „za d w a t y d n i e
macie sie s z y k o w a ć i macie p r z y j ś ć na 25-lecie naszego ś l u b u " ) . N a t o
miast wesele w t r a d y c y j n e j s p o ł e c z n o ś c i w i e j s k i e j b y ł o g ł ó w n y m celem
zapraszania gości, od k t ó r y c h nie oczekiwano uczestniczenia w ś l u b i e .
O ile j e d n a k s ą s i a d ó w m o ż n a b y ł o p r o s i ć n i e k i e d y n a w e t w ostatniej
c h w i l i , w ten sam dzień, to r o d z i n ę starano się z a w i a d o m i ć w c z e ś n i e j .
N i e k t ó r e w y d a r z e n i a nie w y m a g a ł y albo nie p o z w a l a ł y na w c z e ś n i e j s z e
proszenie na g o ś c i n ę . T a k jest np. w w y p a d k u pogrzebu, odpustu, ś w i niobicia. I tak np. w d z i e ń ś w i n i o b i c i a przychodzono do s ą s i a d a m ó w i ą c :
„ s ł u c h a j c i e sąsiedzie, chcemy was m i e ć dzisiaj na tej g o ś c i n i e " l u b : „ b e d e m y ś w i n i e bić, p r z y j d ź c i e na s z p y r k i " , czy t e ż „ p ó j d ź c i e na g o ś c i n ę ,
bo ś w i n i e z a b i j o m y " .
Uczestnictwo w biesiadzie n a k ł a d a na gości o k r e ś l o n e o b o w i ą z k i ,
k t ó r e r o s n ą w r a z z p o z y c j ą i r o l ą na g o ś c i n i e danego uczestnika, p r z y
z n a j ą c m u zarazem odpowiednio w i ę c e j p r a w . P r z y k ł a d e m m o g ą t u b y ć
goście wiesielowi,
k t ó r z y z o b o w i ą z a n i s ą m . i n . do w y s t ą p i e n i a w p i e r w
szym d n i u wesela w s t r o j u l u d o w y m , do przyniesienia przed weselem
w i ę k s z y c h d a r ó w ż y w n o ś c i o w y c h i p r e z e n t ó w , a na wesele w i ę c e j w ó d k i
2 1
2 4
P a ń s t w o młodzi do ślubu idą w ubiorze miejskim, tzn. panna młoda w d ł u
giej białej sukni, a pan młody w ciemnym garniturze, w drugim dniu wesela prze
bierają się w strój ludowy. W tym dniu goście wiesielowi w y s t ę p u j ą „po miejsku".
�115
BIESIADY WIEJSKIE
n i ż pozostali goście, t j . 10 l i t r ó w od p a r y m a ł ż e ń s k i e j . Do o b o w i ą z k ó w
t y c h gości n a l e ż y t e ż o p ł a c e n i e o r k i e s t r y oraz t a k s ó w k i . P r z y s ł u g u j e i m
natomiast zajęcie miejsca p r z y t z w . p i e r w s z y m stole, u d z i a ł w orszaku
w e s e l n y m i d ą c y m do kościoła, a p ó ź n i e j na z a b a w ę do gospody. O t r z y
m y w a l i t e ż w i ę k s z e d a r y z k o ł a c z a (tzw. wysluszki)
oraz uczestniczyli
w poprawinach.
Elementem o g n i s k u j ą c y m i p o r z ą d k u j ą c y m uczestnictwo gości jest
b i e s i a d n y s t ó ł . W p o j ę c i u t y m m i e ś c i się nie t y l k o konsumpcja
ż y w n o ś c i , ale i s p o s ó b zachowania z jego w e r b a l n ą s t r o n ą w postaci r o z
m ó w i p r z y ś p i e w e k oraz r y t u a ł picia.
D l a uczt weselnych tego r e g i o n u charakterystyczne b y ł o istnienie
k i l k u , od jednego do czterech, s t o ł ó w , p r z y c z y m w a ż n o ś ć i c h m a l a ł a
w r a z z d a l s z ą k o l e j n o ś c i ą s t o ł u biesiadnego. I t a k p r z y p i e r w s z y m stole
zasiadali p a ń s t w o m ł o d z i , starostowie, rodzice chrzestni oraz rodzice
i goście wiesielowi
z tej s t r o n y m ł o d e j p a r y , k t ó r a nie b y ł a organizatorem
i gospodarzem wesela. Zgodnie b o w i e m ze zwyczajem u c z t ę w e s e l n ą
u r z ą d z a ł a z a r ó w n o rodzina pana, j a k i p a n n y m ł o d e j , u k t ó r e j uczto
wano po ś l u b i e , na w i e c z e r z ę p r z e c h o d z ą c do d o m u pana m ł o d e g o . Jad ł o s p i s t a k i e j g o ś c i n y nie r ó ż n i ł się od podanego w c z e ś n i e j obiadu wesel
nego, poza t y m t y l k o , że p o t r a w y b y ł y ostrzejsze, zaprawione octem,
p i e p r z e m i k m i n e m . W latach s z e ś ć d z i e s i ą t y c h r o z p o w s z e c h n i ł się z w y
czaj p r z y g o t o w y w a n i a wesela przez r o d z i n ę p a n n y m ł o d e j , k t ó r a gości
podejmuje w p i e r w s z y d z i e ń r ó w n i e ż w i e c z e r z ą , obecnie z a n o s z o n ą do
gospody, gdzie o d b y w a się z a b a w a . Rodzina pana m ł o d e g o u r z ą d z a
u c z t ę w d r u g i m d n i u wesela. Przenoszenie p r z y j ę c i a do restauracji, go
spody czy r e m i z y s t r a ż a c k i e j zyskuje na ogół uznanie ze w z g l ę d ó w p r a k
t y c z n y c h ( „ w gospodzie w s z i y ć k o gotowe, w s z i y ć k o z a m ó w i ą , obiegaczki
p o d a w a j ą i s p r z ą c ą i nie t r z a sie o nic s t a r a ć ino z a p ł a c i ć " ) , b u d z ą c j e d n a k
z a s t r z e ż e n i a n a t u r y t o w a r z y s k i e j . T a k i e b o w i e m uczty, o k r e ś l a n e pejo
r a t y w n i e j a k o „ p o d k l u c z e m " , ograniczone do ścisłego grona zaproszonych
gości, p o z b a w i a j ą w i e ś m o ż l i w o ś c i uczestniczenia w zabawie weselnej,
d o s t ę p n e j d a w n i e j dla k a ż d e g o m i e s z k a ń c a w s i . Zabawa t a k a b y ł a d u ż ą
a t r a k c j ą dla w s i , g r o m a d z ą c t z w . czakaczy, c z e k a j ą c y c h w gospodzie nie
t y l k o na m u z y k ę , ale i p o c z ę s t u n e k w ó d k ą . G d y go b r a k ł o •— co się
nieraz z d a r z a ł o — wesele z y s k i w a ł o miano „ s u c h e g o " l u b „ze suchej".
2 5
v
2 6
27
2 5
O o d r ę b n y m ucztowaniu gości weselnych pana i panny m ł o d e j zob. m. in.
M . M a j , „Nasza" i „ich strona" w obrzędzie
weselnym,
Zeszyty Naukowe U J .
Prace Etnograficzne, K r a k ó w 1982, z. 16, s. 51.
Zob. M a l i c k i , op. cit., s. 106. W e d ł u g m a t e r i a ł ó w z W i s ł y - M a l i n k i poda
wano w ó w c z a s k w a ś n ą mockę (sos), k t ó r a szczególnie s m a k o w a ł a po p o k a ź n y m spo
życiu alkoholu poprzedniego dnia; zob. m a t e r i a ł y A r c h i w u m Р А Е we W r o c ł a w i u ,
nr i n w . 3080.
Na wieczerzę podaje się k a s z a n k ę z chlebem i kiszoną k a p u s t ą l u b bigos.
W Brennej niekiedy zamawia się dla gości w restauracji tzw. k a r t ę k o n s u m p c y j n ą .
2 6
2 7
�116
ZOFIA S Z K O M B A - R Y S O W A
2 S
Zabawa weselna — j a k podaje L . M a l i c k i — n o s i ł a n a z w ę czakaczřci .
C z ę s t o dopiero po w y j ś c i u na n i ą gości wiesielowych
do t z w . drugiego
s t o ł u zasiadali pozostali goście. Do trzeciego w o ł a n o dzieci, a p r z y czwar
t y m „ d o j a d a ł y " k u c h a r k i . P o c i ą g a ł o to za s o b ą r ó ż n i c e w ilości i j a k o ś c i ,
a z w ł a s z c z a sposobie podania p o t r a w . W m i a r ę zasiadania do dalszych
s t o ł ó w b y ł y one m n i e j udekorowane, a jedzenie nie b y ł o podane j u ż
z t a k ą s t a r a n n o ś c i ą , j a k p r z y stole p i e r w s z y m . Ostatnio j e d n a k zaznacza
się .tendencja do sadzania gości p r z y j e d n y m l u b n a j w y ż e j d w ó c h s t o ł a c h
bez robienia m i ę d z y n i m i j a k i e j k o l w i e k r ó ż n i c y .
Z w y c z a j zapraszania do s t o ł u weselnego dzieci z s ą s i e d z t w a ( w o ł a j ą c :
„ p ó j d ź c i e dziecka teroz w y b ę d z i e c i e j e ś ć " l u b „ p r z y j d ź c i e k u j e d z y n i u ,
na wiesieli") nadal jest we wsiach przestrzegany, m i m o b r a k u j u ż c h ę t
n y c h dzieci do korzystania z tej f o r m y g o ś c i n n o ś c i , k t ó r e m ó w i ą — j a k
m o ż n a u s ł y s z e ć w Istebnej — „ a p ó j d e m y tam, bedemy t a m j a k o b y m y
nie j e d l i w d o m u " . Panuje b o w i e m przekonanie, iż m ł o d z i m o g ą b y ć
pozbawieni p o ż e g n a n i a , c z y l i b ł o g o s ł a w i e ń s t w a , j a k i m jest posiadanie
dzieci, w w y p a d k u w y ł a m a n i a się ze z w y c z a j u w o ł a n i a i c h do s t o ł u .
Poza d z i e ć m i d a w n i e j p r z y c h o d z i l i r ó w n i e ż do d o m u weselnego ubodzy,
g r o m a d z ą c się pod o k n a m i . S t ą d t e ż zwano i c h dziwokami
lub
przybudnymi. N a j c z ę ś c i e j o t r z y m y w a l i coś z jedzenia do t z w . węzełka.
Do lat
sprzed I I w o j n y ś w i a t o w e j , a w Istebnej jeszcze nawet p i ę ć d z i e s i ą t y c h
tego w i e k u , n a l e ż y zwyczaj wchodzenia pod stół w e s e l n y m ł o d y c h c h ł o p
c ó w w w i e k u 12 do 15 lat, k t ó r z y ż a r t a m i w y ł u d z a l i od b i e s i a d n i k ó w j e
dzenie. T a k opisuje to jeden z m i e s z k a ń c ó w Istebnej: „ci c h ł o p c y szkrob a l i w i e s i e l o w y c h , w y z u w a l i b u t k i m ł o d u s i , a m ł o d u s i a m u s i a ł a sie
w y p ł o c a ć i coś i m d a ć . D a ł a i m ł e b o m i ę s a , ł e b o czego innego, a czasem
j a k i ś grosz, ale rzadko. O n i nie czekali drugiego czi trzeciego s t o ł u dla
dzieci, ale m i g , m i g , j a k t y l k o wiesielowi posiadali, to o n i j u ż b y l i pod
stołem" .
2 9
Obecnie na d u ż y c h g o ś c i n a c h (weselach) s t o ł y u s t a w i a się w p o d k o w ę .
W okresie m i ę d z y w o j e n n y m i -dawniej s t a ł y one pod k ą t e m p r o s t y m ,
t w o r z ą c l i t e r ę L . M ł o d a para z a j m o w a ł a w ó w c z a s miejsce p r z y z ł ą c z e n i u
s t o ł ó w , p r z y p a d a j ą c e w t z w . ś w i ę t y m k ą c i e izby, w k t ó r y m zawieszone
b y ł y obrazy o tematyce r e l i g i j n e j . W p ó ź n i e j s z y c h latach ś r o d e k d ł u ż 2 8
M a l i c k i , op. cit., s. 105. Autor pisze m. in., iż do obowiązku starosty i wiesielników
należało poczęstowanie czakaczy wódką z butelki.
Zwyczaj ten opisał też E . G r i m , Wesele śląskie, Cieszyn 1928, s. 22. Warto
przytoczyć tutaj słowa gawędziarza beskidzkiego, P. Ruckiego z Jaworzynki: „Usz
temu będzie pjęćdziesiąt roków, było u sószada wiesieli, taki hańdowni b y w o ł
obyczoj, jak goście siedzieli za stołem, pojodali se kołocze, syr, rozmajite mięsa,
tosz my chłapcziska, brali torby szkolne i hajdy ku wiesielu. Wlazło sze po czichu
pód stół, szkrobało sze ujców, łebo tam cosi podał pód stół, łebo syra, łebo kreplik,
mięsa usz tam mało kiedy. Jo ros trefił na jakigo si brzidoka, jak jech go poszkrobał po kyrpcu, to mnie kop w nos, kref sie mi puściła, jo tóm krfiom uszrnarował
mu nogawice ponat kolana" (materiały tzw. „Klubu Literackiego" w Istebnej)
2 8
�13 7
BIESIADY WIEJSKIE
szego r a m i e n i a wspomnianej l i t e r y L s t a ł się c e n t r a l n y m miejscem b i e
siady.
S p r a w a zajmowania miejsc i usadzania gości za s t o ł e m nie p r z e d
s t a w i a s i ę j e d n o l i c i e n a w e t w jednej w s i . Zdania na t e n t e m a t są b o w i e m
podzielone. W i ę k s z o ś ć i n f o r m a t o r ó w u w a ż a , że goście sami z a j m u j ą m i e j
sca, k i e r u j ą c się p r z y j ę t y m i w z o r a m i z a c h o w a ń z w y c z a j o w y c h . P i e r w s i
zawsze zasiadali w a ż n i e j s i goście, czy to ze w z g l ę d u na s w ą p o z y c j ę w e
w s i l u b rodzinie, czy t e ż s p e ł n i a n ą na g o ś c i n i e f u n k c j ę (starostowie, r o
dzice chrzestni, t z w . potkowie,
p o ł o ż n a , zwana babiculą
itp.), b ą d ź t e ż
starsi w i e k i e m . M a ł ż e ń s t w a na ogół zawsze z a j m o w a ł y miejsce коЗо
siebie, podobnie j a k osoby w t y m s a m y m m n i e j w i ę c e j w i e k u . D a w n i e j
w czasie u c z t y weselnej w a ż n ą r o l ę s p e ł n i a ł starosta, d b a j ą c y o p o r z ą d e k
p r z y stole, sprawne wnoszenie p o t r a w i z a c h ę c a j ą c y do jedzenia. O n t e ż
k r o i ł m i ę s o , dzielił k o ł a c z e i w y g ł a s z a ł przed jedzeniem o r a c j ę . O r g a
n i z a t o r z y g o ś c i n y (rodzice pana l u b p a n n y m ł o d e j ) nie zasiadali na ogół
do s t o ł u , d o g l ą d a j ą c przebiegu u c z t y . D a w n i e j t e ż nie b r a l i u d z i a ł u w ś l u
bie. Zdarza się nieraz i w s p ó ł c z e ś n i e , iż gospodyni — j u b i l a t k a — nie
uczestniczy w g o ś c i n i e , s p ę d z a j ą c czas na p r z y g o t o w y w a n i u i p o d a w a n i u
jedzenia. W a r t o t u p r z y t o c z y ć w y p o w i e d ź m i e s z k a n k i Istebnej na temat
g o ś c i n y z okazji j e j s r e b r n y c h g o d ó w : „ n i e b y ł a m w ż a d n y m t r y b u n a l e ,
c h o ć to b y ł o moje ś w i ę t o " , w y j a ś n i a j ą c , iż o b o w i ą z k i gospodyni nie po
z w o l i ł y j e j na p r z y ł ą c z e n i e się do gości.
3 0
W s p ó ł c z e ś n i e d u ż ą u w a g ę zwraca się na e s t e t y k ę n a k r y c i a i w y g l ą d
s t o ł u biesiadnego, z w ł a s z c z a weselnego. Ustalenie j a d ł o s p i s u i sposobu
n a k r y c i a s t o ł u powierza się n a j c z ę ś c i e j kucharce, k t ó r e j n a l e ż y p r z y p i s a ć
znaczną rolę w inspirowaniu nowych wzorów zachowań. Hołdowanie mo
dzie, d a j ą c e się z a o b s e r w o w a ć we w s p ó ł c z e s n y c h wzorach s p o ż y c i a „ n a
pokaz", p r z e j a w i a się przede w s z y s t k i m w e w p r o w a d z a n i u miejskiego
s t y l u życia, charakterystycznego z w ł a s z c z a dla G ó r n o ś l ą s k i e g o O k r ę g u
P r z e m y s ł o w e g o . K u c h a r k i a n g a ż o w a n e są obecnie nie t y l k o do pomocy
w p r z y g o t o w y w a n i u wesela, ale t a k ż e gościn z okazji I k o m u n i i , srebr
n y c h i z ł o t y c h g o d ó w , chrzcin, p r y m i c j i i t p . O i l e w w y p a d k u w i ę k s z o ś c i
gościn, poza weselem, praca k u c h a r k i ogranicza się n a j c z ę ś c i e j t y l k o do
w y p i e k u ciasta, z w ł a s z c z a t o r t ó w oraz n i e k i e d y t e ż p r z y g o t o w y w a n i a
3 0
Przed przystąpieniem do jedzenia starosta przemawiał do zebranych' gości:
„Jakoś Panie Jezusie rozmnožil i pobłogosławił chlyb, tak rozmnóż i pobłogosław
tym młodym małżonkom w całym ich zicziu, jakosz przemiynil na wieszelu wody
we wino, tak przemień kajżdy smutek im w zicziu na radoszcz aż na wieki. —
Amyn. A jydzcie też ludkowie, jydzcie, aby se m ł o d y m statek chowoł". J . P r ob o s z , Wesele górali istebniańskich,
„Zaranie Śląskie", R. 14: 1938, z. 4, s. 236.
Zob. też J . G a l l u s , Starosta weselny. Zbiór przemówień,
wierszy i piosenek do
użytku
starostów^
drużbów
i gości weselnych
przy godach weselnych
zebrał...,
wyd. 3, Bytom 1900; C . K u r e k , Tradycja i współczesność
opolskich starostów
we
selnych, Opole 1978 (s. 168 — „Zagajenie biesiady weselnej"; s. 169-174 — „Prze
mówienia w czasie uczty").
�118
ZOFIA SZROMBA-RYSOWA
p e w n y c h p o t r a w i w s k a z ó w e k d o t y c z ą c y c h estetyki podania oraz zestawu
d a ń , to przed weselem r o z c i ą g a się na c a ł y p o p r z e d z a j ą c y je t y d z i e ń .
K o l e j n o w i ę c p r z y s t ę p u j e ona do robienia m a k a r o n u (nugli) do r o s o ł u ,
pieczenia d r o b n y c h ciastek i b i s z k o p t ó w na t o r t y , p r z y r z ą d z a n i a mas do
n i c h oraz m a k u i sera na k o ł a c z e . W t r z e c i m d n i u p r z y g o t o w u j e m i ę s o
i zarabia ciasto na k o ł a c z e , k t ó r e n a s t ę p n e g o dnia zawozi się do piekarza.
Zaraz po upieczeniu k o ł a c z y r o z s y ł a się je k r e w n y m i s ą s i a d o m . W d z i e ń
p o p r z e d z a j ą c y wesele p r z y r z ą d z a się s a ł a t k i , k o m p o t y , g a l a r e t k i owoco
we, a wieczorem u s t a w i a s t o ł y , dekoruje izby oraz k o m p l e t u j e z a s t a w ę ,
p o ż y c z a n ą od s ą s i a d ó w l u b w p u n k t a c h K o ł a G o s p o d y ń W i e j s k i c h . Prze
strzega s i ę na ogół nadal jeszcze przychodzenia na wesele z kieliszkiem,
s t a w i a j ą c j e na stole t y l k o dla gości spoza ś r o d o w i s k a miejscowego.
M i e s z k a ń c o m Beskidu Ś l ą s k i e g o nie z n a n y jest j u ż z autopsji zwyczaj
przynoszenia ze s o b ą na g o ś c i n y ł y ż k i w obawie przed z a k a ż e n i e m , „ c o
b y — j a k m o ż n a u s ł y s z e ć — kontków
( z a j a d ó w ) nie d o s t a ć " . Przed t y m
m i a ł o t e ż c h r o n i ć w y c i e r a n i e ł y ż k i o l e w ą p a c h ę , co powszechnie c z y
niono jeszcze w okresie m i ę d z y w o j e n n y m przed p r z y s t ą p i e n i e m do j e
dzenia poza w ł a s n y m domem. D o d a j m y , iż k ł a d z e n i e ł y ż e k w y ż ł o b i e n i e m
do s t o ł u m i a ł o z n a m i o n o w a ć s y t o ś ć .
N a u c z e s t n i k ó w w s p ó ł c z e s n y c h biesiad czeka kompletne n a k r y c i e ,
s k ł a d a j ą c e się z t a l e r z y g ł ę b o k i c h , p ł y t k i c h i deserowych, n o ż a , widelca,
ł y ż k i oraz ł y ż e c z k i , k o m p o t i e r k i , szklaneczki na w o d ę m i n e r a l n ą l u b so
d o w ą oraz kieliszka dla gości p r z y j e z d n y c h , g d y ż m i e j s c o w i — j a k j u ż
wspomniano — p r z y c h o d z ą na g o ś c i n ę z w ł a s n y m . D ą ż e n i e do estetycz
nego w y g l ą d u s t o ł u , z w ł a s z c z a weselnego, p r z e j a w i a się m i ę d z y i n n y m i
w u s t a w i a n i u na n i m p r z e d m i o t ó w p r z y c i ą g a j ą c y c h w z r o k w c h o d z ą c y c h
u c z e s t n i k ó w , j a k np. bogato zdobionych t o r t ó w , u s t a w i a n y c h po j e d n y m
na k a ż d y m stole, t a l e r z y z r ó ż n e g o rodzaju ciastkami, galaretek z b i t ą
ś m i e t a n ą , f i g u r e k z b r y n d z y i t p . Przed p r z y s t ą p i e n i e m do jedzenia t o r t y
i ciastka usuwa się ze s t o ł ó w , na k t ó r e nieraz w o g ó l e j u ż nie w r a c a j ą .
Obecnie nie cieszą się j u ż b o w i e m t a k ą p o p u l a r n o ś c i ą i nie są t a k i m i
s m a k o ł y k a m i , j a k i m i b y ł y w p i e r w s z y m okresie w k r a c z a n i a i c h do j a
d ł o s p i s ó w o d ś w i ę t n y c h . N a j c z ę ś c i e j s t a n o w i ą teraz p r z e d m i o t p o d a r u n k ó w
zabieranych z wesela d l a dzieci l u b dar r o z d a w a n y s ą s i a d o m .
Zagadnienie sposobu s p o ż y w a n i a i podawania p o t r a w na przestrzeni
ostatnich k i l k u d z i e s i ę c i u lat, to jest m n i e j w i ę c e j od p o c z ą t k u X X w . ,
przedstawia się i n t e r e s u j ą c o , podobnie j a k p r z e m i a n y w s a m y m j a d ł o s p i
sie. Z m i a n y te postaramy się u k a z a ć na p r z y k ł a d z i e u c z t y weselnej,
k t ó r a s t a ł a się w z o r e m d l a i n n y c h , n i e m n i e j w y s t a w n i e p r z y g o t o w y w a
n y c h gościn. Dane z p o c z ą t k u b i e ż ą c e g o w i e k u m ó w i ą o powszechnym
w ó w c z a s jedzeniu ze w s p ó l n y c h misek l u b t a l e r z y p r z e z ^ r z y l u b cztery
osoby, s i e d z ą c e n a p r z e c i w k o siebie. Sytuacja taka i s t n i a ł a t a k ż e w okresie
m i ę d z y w o j e n n y m , k i e d y to n p . w 1928 r . na b o g a t y m weselu w Istebnej
talerze m i e l i t y l k o p a ń s t w o m ł o d z i oraz proboszcz i m i e j s c o w y lekarz
�BIESIADY WIEJSKIE
119
•z ż o n ą . P o s ł u g i w a n o się w y ł ą c z n i e ł y ż k a m i , m i ę s o b i o r ą c do r ę k i , k t ó r ą
w y c i e r a n o w specjalnie zabierany w t y m celu r ę c z n i k l u b c h u s t k ę . T a k
u j m u j e to jedna z mieszkanek Istebnej: „ n a w i e s i e l u m i e l i ino ł y ż k i
i palce do m i ę s a [...] z jednej b r u t f a n i , j a k o się p i e k ł o , m i ę s o r ę k a m i
brali, a k a ż d y m i o ł j a k ą c h u s t k ę abo r ę c z n i k z d o m u w z i ę t e ze sobą, to
se r ę c e u c i e r o ł " . Jeszcze nawet po I I w o j n i e ś w i a t o w e j powszechnie m o ż
na m ó w i ć o t a k i m w ł a ś n i e sposobie s p o ż y w a n i a p o t r a w . Sytuacja z a c z ę ł a
u l e g a ć zmianie w latach p i ę ć d z i e s i ą t y c h , k i e d y to z a c z ę t o p o d a w a ć po
t r a w y k a ż d e m u na o d d z i e l n y m talerzu, n a j p i e r w zupy, a n a s t ę p n i e dania
m i ę s n e . S p o s ó b ten w ostatnich latach z a c z ą ł u s t ę p o w a ć modzie poda
w a n i a p o t r a w na p ó ł m i s k a c h i salaterkach, a zupy w wazach. P o c i ą g n ę ł o
to za s o b ą k o n i e c z n o ś ć s i ę g a n i a samemu po jedzenie, co w z b u d z i ł o —
z w ł a s z c z a u pokolenia starszego — pewne z a ż e n o w a n i e . Poza t y m nie
s p o t y k a ł o się to z p r z y c h y l n y m p r z y j ę c i e m ze w z g l ę d u na fakt pozbawie
nia b i e s i a d n i k ó w m o ż l i w o ś c i dowolnego dysponowania o t r z y m y w a n ą do
t ą d na t a l e r z u przez k a ż d e g o ilością m i ę s a . Zgodnie b o w i e m z t u t e j s z y m
z w y c z a j e m biesiadnik m ó g ł z a b r a ć do d o m u nie zjedzone na weselu
m i ę s o , co powszechnie c z y n i ł y k o b i e t y , w k ł a d a j ą c je do specjalnie w t y m
celu w s z y w a n y c h d u ż y c h kieszeni l u b przynoszonych ze s o b ą chustek .
W s p ó ł c z e ś n i e z d e r z a j ą się t u t a j d w a w z o r y z a c h o w a ń . Jeden — t r a d y
c y j n y — p r z e w i d u j e m o ż l i w o ś ć w z i ę c i a ze s o b ą nie zjedzonego m i ę s a ,
p r z y c z y m dodajmy, że zwyczajowo ustalone jest dla k a ż d e g o gościa po
j e d n y m k a w a ł k u z w s z y s t k i c h czterech d a ń m i ę s n y c h . D r u g i natomiast
zaleca pozostawienie na p ó ł m i s k u m i ę s a , u c h o d z ą c zarazem za p o ż ą d a n y
i ś w i a d c z ą c y o obyciu uczestnika s p o s ó b zachowania. Jedna z mieszkanek
Brennej w r ę c z m ó w i : „ t e r a z ludzie są tacy k u l t u r a l n i e j s i , to j u ż nie b i o r ą
ze s o b ą m i ę s a , bo to w s t y d " . T o t e ż w obawie przed k r y t y k ą w s p ó ł b i e
s i a d n i k ó w s p o s ó b ten jest ostatnio coraz częściej r e a l i z o w a n y . N a w e t
z a c h ę c a n i e k u c h a r k i : „ w i e l e sie w o m n a l e ż y , to se w e ź c i e wsziystko, j a k
n i e zjecie, no i b ę d z i e s p o k ó j " , nie p r z y n o s i zamierzonego s k u t k u . Z m i a
n y w sposobie zachowania się podczas u c z t y weselnej dobrze c h a r a k t e r y
z u j ą s ł o w a urodzonej w 1891 r. g ó r a l k i z Istebnej: „jo b y m nie w z i y n a
tego m i y n s a (z p ó ł m i s k a ) . Jo b y m w z i y n a , ale j a k m i d a j ą m ó j dział, co
jo m i a ł a zjeść, a j o tego nie zjem, t o ż t u se w e z m e m . A l e tak, ż e b y c h ze
s t o ł u , to n i . Jo sie n a j e m i jeszcze m u ze s t o ł u z a b i e r a ć ! N i e k i e r y to
jeszcze dziś t a k r o b i , ale to t a k nie p i y k n i e [...], ludzie k r z y w o p a t r z ą
na takiego". P r z y g o t o w y w a n i e paczek z jedzeniem w r ę c z a n y c h opuszcza
j ą c y m wesele ma c z y n i ć z a d o ś ć w s p o m n i a n e m u zwyczajowi.
3 1
P o w y ż s z e z m i a n y d o t y c z ą t e ż u m i e j ę t n o ś c i p o s ł u g i w a n i a się s z t u ć c a
m i , z w ł a s z c z a w i d e l c e m , k t ó r y do k o ń c a I I w o j n y ś w i a t o w e j nie b y ł
81
Por. m. in. M a l i c k i , op. cit., s. 106. Zob. też F . O l e s i e j u k , Obrzędy
we
selne w Lubelskiem, Wrocław 1971, s. 16. Na Łużycach goście weselni przynosili ze
sobą garnek na potrawy, których nie zjedli, a które zanosili do domu dla rodziny
.(£ с h n e e w e i s, op. cit., s. 43).
�120
ZOFIA SZROMBA-RYSOWA
w powszechnym u ż y c i u u l u d n o ś c i Beskidu Ś l ą s k i e g o . Jedna z mieszkanek
Istebnej, urodzona w 1930 г., t a k w s p o m i n a : „jo w o r n p o w i m , że j o
d ł u g o nie u m i a ł a w i d e l c e m j e ś ć . Jak m y kajsi z z e s p o ł e m [ r e g i o n a l n y m ]
w y j e ż d ż a l i , to j o sie d z i w o w a ł a , j a k gdo je, bo j o nie b y ł a nauczona".
Dopiero p r z y j a z d do w s i l e t n i k ó w , n a s i l a j ą c y się od l a t p i ę ć d z i e s i ą t y c h
tego w i e k u , i c z ę s t s z e w y j a z d y poza w i e ś p o z w o l i ł y na przyswajanie
sobie i n n o w a c j i i u z m y s ł o w i e n i e r ó ż n i c w poziomie ż y c i a w e w ł a s n y m
ś r o d o w i s k u i poza n i m . N i e r z a d k o z r e s z t ą n a p o t y k a ł o to sprzeciw ze
s t r o n y l u d z i starszych. O n i to c z ę s t o nie chcieli l u b nie u m i e l i p o s ł u g i w a ć
się w i d e l c e m . Ponad 7 0 - l e t n i mieszkaniec B r e n n e j t w i e r d z i , iż na ś l u b i e
c ó r k i w 1958 r. w obawie, aby „ n i e w y ż g a ć k o m u oczu w i d ł a m i " , zajął
miejsce p r z y k o ń c u s t o ł u obok m ę ż c z y z n w t y m s a m y m w i e k u , gdzie
m ó g ł p o s ł u g i w a ć s i ę w y ł ą c z n i e ł y ż k ą , a m i ę s o b r a ć do p a l c ó w l e w e j r ę k i ,
r e z y g n u j ą c z p r z y n a l e ż n e g o m u miejsca obok p a ń s t w a m ł o d y c h , gdzie
z m u s z o n y m się b y ł o z a c h o w y w a ć zgodnie z o b o w i ą z u j ą c ą n o w ą m o d ą .
N a l e ż y jeszcze d o d a ć , iż w e d ł u g w i e r z e ń tutejszej l u d n o ś c i w i e j s k i e j
podczas jedzenia w w i ę k s z y m gronie osób b y ł o s i ę n a r a ż o n y m na zauro
czenie. B i e s i a d n i k ó w m i a ł o p r z e d t y m u c h r o n i ć n i e p o s t r z e ż o n e o d ł o ż e n i e
l u b odlanie na bok m a ł e j ilości jedzenia przez k o b i e t ę w n o s z ą c ą je na
s t ó ł . C z y n n o ś ć t ę powtarzano n i e k i e d y p r z y k a ż d o r a z o w y m jedzeniu,
n a w e t jeszcze w czasach n a m w s p ó ł c z e s n y c h , p r z y c z y m j e d n a k p o
wszechniej zwyczaj t e n w i ą ż e się z k a r m i e n i e m b y d ł a i t r z o d y c h l e w n e j .
P r z e c h o d z ą c do j a d ł o s p i s u biesiad, zasygnalizujemy jego n a j i s t o t n i e j
sze elementy, z w r a c a j ą c m . i n . u w a g ę na p o t r a w y , k t ó r e i n t e g r o w a ł y
b i e s i a d n i k ó w b ą d ź t e ż s y m b o l i z o w a ł y p o c z ą t e k l u b koniec uczty.
W s p ó ł c z e ś n i e podawane na g o ś c i n a c h p o t r a w y s t a n o w i ą d o ś ć j e d n o
l i t y i ustalony zestaw, o d p o w i a d a j ą c y w z o r o m p o s i ł k u o d ś w i ę t n e g o . S k ł a
da się on z r o s o ł u ( w o ł o w o - k u r z e g o ) z m a k a r o n e m oraz k i l k u r o d z a j ó w
m i ę s a n a j c z ę ś c i e j pieczonego (schab, p i e c z e ń , d r ó b , k o t l e t y , rolady), k t ó r e
z a s t ą p i ł o podawane d a w n i e j na g o ś c i n a c h m i ę s o gotowane. N a wesela
p r z y g o t o w u j e się cztery rodzaje m i ę s a , a m i a n o w i c i e : 1) p o t r a w k a z k u r y
z r y ż e m i s a ł a t k ą j a r z y n o w ą ; 2) k o t l e t schabowy l u b p i e c z e ń c i e l ę c a
z z i e m n i a k a m i ; 3) pieczona k u r a z, z i e m n i a k a m i ; 4) w o ł o w e r o l a d y z k l u
skami ś l ą s k i m i . K l u s k i te, n o s z ą c e w Istebnej n a z w ę klusek ze szkrobu,
a w B r e n n e j białych, w i ą ż ą s i ę z r e g i o n e m G ó r n e g o Ś l ą s k a , gdzie od d a w
na s t a n o w i ą n i e o d ł ą c z n y element p o ż y w i e n i a nie t y l k o ś w i ą t e c z n e g o ,
ale i niedzielnego . Z tego to t e r e n u corocznie z j e ż d ż a do w s i B e s k i d u
3 2
3 3
8 2
Ponad 50-letnia mieszkanka Brennej twierdzi, iż do dnia dzisiejszego sto
suje się do zaleceń swej matki, która kazała dzieciom uchyniać
(odkładać lub od
lewać) przed jedzeniem nieco potrawy na bok. Matka wspomnianej informatorki
pouczała swe dzieci mówiąc: „tak róbcie, bo tak powinno być".
Kluski te przyrządza się z gotowanych ziemniaków oraz mąki ziemniaczanej.
Na temat rozpowszechnienia tej potrawy na Górnym Śląsku zob. Z. S z r o m b a R y s o w a , Pożywienie
ludności wiejskiej na Śląsku, Wrocław 1978, s. 74.
s s
�121
BIESIADY WIEJSKIE
Ś l ą s k i e g o w i e l u l e t n i k ó w i w c z a s o w i c z ó w , k t ó r z y nierzadko s t a j ą się t e ż
u c z e s t n i k a m i gościn w i e j s k i c h . Dlatego t e ż — j a k stwierdza jedna z miesz
kanek B r e n n e j — „ t e r a z u nas t e ż k l u s k i m u s z ą b y ć , bo teraz p r z e w a ż n i e
jest d u ż o gości z miasta na weselach. Teraz to t a k się w i ę c e j ł ą c z y , z m i a
sta na w i e ś , ze w s i do miasta". D o d a t k i do m i ę s a s t a n o w i ą r ó ż n e g o r o
dzaju w a r z y w a , k t ó r e w y p a r ł y — p o w s z e c h n ą jeszcze w okresie m i ę
d z y w o j e n n y m — k i s z o n ą k a p u s t ę z z a s m a ż k ą . B y ł a ona nie t y l k o n i e o d
ł ą c z n y m s k ł a d n i k i e m codziennego j a d ł o s p i s u , ale zawsze go t e ż rozpo
czynała.
S t w i e r d z i ć n a l e ż y , iż t a k d u ż a ilość d a ń m i ę s n y c h o d r ó ż n i a u c z t y
weselne g ó r a l i ś l ą s k i c h od u r z ą d z a n y c h w s ą s i e d n i c h wsiach ż y w i e c k i c h ,
a nawet i ś l ą s k i c h . Jedna z mieszkanek B r e n n e j t a k w y p o w i a d a się ń a
t e n temat: „ m i e n i j jest t a m w s z i y ć k i e g o jako u nas, inaczy g o t u j ą . T a m
z a ś t y c h d a n i nie m a t y l e z t y m i m i ę s a m i . Pani, co t u jest u nas, m i ę s o
t u jeszcze po p o ł u d n i u d o w a j ą " . Powszechnie przestrzegany zwyczaj
p r z y g o t o w y w a n i a na wesele aż t y l u d a ń m i ę s n y c h , b ę d ą c y p r z y k ł a d e m
o b o w i ą z u j ą c e j obecnie k o n s u m p c j i „ n a pokaz", k t ó r e j biesiadnicy n a j
c z ę ś c i e j nie s ą w stanie s p r o s t a ć , budzi z a s t r z e ż e n i a samych m i e s z k a ń
c ó w w s i , k t ó r z y w p r o s t m ó w i ą : „ t o nie warce t y l e jedzenia, bo jednego
p o j e d z ą , a p o t e m nie chcą, a f u r t z n o s z a j ą . L u d z i e strasznej r o b o t y
m a j ą , a p o t e m nie j e d z ą " . J a k ż e o d m i e n n y b y ł j a d ł o s p i s uczty weselnej
z p o c z ą t k u X X w., m i m o iż starano się r ó w n i e ż p r z y g o t o w a ć k i l k a p o
t r a w , b ą d ź siedem — j a k podaje L . M a l i c k i — aby s t a r c z y ł o i c h m ł o d y m
na k a ż d y d z i e ń tygodnia, b ą d ź d w a n a ś c i e , t y l e i l u b y ł o a p o s t o ł ó w .
3 4
J a d ł o s p i s weselny — j a k j u ż wspomniano — s t a ł się w z o r e m dla w i e
l u w s p ó ł c z e ś n i e p r z y g o t o w y w a n y c h biesiad. S t a n o w i ą go: r o s ó ł z m a k a
r o n e m , z a s t ę p o w a n y n i e k i e d y i n n ą z u p ą (np. p o m i d o r o w ą ) , r ó ż n e g o r o
dzaju m i ę s o (pieczony d r ó b , k o t l e t y , p i e c z e ń ) z z i e m n i a k a m i , a n i e k i e d y
r ó w n i e ż ze w s p o m n i a n y m i k l u s k a m i ś l ą s k i m i , oraz ciasto, a nierzadko
i t o r t . P r z y k ł a d o w o p r z y t o c z m y t u zestaw p o t r a w podanych w 1975 r.
na g o ś c i n ę z okazji 50-tych u r o d z i n jednej z mieszkanek Istebnej: r o s ó ł
z makaronem, pieczone k u r y w sosie ś m i e t a n o w y m z z i e m n i a k a m i , p i e
czone i n d y k i z s a ł a t k ą z czerwonej kapusty i z i e m n i a k a m i oraz p i e c z e ń
z k r ó l i k a w sosie z k l u s k a m i ś l ą s k i m i . M i ę d z y d a n i a m i m i ę s n y m i po
dano — zgodnie z n o w y m z w y c z a j e m — g a l a r e t k i owocowe z b i t ą ś m i e
t a n ą , a po obiedzie k a w ę l u b h e r b a t ę , k o m p o t oraz ciasto .
3 5
D a n i a m i ę s n e , k t ó r e są p o d s t a w ą k a ż d e j w s p ó ł c z e s n e j g o ś c i n y , przed
8 4
M a l i c k i , op. cit., s. 102 n. Zob. też E . Ś w i b ó w n a , Co przed stu dwu
dziestu laty Brenniacy
jedli na weselu i jak te potrawy
przyrządzali?
Spisała
w lutym 1934 roku..., „Zaranie Śląskie", R. 10: 1934, z. 2, s. 109.
Równie urozmaicony bywa jadłospis gościny z okazji złotych godów. I tak
np. na uroczystość tę w 1977 r. w Istebnej podano: rosół z makaronem, kurę w sosie
ś m i e t a n o w y m i kluski śląskie oraz sałatkę z kapusty, kotlety schabowe z ziemnia
kami i kiszonym ogórkiem oraz mielone mięso z ziemniakami i buraczkami.
8 5
�122
ZOFIA SZROMBA-RYSOWA
I I w o j n ą ś w i a t o w ą , a nawet i jeszcze po niej, p o j a w i a ł y się n i e c z ę s t o na
stole g ó r a l i ś l ą s k i c h . W Istebnej n p . p o c z ę s t u n e k nierzadko s t a n o w i ł ku
buś, c z y l i zapiekane w p i e k a r n i k u tarte surowe z i e m n i a k i polane ś m i e
t a n ą i posypane c u k r e m , gałuszki
— pszenne k l u s k i , gryzka — g r y s i k
na m l e k u dobrze omaszczony i posypany c u k r e m oraz r y ż , poprzedzane
zawsze j e d n a k — zgodnie z m i e j s c o w y m zwyczajem — g o t o w a n ą k i s z o n ą
k a p u s t ą , j e d z o n ą z c a ł y m i z i e m n i a k a m i , k t ó r e brano do r ę k i . W a r t o p r z y
t o c z y ć t u w y p o w i e d ź urodzonej w 1930 r. mieszkanki Istebnej: „ w t e d y
w s z i y ć k o na misach d o w a l i . B y ł a to wieczno kapusta, nie b y ł o han m i ę sow. Tero sie ludzie dobrze m a j ą . Inszych nie u z n o w a j ą ino m i ę s o . P i y r w y j g r y z k i n a w a r z i l i , n a m a ś c i l i m a s ł e m . Kubusie, kawa, kołocze — t o ś
to b y ł a g o ś c i n a . A dziska z a ś inaczy".
P o ś w i ę ć m y jeszcze nieco u w a g i p o t r a w o m s p e ł n i a j ą c y m na ucztach
o k r e ś l o n e funkcje. Przede w s z y s t k i m w y p a d a t u w y m i e n i ć ser., w y s t ę
p u j ą c y na terenie Beskidu Ś l ą s k i e g o pod n a z w ą sera klaganego. D a w n i e j
b y ł to ser owczy. Obecnie p r z y r z ą d z a n y jest z m l e k a krowiego l u b m i e
szanego z o w c z y m t e c h n i k ą robienia s e r ó w podpuszczkowych z m l e k a
s ł o d k i e g o , c h a r a k t e r y s t y c z n ą d l a r e g i o n u K a r p a t . S y m b o l i z o w a ł on d a w
ne ź r ó d ł o u t r z y m y w a n i a tutejszej l u d n o ś c i g ó r a l s k i e j — pasterstwo,
i zgodnie z t r a d y c j ą w i n i e n z n a l e ź ć się na stole biesiadnym, rozpoczy
n a j ą c k a ż d ą u c z t ę w e s e l n ą . T a k p i s a ł na t e n temat ks. E. G r i m , d ł u g o
l e t n i proboszcz w Istebnej: „ n a j p r z ó d p o d a j ą p r z y c i e ś : chleb i m i s ę sera,
k a ż d y z m i s y do chleba ser palcem p r z y b i e r a " . Obecnie j u ż t y l k o
w Istebnej przestrzega się z w y c z a j u podawania na stół wspomnianego
sera, jednak j u ż t y l k o „ n a co d r u g i m — j a k m ó w i miejscowa kucharka —
weselu". Zgodnie z t r a d y c j ą , k a ż d y z u c z e s t n i k ó w g o ś c i n y p o w i n i e n skosz
t o w a ć go na p o c z ą t k u uczty. N a j c z ę ś c i e j jednak, r o z r o b i o n y z m a s ł e m
i u f o r m o w a n y w f i g u r k i z w i e r z ą t l u b i n n y c h p r z e d m i o t ó w , stanowi j u ż
t y l k o d e k o r a c j ę s t o ł u weselnego. T r a d y c y j n y m i o b o w i ą z u j ą c y m d a w n i e j
daniem w e s e l n y m b y ł a moczanina l u b moczanica, podawana na stół j a k o
druga w k o l e j n o ś c i . Z a c y t u j m y t u raz jeszcze ks. E. G r i m a : „ p o t e m m a s ł o
na misie i k r o m k i k o ł a c z a / w i ę c k a ż d y k o ł a c z ł a m i e , w misie m a s ł e m
macza [ . . . ] / moczanica l u d zowie t ę d r u g ą d a ń c a ł ą / albo, że z b r o d y
kapie, zwie j ą t e ż k a p a ł a " . P o t r a w a ta, c z y l i k o ł a c z p o k r a j a n y i m a
czany w r o z t o p i o n y m m a ś l e , z n i k ł a ze s t o ł u biesiadnego j u ż przed I I
w o j n ą ś w i a t o w ą . W a l o r e m j e j — j a k się powszechnie u w a ż a — b y ł o
uodpornienie o r g a n i z m u na alkohol, k t ó r y dopiero po n i e j m ó g ł p o j a w i ć
3 6
3 7
3 S
3 9
*• Na temat sera podawanego na uczcie weselnej zob. m. in. D e к o w s к i,
op. cit., s. 162.
" G r i m , op. cit., s. 22.
Ibidem, s. 22.
Urodzona w 1925 r. mieszkanka Istebnej mówi: „dawno już moczaniny nie
dają, to już wyszło z mody. To jeszcze mi mama o niej opowiadali".
88
n
�323
BIESIADY WIEJSKIE
się na stole. Obecnie r o l ę t a k ą s p e ł n i a podawana przed obiadem t z w .
„ z i m n a p ł y t a " , c z y l i z a k ą s k i w postaci w ę d l i n y , śledzi, j a j e k w majone
zie, s a ł a t e k i t p . , k t ó r a z n a l a z ł a się w m i e j s c o w y m j a d ł o s p i s i e na w z ó r
uczt rozpowszechnionych na terenie G ó r n o ś l ą s k i e g o O k r ę g u P r z e m y s] owego .
4 0
L i t e r a t u r a etnograficzna dostarcza danych o p o t r a w a c h z a m y k a j ą c y c h
u c z t ę w e s e l n ą , c h r z e s t n ą l u b p o g r z e b o w ą . W Beskidzie Ś l ą s k i m b y ł n i ą
g r y s i k u g o t o w a n y na m l e k u , dobrze omaszczony i posypany c u k r e m ,
k t ó r y jeszcze w okresie m i ę d z y w o j e n n y m podawano w Brennej na k o ń c u
uczty weselnej, a w Istebnej — w e d ł u g M . Szubertowej — u c z t y chrzest
nej . W W i ś l e b y ł a to kasza, k t ó r ą — j a k m ó w i o n o — „ s t r a s z o n o " uczest
n i k ó w wesela, d a j ą c i m do zrozumienia, iż biesiada jest j u ż z a k o ń c z o n a .
N i e r o z e r w a l n i e z weselem z w i ą z a n y b y ł kołacz, k t ó r y pod koniec
uczty wnoszono na stół biesiadny. Starosta d z i e l i ł k a ż d y k o ł a c z p o m i ę
dzy sześciu b i e s i a d n i k ó w , k t ó r z y zabierali go ze s o b ą do d o m u . W Isteb
nej p o d o b n ą r o l ę s p e ł n i a ł a d r o ż d ż o w a b u ł k a (zwana babówką
l u b brytfaniokiem), k t ó r ą w czasie czepin p a n n a m ł o d a c z ę s t o w a ł a w s z y s t k i c h go
ści. W latach p i ę ć d z i e s i ą t y c h sporadycznie, a w s z e ś ć d z i e s i ą t y c h p o
wszechnie, f u n k c j ę k o ł a c z a i wspomnianej b a b k i p r z e j ą ł t o r t (dorta)
.
K o ł a c z e ( n a z w ą t ą ostatnio o k r e ś l a się p l a c k i z nadzieniem z sera, m a r
m o l a d y l u b m a k u p o m i ę d z y d w o m a w a r s t w a m i ciasta) s t a n o w i ą dziś
w y ł ą c z n i e dar r o z s y ł a n y g o ś c i o m i s ą s i a d o m przed weselem. P i e c z y w e m
c h r z e s t n y m w W i ś l e — j a k p o d a j ą ź r ó d ł a — b y ł a pszenna strucla, zwana
weselnikiem
.
4 1
4 2
4 3
4 4
4 S
4 6
M ó w i ą c o cechach j a d ł o s p i s ó w biesiad w i e j s k i c h n a l e ż y w s p o m n i e ć
jeszcze o gościnie u r z ą d z a n e j z okazji ś w i n i o b i c i a , na k t ó r e j podawano
szereg specyficznych dla tego w y d a r z e n i a p o t r a w . N a l e ż a ł a do nich, spo
ż y w a n a j a k o pierwsza, mocznina, t j . chleb, a częściej pieczony w d o m u
placek z m ą k i i g o t o w a n y c h z i e m n i a k ó w l u b w y ł ą c z n i e z z i e m n i a k ó w
( s u r o w y c h t a r t y c h i gotowanych) maczany w roztopionej s ł o n i n i e ze
s k w a r k a m i (szpyrkami),
dalej kiszona kapusta ze s ł o n i n ą , c a ł e gotowane
4 0
Por. S z r o m b a - R y s o w a , op. cit., s. 85.
Zob. m. in. А. С h ę t n i k, Pożywienie
Kurpiów.
Jadło i napoje
zwykłe,
obrzędowe
i głodowe,
K r a k ó w 1936, s. 96; F i s c h e r ,
op. cit., s. 377; J . S e mb r z y c k i , Wesele na Mazurach, „Wisła", t. 7: 1893, s. 96.
S z u b e r t ó w a, Dary..., s. 614.
Materiały Archiwum Р А Е we Wrocławiu, nr inw. 3080.
Zob. też P i 1 с h, op. cit., s. 38, 75.
Fakt ten zanotowano już w 1951 r. w Istebnej. Wówczas to kucharka pou
czyła pannę młodą, przechodzącą na duże gospodarstwo pana młodego: „tam lepszi
rodzina, to by trza nie babkę ino dorte upiec". Tort, z którym panna młoda pod
chodziła do rodziców pana młodego z zapytaniem: „czy mnie przyjmujecie za dziec
ko, czy za synową?", zrobił w tamtych czasach bardzo duże wrażenie na zebranych.
" M a l i c k i , op. cii., s. 84; P i l e h, op. cit., s. 64; materiały Archiwum Р А Е
we Wrocławiu, nr inw. 3080.
4 1
4 2
4 3
4 4
4 5
�124
ZOFIA SZROMBA-RYSOWA
4 7
z i e m n i a k i , podgardle oraz pieczona krew, inaczej zwana bachora . S m a
ż o n o t e ż p ą c z k i (krepliki),
a nieraz pieczono nawet k o ł a c z l u b b u c h t y .
Ś w i n i o b i c i e b y ł o b o w i e m zawsze d u ż y m na w s i w y d a r z e n i e m , p r z y r ó w
n y w a n y m nawet do wesela, j a k stwierdza m . i n . l u d o w y autor z Istebnej:
„ j e d z y n i a n a w a r z i l i i n a p i k l i g a ź d z i n a , j a k o na w i e s i e l u " .
4 8
Jak n i e k t ó r e g o ś c i n y c h a r a k t e r y z u j ą się specyficznymi p o t r a w a m i , tak
t e ż p r z e w o d n i a m y ś l p r o w a d z o n y c h w czasie n i c h r o z m ó w w i ą ż e się
z i n s p i r u j ą c y m i je w y d a r z e n i a m i . Na p r z y k ł a d g o ś c i n y z okazji ś w i n i o bicia r o z p o c z y n a ł y u w a g i n á temat, w i e l k o ś c i zabitej ś w i n i , j e j w a g i oraz
ilości i g r u b o ś c i s ł o n i n y . B y ł o to t a k ż e p r z e d m i o t e m wznoszonych toa
s t ó w podczas w y p i j a n e g o w d u ż e j ilości alkoholu, wymaganego — - j a k się
s ą d z i — p r z y s p o ż y w a n i u w ó w c z a s z b y t t ł u s t y c h p o t r a w . Prowadzone
r o z m o w y d o t y c z y ł y nadto spraw gospodarczych, ż y c i a s ą s i e d z k i e g o i w s i ,
p r z e c h o d z ą c pod koniec g o ś c i n y w opowiadania ż a r t o b l i w e , nierzadko
k o ń c z ą c e się ś p i e w e m . Uczta weselna, n a j d ł u ż e j t r w a j ą c a ze w s z y s t k i c h
gościn i s k u p i a j ą c a z r ó ż n i c o w a n e znacznie t o w a r z y s t w o , b y ł a miejscem
r ó ż n o t e m a t y c z n y c h r o z m ó w . P r z e w a ż a ł y w n i c h j e d n a k osoby pana i p a n
n y m ł o d e j , i c h p r z y s z ł e szczęście i p o ż y c i e m a ł ż e ń s k i e . Do n i c h t e ż n a
w i ą z y w a ł starosta, z a c h ę c a j ą c y b i e s i a d n i k ó w do jedzenia i w y g ł a s z a j ą c y
oracje. Nie zanotowano na b a d a n y m terenie p r z y ś p i e w e k i n t o n o w a n y c h
podczas wnoszenia na stół k o l e j n y c h p o t r a w , znanych z i n n y c h s t r o n
P o l s k i . S p e ł n i a n e w czasie u c z t y toasty n a w i ą z y w a ł y do n o w o ż e ń c ó w .
Biesiadnicy ż y c z y l i i m - z d r o w i a , d o m a g a j ą c się pod koniec biesiady do
wodu ich wzajemnej przychylności, t j . pocałunku, wołając tak długo
„ g o r z k o " , „ g o r z k o " , d o p ó k i m ł o d z i nie p o c a ł o w a l i się, w y w o ł u j ą c u ze
b r a n y c h r e a k c j ę zadowolenia, w y r a ż a n ą o k r z y k i e m „ s ł o d k o " .
4 9
5 0
N i e o d ł ą c z n y m s k ł a d n i k i e m w s z y s t k i c h biesiad, z w y j ą t k i e m g o ś c i n y
z okazji I k o m u n i i , jest a l k o h o l , k t ó r y u ł a t w i a ł n a w i ą z y w a n i e k o n 5 1
4 7
Nazwą tą określa się jelita napełnione tartymi surowymi ziemniakami spa
rzonymi, mlekiem lub wrzątkiem i wymieszanymi ze słoniną, sadłem, skwarkami
oraz k a w a ł k a m i tłustego mięsa, a następnie przypieczone na tłuszczu i zapieczone
jeszcze w piekarniku.
Mieszkanka Brennej tak opisuje tę gościnę: „nasmażyli szpyrek, nakroli
chlyba ku temu i maczali, ugotowali mięsa i kapusty kiszonej, kartofli i prosili
sąsiada na szpyrki, bo to była uroczystość". Zob. też B u l k a , sen.,
Świniobicie,
„Gwiazdka Cieszyńska", R. 92: 1939, nr 7, s. 2; P i l c h , op. cit., s. 62 n.
Treść takich rozmów przytacza P i l c h , op. cit.: „Pięknego my dzisiaj za
bili babucia, ale każ mu do tego, co był u nieboszczyka Janicy od Poloków".
Np. w Beskidzie Sądeckim (materiały w ł a s n e w Archiwum Pracowni Etno
graficznej Z E I H K M P A N w Krakowie).
Przytoczmy tu słowa ks. N. В o ń с z у к a (Stary kościół miechowski, Bytom
1879, s. 27): „Nuż się człowiek narodził / Już od karczmy do karczmy jego ojciec
chodził / Kosztować, gdzie gorzałka była najsmaczniejsza, / Gdy nam byla do
uciech wszech najpotrzebniejsza. / Wszak bez wódki nie było gościny [...] / Mógł
bym wam bez liku z przykładów dowodzić / Jako się z wódką nasi przodkowie
rodzili, / Z wódką żyli i z wódką ze świata schodzili".
4 8
4 9
5 0
5 1
�BIESIADY WIEJSKIE
125
t a k t ó w i prowadzenie swobodnej r o z m o w y , t a k w a ż n e j dla o g ó l n e j a t m o
sfery biesiady. Wzajemne przepijanie do siebie m i a ł o s ł u ż y ć p o z y s k i w a
n i u p r z y c h y l n o ś c i , s y m b o l i z o w a ł o zbratanie i a k c e p t a c j ę . N i c dziwnego,
że t o w a r z y s z y ł a m u c a ł a e t y k i e t a . R y t u a ł picia o k r e ś l a ł m . i n . osobę f u n
datora, k i e r u n e k picia, k o l e j n o ś ć i s p o s ó b przepijania oraz t o w a r z y s z ą c e
t e m u s ł o w a . O g ó l n i e p r z y j ę t ą z a s a d ą b y ł o przechodzenie m ę ż c z y z n na
g o ś c i n ę z a l k o h o l e m i kieliszkiem. Z w y c z a j o w o o k r e ś l o n a t e ż b y t e ilość
przynoszonej w ó d k i , w y n o s z ą c a p ó ł l i t r a od jednej p a r y m a ł ż e ń s k i e j ,
w z r a s t a j ą c j e d n a k na weselach n a w e t do 10 l i t r ó w w w y p a d k u w y ż s z e j
pozycji b i e s i a d n i k ó w i s p e ł n i a n e j przez niego na g o ś c i n i e f u n k c j i (staro
sta, d r u ż b a , gość wiesielowy).
R ó w n i e ż k o b i e t y p r z y c h o d z i ł y d a w n i e j na
wesele z w ó d k ą . W latach p i ę ć d z i e s i ą t y c h X X w . s p o t k a ł o się to z o s t r ą
k r y t y k ą m i e j s c o w y c h k s i ę ż y , n a w o ł u j ą c y c h do przynoszenia na g o ś c i n y
c u k i e r k ó w zamiast w ó d k i . Od tego to czasu datuje się c z ę s t o w a n i e n i m i
u c z e s t n i k ó w ś l u b u po w y j ś c i u i c h z k o ś c i o ł a oraz b i e s i a d n i k ó w podczas
obiadu i zabawy w gospodzie. T o t e ż ilość z a k u p y w a n y c h przez uczestni
czące w weselu k o b i e t y c u k i e r k ó w s i ę g a nierzadko i 15 k i l o g r a m ó w .
W ó d k ę p r z y n i e s i o n ą ze s o b ą na g o ś c i n ę k a ż d y z b i e s i a d n i k ó w b ą d ź
s k ł a d a ł w jedno miejsce zamykane na klucz, b ę d ą c y w r ę k a c h zaufanej
osoby, b ą d ź t r z y m a ł w teczce pod s t o ł e m , w y j m u j ą c dopiero w c h w i l i
uznanej przez s t a r o s t ę l u b d r u ż b ę za o d p o w i e d n i ą do r o z p o c z ę c i a picia
alkoholu. N i e r a z szukano p r e t e k s t u do p r z y ś p i e s z e n i a tego m o m e n t u .
1 t a k np. podanie na stół mocno okraszonej k a p u s t y w y w o ł y w a ł o n i e g d y ś
u w a g i w rodzaju: „ w y p i j m y za k a p u s t ę " l u b „ n a zdrowie, coby z a l a ć te
k a p u s t ę " . Obecnie k t ó r y ś z gości stara się czasem r o b i ć u w a g ę na temat
t r u d n o ś c i jedzenia bez popicia, aby u s p r a w i e d l i w i ć postawienie na stole
flaszki z w ó d k ą , c h o ć z a s a d ą — r o z p o w s z e c h n i a n ą przez k u c h a r k i — jest
rozpoczynanie picia alkoholu dopiero p o m i ę d z y t r z e c i m a c z w a r t y m da
niem m i ę s n y m .
Jak j u ż wspomniano, nierzadko jeszcze w s p ó ł c z e ś n i e biesiadnicy p r z e
p i j a j ą do siebie z jednego kieliszka. Z p o c z ą t k i e m X X w . c z ę s t o p i t o
w p r o s t z flaszki, j a k m ó w i o n o — z ruty. Powszechnie przestrzegano
i przestrzega się nadal z w y c z a j u w y l e w a n i a resztek a l k o h o l u z kieliszka
przed p o n o w n y m n a p e ł n i e n i e m i podaniem kolejnej osobie, aby j e j nie
z a s z k o d z i ć i ustrzec p r z e d u r o k i e m . W t y m w ł a ś n i e p r z e j a w i a s i ę —
w e d ł u g s ł ó w g ó r a l i ś l ą s k i c h — u m i e j ę t n o ś ć picia alkoholu. W p r z e c i w
n y m w y p a d k u b o w i e m m o ż n a b y ł o n a b a w i ć się n i e s t r a w n o ś c i , u p i ć się
szybko, a nawet ciężko z a c h o r o w a ć . N i e p o m y ś l n y o b r ó t m o g ł o m i e ć r ó w
n i e ż nalewanie a l k o h o l u l e w ą r ę k ą , t o t e ż m a ń k u c i (w miejscowej gwarze
lewacy) n a j c z ę ś c i e j w y s t r z e g a l i się nalewania w ó d k i . D o d a j m y , że z d m u 5 2
S 2
Na ten temat zob. m. in. S. D w o r a k o w s k i , Kultura społeczna ludu wiej
skiego na Mazowszu nad Narwią, Białystok 1964, s. 231; U. R o h n e r - B a u m b e r g e r, Trinksitten
gestem und heute, „Schweizerisches Archiv für Volkskunde",
E . 73: 1977, z. 3-4, s. 199.
�326
ZOFIA S Z R O M B A - R Y S O W A
chiwanie p i a n y z p i w a , co d a w n i e j c z y n i l i b y w a l s c y gospód, m i a ł o r ó w
n i e ż c h r o n i ć od u r o k u .
5 3
Powszechne i zgodne z t u t e j s z ą t r a d y c j ą jest wzajemne c z ę s t o w a n i e
się wszystkich b i e s i a d n i k ó w p r z y n i e s i o n ą z s o b ą na g o ś c i n ę w ó d k ą .
C z ę s t u j ą c y w s t a w a ł od stołu, b r a ł f l a s z k ę i kieliszek, p o d c h o d z i ł kolejnodo k a ż d e g o gościa i w r ę c z a j ą c m u n a p e ł n i o n y kieliszek m ó w i ł : „ m a s z
w y p i j , boś t y ode m n i e jeszcze nie p i ł " l u b „ n i e c h ci s ł u ż y " , czy t y m
podobne. O d b i e r a j ą c y kieliszek m ó w i ł t y l k o „ n a z d r o w i e " (dawniej „na
,zdrowi"),
w y c h o d z ą c z z a ł o ż e n i a , iż za alkohol nie n a l e ż y d z i ę k o w a ć . Za
l e ż n i e od okoliczności pito „ n a p o t k ę " ( t j . m a t k ę c h r z e s t n ą ) , „ n a c ó r k ę " ,
„ h a syna", „ n a s z p y r k i " , „ n a k a p u s t ę " l u b t y l k o „ n a z d r o w i e " j u b i l a t ó w ,
m ł o d e j p a r y i t p . K i e r u n e k przepijania dla w i ę k s z o ś c i m i e s z k a ń c ó w ba
d a n y c h w s i nie o d g r y w a ł ż a d n e g o znaczenia, c h o ć m o ż n a s p o t k a ć się ze
stwierdzeniem, iż n a l e ż a ł o p i ć „za s ł o ń c e m " , z a c z y n a j ą c od s t r o n y p r a
wej .
5 4
5 5
Z m i a n y w r y t u a l e picia, n a s t ę p u j ą c e pod w p ł y w e m w z o r ó w m i e j s k i c h
i popanieniem
•— j a k się t u m ó w i — m i e s z k a ń c ó w Beskidu Ś l ą s k i e g o ,
p o l e g a j ą ,na d ą ż e n i u o r g a n i z a t o r ó w g o ś c i n y do przygotowania dla każdegouczestnika kieliszka oraz postawienia na stole przez w s z y s t k i c h gości
przyniesionej w ó d k i , celem c z ę s t o w a n i a się n i ą przez n a j b l i ż s z y c h s ą s i a
d ó w . Z m i a n y te s z c z e g ó l n i e m o ż n a z a o b s e r w o w a ć na terenie B r e n n e j ,
bardziej o t w a r t e j na nowe w z o r y z a c h o w a ń . W w y p a d k u m a ł ż e ń s t w a
z p a r t n e r e m p o c h o d z ą c y m z t e r e n u o o d m i e n n y m od m i e j s c o w y c h w z o
r a c h z a c h o w a ń k u l t u r o w y c h , zgodnie z k t ó r y m i nabycie alkoholu n a l e ż y
do pana m ł o d e g o , n a s t ę p u j e ł ą c z e n i e d w ó c h w z o r ó w z a c h o w a ń : goście
m i e j s c o w i p r z y c h o d z ą na wesele z w ł a s n ą w ó d k ą , dla gości spoza w s i
zakupuje j ą pan m ł o d y . W ó d k a podawana na g o ś c i n a c h w s p ó ł c z e ś n i e na
b y w a n a jest w sklepie. Z a s t ą p i ł a ona powszechnie p r z y g o t o w y w a n ą d a w
niej w domach war żonką
, p r z y r z ą d z a n ą jeszcze n i e k i e d y podczas ś w i
niobicia.
5 6
5 8
Dobrze c h a r a k t e r y z u j ą to słowa ponad 80-letniej mieszkanki Istebnej: „ r o
b i l i tak od u r o k u [...] coby żoden nie urzykł, ż e b y m u nie było źle, nie rzygoł".
N a j c z ę s t s z y m sposobem na odczynienie u r o k u było t r z y k r o t n e naplucie na o d w r ó
cony na l e w ą s t r o n ę brzeg koszuli i trzykrotne wytarcie n i m ust. Tak samo p o s t ę
powano po zjedzeniu niestrawnej potrawy, aby zapobiec ewentualnemu zaczaro
waniu.
Tak m ó w i na ten temat jeden z i n f o r m a t o r ó w : „ k i e r y n a p o c z ą ł tego pół
l i t r a to w y c z ę s t u j e , jak w i d z i , że już nie ma, to zaś zaczął drugi, aż w y p i ł o się
wszystko". Warto t u p o d k r e ś l i ć , iż w okresie reglamentacji alkoholu w latach 19811982, w y n o s z ą c e j pół l i t r a na miesiąc, uczestnicy biesiad pożyczali od innych miesz
k a ń c ó w wsi k a r t k i , aby m ó c p r z y n i e ś ć zwyczajowo w y m a g a n ą ilość w ó d k i .
Mówią o t y m m. i n . m a t e r i a ł y z Beskidu S ą d e c k i e g o (np. ze wsi Ł ą c k o , w o j .
N o w y Sącz — m a t e r i a ł y w ł a s n e w A r c h i w u m Pracowni Etnografii ZE I H K M P A N
w K r a k o w i e ) oraz Ł o w i c k i e g o (D e к o w s к i , op. cit., s. 151).
se W a r z o n k ę robiono ze spirytusu (zwanego kwitem) zmieszanego w proporcji
1 :2 z w o d ą z a g o t o w a n ą z g o ź d z i k a m i i cynamonem, k t ó r ą po przecedzeniu w l e w a ł o
się na przypalony cukier. W a r z o n k ę zawsze pito ciepłą.
5 4
5 5
�127
BIESIADY WIEJSKIE
K o ń c z ą c omawianie r y t u a ł u biesiady n a l e ż y nieco u w a g i p o ś w i ę c i ć
jeszcze d a r o m , m a j ą c y m w i e l e w s p ó l n y c h cech z g o ś c i n ą , k t ó r ą m o ż n a
s a m ą u z n a ć za pewnego rodzaju dar. T a k j a k p r z y j ę c i e daru, t a k samo
uczestnictwo w g o ś c i n i e w ł ą c z a j e d n o s t k ę w u k ł a d w z a j e m n y c h z o b o w i ą
z a ń i zwyczajowo u n o r m o w a n y c h z a c h o w a ń . Z darem, j a k i z gościną,
w i ą ż e się p o j ę c i e ż y c z l i w o ś c i , c h ę ć p o d t r z y m y w a n i a w i ę z i s p o ł e c z n e j , po
t r z e b ę odwzajemnienia się.
P r z y j ę c i e zaproszenia na u c z t ę i uczestniczenie w niej p o c i ą g a za s o b ą
k o n i e c z n o ś ć ofiarowania daru, nazywanego obecnie prezentem, i stano
w i ą c e g o o b o w i ą z e k nie t y l k o uczestnika wesela, ale t a k ż e gościn u r z ą
dzanych z okazji chrzcin, roczka, pierwszej k o m u n i i , z ł o t y c h i srebrnych
g o d ó w i t p . S ł o w a m i e s z k a n k i Istebnej: „dzisiaj j u ż sie to takie miejskie
p r z y b r a ł o , że j u ż nawet prezenty d a w a j ą " dobrze o b r a z u j ą w s p ó ł c z e s n ą
s y t u a c j ę na w s i beskidzkiej, k t ó r e j m i e s z k a ń c y p r z y j m u j ą c zaproszenie
z a s t a n a w i a j ą się nad prezentem, nieraz w p r o s t z a d a j ą c p y t a n i e : „a co
z a ś t a m d a m y za prezent, t a m ani p o t e m nie u g o w i się b y l e co". M i m o
z a p e w n i e ń osoby z a p r a s z a j ą c e j o z b y t e c z n o ś c i przynoszenia prezentu,
k a ż d y stara się n a b y ć go l u b w r ę c z y ć p i e n i ą d z e . B r a k f i n a n s o w y c h m o ż
l i w o ś c i staje się n i e k i e d y p r z y c z y n ą rezygnacji z uczestniczenia w b i e
siadzie. D o d a j m y , że w e d ł u g miejscowej o p i n i i , zwyczaj przynoszenia
na g o ś c i n ę prezentu stanowi dla n i e k t ó r y c h nawet i m p u l s do u r z ą d z a n i a
t a k licznych obecnie gościn i zapraszania na nie t a k w i e l u osób.
5 7
W t r a d y c y j n e j s p o ł e c z n o ś c i w i e j s k i e j d a r y s t a n o w i ł y w a ż n ą pomoc
w u r z ą d z a n i u u c z t y weselnej. S ł u ż y ł y do b e z p o ś r e d n i e j k o n s u m p c j i , po
dobnie j a k a l k o h o l przynoszony przez u c z e s t n i k ó w w i ę k s z o ś c i g o ś c i n .
D a r y przedweselne przeznaczone b y ł y przede w s z y s t k i m „ d o k o ł a c z y " ,
k t ó r y m n a s t ę p n i e r e w a n ż o w a n o się ofiarodawcom . S t a n o w i ł y je takie
p r o d u k t y , j a k : m a s ł o , jaja, ser, m l e k o , ś m i e t a n a , j a b ł k a i t p . , w y k o r z y s t y
wane p r z y w y p i e k u k o ł a c z y , a p o c h o d z ą c e z w ł a s n e g o gospodarstwa. N i e
z n a j d o w a ł a się p o m i ę d z y n i m i m ą k a , b ę d ą c a ' w g ó r a c h zawsze p r o d u k t e m
d e f i c y t o w y m . Natomiast nierzadko w y s t ę p o w a ł w n i c h d r ó b . Po I I w o j
nie ś w i a t o w e j r o z p o w s z e c h n i ł się zwyczaj n o t o w a n i a ilości i rodzaju da
r ó w o t r z y m y w a n y c h od p o s z c z e g ó l n y c h osób, u m o ż l i w i a j ą c y r e w a n ż o w a
nie się w p r z y s z ł o ś c i t a k i m i s a m y m i l u b w t a k i e j samej w a r t o ś c i . Za5 8
5 9
6 0
5 7
Por. A . S i c i ń s k a , Elementy
stylu życia ludności
wiejskiej,
[w:] Tradycja
i nowoczesność
w kulturze wsi, Warszawa 1979, s. 62.
Dary znoszono z a r ó w n o do domu panny m ł o d e j , jak i pana młodego. Kołacze
pieczono bowiem w jednym, j a k i w d r u g i m gospodarstwie, rozsyłając je n a s t ę p n i e
rodzinie i s ą s i a d o m .
Dla p r z y k ł a d u podajmy, iż z jednego gospodarstwa przynoszono: 12 kostek
masła, 24 jaja, ser, gęś lub 1 l i t r mleka l u b 10 jaj i 5 kostek m a s ł a . Zapis p r o w a
dzony w czasie u r z ą d z a n i a wesela w 1956 r. w Istebnej w y m i e n i a dary z 55 gospo
darstw, o b e j m u j ą c e ł ą c z n i e : 192 kostki m a s ł a , 378 j a j , . 22 sery, 5 k u r , 1 cielę, 3 k o
guty, 5 gęsi, mleko, ś m i e t a n ę , 2 k g smalcu, cukier, j a b ł k a oraz 50 zł.
Z a c y t u j m y t u wypowiedzi mieszkanek badanych w s i : „teroz ludzie jakosi
z m ą d r z e l i , to piszą, coby sie w y r ó w n a ć , tyle samo z w r ó c i ć " ; „wiela on m i teraz
5 8
5 9
6 0
�128
ZOFIA SZROMBA-RYSOWA
pis u ł a t w i a t e ż r o z s y ł a n i e po domach k o ł a c z y bez obawy p o m i n i ę c i a
kogokolwiek.
Zgodnie z c e r e m o n i a ł e m uczty, goście w i n n i o d c h o d z i ć z niej obda
r o w a n i . W Beskidzie Śląskim f u n k c j ę t a k ą p e ł n i ł y t z w . wysłuszki.
Sta
n o w i ł y je k o ł a c z e zabierane z wesela do d o m u , a od l a t s z e ś ć d z i e s i ą t y c h
X X w . r o z s y ł a n e w d n i u i c h upieczenia, t j . na d w a l u b t r z y d n i przed
w e s e l e m . Ostatnio, nie bez z w i ą z k u z s y t u a c j ą k r y z y s o w ą w k r a j u ,
obserwuje się zanikanie tego zwyczaju, c h o ć proces ten o s ł a b i a ż y w o t n a
nadal w s p o ł e c z n o ś c i w i e j s k i e zasada o d w z a j e m n i a n i a się i presja o p i n i i
s p o ł e c z n e j . K o m p r o m i s o w y m r o z w i ą z a n i e m jest p o s y ł a n i e k o ł a c z y t y l k o
p r z y p i e r w s z y m w rodzinie weselu. N a z w ą wysłuszki
o k r e ś l a n o t e ż za
bierane dawniej z wesela m i ę s o , z a w i ą z y w a n e w w ę z e ł e k do przynoszo
nej w t y m celu c h u s t k i .
Po I I w o j n i e ś w i a t o w e j pod koniec u c z t y weselnej z a c z ę t o w r ę c z a ć
g o ś c i o m arkusz p a p i e r u do z a w i j a n i a n a l e ż n y c h i m k a w a ł k ó w nie zjedzo
nego m i ę s a . W obecnych czasach k u c h a r k i p r z y g o t o w u j ą d l a n i c h pa
kiety, t j . paczki z m i ę s e m , w ę d l i n ą i ciastem, rozdawane p r z y opuszcza
n i u przez b i e s i a d n i k ó w wesela.
6 1
62
6 3
II. F U N K C J E B I E S I A D
Biesiada, j a k k a ż d e zjawisko k u l t u r o w e , s p e ł n i a w s p o ł e c z n o ś c i w i e j
skiej o k r e ś l o n e funkcje , k t ó r e p o d l e g a j ą p r z e m i a n o m w czasie, b ą d ź
z y s k u j ą c , b ą d ź t r a c ą na sile i znaczeniu.
W t r a d y c y j n e j s p o ł e c z n o ś c i w i e j s k i e j f u n k c j e s p e ł n i a n e przez biesiady
m i a ł y w a ż n y aspekt gospodarczy, b ę d ą c u w i e ń c z e n i e m w a ż k i c h d l a go
spodarstwa wiejskiego w y d a r z e ń . B y ł o n i m nie t y l k o zawarcie m a ł ż e ń
stwa, w ł ą c z a j ą c e n o w o ż e ń c ó w do g r u p y gospodarzy z p r z y n a l e ż n y m i i m
o d t ą d p r a w a m i i o b o w i ą z k a m i , ale t a k ż e ś w i n i o b i c i e , u m o ż l i w i a j ą c e rea
lizowanie t a k istotnej dla w s p ó ł ż y c i a na w s i zasady w z a j e m n o ś c i . W y d a
rzenia te b y ł y nie t y l k o s p r a w ą danej r o d z i n y , ale całej s p o ł e c z n o ś c i b ą d ź
g r u p y s ą s i e d z k i e j , s t a j ą c się zarazem osią j e j ż y c i a towarzyskiego. M i m o
t r u d n e j s y t u a c j i m a t e r i a l n e j ó w c z e s n e j l u d n o ś c i g ó r a l s k i e j , nie pozwa
l a j ą c e j na c z ę s t e ucztowanie, dawne biesiady b y ł y miejscem autentycze 4
przyniósł, to se zapiszem i wiem, żebych mu tesz mienij nie dała. Podle tego sie
potem orientujem, to sie tak staram, tesz mu tela dać, albo w tej samem wartości,
jak tego samego nie mam'".
Por. A. G u r e w i с z, Kategorie
kultury średniowiecznej,
Warszawa 1976,
s. 235.
W zależności od rodzaju gościa otrzymywał on połowę lub całą blachę ko
łacza.
Zob. też Š w i b ó w n a, op. cit., s. 109.
Por. P. B o g a t y r i e w , Semiotyka kultury ludowej, Warszawa 1979, s. 152
п., który pisze m. in. „zjawisko etnograficzne zwykle pełni jednocześnie wiele
funkcji, które są wzajemnie strukturalnie powiązane" (s. 157).
6 1
M
6 3
6 4
�BIESIADY WIEJSKIE
129
- nej zabawy, wzajemnej ż y c z l i w o ś c i i g o ś c i n n o ś c i . Dlatego t e ż f u n k c j a
l u d y c z n a w y s u w a ł a się na czoło i n n y c h , s p e ł n i a n y c h przez ó w c z e s n e
u c z t y , f u n k c j i . S p o ż y c i e d u ż e j ilości alkoholu, zgodnie z t u t e j s z y m z w y
czajem przynoszonego przez w s z y s t k i c h u c z e s t n i k ó w gościn, m i a ł o za
p e w n i ć d o b r y na n i c h n a s t r ó j , k t ó r y c z y n i ł b i e s i a d ę — w o p i n i i s p o ł e c z
n e j — u d a n ą . G o ś c i n y , b ę d ą c e zawsze miejscem nieograniczonej k o n
s u m p c j i niecodzienych p o t r a w , s p e ł n i a ł y t e ż w a ż n ą f u n k c j ę a l i m e n t a
c y j n ą , u w i d a c z n i a j ą c ą się m . i n . w jedzeniu „ n a zapas". Do k o ń c a I I w o j
n y ś w i a t o w e j l u d n o ś ć g ó r a l s k a okazji t a k i c h m i a ł a j e d n a k niewiele. S t ą d
p o w t a r z a j ą c e się często s ł o w a : „ g o ś c i n nie u r z ą d z a l i , ino wiesieli a ś w i niobicie, inszego n i " . Z k o ń c e m X I X w . nie wszyscy m o g l i sobie p o z w o l i ć
n a w e t na ś w i n i o b i c i e . Jak pisze M . W y s ł o u c h o w a , m a r z e n i e m c a ł e g o ż y
cia starej g ó r a l k i z Istebnej b y ł o „ z u ż y t k o w a ć — c h o ć raz jeden, j e d y n y
na p o t r z e b y domowe m i ę s o browka (wieprzka), k t ó r e g o o d k a r m i a j ą co
r o k u , ale po to, aby s p r z e d a ć w J a b ł o n k o w i e — i z a o s z c z ę d z i ć t y l e
krajcarów, aby p r z y o d z i a ć na ś m i e r ć w nowe kyrpce w y s c h ł e , o k r y t e b l i z n a m i
stopy, k t ó r e przez o s i e m d z i e s i ą t k i l k a lat k r w a w i ł y się bosko po
skolach"
(kamieniach) .
6S
Z m i a n y w s y t u a c j i m a t e r i a l n e j g ó r a l i ś l ą s k i c h , j a k i e n a s t ą p i ł y po
I I w o j n i e ś w i a t o w e j , d o p ł y w do w s i p i e n i ą d z a na s k u t e k z a t r u d n i e n i a
pozarolniczego i r o z w o j u r u c h u letniskowego p r z y c z y n i ł y się do szyb
kiego p r z e j m o w a n i a w z o r ó w m i e j s k i c h , za j a k i e u z n a ć n a l e ż y t a k ż e f o r
m y wzajemnego goszczenia się. W s p ó ł c z e s n e u c z t y s p e ł n i a j ą na w s i prze
de w s z y s t k i m f u n k c j ę p r e s t i ż o w o - r e p r e z e n t a c y j n ą . Dobrze o d d a j ą to s ł o
wa m i e s z k a ń c ó w Istebnej: „ t e r a z g o ś c i n y r o b i ą na honory, a h o n o r y
k o s z t u j ą p i e n i ą d z e ,[...] k a ż d y sobie m y ś l i , co to on nie jest, sprasza l u d z i ,
r o b i g o ś c i n y [...] ludzie nie liczą się z groszem"; „ d z i s k a ludzie luksus
ż i j ą , a ci m ł o d z i se m y ś l ą , coby f u r t b y ł o jeszczi l e p i j " . Poprzez suto
zastawiony stół d ą ż y się w i ę c do zamanifestowania nie t y l k o s w y c h m o ż
l i w o ś c i m a t e r i a l n y c h , ale t a k ż e u m i e j ę t n o ś c i sprostania nowoczesnym,
a więc najczęściej miejskim, wzorom zachowań. Moment prestiżowy —
w y r a ż a j ą c y się w r y w a l i z a c j i w u r z ą d z a n i u coraz to w y s t a w n i e j s z y c h
p r z y j ę ć , k t ó r e s t a j ą się c z ę s t o s p o ł e c z n i e a p r o b o w a n y m i stereotypami
z a c h o w a ń — w i ą ż e się z n o w y m i u k ł a d a m i k o n t a k t ó w s p o ł e c z n y c h , w ś r ó d
k t ó r y c h coraz w i ę k s z ą r o l ę o d g r y w a j ą k o n t a k t y ponadlokalne. Biesiady,
b ę d ą c e miejscem w k r a c z a n i a w i e l u i n n o w a c j i z a r ó w n o k u l i n a r n y c h , j a k
i w sferze z a c h o w a ń l u d z k i c h , s t a j ą się p r z y k ł a d e m k o n s u m p c j i i zacho
w a n i a „ n a pokaz". Rozpatrywane w k a t e g o r i i m i ę d z y l u d z k i e g o p o r o z u
mienia, a w i ę c k o m u n i k a c j i , u k a z u j ą i c h f u n k c j ę s p o ł e c z n ą . Ł ą c z ą one
b o w i e m l u d z i p r z y w s p ó l n y m stole, u ł a t w i a j ą n a w i ą z y w a n i e i p o d t r z y
m y w a n i e k o n t a k t ó w oraz przekazywanie n o w y c h w z o r ó w .
6 5
M. W y s ł o u c h o w a ,
Ze śląskiej
ziemi,
.Kuriera Lwowskiego", R. 4: 1896, nr 53, s. 415.
в — Etnografia Polska t. 28/1
„Tydzień", dodatek literacki
do
�130
ZOFIA SZROMBA-RYSOWA
Z w r ó c i ć n a l e ż y r ó w n i e ż u w a g ę na i n t e g r u j ą c ą r o l ę w s p ó ł c z e s n y c h
gościn, k t ó r e s p r z y j a j ą konsolidacji r o d z i n y , c z ę s t o rozproszonej „ p o
ś w i e c i e " , a z b i e r a j ą c e j się p r z y w s p ó l n y m stole z okazji w i e l u u r o c z y
stości. C e c h ą b o w i e m w s p ó ł c z e s n y c h biesiad jest uczestniczenie w n i c h —
j a k j u ż wspomniano — przede w s z y s t k i m r o d z i n y . P r z y j e ż d ż a j ą c e do
w s i osoby, k t ó r e j u ż z niej w y e m i g r o w a ł y , c h c ą w ten s p o s ó b p o d k r e ś l i ć
w i ę ź r o d z i n n ą i ze s p o ł e c z n o ś c i ą w i e j s k ą .
*
P o d j ę t e badania nad r o l ą biesiad w s p o ł e c z n o ś c i w i e j s k i e j , s t a n o w i ą c e
n i e w ą t p l i w i e w a ż n y p r z y c z y n e k do badania p r z e m i a n s p o ł e c z n y c h i k u l
t u r o w y c h w s i w s p ó ł c z e s n e j , p o z w a l a j ą na ś l e d z e n i e i c h p r z y c z y n , m e
c h a n i z m ó w i s k u t k ó w , u ł a t w i a j ą c uchwycenie o g ó l n i e j s z y c h p r a w i d ł o
w o ś c i . T e r e n b a d a ń o k a z a ł się d o b r y m p o l e m obserwacji. T u b o w i e m
p r z e m i a n y , o g a r n i a j ą c e wszystkie dziedziny życia, p r z y b r a ł y n i e z w y k l e
szybkie t e m p o dopiero po I I w o j n i e ś w i a t o w e j . N o w e w z o r y z a c h o w a ń ,
p r z e j m o w a n e przez m i e s z k a ń c ó w w s i c z ę s t o na zasadzie m o d y — j a k
m o ż n a b y ł o z a o b s e r w o w a ć na p r e z e n t o w a n y m m a t e r i a l e — s t a j ą się na
naszych oczach n o w y m zwyczajem. W y k ł a d n i k i e m z m i a n w i n t e r e s u j ą
c y m nas t u t a j zagadnieniu w s p ó ł b i e s i a d n i c t w a , jest adaptacja do m i e j
skiego s t y l u ż y c i a (albo u w a ż a n e g o za t a k i ) , u ś w i a d a m i a j ą c a j e d n a k za
razem istnienie t r a d y c y j n y c h f o r m z a c h o w a ń , b ę d ą c y c h r o d z i m y m dzie
d z i c t w e m k u l t u r o w y m , do k t ó r e g o p r z y w i ą z a n i e jest obserwowane n a
b a d a n y m terenie.
A r t y k u ł ten nie daje, rzecz jasna, odpowiedzi na wszystkie postawione
na w s t ę p i e p y t a n i a , b ę d ą c j e d y n i e p r ó b ą zasygnalizowania p r o b l e m a t y k i
i ukazania j e j złożoności na p r z y k ł a d z i e zebranego dotychczas m a t e r i a ł u
z Beskidu Ś l ą s k i e g o , s t a n o w i ą c e g o jeden z k i l k u w y b r a n y c h do analizy
r e g i o n ó w K a r p a t Polskich.
Zofia Szromba-Rysowa
BAUERLICHE FESTESSEN
Zusammenfassung
Das Untersuchungsobjekt sind Festessen, die die Autorin ais eine Nahrungseinnahme an den gemeinsamen Tisch mit gebetenen Gasten aufgrund eine nicht
alltSglichen Ereignisses, dessen Kronung und Verherrlichung sie sind, definiert.
Das Einladen von Gasten wurde hier ais eine wichtige Tatsache gewertet, denn
es erlaubt, aus der Gesamtheit der Erscheinung der gegenseitigen Bewirtung diese
auszusondern, die folgende Bedingungen erfüllen: 1. sie sind die Kronung eines
w i c h t ł g e n Ereignisses, 2. sie entfallen auf einen bestimmten, meist festgelegten
Tag, 3. ihnen geht die Einladung der Gaste voran, 4. auf ihnen wird eine grofiere
�BIESIADY
WIEJSKIE
131
Anzahl, meist nicht ałltaglieher Gerichte und Alkohol konsumiert, 5. auf ihnen
werden Geschenke iiberreicht. Die Festessen stehen mit den wichtigsten Momentem
im Leben des Menschen und seiner Arbeit im Zusammenhang und Impuls fur ihre
Ausrichtung sind Ereignisse in der familiaren, religiosen und wirtschaftlichen
Spháre. Die Teilnahme am gemeinsamen Festessen ist ein spezifischer Ausdruck
nicht nur des Lebensmittelkonsums, sondern auch der gesellschaftlichen Bindungen
der Dorfbewohner. Sie ist eine Form des zwischenmenschlichen Verstandnisses, die
dem Gegenseitigkeitsprinzip unterliegt, das die Basis des gesellschaftlichen Lebens
bildet.
Die Analyse der Festessen w ü r d e aus dem Blickwinkel des Rituals, das über
die auBere Form des Festessens enscheidet, und folgende Probléme umfafit: 1. die
Teilnehmer der Bewirtung, 2. Ort und Zeit des Festessens, 3. Festtafel, 4. die mit
der Bewirtung verbundenen Geschenke, analysiert. Bei der Bearbeitung wurden
auch die Funktionen, die Festessen in den Dorfgemeinschaften spielen, beachtet.
Die Analyse der Festschmausen und Haltungen gegenüber dem Essen in Situationen, wo angenommen wird, daB dies feierlich und prachtig erfolgen muB, erlaubt
die Veranderungen zu beobachten, die sich z. Zt. auf dem polnischen Dorf vollziehen. Der Festtisch ist namlich manchmal der Verbreitungsort neuer Vorbilder, die
groBe kulturelle Folgen haben. Andererseits konserviert er auch gewisse Elemente
der traditionellen Kultur.
Von der Voraussetzung ausgehend, daB Festschmause eine Form des zwischen
menschlichen Verstandnisses, und ais solches ein gesellschaftuches Bedürfnis sind,
wurde versucht, folgende Eigenschaften dieser Erscheinung zu bestimmen: bis zu
welchem Grad entwachst das Festessen dem Prinzip der Familiensolidaritát und
inwieweit wird es auf andere Familienmitglieder .und weitere Kreise der lokalen
und überlokalen Gesellschaft ausgedehnt; welche Folgen für das Gebiet der brauchtümlichen Verhaltensweisen hat die Bewirtung in senso largo; inwieweit kann man
von der verbindenden und trennenden Funktion der Festtafel sprechen: worauf
beruht bei Festessen das Prinzip der Gegenseitigkeit; welchen EinfluB hat die
allgemeine Meinung auf das Aufgeben oder Beibehalten traditioneller Verhaltens
weisen.
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/204f6cdb30e58aa96857f24e8f411a38.pdf
b769a0b38d4cb58ddc1c9bd7b7ee9ea2
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Lud
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Polskie Towarzystwo Ludoznawcze
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PTL
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
pdf
Language
A language of the resource
pol
Type
The nature or genre of the resource
czasopismo
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6125
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PIA
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
2008
Subject
The topic of the resource
antropologia kulturowa
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:5712
Title
A name given to the resource
Uwagi polemiczne do wypowiedzi dr Anny Kowalskiej-Lewickiej "Nasza wspólna nowoczesna antropologia społeczna i kulturowa nie powinna odcinać się od korzeni, z których wyrosła" / LUD 2008 t.92
Description
An account of the resource
LUD 2008 t.92, s.263-264
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
Szromba-Rysowa, Zofia
Language
A language of the resource
pol
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Polskie Towarzystwo Ludoznawcze
Type
The nature or genre of the resource
czas.
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
Lud, t. 92, 206038
UWAGI P O L E M I C Z N E
do wypowiedzi dr Anny Kowalskiej-Lewickiej
„Nasza współczesna antropologia społeczna i kulturowa nie powinna
odcinać się od korzeni, z których
wyrosła".
Odpowiedzi na pytania Zbigniewa Jasiewicza, „Lud" 91: 2007
Z szacunkiem dla Pani dr Anny Kowalskiej-Lewickiej i Jej wieku, nie mogę
jednak pominąć milczeniem kontrowersyjnych — myślę, że nie tylko dla mnie
— sformułowań, zamieszczonych w tomie 91. „Ludu".
Treść w żadnym wypadku nie odpowiada tytułowi wypowiedzi, która jest,
między innymi, subiektywną oceną charakterologiczną nieżyjących, znanych
i zasłużonych etnografów polskich, zwłaszcza ze środowiska krakowskiego. Za¬
stanawiający jest brak w tekście uwag merytorycznych dotyczących naszej nauki
i jej korzeni. Są natomiast charakterologiczne (na ogół negatywne) oceny uczo¬
nych. Tekst czyta się jak opowieść: „Moje życie i moja etnografia".
Autorka ma prawo formułować własne oceny, mieć pretensje do niektórych
osób, cenić jednych, a drugich specjalnie nie lubić, ale to nie powinno wpływać
na ocenę ich działalności naukowej. W żadnym wypadku nie służą temu przyta¬
czane ploteczki i złośliwości.
Czy upoważnione i czy potrzebne są takie sformułowania, jak: „żaden cha¬
rakter", „bardzo przyzwoity facet", „nie liczyła się w rodzinie, nie była intelektu¬
alistką", „dusił się biedak", „miała swoje sympatie (przeważnie miernoty) wśród
studentów", „udało mu się wyrzucić z Muzeum...", „kobieciątko", „nie trakto
wano [go] zbyt poważnie przez te jego dziwactwa", „skądinąd bardzo wysoko
( . ) ceniony" (przez ojca Autorki). W tym przypadku chodzi o prof. dr Stanisła¬
wa Kutrzebę — prezesa Polskiej Akademii Umiejętności w Krakowie. To niektó¬
re przykłady, a przytoczyć można by ich wiele.
Będąc przez wiele lat współpracownicą prof. Mieczysława Gładysza, dosko¬
nałego terenowca, kierownika badań monograficznych na Śląsku, autora dwóch
wiekopomnych dzieł z zakresu sztuki, wreszcie — cenionego kierownika Zakła¬
du Etnografii Polskiej Akademii Nauk i Katedry Etnografii Słowian Uniwersytetu
Jagiellońskiego oraz długoletniego dziekana Wydziału Filozoficzno-Historycz-
�264
Zofia Szromba-Rysowa
nego Uniwersytetu Jagiellońskiego, zastanawiam się, dlaczego zabrakło — jak
i w innych przypadkach — oceny merytorycznej jego działalności, co mogłoby
mieć związek z „korzeniami", o które tak Autorka zabiega. Są natomiast znane
Jej (i chyba tylko Jej) ploteczki czy ciekawostki, nie mające związku ze spuści¬
zną naukową.
W przypadku prof. Andrzeja Waligórskiego — dużej klasy i dużej kultury
uczonego, któremu zawdzięczamy, tu, w środowisku krakowskim, otwarcie na
antropologię anglosaską, można by się było spodziewać innej oceny.
Zapewniam, iż ani mnie, ani krakowskiemu środowisku, z którego się wy¬
wodzę (Instytut Archeologii i Etnologii Polskiej Akademii Nauk) nie jest znane
uczucie pogardy dla źródeł, o którym Autorka pisze w ostatnim zdaniu swojego
tekstu: „nigdzie nie spotkałam takiej pogardy dla własnych źródeł, jak w naszej
dyscyplinie".
Jestem przekonana, iż mój list będzie właściwie odebrany.
Kraków, 7.07.2008
doc. dr hab. Zofia Szromba-Rysowa
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/068b03e82dd0edd53b9560e9036a7fee.pdf
7ea20c9499b655e029fda9bca281b826
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Etnografia Polska
Subject
The topic of the resource
etnografia, etnologia
Description
An account of the resource
czasopismo
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1958-
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PIA
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
pdf
Language
A language of the resource
polski
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
IAiE PAN ( d.IHKM PAN)
Publisher
An entity responsible for making the resource available
IAiE PAN
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5271
Rights
Information about rights held in and over the resource
PIA
Licencja PIA
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
2008
Subject
The topic of the resource
Fryś-Pietraszkowa, Ewa
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:4893
Title
A name given to the resource
Nekrolog / ETNOGRAFIA POLSKA 2008 t.52
Description
An account of the resource
ETNOGRAFIA POLSKA 2008 t.52, s.155-158
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
Szromba-Rysowa, Zofia
Mulkiewicz-Goldberg, Olga
Language
A language of the resource
pol
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Instytut Archeologii i Etnologii PAN
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
N
E
K
R
O
L
O
G
„Etnografia Polska", t. LII: 2008, z. 1-2
PL ISSN 0071-1861
Ewa Fryś-Pietraszkowa
23 lipca 1934, Andrychów - 14 luty 2008, Kraków
W dniu 14 lutego 2008 r. zmarła w Krako
wie w wieku 73 lat dr Ewa Fryś-Pietraszkowa,
wybitny znawca polskiej sztuki ludowej. Uro
dziła się 23 lipca 1934 r. w Andrychowie, gdzie
w 1951 r. zdała maturę w 11-letniej szkole ogól
nokształcącej. Jesienią tego roku rozpoczęła
studia na Uniwersytecie Jagiellońskim w po
wstałym kilka lat wcześniej Studium Historii
Kultury Materialnej. Wprawdzie chciała dostać
się na historię sztuki, jednak ze względu na
ograniczoną liczbę miejsc, jej i kilkunastu innym
studentom zaproponowano po zdaniu egzami¬
nów wstępnych, zmianę obranej specjalności.
W ciągu pierwszych dwóch lat studiów stu¬
denci mogli wybierać specjalizację (archeologia
Polski, archeologia śródziemnomorska i etno¬
grafia). Ewa myślała początkowo o wyborze
archeologii (brała udział w powierzchniowych
badaniach archeologicznych) lub etnografii. Za
decydował kontakt z Pracownią Badania Sztuki
Ludowej Państwowego Instytutu Sztuki, kiero
wanej przez prof. Romana Reinfussa. Problematyka badawcza Pracowni była bliska jej zaintereso
waniom. Tak więc z pełnym przekonaniem wybrała etnografię, dając się poznać jako doskonały
terenowiec, sumienny i dociekliwy badacz oraz prawdziwy znawca sztuki ludowej. Będąc jeszcze
na ostatnim roku studiów została zatrudniona 1 kwietnia 1955 r. we wspomnianej Pracowni, która
w ciągu 50-letniego istnienia zmieniała kilkakrotnie swoją nazwę (pod koniec działania był to:
Zespół Dokumentacji Sztuki Ludowej Instytutu Sztuki PAN, zlikwidowany ostatecznie w 1997 r.).
Garncarstwo ludowe i jego estetyczne walory były szczególnym przedmiotem jej zainteresowania
i jednocześnie tematem pracy magisterskiej pt. Garncarstwo w zachodniej części województwa
krakowskiego, napisanej pod kierunkiem prof. Kazimierza Moszyńskiego i obronionej 24 czerwca
1955 r. Tej tematyce pozostała wierna do końca. Z czasem też stała się wybitnym znawcą tej dzie
dziny sztuki ludowej, która była też przedmiotem jej pracy doktorskiej pt. Ośrodek garncarski
w Łążku Ordynackim i jego wyroby na tle ceramiki malowanej w Polsce, obronionej w 1966 r.
na Uniwersytecie Marii Curie Skłodowskiej w Lublinie. Promotorem był prof. Roman Reinfuss.
Praca uzyskała wyróżnienie w konkursie im. W. Rzymowskiego i ukazała się drukiem pod tym
samym tytułem w 1973 r. Pracownia Badania Sztuki Ludowej PAN, w której Ewa przepracowała
42 lata była kierowana od 1946 r. przez prof. Reinfussa, który opracował szeroki program badań
nad genezą i historią polskiej sztuki ludowej, zarówno tradycyjnej, jak i współczesnej. W ich
trakcie systematycznie gromadzono materiały ze wszystkich dziedzin plastyki w całym kraju.
W latach 1949-1962 organizowano całomiesięczne obozy naukowo-badawcze, a od 1979 r. już tylko
�156
NEKROLOG
badania penetracyjne w małych grupach. Ten sposób poszukiwań terenowych zapewniał stały kon
takt z twórczością artystów ludowych, a dokumentacyjne wyjazdy po Polsce, często w ciężkich
warunkach i niewygodach traktowane były przez Ewę jako interesująca przygoda. Dowodem może
być znaleziony w spuściźnie Ewy jej rękopiśmienny tekst „małej encyklopedii etnograficznej"
z humorem opisujący terenową pracę etnografa.
Garncarstwo ludowe, jego technika, walory artystyczne wyrobów, jak i garncarze - twórcy
ludowi od studiów uniwersyteckich były podstawowym przedmiotem jej zainteresowań. Odzwier¬
ciedlają je publikacje (drukowane najczęściej w Polskiej Sztuce Ludowej), referaty wygłaszane na
konferencjach w Polsce i zagranicą oraz udział w konkursach twórczości ludowej w charakterze
jurora oraz liczne kontakty z twórcami ludowymi. Znany był jej serdeczny i życzliwy stosunek do
informatorów, którym starała się nieść pomoc: w postaci paczek z odzieżą, udzielania rad, pomocy
w wyborze szkoły dla ich dzieci, itp. Ewa potrafiła jechać całą noc pociągiem, aby uczestniczyć
w ważnych dla informatorów wydarzeniach, radosnych bądź smutnych. Z końcem 1980 r. po przejś¬
ciu prof. Reinfussa na emeryturę objęła kierownictwo Pracowni, pełniąc funkcję kierownika do
31 grudnia 1997 r., kiedy to Pracownia uległa likwidacji. Niezwykle ciekawe i bogate Archiwum,
gromadzące teksty wywiadów i obserwacji, materiały graficzne, hafty, malowanki, odbitki foto¬
graficzne, zostało wówczas przekazane Muzeum Etnograficznemu im. S. Udzieli w Krakowie (zob.
Archiwum dokumentacji polskiej sztuki ludowej Instytutu Sztuki PAN, Polska Sztuka Ludowa, R. 34,
1980, nr 3-4). Poza garncarstwem interesowała się zdobnictwem w meblarstwie i kowalstwie oraz
urządzeniem wnętrz mieszkalnych stopniowo rozszerzając tematykę badań także o strój i tkaninę
(zob. np. Urządzenie i zdobnictwo wnętrza, [w:] Nad rzeką Ropą. Zarys kultury ludowej powiatu
gorlickiego, red. R. Reinfuss, Kraków 1965, s. 57-72). W prowadzonych przez wiele lat badaniach
dokumentacyjnych fascynowały j ą szybko następujące zmiany w tradycyjnej wytwórczości arty¬
stycznej mieszkańców wsi. Do planowanej, choć nie zrealizowanej, pracy zbiorowej o tradycyjnej
sztuce ludowej Podlasia, miała napisać o ludowych tkaninach. Wyniki badań zreferowała w Komisji
Etnograficznej PAN w Krakowie (Problem współczesnych przemian sztuki ludowej na przykładzie
tkaniny podlaskiej, Sprawozdania z posiedzeń Komisji Naukowych PAN, Oddział Kraków 1988,
s. 31-32). Włączyła się w prowadzone w latach 1991-1994 przez Pracownię Etnologii Instytutu
Archeologii i Etnologii PAN w Krakowie badania monograficzne na Podhalu. Opracowała wspólnie
z Alicją Małetą zagadnienia rzemiosła i przemysłu wiejskiego w wydanej w 2000 r. pracy pod
redakcją Danuty Tylkowej Podhale. Tradycja we współczesnej kulturze wsi.
Własne materiały terenowe i zgromadzone w Archiwum Pracowni Ewa wykorzystała w wygła¬
szanych a następnie publikowanych referatach . W dniach 6-11 września 1981 r. brała udział
w międzynarodowym sympozjum na temat garncarstwa, zorganizowanym przez Muzeum Etno¬
graficzne w Kittsee w Austrii z referatem pt. „Die gegenwärtige Situation der Hafnerei in Polen".
W Kolonii natomiast w dniach 5-9 X 1987 r. uczestniczyła w posiedzeniu Niemieckiego Towarzy¬
stwa Etnologicznego prezentując „poster" na temat zmian w stroju i przemyśle tekstylnym w środ¬
kowej Polsce od drugiej połowy X I X w. Za pracę tę otrzymała jedną z kilku przyznanych tam
nagród. Na szczególną uwagę zasługuje syntetyczna bogato ilustrowana, niezwykle cenna publika¬
cja, Sztuka Ludowa w Polsce (Warszawa 1988) współautorstwa Ewy Fryś-Pietraszkowej oraz Anny
Kunczyńskiej i Mariana Pokropka, nagrodzona nagrodą zespołową I I stopnia Ministra Kultury
i Sztuki, Ministra Edukacji Narodowej oraz nagrodą Sekretarza Naukowego PAN. Od końca
1
1
M.in. Rozkwit i zmierzch ceramiki siwej, [w:] Garncarstwo i kafłarstwo na ziemiach pol
skich od wczesnego średniowiecza do czasów współczesnych. Materiały z konferencji, Rzeszów
21-23IX1993,
Rzeszów 1994, s. 15-19; Rzemiosło cechowe a ludowe rzemiosło artystyczne,
[w:] Miasto i kultura ludowa w dziejach Białorusi, Litwy, Polski i Ukrainy, red. J. Wyrozumski,
Kraków 1996, s. 325-336; Portret ludowego artysty na tle wsi, [w:] Ogród spustoszony. Kontynua
cja i zmiana w kulturze współczesnej wsi polskiej. Materiały I Konferencji Naukowej zorganizowa
nej w dniach 20-21 kwietnia 1995 roku w Krakowie i Zubrzycy Górnej, Kraków 1995, s. 35—10.
�NEKROLOG
157
lat 1990. dużo czasu i serca poświęciła seryjnej publikacji wydawanej przez Polskie Towarzystwo
Ludoznawcze Etnografowie i ludoznawcy polscy. Sylwetki, szkice biograficzne, której pierwszy tom
ukazał się w 2002 r. pod redakcją Ewy Fryś-Pietraszkowej, Anny Kowalskiej-Lewickiej i Anny
Spiss. W 2007 r. wyszedł tom drugi pod redakcją E. Fryś-Pietraszkowej i A. Spiss. Nad tomem
trzecim z zapałem i energią Ewa pracowała do ostatniej chwili, jeszcze trzy tygodnie przed śmiercią
zbierając materiały do następnych biogramów. Redakcji tego tomu podjęła się dr Anna Spiss
jako tomu poświęconego Ewie. W latach 1980. opracowała 26 biogramów do planowanego przez
Fundację Kultury Wsi Słownika twórców ludowych.
Jej cechy osobowościowe, jak sumienność, życzliwość, łatwość nawiązywania kontaktów a przede
wszystkim dogłębna wiedza etnograficzna z zakresu ludowej wytwórczości artystycznej sprawiały,
iż była zapraszana najczęściej jako przewodnicząca jury do konkursów garncarstwa, kowalstwa
i zdobnictwa w drewnie, organizowanych przez Wydział Kultury i Sztuki Rady Narodowej w Kra¬
kowie, konkursów szopek krakowskich organizowanych corocznie przez Muzeum Historyczne
w Krakowie (w 2002 r. odbył się 60. jubileuszowy konkurs) oraz powiatowych przeglądów twórczości
artystycznej i zespołów kolędniczych. Od 1967 r. współpracowała z Myślenickim Ośrodkiem Kul¬
tury, udzielając merytorycznych konsultacji i porad. W latach 1971-1989 czynnie uczestniczyła
w przedsięwzięciach „Cepelii". W okresie od 1993 do 2002 r. była rzeczoznawcą Krajowej Komisji
Artystycznej i Etnograficznej przy Fundacji „Cepelia". W uznaniu zasług Zarząd Fundacji odzna¬
czył j ą w 1999 r. medalem 50-lecia „Cepelii". Współpracowała z licznymi radami muzealnymi
i towarzystwami, z których wymienić można m. in.: Polskie Towarzystwo Ludoznawcze (od 1953 r.,
w 2003 otrzymała tytuł członka honorowego), Komisję Etnograficzną PAN - Oddział w Krakowie
(od 1973; wiceprezes 1993-1996), Radę Muzealną Muzeum Etnograficznego im. S. Udzieli w Kra
kowie (2004-2008), Rada Muzeum Tatrzańskiego im. Dr Tytusa Chałubińskiego w Zakopanem
(1994-2008), Radę Naukową Stowarzyszenia Twórców Ludowych (od 1969) i inne.
Ewa opracowała scenariusze i zrealizowała w Krakowie szereg wystaw: Polska sztuka ludowa
- dziedzictwo przeszłości (wspólnie z A. Kunczyńską, 1991 r.), Polska sztuka ludowa w dokumentacji
Instytutu PAN (1988), Wieś polska w rysunkach i temperach Marii Czarneckiej (2005). Była także
autorką koncepcji wystawy: Zofia i Roman Reinfussowie. Życie, praca i dzieło (2003).
Ewa i jej koleżanki z Pracowni były aktywne w krakowskiej NSZZ Solidarność, zwłaszcza
w stanie wojennym, tworząc nieformalną „Firmę", zajmującą się wyrobem bibułkowych kwiatów,
malowaniem guzików z symboliką patriotyczno-religijną, dzianiem szydełkiem lub na drutach
galanterii, itp. Uzyskane ze sprzedaży pieniądze przeznaczane były dla represjonowanych rodzin,
które pozostały bez środków do życia. Akcja ta z czasem objęła osoby z innych placówek nauko¬
wych Krakowa, umożliwiając niesienie pomocy większej liczbie potrzebujących.
W ostatnich latach, zwłaszcza po przejściu w 1994 r. na emeryturę, Ewa włączyła się w działal¬
ność popularyzatorską w Towarzystwie Miłośników Andrychowa, jej rodzinnego miasta, z którym
związana była przez działalność rodziny ojca Franciszka, wice-burmistrza Andrychowa (1935-1939)
i mistrza piekarskiego, prowadzącego rodzinną piekarnię założoną jeszcze w 1877 r. W cyklu „Moja
Mała Ojczyzna" zorganizowała i konsultowała wystawy oraz wygłaszała referaty, m.in. na temat
historii andrychowskiego garncarstwa, młynarstwa, piekarstwa i tradycji rzemieślniczych. Groma
dziła materiały archiwalne nt. działającego tam od końca X V I I I w. ośrodka garncarskiego i komple¬
towała kartotekę garncarzy. Wyniki swoich poszukiwań relacjonowała w miejscowej prasie (Nowiny
Andrychowskie). W ostatnich latach większość czasu spędzała w tym mieście troskliwie pielęgnując
chorą matkę, która w 2008 r. skończyła 99 lat.
Za swoją owocną i wszechstronną pracę została odznaczona Krzyżem Kawalerskim Orderu Od¬
rodzenia Polski (1989 r.), Złotym Krzyżem Zasługi (1979 r.), medalem i nagrodą Oskara Kolberga
(1997 r.), odznaką „Zasłużony Działacz Kultury" (1982 r.), złotą odznaką „Za zasługi dla Ziemi
Krakowskiej" (1989 r.).
W 1960 r. zawarła małżeństwo z Edwardem Pietraszkiem (1928-2004), socjologiem, etnogra¬
fem, historykiem, profesorem Uniwersytetu Wrocławskiego i dyrektorem Muzeum Etnograficznego
w Krakowie, zakończone w 1967 r. rozwodem. Małżeństwo było bezdzietne.
�158
NEKROLOG
W dniu 17 lutego 2008 r. Ewa została pochowana w grobowcu rodzinnym na cmentarzu ko
munalnym w Andrychowie. Odeszła od nas niezwykle serdeczna i życzliwa Przyjaciółka zawsze
śpiesząca radą i pomocą, pełna pasji zawodowej i radości życia. Lubiła podróże, do których zawsze
była dobrze przygotowana. W zimie jeździła na nartach nie tylko w Tatrach, ale i w Alpach francus
kich i włoskich, w maju 2007 r. odbyła ostatnią podróż do Izraela i Petry w Jordanii, która była
marzeniem jej życia. Planowanych na 2008 r. podróży zagranicznych nie zdążyła już zrealizować.
Jej obecność i przyjaźń była niezwykle cennym darem dla tych, których nimi obdarzyła. Nie¬
oczekiwana śmierć w pełni sił twórczych i w obliczu planów na przyszłość stanowi niepowetowaną
stratę zarówno dla nauki, jak i przyjaciół.
Olga Goldberg-Mulkiewicz,
Zofia Szromba-Rysowa
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/8f67954c38cc5b2547456494227cccec.pdf
1f8ea8c8c8e6130f440c5f0a880d0c53
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Etnografia Polska
Subject
The topic of the resource
etnografia, etnologia
Description
An account of the resource
czasopismo
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1958-
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PIA
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
pdf
Language
A language of the resource
polski
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
IAiE PAN ( d.IHKM PAN)
Publisher
An entity responsible for making the resource available
IAiE PAN
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1412
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1991
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:1305
Title
A name given to the resource
Sposób odżywiania wsi podhalańskiej w świadomości jej mieszkańców. Możliwości i cele badawcze / ETNOGRAFIA POLSKA 1991 t.35 z.2
Description
An account of the resource
ETNOGRAFIA POLSKA 1991 t.35 z.2, s.137-144
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
Szromba-Rysowa, Zofia
Language
A language of the resource
pol.
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
„Etnografia Polska", t. X X X V : 1991, z. 2
PL ISSN 0071-1861
ZO-ИА S Z R O M B A - R Y S O W A
IIIKM PAN, Kraków)
(Pracownia Etnologii
SPOSÓB ODŻYWIANIA WSI PODHALAŃSKIEJ W ŚWIADOMOŚCI
J E J MIESZKAŃCÓW.
MOŻLIWOŚCI I C E L E B A D A W C Z E
W swych nie pozbawionych a k c e n t ó w osobistych pracach Pani Profesor
Anna Kutrzeba-Pojnarowa kładzie nacisk na kontrasty „ p o m i ę d z y g i n ą c y m na
naszych oczach obrazem dawnej wsi, a tym co się rodzi w s p ó ł c z e ś n i e " (Kutrze
ba-Pojnarowa 1988, s. 10), podkreślając nieprzemijające wartości t k w i ą c e
w kulturze ludowej, nie zawsze u ś w i a d a m i a n e przez ś r o d o w i s k o wiejskie, a lak
istotne dla t o ż s a m o ś c i naszej kultury.
Prezentowane w monografii T r z c ś n i o w a spojrzenie na w i e ś „z progu rodzin
nej zagrody" jest zarazem dialogiem badacza z m i e s z k a ń c a m i eksplorowanej
s p o ł e c z n o ś c i na temat potrzeb, osądów, m o ż l i w o ś c i i l ę k ó w przeszłej i w s p ó ł
czesnej wsi. Z w r ó c e n i e uwagi na ś w i a d o m o ś ć przeobrażeń i spojrzenie na
a k t u a l n ą r z e c z y w i s t o ś ć z perspektywy czasu minionego pozwala s t w o r z y ć ob
raz w a r t o ś c i w ł a s n y c h w z o r ó w kulturowych. Refleksje te skłaniają do zastano
wienia się nad m o ż l i w o ś c i ą przeprowadzenia badań nad w y o b r a ż e n i a m i , poję
ciami i s ą d a m i oraz w y p ł y w a j ą c y m i z nich zachowaniami werbalnymi i nie
werbalnymi m i e s z k a ń c ó w wsi, np. w sferze sposobu o d ż y w i a n i a . Planowane
przeze mnie badania terenowe w wybranych wsiach p o d h a l a ń s k i c h mają m.in.
z w r ó c i ć u w a g ę na odbicie w ś w i a d o m o ś c i ich m i e s z k a ń c ó w wartości rodzime
go p o ż y w i e n i a , na kierunki przemian i potrzeb na p r z y s z ł o ś ć , przy r ó w n o c z e s
nym szukaniu motywacji f o r m u ł o w a n y c h sądów.
Kierując się p r z e m y ś l e n i a m i G. Kioski (1979, s. 115) na temat ś w i a d o m o ś c i
historycznej i jej e l e m e n t ó w , takich jak: sądy, pojęcia, wartości, w r a ż e n i a ,
emocje, m o ż n a s f o r m u ł o w a ć pytania o odbicie w ś w i a d o m o ś c i badanej s p o ł e
c z n o ś c i takich zjawisk kulturowych, jak: głód, ograniczenia konsumpcyjne,
zbytek, nakazy i zakazy ż y w i e n i o w e , nawyki i innowacje, regionalizm kulinar
ny, nieumiarkowane jedzenie i picie, zjawisk podlegających w ciągu ostatnich
kilkudziesięciu lat r ó ż n y m emocjom i ocenom, a także r ó ż n o r o d n e m u warto
ściowaniu.
Badanie p o ż y w i e n i a stwarza - jak s ą d z ę - d u ż e m o ż l i w o ś c i poznawcze, na
co z w r ó c i ł j u ż z r e s z t ą u w a g ę B. Malinowski, pisząc: „nie m o ż n a z r o z u m i e ć
kultury, d o p ó k i się nie zbada jej nutrytywnych instytucji w odniesieniu do
przygotowywania i s p o ż y w a n i a jedzenia, do zdobywania pokarmu oraz jego
rozdzielania i gromadzenia" (Malinowski 1980, s. 133). Zakładając, że kultura
to także k s z t a ł t o w a n i e uwagi, planowane badania terenowe z m i e r z a ć będą do
poznania c z ł o w i e k a poprzez jego sądy na temat zdobywania i konsumowania
ż y w n o ś c i , a także - poprzez powstające w tym zakresie stereotypy. K s z t a ł t o w a -
�138
ZOFIA SZROMBA-RYSOWA
nie uwagi to sens dialogu d ą ż ą c e g o do uświadamiania sobie w ł a ś c i w o ś c i ,
o d r ę b n o ś c i i przemian wybranej do b a d a ń dziedziny kultury.
W i e ś p o d h a l a ń s k a i jej kultura s t a n o w i ą w odczuciu s p o ł e c z n y m fenomen
w skali c a ł e g o kraju (Reinfuss 1988, s. 9-16). W j a k i m stopniu i czy w o g ó l e
odnosi s i ę to do p o ż y w i e n i a , o d p o w i e d z i e ć powinny przyszłe badania terenowe.
Sytuacja gospodarcza ludności góralskiej jeszcze nawet z p o c z ą t k u X X w.
była niezykle c i ę ż k a , a głód b y ł w ó w c z a s zjawiskiem c z ę s t y m , odbijając s i ę
r ó w n i e ż na psychice m i e s z k a ń c ó w gór. J. S z c z e p a ń s k i napisał: „ B y w a także,
ż e po okresach wielkiej biedy i o g r a n i c z e ń , nędzy i głodu, jedzenie staje s i ę
symbolem życia i miarą wartości. Dla wielu ludzi m o ż n o ś ć jedzenia do syta
staje się w a r t o ś c i ą n i e o d p a r t ą . Stary góral żyjący w niedostatku całe ż y c i e
m a r z y ł o t y m , by zostać cesarzem i m ó c codziennie j a d a ć p o l e w k ę z łoju.
T ł u s z c z bowiem b y ł n a j w y ż s z y m w s k a ź n i k i e m z a m o ż n o ś c i i ilość tłuszczu na
kartoflach miarą dostatku" ( S z c z e p a ń s k i 1984, s. 96). Stwierdzenie to m o ż e b y ć
punktem wyjścia dla pytań na temat głodu, a zarazem i zbytku, zjawisk prze
ciwstawnych i dlatego c z ę s t o występujących obok siebie w ś w i a d o m o ś c i mie
s z k a ń c ó w w s i . Pytania winny więc d o t y c z y ć definiowania tych pojęć przez
l u d n o ś ć g ó r a l s k ą oraz z w i ą z a n y c h z nimi d o ś w i a d c z e ń . Głód - jak wiadomo
- ma s z c z e g ó l n e z d o l n o ś c i koncentrowania uwagi i sił na zdobywaniu p o ż y w i e
nia. Wyzwala marzenia o obfitym jedzeniu, b ę d ą c y m n a j w y ż s z y m dobrem.
P r z y k ł a d e m m o g ą tu b y ć c h o c i a ż b y relacje z o b o z ó w zagłady, gdzie prowadzo
no rozmowy na temat jedzenia i wymieniano między s o b ą przepisy kulinarne,
których realizacja w przyszłości miała być pełnią s z c z ę ś c i a .
1
O „ g ł o d o w y c h " , „ z ł y c h " , „ p ł o n y c h " czy „ t w a r d y c h " latach na Podhalu
m ó w i ą relacje z obecnego i u b i e g ł e g o wieku, kiedy to elementarne klęski,
zarazy, nieurodzaje i t o w a r z y s z ą c e im choroby d z i e s i ą t k o w a ł y m i e s z k a ń c ó w
w s i . P o d s t a w ą w y ż y w i e n i a były w ó w c z a s r ó ż n e g o rodzaju trawy, placki z mąki
owsianej z dodatkiem sieczki lub plew, gnijące ziemniaki i l p . (zob. Jostowa
1955, s. 19n). Latem na p r z e d n ó w k u , jeszcze w okresie m i ę d z y w o j e n n y m ,
„jadało się co tylko p o p a d ł o " , stwierdza w swym pamiętniku urodzona w 1929
r. mieszkanka Cichego G ó r n e g o , podając s p o s ó b przyrządzania g ł o d o w e j po
trawy zwanej warmusem ( W i n c ł a w s k i 1971, s. 73).
Jedno z pytań p r z y s z ł y c h b a d a ń terenowych winno w i ę c d o t y c z y ć świado
m o ś c i w s p ó ł c z e s n y c h m i e s z k a ń c ó w wsi podhalańskiej o d n o ś n i e głodu, z w i ą
zanych z nim s k o j a r z e ń i d o ś w i a d c z e ń . Z d a r z y ć się bowiem m o ż e i lak, że
w y s t ą p i on tylko w k o n t e k ś c i e pogwałcenia tradycji kulinarnej, w w y n i k u
czego np. biesiadnik oczekujący bezskutecznie na ulubioną p o t r a w ę b ę d z i e
s i e d z i a ł przez całe wesele „o g ł o d z i e " - jak stwierdza mieszkaniec wsi g ó r n o
śląskiej. M o ż e też o p u ś c i ć wesele „o g ł o d z i e " - jak mówi góral ż y w i e c k i
- w w y n i k u niedopatrzenia przez gospodarzy o b o w i ą z k u tzw. nukania, t j . za
praszania do jedzenia, bez k t ó r e g o nie p r z y s t ę p o w a n o do s p o ż y w a n i a potraw".
Trudna sytuacja materialna ludności podhalańskiej z m u s z a ł a j ą do - coraz,
liczniejszych od lat o s i e m d z i e s i ą t y c h X I X w. - emigracji zarobkowej. Rozmod
lenie „ m a c i e r z y ń s t w e m natury, lej naszej ziemi ż y w i c i e l k i " , j a k poetycko pisa!
w swych p a m i ę t n i k a c h góral podhalański Wojciech Brzega (1969, s. 131),
�SPOSÓB ODŻYWIANIA WSI PODHAl-AŃSKIFJ
139
z d e r z a ł o s i ę z twardymi warunkami, w a l k ą o przetrwanie i k o n i e c z n o ś c i ą opu
szczenia rodzinnej wsi w poszukiwaniu „życia", czyli ś r o d k ó w utrzymania.
Pracy szukano na Węgrzech, a od ostatniego dwudziestolecia X I X w. w A m e
ryce P ó ł n o c n e j ( M i s i ń s k a 1971, s. 44n). N a d c h o d z ą c e stąd listy m o g ł y b y być
także poddane analizie z punktu widzenia ewentualnych s ą d ó w i opinii na lemat
sposobu o d ż y w i a n i a . W literaturze na o g ó ł nie znajdujemy danych m ó w i ą c y c h
o w p ł y w i e emigracji na przemiany w konsumpcji ż y w n o ś c i o w e j górali podha
lańskich, u t r z y m u j ą c y c h do dzisiaj ż y w e kontakty z A m e r y k ą . W i a d o m o ś ć , j a k ą
podaje w swej pracy M . Misińska (1971, s. 59), ogranicza się do stwierdzenia,
ż e niektórzy „ A m e r y k a n i e " starali się w p r o w a d z i ć jadanie na oddzielnych
talerzach, co we wsi s p o t k a ł o s i ę z przyjęciem negatywnym.
Poprawa sytuacji materialnej górali podhalańskich wiąże się z „ o d k r y c i e m "
Zakopanego z k o ń c e m X I X w. przez dr Tytusa C h a ł u b i ń s k i e g o i sukcesywnym
n a p ł y w a n i e m tam letników. O d t ą d lo „gość, pan stali się osią, kolo której
obracają się wszystkie materialne sprawy g ó r a l s k i e g o bytu" - stwierdza S.
Witkiewicz, d o d a j ą c : „ten g o ś ć ze s w ą b e z i n t e r e s o w n ą m a n i ą do Tatr, a nastę
pnie m a n i ą życia, uratowania zdrowia, spłynął w podtatrzańską dolinę w takiej
obfitości, ż e p r z e w r ó c i ł wszystko do góry nogami" (Witkiewicz 1970, s. 35-36).
Źródła m i l c z ą , w j a k i s p o s ó b odbiło się to na sposobie o d ż y w i a n i a górali
p o d h a l a ń s k i c h . N i e k t ó r z y skłonni są nawet widzieć negatywne skulki tego
zjawiska, a S. Witkiewicz w r ę c z pisał: „ D o b r o b y t wzrasta, a j e d n o c z e ś n i e
Góral pod wieloma w z g l ę d a m i żyje gorzej, biedniej i brzydziej" (tamże, s. 38).
Z k o ń c e m u b i e g ł e g o wieku W. Matlakowski, lekarz z w y k s z t a ł c e n i a , lak
c h a r a k t e r y z o w a ł s p o s ó b o d ż y w i a n i a górali p o d h a l a ń s k i c h : „Pod w z g l ę d e m
b y t o w y m i fizjologicznym ż y w i e n i e się górali jest niezmiernie ciekawem i na
stręcza kilka g ł ę b o k i c h pytań. Z punktu widzenia naszego smaku i naszego
podniebienia wszystko co ten lud jada, jest n i e z n o ś n e m , jeżeli nie w s t r ę t n e m .
Z punktu fizjologicznego jest tak dalekim od średniej, przecięlnej normy białka,
w ę g l o w o d a n ó w i tłuszczów, wymaganych przez powagi i ich dzieła najbardziej
uznane, iż cały ten lud górski w y m r z e ć winien od dawna, jeśli nie w y m r z e ć , to
c i ą g l e c h o r o w a ć na nieżyt jelit i ż o ł ą d k a . A tu nie tylko nic choruje na p r z e w ó d
pokarmowy, lecz jest z d r ó w i o ile sądzić na oko [...] nie gorzej się przedstawia
od ludu naszego z innych okolic kraju" (Matlakowski 1901, s. 162). Autor ten
n a s t ę p n i e dodaje: „na swoje j a d ł o zapatruje się góral optymistycznie" (s. 195),
s k a r ż ą c się nieraz na brak ż y w n o ś c i , a niekoniecznie na jej jakość. „A że len
brak m u s i a ł c z ę s t o d o s k w i e r a ć ludziom, ukazuje się z licznych o p o w i a d a ń
wiarygodnych ludzi, lub prawem kontrastu w y w n i o s k o w a ć się daje / ich po
c h w a ł , z ich pojęć o z b y t k u " , k t ó r e g o p r z y k ł a d e m jest zanotowana przez autora
p o w y ż s z y c h słów, W. Matlakowskiego, w y p o w i e d ź górala: „ n a s u t mąki owsia
nej na m a ś l a n k ę , z a m i e s z a ł i jad; a inni palrzęcy nazywali to specyjał i ślina im
leciała" (s. 165). Na pojęcie zbytku i o c e n ę sposobu o d ż y w i a n i a w p ł y w a j ą
bowiem uwarunkowania gospodarcze, kształtujące ś w i a d o m o ś ć k o n s u m e n t ó w ,
o d m i e n n ą c z ę s t o od s ą d ó w badaczy.
3
Z w r ó c e n i e uwagi w przyszłych badaniach na postawy i z w i ą z a n e z nimi
emocje na temat pewnych potraw i z a c h o w a ń im t o w a r z y s z ą c y c h b ę d z i e miało
�140
ZOFIA SZROMBA-RYSOWA
na celu ukazania przemian w hierarchii wartości ludności góralskiej, dla której
d ł u g i e lata owsiany placek, zwany moskalem, jadany w południe, zabierany do
szkoły, na polowania, p r z y w o ż o n y j a k o g o ś c i n i e c (Jostowa 1955; W i n c ł a w s k i
1971, s. 73, 226), z a s t ę p o w a ł niedostępny chleb. Ten oslalni bowiem jeszcze
po I I wojnie światowej nie b y ł codziennym ś r o d k i e m spożycia i w w i ę k s z o ś c i
rodzin - na przykład w Cichym G ó r n y m - był nadal wydzielany. „ C z ę s t o matki
robiły znaki na chlebie - jak pisze p r o w a d z ą c y w tej wsi badania W. W i n c ł a w s k i
- ażeby k t ó r e ś z dzieci nie o d k r o i ł o kawałka chleba samowolnie" (1971, s. 74).
Dla urodzonej w 1929 r. mieszkanki tej wsi wydarzeniem dużej wagi b y ł
przejazd (w okresie m i ę d z y w o j e n n y m ) przez wieś piekarza z chlebem, k t ó r e g o
r o z c h o d z ą c y s i ę w k o ł o zapach m u s i a ł j ą i wielu m i e s z k a ń c ó w wsi z a d o w o l i ć
( W i n c ł a w s k i 1971, s. 73-74).
Dla ludności góralskiej trudno d o s t ę p n e bylo też m a s ł o , m i ę s o a nawet
s ł o n i n a . T o t e ż m y ś l i w s t w o i k ł u s o w n i c t w o stanowiły w a ż n e ź r ó d ł o zaopatrze
nia w m i ę s o kozic, świstaków a nawet n i e d ź w i e d z i (Kantor 1912, s. 382-393).
Konsumpcja mięsa zawsze była d u ż y m wydarzeniem, a jak podaje autor mo
nografii Czarnego Dunajca, J. Kantor, (1907, s. 69) podanie m ę ż c z y ź n i e przez
ż o n ę s ł o n i n y ugotowanej w kapuście było w y r ó ż n i e n i e m utrzymywanym w ta
jemnicy przed d z i e ć m i a także sąsiadami w obawie, by nie poszła po wsi w i e ś ć :
„u nich dobrze sic karmiom".
G ó r a l s z c z y z n a , b u d z ą c a od końca X I X w. tak d u ż e zainteresowanie inteli
gencji, znalazła w osobie S. Witkiewicza p i e w c ę jej „dodatnich cech plemien
nych". W skarbach kultury góralskiej widział on „znaki duchowego dorobku
narodu", „ s a c r u m narodowe" i źródło odrodzenia ś w i a d o m o ś c i s p o ł e c z e ń s t w a
(Majda 1979, s. 33n., 114). D z i a ł a l n o ś ć S. Witkiewicza i w s p ó ł c z e s n y c h mu
s p o ł e c z n i k ó w była niezwykle d o n i o s ł y m wydarzeniem dla utrwalenia przeko
nania w ś r ó d górali o wartości ich artystycznego z w ł a s z c z a dziedzictwa, które
z n a l a z ł o wyraz. m.in. w folklorze s ł o w n y m , bogatym w różnego rodzaju treści
anegdotyczne, a m o g ą c y m b y ć - jak się wydaje - ź r ó d ł e m interesujących nas
wątków .
4
Poetka ludowa, Wanda Czubernatowa, wydala zbiorek „ w i e r s z y kuchen
nych", pisząc w nim z sentymentem o tradycyjnych potrawach regionalnych ,
a także o o b o w i ą z u j ą c e j n i e g d y ś zasadzie sięgania - w e d ł u g s t a r s z e ń s t w a - po
jedzenie (1988, s. 13). Zwyczajom kulinarnym poświęca też u w a g ę J. Kantor,
który podaje reguły zachowania się przy stole: „nie j e ś ć ł a k o m i e , szybko",
„ r a z e m w s t a w a ć od m i s k i " g d y ż d ł u ż s z e jedzenie jest objawem o b ż a r s t w a , a po
jedzeniu k ł a ś ć łyżki na d ó ł w y ż ł o b i e n i e m , g d y ż o d w r o t n ą stroną znaczy niena
sycenie (Kantor 1907, s. 69).
5
Skupiając u w a g ę badacza na zagadnieniach istotnych dla obrazu w s p ó ł c z e s
nej i przeszłej wsi nic m o ż n a p o m i n ą ć n a d u ż y w a n i a przez l u d n o ś ć wiejską
alkoholu, co j u ż z p o c z ą t k i e m X X w. budziło zaniepokojenie s p o ł e c z n i k ó w ,
w i d z ą c y c h ź r ó d ł o tego zjawiska w nagłym przejściu górali „z nędzy do bogac
twa" i ł a t w i e j s z y c h zarobkach, które szły na w ó d k ę (S.D. 1908, s. 8 ) . P r ó b k ą
ukazania lego zagadnienia w opinii młodzieży szkolnej dal W. W i n c ł a w s k i .
6
7
�SPOSÓB ODŻYWIANIA WSI PODltAIAŃSKIEJ
141
W i e ś p o d h a l a ń s k a w ciągu X X w. uległa olbrzymim zmianom. J u ż w 1906
r. S. W i t k i e w i c z pisał: „ Z m i e n i ł o się wszystko, wszystkie warunki i formy
ludzkiego życia od kościoła do karczmy" ( W i t k i e w i c z 1970, s. 30). A n i on, ani
inni mu w s p ó ł c z e ś n i i późniejsi badacze nie wykazywali jednak w i ę k s z y c h
z a i n t e r e s o w a ń o d ż y w i a n i e m . W okresie m i ę d z y w o j e n n y m zasygnalizowano
nie zawsze korzystne zmiany w j a d ł o s p i s i e g ó r a l s k i m ( S l o m k ó w n a 1938, s. 3)'~\
który po I I wojnie światowej usiłowały r e w a l o r y z o w a ć konkursy na tradycyjne
potrawy l u d o w e .
6
1 0
W zmieniającej się współcześnie rzeczywistości obraz konsumpcji ż y w n o ś c i o
wej w świadomości ludności podhalańskiej nie jest, i nie może być, jednolity, lak
jak i różna jest percepcja dokonujących się przeobrażeń w pożywieniu, które nie
budziło dotąd szerszych zainteresowań i emocji badaczy, ani samych górali, długie
lata nie widzących konieczności, a przede wszystkim możliwości, przemian.
Zmiana postaw i w y m a g a ń to zmiana systemu wartości, mająca głębszy sens dla
kultury. Toteż zwrócenie uwagi na zagadnienie pożywienia i jego miejsce w hie
rarchii wartości m o ż e mieć szersze znaczenie dla badań nad kulturą ludową.
W t y m krótkim artykule z a s y g n a l i z o w a ł a m niektóre kierunki przyszłych
p o s z u k i w a ń badawczych nad p o ż y w i e n i e m j a k o wartością ze w z g l ę d u na z w r ó
cone ku niemu postawy ludności góralskiej, postawy m o g ą c e ukazać stosunek
ludności do w ł a s n e g o dziedzictwa kulturowego. Ś w i a d o m o ś ć tożsamości kul
turowej, lo ś w i a d o m o ć wartości tego, co w y t w o r z y ł y poprzednie pokolenia,
r ó w n i e ż w sferze emocjonalnej i moralnej (jak c h o c i a ż b y szacunek dla ż y w n o
ści, a w s z c z e g ó l n o ś c i chleba), tego co wynika z potrzeb zakorzenienia w tra
dycję g o d n ą z a p a m i ę t a n i a , ale r ó w n i e ż i tego, co wprawdzie odbierane nega
tywnie stanowi p r z e s z ł o ś ć w s i . „ F e n o m e n p o d h a l a ń s k i " lo nie tyle przykład
rewaloryzacji kultury l u d o w e j , ile przekonanie o sensie i woli dziedziczenia
i modyfikowania dziedzictwa kulturowego.
11
Przyszłe badania terenowe zmierzać więc będą do ukazania obrazu emocjonal
nej identyfikacji oraz reakcji na konsumpcję żywnościową, w różnym stopniu
afirmowaną i n e g o w a n ą przez mieszkańców współczesnej wsi podhalańskiej.
Przypisy
^ l i . Oberlyńska (19S1. s. 138) relacjonująca swoje przeżycia na wygnaniu pisze: „Przypuszczam, że z ogólnego głodu właśnie
wzięła się (eż ogólna psychoza na lemat kuchennych przepisów. Dyktują ic sobie wszystkie, zapisują chemicznym ołówkiem na
zmoczonych szmatkach i wszywają, pod podszewki najakieśupragnione. cudowne »polem«.
- Materiały własne z Dąbrówki Wielkiej koło Bytomia i Milówki w łieskidzie Żywieckim.
Я
* Przytoczone w pracy Wineławskiego < l*>71, s. 246-28]) listy nie zawierają jednak interesujących nas danych.
^ Przejrzane dotychczas prace (np. Pach 1977; Wnuk I9S1 i in.) nie dostarczyły jednak pożądanego materiału.
^ Czubernatowa wymienia m.in. kwaśnieć z grzybami i placki ziemniaczne pieczone na blasze.
6
Cytat za: Majda 1979. s. 30.
^ Na pytanie: „Czy widziałeś w życiu pijanego człowieka?" młodzież wybuchała śmiechem, tłumacząc: ..To la's, jakby się ktoś
nas pytał, czy widzieliśmy w życiu krowę" (Wincławski 1У77. s. Ы>п).
^ Zob. prace magisterskie pisane w Katedrze lytnograťii Słowian U.I w Krakowie: H. Marczak. Stan bailan етоц!aficznyclt na
Podhalu napixlslmeiepiimienniensa .: lal 19J5-19XJ, Archiwum Kb.S UJ. nr 30,4: M . Wesołowska, Sian badań eim>%rufic.:nycli na
Podlialu w okresie międzywojennym. Archiwum Kt:S it.l. nr 341. S. Żurowski. Stan badań eino^iafu-ziiyelt na Podlialu do 1'JIS r.
Archiwum KUS UJ, nr 213.
Autorka pisze: „Szkoda by zdrowy poniekąd sposób odżywiania się górali zmodyfikował się zby t gwałtownie przez wprowajzc:ie potraw mniej wartościowych a droższych".
�142
ZOFIA SZROMBA-RYSOWA
W 1968 r. M u z e u m i m . W . Orkana w Rabce zorganizowało konkurs Iradyeyjnyeh potraw l u d o w y c h . / . Z e g a d l ó w n a , autorka
Kuchni
góralskiej,
pisze: „ B y tradycyjne góralskie j a d ł o nie odeszło w niepamięć, organizuje sit; od w i e l u lat w Łopusznej K o n k u r s
Potraw R e g i o n a l n y c h " (1985, s. 6 3 ) .
Ц N a s k o n s o l i d o w a n i e i w y o d r ę b n i e n i e k u l t u r o w e Podhala n i e w ą t p l i w y w p ł y w miała działalność S. W i t k i e w i c z a . W. M a t l a k o w
skiego oraz B. 'i M . D e m b o w s k i c h , którzy b u d z i l i i n i c j a t y w y w ś r ó d samych górali (zob. M a j d a 1979, s. 116). Na lemat rewaloryzacji
k u l t u r y l u d o w e j zob. też: Kutrzeba-Pojnarowa 1985, s, 45-65.
LITERATURA
В r z с g a W.
1969 Żywot górala poczciwego (Wspomnienia i gawędy),
Kraków.
C z u b c r n a t o w a W.
1988 Wiersze kuchenne, Zakopane.
J o s t o w a W.
1955 Tradycyjne
pożywienie
ludności Podhala, Wroclaw 1955, |nadb.:]
„ L u d " , t. 4 1 : 1954.
К a n 1 o r J.
1907 Czarny Dunajec. Monografia etnograficzna, Prace i Materiały A n l r o pologiczno-Archeologiczne i Etnograficzne, t. 7, Kraków.
1912 Lud Podhala, „ Z i e m i a " , R. 3, s. 382-393.
K l o s k a G.
1979 Świadomość
historyczna i jej badanie, „ L u d " , t. 63
K u t r z e b a - P o j n a r o w a A.
1985 Wieś i jej kultura w społecznej świadomości
(o rewaloryzację
kultury
ludowej), [ w : ] Kultura wsi - kryzys wartości?, Warszawa, s. 45-65.
1988 Trześniów.
Tradycyjna kultura chłopska i kierunki przemian.
(Refle
ksje etnografa), B r z o z ó w .
M a j d a J.
1979 Góralszczyzna
w twórczości Stanisława
Witkiewicza, Wroclaw.
M a l i n o w s k i B.
1980 Dzieła, t.2, Warszawa.
Matlakowski
W.
1901 Zdobienie i sprzęt ludu polskiego na Podhalu. Zarysy życia
ludowego
napisał...,
Warszawa.
M i s i ń s k a M.
1971 Podhale dawne i współczesne
(wybrane zagadnienia), Prace i Mate
riały Muzeum Archeologicznego i Etnograficznego w Ł o d z i , Seria Etnografi
czna, nr 15, Ł ó d ź .
N o w i c k i M.
1865 O świstaku,
Kraków.
[O b e r t у ń s к а В.] Rudzka M .
1981 Wdomu niewoli, t . l Warszawa.
P a c h A.
1977 Drzewiej pod Giewontem, Warszawa.
R e i n f u s s R.
1988 Podhalański
fenomen, „Polska Sztuka Ludowa", R. 42., nr 1-2, s. 9-16.
�SPOSÓB ODŻYWIANIA WSI PODHALAŃSKIl-J
143
S. D .
1908 Nagląca sprawa, „ Z a k o p a n e " , nr 26, s. 8.
S ł o n i k ó w na M .
1938 Odżywianie
ludu góralskiego,
„ Z a k o p a n e " , R. I , n r 8 , s. 3.
S z c z e p a ń s k i J.
1984 Sprawy ludzkie, Warszawa.
Ś w i e r z L.
1877 O przewodnikach tatrzańskich,
fw.J Pamiętni к Towarzystwa Tatrzań
skiego, t. 2.
W i n c ł a w s k i W.
1971 Przemiany środowiska
wychowawczego
wsi peryferyjnej,
Studium
wioski Ciche Górne powiatu nowotarskiego, Wrocław.
W i t k i e w i c z S.
1970 Po latach [ w : ] Dzieła zebrane, t. 3, cz. 2, Kraków,
W n u k W.
1981 Gawędy Skalnego Podhala, Kraków.
Z e g a d ł ó w n a Z.
1985 Kuchnia góralska, N o w y Sącz.
Zofia Szromba-Rysowa
N O U R I S H M E N T A N D FOOD HABITS OF T H E MOUNTANEERS OF
P O D H A L E A N D T H E I R IDEAS A B O U T T H E M .
PROJECT OF RESEARCH.
Summary
T h e author presents the project of her field study on food and nourishment in selected
villages of Podhale, a mountainous region in the South of Poland. She considers the possibilities
of studying that sphere of culture as reflected in peasants'ideas, concepts and judgments and
their verbal and non-verbal behaviour. The main problem of the study is the mental and
conceptual dimension of such phenomena as: famine, food shortage and restraints, customary
restraints, food habits and innovations, culinary regionalism, excessin eating and drinking.
People's emotions, values and attitudes connected with food are going to be taken into conside
ration as well.
Another problem of the study are the changes in the sphere of food in peasant culture of the
presented region. They are closely connected with the changing living standard of rural families.
A characteristic transition can be observed from poverty connected with starvation provoking
dreams about abundance of food to well-being and sufficient nourishment. The improvement of
the mountaneers'living conditions were brought about by many factors: immigration ю the U S A
and Hungary (since the 80 ties of the 19th century) and the ..discovery" of /.akopane as
a fashionable holiday resort with tourists and holiday markers being a good source of income
for the local population.
Basing on archival material and survey field study the author managed to reconstruct the
diet and food habits of the peasants in Podhale at the end of the 19th century. She presents
a characteristic hierarchy of valuation of particular foodstuffs, bread at the top of it. Bread was
not easily avaible in those times. Ii was substituted by a sort of simple oatcakes (called ..moskal")
�144
ZOFIA SZROM BA-RYSOWA
which were eaten for lunch, taken to school by children but also given as gifts. A s late as the
years following the Second World War bread did not belong to everyday diet. Mothers used to
portion bread out to children who were not allowed to cut slices without permission. Butter,
meat and bacon belonged lo scarce products too. Insufficiency in proteins was supplemented by
meat of game (chamoises, marmots and sometimes bears) from legal hunting as well as poaching.
Scarcity of food had contributed to the attitudes of respect for foodstuffs, especially bread.
Another problem, very important in the past and present way of life of peasants is excessive
drinking. It began to trouble all those who were engaged in improving peasants'morals and
standards of living at the beginning of the twentieth century, 'they pointed at the sudden
transition from poverty to well-being as the rotit of alcoholism of rural folk.
O n e subject more discussed in the article is food regionalism and the organization of
competitions in preparing traditional local dishes. The purpose of such competitions is to support
the cultural tradition of Podhale and to arouse people's interest in their own cultural heritage.
Translated by A n n a K u e z y ń s k a - S k r z y p e k
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/5c445e50e901fb216c7f2213754c758d.pdf
b9a15e398b7433054c9f349f304cadc3
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Etnografia Polska
Subject
The topic of the resource
etnografia, etnologia
Description
An account of the resource
czasopismo
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1958-
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PIA
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
pdf
Language
A language of the resource
polski
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
IAiE PAN ( d.IHKM PAN)
Publisher
An entity responsible for making the resource available
IAiE PAN
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1360
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1989
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:1256
Title
A name given to the resource
Moja wieś opolska. Z etnograficznych badań w Dzierżysławicach koło Głogówka / ETNOGRAFIA POLSKA 1989 t.33 z.2
Description
An account of the resource
ETNOGRAFIA POLSKA 1989 t.33 z.2, s.65-82
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
Szromba-Rysowa, Zofia
Language
A language of the resource
pol.
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
„Etnografia Polska", t. X X X I I I : 1989, z. 2
P L I S S N 0071-1861
ZOFIA
SZROMBA-RYSOWA
(Pracownia Etnografii I H K M P A N ,
Kraków)
MOJA WIEŚ OPOLSKA.
Z ETNOGRAFICZNYCH BADAŃ
W DZIERŻYSŁAWICACH KOŁO GŁOGÓWKA
Z a m y s ł zrodzony z inicjatywy prof. dr. Mieczysława G ł a d y s z a opra
cowania etnograficznych monografii G ó r n e g o Śląska sprawił, iż p r z y p a d ł a
m i w udziale jedna z wybranych do b a d a ń wsi, k t ó r ą u z n a ł a m z czasem
za swoją. P o c z ą t k o w o była to wieś przydzielona m i „ s ł u ż b o w o " w 1958 г.,
tak jak i innym pracownikom, rozpoczynającym wówczas badania w miejsco
wościach leżących w różnych regionach geograficzno-gospodarczych Ś l ą s k a .
W m i a r ę prowadzenia w niej szeroko zakrojonych, co rok rozszerzanych,
b a d a ń stacjonarnych, n a w i ą z a n i a ściślejszych k o n t a k t ó w z mieszkańcami i fas
cynacji śląską k u l t u r ą l u d o w ą , wieś m o g ł a m rzeczywiście u z n a ć za swoją,
a przy tym mieszkańcy jej z czasem zaakceptowali w swym środowisku
moją obecność.
P o c z ą t k i jednak nie były łatwe. Mieczysław G ł a d y s z pisząc o trudnościach,
jakie napotyka na tych terenach badacz, p o d k r e ś l a ^kwestię wzbudzenia
zaufania u ludności rodzimej, dotarcia do informatora poprzez osady pow
stałe z różnego rodzaju specyficznych dla tych o b s z a r ó w przeżyć i nawar
stwień ideologicznych, aby zebrać okruchy faktów i zdarzeń tkwiących w jego
pamięci. Z tych samych przyczyn napotyka badacz opory przy gromadzeniu
m a t e r i a ł ó w do ujmowania aktualnie przebiegających p r o c e s ó w i występujących
faktów kulturowych" (Gładysz 1961c, s. 302). Opory p o c z ą t k o w o były duże,
j a k i trudności ze znalezieniem we wsi mieszkania, i n f o r m a t o r ó w i wery
fikacją uzyskanych danych. L u d n o ś ć miejscowa nie wspomina dobrze pierwszych
miesięcy po zakończeniu I I wojny światowej, kiedy to napływali do wsi
osadnicy ze wschodu, a m i e s z k a ń c o m groziło wysiedlenie . P o m y ł k i w tych
1
2
1
Badana przeze mnie m i e j s c o w o ś ć należała do grupy obejmującej „wsie związane z glebami
urodzajnymi, pszenno-buraczanymi, o przewadze gospodarstw samowystarczalnych, które w prze
szłości i nadal bazują na produkcji rolnej" ( G ł a d y s z
2
1961c, s.
300).
T a k wspomina te przykre dla m i e s z k a ń c ó w Dzierżyslawic chwile jeden z informatorów:
„Generał
Goliwoda obronił
nas
przed chadziajami.
Na
zebraniu
w Prudniku
powiedział,
że są to polskie ziemie, to musieli wyciągnąć ku Grodkowi". Na tym zebraniu z udziałem
5 -
Etnografia Polska t. ХХХШ/2
�66
Z O F I A SZROMBA-RYSOWA
czasach zdarzały się często, a wieś b ę d ą c a najdalej na p o ł u d n i e wysuniętą
miejscowością z a m i e s z k a n ą przez l u d n o ś ć r o d z i m ą , stykającą się do 1945 r.
z wsiami zasiedlonymi przez k o l o n i s t ó w niemieckich, doświadczyła s k u t k ó w
nieporozumień i konfliktów .
W t y m k r ó t k i m artykule, opartym na m a t e r i a ł a c h zebranych przeze mnie
w czasie 10-letnich b a d a ń , chciałbym wskazać na elementy śląskiej kultury
ludowej, k t ó r e utrwaliły się w świadomości ludności miejscowej i s t a n o w i ą
ślady tradycyjnego stylu życia. One to przede wszystkim rzucały się w oczy
młodemu- wówczas badaczowi, k t ó r y szukał w kulturze m i e s z k a ń c ó w wsi
charakterystycznych dla niej cech rodzimych, zestawiając je ze znanymi
d o t ą d realiami z innych stron kraju.
A n n a Kutrzeba-Pojnarowa pisze, iż „ s p r a w ą p a l ą c ą staje się [...] zachowanie
bodajże w rysunku i opise, w fotografii, pomiarze ostatnich ś l a d ó w tego
stylu życia, k t ó r y właściwy był innym wcześniejszym epokom i różnił między
s o b ą społeczności kraju. [ . . . ] Dziś obraz tego z r ó ż n i c o w a n i a ulega zatarciu
nie tylko w życiu, lecz r ó w n i e ż w pamięci. [•..] A b y m ó c o d t w o r z y ć modele
charakterystyczne dla danej epoki, trzeba ich realiów s z u k a ć we współ
czesności" (Kutrzeba-Pojnarowa 1986, s. 25). Współczesność ta p o d koniec
lat pięćdziesiątych X X w. była nasycona jeszcze wieloma treściami, pozwa
lającymi na ukazanie obrazu wsi z k o ń c a ubiegłego i p o c z ą t k u bieżącego
wieku. Te właśnie treści są przedmiotem niniejszego a r t y k u ł u , a r t y k u ł u będą
cego zarazem etnograficzną — p i s a n ą z perspektywy 30 lat — refleksją nad
śląską k u l t u r ą l u d o w ą jednej wsi opolskiej. Przedstawiony t u opis daje rzut
oka na wybrane tylko zagadnienia, odtworzone na podstawie relacji najstar
szych m i e s z k a ń c ó w wsi, urodzonych w ostatniej ćwierci ubiegłego wieku.
Informatorzy ci dawno j u ż nie żyją, a wraz z n i m i odeszła wiedza o ó w
czesnych stosunkach i tradycyjnej kulturze wsi.
Wsią, o której mowa, są Dzierżysławice p o ł o ż o n e w byłym powiecie
prudnickiem nad rzeką O s o b ł o g ą k o ł o G ł o g ó w k a . Od niego też rozpo
czynał się kontakt z o d d a l o n ą o 3 k m wsią. T a m był przystanek kolejowy
linii K r a k ó w — Jelenia G ó r a , od k t ó r e g o dalszą d r o g ę należało j u ż przebyć
pieszo, p r z e c h o d z ą c k o ł o tzw. P a u l i n ó w we wsi M o c h ó w , b ę d ą c y c h parafią
3
wojewody śląskiego Aleksandra Zawadzkiego i A r k i B o ż k a uzgodniono, ż e repatrianci opuszczą
wieś i pojadą na zachód. „Od tej pory — wspomina informator — j u ż lepiej się nam żyło. Przedtem
my siedzieli cicho, b o ś m y się bali, że nas wysiedlą do Niemiec. Jak by tu zostali chadziaje,
by sila do Reichu wyciągli, bo to nie da się d w ó c h na jednej gospodarce
stwierdzał jeden z m i e s z k a ń c ó w
to
być". W 1959 r.
wsi: „nie mamy za co specjalnie lubieć tych
chadziajów.
Oni nas Niemcami nazywają i nie są gospodarni".
3
Trudną sytuację pogłębiał fakt, iż w sąsiednich, zasiedlonych przez repatriantów, R a
cławicach
Śląskich znajduje się urząd gminny.
W samych Dzierżysławicach
po
I I wojnie
światowej było wielu zdezorientowanych mieszkańców. W 1952 r. przy zakładaniu Rolniczej
Spółdzielni Produkcyjnej, przed w s t ę p o w a n i e m do której bronili się mieszkańcy Dzierżysławic,
nastawieni proniemiecko m ó w i l i : „niech Polocy idą", a „twardzi Polocy" stwierdzali: „ m y ś m y
się j u ż d o s y ć namęczyli, niech idą oni".
�67
MOJA WIEŚ O P O L S K A
dla Dzierży sławie. Miasteczko G ł o g ó w e k w z b u d z a ł o zainteresowanie licz
nymi zabytkami i związkami z historią Polski (Chrzanowski 1977), na tamtejszym
zamku bowiem przebywał w czasie najazdu Szwedów król Jan Kazimierz.
W pobliżu wsi założony został wspomniany klasztor P a u l i n ó w , sprowadzonych
w 1388 r. przez W ł a d y s ł a w a Opolczyka, w k t ó r y m w 1655 r. przechowy
wany był cudowny obraz M a t k i Boskiej Częstochowskiej. Przed n i m to
modlił się przebywający wówczas w G ł o g ó w k u król Jan Kazimierz, goszcząc
u hr. Franciszka Euzebiusza Oppersdorfa, k t ó r e g o rodzina w 1593 r. weszła
w posiadanie Dzierżysławic, utrzymując tam swe dobra do k o ń c a I I wojny
światowej .
Oppersdorfowie zasłynęli w okresie reformacji j a k o o b r o ń c y wiary ka
tolickiej, co utrwaliło się w świadomości m i e s z k a ń c ó w w s i . Tradycja ustna
wiąże nawet nazwę wsi z „dzierżeniem sławy" wsi katolickiej i nieprzechodzeniem na protestantyzm. I n n i łączą nazwę z właścicielem m a j ą t k u , co
tak opisuje jeden z m i e s z k a ń c ó w wsi: „gdy po brzydkiej pogodzie nastał
jeden dzień słoneczny, wtedy chłopi zwrócili się do groufa, aby w teń dzień
mogli p o p r a c o w a ć u siebie na polu w zamian za co o d p r a c u j ą w inny
dzień. Grouf się zgodził, a gdy w oznaczony dzień c h ł o p i zgłosili się
do pracy, wtedy pan rzekł, że są to ludzie, którzy dzierżą s ł o w o " . M i e
szkańcy wsi na ogół dobrze wspominają kontakty z d w o r e m , k t ó r e g o
ostatni właściciel ożeniony był z ks. Radziwiłłówną. O niej to m ó w i o n o
we w s i : „groufka dobra b y ł a . . . po polsku m ó w i ł a " .
Urodzajne pszenno-buraczane gleby okolic G ł o g ó w k a były wcześnie i sto
sunkowo gęsto zasiedlone. Codex diplomaticus Silesiae notuje nazwę wsi
Dirislawicz j u ż w 1321 r. Inne ź r ó d ł a wymieniają nazwy: Dzierżislow,
Dzierżysławice, Dzierżysław, przy czym ta ostatnia nazwa u t r z y m a ł a się
wśród miejscowej ludności, u r z ę d o w o b r z m i ą c do 1945 r. Dirschelwitz,
a po I I wojnie światowej Dzierżysławice.
4
5
6
7
Słownictwo wsi — w e d ł u g ostatnich b a d a ń dialektologicznych — „wykazu
je p o l s k o ś ć w swym zasadniczym zrębie gwary śląskiej, k t ó r a o p a r ł a się wielo-
4
5
Źródła dotyczące historii wsi podaję
w pracy: S z r o m b a - R y s o w a
zana z nawróceniem na katolicyzm protestantów z G ł o g ó w k a
1977,
1969,
s.
31-36.
W sąsiedztwie wsi, na tzw. Glinianej G ó r c e , stoi kamienna kapliczka z 1779 r. zwią
s. 26 п.,
180 п.). Mieszkańcy
wsi opowiadają,
(zob.
iż wypędzeni
m. in. C h r z a n o w s k i
z miasta
innowiercy
doszli do wspomnianej górki, gdzie czekali na „nawrócenie na naszą wiarę, i potem dopiero
mogli wrócić do miasta". Stąd górka ta nosi również nazwę „Czekaj".
6
Dlatego też z powszechnym
oburzeniem
opolan (wyd. w 1954 r.) wspomnienie
spotkało się wydrukowane w
byłego robotnika dworskiego,
stawił stosunki panujące w majątku. Artykuł ten przyczynił się zresztą do
początkowo
nastawienia
do
mnie
informatorów
w czasie
Pamiętnikach
który fałszywie prze
nieprzychylnego
zadawania im pytań
na
temat
sytuacji na wsi b. proletariatu rolnego.
7
W latach 1957-1961 w Dzierżysławicach i okolicy prowadził badania
dialektologiczne
dr F . Pluta z Wyższej Szkoły Pedagogicznej w Opolu. Opublikował on s ł o w n i c t w o
gwarowe
Dzierżysławic ( P l u t a 1973) i kilka o p o w i a d a ń spisanych w tej wsi ( P l u t a 1964, s.
134-145).
�68
Z O F I A SZROMBA-RYSOWA
8
wiekowej germanizacji" , m i m o że do 1945 r. w pobliskich wsiach o czym
j u ż wspomniano — mieszkała l u d n o ś ć niemiecka (Pluta 1973, s. 6).
Z p o c z ą t k u X I X w. na terenie Śląska przeprowadzona była ankieta
kościelna na temat j ę z y k a u ż y w a n e g o w parafii, wygłaszanych k a z a ń , śpie
wanych pieśni i t p .
Wtedy to, po kasacji klasztoru P a u l i n ó w w 1810 г.,
wieś przez j a k i ś czas należała do parafii w Wierzchu, w której — według
ankiety z 1814 r. — nie tylko l u d n o ś ć posługiwała się językiem polskim, ale
i w t y m języku wygłaszane były kazania, śpiewane pieśni, posługiwał się
nim ksiądz i u ż y w a n o go w szkole (Gierowski 1948, s. 444). Jednak naj
starsi z i n f o r m a t o r ó w , urodzeni w 1871 i 1876 г., pobierali n a u k ę j u ż
tylko w szkole niemieckiej . Najdłużej, bo do 1939 г., możliwe było używanie
j ę z y k a polskiego w kościele, w k t ó r y m jednak j u ż od 1934 r. tylko co
d r u g ą niedzielę odprawiano mszę świętą, przy czym raz była to msza ranna,
drugi raz suma zwana wielką.
W miejscowej tradycji zachował się podział wsi na dwie części i dwie
o d p o w i a d a j ą c e mu gminy. Znajduje to potwierdzenie w źródłach archiwalnych
i publikowanych, k t ó r e wymieniają część h r a b i o w s k ą i b a r o n o w s k ą („Graflich"
i „Freiherrlich"), przy czym jednak mieszkańcy najczęściej m ó w i ą o „ m a ł e j "
i „wielkiej" gminie. T ę ostatnią o k r e ś l a n o j a k o „ W i e ś " , pierwszą natomiast
nazywano „ C h a ł u p k a m i " . P o d z i a ł ten wynikał z ustroju i prawa feudalnego,
k t ó r e pojęcie gminy wiązało z ziemią i „polegało na przeciwstawianiu
ziem dworskich [...] i chłopskich. [...] Ustawodawstwo pruskie szło w tej
dziedzinie d o ś ć daleko [...] i u z n a w a ł o , że posesje chłopskie utworzone
na gruntach dworskich nie w c h o d z ą w skład gminy wiejskiej" (Orzechowski
1959, s. 132). Z a k ł a d a n i e w starych wsiach osad chałupniczych, określane
w literaturze j a k o kolonizacja wewnętrzna, wiązało się z r o s n ą c y m zapo
trzebowaniem dworu na wolnonajemnych r o b o t n i k ó w rolnych.
9
1 0
11
8
„Szczególnie w ostatnim okresie r z ą d ó w hitlerowskich rugowano jeżyk polski nie tylko
z życia publicznego (kościół, szkoła, urzędy),
w życiu rodzinnym" ( P l u t a
tym
1973,
s. 203).
ale
zabroniono nawet posługiwanie
Mieszkanka wsi
bardziej nas mocno dzierżyli. Ale j a na złość robiłam i m ó w i ł a m po
dłużej musiałam c z e k a ć po
się
nim
dodaje: „im bliżej wojny,
to
polsku. Zawdy
urzędach, bo nie chcieli załatwiać, a jak pytali, czemu m ó w i ę
po polsku, tom o d p o w i a d a ł a : bo mi taki język urósł".
9
Od południa wieś sąsiaduje z Racławicami Śląskimi, w których mieszkająca do
1945 r.
ludność różniła się m o w ą , strojem, zwyczajami. L u d n o ś ć Dzierżysławic m ó w i o nich: „oni
byli prawi Niemcy, a my
ino ze szkoły". Przedrzeźniając nie
zrozumiałą dla
mieszkańców
wsi gwarę racławiczan w o ł a n o za nimi: „ h o n d a d o ń d a hoca ploca, fistia wo da pilca woksa
mit
da
lana
sztila", podkreślając
w ten
sposób
charakterystyczne dla
ich języka
użycie
wyrazów z a k o ń c z o n y c h na s a m o g ł o s k ę a.
1 0
Ankieta p o c h o d z i ł a z 1814
r. i o b e j m o w a ł a następujące pytania: 1) parafia, 2)
należąca do parafii, 3) język panujący na terenie parafii, 4) język
kazań,
5) język
wieś
pieśni,
6) język księdza, 7) język używany w szkole (Gierowski 1948).
1 1
Tylko w 1921
r. przez dwa miesiące o d b y w a ł a się we wsi nauka w języku polskim.
Dłużej, bo do 1934 г., utrzymała się szkoła polska w pobliskim Wierzchu. M o ż n a usłyszeć, iż
„pierwej
o
polskość
barzyj
dbali, jak
teatralne. Do plebiscytu w 1921
teraz",
wystawiając
w
r. działało też k ó ł k o śpiewacze.
sali
„u
szynkierza"
sztuki
�69
MOJA WIEŚ O P O L S K A
Rye.
1. Widok centrum wsi
Fot. J Rys. 1961
Podział na dwie gminy nie objął j u ż żadnej z żyjących generacji. L u d n o ś ć
Dzierżysławic podaje odmienne od pisanych źródeł usytuowanie wspomnia
nych części wsi, wiążąc słowo „Gráflich" z „ C h a ł u p k a m i " i uzależnieniem ich
m i e s z k a ń c ó w od dworu, a „ F r e i h e r r l i c h " z kategorią ludzi w o l n y c h .
W X I X w. oddzielna też była numeracja d o m ó w w obydwu gminach.
W jednej było ich w 1863 r. 67, a w drugiej 13 . Oddzielnie też
usytuowane były grunty. Jednak na skutek zmian m a j ą t k o w y c h , bankru
ctwa gospodarstw wielkorolnych, parcelacji dworu itp., podział ten został
naruszony i j u ż przed I I wojną światową nie m o ż n a było w n i o s k o w a ć
z p o ł o ż e n i a pól ornych o przynależności społecznej ich właścicieli.
12
13
Dawny podział wsi znalazł odbicie również w tradycyjnym budownictwie
i układzie zagród. N a „ C h a ł u p k a c h " domy stojące ścianą licową do drogi
są bardziej zindywidualizowane, gdy tymczasem we „ W s i " budynki usytuowane
szczytem do drogi stanowią zwarty kompleks zabudowy (rye. 1). Wszystkie
budynki mieszkalne, łącznie z najstarszym datowanym na 1823 r. (do 1870 r.
k r y t y m słomą, a potem d a c h ó w k ą ) , są murowane, dając przegląd pod
stawowych kategorii społecznych wsi — t j . siodłaków, z a g r o d n i k ó w i c h a ł u p -
1 2
Źródła określają większą i starszą część wsi n a z w ą „hrabiowskie" — Gráflich", i taki
stan przedstawia plan wsi z 1905 r. ( S z r o m b a - R y s o w a 1969, s. 33 п.).
13
nr 217.
Wojewódzkie
Archiwum
Państwowe
we
Wrocławiu,
Komisja
Generalna,
sygnatura
�70
Z O F I A SZROMBA-RYSOWA
n i k ó w — kategorii, k t ó r e stosowane były jeszcze w okresie międzywojennym,
czego p r z y k ł a d e m m o ż e być wymienianie ich przy nazwiskach odczytywanych
z ambony zapowiedzi ślubnych. Jeszcze p o d koniec lat pięćdziesiątych b.w.
m o ż n a było s p o t k a ć nie zmienione od czasu budowy domy, m i m o że w okresie
międzywojennym w budownictwie n a s t ę p o w a ł y liczne zmiany. Polegały one
przede wszystkim na powiększaniu części gospodarczej, zwłaszcza chlewu i staj
ni. I tak na p r z y k ł a d w domach zagrodniczych zamieniano na nie pomieszczenia
wycużne, mieszczące się w tylnej części domu. Gospodarstwa siodłacze miały
oddzielnie stojące domy wycużne, zwane też chałupkami. Wyjaśnić wypada,
iż wycug był sądownie w y m ó w i o n ą formą utrzymania r o d z i c ó w (i niewydanego rodzieństwa) przez spadkobiercę, k t ó r y z o b o w i ą z a n y był zapewnić
im dożywocie w postaci mieszkania, opału, światła i jedzenia.
W czasie rozpoczynania przeze mnie b a d a ń we wsi istniał na „ C h a
ł u p k a c h " jedyny domek byłych r o b o t n i k ó w dworskich. N a ś r o d k o w y m tragarzu
izby miał wyryty napis „ J o K o 1869". Rozebrany z p o c z ą t k i e m lat sześć
dziesiątych X X w. był ostatnim p r z y k ł a d e m ubiegłowiecznego budownictwa
tej części wsi. Stojący w centrum wsi d o m chałupniczy z 1864 r. (skła
dający się z kuchni, wielkiej izby, sieni z piecem piekarskim zwanym
wieloukiem, komory „ d o j a d ł a " i komory „ n a wągier oraz gumna) z a c h o w a ł
się j a k o nieliczny we wsi — w niezmienionej formie do k o ń c a zamieszkania
go przez właścicielkę. Była nią jedna z najlepszych informátorek, należąca
do tzw. „ t w a r d y c h P o l o k ó w " , urodzona w 1871 г., a z m a r ł a w 1969 г.,
Marianna Zając, zwana Kasperka (ryc. 2). Mieszkała samotnie w domu,
w k t ó r y m — j a k o jedynym we wsi zelektryfikowanej w 1921 r. — nie było zain
stalowanego światła. O b y w a ł a się r ó w n i e ż bez zegara orientując się w czasie
po miejscu rzucanego przez słońce światła. W k a ż d e sobotnie p o p o ł u d n i e zamia
tała — tak, j a k wszyscy mieszkańcy wsi — d r o g ę przed swoim domem, dbając
o czystość w n i m i s c h l u d n o ś ć noszonego przez siebie stroju. Nieraz też
była przez bogatych nazywana z tego powodu „pyszną", na co o d p o w i a d a ł a :
„ja nie pyszno, ale akuratno", w dawnym znaczeniu tego słowa 'staranna',
' d o k ł a d n a ' , ' p o r z ą d n a ' . Należała do i n f o r m a t o r ó w , którzy głęboko zapadają
w p a m i ę ć badacza nie t y l k o dzięki wiedzy, b a r w n o ś c i j ę z y k a , życzliwości,
ale właśnie „ a k u r a t n o ś c i " . w przekazywaniu wiadomości i stosunku do rze
czywistości.
I n f o r m á t o r k a ta p o c h o d z i ł a z rodziny komorniczej, p r z e c h o d z ą c po ślubie
w 1900 r. do kategorii c h a ł u p n i k ó w . P r e z e n t o w a ł a ona liczną w tutejszej
wsi warstwę proletariatu rolnego, k t ó r y w połowie ubiegłego wieku obejmował
1/3 m i e s z k a ń c ó w . Z n a j d o w a ł on zatrudnienie z a r ó w n o „ n a p a ń s k i m " , t j .
w folwarku hr. Oppersdorfa, j a k i w statkach, czyli wielkorolnych gospodar
stwach kmiecych, k t ó r e w 1831 r. skupiały 3/4 ogólnej powierzchni g r u n t ó w .
14
1 4
gruntu
W tym roku bylo we wsi 26 gospodarstw kmiecych w wielkości od 32 do 104 juter
(jutro,
czyli morga pruska,
miało
0,25
ha), 23
zagrodniczych
i 7
chałupniczych
( W o j e w ó d z k i e Archiwum P a ń s t w o w e we Wrocławiu, Komisja Generalna, sygnatura nr 123).
�MOJA WIEŚ O P O L S K A
71
Całe swe życie ciężko p r a c o w a ł a w statku, p o c z ą t k o w o służąc za dziewkę,
j a k o tzw. czeloutka, a po wyjściu za m ą ż j a k o „ d n i ó w k o w a robotniczka".
Służba siodłacza godzona była na rok, „ o d G ó d do G ó d " , otrzymując
kolendę w postaci chusty, poszwy na pierzynę lub materiału na suknię
oraz pewnej kwoty pieniężnej. Zatrudniona była na ogół tylko w zagrodzie,
ale nie w kuchni. Zarobek o t r z y m y w a ł a raz na k w a r t a ł , dostając dodatkowo
coś z ubrania lub pieniędzy „ n a l e p s z ą " (dolę) w wypadku sprzedaży konia,
krowy i z a k o ń c z e n i a żniw, a „ n a p r z y w i t a n ą " z okazji wesela i przyjścia
nowej gospodyni. Pracując następnie j a k o „ d n i ó w k o w a robotniczka" m i a ł a
m o ż n o ś ć sadzenia dla siebie z i e m n i a k ó w na polu gospodarza i zbierania
Ryc.
2.
Kasperka
Fot. J. Rys. 196.1
w ż n i w a kłósek z b ó ż . M ó w i ł a wówczas do p o m a g a j ą c y c h jej dzieci: „ c o
owies nazbieracie, to będzie na strzewiki, pszenicę i żyto — zemleć na m ą k ę ,
a jęczmień — wieprzkowi". Przywilej ten, istniejący jeszcze z p o c z ą t k i e m X X w.,
z a s t ą p i o n o później bochenkiem chleba w r ę c z a n y m robotniczkom przy k a ż d o
razowym pieczeniu, k t ó r e p r z y p a d a ł o na ogół raz na dwa tygodnie. O k o ł o
1924 r. z a s t ą p i o n o też dawny zwyczaj zabierania przez r o b o t n i k ó w rolnych
jednego snopa jęczmienia, żyta i pszenicy przez „ ż n i w o w e " w postaci jednego
cetnara pszenicy i żyta. Gospodarstwa siodłacze zatrudniały też w zimie
miejscowe kobiety do m ł ó c e n i a zboża, w czasie k t ó r e g o trzynasta miara
�72
Z O F I A SZROMBA-RYSOWA
przeznaczona była do podziału p o m i ę d z y młócących. Z k o ń c e m ubiegłego
wieku młóceniem z b o ż a w największych statkach siodłaczych trudniły się
cztery kobiety, k t ó r e c h o d z ą c z cepami „ o d statku do statku" młóciły
„ n a m o r d " , j a k wówczas m ó w i o n o . D o tych c z a s ó w odnosi się używanie
we wsi cepów >, k t ó r y c h stukot odmierzany rytmem na „ r a z — d w a " oznaczał
młócenie „we d w ó j k ę " , a na „już przy — s z o ł " — „we t r ó j k ę " . Pierwszą czyn
nością było „ p r z e k r u s z a n i e " związanych s n o p ó w , k t ó r e następnie r o z k ł a d a n o
knowiem do gumienicy, a kłosem do ś r o d k a , uderzając cepami raz z jednej,
a raz z drugiej ich strony. O s t a t n i ą czynnością było młócenie zgarniętego
do ś r o d k a zboża, co nazywano młóceniem „ n a ż e b r o u k a " w znaczeniu,
że z w y m ł ó c o n e g o wówczas ziarna będzie chleb dla chodzących po p r o ś b i e
żebraków.
1 5
lř
L u d n o ś ć miejscowa szukała pracy również „ n a p a ń s k i m " , czyli w folwarku
hr. Oppersdorfa, otrzymując zapłatę w gotówce i naturze, pracując m . in.
przy sianokosach „ n a trzecią k u p k ę " , przy kopaniu z i e m n i a k ó w „o śćwiertnię",
a przy burakach „ o n a ć " . L u d n o ś ć wiejska m o g ł a również dzierżawić dworskie
pole, o d p r a c o w u j ą c w żniwa 3 dni od 1 morgi.
Z końcem X I X w. p o z o s t a ł o ś ć s t o s u n k ó w feudalnych w rolnictwie wiel
kiej własności ziemskiej stanowili chałupnicy dworscy, zwani w Dzierżysławicach „ k o n t r a h n i k a m i " . Zamieszkiwali o n i w s p o m n i a n ą j u ż wyżej część wsi
z w a n ą „ C h a ł u p k a m i " . W zamian za otrzymany od d w o r k u kawałek gruntu
(około 2-3 morgi), zwanego pouszowy, k t ó r y hr. Oppersdorf nabył po kasacji
klasztoru P a u l i n ó w , z o b o w i ą z a n i byli o d r a b i a ć panu od jednej morgi 11
dni w roku w czasie najpilniejszych prac w żniwa i sianokosy. D o pracy
z o b o w i ą z a n e też były żony c h a ł u p n i k ó w d w o r s k i c h .
1 7
18
1 5
Określenie
iż kobiety
„na mord młócić" m o g ł o
te młóciły
„choćby
o z n a c z a ć według ur. w 1896 r. informatorki,
na zabicie". B y ć m o ż e jednak, iż niezbyt dokładnie zapa
miętane s ł o w o „mord" oznaczało dawną miarę z b o ż o w ą : małdrat.
1 0
ojca
Urodzony w 1876 r. informator mając 14 lat po raz ostatni widział w gospodarstwie
młóckę
cepami.
zakończonej sforą,
na
60 cm, ze
Były
to cepy
kapicowe.
Składały
się z louskl
czyli drewnianym pałąkiem, i cepu (zwanego
skórzaną
kapicą.
Długość
cepu
mierzyło
o długości
1.30
inaczej bijokiem),
się r ę k o m a ,
m,
długiego
wypowiadając
obejmowaniu nimi drążka następujące s ł o w a : „szoł chłop do lasa. Po co? Po drzewo.
przy
Na
co? N a cep". Pierwsze młockarnie poruszane za p o m o c ą kieratu zwanego giplem wprowadzano
we wsi z początkiem
X X w.
(pierwsza była prawdopodobnie
w 1909
г.). C e p ó w
długi
czas u ż y w a n o w gospodarstwach do młócenia zboża „na długą słomę", z u ż y t k o w y w a n ą na
powrósła.
Z chwilą
wprowadzenia
snopowiązałek
z tzw. bindapresą,
prasującą
i
wiążącą
słomę, wyszły one zupełnie z użycia.
1 7
Ziemia na pouszowy o b c i ą ż o n a była hipoteką kościelną. Chłopi posiadający tam ziemię
z o b o w i ą z a n i byli do płacenia proboszczowi 8 fenigów na Nowy
R o k i dawania 6 fenigów
na ofiarę.
kościoła
1 8
Musieli też „przyczyniać się do
nowego budowstwa
i naprawy fary".
D o pracy tej m o ż n a bylo wynająć u b o g ą kobietę ze wsi. Wydana na
„Chałupki",
ur. w 1898 г., córka siodłaka (z braku pieniędzy — jak m ó w i — nie m o g ł a „oglądać się na
duży statek") wspomina, iż duma nie p o z w a l a ł a jej p r a c o w a ć we dworze: , j a nie przyszłam
ze statku,
ze wsi.
cobym
do dwora chodziła".
Dlatego
angażowała
do
tych prac u b o g ą
kobietę
�73
MOJA WIEŚ O P O L S K A
D w ó r z a t r u d n i a ł — poza u b o g ą ludnością miejscową — stałych r o b o t n i k ó w ,
zwanych dworoukami lub dworzanami. Ta kategoria proletariatu rolnego,
p o c h o d z ą c a spoza wsi, w poszukiwaniu lepszych w a r u n k ó w często zmieniała
miejsce pracy. „ K a ż d e Gody — m ó w i mieszkanka wsi — to się ludzie kłudzili
[przenosili] po dworach ze szrankami a ł ó ż k a m i " , godząc się na r o k w zamian
za wynagrodzenie (tzw. myto) wypłacane raz na miesiąc i deputat w po
staci chleba, ziemniaków, mleka, drzewa i węgla. Ich sytuacja społeczna
była we wsi najniższa, a społeczność nie u w a ż a ł a ich za swoich. „ O n i
nie mieli nic ze wsią do czynienia" — m ó w i ą mieszkańcy wsi — „dworoucy byli
przed sia, a ludzie ze wsi przed sia, nie kamracili się, nie mieli spółki,
nie było prziacielstwa", a pozycja miejscowego proletariatu rolnego była
„wdycki stąpel [stopień] lepsza, j a k tych ze dwora". P o d o b n ą pozycję zaj
mowali tzw. Galicyjoki, czyli sezonowi robotnicy r o l n i spoza Prus. W k o ń c u
ubiegłego i p o c z ą t k u bieżącego wieku p o w a ż n y bowiem odsetek zatrudnionych
w górnośląskich gospodarstwach wielkoobszarowych stanowili robotnicy obco
krajowi. Zjawisko to wiązało się m . i n . z o d p ł y w e m miejscowych sił ro
boczych do przemysłu niemieckiego i przejściem gospodarki rolnej na praco
c h ł o n n ą u p r a w ę b u r a k ó w cukrowych. W Dzierżysławicach element ten stano
wili Galicjanie zatrudniani do I wojny światowej od marca do p a ź d z i e r n i k a .
Kobiety pracowały najczęściej przy uprawie b u r a k ó w cukrowych, a mężczyźni
przy ręcznym koszeniu łąk, gdyż ze względu na liczne rowy melioracyjne
utrudnione było stosowanie narzędzi mechanicznych. D o pracy używali przy
wiezionych ze s o b ą kos niezwykle cenionych we wsi i dlatego chętnie
nabywanych przez l u d n o ś ć miejscową. Pod n a z w ą „galicjonek" jeszcze obecnie
m o ż n a je s p o t k a ć w gospodarstwach wiejskich.
Po I I wojnie światowej sytuacja s p o ł e c z n o - g o s p o d a r c z a m i e s z k a ń c ó w wsi
uległa decydującej zmianie. Parcelacja m a j ą t k u ziemskiego i reforma rolna
s p o w o d o w a ł y wzrost gospodarstw o obszarze od 5 do 10 ha. W 1960 r.
gospodarstwa takie stanowiły 41,28% ogółu gospodarstw wsi, najmując 49,64%
całego jej o b s z a r u . Z rolnictwa u t r z y m y w a ł o się 70,87% mieszkańców,
k t ó r y c h w 1960 r. było łącznie 594, z czego w zawodach pozarolniczych
p r a c o w a ł o 89, najczęściej na terenie sąsiedniego G ł o g ó w k a . W samych
Dzierżysławicach było wówczas 2 d r ó ż n i k ó w P K P , kowal, uczeń kowalski,
krawiec, 3 nauczycieli, przedszkolanka, 2 stolarzy, pracownik stolarski,
piekarka i s t u d n i a r z .
Wieś o k r e ś l a n a w ź r ó d ł a c h z 1861 r. j a k o kmiecio-zagrodnicza (Rajman
1965, s. 98) należy do r e j o n ó w o lepszej wartości użytkowo-rolniczej, gdzie
iy
2 0
21
1 9
Dane według powszechnego spisu z dn. 6 X I I 1960 r.
W 1960 r. na 89 o s ó b zatrudnionych poza rolnictwem w G ł o g ó w k u p r a c o w a ł o 40,
przede wszystkim w P K P , cegielni i zakładach roszarniczych lnu. G ł o g ó w e k był także miej
scem cotygodniowych targów i pobierania nauki m. in. rzemiosła.
2 0
2
> Źródła archiwalne dla 1907 r. notują we wsi 2 karczmarzy, grenadiera, szewca, sto
larza, 3 murarzy, kupca i strażnika kolejowego (Woj. Archiwum P a ń s t w o w e we Wrocławiu,
Komisja Generalna, sygnatura nr 225).
�74
ZOFIA SZROMBA-RYSOWA
Rye. 3. Trzy pokolenia
informátorek
Fol. J. Rys. 1961
użytki rolne zajmują ponad 80% ogólnej powierzchni, a w strukturze upraw
przeważają rośliny o dużych wymaganiach glebowych i uprawowych, t j .
pszenica ozima, i buraki cukrowe. Przed I wojną światową na znaczną
skalę rozpowszechniła się uprawa jęczmienia, na k t ó r y wówczas było d u ż e
zapotrzebowanie w przemyśle browarnianym, a który miał znaczny udział
też w ówczesnym pożywieniu ludności wiejskiej. Intensywnie rozwiniętej
produkcji rolnej towarzyszył wysoki poziom hodowli, w d u ż y m stopniu
nastawionej na zbyt. C h ó w trzody chlewnej, a w gospodarstwach m a ł o
rolnych k ó z i k r ó l i k ó w oraz tak specyficzna dla Śląska hodowla gołębi
wiązały się z pożywieniem m i e s z k a ń c ó w wsi, uzależnionym od samowystar
czalnej gospodarki wiejskiej . Długi czas kluski jęczmienne stanowiły pod
stawowy składnik wyżywienia ceniony ze względu na walory sycące. One
22
2
- Pożywienie ludności Dzierżysławic o m ó w i o n o w pracy: Szromba-Rysowa
1978.
�75
MOJA WIEŚ O P O L S K A
to według słów i n f o r m a t o r ó w mogły „barzyj leżeć w ż o ł ą d k u a nie przele
cieć j a k kartofel". K l u s k i te wraz z p o d a w a n ą do nich mouczką (tj. sosem)
j a g o d o w ą , p o w i d ł o w ą , c h r z a n o w ą , grzybową, p a s t e r n a k o w ą czy inną stanowiły
nieodłączny element tradycyjnego jadłospisu. Były n i m też gomułki robione
z twarogu zmieszanego z solą i k m i n k i e m . Ususzone w kształcie osełek
na słońcu, a w zimie k o ł o pieca w k ł a d a n o do dużych kamiennych garn
ców, przewracając co kilka d n i i polewając z i m n ą k a w ą z b o ż o w ą lub w o d ą .
Po uzyskaniu żółtego koloru i specyficznego zapachu n a d a w a ł y się do spo
życia. W okresie międzywojennym wzrost hodowli trzody chlewnej, z u ż y t k o wującej w dużych ilościach mleko, i pojawienie się w sklepach zbliżonego
w smaku sera zgliwiałego, s p o w o d o w a ł o zanik wyrobu tego cenionego skład
nika codziennego pożywienia tradycyjnej wsi.
23
„ K r ó l e s t w e m niebieskim" Ś l ą z a k ó w — obok klusek i suszonych o w o c ó w —
było mięso, k t ó r e s p o ż y w a n o przede wszystkim w formie gotowanej wędzonki.
D o ubiegłego wieku odnosi się tradycja przygotowywania na Wielkanoc
szołdry, t j . w ę d z o n k i zapiekanej w żytnim chlebie, pod k t ó r ą to n a z w ą
w Polsce średniowiecznej znana była szynka ( D e m b i ń s k a 1963, s. 97).
N a tych terenach j u ż z k o ń c e m ubiegłego wieku w rodzinach lepiej sytuo
wanych r o l n i k ó w zaczął r o z p o w s z e c h n i a ć się posiłek ranny złożony z kawy
i chleba, stając się na G ó r n y m Śląsku d o ś ć szybko wzorem p o ż ą d a n e g o
jadłospisu. Zastąpił on r ó ż n e g o rodzaju polewki, wśród których jednak brak
tradycji s p o ż y w a n i a żuru, tak rozpowszechnionego na innych terenach G ó r
nego Ś l ą s k a . Większość wypowiedzi sprowadza się do stwierdzenia uro
dzonej w 1898 r. -mieszkanki wsi: „żuru tu nigdy nie znali", c h o ć spotkano
się też z informacją: „piyrwyj starzy ludzie poradzili żur warzić z ukisonej
m ą k i , z kwasu, j a k na chleb". Słowa te i obchodzony w Wielką Środę
zwyczaj „palenia ż u r u " są śladem w y s t ę p o w a n i a tej polewki. Zwyczaj po
legający na paleniu w polu ogniska i „gonieniu Judasza" z zapalonymi
m i o t ł a m i , często nazywany jest także „ p a l e n i e m " lub „łowieniem p o d światłem
Judasza" , a sam dzień przez n i e k t ó r y c h nadal „ ż u r o w a ś r o d ą " .
Z innych zwyczajów dorocznych wymienia się chodzenie po wsi z „ m o i k i e m " i „ m a r z a n n ą " , od której d r u g ą niedzielę przed W i e l k a n o c ą zwie się
m a r z a n n ą . W ten dzień uboższe dziewczyny stroiły k o l o r o w y m i w s t ą ż k a m i
c h o i n k ę , zawieszając na jej wierzchołku wyciętą z papieru sarnę. O b c h o d z ą c
wieś śpiewały: „nasz moik zielony, pienknie ustrojony, na naszym moiczku
siedzi sarnia, wyszczyrza ząbki, bo by j a d ł a " , zbierając jajka, kołacze lub
pieniądze. Bardziej zatarte jest wspomnienie chodzenia z m a r z a n n ą , czyli
słomianą kukłą u b r a n ą w strój chłopski, k t ó r ą następnie topiono w rzece.
2 4
25
2 3
Literatura w języku niemieckim z G ó r n e g o Śląska wymienia pod nazwą 'Himmelreich'
potrawę z klusek, mięsa i suszonych
owoców
(zob.
np.
Finkenstein
1863,
s.
390 п.).
2 4
N a ten temat zob. m. in. F i n k e n s t e i n 1863, S z r o m b a - R y s o w a 1978, s. 71 n.
2 5
Nazwa ta jest nowsza. Z k o ń c e m X I X w. A . Hytrek pisał, iż na G ó r n y m
chłopcy biegną po polach z pochodniami, wołając: „żur palę, buchty c h w a l ę " ( H y t r e k
s. 52).
Śląsku
1879,
�76
ZOFIA SZROMBA-RYSOWA
K)t.
-t
1'1Лч1 pii'k.il 111.)
Fot. J. Rys. 1%1
W tej wybitnie rolniczej wsi zwyczaje i wierzenia wiązały się przede
wszystkim z rolnictwem, podstawowym dla jej m i e s z k a ń c ó w zajęciem, od
poziomu k t ó r e g o zależała z a m o ż n o ś ć i prestiż w społeczności wiejskiej.
Zwyczaje te miały c h r o n i ć plony przed zniszczeniem i z a p e w n i a ć u r o d z a j n o ś ć
oraz wiązane z nią szczęście, j a k to s c h a r a k t e r y z o w a ł jeden z m i e s z k a ń c ó w :
„ k t o j ą [ziemię] ma, ten szczęśliwy i bogaty". Między innymi więc, aby
z a p e w n i ć jej p ł o d n o ś ć , w wigilię 1 maja wynosiło się na pole trzy krzyżyki
zrobione z poświęconych w Wielką S o b o t ę gałązek. Wierzono również,
że pomyślności w zagrodzie i na polu strzegli trzej „ g r o m a d z c y święci":
św. Florian (4 V ) chronił dom i zbiory od ognia, św. A n t o n i (13 V I ) od
gradu, a św. Urban (2 V I I ) miał w swej opiece pole i bydło. W dni
tych p a t r o n ó w nie wykonywano żadnej pracy w polu, o b c h o d z ą c je z pro
cesją i uczestnicząc we mszy św. Święcono też trzy, przypadające po św.
Urbanie, soboty zwane „Urbańskimi", a do dnia dzisiejszego przestrzega
się zakazu wywożenia na pole obornika w k a ż d ą s o b o t ę . Zakaz ten wywo
dzący się z odległego w czasie z o b o w i ą z a n i a związanego z z a r a z ą na
bydło, jest niezwykle mocno ugruntowany w świadomości nawet m ł o d e g o
pokolenia r o l n i k ó w . D o p o c z ą t k u bieżącego wieku odnosi się zawieszanie
nad chlewem w wigilię św. Jana (24 V I ) trzech w i a n u s z k ó w z liści klonu
lub k w i a t ó w chabru i kąkolu, mających zapewnić p o m y ś l n o ś ć w hodowli
bydła.
�77
MOJA WIEŚ O P O L S K A
W życiu społecznym miała swe reperkusje zasada, iż „siodłakowi nie
idzie się przed wsią z a w s t y d z i ć " i że „ r ó w n y r ó w n e g o ma sobie b r a ć " ,
o d n o s z ą c a się do wszystkich m i e s z k a ń c ó w , jednak ze szczególną siłą do naj
większych gospodarzy. Niedopuszczalne w gospodarstwie mieszanie plew
z pszenicą l u d n o ś ć wykorzystała do zademonstrowania niezadowolenia z po
wodu niestosownego związku małżeńskiego robotnika z c ó r k ą siodłaka, .wrzu
cając do jej domu plewy, a pszenicę do domu narzeczonego. W pamięci i n
f o r m a t o r ó w z a c h o w a ł o się inne, głośne z p o c z ą t k i e m X X w. wydarzenie,
j a k i m był ślub syna największego gospodarza we wsi, właściciela d w ó c h
par koni, z c ó r k ą szynkarza. D u ż y posag dziewczyny i p o k a ź n y spadek
otrzymany przez nią po krewnej z sąsiedniej wsi sprawiły, iż m a ł ż e ń s t w o
m o g ł o dojść do skutku. Jeszcze dziś m ó w i się z ubolewaniem o jej trudnej
i upokarzającej sytuacji w domu męża, k t ó r e g o siostry „za nic j ą miały".
W pamięci najstarszych i n f o r m a t o r ó w zachowały się ślady dawnych wierzeń
i praktyk związanych z okresem ciąży i p o ł o g u . Kobiecie „ z a w i ą z a n e j "
nie wolno było m . i n . s t a n ą ć na progu, przechodzić pod sznurem, patrzeć
na ogień i k r a ś ć . Położnica, czyli „ k o b i e t a w niedzielach" — j a k we wsi
m ó w i o n o — przez 6 tygodni do wywodu miała nosić przy sobie „święcone
rzeczy", nie m o g ł a o p u s z c z a ć domu bez chustki na głowie i zostawić
samego dziecka w obawie, aby „zły duch" nie podmienił go na podciepa,
k t ó r ą to n a z w ą o k r e ś l a n o „ u ł o m n e a nieprawe na u m y ś l e " d z i e c k o .
Zwyczaje weselne i poprzedzające je zoulyty zachowane w pamięci i n
f o r m a t o r ó w mają treści znane z innych stron Polski. Jeszcze z p o c z ą t k i e m
X X w. praktykowany był zwyczaj targowania się o p a n n ę m ł o d ą między
starostą z jej strony i strony pana m ł o d e g o , k t ó r y „za wieniec" zobowią
zany był uiścić p e w n ą k w o t ę pieniędzy. Śluby brano wówczas „ n a wianuszki"
z m i r t u , k t ó r e przechowywano wraz z wiankiem i woniaczką
(tj. bukie
cikiem z m i r t u przypinanym do klapy marynarki pana m ł o d e g o ) w ramkach
za szkłem.
Ze zwyczajów związanych z pogrzebem wymienia się — o d n o s z ą c e się jednak
2 6
27
2 6
Urodzona w 1898 r. informátorka będąc w ciąży zerwała na nie swoim polu
kilka
garści koniczyny dla królika. Zdarzenie to o p o w i e d z i a ł a matce wywołując jej ogromne zdener
wowanie przekonaniem, iż dziecko urodzi się złodziejem.
miała chwili spokoju [...)
Informátorka
m ó w i : „odtąd
nie
na szczęście synek mi zmarł, to Bogu d z i ę k o w a ł a m , bo by m o ż e
kradł".
2 7
Z innych wierzeń starsi informatorzy pamiętali, iż po zachodzie słońca („po Z d r o w a ś
Maryja" — jak się m ó w i ) , w obawie przed zaczarowaniem nie m o ż n a było niczego
z domu, a przekazywaną
z konieczności
wydać
rzecz należało posolić. Przed zaczarowaniem in
wentarzu ż y w e g o , „coby czarownica do chlewa nie wlazła", chronił p o ł o ż o n y przed nim w dniu
1 maja trawnik posypany
piaskiem,
miała obetrzeć się „na opak",
przyjściem
w nocy,
mory,
a zaczarowana
z lewej
która
m. in.
strony
„złym
na prawą,
gniotła
urodzoną
wzrokiem" osoba
spodnią
w
1898
częścią
r.
trzykrotnie
odzieży.
leżało p o s t a w i ć na drzwiach izby, w której się spało, miotłę do góry korzonkami,
morę
Przed
informatorkę,
na
a samą
zaprosić na śniadanie (mówiąc do niej: „przyjdź jutro na śniadanie"), aby ujrzeć ją
nazajutrz w przychodzącej do domu kobiecie.
�78
Z O F I A SZROMBA-RYSOWA
j u ż do c z a s ó w staników
(czyli d z i a d k ó w ) urodzonej w 1888 r. informatorki —
posyłanie z okazji pogrzebu bogatego siodłaka ubogim m i e s z k a ń c o m wsi
(których „pierwej sila b y ł a " ) „ k ą s k a omasty i pecynek [bochenek] chleba"
ze s ł o w a m i : „masz, co byś rzykał |modlił się] za niego". Jeszcze z po
czątkiem X X w., „kiedy nie było takiej pychy, jak teraz", z m a r ł e g o cho
wano tylko w lnianej koszuli, zwanej śmiertelnicą,
a później w odświętnym
ubiorze. Najstarsza mieszkanka wsi, urodzona w 1871 г., miała j ą przy
g o t o w a n ą do trumny obok odświętnej, czarnej mazelunki i jupy, k t ó r e
stanowią dwa podstawowe elementy tradycyjnego stroju chłopskiego. Jest
on jeszcze powszechnie noszony przez te mieszkanki, k t ó r e j a k o ostatnie
szły w nim w 1914 r. do Pierwszej K o m u n i i . Pokolenie to nie wkładało
j u ż jednak ani czepców, ani siucheji, należących do ubiegłowiecznych, od
świętnych n a k r y ć głowy. Siucheje, noszone przez panny, były uszyte z tiulu
i k o r o n k i oraz z a k o ń c z o n e dwoma k o l o r o w y m i , długimi wstążkami, zwi
sającymi do przodu. T y l k o bardzo z a m o ż n e kobiety wkładały w zimie na
duże uroczystości kościelne mycki z aksamitu, haftowane złotymi nićmi od
tyłu i otoczone futrem w o k ó ł twarzy.
Chustki, zwane szatkami, powszechnie wiązało się pod b r o d ą , p o d n o s z ą c
do góry jeden ich koniec (zob. ryc. 2), a podczas prac w polu, do tyłu
na tzw. żurak. D u ż e chusty (czyli tuchy) zarzucano na ramiona „ n a
k o z ę " , t j . składając je ukośnie w 1/3 długości i spinano pod szyją spinką.
Różniły się one między s o b ą wzorem, kolorem i m a t e r i a ł e m , z jakiego
były wykonane, nosząc nazwę każmierowskich,
barankowych, tureckich lub
francuskich *.
Tę ostatnią c h u s t ę z a k ł a d a n o tylko w wielkie święta (Bo
żego Narodzenia i Wielkanocy) oraz z okazji ślubu. W pamięci najstarszych
informátorek zachowały się noszone przez ich babki i matki ciasnochy.
Był to rodzaj lnianej, p r z y r ó w n y w a n e j do worka, wąskiej koszuli opinającej
ciało, tak, „co tylko krok się d a ł o z r o b i ć " , na k t ó r ą w k ł a d a ł o się koszulę
z k r ó t k i m i r ę k a w a m i . S p o d n i ą część stroju stanowi hyńderouk, odpowiadający
krojem wierzchniej sukni, zwanej mazelunką. Jest to szeroka s p ó d n i c a przy
szyta do lajhika zapinanego na 4 guziki. D ó ł mazelunki, szeroki na o k o ł o
3 metry, zdobiono — w zależności od panującej mody — naszyciami w postaci
tasiemek, marszczeń, falban, wstążek i haftów. Suknie te były w r ó ż n y c h
kolorach, w zależności od m a t e r i a ł u nosząc n a z w ę kaźmierowskiej,
kartunkowej, aksamitki, durkuli, zaterguli itp. W niedzielę i od święta w k ł a d a
się na nią jedwabny fartuch, a w dzień powszedni zopouskę, inaczej z w a n ą
zopośnicą. G ó r n ą część stroju stanowi jupa z marszczonymi r ę k a w a m i i za
pinana z lewej strony na co najmniej 10 guzików. W X I X w. kobiety
z „wielkiego statku''' wkładały na d u ż e święta kościelne kabacik z czerwonego
sukna z „ p u c h a t y m i r ę k a w o m a " , na szwach ozdobiony kolorowym sznurkiem
2
2 8
Tuch francuski miał na jasnym tle w środku
wzorem, który odbijał się na jasnej chuście.
tzw.
źradlo,
czyli
lustro z czarnym
�MOJA WIEŚ O P O L S K A
79
Rye. 5. Pierwszoklasiści w dniu rozpoczęcia nauki
I oí. J, R)s.
196]
i zapinany na złote guziki. N a nogach noszono wełniane, robione na dru
tach p o ń c z o c h y i wysokie, sznurowane strzewiki. Włosy pleciono w warkocze
upinane w ó s e m k ę na tzw.
kołtunko.
Ten przedstawiony w d u ż y m skrócie strój kobiecy nie różnił się od no
szonego w pobliskim G ł o g ó w k u , odbiegając od tego, j a k i m c h a r a k t e r y z o w a ł y
się wsie zamieszkane przez element niemiecki, w tym w najbliższej, sąsia
dującej od p o ł u d n i a , wsi Racławice Śląskie. Zasiedlenie tych ziem po 1945 r.
przez r e p a t r i a n t ó w ze wschodu utrwaliło przedział, o k t ó r y m m ó w i ą miesz
kańcy wsi: „przedtem nas zwali Polokami, a teraz Szwabami". Wzajemna
nieufność, różnice kulturowe i powstające na tym tle konflikty powoli
zanikały tworząc n o w ą rzeczywistość tych ziem, d o ś w i a d c z o n y c h tak ciężko
przez historię.
Mieszkając w czasie moich długoletnich b a d a ń w domu, w k t ó r y m
mieścił się sklep i piekarnia, m i a ł a m okazję przysłuchiwać się rozmowom
przychodzących tam kobiet. M o g ł a m wówczas usłyszeć, że „dzieucha od [...]
była schwalona\ bo przez całą zabawę przetańczył z nią jeden kawaler;
że na muzyce wybuchła bójka, gdyż pod okna gospody podeszła p o ł o ż n i c a ;
że „ J o r g od [...] był wyposażony jak dzieucha\ bo przyniósł ze sobą
meble do kuchni, sypialni i jadalni, dwa komplety bielizny pościelowej.
�80
Z O F I A SZROMBA-RYSOWA
konia, k r o w ę i j a ł ó w k ę ; że gdy w 1961 r. „zgorzało zmagazynowane siano
u [ . . . ] , to cała wieś przyszła poszkodowanemu z p o m o c ą " , a największy
siodłak prosto z łąki zwiózł dwie fury siana, itp., i t d . W najbliższym są
siedztwie „ m o j e g o " domu była kuźnia, w której spędzałam wiele czasu
na rozmowach z gospodarzami. Omawiali tam o n i najnowsze r o z p o r z ą d z e n i a
„ w y d z w a n i a n e " po wsi przez wachtyrza, k t ó r y jeszcze w latach czterdzie
stych b.w. obchodził w nocy wieś, pilnując spokoju i p o r z ą d k u . Ubolewali
nad t r u d n o ś c i a m i z zakupem maszyn rolniczych i ich wysoką c e n ą stwier
dzając, iż w 1961 r. za kosiarkę trzeba było d a ć aż 42 cetnary pszenicy,
gdy w okresie międzywojennym tylko 28. Radzili nad sprowadzeniem z za
granicy maszyny do uprawy b u r a k ó w cukrowych i możliwością zgromadzenia
na ten cel marek zachodnioniemieckich. T u m o g ł a m usłyszeć, że w 1964 r.
największy siodłak kupił sobie ł a d o w a c z przenoszący obornik z gnojownika
na przyczepę, a liście z b u r a k ó w do silosa, i że j u ż w 1958 г., j a k o
pierwszy, miał we wsi d m u c h a w ę , wyciągającą siłą m o t o r u siano do po
mieszczenia nad d o m e m .
2 9
W czasie moich b a d a ń w tej małej wsi p o z n a w a ł a m s p o s ó b myślenia
i zachowania jej m i e s z k a ń c ó w , u k t ó r y c h u d e r z a ł a k o n k r e t n o ś ć , odpowiedzial
n o ś ć za wypowiadane słowa, poszanowanie czasu i pracy oraz przywiązanie
do ziemi, gwary i religii.
Ostatni kontakt ze wsią m i a ł a m w 1979 г., zatrzymując się w drodze
powrotnej z urlopu. Nie brak było i zdumienia na m ó j w i d o k : „ t o wy
jeszcze żyjecie?", i radości, i wspólnie wymienianych uwag, i moich nie
cierpliwych p y t a ń : „ k t o wyjechał?". Wtedy też m u s i a ł a m s p r o s t a ć prośbie
syna zaprzyjaźnionej rodziny, pytającego o Helenę Modrzejewską, o której
miał n a p i s a ć wypracowanie szkolne. Z pytającej stałam się i j a indagowana,
co zresztą nierzadko zdarza się w trakcie naszych b a d a ń . I wówczas, po
10-letniej nieobecności we wsi, p o c z u ł a m się związana mocno z tą bliską
m i społecznością. Myślę, że i teraz, kiedy tych lat m i n ę ł o znacznie więcej,
nie b y ł a b y m jej obca.
W artykule t y m c h c i a ł a b y m wyrazić wdzięczność wszystkim m i e s z k a ń c o m
wsi opolskiej, od k t ó r y c h tak wiele m o g ł a m się nauczyć. Nie byłoby to
jednak możliwe bez niezwykle cennej inicjatywy prof. Mieczysława Gładysza,
k t ó r e m u wielu z nas zawdzięcza rozbudzenie zainteresowań badawczych,
zamiłowanie do kultury ludowej Śląska i poszanowanie dla jego mieszkań
ców.
2 9
D u ż e gospodarstwa rolne we wsi posiadają pełny zestaw maszyn rolniczych, pozwalających
na mechanizację rolnictwa. Socjolodzy p r o w a d z ą c y badania nad funkcjonowaniem indywidual
nych gospodarstw rolnych w najbliższym sąsiedztwie wsi Dzierżysławice piszą: „stopień umaszynowienia gospodarstw w gminie G ł o g ó w e k znacznie przekracza nasze potoczne wyobrażenia
o polskiej wsi [...] gospodarze posiadają tutaj całe zestawy urządzeń, f...] T a k wysoki stopień
wyposażenia gospodarstw g ł o g ó w e c k i c h w maszyny rolnicze musi mieć duży w p ł y w na wiele
dziedzin życia rodzinnego i w e w n ą t r z w i o s k o w e g o " ( K o c i k . S z e r ę g a
1985, s. 16).
�81
MOJA WIEŚ O P O L S K A
LITERATURA
C h r z a n o w s k i T.
1977
Głogówek,
Wrocław.
D e m b i ń s k a M.
1963
Konsumpcja żywnościowa
w Polsce średniowiecznej.
Warszawa.
F i n k e n s t e i n R.
1863
Das gesunde und kranke Schlesien, „Schlesische Provinzialblátter", t. 2, s. 389393.
G i e r o w s k i J . A.
1948
Polskość
Śląska
w początkach
XIX wieku w świetle
nieznanej ankiety
kościelnej,
i usposobienia ludności,
„Przegląd
..Sobótka", R . 3, s. 409-445.
H y t r e k A.
1879
Górny
Śląsk
pod względem
obyczajów,
języka
Polski", t. 54.
Kocik
L . . S z e r ę g a Z.
1985
Problemy funkcjonowania gospodarstw
wej gospodarki
indywidualnych w warunkach
rolnej. Studium socjologiczne gminy Głogówek,
wysokotowaro-
Opole.
K u t r z e b a - P o j n a r o w a A.
1986
Przemiany
tradycyjnej
kultury chłopskiej
(wieś
Trześniów
na Podkarpaciu),
„Et
nografia Polska", t. 30. z. 2, s. 25-94.
Orzechowski K.
1959
Uwagi o komornikach
na Górnym
Śląsku
u schyłku
epoki feudalnej.
„Zeszyty
Naukowe Uniwersytetu Wrocławskiego", Seria A , nr 6, s. 119-160.
Pluta F.
1964
Dialekt
1973
Słownictwo
glogówecki,
cz. I I : Slowotwórstwo,
Dzierżysławic
fleksja,
w powiecie prudnickim,
teksty gwarowe,
Wrocław.
Wrocław.
Rajman J.
1965
Uprzemysłowienie
a przemiany
ludnościowo-osadnicze
województwa
opolskiego, K a
towice.
S z r o m b a - R y s o w a Z.
1961
Wieś
Dzierżysławice.
Z
etnograficznych
badań
stacjonarnych
w 1958-1959
г.,
„Etnografia Polska", t. 4, s. 316-322.
1969
Proletariat rolny w społeczności
wiecie Prudnik),
1978
Pożywienie
wiejskiej (na przykładzie
wsi Dzierżysławice
w po
Opole.
ludności
wiejskiej na Śląsku,
Wrocław.
Zofia Szromba-Rysowa
M E I N D O R F IN D E R O P O L E - R E G I O N .
AUS ETHNOGRAPHISCHER
FORSCHUNG
IN DZIERŻYSŁAWICE B E I GŁOGÓWEK
Zusammenfassung
Das im Gebiet von Weizen- und Riibenbóden gelegene Dorf Dzierżysławice war seit
1958 10 Jahre lang Gegenstand ethnographischen Direktstudiums, dessen Ziel Vorbereitung
einer Monographie des Dorfs in Oberschlesien (Górny Śląsk) war. Die autochtone Bevólkerung des Dorfes hatte bis 1945 Kontakt mit den Ortschafteri, die von deutschen Ansie-,
dlern und nachher von den Repatrierten aus Osten bewohnt waren, und viele Inhaltselemente
6 -
Etnografia Polska t. XXXIII/2
�82
ZOFIA SZROMIiA-RYSOWA
des Begriffs D o r f , die in í h r e m BewuBtsein aufbewahrt
des Dorfes aus dem Ende des vergangenen
Diese
Inhaltselemente
bilden den
Gegenstand
mit den i n dem letzten Viertel des
wurden, haben es erlaubt. ein Bild
und Beginn diesen
Jahrhunderts zu schildern.
des A r t i k e l s , der
19Jh. geborenen
auf
interviews stiitzt.
Das auf fruchtbaren Boden gelegene D o r f , in dem selbstgeniigsame
überwogen,
die vorher
zum
des
Ende
2.
und
GroBbauernwirtschaften
Bauernwirtschaften
heute auf landwirtschaftlicher P r o d u k t i o n basieren,
Weltkrieges
eine
angestellten
zahlreiche
die
Dorfsbewohnern durchgefiihrt wurden.
Schicht
Bauernproletariats.
des
im hiesigen
Die soziale
Gut
besaB
und
in
bis
den
Differenzierung d r ü c k t e
sich u.a. in der traditionellen Baukunst, N a h r u n g und Sitte aus.
In diesem deutlich landwirtschaftliehen D o r f blieben die Sitten und Glauben vor allem
mit
der
Landwirtschaft
verbunden,
die für
die Einwohner
von deren Niveau das Wohlhaben und Prestige in der
B r á u c h e soilten Ernie vor Vernichtung s c h ü t z e n ,
íhre
Hauptbeschaftigung
Dorfgesellschaft
war,
a b h á n g i g war. D i e
Fruchtbarkeit und das mít i hr
verbundene
G l ü c k sichern. Drei Schutzheilige der Gemeinde — F l o r i a n , A n t o n und U r b a n sowie V e r o r d n u n gen und Verbote, die am Vorabend des
I . M a i . des H I . Johannes und wahrend der sog. 3
Urban-Sonnabende zu beachten waren, s c h ü t z t e n das
Wohlergehen
i m Haus u n d a u f dem
Feld.
I m gesellschaftlichen Leben herrschte die Regel, daB „ d e r Gleiche einen Gleichen nehmen
soli", die sich mit besonderer Starke a u f die GroBbauern bezog. deren Verhaltensweise
unter
dffentlichem Urteii stand, w á h r e n d sie im Z e n t r u m der Interesse der D o r f b e v ó l k e ř u n g blieb.
In der
Erinnerung der
áltesten
Informatoren
haben
sich Spuren
alter
Glauben
und
Familien- und Jahressitten aufbewahrt. die íhre Analogien in anderen Gebieten Polens linden.
Bei den Vertretern der einheimischen Bevolkerung rielen folgende Qualitaten auf: Sachlichkeit. Verantwortlichkeit für das Gesagte. Wertschatzung der Zeit und A r b e i t sowie A n h i i n glichkeit für Boden. M u n d a r t , Religion und bei alteren Frauen fur die getragcne
Die Tatsache, daB die Forschung a u f einem durch Geschichte
Bauerntracht.
geprüften Gebiet
gefuhrt
wurde. Faszination für schlesische V o l k s k u l t u r , und Freundlichkeit der hiesigen Bevolkerunghaben das bewirkt, daB die A u t o r i n das von ihr erforschte
D o r f für ihr erkennen
konnte,
und seine Einwohner ihre Anwesenheit unter ihnen a l l m á h l i c h akzeptiert haben. Die A n f á n g e
der Forschungen
waren namlich nicht leicht.
Cfbersetzt von Barbara
Kocowska
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/8e8e8abd3750f96c3037ba9383c5fc60.pdf
fa49508927f9b4d213f75d56c5c13a7a
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Polska Sztuka Ludowa - Konteksty
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3240
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1986
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:3036
Title
A name given to the resource
Uczta pogrzebowa w zwyczajach i wierzeniach ludowych / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1986 t.40 z.1-2
Description
An account of the resource
Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1986 t.40 z.1-2, s.37-38
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
Szromba-Rysowa, Zofia
Language
A language of the resource
pol.
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Instytut Sztuki PAN
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
Zofia Szromba-Rysowa
UCZTA
POGRZEBOWA
W
ZWYCZAJACH
I WIERZENIACH
LUDOWYCH
Przyjęło się w naszej k u l t u r z e , że uczta wieńczy ważno w y
U c z t a pogrzebowa n a w s i polskiej nazywana jest „pogrzebi-
darzenia w życiu człowieka, zaprasza się więc n a nią l u d z i , którym
n a m i " , „pochówkiem", „pogrzebem", „pogrzybkiem", „strawą",
najwięcej
Stypa,
zawdzięczamy i n a których n a m szczególnie zależy.
kończąca
uroczystości
pogrzebowe,
gromadziła
wokół
„obiadem", „cermem", „konsolacją", a w p r z y p a d k u pogrzebu
k a w a l e r a l u b p a n n y n a w e t „ostatnim weselem"
nieboszczyka".
żano, że w uczcie tej bierze także udział dusza zmarłego. Wierzo
W
no, że „obfite ugoszczenie zebranych jest j a k b y n a k a r m i e n i e m
niencja związana jest z zachodnimi terenami k r a j u , a m i a n o w i c i e :
13
Na
l u b „weselem
wspólnego stołu k r e w n y c h i przyjaciół zmarłego. D a w n i e j uwa
ogół nie używana jest nazwa
„stypa".
o s t a t n i c h l a t a c h dochodzi nowe określenie, którego prowe
samego zmarłego ' , potrzebującego jeszcze po śmierci p o k a r m u .
„skórka", „przepijanie skórki", „wypitek za skórkę nieboszczy
Źródła podają, że kiedyś duszy zmarłego rzucano ze stołu n a
ka".
ziemię nieco p o t r a w , później zastąpiono t e n zwyczaj
pozosta
nańskiem, iż „ p o pogrzebie piją z w y k l e w karczmie aż do wieczo
w i a n i e m jednego wolnego miejsca p r z y stole i kieliszka wódki.
r a , eo nazywają skórką (chleba?), którą k r e w n i zmarłego w y p r a
1
1
2
1 4
Już j e d n a k w X I X w-. Oskar K o l b e r g zanotował w Poz
Chleb i wódka odgrywały istotną rolę w różnych m o m e n t a c h
wiają."
obrzędów poprzedzających pochówek. Stawiano je p r z y zmarłym
W y n i k i współczesnych badań etnograficznych wiążą tę nazwę
w czasie „pustych n o c y " , poprzedzających
z w y p i j a n i e m po pogrzebie
k r e w n i i sąsiedzi
pogrzeb,
w a n o chlebem i wódką, co czasem nazywano
o d zmarłego".
kiedy to
schodzili się n a m o d l i t w y . I c h również często
„poczęstunkiem
15
Badacz t e n nie znajduje j e d n a k wyjaśnienia tego słowa.
(nieboszczyka)
określano
„tanią" lub „drogą".
a l k o h o l u , o d ilości którego skórkę
jako
„cienką"
Pewne analogie
16
l u b „grubą",
wykazuje
bądź
nazywanie
K o l b e r g podaje, że n i e k i e d y wlewano zmarłemu
biesiady „suchą", z małą ilością wódki. A l k o h o l bowiem i n t e
k i l k a k r o p e l wódki do u s t . P o k a r m dla zmarłego p r z y g o t o w y w a
gralnie związany jest z u c z t a m i , stanowiąc jej ważny, jeżeli nie
no także w wigilię Bożego Narodzenia i Zaduszek
najważniejszy składnik. Niegdyś a l k o h o l stanowił j e d y n y poczę
3
4
5
oraz w rocz
nicę śmierci i w określonym zwyczajowo d n i u , l i c z o n y m o d d a t y
stunek, którym raczono się w miejscowej karczmie. P i t o wówczas,
śmierci. Wierzono, że w te właśnie d n i z m a r l i przybywają w od
wspominając zasługi zmarłego. Nierzadko mówiono p r z y t y m :
w i e d z i n y . W te d n i obowiązywało dawanie poczęstunku dziadom
„wieczny pokój daj m u P a n i e " , „wypijmy na jego s p o k ó j " .
p r o s z a l n y m mającym modlić się w i n t e n c j i zmarłego. D z i a d o m
Pocieszając się bowiem po stracie nie zaniedbywano
p r z y p i s y w a n o szczególną moc wypraszania zbawienia d l a grzesz
zapijać k u pamięci n i e b o s z c z y k a " ,
nej duszy. I c h m o d l i t w a była pewnego rodzaju ekspiacją za.
i życiodajne właściwości a l k o h o l u . Wszystkie większe wydarzenia,
grzechy popełnione za życia, przez zmarłego. To w jego i m i e n i u
w t y m również śmierć, dawały okazję do w y p i c i a ;
r o d z i n a p o pogrzebie i w Dzień Zaduszny rozdawała u b o g i m chleb
i grób, j a k pisze W i t o l d K u l a — i m p l i k u j e nie t y l k o parafię, ale
l u b zapraszała i c h n a poczęstunek do d o m u .
i
bogatych
gospodarzy
można spotkać nawet
właśnie o b i a d y d l a dziadów.
6
W
testamentach
legaty
1 7
na takie
7
wierząc w
19
karczmę".
pokrzepiające
„kolebka
20
Powyższe u w a g i dające pogląd n a ideę biesiadowania po
śmierci uzupełnimy refleksjami ze współcześnie
D a w n e obyczaje i wierzenia przetrwały w formie r e l i k t o w e j ,
18
„dobrze
badań
terenowych
w
w y b r a n y c h wsiach
prowadzonych
Karpat
Polskich.
21
t r u d n o na i c h podstawie odtworzyć i c h p i e r w o t n y kształt. I t a k
Z j a w i s k i e m , które o d p o n a d d w u d z i e s t u l a t rysuje się z niezwykłą
n a przykład zakaz spożywania pokarmów w czasie przechodze
ostrością na naszej w s i , jest gromadzenie się p r z y wspólnym —
gdzieniegdzie
suto zastawionym — stole z o k a z j i , n i e będących dotąd przed
po I I w o j n i e światowej, k r y j e w sobie treści związane z wiarą
m i o t e m świętowania. D a w n e goszczenie się alkoholem w karczmie
w s z k o d l i w y wpływ nieboszczyka
było często jedyną formą wieńczenia takicłi wydarzeń r o d z i n n y c h ,
nia
konduktu
pogrzebowego, n o t o w a n y
jeszcze
na otoczenie.
8
S t y p a miała
chronić zebranych „ o d s z k o d l i w y c h wpływów śmierci".
9
Ucztę pogrzebową uważa się powszechnie za pożegnanie bie
j a k chrzest czy pogrzeb. Z końcem l a t pięćdziesiątych powszech
nie przerodziło sie- w ucztowanie w d o m u , w ostatnich l a t a c h w re
siadników ze zmarłym, któremu w ten sposób oddawano cześć.
stauracji łub gospodzie (stypa). J a k o główny m o t y w zapraszania
M o t y w e m spraszania gości i podejmowania icli posiłkiem jest też
na
chęć okazania i m wdzięczności za pomoc w czasie choroby i po
i ugoszczenia r o d z i n y oraz kolegów z p r a c y , zjeżdżających do wsi
grzebu, a zwłaszcza za niesienie t r u m n y n a cmentarz.
nieraz z dalekiej odległości. Mówi się. też o chęci
Jest więc
gościnę
po pogrzebie
wysuwa
się konieczność
spotkania
pocieszenia
s t y p a t r a k t o w a n a j a k o pewnego r o d z a j u rewanż. „Uczta, pogrze
i złączenia się w bólu z rodziną zmarłego. W t y m kontekście
b o w a " już w swojej nazwie zawiera pewną ambiwalencję. Z jednej
rozpatrywać też można dążenie do ożywienia domostwa przez
s t r o n y biesiadnicy okazują s m u t e k i żal p o stracie bliskiej osoby,
urządzenie s t y p y w tej izbie, w której leżał zmarły, a b y w t e n
z d r u g i e j s y t u a c j a u c z t y jest sytuacją radości i święta. Toteż
sposób ją „rozweselić", „zadomowić" i „nadać ż y c i a " — j a k
zdarza się nieraz, że s t y p a przeradza się w pogodne
biesiado
określają t o mieszkańcy Łącka w Beskidzie Sądeckim. Podobną
wanie zgodne z ideą rrczty j a k o t a k i e j . „Smutek i jedzenie n i e
funkcję m a spełnić p o d a w a n y wówczas a l k o h o l . J e d n a k łatwe do
dadzą się pogodzić — j a k pisze B a c h t i n — choć godzą się je
przewidzenia s k u t k i jego nadużywania wywołują u w i e l u osób
dzenie i śmierć. U c z t a zawsze święci zwycięstwo, t k w i to w samej
kategoryczny sprzeciw wobec podawania na stypie wódki. Nie
jej naturze... Biesiadny t r i u m f jest to t r i u m f życia n a d śmier
którzy uważają za właściwe ograniczenie poczęstunku do symbo
cią."
licznego, t y l k o jednego kieliszka.
10
Stąd więc t a k łatwe przechodzenie n a stypie ze s m u t k u
w wesołość, o c z y m wspomina, m . i n . K o l b e r g , pisząc o śpiewaniu
„rozpasanych p i o s e n e k "
„żałobnego".
12
11
a nawet tańczeniu przez wdowę tańca
Współcześnie t r u d n o uzyskać informacje o p o t r a w a c h , które
należało podać na uczcie pogrzebowej.
nowych prowadzonych
w Beskidzie
Materiały z badań tere
Sądeckim rzucają
pewne
37
�światło, na archaiczną, znaną z l i t e r a t u r y , potrawę związaną ze
chroniącego od bólu zębów, sprzyjała
stypą i k u l t e m zmarłych. Była nią t z w . k a s z a .
zwyczaju.
22
W Łącku jeszcze
u t r z y m y w a n i u się tego
w okresie międzywojennym podawano d z i a d o m , zwoływanym p o
W y d a r z e n i a , z okazji których biesiadnicy gromadzą się p r z y
stypie do d o m u , bryję z żytniej l u b jęczmiennej mąki, gotowaną
wspólnym stole stanowią t e m a t prowadzonych rozmów. D o n i c h
na wodzie i zalaną kwaśnym m l e k i e m , zwaną właśnie „kaszą".
nawiązują wznoszone wów czas t o a s t y . Podczas s t y p y w c e n t r u m
Potrawa
t a uważana była za ubogie jedzenie, którego i n n y m
u w a g i stoi osoba zmarłego. Mówi się o jego zaletach, chorobie,
b i e s i a d n i k o m n a gościnie nie podawano. F a k t ten stoi w sprzecz
ostatniej w o l i . D e k l a r u j e się przyjście z pomocą w gospodarstwie
ności ze z n a n y m z l i t e r a t u r y stwierdzeniem o p r z y g o t o w y w a n i u
i w y c h o w a n i u dzieci. W r a z z upływem godzin spędzonych p r z y
dla dziadów najlepszego
jedzenia, szczególnie lubianego przez
stole zmienia się nastrój i p r z e d m i o t rozmów. T a k oddaje t o w y
Wspomnianą „kasze" warzono niegdyś również, ale
powiedź m i e s z k a n k i Łącka: „na p o c o n t k u to placom, lamen-
stawiano ją na stole obok chleba i w o d y , w noc z pierwszego n a
t u j o m . . . b i a d a l i n a d n i m , ze po eo u m a r , jesce b y móg zyć, t a k o m
drugiego listopada, wierząc, że dusze zmarłych członków r o d z i n y
śmierć mioł... m y tys m u s i m y umrzeć... t a k sc t e n zol r o z b i j a l i .
zmarłego.
23
7
przyjdą wówczas w odwiedziny do swego d o m u . W e wsiach Beski
A p o t y m to sie j u s p o p i l i i śmiali s i e . ' '
d u Żywieckiego jeszcze po I I wojnie światowej zdarzało się, iż
n a s t r o j u w d r u g i jest znamienne dla s t y p y . Jest ona b o w i e m ,
domownicy
j a k pisze K o m o r o w s k a ,
zostawiali dla nich n a stole chleb, nóż i masło.
Z B e s k i d u Sądeckiego pochodzą wiadomości, odnoszące się jednak
25
Przechodzenie z jednego
„świadomą pochwałą życia w obliczu
śmierci, s y m b o l e m i w y r a z e m w i a r y w jedność świata żywych
do ubiegłego w i e k u , o zwoływaniu w Dzień Zaduszny dziadów
i umarłych".
proszalnych n a śniadanie l u b o b i a d .
do refleksji n a d marnościami tego świata i koniecznością podzie
2 4
S t a l i o n i p o d kościołem
26
W czasie s t y p y zebrani są n a ogól rzadko skłonni
l u b n a c m e n t a r z u oczekując n a zaproszenie. I m też rozdawano
lenia losu żegnanego członka r o d z i n y . N a ogól f a k t t e n przesłania
wówczas pszenne c h l e b k i , t z w . bochnacki. Zwyczaj t e n , związany
i m chęć życia, z w s z y s t k i m i kłopotami i trudnościami oraz prze
j e d n a k już t y l k o z pogrzebem zamożnych gospodarzy, utrzymał
konanie o p r z e m i j a n i u nie t y l k o życia, ale i s m u t k u po stracie
się w Łącku do ostatniej w o j n y . Częstowanie chlebem i wódką
bliskiej osoby. D l a w i c i u mieszkańców współczesnej wsi jest to
osób schodzących się n a modlitwę w przeddzień pogrzebu, p r a k
jeszcze jedna okazja do wyrażenia solidarności , w ty m w y p a d k u
t y k o w a n o w B r e n n e j w Beskidzie Śląskim jeszcze po I I wojnie,
z pogrążony mi w żałobie członkami rodziny, która urządzając
27
r
r
tłumaczy się chęcią podziękowania za przybycie i odmówienie
stypę manifestuje obowiązujący
m o d l i t w , p r z y c z y m w i a r a w moc zjedzonego wówczas chleba
chowań.
dziś wzór zwyczajowych
za
P R Z Y P I S Y
1
A . Fischer, Zwyczaje pogrzebowe ludu polskiego,
Lwów 1921,
s. 202
W . Szyszkowski, Pierwiastek łudoicy w poezji polskiej N.V
i XVI w.; tenże, Zwyczaje świąteczne i obrzędowe, „ L u d " , t. 20,
1918, s. 205
L . M a l i c k i , Materiały do kultury społecznej górali śląskich,
„Prace i Materiały E t n o g r a f i c z n e " , t . 0, 1947, s. 119
O. K o l b e r g . Dzieła wszystkie t . 1 1 , W. Кв.
Poznańskie,
cz. 3, Kraków 1877, s. 105
Również Święta Wielkanocne związane są z k u l t e m zmar
łych, zob. m . i n . S. D w o r a k o w s k i , Zwyczaje ludowe na Podlasiu
nadnarwiariskim,
Białystok 1030, s. 3
2
3
4
5
t z w . „ B o ż y O b i a d " . Z o b . m . i n . Fischer, op. c i t . , s. 393;
O. K o l b e r g , Dzida wszystkie t . 10, W. Ks. Poznańskie, cz. 2,
Kraków 1870, s. 218
6
S. F l i z a k , Dziadowskie
obiady, „ L u d " , t . 35, 1937, s. 54
pisze: „ 1 k r o w a dziadom n a o b i a d " .
7
8
Fischer, op. c i t . . s. 321 n .
9
tamże, s. 392
M . B a c h t i n , Twórczość Franciszka
Rabelais'ego
średniowiecza i renesansu, Kraków 1975, s. 395
1 0
O. K o l b e r g ,
Kraków 1873, s. 9
a
kultura
Dzieła
wszystkie
t . 6, Krakowskie,
cz. 2,
O. K o l b e r g . Dzieła
Kraków 1887, s. 133
wszystkie
t . 20, Radomskie,
cz. 1,
1 1
1 2
1 4
1 5
1 6
1 7
1 8
1 9
2 0
2 1
2 2
2 3
Z o b . J . B u r s z t a , Zwyczaje i obrzędy pogrzebowe (w:) Kultura
ludowa Wielkopolski,
t . 3, Poznań 1967, s. 190; Fischer, op.
cit., s. 378; A . Jaworczak, Wieś Dąbrowski, pow. Łańcut.
Monografiu etnograficzna,
Lwów 1930, s. 82; W . Jostowa, Zwyczaje
pogrzebowe ludności polskiej Orawy, „Rocznik M u z e u m E t n o g r a
ficznego w K r a k o w i e " , R. 8 1983, s. 115; O. K o l b e r g , Dzieła
wszystkie t . 3, Kujawy, cz. 1, Kraków 1867, s. 250; t . 10, W. Ks.
Poznańskie, cz. 2, Kraków 1876, s. 7 9 ; t . 1 1 . W. Ks. Poznańskie,
cz. 3, Kraków 1877, s. 5 2 ; t . 16, Lubelskie, cz. 1, Kraków 1883,
1 3
s. 133; A . Szyfer, Zwyczaje, obrzędy i wierzenia Mazurów i War
miaków, O l s z t y n 1975, s. 95
Z o b . m . i n . B u r s z t a , op. c i t . , s. 9 0 ; Z. Jasiewicz, Rodzina
u^iejska na Ziemi
Lubuskiej,
Warszawa 1977, s. 5 2 ; Jostowa,
op. c i t . , s. 115; R. K u k i e r , Kaszubi Pytowscy. Zarys
monografii
etnograficznej,
G d y n i a 1968, s. 273
O. K o l b e r g , Dzieła wszystkie, t . 10, op. c i t . , s. 222
Z o b . M a l i c k i , op. c i t . , s. 119; Jasiewicz, o p . c i t . , s. 52
Fischer, op. c i t . , s. 378
Z w r o t u ' t e g o używano n a stypie w Polkowicach na D o l n y m
Śląsku przed k i l k u l a t y o c z y m w s p o m i n a uczestniczka tej u c z t y ,
pochodząca z B e s k i d u Żywieckiego (materiały własne).
O. K o l b e r g , Dzieła wszystkie, t . 16, op. c i t . , s. 113. Zob.
też A . B r u c k n e r , Starożytna bitwa. Ludy i bogi. Szkice
historyczne
i mitologiczne,
O l s z t y n 1979, s. 88
W . K u l a , Doświadczenia i nadzieje (w:) Alkohol w kul
turze i obyczaju, Warszawa 1972, s. 164
B a d a n i a prowadzono w Beskidzie Sądeckim. Śląskim i Ży
w i e c k i m . Zebrane materiały znajdują się w A r c h i w u m P r a c o w n i
Etnografii I H K M P A N w Krakowie.
Por. Fischer, op. c i t . , w . 316 i 317; J . P. D e k o w s k i , Z ba
dań nad pożywieniem ludu łowickiego, Łódź 1968, s. 146; S. D w o
r a k o w s k i , Kultura, społeczna ludu wiejskiego na Mazowszu nad,
Narwią, Białystok 1964, s. 25
Fischer, op. c i t . , s. 203
Materiały terenowe z Łącka zebrane przez dr K . Kwaśniewicz, A r c h i w u m P r a c o w n i E t n o g r a f i i I H K M P A N w K r a
kowie, n r i n w . 1590
Materiały terenowo z Łącka zebrane przez d r A. Kowalską-Lewicką, A r c h i w u m P r a c o w n i E t n o g r a f i i I H K M P A N w K r a
kowie, n r i n w . 1595
J . Komorowska., ,,Zwyczajność domowa" w wielkim mieście
i jej związki ze strukturą rodziny (w:) Współczesne rodziny polskie
w świetle aktualnych badań, Poznań 1976, s. 111
Por. J . Chalasiński. Młode pokolenie chłopów. R z y m 1946,
t . 1, s. 64
2 4
2 5
2 6
2 7
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/be8ac59e31d3e86fc1d0c599f3555737.pdf
62651572ba806a269f62cf6dfb2edbab
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Etnografia Polska
Subject
The topic of the resource
etnografia, etnologia
Description
An account of the resource
czasopismo
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1958-
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PIA
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
pdf
Language
A language of the resource
polski
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
IAiE PAN ( d.IHKM PAN)
Publisher
An entity responsible for making the resource available
IAiE PAN
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:602
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1967
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:551
Title
A name given to the resource
Niektóre aspekty badań nad pożywieniem ludności wiejskiej w Beskidzie Śląskim / ETNOGRAFIA POLSKA 1967 t.11
Description
An account of the resource
ETNOGRAFIA POLSKA 1967 t.11, s.173-177
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
Szromba-Rysowa, Zofia
Language
A language of the resource
pol.
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
ZOFIA
SZROMBA-RYSOWA
NIEKTÓRE A S P E K T Y BADAŃ N A D POŻYWIENIEM LUDNOŚCI
WIEJSKIEJ W BESKIDZIE ŚLĄSKIM
Beskid Śląski gospodarczo s t a n o w i region leśno-hodowlany, o b e j m u
jący w X V I I I w . 4 3 % całego obszaru z i e m i cieszyńskiej . Środowisko
geograficzne zatem, zważywszy że lasy i pastwiska zajmowały w t y m
czasie w Beskidzie Śląskim 7 5 % p o w i e r z c h n i , określało panującą gospo
darkę szałaśniczo-pasterską, a ta z k o l e i ogólną strukturę spożycia. „Bes
k i d z k i e pasterstwo owiec, w t e j postaci, z jaką m a m y do czynienia
w okresie późnego f e u d a l i z m u , stanowiło — j a k to podkreśla jeden
z autorów — bezsprzecznie schyłkową formę działalności gospodarczej
skazaną na zagładę" . M i m o t o ograniczenie go, a następnie z l i k w i d o
w a n i e w X I X w., w związku z r o z w o j e m leśnej gospodarki w i e l k i e j
własności ziemskiej , spowodowały utratę przez ludność góralską p o d
staw gospodarczych, t y m bardziej że r o l n i c t w o w w y n i k u panujących
t a m warunków k l i m a t y c z n y c h i glebowych nie mogło zaspokoić potrzeb
k o n s u m p c y j n y c h mieszkańców. J e d n y m z aspektów naszych badań nad
pożywieniem l u d o w y m było więc odniesienie go do l o k a l n y c h warunków
p r o d u k c y j n o - e k o n o m i c z n y c h , które wywierały i s t o t n y wpływ na poziom
i strukturę spożycia. Wybraną wsią w Beskidzie Śląskim, w której p r o
wadzono badania w 1954 i 1965 г., była Istebna w pow. cieszyńskim.
Jednak aby wykazać doniosłość tego czynnika, uwagę skierowano rów1
2
3
1
J. C h l e b o w c z y k ,
w dobrach
Komory
Szałaśnictwo
Cieszyńskiej
i gospodarka
u schyłku
feudalizmu
leśna w Beskidzie
do 1800 roku,
Śląskim
„Studia i M a
teriały z Dziejów Śląska", t. 5: 1963, s. 8.
w
2
Chlebowczyk,
3
Pierwszy
wypadek
op. cit., s. 81.
ograniczenia
pasterstwa
w
1761 г., a p a t e n t c e s a r s k i z 1853 г., w p r o w a d z o n y
s e r w i t u t y leśne, obejmujące
„Materiały
ostatecznie w
n i e t y l k o p r a w o do p o b o r u d r z e w a ,
n a łąkach i po l a s a c h państwowych. Z o b . L .
Cieszyńskim,
B e s k i d z i e Śląskim
Antropologiczno-Archeologiczne
1919, dział I I I , s. 145; F . P o p i o ł e k ,
Powstanie
„Zaranie Śląskie", R . 12: 1936 z. 1, s. 10 n.
i
się
a l e też paszenia.
Szałaśnictwo
Sawicki,
notuje
1872 г., zniósł
na
Śląsku
Etnograficzne",
t. 14:
najmłodszych
wsi
beskidzkich,
�ZOFIA
174
SZROMBA-RYSOWA
nież na położoną w t y m s a m y m powiecie, ale nizinną wieś Haźlach .
Umożliwiło to ustalenie profilów spożycia swoistych d l a poszczegól
n y c h rejonów.
Panujący t y p gospodarki z określonym k i e r u n k i e m u p r a w i rodza
j e m w y t w a r z a n y c h produktów spożywczych d e t e r m i n u j e strukturę spo
życia. Szczególnie wyraźnie występuje ta zależność w zamkniętej izolo
w a n e j społeczności l o k a l n e j , k i e d y to gospodarka
samowystarczalna,
mająca zarazem charakter p r o d u k c y j n y i k o n s u m p c y j n y , nie wchodzi
w żywsze k o n t a k t y z szerszym r y n k i e m i konsumpcja odbywa się
przede w s z y s t k i m w obrębie r o d z i n y , ewentualnie i n n y c h członków t e j
samej zbiorowości w i e j s k i e j . Interesuje nas także związek między samozaopatrzeniem r o d z i n w i e j s k i c h a możliwościami z b y t u produktów r o l no-hodowlanych, które p r z y n a t u r a l n y m charakterze k o n s u m p c j i mogą
nawet ograniczać spożycie. Istebna nie miała dużych możliwości zarówno
zaofiarowania artykułów spożywczych na zbyt, j a k też znalezienia o d
biorcy. T a k i stan z przewagą r o d z i n samowyżywieniowych w Istebnej
można notować m n i e j więcej do I w o j n y światowej, k i e d y to zaczynają
dochodzić do głosu nowe c z y n n i k i , powodujące przeobrażenia w t y m
zakresie.
4
Zastanawiając się n a d znaczeniem p r o d u k c j i r o l n e j dla k o n s u m p c j i
żywności w Istebnej można wziąć pod uwagę chociażby dane z 1965 г.,
które wskazują, iż wieś licząca 3850 mieszkańców i obejmująca 4752,62 ha
ogólnej powierzchni, z której t y l k o 1220 ha przypada na ziemię orną
(rozdzieloną między 711 jednostek gospodarczych) o niezbyt urodzajnej
glebie , nie może oprzeć swej egzystencji na p r o d u k c j i roślinnej. U p r a
wa roślin zbożowych, m . i n . ze względu na w a r u n k i k l i m a t y c z n e , m u
siała być zawsze ograniczona. Toteż u p r a w a p r y m i t y w n y c h zbóż, d o
których należał orkisz, jare zboże (jarzina)
i k r z y c a (krzica) ,
odgry5
6
7
4
Badania terenowe
prowadzone
s t e r s k i e j (pt. Pożywienie
cieszyńskim
w końcu
dr. K . Moszyńskiego
ludności
ubiegłego
w
w 1954 r. posłużyły do n a p i s a n i a p r a c y
wiejskiej
wieku
Katedrze
wsi rolniczej
i polowie
Etnografii
i pasterskiej
bieżącego)
Słowian
w
magi
powiecie
pod k i e r u n k i e m
UJ w
Krakowie.
W
prof,
1965 r.
s t a r a n o się przebadać z m i a n y , które zaistniały n a p r z e s t r z e n i o s t a t n i c h dziesięciu
lat.
5
we
D a n e według s p i s u G U S z c z e r w c a 1965 r. ( f o r m u l a r z
w i e r z c h n i , ok. 800 h a z i e m i ornej
6
Zob. J . L a z a r ,
nia i inne
ne
R Z - 5 ) . D l a porównania
w s i Haźlach w t y m s a m y m r o k u było 1600 mieszkańców, 1233 h a ogólnej
czynniki
podstawy
Gleby
produkcji
gospodarki
i 392 j e d n o s t e k
województwa
roślinnej
rolnej
katowickiego,
(klimat,
i leśnej
po
gospodarczych.
budowa
i rejonizacji
możliwości
geologiczna
rolnej
ich
ulepsze
itp.) oraz
i leśnej,
ogól
Warszawa
1962, s. 215.
Krzycę s i a n o n a w y p a l o n y c h wyrębowiskach t z w . p a s i e c z k a c h n a t e r e n a c h
lasów państwowych, gdzie w następnym r o k u sadzono młodniak. J e s z c z e do dziś
mówi się w I s t e b n e j n a osobę, która się z a r u m i e n i n a t w a r z y : „pasieczki p o l i " .
7
�POŻYWIENIE W B E S K I D Z I E
175
ŚLĄSKIM
wająca dość duże znaczenie w gospodarce samowyżywieniowej, została
zaniechana z chwilą, g d y gospodarka ta znalazła się w regresie i za
istniały możliwości zarówno m a t e r i a l n e , j a k i fizyczne (np. w postaci
sklepu) przejścia na inne f o r m y zdobywania środków żywności. Dlatego
też jeszcze przed I wojną światową k r z y c a czy orkisz u p r a w i a n e były
przez ludność uboższą, a do dziś ze zbóż w y s i e w a n y jest t y l k o owies
i jęczmień. Podstawą wyżywienia w całym Beskidzie Śląskim, p o m i j a
jąc znaczenie nabiału, są z i e m n i a k i , pojawiające się z końcem X V I I I w . ;
sytuacja taka t r w a na ogół do I I w o j n y światowej, o ile nie dłużej. N i e
trzeba podkreślać, że d e t e r m i n u j e to poziom wyżywienia, a t y m s a m y m
poziom życia ludności góralskiej. Z ziemniaków p r z y g o t o w y w a n o w i e l e
p o t r a w , których głównym składnikiem na terenach r o l n i c z y c h była na
ogół mąka, a posiadanie ziemniaków było t a k oczywiste, że nawet gańbą
byłoby prosić o nie i gospodarze sami d a w a l i je u b o g i m na przednówku.
Z uprawą w a r z y w istniały również trudności w górach, gdzie właści
w i e t y l k o kapusta udawała się dobrze. Toteż w okresie międzywojen
n y m starano się zapobiec t y m trudnościom poprzez prace doświadczalne
prowadzone w Istebnej od 1936 r. pod k i e r u n k i e m emerytowanego k i e
r o w n i k a szkoły . Prace polegały na znalezieniu odpowiednich d l a t a m
tejszych warunków k l i m a t y c z n y c h o d m i a n w a r z y w , a wprowadzenie i c h
w górach „ma mieć nie t y l k o znaczenie dla finansowej p o p r a w y gospo
d a r s t w górskich, ale przez to, że górale nauczą się jeść w a r z y w a , p r z y
czyni się do z m i a n y dotychczas ubogiego w zmianę p o t r a w systemu
odżywiania się" . Jednak starania te nie przyniosły zamierzonych r e
zultatów i jeżeli spożycie w a r z y w wzrosło, t o j e d y n i e na skutek n o w y c h
sposobów zaopatrywania się w środki żywności. Wiąże się z t y m k o l e j n y
aspekt naszych badań, który sprowadza się do poznania p o z a p r o d u k c y j
n y c h czynników, kształtujących bazę żywnościową ludności góralskiej.
J e d n y m z najbardziej ważkich czynników pozalokalnych jest p r z y b i e r a
jąca na sile od początku bieżącego w i e k u emigracja do Stanów Z j e d n o
czonych
i związany z nią napływ gotówki do w s i , a t y m s a m y m wzrost
dochodów j e j mieszkańców, co z k o l e i wpływało na z m i a n y w k o n s u m p 8
9
10
11
Z
u p r a w ą k r z y c y łączy się użycie s i e r p a (por. A .
spodarka
krzycy,
i trzebież
w
Karpatach
Por.
w Beskidzie
Chlebowczyk,
K o w a l s k a - L e w i c k a ,
Polskich
„Etnografia P o l s k a " , t. 5: 1961, s. 112 п.;
bieżowo-żarowa
8
żarowa
w XIX
S.
i XX
wieku.
Go
Uprawa
В r o n i с z, Gospodarka
trze-
Śląskim, „Zaranie Śląskie", R . 22: 1959 z. 1, s. 125).
op.
cit.,
s.
12. I n f o r m a t o r
Franciszek Kukuczka
z I s t e b n e j w y m i e n i a r o k 1770.
9
A.
spodarstw,
Lachowicz,
Warszawa
Jaře pracują
górale
śląscy nad podniesieniem
swych
go
1939, s. 13.
10
L а с h o w i с z, op. cit., s. 24.
11
W e d ł u g P.
Zawady,
Istebna,
„Wierchy", R. 9: 1931, s. 72, około 1000 osób
z I s t e b n e j wyjechało do A m e r y k i , skąd /з powróciło.
2
�176
ZOFIA
SZROMBA-RYSOWA
c j i żywnościowej. Jednak silne tendencje do oszczędzania p r z y małych
w y m a g a n i a c h w zakresie spożycia i b r a k u skali porównawczej n i e p o
zwalały początkowo na wprowadzenie większych z m i a n . W interesującej
nas dziedzinie szły one przede w s z y s t k i m w k i e r u n k u l i k w i d a c j i pieców
k u r n y c h , co z k o l e i pociągało za sobą przeobrażenia w rodzajach naczyń
k u c h e n n y c h , sposobie przyrządzania posiłków, a dopiero w dalszej k o
lejności w samej k o n s u m p c j i . Wraz z dopływem gotówki n a wieś, nie
t y l k o zresztą poprzez emigrację zamorską, ale również m i g r a c j e zarob
kowe d o okolicznych ośrodków przemysłowych, wzrasta znaczenie n i e
których gałęzi przetwórstwa spożywczego, a także sieci h a n d l u deta
licznego j a k o źródła n a b y w a n i a produktów żywnościowych. Zapewne
proces t e n przebiega inaczej w e wsiach o gospodarce hodowlanej, do
których należy Istebna, a inaczej w e wsiach r o l n i c z y c h . W t y c h ostatnich
sprowadzić go można — najogólniej rzecz biorąc — do następujących
etapów: 1) zaopatrywanie się w sklepach n i e m a l wyłącznie w artykuły
spożywcze w ogóle nie p r o d u k o w a n e w obrębie gospodarstwa; 2) dostar
czanie obok w./w. również t y c h , które wytwarzało przedtem gospodar
stwo rolno-hodowlane; 3) przejmowanie o d gospodarstwa niektórych c z y n
ności przetwórczych i dostarczanie artykułów n i e k i e d y w dalszym ciągu
w y t w a r z a n y c h w jego obrębie, ale nie przeznaczanych już na własne
spożycie, co w efekcie p r o w a d z i do d e n a t u r a l i z a c j i spożycia. Z proce
sem t y m oczywiście wiąże się jeszcze w i e l e d o d a t k o w y c h momentów.
W beskidzkiej w s i Istebna natomiast, gdzie samozaopatrzenie, choć b a r
dzo rozległe, pod względem zestawu artykułów było j e d n a k bardzo
ograniczone, wzrost znaczenia sklepów polegał n i e t y l e na zastąpieniu
określonej działalności w a r s z t a t u rolnego, ile głównie n a poszerzaniu
bazy żywnościowej o artykuły na ogół n i e wchodzące dotychczas bądź
wchodzące t y l k o w m i n i m a l n y m s t o p n i u do jadłospisu górali. Wiąże się
to z równoczesnym procesem — o c z y m już wyżej w s p o m n i a n o — za
niechania p r o d u k c j i niektórych małowydajnych zbóż, a z d r u g i e j s t r o n y
ograniczania l i c z n y c h p o t r a w z ziemniaków na korzyść kupnego chleba,
zdobywającego sobie od I I w o j n y światowej ważną pozycję w jadło
spisie.
Z czynników p o z a p r o d u k c y j n y c h kształtujących spożycie na uwagę
zasługuje jeszcze rozwój r u c h u letniskowego, który na ogół wpływał
k o r z y s t n i e na tę dziedzinę życia ludności w i e j s k i e j . Z r u c h e m t y m łączy
się m . i n . w s p o m n i a n a już wyżej próba u p r a w y n o w y c h w a r z y w i więk
sza rozbudowa sieci sklepów spożywczych.
Dochodzimy więc do stwierdzenia, że zmniejsza się znaczenie ziemi
jako c z y n n i k a określającego p o z i o m spożycia r o d z i n w i e j s k i c h i nastę
p u j e wewnątrz jednej w s i wyrównanie w t e j dziedzinie s t a n d a r t u r o d z i n
o różnym areale u p r a w n y m . Jednocześnie obserwuje się niwelację różnic
�POŻYWIENIE W B E S K I D Z I E
ŚLĄSKIM
177
w zestawie p o d s t a w o w y c h produktów spożywczych pomiędzy d w o m a
w . w . w s i a m i p o w . cieszyńskiego, p r z y zachowaniu żywotnych w d a l
szym ciągu i specyficznych d l a każdego r e j o n u odrębności w zakresie
p r z y g o t o w y w a n y c h p o t r a w . Prowadzenie badań w dwóch różnych pod
względem gospodarczym wsiach pozwoliło na zwrócenie u w a g i na n i e
j e d n o l i t e tempo dokonujących się p r z e m i a n i prześledzenie momentów
bądź łączących, bądź różnicujących ogólną strukturę spożycia ludności
wiejskiej.
W n i n i e j s z y m k o m u n i k a c i e nie poruszono szeregu zagadnień i s t o t n y c h
dla obrazu pożywienia ludowego, uwzględnianych w naszych badaniach.
Zostaną one omówione szerzej w p r z y g o t o w y w a n y m obecnie większym
opracowaniu.
12 — E t n o g r a f i a P o l s k a , t. X I
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/c8dffc0a5b8362064d6a86064cfa0022.pdf
0a0c40e195cbfe3c7508a992c29aca80
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Etnografia Polska
Subject
The topic of the resource
etnografia, etnologia
Description
An account of the resource
czasopismo
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1958-
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PIA
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
pdf
Language
A language of the resource
polski
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
IAiE PAN ( d.IHKM PAN)
Publisher
An entity responsible for making the resource available
IAiE PAN
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1202
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1985
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:1108
Title
A name given to the resource
Z problematyki biesiad wiejskich / ETNOGRAFIA POLSKA 1985 t.29 z.1
Description
An account of the resource
ETNOGRAFIA POLSKA 1985 t.29 z.1, s.99-104
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
Szromba-Rysowa, Zofia
Language
A language of the resource
pol.
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
„Etnografia
P o l s k a " , t. X X I X :
1985, z. 1
P L I S S N 0071-1861
ZOFIA
SZROMBA-RYSÓWA
( I H K M PAN, Kraków)
Z PROBLEMATYKI BIESIAD WIEJSKICH
Zakładając, iż podstawą procesu poznawczego etnografii są badania
terenowe, zmierzające do ukazania autentycznych faktów we właściwym
dla nich kontekście, opowiadam się t y m samym za empirycznym nurtem
etnografii polskiej, który skłania do podejmowania problematyki w nie
dostatecznym stopniu przebadanej i opracowanej. W tym założeniu metologicznym, reprezentowanym przez Pracownię Etnografii I H K M PAN
w Krakowie *, nie należy widzieć chęci przeciwstawienia teorii — empirii,
których związek jest oczywisty. Podkreślenia jednak wymaga doniosłość
podstawy naszych teoretycznych rozważań, jaką stanowią badania tere
nowe, pozwalające na śledzenie zjawisk tkwiących we współczesne] k u l
turze wsi polskiej, a możliwych do rozwiązania tylko w zetknięciu ze
społecznością w i e j s k ą . Bezsporny jest — jak sądzę — przedmiot naszych
badań, t j . współczesny człowiek i jego kultura, jak i sam walor poznaw
czy empirycznych badań terenowych. Badacz, który operuje źródłem za
stanym — jak pisze K. Dobrowolski — zawsze znajduje się w sytuacji
upośledzonej w porównaniu z tym, który sam zdobywa podstawy źródło
we w toku bezpośredniej styczności z badaną rzeczywistością .
2
3
Rzeczywistość ta badana jest przeze mnie od wielu lat w kontekście
1
PAN
Zob. К . K w a ś n i e w i c z ,
D . T y l k ó w a, Pracownia
w Krakowie,
„ E t n o g r a f i a P o l s k a " (zeszyt b i e ż ą c y ) .
Etnograficzna
IHKM
8
P o n i ż s z e s ł o w a B . M a l i n o w s k i e g o n i e c h p o s ł u ż ą do r e f l e k s j i p r z y p o d e j m o
w a n i u a k t u a l n i e drogi b a d a w c z e j : „ E t n o l o g i a z n a j d u j e s i ę w s m u t n e j i a b s u r d a l
nej, ż e b y nie p o w i e d z i e ć tragicznej sytuacji, p o l e g a j ą c e j na tym, że i l e k r o ć zaczy
na p o r z ą d k o w a ć s w ó j w a r s z t a t n a u k o w y , w y p r a c o w y w a ć w ł a ś c i w e n a r z ę d z i a b a
d a w c z e i chce j u ż p r z y s t ą p i ć do o p r a c o w y w a n i a w y z n a c z o n y c h sobie z a d a ń , p r z e d
miot j e j b a d a ń z n i k a z p o l a b a d a w c z e g o i to z n i k a z n i e z w y k ł ą
szybkością",
B . M a l i n o w s k i , Argonauci
Zachodniego
Pacyfiku.
Relacje
o
poczynaniach
i przygodach
krajowców
z Nowej Gwinei, W a r s z a w a 1967, s. 13.
8
K .
D o b r o w o l s k i , Uwagi
o
społeczną,
![w:] Robotnicy
na wczasach
c ł a w 1963, s. 25.
badaniach
nad współczesną
w pierwszych
latach Polski
rzeczywistością
Ludowej,
Wro
�100
Z O F I A SZROMBA-RYSOWA
4
pożywienia ludowego, podstawowej potrzeby człowieka . Na kanwie tych
zainteresowań zrodził się w ostatnich latach zamysł poświęcenia szczegól
nej uwagi wspóbiesiadnictwu, które jest specyficznym wyrazem kon
sumpcji żywnościowej, jak również i więzi społecznej mieszkańców wsi.
Biesiady uznać można za przykład konsumpcji ostentacyjnej, inaczej
określanej jako konsumpcja ,,na pokaz", a więc w sensie egzystencji czło
wieka zbędnej, przynoszącej za to zadowolenie, uznanie, prestiż mającej
innych zadziwić, zjednać czy tym podobne. Zastanawiając się nad istotą
współbiesiadnictwa stwierdzić należy, iż uczty spełniają w społeczeństwie
wiele funkcji, będąc formą porozumienia międzyludzkiego. Podlegają
zasadzie wzajemności leżącej u podstaw życia zbiorowego, a zarazem i to
warzyskiego.
Punktem wyjścia badań jest hipoteza o społecznej potrzebie biesia
dowania, realizowanej dziś tak spektakularnie na wsi polskiej, nie tylko
dzięki możliwościom materialnym, ale na skutek chęci sprostania nowym
wzorom zachowań, będących wyrazem ostentacyjnego stylu życia. War
tości hedonistyczne, a one to przejawiają się we współbiesiadnictwie ,
szybko przejmowane są ze środowiska miejskiego jako łatwo dostępne
i najbardziej wizualne. One to mają być wyrazem „umiastowienia" wsi
mogącej sobie pozwolić na luksus przynależny dawniej tylko warstwom
bardziej elitarnym, u których skłonność do biesiad i „przebrania miary
w użyciu jadła i napoju" od lat była zakorzeniona, uchodząc za narodową
cechę Polaków .
Pytania o motywy gromadzenia się przy wspólnym stole i postawy
wobec jedzenia w sytuacjach, gdy uważa się, iż winno być ono wystaw
ne, stanowią istotę dociekań badawczych. Współbiesiadnictwo jako „na
stępstwo postawy gromady wobec manifestacji solidarności" poprze
dziło — jak piszą W. Thomas i F. Znaniecki — „motyw postawienia się
w formie uroczystej biesiady jako oznaki pozycji rodziny w hierarchii
5
e
7
4
W y n i k i b a d a ń b y ł y p o d s t a w ą a r t y k u ł ó w i s a m o d z i e l n e j p u b l i k a c j i (Z. S z r o m b a - R y s o w a , Pożywienie
ludności
wiejskiej
na Śląsku,
W r o c ł a w 1978). B y ł y t e ż
prezentowane
na międzynarodowych
konferencjach p o ś w i ę c o n y m
etnologicznym
b a d a n i o m n a d p o ż y w i e n i e m , k t ó r e od 1970 r. o d b y w a j ą s i ę co t r z y l a t a . O s t a t n i a ,
p i ą t a k o n f e r e n c j a , m i a ł a m i e j s c e w 1983 r. n a W ę g r z e c h .
6
B . M a l i n o w s k i p i s a ł п р . : „ o l b r z y m i e znaczenie, j a k i e m a u c z t a w s p ó l n a w e
w s z y s t k i c h uroczystych o k o l i c z n o ś c i a c h , z a r ó w n o u nas, j a k i w znacznie w y ż s z e j
mierze u l u d ó w pierwotnych, wskazuje r ó w n i e ż na w y r a ź n i e h e d o n i s t y c z n ą rolę,
jaką przeżycia przy s p o ż y w a n i u p o k a r m ó w odgrywają w całej ludzkości", В. M al i n o w s k i , Wierzenia
pierwotne
i formy
ustroju
społecznego.
Pogląd
na
genezą
religii ze szczególnym
uwzględnieniem
totemizmu,
{ w : ] Dzieła,
t. 1, W a r s z a w a 1980,
s. 149.
e
go
F .
S. D m o c h o w s k i ,
w Polsce
k i , Zarysy
7
i w
ościennych
domowe,
W. T h o m a s ,
Dawne
obyczaje
prowincjach,
i ludu
wiejskie
W a r s z a w a 1860, s. 124; K . W .
i zwyczaje
szlachty
Wójcic
t. 1, W a r s z a w a 1842, s. 180.
F . Z n a n i e c k i , Chłop
W a r s z a w a 1976, s. 156.
polski
w
Europie
i
Ameryce,
t.
1,
�101
Z PROBLEMATYKI BIESIAD WIEJSKICH
8
s p o ł e c z n e j " . W ostatnich latach — jak się wydaje — dominuje motyw
rywalizacji międzyludzkiej, skłaniającej do działań mogących być rękoj
mią powodzenia życiowego i prestiżu społecznego . Godna przebadania
jest także hipoteza mówiąca o zapraszaniu na ucztę w chęci zjednania
sobie albo osobie, w intencji której była urządzana, przychylności bie
siadników i uchronienia się przed ewentualnym zaszkodzeniem . Mó
wiąc o tzw. psychologii pokarmu na ogół ma się na myśli szeroko rozbu
dowane wokół jedzenia oceny i wartości, świadczące o przypisywaniu m u
znacznie szerszej roli niż tylko zaspokojenia głodu. Jak pisze B. Mali
nowski „pokarm dzięki kanonizacji jedzenia wysuwa się na pierwszy plan
życia i pojęć religijnych człowieka" . Należy dodać, iż znaczenie biesiad
jako formy komunikowania się ludzi ukazuje sposób rozpowszechniania
się nowych wzorów zachowań i tworzenia się nowych wartości. W cza
sie uczt doskonaleniu ulegały także języki, swobodna bowiem i pogodna
atmosfera usposabiała do ufności i r o z m o w y .
9
10
11
12
Z powyższych nawet wyrywkowych tylko stwierdzeń wynika, iż po
szukiwanie źródeł manifestowanej ostatnio z tak dużą siłą idei współbiesiadnictwa na wsi polskiej winno iść w wielu kierunkach, ukazując
wywoływane t y m zjawiskiem złożone reakcje kulturowe.
W podjętych przeze mnie badaniach nad biesiadami, prowadzonych
we wsiach karpackich , staram się m.in. szukać odpowiedzi na pytania,
które sformułować można następująco: do jakiego stopnia ucztowanie
wywodzi się z zasad 'solidarności rodzinnej i o ile rozszerzone jest na
członków innych rodzin i szerszy krąg społeczności lokalnej i pozalokalnej; w jakim zakresie mówić można o łączącej i dzielącej roli stołu bie
siadnego; na czym polega we współbiesiadnictwie zasada wzajemności;
jakie treści kulturowe przekazywane są w trakcie wspólnego ucztowania.
Należy podkreślić, iż zainteresowaniem moim obejmuję przejawy kon
sumpcji ostentacyjnej, określane przeze mnie biesiadami, za które uwa13
8
Ibidem.
Zob. t e ż F . Z n a n i e c k i , Socjologia
wychowania,
1975, s. 239; A . G u r e w i с z, Kategorie
kultury
średniowiecznej,
s. 156.
t. 2, W a r s z a w a
W a r s z a w a 1976,.
8
„ P ó ź n i e j s z e b i e s i a d y i z a b a w y k l a s y p r ó ż n i a c z e j {...] s ł u ż ą r ó w n i e ż j a k o j e d
n a z f o r m r y w a l i z a c j i , i to s ł u ż ą w c a l e dobrze, p o n i e w a ż u k r y w a j ą istotne m o t y
w y za s z y l d e m i n n y c h nie z a b a r w i o n y c h r y w a l i z a c j i , a w i ą c ł a t w i e j s z y c h do u j a w
nienia", T . V e b i e n , Teoria klasy próżniaczej,
W a r s z a w a 1971, s. 70.
Zob. J . G . F r a z e r , Złota gałąź,
W a r s z a w a 1965, s. 191.
" M a l i n o w s k i , Wierzenia
pierwotne...,
s. 181. Zob. t e ż A . v a n G e n n e p...
Les rittes de passage, P a r i s 1909, s. 39.
Zob. A . B r i l l a t - S a v a r i n ,
Fizjologia
smaku
albo medytacje
o
gastro
nomii
doskonałej,
W a r s z a w a 1973, s. 134; А . В а с h t i n, Twórczość
Franciszka
Rabeiais'ego
a kultura
średniowiecza
i renesansu,
K r a k ó w 1975, s. 369.
1 0
1 г
l ł
Dotychczas przeprowadzono d o g ł ę b n e badania we w s i a c h B r e n n a i Istebna
w B e s k i d z i e Ś l ą s k i m oraz Ł ą c k o i O b i d z a w B e s k i d z i e S ą d e c k i m . W s t ę p n y m i po
s z u k i w a n i a m i terenowymi o b j ę t o dwie wsie p o ł o ż o n e w Beskidzie
Żywieckim:
Sól i Milówka.
�102
Z O F I A SZROMBA-RYSOWA
żarn podejmowanie posiłkiem osób zapraszanych do wspólnego stołu
z okazji niezwykłego i niecodziennego wydarzenia. Za istotny element
przyjmuję więc fakt zapraszania gości, pozwalający na wyodrębnienie
z całokształtu zjawiska, jakim jest wzajemne goszczenie się, tych gościn,
które spełniają następujące warunki: 1) są uwieńczeniem znamienitego
wydarzenia; 2) poprzedza je zapraszanie gości; 3) są miejscem wzmożo
nej konsumpcji niecodziennych na ogół potraw i alkoholu; 4) są okazją
do wręczania darów; 5) przypadają na określony, najczęściej umownie,
dzień. Biesiady uważam więc za wyższą formę goszczenia się, wyróż
niając je spośród innych, często przypadkowych poczęstunków.
Biesiada to przede wszystkim suto zastawiony stół, poprzez który
manifestuje się odświętaość sytuacji. Nawiązując do wspomnianej psy
chologii pokarmu warto zastanowić się nad znaczeniem i rolą jedzenia
w sferze przeżyć pozamaterialnych. To bowiem, co godne jest upamięt
nienia, ma szczególną wagę dla jednostki lub grupy, winno być zado
kumentowane wspólną ucztą, która gromadząc zaproszonych uczestni
ków nadaje wydarzeniu charakter społeczny. Biesiadę uznać bowiem
należy za ważny i chyba jedyny obok stroju sposób zamanifestowania
wagi wydarzenia, które poprzez ostentacyjną konsumpcję nabiera cech
sytuacji odświętnej. Na przykładzie wspólnego ucztowania śledzić moż
na sposób zachowania się biesiadników, którzy w sytuacjach niecodzien
nych i w gronie osób nieraz dla siebie obcych prezentują zderzające się
ze sobą postawy. Postawy te świadczą o żywiołowych i złożonych reak
cjach biesiadników na zmiany sposobu zachowania się przy stole, któ
re — jak pisze N . Elias — są „częścią o wiele szerszej zmiany odczuć
i zachowań ludzkich" . Tradycyjna kultura ze swą wewnętrzną harmo
nią dawała człowiekowi poczucie bezpieczeństwa i wzorce postępowania
na wszelkie okazje. Każdy wiedział, co go czeka w towarzystwie biesiad
ników i jak ma się wśród nich zachować. Tradycja stawiała człowieka
w „system rytuału wyuczonego na drodze k u l t u r o w e j " . Wkraczanie
natomiast innowacji, które we współbiesiadnictwie jako sytuacji od
świętnej uwidacznia się ze szczególną siłą, prowadzi do niespójności
kulturowej. Innowacje w zakresie dekoracji stołu, estetyki, jadłospisu
wyprzedzają zmiany w sposobie zachowania się przy stole, gdzie barie
ra psychiczna jest znaczna. Chęć sprostania bowiem z jednej strony no
w y m wzorom, a z drugiej podtrzymania tradycyjnego sposobu zachowa
nia czyni sytuację przy wspólnym stole dobrym polem obserwacji zde
rzających się postaw i wzorów kulturowych. Obawa przed krytyką
w wypadku niewłaściwego zachowania pozwala wzbogacić badania o za
gadnienie zmian w zakresie świadomości, hierarchii wartości i postaw
mieszkańców badanych wsi.
14
15
1 4
N. E l i a s ,
Przemiany
obyczajów
w
cywilizowanej
Europie,
W a r s z a w a 1980,
•s. 157.
1 4
M. C z e r w i ń s k i ,
Przemiany
obyczaju,
W a r s z a w a 1972, s. 158.
�Z PROBLEMATYKI BIESIAD
WIEJSKICH
103
Dotychczas zebrane materiały terenowe posłużyły do przeprowadze
nia wstępnej analizy biesiad . Za układ porządkujący przyjęto takie
elementy, jak: 1 •— uczestnicy gościn (ich rodzaj, forma zapraszania,
obowiązki i przywileje); 2 — miejsce i czas uczty; 3 — biesiadny stół
i rytuał picia (jadłospis, sposób nakrycia stołu i podawania potraw, spo
sób jedzenia, symbolika potraw, strona werbalna uczty); 4 — dary zwią
zane z gościną (zarówno przynoszone przez uczestników, jak i przez nich
otrzymywane). Innym interesującym mnie zagadnieniem są funkcje
spełniane przez biesiady w społeczności wiejskiej (jak np. funkcja l u dyczna, integracyjna, prestiżowo-reprezentacyjna, alimentacyjna), które
w ciągu ostatnich kilkudziesięciu lat, objętych badaniami, ulegały prze
mianom tracąc lub zyskując na znaczeniu.
16
Przekonanie o znacznych reperkusjach kulturowych, jakie wywołuje
na wsi polskiej wspólne biesiadowanie, jest impulsem do kontynuowa
nia badań nad tym nie opracowanym dotąd w literaturze etnograficznej
zagadnieniem, a możliwym do rozwiązania tylko na drodze empirycznych
badań terenowych w bezpośrednim zetknięciu z badaną rzeczywistością.
Opracowywane zagadnienie nie jest specyficzne dla badanego obszaru.
Zarówno mechanizmy, jak i przyczyny oraz skutki dokonujących się
przemian kulturowych obserwowanych na przykładzie współbiesiadnictwa badanych wsi pozwalają — jak sądzę — na ukazanie szerszych
prawidłowości niż tylko w skali jednego regionu. Dodać jednak należy,
iż w badaniach dąży się do uchwycenia tych cech omawianego zagadnie
nia, które znamienne są dla kultury ludowej Karpat Polskich, będącej
przedmiotem prac badawczych całego zespołu Pracowni Etnografii I H K M
P A N w Krakowie.
3 8
P r z e d s t a w i o n a ona z o s t a ł a w d w ó c h o p r a c o w a n i a c h : Biesiady
wiejskie,
[w:]
Tradycja
a współczesne
przeobrażenia
kultury
wsi Beskidu
Śląskiego,
„Etnografia
P o l s k a " , t. 28: 1984, z. 1, s. 105-131; Biesiady
wiejskie,
[w:] Studia
i
materiały
z etnografii
Beskidu
Sądeckiego
(przygotowane do d r u k u w w y d . K o m i s j i E t n o g r a
ficznej przy Oddziale P A N w K r a k o w i e ) .
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/5cc5c9928ad3904b3a05cdb5075be96d.pdf
82929c879b55b3f57a1318901a3d1a46
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Etnografia Polska
Subject
The topic of the resource
etnografia, etnologia
Description
An account of the resource
czasopismo
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1958-
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PIA
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
pdf
Language
A language of the resource
polski
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
IAiE PAN ( d.IHKM PAN)
Publisher
An entity responsible for making the resource available
IAiE PAN
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:813
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1974
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:747
Title
A name given to the resource
Etnografia rumuńska / ETNOGRAFIA POLSKA 1974 t.18 z.1
Description
An account of the resource
ETNOGRAFIA POLSKA 1974 t.18 z.1, s.63-84
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
Szromba-Rysowa, Zofia
Language
A language of the resource
pol.
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
„Etnografia Polska", t. X V I I I : 1974 z. 1
ZOFIA SZROMBA-RYSOWA
ETNOGRAFIA RUMUNSKA
Organizacja
nauki i problematyka
badań
1
Wydarzenia związane z historią narodu rumuńskiego, a zwłaszcza
przeobrażenia społeczne w wyniku Wiosny Ludów, walka o niepodle
głość i zjednoczenie kraju, nie mogły pozostać bez wpływu na rozwój
życia kulturalnego i naukowego Rumunii. Z powołanym do życia w B u
kareszcie w 1866 r. Rumuńskim Towarzystwem Akademickim, które
w 1879 r. przekształciło się w Akademię Rumuńską, wiązano nadzieje
szerokich badań naukowych, problematyką swą sięgających w sprawy
społeczno-gospodarcze i kulturalne kraju i obejmujących programem po
szukiwania monograficzne różnych dziedzin kultury ludowej . Wcześ
niej jeszcze, bo w 1861 г., zaczęło działać na terenie Transylwanii, nie
wchodzącej wówczas w skład królestwa rumuńskiego, towarzystwo na
ukowe ASTRA (Asosiata Transilváneaná pentru Literatura si Cultura
Poporului Román), inicjujące akcje badawcze, wystawy rumuńskiej sztu
ki ludowej, a nawet muzeum typu skansenowskiego . Z tego czasu po
chodzą też kwestionariusze etnograficzne, opracowane przez słynnego
filologa В. H. Hasdeu'a, twórcę etymologicznego słownika języka ru
muńskiego (1886-1898), a bogactwo materiału etnograficznego skłoniło
Akademię do wydania z początkiem X X w. (w latach 1908-1925) informacyjno-dokumentacyjnej serii: Z życia ludu rumuńskiego
(Din via\a
poporului román).
Zainteresowania kulturą ludową wiązały się nie tylko z nurtem nau
kowym, ale również społecznym, widzącym w chłopstwie główną siłę
2
3
1
Artykuł został napisany po pobycie w Rumunii na trzymiesięcznym stypen
dium w 1972 r.
Zob. O. B i r l e a , Academia Romana si cultura populara, „Revista de etno
grafie si folclor" (dalej skrót: „REF"), R. 11: 1966, nr 5-6, s. 414-441.
M. S o f r o n i e , Der erste Freilichtausstellung rumanischer Volkskunde (1905),
„Cibinium", R. 1966, s. 521-526.
2
3
�ZOFIA
64
SZROMBA-RYSOWA
postępu, w chłopstwie — podkreślmy — stanowiącym w tym kraju prze
ważającą liczbę ludności. Toteż wiele akcji naukowych, zwłaszcza po
1 wojnie światowej, kiedy to powstała tzw. Wielka Rumunia (Romania
Mare), powiększywszy swój obszar i ludność ponad dwukrotnie w po
równaniu ze stanem sprzed konferencji pokojowej w Wersalu , miało
na celu szeroko zakrojoną działalność oświatową. Zasłynęła z niej prze
de wszystkim socjologiczna szkoła monograficzna w Bukareszcie, pod
której wpływem długi czas pozostawała etnografia rumuńska. Wcze
śniejsze jej związki wiążą się jednak z nazwiskami znanych filologów
i geografów, którzy w kulturze ludowej i folklorze szukali źródeł gene
zy i rozwoju kultury narodu rumuńskiego. I tak filolog Ovid Densusianu
(1873-1939) zainicjował około 1920 r. plan wydawania tzw. Corpusu fol
kloru rumuńskiego, mającego być rumuńskim atlasem etnograficznym
i folklorystycznym, a geograf Simion Mehedinti (1869-1962), profesor
uniwersytetu bukareszteńskiego, nie tylko rozpoczął regionalne badania
etnograficzne, ale pozostawił po sobie pierwszy podręcznik etnografii ,
nauki zdolnej — według niego — wyjaśnić specyficzny charakter na
rodu i służącej równocześnie edukacji i walce o postęp. Uczony ten,
autor dzieł Terra i Ethnos, podkreślił wagę etnografii w nowo powsta
jącym państwie rumuńskim, w którym postęp i rozwój oświaty wiąza
ły się z badaniami etnograficznymi . Drugi z geografów Gheorghe
Vilsan (1885-1935), pracujący na uniwersytecie w Kluż (Cluj), przeciw
nik determinizmu geograficznego szkoły F. Ratzla, uznał za główny
fundament badań naukowych kryterium specyfiki narodowej, widząc
w tym miejscu duże znaczenie etnografii . Pierwszy też uzasadnił po
trzebę utworzenia z niej samodzielnej dyscypliny naukowej, doprowa
dzając do otwarcia w 1926 r. na uniwersytecie w Kluż katedry etnogra
fii, będąc równocześnie jej pierwszym kierownikiem.
Wielokrotnie
4
5
6
7
4
J. D e m e 1, Historia Rumunii, W r o c ł a w 1970, s. 8. Obszar R u m u n i i w z r ó s ł
wtedy z ok. ¡140 000 do 300 000 k m , a liczba ludności z 8 do 17 m i l i o n ó w , w t y m
25% ogółu m i e s z k a ń c ó w s t a n o w i ł y mniejszości narodowe.
S. M e h e d i n t i ,
Etnografie. Curs tinut ... in anuí 1935-1936, Bucuresti 1936,
ss. 450. Faeultetea de l i t e r ę si filosofie; t e n ż e , Caracterizarea etnográfica
a unui
popor prin munca si uneltele sale (Charakterystyka ludu przez jego pracę i na
rzędzia),
w y d . 2, Bucuresti (1930), ss. 36; t e n ż e , Coordonate etnograf ice: civili
zarle si cultura (Współrzędne
etnografii: cywilizacja i kulturo), Bucuresti 1930,
ss. 25.
Zob. V. M i h á i l e s c u, Simion Mehedinti si etnografie, „ R E F " , R. 12:
1967, n r 1, s. 3-1.1.
G . V i l s a n , O stimta nuoa: etnografie (Nowa nauka: etnografia), Cluj 1927,
ss. 43; t e n ż e Menirea etnografiei in Romania (Rola etnografii w Rumunii),
[w:]
Cultura, Cluj 1924, s. 103. Zob. t e ż : L . M u r e s e n i , A . M i r o n e s c u,
Etnograful G. Vilsan, „ R E F " , R. 11: 1966, nr 5-6, s. 477-487.
2
5
6
7
�65
E T N O G R A F I A RUMUNSKA
wypowiadał się na temat stosunku między etnografią a geografią, histo
rią i filologią, naukami zdolnymi zdefiniować strukturę narodu. Stwo
rzenie wspomnianej katedry w Kluż wiązało się z ożywioną działalno
ścią w tym mieście Etnograficznego Towarzystwa Rumuńskiego, zało
żonego w 1923 r. Skupiało ono wielu sławnych uczonych, z których
ówczesny sekretarz Towarzystwa Romulus Vuia (1887-1963) zasłynął
jako jeden z najpoważniejszych etnografów, profesor uniwersytetu, kie
rownik do 1947 r. tamtejszej katedry etnografii, autor kilku kwestiona
riuszy i wielu prac, a po I I wojnie światowej dyrektor sekcji etnogra
ficznej Instytutu Folklorystycznego w Bukareszcie . Nadmienić wypada,
iż wykłady z etnografii przed I I wojną światową prowadził na uniwer
sytecie w Bukareszcie wspomniany geograf S. Mehedinti, a w Jassach
(łasi) uczeń R. Vuii, Ion Chelcea.
8
Okres ten scharakteryzować możemy jako próbę ustalenia miejsca
etnografii i jej związków z pokrewnymi dyscyplinami naukowymi, zwła-
Ryc. 1. Muzeum W s i w Bukareszcie
Fot. Z. Szromba-Rysowa, 1972
8
T. O n i s o r, Romulus Vuia, „ A n u a r u l Muzeului Etnografie al Transilvaniei",
t. 3: 1962-1964 (1966), s, 269-306. N a d m i e ń m y , iż t y t u ł w y k ł a d u uniwersyteckiego
prof. R. V u i i b r z m i a ł : Etnografie, etnologie, folclor. Definitia si momenuil (wyd.
Cluj 1930, ss. 48).
5 — Etnografia Polska, XVIII/1
�66
ZOFIA SZROMBA-RYSOWA
szcza takimi, jak geografia, antropologia, filologia i historia. Świadczą
0 t y m tytuły wygłaszanych referatów, tematy wykładów uniwersytec
kich, jak i ówczesnych artykułów, w okresie t y m etnografia rumuńska
uzyskała pierwsze muzea i katedry uniwersyteckie, katedry, których
niestety nie udało się reaktywować po I I wojnie światowej, czyniąc
z etnografii naukę pomocniczą innych dyscyplin. Tak jak obecnie etno
grafia związana jest z folklorem, tworząc z nim w Bukareszcie jeden
Instytut Etnografii i Folkloru, tak w latach dwudziestych b.w. rozwi
jała się wraz z geografią, jak też znalazła się później pod znacznym
w p ł y w e m socjologicznej szkoły monograficznej, stworzonej i kierowanej
przez długie lata przez Dimitrie Gusti'ego (1880-1955). Początek jej
działalności przypada na rok 1925, w k t ó r y m to zainicjowano zespołowe
badania monograficzne, mające uczynić z socjologii naukę empiryczną
1 walczącą („sociologie militans"), zdolną przekształcić kraj, liczący wtedy
około 80% ludności chłopskiej. Kierowany przez D. Gustiego instytut
do badań socjologicznych (założony w 1921 г.), poprzez wieloaspektowe
monograficzne badania konkretnych wsi dążył do poznania poziomu ż y
cia i potrzeb mieszkańców wsi, celem wskazania dróg dalszego rozwoju,
podniesienia oświaty, zaktywizowania kraju i wprowadzenia licznych
reform. Z akcją badawczą połączona była działalność oświatowa i pra
ktyczna, wyrosła z potrzeb konkretnego badanego środowiska, wskazu
jąca najkorzystniejsze i najpotrzebniejsze prace społecznc-kulturame.
Warto w t y m miejscu wspomnieć o jednej z podjętych akcji, określonej
jako „satul-model" (wieś-model), a mającej na celu stworzenie nowo
czesnej i zaplanowanej przez naukowców i społeczników wsi, w miejsce
całkowicie zniszczonej przez pożar. Jednym z zamierzeń tej akcji było
też wciągnięcie miejscowej ludności w budowę nowej w s i .
9
Założeniem szkoły D. Gustiego było prowadzenie badań wieloaspekto
wych, skupiających przedstawicieli różnych dyscyplin naukowych, mo
gących t y m samym służyć specjalistycznymi radami mieszkańcom wsi.
B y l i to najczęściej studenci ostatniego roku studiów socjologicznych, r o l
niczych, medycznych, geograficznych, antropologicznych itp., pracujący
przez trzy miesiące w tej samej wsi. Badania prowadzone były według
jednego planu, ujętego w trzy podstawowe działy: A — Środowisko, В —
Zachowania, С — Kontakty, relacje, procesy. W obrębie pierwszego dzia
łu znalazło się omówienie środowiska szeroko pojętego z punktu widze
nia jego ram fizycznych, biologicznych, historycznych i psychicznych.
Zachowania natomiast podzielono na duchowe, ekonomiczne, prawne,
polityczne i administracyjne, a ostatni dział dotyczył różnych grup zbio
rowości społecznej, kontaktów i procesów. W y n i k i tych badań, założenia
s
G . F о с s a, Satul — model, Bucuresti 1941, ss, 64.
�E T N O G R A F I A RUMUNSKA
67
10
i metody publikowane były bądź w wydawnictwach samodzielnych ,
bądź w czasopismach „Sociologia románeascá" i „Arhiva pentru stiinta
si reforma sociála".
Wartość tych prac dla etnografii nie podlega na ogół dyskusji ,
a fakt odmiennego dziś kierunku rozwoju socjologii nie wpłynął na
ocenę prac D. Gustiego, ostatnio wydawanych w całości przez Akade
mię Rumuńskiej Republiki Socjalistycznej . Zasługa tej szkoły dla etno
grafii t k w i przede wszystkim w bogatym materiale terenowym, zebranym
według jednolitego planu, jak również — o czym nie można zapominać
— stworzeniu w Bukareszcie największego na terenie Rumunii, a jed
nego z ciekawszych w Europie, muzeum wsi, otwartego przez D. Gus
tiego w 1936 r. Muzeum to według słów założyciela miało być nie tylko
muzeum etnograficznym, ale również społecznym, stając się zwierciad
łem rzeczywistości wsi rumuńskiej. Nadmieńmy, iż D. Gusti zamierzał
stworzyć również muzeum przyszłości, w k t ó r y m można by wskazać
drogi rozwoju wsi, nowoczesne sposoby gospodarowania, mechanizację
pracy, niezbędne instytucje i t p .
Po I I wojnie światowej etnografia związana jest z istniejącym od
1949 r. Instytutem Folklorystycznym, podległym początkowo Minister
stwu Kultury, a następnie Akademii, oraz z Instytutem Historii Sztuki,
w zakresie badań nad sztuką ludową, prowadzonych zresztą w ramach
tegoż Instytutu do chwili obecnej . W 1963 r. sekcja etnograficzna
11
12
1 3
14
1 0
Np. D. G u s t i , N. C o r n a t z e a n u , J . C. V a s i l i u , G. M l a d e n a t z ,
M. V. P i e n e s co, G. B a n u , D. C. G e o r g e s c u , S. M a n u i l a ,
La vie
rurale en Roumanie, Bucuresti 1940, ss. 297; D. G u s t i ,
La monographie et
I'action monographique en Roumanie, Paris 1935, ss. 72; Т. H e r s e n i, Drague,
un sat din fara Oltului (Fagaras), Bucuresti 1944, ss. V I I I , 158; H . H . S t a h l ,
Nerej un village ďune region archaiąue.
Monographie sociologiąue
dirigée par*..,
Bucuresti 1939, t. 1, ss. X X I I I , 405; t. 2, ss. 32.2; t. 3, ss, 401; Clopotiva — un sat
din Haf eg, Bucuresti 1935; Monografia unui sat cum alcatueste, spre folosul
cáminului
cultural de H . H . Stahl, Bucuresti 1939, wyd. 2; 60 de sate
románesti
cercetari de echipele studentesti, Bucuresti 1941-1943.
Zob. R. V u l c a n e s c u , Dímitrie
Gusti si cercetarea etnográfica
(Dymitr
Gusti i badania etnograficzne), „REF', R. lil: 1966, nr 5-6 s. 465-476.
Ukazały się w kilku tomach (t. 1: 1968; t. 5: 1971) pod w s p ó l n y m t y t u ł e m
Sociologia Miliians. W tomie 4: Scoala sociológica de la Bucureęti
(Bucuresti 1971)
opublikowano bibliografię w. w. szkoły (s. 158-214). N a d m i e ń m y , iż w 1965 г.,
w dziesiątą rocznicę śmierci D. Gustiego i w uznaniu jego zasług Akademia R u
muńskiej Republiki Socjalistycznej zorganizowała specjalną sesję naukową, pod
kreślając duże osiągnięcia uczonego i jego w k ł a d we współczesną naukę rumuńską.
Zob. O. B a d i n a ,
O. N e a m t - u , Dimitrie Gusti, Bucuresti 1968, ss. 95.
Institutu! de istoria artei, Bucuresti — Calea Victoriei 196; sekcją etnogra
ficzną kieruje dr P. Petrescu. Instytut należy do Akademii Nauk Społeczych i Po
litycznych.
11
1 2
1 3
1 4
�68
ZOFIA SZROMBA-RYSOWA
Instytutu Folklorystycznego w Bukareszcie utworzyła z nim jeden I n
stytut Etnografii i Folkloru, podległy Akademii, w ramach której —
poza wspomnianym Instytutem Historii Sztuki — działał również Insty
tut do badań południowo-wschodniej Europy . W 1970 r. nastąpiła re
organizacja Akademii Rumuńskiej Republiki Socjalistycznej, w wyniku
której Instytut Etnografii i Folkloru w Bukareszcie wszedł do Rady
do Spraw Kultury i Wychowania Socjalistycznego, podległej Radzie
Ministrów, zgodnie z polityką państwa, dążącego do tworzenia instytu
tów resortowych. Sekcje etnografii i folkloru w innych miastach znala
zły się natomiast w nowo utworzonej w 1970 r. Akademii Nauk Społecz
nych i Politycznych ,
Powojenny rozwój nauki, wzmożona działalność oświatowa, muze
alna i wydawnicza nie przyczyniły się jednak do włączenia etnografii
— jako samodzielnej dyscypliny — do kierunków studiów uniwersyte
ckich, czyniąc z niej przedmiot wykładów, bądź obowiązkowych, bądź
fakultatywnych na kierunkach geografii, filologii, historii lub socjologii
w Bukareszcie, Kluż, Sibiu, Jassach i Timisoarze. W Bukareszcie w In
stytucie Sztuk Plastycznych prowadzone są nadto wykłady z teorii
i historii sztuki ludowej . Brak studiów etnograficznych, niepokojący
współczesnych etnografów i wywołujący szerokie dyskusje, wpływa zde
cydowanie na kadrę naukową, która dopiero w trakcie pracy zdobywa
pełniejszą wiedzę i specjalizację.
Muzealnictwo etnograficzne, mające duże tradycje w Rumunii, ota
czane jest troskliwą opieką państwa, widzącego w kulturze ludowej
i folklorze ważny moment edukacji społeczeństwa . Myśl utworzenia
15
1 6
11
1S
19
1 5
Institutul studii sud-est europene, Bucuresti — strada I. С. Frimu 9. Przed
kilku laty w ramach w.w. Instytutu działała sekcja etnograficzna.
Institutul de etnografie si folclor, Bucuresti — strada Nikos Beloiannis 25;
dyrektorem jest folklorysta prof, dr Mihai Pop, a zastępcą etnograf dr Ion Vládutiu, kierujący sekcją etnograficzną, podzieloną na dwa działy: kultury materialnej
(kierownik dr R. Vuleanescu) i kultury duchowej (dr I. Vládutiu). Instytut od
1970 r. podlega: Consiliul culturii si educatiei socialiste.
Na przykład sekcja etnografii i folkloru w Kluż i sekcja socjologii w K r a
jowej wchodzą w skład Centrum Socjologicznego Akademii Nauk Społecznych i Po
litycznych, podległej Komitetowi Centralnemu Partii.
Zob. P. H . S t á h l , Enseignement universitaire de Vethnographie en Roumanie, „Ethnologia Europaea", t. 1: 1967, nr 4, s. 302-303; R. R e i n f u s s ,
Szkole
nie kadr naukowych i organizacja badań w zakresie sztuki ludowej w Rumunii,
„Polska Sztuka Ludowa", R. 10: 1956, nr 2, s. 120-123.
Celowi temu służy również Dom Twórczości Ludowej (Casa centrala a creatiei populare), podległy również Radzie do Spraw Kultury i Wychowania Socjali
stycznego; oddziały jego znajdują się we wszystkich 39 jednostkach administracyj
nych kraju, tzw. judecach.
1 6
1 7
1 8
1 9
�69
E T N O G R A F I A RUMUNSKA
Rye. 2. Posiłek we wsi Calopár, jud. Dolj, reg. Oltenia
Fot. Z. Szromba-Rysowa, 1972
kolekcji etnograficznej przewija się od dawna w publikacjach rumuń
skich (np. w dziele D. C a n t e m i r a , Descripto Moldovia, 1717), dopro
wadzając w pierwszej połowie X I X w. do wystąpień na łamach czaso
pisma „Museulu Nationalu", opowiadających się za koniecznością opi
sania i zachowania przedmiotów kultury ludowej. W drugiej połowie
tegoż wieku rozważa się nawet możliwość wystawienia w 1867 r. na
powszechnej wystawie paryskiej obiektów obrazujących życie i pracę
ludu rumuńskiego. Z końcem ubiegłego wieku znaczne miejsce w Mu
zeum Narodowym w Bukareszcie zajmuje kolekcja strojów ludowych,
a w 1907 r. rozpoczyna tu swą działalność Muzeum Etnografii i Sztuki
Narodowej, przyjmując w 1951 r. nazwę Muzeum Sztuki Ludowej .
Pierwsza połowa X X w. zaznacza się dążeniem do nadania profilu
i charakteru muzeografii rumuńskiej. Dopiero jednak po I wojnie świa
towej przybiera realny kształt myśl utworzenia muzeum na wolnym
20
2 0
Muzeul de arta populará, Bucuresti, Calea Victoriei 107; dyrektor dr T. B á náteanu. Zob. Т. B á n á t e a n u , Le musée d'art populaire de la Republique Popopulaire Socialiste de Roumanie, [w:] Studii si cercetari de etnografie si arta popu
lara, Bucuresti 1965, s. 24-64.
ZAK*.A.O F T 4 ^ r ' < \ F l í
r
iBSíftiüü Г . '.! i
; i,:;::::;:38i
�70
ZOFIA SZROMBA-RYSOWA
powietrzu, otworzonego w 1929 r. w Kluż, a będącego oddziałem Muzeum
Etnograficznego Transylwanii, działającego w tym mieście już od 1922 r.
Było ono zasługą znanego etnografa R. Vuii, który znalazł gorliwych
propagatorów tej idei w wielu ówczesnych uczonych (Gh. Vilsan, N. Iorga, V. Párvan, E . Racovuja). Rozbudowa muzeum nastąpiła dopiero po
II wojnie światowej, kiedy to zadecydowano, iż będzie obejmować: 1 —
typy domów i zagród chłopskich; 2 — warsztaty rzemieślnicze i obiekty
przemysłu ludowego, zgrupowane według rodzaju surowca.
Największe w Rumunii muzeum typu skansenowskiego — Muzeum
Wsi w Bukareszcie — zawdzięcza swe powstanie — jak już wspom
niano — socjologowi D. Gustiemu. Muzeum otwarto w 1936 r. w pię
knym parku nad jeziorem Herástráu, będącym miejscem wypoczynku
mieszkańców stolicy. Jednak swą zasadniczą działalność naukowo-ba
dawczą rozwinęło dopiero po 1948 г., stając się placówką ogólnopaństwową o szerokich planach naukowo-badawczych i oświatowych. Corocznie
prowadzone badania terenowe ułatwiły weryfikację zebranego materia
łu i pozwoliły przeprowadzić nie tylko selekcję, ale poszerzyć ekspozy
cję o wiele ciekawych i wartościowych eksponatów. Konieczne więc
okazało się zdefiniowanie kryterium doboru i selekcji obiektów muze
alnych, tak aby muzeum stało się również warsztatem naukowym. Ry
gorystycznie więc przyjmując kryterium selekcji chronologicznej i geo
graficznej przystąpiono w latach 1948-1963 do tworzenia ekspozycji mu
zeum mającego być syntezą nie tylko rumuńskiego budownictwa ludo
wego, ale zajęć, strojów, sprzętów, zwyczajów itp. całego obszaru Rumunii,
kraju będącego zróżnicowanym pod względem geograficznym, gospo
darczym, społecznym i narodowościowym. Tę różnorodność kulturową
obrazują znajdujące się w muzeum 307 budynki z X V I I - X X w. zgrupo
wane w 65 kompleksach architektonicznych z 25 500 obiektów, zajmując
łączną powierzchnię 10 ha.
Celem wskazania założeń Muzeum warto może — przykładowo tylko
— omówić kilka zagród, reprezentujących różne regiony kraju. Jedna
z nich pochodzi z Gór Zachodnich, tzw* Munti Apuseni w centrum Tran
sylwanii, na zachód od miasta Turda. Kraina ta, wznosząca się do 1 200
m npm., zamieszkana była przez słynnych górali tzw. Mocanów. Podsta2 1
2 1
Muzeul Satului, Bucuresti — soseaua Kiseleff 28-30; dyrektor dr G. Focsa.
Na temat w.w. Muzeum zob. m i n . : D. G u s t i , Muzeul satului románese,
„So
ciologia románeascá", t. ¡1: 1936, nr 5, s. 1-7; G . F o c s a , Das Museum des Dorfes
in Bukarest, Bukarest 1958, ss. 207; t e n ż e , Le musée du village et le
probléme
des musées ethnographiques en pleín air, [w:] Etudes d'ethnographie et de folclore
au VII-e
Congres International
des Sciences Anthropologiques
et
Ethnologiques
(1964), s. ¡143-154; t e n ż e , Muzeul satului, astazi, „Revista Muzeelor", R. 1: 1964,
nr 3, s. 220-225.
�E T N O G R A F I A RUMUNSKA
71
w ą ich utrzymania było pasterstwo, obróbka drewna i związane z nią
rzemiosła, o czym informują liczne eksponaty, a dom, mieszkalny z 1815 r.
wskazuje na przystosowanie jego formy do tamtejszych warunków kli
matycznych. Świadczy o tym przede wszystkim stromy dach, stanowią
cy /i wysokości domu, ułatwiający zsuwanie się długo utrzymującego
się w tych stronach śniegu. Wnętrze wypełniają bogato zdobione sprzęty,
przyrządy tkackie, naczynia pasterskie oraz barwne, o geometrycznych
wzorach, tkaniny i stroje ludowe. Inny region, słynący z uprawy wino
rośli i kukurydzy, reprezentuje zagroda z Goicea Mica, wsi leżącej w są
siedztwie słynnych winnic i dojrzewalni win w Segarcea, w historycz
nej krainie Oltenii. W Muzeum Wsi znalazł się dom mieszkalny z końca
X I X w., wkraczający na miejsce spotykanych wówczas jeszcze dość czę
sto na tych terenach ziemianek, których dwa przykłady znajdują się
również w Muzeum. Dom jest zbudowany z gliny i wypalanych cegieł.
Interesująca jest kuchnia z otwartym ogniskiem — powszechnym do dziś
w tych stronach — i dużym okapem, odprowadzającym dym do komina.
Zgromadzono tu liczne naczynia i sprzęty kuchenne, jak np. gliniany
klosz do pieczenia chleba, miedziane kotły, okrągły niski stół do spoży
wania posiłków itp., które to przedmioty są obecnie używane na wsi
rumuńskiej (zob. fotografie wykonane w 1972 r. we wsi Calopár, judet
Dolj, region Oltenia). Warto zwrócić uwagę na wspomniane wyżej zie
mianki ze wsi Castranova i Drághiceni, w północnej Oltenii, będące
niegdyś schronieniem chłopów pańszczyźnianych. Ta archaiczna forma
budownictwa zachowała się na skutek specyficznych na tych terenach
stosunków gospodarczo-społecznych i geograficznych. Zbudowane z gliny
i drewna, z dwuspadowym słomianym dachem, składały się z 2-6 po
mieszczeń, przeznaczonych na kuchnię, komorę, warsztat tkacki itp., gro
madząc niezwykle interesujące przedmioty codziennego użytku.
3
Omawiane Muzeum Wsi, dążąc do ukazania zróżnicowania kulturo
wego Rumunii, włączyło do swej ekspozycji również budownictwo mniej
szości narodowych. Przykładem mogą być tzw. Lipowianie, rosyjscy
wyznawcy sekty religijnej Nikona (zwani starowiercami), którzy uciekli
z centralnej Rosji przed prześladowaniami religijnymi, po nieudanym
powstaniu w 1707 r. Schronili się oni na opanowany przez Turków teren
Dobrudży, zajmując bagniste i porosłe trzciną ziemie delty Dunaju. T u
taj też, z dala od ludzi, zachowali swój język, strój i zwyczaje. W Mu
zeum znajduje się zagroda z 1898 r. z rybackiej wsi Jurilovea (jud. T u lcea), zbudowana z dostępnych tam materiałów: kamienia, gliny, słomy
i trzciny oraz zdobnictwem, a ściślej malowidłami (drzwi, okien, pieca),
charakterystycznymi dla sztuki rosyjskiej. Zajęcia ludności obrazują l i
cznie zebrane sprzęty rybackie, sieci, ości oraz budynek na palach (tzw.
cherhana), służący do sprawiania i przyrządzania ryb. Nie jest to jedyny
�72
ZOFIA SZROMBA-RYSOWA
Rye. 3. Gliniany
klosz (tzw.
tast) do pieczenia chleba; w i e ś Calopar,
reg. Oltenia
jud.
Doij,
Fot. Z. Szromba-Rysowa, 1972
zresztą w Muzeum Wsi w Bukareszcie obiekt związany z profesjonalnymi
zajęciami ludności wsi. Są nimi również licznie występujące w Rumunii
wiatraki, młyny, olejarnie itp.
Urządzeniom przemysłu ludowego poświęcone jest zresztą odrębne
muzeum, tzw. Muzeum Technik Ludowych w Dumbrawie Sibiului, bę
dące oddziałem Muzeum Brukenthal w Sibiu. Zajmuje ono 40 ha ekspo
zycji, rozmieszczonej na 100 ha naturalnego parku, stwarzając doskonałe
warunki do zaplanowanej rozbudowy. To właśnie zadecydowało o wy
borze okolic Sibiu na wspomniane muzeum, choć nie bez znaczenia były
walory turystyczne, usytuowanie miasta w centrum kraju, jak też pozy
cja samego Muzeum Brukenthal, gromadzącego unikalne dzieła sztuki.
Przeświadczenie, iż praca i narzędzia najlepiej obrazują kulturę ludu,
stało się impulsem do szerokiej akcji badawczej, poprzedzającej otwar
cie Muzeum i umożliwiającej wybór z całej Rumunii najciekawszych
2 2
2 2
Muzeul tehnicii populare, Dumbrava Sibului — kierownik dr C. Bucur; od
dział Muzeum Brukenthal, Sibiu — Piata Republicii 3/4 — dyrektor dr C. Irimie.
W 1972 r. Muzeum Technik Ludowych liczyło 60 kompleksów b u d y n k ó w (zapla
nowane jest 130). Personel liczył 30 pracowników, w tym 5 naukowych. Muzeum
posiada w ł a s n e wydawnictwo pt. „Cibinium".
�73
E T N O G R A F I A RUMUNSKA
23
obiektów. Ekspozycję otwarto w 1967 г . , pracując w dalszym ciągu
nad jej rozbudową. Muzeum podzielone jest na cztery działy: I. Przygo
towanie produktów pochodzenia roślinnego i zwierzęcego w celach spo
żywczych (zbieractwo, rybołówstwo, myślistwo, pszczelarstwo, hodowla,
przetwórstwo mleczne, wyrób napojów alkoholowych, olejarstwo, młyny,
wiatraki itp.); II. Obróbka surowców rzemieślniczych (warsztaty i na
rzędzia bednarskie, garncarskie, kamieniarskie, kowalskie itp.); I I I . Ob
róbka włókna pochodzenia roślinnego i zwierzęcego oraz techniki zwią
zane ze strojem (folusze, pracownie kuśnierskie, tkackie, garbarskie);
IV. Transport i środki komunikacji (łodzie, promy).
Warto wspomnieć o innych specjalistycznych muzeach, związanych
z zajęciami ludności wiejskiej, jak na przykład muzeum uprawy wino
rośli i pomologu (Muzeul Viticulturii si Pomiculturii) w Golesti (jud. A r ges, reg. Pitesti) , muzeum rybołówstwa (Muzeul Pescuitului) w Tulcea
(Delta Dunaju) oraz muzeum pasterstwa (Muzeul Pástoritului din zona
Branului) w Bran (jud. Brasov).
Podział Rumunii na kilka historycznych krain, spełniających okre
śloną i decydującą rolę w historii tego kraju, podkreślają regionalne mu
zea Mołdawii, Transylwanii, Oltenii, Banatu itp.
Najstarsze z nich, Muzeum Etnograficzne Transylwanii w Kluż , za
łożono już w 1922 r. Współczesna, otwarta w 1972 г., nowa ekspozycja
obrazuje podstawowe zajęcia ludności, sprzęty, strój, tkaniny, ceramikę,
przedmioty kultowe itp. ludności zamieszkującej Transylwanię, a więc
Rumunów, Węgrów i Sasów. Muzeum to posiada od 1927 r. oddział na
wolnym powietrzu (Cluj-Hoia).
Muzeum Etnograficzne Mołdawii w Jassach zawdzięcza swe pow
stanie kierownikowi katedry geografii i etnografii prof. I . Chelcea, który
w 1943 r. zainicjował gromadzenie eksponatów kultury ludowej z my24
25
26
2 3
Zob. С. I г i m i e, Ethnographische Untersuchungen über die Geschichte der
bauerlichen Technik bei den Rumanen, „Cibinium", R. 1967/1968, s, 5-13; t e n ż e ,
Das Museum der bauerlichen Technik, „Cibinium", R. 1966, s. 15-2B.
Zob. С. 11 i e в с u, Muzeul viticulturii si pomiculturii de la Golesti, „Re
vista Muzeelor", R. 3: 1960, s. 289-^293.
Muzeul Etnografie al Transilvaniei, Cluj — strada 30. Decembrie 21; dyr.
V. Pascu. Na temat w.w. muzeum jest bogata literatura; zob. m.in.: R. V u i a ,
Le musée ethnographique de Transilvanie a Cluj, Paris 1928, ss. 11; T. O n i s o r,
Etapele de dezvoltare a colectiilor Muzeului etnografie al Transilvaniei, „Anuarul
Muzeului Etnografie al Transilvaniei", R. 1: 1957/1958 (druk 1958), s. 17-78; G.
D á n e u s , Muzeul etnografie al Transilvaniei, „Revista Muzeelor", R. 1: 1964, nr 3,
s. 243-246.
Muzeul Etnografie al Moldaviei, ł a s i — Palatul Culturii, dyr. G. Bodor: zob.
G. B o d o r , Muzeul etnografie al Moldaviei din Iasi, „Revista Muzeelor", R. 1:
1964, nr 3, s, 235-237.
2 4
2 5
2C
�74
ZOFIA SZROMBA-RYSOWA
ślą o ich wartości dydaktycznej. Obecna ekspozycja etnograficzna, bę
dąca częścią dużego kompleksu muzealnego, mieści się w dawnym pa
łacu książęcym. Ukazuje kulturę ludową wszystkich rejonów Mołdawii
ze szczególnym uwzględnieniem licznie występujących tam urządzeń
przemysłu ludowego.
Działy etnograficzne lub tylko sztuki ludowej posiadają wszystkie
muzea regionalne, służąc -— zgodnie z polityką państwa — edukacji
współczesnego społeczeństwa rumuńskiego. Stąd tak duża troska o roz
wój muzealnictwa, jego profil i zadania, zmierzające do ukazania ge-
Ryc.
4. Muzeum dr.
N. M i n o v i c i w
Bukareszcie
Fot. Z. Szromba-Rysowa, 1972
nezy i rozwoju kultury ludowej własnego regionu. Takie założenia po
siadają muzea Oltenii w Krajowej, Banatu w Timisoarze, Bukowiny
w Suczawie, regionu Kriszului w Oradei, a tylko nieliczne zasięgiem
swym wykraczają poza granice regionu, celem ukazania szerszego tła
i powiązań z kulturą całego kraju (np. dział sztuki ludowej Muzeum
Brukenthal w Sibiu). Zasadniczo jednak tylko zadaniem Muzeum Sztu
ki Ludowej w Bukareszcie jest ukazanie wybranych dziedzin sztuki lu
dowej całego terytorium Rumunii. Służą temu monotematyczne wysta
wy, jak na przykład tkanin, ceramiki, strojów, sprzętarstwa itp.
�E T N O G R A F I A RUMUNSKA
75
Warto wspomnieć jeszcze o istniejącym w Bukareszcie muzeum sztu
ki ludowej dr. N. Minovici , profesora medycyny, społecznika i kole
kcjonera, który w 1936 r. przekazał państwu zbierane przez wiele lat
przedmioty sztuki ludowej różnych regionów kraju. Muzeum mieści się
w zabytkowej willi zbudowanej w tzw. stylu rumuńskim (zob. fotogra
fia), będąc dokumentem epoki i przykładem ówczesnej działalności ko
lekcjonerskiej.
Patronująca muzeom Rada do Spraw Kultury i Wychowania Socja
listycznego, z podległymi jej komitetami w 39 judecach (jednostki admi
nistracyjne odpowiadające mniej więcej naszym województwom), pro
paguje m.in. ideę tworzenia „izb regionalnych" i „domów pamięci", od
grywających dużą rolę w wychowaniu i aktywizacji mieszkańców wsi
i miasteczek rumuńskich .
Przechodząc teraz do problematyki badań etnograficznych wypada
stwierdzić, iż skupia się ona wokół zadań, uznanych obecnie za najistot
niejsze z punktu widzenia potrzeb kraju. Nakreślają ją zwłaszcza za
mierzenia gospodarcze państwa, pociągające za sobą przeobrażenia
w sposobie życia ludności wiejskiej, jak również dążenia do wychowa
nia społeczeństwa w oparciu o bogate tradycje kultury ludowej tego
kraju. Wynikiem tego jest wspomniana wyżej szeroko zakrojona dzia
łalność muzealna, jak też popularyzatorska akcja pracowników Insty
tutu Etnografii i Folkloru, jeżdżących po kraju z referatami na temat
kultury ludowej i folkloru .
Ważniejsze zamierzenia państwowe, jak na przykład budowa obiek
tów przemysłowych, a pociągające za sobą przesiedlenia ludności, prze
obrażenia w strukturze zatrudnienia, w sposobie życia itp., śledzone są
przez etnografów, włączających się, a niekiedy nawet inicjujących
międzydyscyplinarne badania zespołowe. Tak na przykład było w wy
padku budowy ośrodka metalurgicznego w Resita czy hydroelektrowni
na Bystrzycy w Bicaz i na Dunaju w Portile de Fier. Dążeniem etno
grafów była najczęściej rejestracja kultury ludowej, zmierzająca do
opracowania atlasu badanego regionu. Podkreślić należy, iż śledzenie
27
28
2!l
2 7
Muzeul A r t a Nationala prof. N . Minovici, Bucuresti — strada dr M i n o v i c i 1;
zob. M . P r z e ź d z i e c k a , Sztuka ludowa w muzeach Bukaresztu, „ P o l s k a Sztuka
Ludowa", R. 10: 1956, nr 2, s. 124-131.
N a d m i e ń m y , iż przed utworzeniem w . w . Rady działała komisja muzealna
przy P a ń s t w o w y m Komitecie K u l t u r y i S z t u k i (utworzona w 1964 г.), w ramach
k t ó r e j i s t n i a ł o d d z i a ł etnograficzny; komisja z a i n i c j o w a ł a m.in. katalogowanie wszy
stkich etnograficznych o b i e k t ó w muzealnych — zob. na ten temat a r t y k u ł T. B á n á t e a n u w „ R e v i s t a Muzeelor", R. 4: 1967, n r 2.
Zob. А. I . A m z u 1 e s с u, Participarea
Institului de etnografie si folclor
la actiuni cultural-stiintifice
organízate
in judetele tarii, „ R E F " , R. 17: 1972, n r 2,
s. 157-159.
2 8
2S
�76
ZOFIA SZROMBA-RYSOWA
współczesnych przemian kulturowych w wyniku wspomnianej industria
lizacji kraju nie było do tej pory w zasadzie udziałem etnografów. Pro
blematykę tę spotykamy natomiast w ostatnio wydanych publikacjach
socjologicznych. Warto tu wspomnieć o badaniach zaplecza rolniczego
miasta, będącego ośrodkiem przemysłu aluminiowego (miasto SlatinaOlt), którego rozwój pociągnął za sobą daleko idące zmiany sąsiedniego
środowiska wiejskiego . Inny przykład urbanizacji śledzono w najstar
szym zagłębiu naftowym Ploesti, na północ od Bukaresztu, badając mia
sto Boldest!, które nie tak dawno jeszcze było w s i ą .
Podejmowana przez etnografów problematyka współczesnej kultury
ludowej koncentruje się w dużej mierze na zagadnieniu przechodzenia
„starego" w „nowe" — jak to się określa — i ocenie znaczenia twór
czości ludowej we współczesnym życiu kraju. Jest to wielokrotnie pod
kreślany w literaturze etnograficznej i folklorystycznej problem walo
ryzacji kultury ludowej i jej wkładu do kultury ogólnorumuńskiej .
Nadmieńmy, iż znaleźć też można artykuły na temat budownictwa i mie
szkań chłopów skolektywizowanych oraz badań kultury klasy robot
niczej .
Jest to tylko jeden z problemów współczesnych zainteresowań etno
graficznych, których bogactwo tkwi w różnorodnej i żywej kulturze
ludowej tego kraju, szukając w niej najczęściej ciągłości istnienia na
rodu rumuńskiego. Stąd etnogeneza należy do często poruszanych tema
tów, podobnie jak historiografia etnografii. Będą to więc zarówno po
szukiwania początków zainteresowań etnograficznych, pierwszych kwe
stionariuszy, relacji obcych podróżników wędrujących przez księstwa
rumuńskie. Wartość tych dokumentów podsunęła myśl publikowania
30
31
32
33
,3
° Procesul de urbanizare in R. S. Romana. Zona Slatina-Olt, praca zbiorowa
pod red. M. Constantinescu i H. H. Stahla, Bucuresti 1970, ss. 389.
Industralizare
si urbanizare. Cercetari de psihosociologie concreta la Bóldeęti, praca zbiorowa pod red. T. Herseni, Bucuresti 1970, ss. 268. Z prac socjolo
gicznych warto w y m i e n i ć jeszcze: O. B a d i n a , D. D u m i t r u ,
O. N e a m Cu,
Buciuni. Un sat din Tara de Sub Munte. Cercetáre socio-economicá,
Bucuresti 1970,
ss. 410; O. B a d i n a ,
Cercetarea sociológica
concreta. Tradifii romdneęti,
Bucu
resti 1966, ss. 189; H. H . S t á h l , Contributii la studiul satelor devalnase romíneęti, Bucuresti, t. 1: 1958; t. 2: 1959; t. 3: 1965; zob. też prace opublikowane
w „Bibliotece Socjologicznej".
Zob. I. V 1 á d u t i n, Cercetarea fenomenelor etnografice contemperare, „REF",
R. 15: 1970, nr 6, s. 431-449; B. Z d e r c i u c ,
Uber die Wissenschaftliche
Erforschung des Neuen in der Volkskunde, „Forschungen zur Volks- und Landeskunde",
R. 4: 1961, s. 13-26.
Np. artykuły В. Zderciuc'a, N. Ungureanu i L . Muresan w „Revista Muzee
lor", R. 1: 1964/4; R. 2: 1965/nr specjalny; R. 5: 1968/1 oraz w „REF", R. 10: 1965,
nr 1, s. 29-41.
31
3 2
3 3
�77
E T N O G R A F I A RUMUNSKA
ich w odrębnej serii wydawniczej, pt. Documenta Romanize Etnographica , będącej w planach Instytutu Etnografii i Folkloru w Bukare
szcie. Problemy badawcze, jakimi zajmują się etnografowie rumuńscy,
koncentrują się najczęściej wokół wybranych dziedzin kultury ludowej,
a zwłaszcza pasterstwa, budownictwa, rzemiosła i przemysłu ludowego,
przy czym źródeł szuka się również w odległej przeszłości, celem wyka
zania ciągłości historycznej i szerszych analogii . Znaczne miejsce zaj
mują też prace z obrzędowości rodzinnej oraz sztuki ludowej . Mniej
uwagi poświęcono problemom teoretycznym.
Na osobne podkreślenie zasługują monografie wsi, a zwłaszcza re
gionów, oraz monografie problemowe, będące próbą ujęć syntetycz
nych . Wspomnieć też wypada o pracach opublikowanych w zaini
cjowanej przez Akademię serii wydawniczej Studii de etnografie , jak
też licznych artykułach z zakresu muzealnictwa, a zwłaszcza muzeów
na wolnym powietrzu .
u
35
36
37
3S
39
3 4
Zob. P. S i m i o n e s с u, Martiruii etnografice — putin cunoscute — ale
unor calatorii straini ín tarile románe (Świadectwa
etnograficzne — mniej znane —
niektórych
podróżników
zagranicznych na ziemiach rumuńskich),
„REF", R. 16:
1971, nr 4, s. 289-299; P. S i m i o n e s c u , P. G e r n o v o d e a n u , Pagini de etno
grafie románeasca
in opera memorialistica a unor calatorii straini (Strony etno
grafii rumuńskiej
w pamiętnikach
kilku podróżników
zagranicznych), „REF", R. 17:
1972, nr 5, s. 373-390.
Są to zwłaszcza artykuły z zakresu rolnictwa; zob. np. „REF", R. 12: 1967,
s. 213, 239, 245; R. 13: 1963, s. 252; R. 15: 1970, s. 143.
Zob. Arta populara románeasca,
Bucuresti 1969, ss. 669; M. F о с s a, Scoarte románesti
din coleefia Muzeului de arta populara a R.S.R., Bucuresti 1970,
ss.369; P. P e t r e s c u , Broderii pe piele in arta populará
románeasca,
Bucuresti
1968, ss. 39; R. V u l c á n e s c u , Mastile populare, Bucuresti 1970, ss. 346.
Tara Birsei, praca zbiorowa pod red. N. Dunare, Bucuresti 1972, ss. 470:
R. V u l c á n e s c u , Etnologie jurídica,
Bucuresti 1970, ss. 339; t e n ż e , Coloana
cerului, Bucuresti 1972, ss. 262; t e n ż e , Etnografie: stiinte culturii populare, Bucu
resti 1966, ss. 110; H . H . S t á h l , P. H . S t á h l , Civilizaría
vechilor sate romá
nesti, Bucuresti 1968, ss. 99; I. M u s l e a , Cercetari etnografice si de folclor, Bu
curesti 1971, ss. 335; Etnografia si folcloristica romina ín anii de dupa Eliberare,
„REF", R. 9: 1964, nr 4-5, s, 321-334; R. V u l c á n e s c u ,
P. S i m i o n e s c u ,
Some special aspects of Rumanian ethnology. Phases of Development and the Con
temporary Scene, „Rumanian Studies", t. 2: 1972, s. 195-215.
Nr 1: F . B. F l o r e s c u, Opicele la romxni (Kierpce rumuńskie), Bucu
resti 1957, ss. 170; nr 2: Arta populará din valea Jiului (Sztuka ludowa doliny rzeki
Ли), Bucuresti 1963, ss. 561; nr 3: R. V u i a , Tipuri de pastorit la Romini (Typy
pasterstwa w Rumunii), Bucuresti 1964, ss. 265.
Zob. np. Simpozionul muzeelor etnografice in aer liber, „Revista Muzeelor",
R. 3: 1966, nr 4 i 6, oraz artykuły w „Rejvista Muzeelor", R. 1: 1964, s. 68, 126, 220.
„REF", R. 12: 1967, s .77; „Cibinium", R. 1967/1968, s. 521; „Fcrschungen zuř Volksund Landeskunde", t. 5: 1961, s. 101: t. 6: 1963, s. 210; t. 9: 1966, s. 59 i inne.
135
3 8
37
3 8
3 9
�78
ZOFIA SZROMBA-RYSOWA
Największym przedsięwzięciem etnografów rumuńskich na najbliższe
lata jest atlas etnograficzny, włączony do planu państwowego i będący
podstawowym zadaniem Instytutu Etnografii i Folkloru w Bukareszcie .
Myśl stworzenia atlasu etnograficznego łączy się już wprawdzie z naz
wiskami takich etnografów i folklorystów, jak O. Densusianu, T. Papahaia i R. Vuia, jednak dopiero w 1965 r. przybrała realne kształty. Celem
atlasu jest uchwycenie kultury ludowej w dwóch przekrojach czasowych,
a mianowicie z początku X X w. (w kwestionariuszach służą do tego py
tania o fakty kulturowe sprzed 50-60 laty) oraz w latach siedemdziesią40
Ryc. 5. Sposób noszenia na głowie (na tzw. oblaniku)
przez kobiety w południowej Rumunii
Fot. Z. Szromba-Rysowa, 1972
�79
E T N O G R A F I A RUMUNSKA
tych b. w. (określanych jako współczesność), pozwalających na wykrycie
dynamiki przemian, możliwych do przedstawienia w większym stopniu
w komentarzach, niż samych mapach atlasowych. Obejmuje on swym za
sięgiem kulturę ludową ludności rumuńskiej, jak i wszystkich mniej
szości narodowościowych, uwzględniając ich wzajemne wpływy i zapo
życzenia. Z całego terytorium Rumunii o powierzchni ponad 237 000 km
wybrano do badań 541 punktów, zwracając uwagę, by wieś posiadała
ciągłość kulturową oraz tradycyjną i zróżnicowaną kulturę ludową. Pro
blematykę badawczą ujęto w 22 kwestionariuszach , zamierzając prowa
dzić poszukiwania terenowe równocześnie nad wszystkimi tematami,
oddzielnie jednak w każdej prowincji historycznej, a więc Oltenii, Muntenii, Dobrudży, Mołdawii, Transylwanii i Banacie. Jako pierwszą wybra
no Oltenię, rozpoczynając badania w 1972 r. Pracownicy Instytutu w B u
kareszcie podzieleni są na cztery pięcioosobowe grupy, z których każda
prowadzi badania w innych wsiach, zbierając materiał według wszystkich
kwestionariuszy. Ponadto każdy z pracowników odpowiedzialny jest za
inny dział kultury, gromadząc do niego literaturę, a w przyszłości opra
cowując materiał, mapy itp. W ramach tego ogólnopaństwowego przed
sięwzięcia, jakim jest atlas etnograficzny Rumunii, przewidziana jest
współpraca z muzeami regionalnymi, od których oczekuje się informacji
o posiadanych przedmiotach kultury ludowej z badanych wsi, dalej —
z pokrewnymi instytucjami etnograficznymi, a zwłaszcza Instytutem His
torii Sztuki w Bukareszcie, oczekując współpracy w opracowaniu stroju
ludowego. Brana jest również pod uwagę możliwość wykorzystania tere
nowych domów kultury i twórczości ludowej, rad narodowych i miej
scowych działaczy, których pomoc była istotna przy podejmowaniu de
cyzji o wyborze punktów atlasowych. Rozpoczęcie badań poprzedziły
bowiem liczne dyskusje, sesje naukowe i artykuły, a jeden z numerów
czasopisma etnograficznego „Revista de etnografie si folclor" wyłącznie
poświęcono problematyce badań atlasowych .
2
41
42
4 0
Zob. I . V 1 á d u t i u, Prinzipen und Methoden zur Verwirklichung
des Volkskundeatlas von Rumdnien, odbitka z: „REF", R. 16: 1971, nr 6, ss. 74.
Atlasul etnografie al Romaniei: ¡1. Wiadomości ogólne; 2. Zagroda; 3. B u
downictwo; 4. Rolnictwo; 5. Hodowla; 6. Uprawa winorośli; 7. Sadownictwo i ogrod
nictwo; 8. Uprawa i obróbka roślin włókienniczych; 9. Jedwabnictwo; 10. Pszcze
larstwo; 11. Myślistwo; 12. R y b o ł ó w s t w o ; 13. P o ż y w i e n i e ; 14. Rzemiosło; 15. Prze
m y s ł ludowy; 16. Środki transportu; 17. Zwyczaje narodzinowe; 18. Zwyczaje
weselne; 19. Zwyczaje pogrzebowe; 20. Zwyczaje związane z pracą; 21. Zwyczaje
doroczne; ,22. Inne zwyczaje.
„REF", R. 9: 1969, nr 6, s. 431-445; R. 15: 1970, nr 3, s. 181-496, я 248-251;
R. 16: 1971, nr 3, s. 237-245; R. 11: 1966, nr 2, s. 177-179.
4 1
4 2
�80
ZOFIA SZROMBA-RYSOWA
Wspomniane wyżej czasopismo, to najważniejsze wydawnictwo etno
graficzne w Rumunii, organ Instytutu Etnografii i Folkloru, ukazujący się
pod tym tytułem od 1964 г., będąc kontynuacją „Revisty de folclor"
(w 1956 r. ukazał się rocznik I), bowiem — jak wiemy — dopiero w 1963 r.
etnografia uzyskała stabilizację, tworząc z dominującym dotąd folklorem
jeden Instytut. Do 1972 r. ukazało się 17 roczników, z których każdy
składa się z sześciu zeszytów, obejmujących Studia, Materiały, Kronikę
i Recenzję , bez wewnętrznego podziału na folklor i etnografię. Pierw
sze roczniki czasopisma zawierały też bibliografię, która później zaczęła
się ukazywać jako publikacja samodzielna.
Wyłącznie etnograficznym wydawnictwem jest rocznik Muzeum Tran
sylwanii w Kluż, ukazujący się pod tytułem ,.Anuarul Muzeului Etnogra
fie al Transilvaniei" . Pierwszy rocznik za lata 1957 i 1958 ukazał się
w 1958 г., a piąty, i jak dotychczas ostatni, w 1971 г., wydany z okazji
pięćdziesiątej rocznicy istnienia wspomnianego muzeum. Treść roczników
ujęta w działach: Studia, Z historii etnografii i muzealnictwa oraz Mate
riały dotyczy różnorodnych dziedzin kultury ludowej Transylwanii, jak
też zagadnień muzeografii etnograficznej. Warto zwrócić uwagę na
wspomniany, jubileuszowy numer, przynoszący podsumowanie działal
ności ośrodka etnograficznego w Kluż, ośrodka o dużych tradycjach,
aktywności i osiągnięciach, widocznych chociażby po publikowanej tam
bibliografii .
Specjalistycznym wydawnictwem etnograficznym jest „Cibinium",
będące rocznikiem Muzeum Technik Ludowych i poświęcone wyłącznie
temu zagadnieniu . Ukazuje się od 1966 r. w dwóch językach — ru
muńskim i niemieckim, przy czym jednak drugi rocznik, i jak na razie
ostatni, wyszedł w 1968 r. Muzeum Brukenthal w Sibiu posiada nadto od
1956 r. własną serię wydawniczą „Studii si comunican", w której ukazało
43
u
iS
46
4 3
Recenzja „Revisty de folclor", R. 1: 1956-R. 8: 1963 oraz „Revisty de etno
grafie si folclor", R. 9: 1964-R. 10: 1965 ukazała się w „Etnografii Polskiej", t. 10:
1966, s. 533-534, i t. 11: 1967, s. 549-553 (M. Misińska).
„Anuarul Muzeului Etnografie al Transilvaniei", t. 1: 1957/1958, Cluj 1958,
ss. 333; t. 2: 1959-0.961, Cluj 1963, ss. 381; t. 3: 1962-1964, Cluj 1966, ss, 494; t. 4:
1965-1967, Cluj 1969, ss. 620; t. 5: 1968-1970, Cluj 1971. Zob. recenzję M. Misińskiej
t. 1 i 2 w.w. czasopisma, „Etnografia Polska", t. 10: 1966, s, 535-53,9.
T. O n i c o r , V. P a s с u, Din realizarile stiinfifice ale etnografilor Clujeni
in ultimul sfert de veac (Działalność
naukowa etnografów
miasta Kluż w ostatniej
ćwierci
wieku), „Anuarul Muzeului Etnografie al Transilvaniei", t. 5: 1968-1970,
Cluj 1971, s. 3-29.
„Cibinium". Studii si materiale privind Muzeul tehnicii populare din Dumbrava Sibiului, Sibiu, R. 1: 1966; R. 2: 1967/1968.
4 4
4!>
4 6
�81
E T N O G R A F I A RUMUNSKA
47
się pięć zeszytów o problematyce etnograficznej . Własne wydawnictwo
posiada również Muzeum Wsi i Muzeum Sztuki Ludowej w Bukaresz
cie . Muzeum regionalne w Alba Iulia wydaje od 1942 r. rocznik „Apulum", poświęcony archeologii, historii i etnografii , również muzeum
w Oradei posiada własną serię wydawniczą , przy czym jednak najwię
cej materiału dostarcza ogólnorumuńskie czasopismo muzealne „Revista
Muzeelor". Ukazuje się ono od 1964 r. publikując prace nie tylko zresztą
z zakresu muzealnictwa .
Wydawnictwa filii Akademii, Uniwersytetów i Towarzystw Nauko
wych w Kluż, Krajowej, Sibiu czy Timosoarze mają na ogół charakter
regionalny, dążąc do ukazania specyfiki kulturowej, jak też elementów
wspólnych dla całego obszaru Rumunii. I tak w Krajowej ukazuje się
od 1970 r. wydawnictwo Akademii, zatytułowane ,,Histórica" i poświę
cone regionowi Oltenii, a nowo utworzone w tym mieście Centrum Nauk
4 8
49
50
51
52
4 7
„Studii si comunican." Muzeul Brukenthal — nr 2: С. I r i m i e, Pivele si
viltorile din Marginimea Sibiului si de pe valea Sebesului (Folusze i
urządzenia
wirujące
w Marginimea Sibiului i dolinie Sebesului), Sibiu 1956, ss. 98; nr 3:
H. H. o f f m a n n , Din istoria si tehnica artei ceramice susesti din sudul Transilvaniei (Studia z historii i techniki saskiej ceramiki w południowej
Transylwanii),
Sibiu 1956, ss. 48; nr 6: N. D u n á r e , Specificul etnografie al Cimpiei
Ardealului
(Etnograficzna specyfika równiny
Ardealului), Sibiu 1956, ss. 17, ilustracje; nr 8:
C. I r i m i e , H . H o f f m a n n , Cerámica din Sasciori (Ceramika z Sasciori), Sibiu
1958, ss. 62; nr 9: P. S t á h l , Planuríle caselor rominesti faranesti (Plany rumuń
skich domów chłopskich),
Sibiu 1958, ss. 91.
„Muzeul Satului. Studii si cercetári" posiada następujące działy: Studia, M a
teriały etnograficzne, Problemy muzeografii. Noty — recenzje; streszczenia w j . ro
syjskim, francuskim, angielskim i niemieckim. Muzeum wydaje również monogra
fie obiektów muzealnych.
„Studii si cercetári de etnografie si arta populará", t. 1: 1965.
„Apulum". Acta Musei Apulensis. Arheologie — istorie — etnografie, Alba
Iulia — R. 1: 193'9-1942-R. 10: 1972. Układ czasopisma: Studia, Komunikaty, K r o
nika m u z e ó w regionalnych.
Muzeul Tarii Crisurilor Oradea, nr 4: T. M o z e s, Portul popular femeiesc
din bazinul Crisului Rapade (Kobiecy strój ludowy w dorzeczu rzeki Keresz
Szyb
ki), Oradea 1968; nr 6: M. B o c s e , V . G i u r c a , A. M a r o s s y,
Contribuya
la cunoasterea medicinii populare din bazinul Crisului Negru (Przyczynek do po
znania medycyny ludowej w dorzeczu Kereszu Czarnego), Oradea 1970, nr 10: Contributii la cunoasterea etnografiei din Tara Crisulor (Przyczynek do etnografii Zie
mi Keresz), Oradea 1971; I . G o d e a, Monumente de arhitectura populara din
Nord-Vestul
Romaniei, t. 1 (Zabytki architektury ludowej z
północno-wschodniej
Rumunii).
„Revista Muzeelor", R. 1: ¡1964-R. 10: 1971: układ czasopisma: Studia i ba
dania, Historia muzeografii, Konserwacja, Zbiory muzealne i wystawy, Kronika,
Recenzje.
4 8
4 9
5 0
5 1
5 2
�82
ZOFIA SZROMBA-RYSOWA
Rye. 6. Pokaz w Kluż ludowych strojów
Transylwanii
Fot. Z. Szromba-Rysowa, 1972
Społecznych i Politycznych rozpoczęło w 1972 r. druk serii „Contributui
istorice". Specyficzna sytuacja narodowościowa Transylwanii pociągnęła
za sobą publikację czasopisma wyłącznie w języku niemieckim. Jest nim
wydawnictwo założonego w 1956 r. Towarzystwa Naukowego w Sibiu,
ukazujące się od 1959 r. pod tytułem „Forschungen zur Volks- und L a n deskunde" .
53
5 3
„Forschungen zur Volks- und Landeskunde", wydawnictwo Akademii R.R.S. —
oddział w Kluż, sekcja Towarzystwa Naukowego w Sibiu; R. 1: 11959-R. 14: 1971;
zob. recenzja M. Mosińskiej w.w. czasopisma (R. 1961, nr 4) w „Etnografii Pol
skiej", t. 10: 1966, s. 534-535.
�83
E T N O G R A F I A RUMUNSKA
Wreszcie wypada wspomnieć jeszcze o takich wydawnictwach, jak
„Studii si cercetárii de istoria artei", poświęconym sztuce ludowej, „Re
vue des études sud-est européens" czy Revue roumaine des sciences so
ciales", w których znaleźć można ważne dla etnografa pozycje . Nad
mieńmy, iż w planach Akademii znajduje się nowa — wspomniana już
wyżej — seria wydawnicza „Documenta Romaniae Etnographica" oraz
„Acta Antropológica si Etnológica Romanie", będąca wynikiem działal
ności Komisji Antropologiczno-Etnologicznej w Bukareszcie i jej oddzia
łów terenowych w Kluż, Jassach, Krajowej i Timisoarze . Poza wymie
nionym towarzystwem w 1972 r. reaktywowano w Kluż Towarzystwo
Etnograficzne i Folklorystyczne, którego działalność sięga roku 1923 .
Na zakończenie wspomnieć trzeba o opracowywanej systematycznie
bibliografii etnografii i folkloru, będącej w planach Instytutu Etnografii
i Folkloru w Bukareszcie. Gromadzona jest według układu alfabetycznego
i rzeczowego oraz roku wydania, dla którego też jest sukcesywnie pu
blikowana. W 1968 r. ukazała się pełna bibliografia za lata 1800-1891 ,
a bieżącą bibliografię drukowały czasopisma, początkowo „Anuarul arhiviei de folclor", następnie „Revista de folclor" i wreszcie „Revista de
etnografie si folclor" . Od kilku lat bibliografia ukazuje się jako od
dzielne wydawnictwo Uniwersytetu w Timisoarze . Ułożona jest według
następującego planu: 1. Podstawy dokumentacji naukowej etnografii
5i
55
56
57
58
59
5 4
Np. „Studii si cercetárii de istoria artei", t. 1: 1954, nr 1-2, s, 21, 39, 49;
t. 7: 1960, nr 2, ,s. 4,1, 81, 159; „Revue roumaine des sciences sociales", t. [16: 1972,
nr 4, s. 351 (С. I . G u l i a n , La sociologie de la culture), s, 393 (G. В r á t e s c u ,
Les limites de V empirisme dans la médecine
populaire), s. 425 (D. G u s t i , Autosociologia unel vieti).
Comisia de antropologie si etnologie a Academiei Republicii Socialiste R o
mania: przewodniczącym jest prof, dr S. Milcu (antropolog), a sekretarzem dr R.
Vulcánescu (etnograf). W 1967 r. zorganizowana została w Bukareszcie sesja nauko
w a na temat: Antropologia we współczesnej nauce; zob. Antropologia
in stiinfa
contemporana,
Bucuresti 1968, ss. ¡136 (s, 46-54: R. V u l c á n e s c u ,
Dinámica
culturii in antropologia actúala).
Przewodniczącym jest geograf prof, dr Т. Morariu; zob. m.in. Т. O n i s o г,
Romulus Vuia, „Anuarul Muzeului etnografie al Transilvaniei", t. 3: 1962-1964,
Cluj 1966, s. 269-306.
A. F о с h i, Bibliografia generala a etnografiei si folclorului románese, t. 1:
1800-1891, Bucuresti 1968, ss. X I I I , 739.
„Anuarul arhiviei de folclor", t. 1: 1932 — t. 6: 1942 (oprać. I . Muslea); „Revi
sta de folclor" t. 1: 1956-t. 8: 1968 (bibliografia za lata 1944 do 1960 opracowana
przez I . Muslea, Т. Talos'a i A. Fochi); bibliografía za rok 1961 i 1962 opublikowana
została przez A. Fochi w „Revista de etnografie si folclor".
E . D a n e u s , Bibliografia etnográfica
si folcloricá
románeasca
pe anuí 1963,
extras din volumul „Folclor Literar", Timisoara, t. 1: 1967.
5 5
5 6
5 7
5 8
5 9
�84
ZOFIA SZROMBA-RYSOWA
i folkloru; 2. Historia etnografii i folkloru; 3. Etnogeneza i etnografia;
4. Plastyczna sztuka ludowa; 5. Folklor; 6. Etnografia, sztuka ludowa
i folklor mniejszości narodowych w Rumunii oraz innych narodów; 7,
Akcja waloryzacji etnografii, sztuki ludowej i folkloru w dobie rewolucji
kulturalnej kraju.
Kończąc wypada stwierdzić, iż etnograficzne kontakty polsko-rumuńskie nie należą do ożywionych, czego wynikiem jest słaba orientacja
w podejmowanych pracach badawczych, publikacjach, organizacji nauki
itp. Trzeba podkreślić jednak, iż czytelnik polski ma możność zapozna
nia się z niektórymi problemami etnografii rumuńskiej (zwłaszcza pas
terstwa
i niezwykle bogatej i interesującej sztuki ludowej tego kra
ju ) w większym stopniu, niż czytelnik rumuński z etnograficznymi
pracami polskimi. Poza tym w czasopismach naszych poświęcono również
miejsce omówieniu wydawnictw, a zwłaszcza etnograficznych czasopism
rumuńskich . Nie trzeba dodawać, iż bardziej ożywione kontakty przy
nieść by mogły wspólną korzyść i wyjaśnić wiele zagadnień kultury
ludowej naszych krajów.
6 0
61
62
6 0
Zob. np.: B. K o p c z y ń s k a - J a w o r s k a ,
Badania nad
pasterstwem
w Rumunii, „'Lud", t. 46: 1960 (druk 1961), s. 508-515; I . V l á dut, i u, Studia nad
życiem pasterskim w Rumunii, „Etnografia Polska", t. 5: 1961, s. 71-84; N. D u n á r e, Powojenna działalność
etnograficzna w Rumunii ze szczególnym
uwzględnie
niem badań życia pasterskiego, „Etnografia Polska", t. 5: 1961, s. 314-329; V . В ut u r á, Materiały
do kultury pasterskiej Karpat w Transylwańskim
Muzeum
Etno
graficznym w Cluj, „Etnografia Polska", t. 5: 1961, s. 335-341.
T. B a n S f e a n u , Rumuńskie
skrzynie ludowe, „Polska Sztuka ludowa",
R. 13: 1959, nr 2, s, 123-131; N. D u n á r e , Siedmiogrodzkie kafle ludowe; tamże,
R. 11: 1957, nr 4, s, 224-228; P. H. S t a h l , Słońce, księżyc i gwiazdy w ludowym
zdobnictwie rumuńskim
XIX w., tamże, R. 15: 1961, nr 1, s, 27-34; T. B á ň á
t e a n u, J . F o r m a g i u, Koszula kobieca. Ze studiów
nad rumuńskim
strojem
ludowym, tamże, R. 20: 1966, nr 2, s. 101-112; zob. też przypis 18 i 27.
Zob. „Etnografia Polska", t. 4: 1961, s. 394; t. 5: 1961, s. 104; t. 10: 1966,
s. 533 i 578; t. 11: 1967, s. 549; „Lud", t. 45: 1958/1959 (druk 1960), s. 347.
6 1
6 2
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/ec736f917f049a5cd8de36a6fa2dc581.pdf
f9106547f4119222f4237a80b6186002
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Etnografia Polska
Subject
The topic of the resource
etnografia, etnologia
Description
An account of the resource
czasopismo
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1958-
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PIA
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
pdf
Language
A language of the resource
polski
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
IAiE PAN ( d.IHKM PAN)
Publisher
An entity responsible for making the resource available
IAiE PAN
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1167
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1984
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:1075
Title
A name given to the resource
Ogólna charakterystyka regionu / ETNOGRAFIA POLSKA 1984 t.28 z.1
Description
An account of the resource
ETNOGRAFIA POLSKA 1984 t.28 z.1, s.17-34
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
Szromba-Rysowa, Zofia; Tylkowa, Danuta
Language
A language of the resource
pol.
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
„Etnografia Polska", t. X X i V I I I , z. 1
P L I S S N 0071-1861
Z O F I A S Z R O M B A - R Y S O W A , D A N U T A TYLKÓW A
OGÓLNA CHARAKTERYSTYKA REGIONU
1
Beskid Ś l ą s k i , najbardziej na z a c h ó d w y s u n i ę t a c z ę ś ć K a r p a t , w c h o d z i
w s k ł a d B e s k i d ó w Zachodnich. Podzielony jest g r a n i c ą p a ń s t w o w ą p o
m i ę d z y P o l s k ą a C z e c h o s ł o w a c j ą , na k t ó r e j terenie znajduje się w i ę k s z a
c z ę ś ć tego m a s y w u g ó r s k i e g o . N a obszarze P o l s k i Beskid Ś l ą s k i od p ó ł
nocy o b r z e ż o n y jest P o g ó r z e m Ś l ą s k i m , od wschodu K o t l i n ą Ż y w i e c k ą ,
z a c h o d n i ą z a ś i p o ł u d n i o w ą jego g r a n i c ę stanowi granica p a ń s t w a . W ś r ó d
pasm g ó r s k i c h Beskidu Ś l ą s k i e g o w y m i e n i ć n a l e ż y grzbiet C z a n t o r i i - S t o ż k a (980-997 m n.p.m.), g r u p ę Baraniej G ó r y (1214-1250 m n.p.m.) oraz
K l i m c z o k a (1119 m n.p.m.), k t ó r y c h wzniesienia r o z d z i e l a j ą p o s z c z e g ó l n e
m i e j s c o w o ś c i tego regionu. N a l e ż ą do n i c h : Brenna, W i s ł a oraz Istebna,
J a w o r z y n k a i K o n i a k ó w . Brenna, oddzielona wzniesieniem K l i m c z o k a ,
graniczy z P o g ó r z e m Ś l ą s k i m . G ó r y O r ł o w a i B u k o w a s t a n o w i ą g r a n i c ę
p o m i ę d z y W i s ł ą a Brenna, za p r z e ł ę c z ą K u b a l o n k a z a ś zlokalizowane s ą
t r z y najbardziej w y s u n i ę t e na p o ł u d n i e wsie, a m i a n o w i c i e Istebna, Ja
w o r z y n k a i K o n i a k ó w , s t a n o w i ą c e j e d n o l i t y geograficznie kompleks tego
r e g i o n u i o k r e ś l a n e j a k o wsie „ z a K u b a l o n k a " . Przez B e s k i d Ś l ą s k i prze
chodzi europejski d z i a ł w ó d p o m i ę d z y B a ł t y k i e m a M o r z e m C z a r n y m .
T u b o w i e m w y p ł y w a rzeka W i s ł a (utworzona z p o t o k ó w B i a ł e j i Czarnej
W i s e ł k i ) ze s w y m i l i c z n y m i d o p ł y w a m i , j a k n p . Brennica, n a s t ę p n i e Olza,
z a s i l a j ą c a z l e w n i ę O d r y oraz p r z e p ł y w a j ą c a przez w i e ś J a w o r z y n k ę Czadeczka, k t ó r a poprzez K i s u c z ę i W a g wpada do D u n a j u .
T e r e n B e s k i d u Ś l ą s k i e g o historycznie z w i ą z a n y b y ł z K s i ę s t w e m C i e
s z y ń s k i m , k t ó r y m w ł a d a ł a a ż do 1625 r . ś l ą s k a l i n i a P i a s t ó w . Po ś m i e r c i
ostatniego k s i ę c i a tego r o d u r z ą d y o b j ę ł a jego siostra E l ż b i e t a L u k r e c j a ,
po k t ó r e j zgonie w 1653 r . K s i ę s t w o C i e s z y ń s k i e p r z e s z ł o w r ę c e d y n a s t i i
H a b s b u r g ó w , r z ą d z ą c e j j u ż w c z e ś n i e j na terenie W ę g i e r i Czech. T y m
2
1
W charakterystyce regionu uwzględniono tylko te elementy, które s ą pomocne
przy interpretacji omawianych zagadnień kulturowych.
Geomorfologia Polski, t. 1: Polska Południowa.
Góry i Wyżyny,
praca zbio
rowa pod red. M. Klimaszewskiego, Warszawa 1972, s. 71 n.
2
2 — Etnografia Polska t. 28/1
�18
Z O F I A S Z R O M B A - R Y S O W A , D A N U T A TYLKÓW A
3
s a m y m z a s i ę g j e j panowania p o w i ę k s z y ł się o Ś l ą s k C i e s z y ń s k i , n a
terenie k t ó r e g o Habsburgowie u t w o r z y l i w i e l k i e l a t y f u n d i u m , t z w . K o
m o r ę C i e s z y ń s k ą . P o l i t y k a jej p o w a ż a n i e z a w a ż y ł a na stosunkach s p o ł e c z no-gospodarczych tego obszaru, w t y m r ó w n i e ż g ó r a l i ś l ą s k i c h , p r z y c z y
n i a j ą c się do l i k w i d a c j i s z a ł a ś n i c t w a . W e w ł a d a n i u A u s t r i i Ś l ą s k C i e
s z y ń s k i p o z o s t a ł do 1918 r. Po z a k o ń c z e n i u I w o j n y ś w i a t o w e j i u s t a l e n i u
g r a n i c y p o m i ę d z y P o l s k ą i C z e c h o s ł o w a c j ą w 1920 г., k i e d y to n a s t ą p i ł
p o d z i a ł Ś l ą s k a C i e s z y ń s k i e g o m i ę d z y o b y d w a w y m i e n i o n e kraje, a n a
s t ę p n i e p r z y ł ą c z e n i u do Polski w 1922 r. części G ó r n e g o Ś l ą s k a , i n t e
r e s u j ą c y nas obszar z n a l a z ł się w w o j e w ó d z t w i e ś l ą s k i m . Po I I w o j n i e
ś w i a t o w e j n a l e ż a ł on do w o j e w ó d z t w a ś l ą s k o - d ą b r o w s k i e g o , a n a s t ę p n i e
katowickiego, od 1975 r. z a ś do nowo utworzonego w o j e w ó d z t w a b i e l s k o -bialskiego.
Proces zasiedlania Beskidu Ś l ą s k i e g o zaczyna się prawdopodobnie
w X V w . Po przetrzebieniu l a s ó w na n i ż s z y c h terenach K s i ę s t w a C i e
s z y ń s k i e g o z a c z ę t o z a k ł a d a ć osady na obszarach g ó r s k i c h . P i e r w s i osad
n i c y b y l i to przypuszczalnie zbiegowie z p o s i a d ł o ś c i szlacheckich ze Ś l ą s k a
G ó r n e g o i p ó ł n o c n y c h części Ś l ą s k a C i e s z y ń s k i e g o . D u ż ą r o l ę w osad
n i c t w i e tego obszaru o d e g r a ł a l u d n o ś ć w o ł o s k a , k t ó r a p o j a w i ł a się t u t a j
w X V I w . L a s y beskidzkie d a w a ł y r ó w n i e ż schronienie p r z e ś l a d o w a n e j
w czasie k o n t r r e f o r m a c j i l u d n o ś c i protestanckiej. Z p o c z ą t k i e m X V I I w . ,
za panowania k s i ę c i a A d a m a W a c ł a w a , k t ó r y p o w r ó c i ł na ł o n o k o ś c i o ł a
katolickiego, w z m o g ł y się w a ś n i e r e l i g i j n e . K s i ą ż ę t e n n a k a z a ł l u d n o ś c i
p o w r ó t do k a t o l i c k i c h p r a k t y k r e l i g i j n y c h , u s u w a j ą c z K s i ę s t w a e w a n
g e l i k ó w , k r y j ą c y c h się po lasach, aby z a c h o w a ć s w ą w i a r ę . T a m zosta
w i a n o i c h w spokoju, g d y ż o s i e d l a j ą c się p r z y n o s i l i k s i ę c i u d o c h ó d z z i e
m i , d o t ą d nie d a j ą c e j p o ż y t k u . S z c z e g ó l n i e widoczne jest to na t e r e n i e
W i s ł y , k t ó r a r o z r a s t a ł a się bardzo szybko j a k o w i e ś o znacznej przewadze
mieszkańców wyznania ewangelickiego .
4
5
6
N a j s t a r s z ą w s i ą B e s k i d u Ś l ą s k i e g o jest B r e n n a , p o w s t a ł a z k o ń c e m X V
l u b z p o c z ą t k i e m X V I w., p r z y c z y m w e d ł u g u r b a r z a z 1567 r. i s t n i a ł o t u
taj dziedziczne „ w ó j t o s t w o w r a z z k a r c z m ą , w y s z y n k i e m p i w a , r y b n i k a m i ,
z m ł y n e m o j e d n y m kole, p r a w e m b r a n i a w o d y do niego z B r e n n i c y
* Przypomnieć należy, iż Śląsk pod panowaniem czeskim znalazł się w 1339 г.,
kiedy to Kazimierz Wielki zrzekł się go na rzecz Jana Luksemburczyka; zob. F . P op i o ł e k , Historia Śląska od pradziejów
do 1945 roku, Katowice 1972, s. 51.
* F . P o p i o ł e k , Historia osadnictwa w Beskidzie Śląskim,
Katowice 1939,
s. 30; B. K o p c z y ń s k a - J a w o r s k a , Gospodarka pasterska w Beskidzie
Ślą
skim, „Prace i Materiały Etnograficzne", t. 8-9: 1950/1951, s. 182.
Ludność ta bowiem przerabiając wyrobiska na łąki wypasała na nich b y d ł o
płacąc księciu za każdą wypasaną sztukę; zob. F . P o p i o ł e k , Początki
zasiedlania Beskidów
Śląskich, [w:] Beskid Śląski, R. 4: 1933, s. 38.
F . P o p i o ł e k , Wisła Cieszyńska
i jej przeszłość,
„Zaranie Śląskie", R. 13:
1937, z. 3, s. 137.
Б
e
�Rys. D. Tylkowa
�20
ZOFIA SZBOMBA-RYSOWA, DANUTA T Y L K O W A
7
i paszenia ś w i ń w g ó r a c h w lasach b u k o w y c h " . B r e n n a p o c z ą t k o w o
b y ł a w s i ą s z l a c h e c k ą , w u r b a r z u z 1621 r . f i g u r u j e z a ś j a k o w i e ś k s i ą ż ę c a
z f o l w a r k i e m i h u t ą s z k ł a . W c i ą g u X V I I w . osiedlali się t a m n o w i miesz
k a ń c y , r e k r u t u j ą c y się m i ę d z y i n n y m i ze z b i e g ó w p o l i t y c z n y c h i r e l i
g i j n y c h . Istebna i J a w o r z y n k a po raz p i e r w s z y w y m i e n i o n e z o s t a ł y w r e
jestrze u r b i a l n y m r o z p o c z ę t y m w 1621 г., a u k o ń c z o n y m w 1653 r . P o
dane t a m s ą z a r ó w n o liczba m i e s z k a ń c ó w , j a k t e ż i i c h o b o w i ą z k i wobec
k s i ę c i a . Nieco w c z e ś n i e j , bo w 1615 г., zanotowana jest j e d n a z n a j
w i ę k s z y c h miejscowości Beskidu Śląskiego, a mianowicie Wisła, k t ó r a
w 1643 r . s t a ł a się g m i n ą . N a j m ł o d s z ą i n a j w y ż e j p o ł o ż o n ą w s i ą tego
obszaru jest K o n i a k ó w , k t ó r y p o w s t a ł z p o c z ą t k i e m X V I I I w . w o b r ę b i e
Istebnej, poprzez t r z e b i e ż l a s ó w . O s a d ą g m i n n ą s t a ł się w 1816 r. K o
niaków .
8
9
1 0
Istebna w r a z z s ą s i e d n i m i w s i a m i , t j . J a w o r z y n k ą i K o n i a k o w e m ,
p o c z ą t k o w o n a l e ż a ł a do p a r a f i i w J a b ł o n k o w i e . J a b ł o n k ó w , b ę d ą c y od
1920 r. w granicach C z e c h o s ł o w a c j i , s t a n o w i ł do tego czasu c e n t r u m ad
m i n i s t r a c y j n e , gospodarcze i k u l t u r a l n e d l a w s i p o ł o ż o n y c h „ z a K u b a l o n k ą " . W Istebnej kośeiół zbudowano dopiero w 1720 r. S ł u ż y ł on miesz
k a ń c o m w y m i e n i o n y c h w s i a ż do 1794 г., k i e d y to na jego miejsce
postawiono n o w y , m u r o w a n y kościół w r a z z p l e b a n i ą . Z k o ś c i o ł e m w i ą
ż ą się t e ż p o c z ą t k i szkolnictwa w Istebnej, w 1720 r. b o w i e m p r z y w s p o m
n i a n y m d r e w n i a n y m k o ś c i ó ł k u w y b u d o w a n o pomieszczenie dla w i k a r e g o
7. J a b ł o n k o w a , p r z y j e ż d ż a j ą c e g o t u co t r z e c i ą n i e d z i e l ę z n a b o ż e ń s t w e m .
W d o m u t y m uczono dzieci c z y t a ć i l i c z y ć . W 1782 r. w y b u d o w a n o
p r z y probostwie p i e r w s z ą s z k o ł ę d r e w n i a n ą . S z k o ł a m u r o w a n a w Istebnej
p o w s t a ł a w 1817 г., p r z y c z y m n o w y b u d y n e k szkolny w y b u d o w a n o
w 1896 r. B y ł a to s z k o ł a czteroklasowa, k t ó r a za c z a s ó w I I Rzeczypospo
l i t e j s t a ł a się s z e ś c i o k l a s o w ą . Obecny, nowoczesny b u d y n e k w y b u d o
w a n o w c e n t r u m w s i w latach t r z y d z i e s t y c h naszego stulecia. Ponadto —•
j a k i w i n n y c h wsiach beskidzkich — d z i a ł a j ą p e r y f e r y j n e s z k o ł y d l a
dzieci m i e s z k a j ą c y c h w o k o l i c z n y c h p r z y s i ó ł k a c h . W Istebnej s ą to s z k o ł y
na W i l c z e m i Ł ą c z y n i e . W B r e n n e j , gdzie p o c z ą t k i s z k o l n i c t w a i p i e r w s z y
kościół s i ę g a j ą 1785 г., s z k o ł y f i l i a l n e zlokalizowane s ą w B u k o w e j i L e
śnicy.
u
1 2
1 3
P o d s t a w ą egzystencji m i e s z k a ń c ó w Beskidu Ś l ą s k i e g o b y ł a hodowla.
7
P o p i o ł e k , Historia..,, s. 109.
F . P o p i o ł e k , Powstanie najmłodszych
wsi beskidzkich, „Zaranie Śląskie",
R. 12: 1936, z. 1, s. 2.
P o p i o ł e k , Wisła.,., s. 135 n.
P o p i o ł e k , Początki...,
s. 44; Sęk [P. Z a w a d a], Koniaków,
„Gwiazdka
Cieszyńska", R . 89: 1936, nr 29, s. 5.
"Popiołek,
Powstanie..., s. 12; J . Z a h r a d n í k ,
Nasza wieś
Istebna.
Przyczynki do osadnictwa Śląska Cieszyńskiego,
Cieszyn 1930, s. 6-7.
Parę lat z szkolnictwa w Istebnej, „Ziemia Śląska", R. 6: 1932, nr 2, s. 2.
Ibidem.
8
9
1 0
12
18
�21
OGÓLNA C H A R A K T E R Y S T Y K A R E G I O N U
Nieurodzajna ziemia nie m o g ł a b o w i e m s t a n o w i ć g ł ó w n e g o ź r ó d ł a u t r z y
mania. S t ą d d ą ż o n o stale do p o w i ę k s z a n i a t e r e n ó w w y p a s o w y c h i swo
bodnego korzystania z l a s ó w . Dzielono w i ę c g r u n t y i p r z e k s z t a ł c a n o zbo
cza g ó r s k i e n a pastwiska oraz ł ą k i . W t e n s p o s ó b p o d n o s i ł a się w B e s k i
dzie Ś l ą s k i m granica osadnictwa. P o c z ą t k o w o K o m o r a C i e s z y ń s k a nie
s p r z e c i w i a ł a się t y m poczynaniom g ó r a l i ś l ą s k i c h , w i d z ą c w t y m dodat
kowe ź r ó d ł o d o c h o d ó w . W X V I I w . i w 1 p o ł . X V I I I w . r o z w i j a ł a się
z a r ó w n o h o d o w l a b y d ł a , j a k i pasterstwo. W 1748 r. w y s z ł o r o z p o r z ą
dzenie cesarskie z a l e c a j ą c e s p r z e d a ż p o d d a n y m pastwisk, ł ą k i p ó l l e ś
n y c h w r a z z p r a w e m t r z y m a n i a na n i c h o k r e ś l o n e j ilości b y d ł a w a ł a skiego (owiec i k ó z ) w zamian za czynsz . B y ł to —• j a k pisze B . K o p c z y ń s k a - J a w o r s k a — z ł o t y okres s z a ł a ś n i c t w a na Ś l ą s k u . W 2 p o ł .
1 4
1 5
1 6
X V I I I w . sytuacja u l e g ł a jednak zasadniczej zmianie w z w i ą z k u z r o z
w o j e m gospodarki l e ś n e j , k t ó r a dla H a b s b u r g ó w s t a ł a się bardziej k o
rzystna, a n i ż e l i czynsz o p ł a c a n y przez g ó r a l i . W i e l k a w ł a s n o ś ć r e a l i z u j ą c a
w t y m czasie zalesianie B e s k i d u Ś l ą s k i e g o rozpoczyna o s t r ą w a l k ę z c h ł o
p a m i , r u g u j ą c i c h z o b s z a r ó w s e r w i t u t o w y c h i n a k ł a n i a j ą c do z a m i a n y
wysoko p o ł o ż o n y c h w g ó r a c h ł ą k i pastwisk na inne tereny, w w y p a d k u
z a ś o p o r u ze s t r o n y g ó r a l i czyniono i m t r u d n o ś c i b ą d ź przez z a c i e ś n i a n i e
granic, b ą d ź t e ż przez z a m y k a n i e d o s t ę p u do p a s t w i s k . Przez c a ł y
X I X w . s z a ł a ś n i c t w o w Beskidzie Ś l ą s k i m c h y l i się k u u p a d k o w i .
W 1863 r . u k a z a ł się patent cesarski d o t y c z ą c y l i k w i d a c j i pasterstwa.
W p r o w a d z o n y ostatecznie w 1872 r . p r z y c z y n i ł się w y d a t n i e do w z m o ż e n i a
r u c h u emigracyjnego do Z a g ł ę b i a K a r w i ń s k o - O s t r a w s k i e g o , F r a n c j i oraz
A m e r y k i P ó ł n o c n e j . C i ę ż k ą s y t u a c j ę l u d n o ś c i g ó r a l s k i e j p o g ł ę b i ł y w po
ł o w i e X I X w . k l ę s k i elementarne. W 1846 r . p r z y s z ł a b o w i e m zaraza
na z i e m n i a k i , n a s t ę p n i e głód, k t ó r y d o p r o w a d z i ł do w y b u c h u t y f u s u ,
d z i e s i ą t k u j ą c e g o l u d n o ś ć Beskidu Ś l ą s k i e g o .
Upadek s z a ł a ś n i c t w a d o t k n ą ł z w ł a s z c z a n a j z a m o ż n i e j s z ą część w a r
s t w y c h ł o p s k i e j , p o z b a w i a j ą c j ą znacznych t e r e n ó w w y p a s o w y c h . T y m
s a m y m p r z y c z y n i ł się on do n i w e l a c j i i s t n i e j ą c y c h t a m jeszcze w p o ł o
wie X V I I I w . poważnych różnic m a j ą t k o w y c h . Stratyfikacja społeczna
m i e s z k a ń c ó w wsi Beskidu Śląskiego p r z e d s t a w i a ł a się w ó w c z a s n a s t ę 1 7
1 8
1 9
u
J . C h l e b o w c z y k , Szałaśnictwo
г gospodarka leśna w Beskidzie
Śląskim
w dobrach Komory Cieszyńskiej
u schyłku
feudalizmu do 1800 г., [w:] Studia
i materiały
z dziejów
Śląska, t. 5, Wrocław 1963, s. 12; F . P o p i o ł e k ,
Studia
z dziejów Śląska Cieszyńskiego,
Katowice 1958, s. 76.
L . S a w i c k i , Szałaśnictwo
na Śląsku
Cieszyńskim,
„Materiały Antropologiczno-Archeologiczne i Etnograficzne", t. 14: 1919, dz. 3, s. 145.
K o p c z y ń s k a - J a w o r s k a , op. cit., s. 189.
S a w i c k i , op. cit., s. 155; F . P o p i o ł e k , Szkice z dziejów chłopów w Be
skidzie Śląskim, „Sobótka", R. 9: 1954, s. 391-458; Z a h r a d n í k , op. cit., s. 7.
" S a w i c k i , op. cit., s. 153.
J . C h l e b o w c z y k , Różnicowanie
i początki
kapitalistycznego Rozwarst
wienia wsi cieszyńskiej
u schyłku
feudalizmu, [w:] Studia i materiały
z
dziejów
Śląska, t. 3, Wrocław 1960, s. 125.
1 6
1 6
1 7
1 9
�ZOFIA SZROMBA-RYSOWA, DANUTA T Y L K O W A
22
p u j ą c o : n a j z a m o ż n i e j s z ą w a r s t w ę s p o ł e c z n ą n a t y m obszarze t w o r z y l i
gazdowie, t j . kmiecie p o s i a d a j ą c y gospodarstwa r o l n e l i c z ą c e około 50 j o c h ó w , c z y l i m n i e j w i ę c e j 30 ha, p a r ę k o n i , t e r e n y wypasowe oraz cze
l a d ź . Z a m i e s z k i w a l i o n i n a j c z ę ś c i e j c e n t r u m w s i , podobnie j a k zagrodnicy,
p o s i a d a j ą c y nadto ł ą k i o t r z y m y w a n e z s e r w i t u t ó w . Po l i k w i d a c j i szał a ś n i c t w a pod koniec X I X w . uzyskane ł ą k i przerabiano na p o l a u p r a w
ne. Przez budowanie t a m c h a ł u p i osiedlanie s i ę n a s t a ł e t w o r z o n o w a r
s t w ę c h a ł u p n i k ó w . W t e n s p o s ó b p o w s t a w a ł y liczne p r z y s i ó ł k i , t a k
charakterystyczne d l a w s i beskidzkich.
2 0
G ł ó w n y t r z o n w s i zamieszkiwany zazwyczaj przez n a j z a m o ż n i e j s z ą
w a r s t w ę w e wsiach „ z a K u b a l o n k ą " o k r e ś l a n y b y ł j a k o
dziedzina.
W Istebnej u s y t u o w a n y on b y ł po l e w e j stronie r z e k i Olzy, n a p o ł u d n i o
w y c h stokach Z ł o t e g o G r o n i a — n a j w y ż s z e g o wzniesienia tej miejsco
w o ś c i . Gospodarstwa tej p a r t i i w s i skupione s ą w t z w . dworach,
będących
p o z o s t a ł o ś c i ą d a w n e j w s p ó l n o t y gospodarczej, z w i ą z a n e j z d a n y m t e r y
t o r i u m i zrzeszającej k i l k a w pobliżu m i e s z k a j ą c y c h rodzin. Oznaczają
one z w a r t e skupisko z a g r ó d z l o k a l i z o w a n y c h na n i e d u ż y m terenie. W e
d ł u g opisu z 1896 r . „ m i e s z k a ń c y p o s z c z e g ó l n y c h d w o r ó w k o r z y s t a j ą ze
w s p ó l n y c h l a s ó w , pastwisk, u w a ż a j ą place, na k t ó r y c h s t o j ą i c h zabudo
wania, za w ł a s n o ś ć z b i o r o w ą i z b i o r o w y m i t e ż s i ł a m i p r z e p r o w a d z a j ą do
s k u t k u trudniejsze p r z e d s i ę w z i ę c i a i ulepszenia w gospodarstwie" . N a
z w y d w o r ó w w Istebnej p o c h o d z ą od p i e r w s z y c h o s a d n i k ó w . T a k w i ę c
w y s t ę p u j ą t u m i ę d z y i n n y m i H a r a t y k i , M i c h a ł k i , K u b a l e , B u r o w i e , Gaz u r o w i e i t p . Podobnie przedstawia s i ę to w Jaworzynce. W K o n i a k o w i e
natomiast o k r e ś l e n i a d w o r ó w z w i ą z a n e s ą z n a z w a m i ł ą k , z d a r z e ń l u b
p r z e d m i o t ó w . I t a k jest t u t z w . W y d z i e r a c z k a — teren, o k t ó r y toczone
b y ł y spory rodzinne, L e g i e r y — p o c h o d z ą c e od l e g a r ó w , Bagno i t p .
a l
2 2
.Gospodarstwa c h a ł u p n i c z e w Istebnej zlokalizowane s ą przede w s z y s t
k i m w p ó ł n o c n e j części w s i , na t z w . Zaolziu, po p r a w e j stronie O l z y .
P o w s t a ł y one — j a k j u ż wspomniano — z z a m i a n y ł ą k na pola u p r a w n e ,
t w o r z ą c w t e n s p o s ó b liczne p r z y s i ó ł k i zwane „ ł ą k a m i " , j a k na p r z y k ł a d
M l a s k a w k a , Pietroszonka, Ł ą c z y n a , W i l c z e i t p .
T r z e c i ą o s a d n i c z ą c z ę ś ć Istebnej, a zarazem n a j s t a r s z ą , s t a n o w i ą Jasnowice, p o ł o ż o n e n a d p o t o k i e m Olecka i w y s u n i ę t e na p o ł u d n i o w y za
c h ó d . I c h nazwa w y w o d z i s i ę prawdopodobnie od s e k t y r e l i g i j n e j , c h r o
n i ą c e j s i ę t a m w g ł ą b l a s ó w przed p r z e ś l a d o w a n i a m i .
U k ł a d osadniczy B r e n n e j r ó ż n i się od trzech w s i p o ł o ż o n y c h n a p o
ł u d n i e od K u b a l o n k i , t j . Istebnej, J a w o r z y n k i i K o n i a k o w a . C e n t r u m
w s i r o z c i ą g a się w z d ł u ż d o l i n y B r e n n i c y , gdzie skupione s ą n a j w i ę k s z e
2 3
M
C h l e b o w c z y k , Różnicowanie...,
M. W y s ł o u c h ó w a, Ze śląskiej
riera Lwowskiego", R. 4: 1896, s. 399.
S ęk, op. cit.
2 1
и
*» P o p i o ł e k , Powstanie..., s. 2.
s. 136; P o p i o ł e k , Wisła..., . 137-145.
ziemi, „Tydzień", dodatek literacki „ K u
s
�OGÓLNA C H A R A K T E R Y S T Y K A R E G I O N U
23
gospodarstwa z b l i ż o n e s t r u k t u r ą u p r a w do w s i o charakterze p o d g ó r s k i m .
N a terenie B e s k i d u Ś l ą s k i e g o t y l k o b o w i e m one u p r a w i a j ą p s z e n i c ę o z i
m ą . Osadnictwo r o z c i ą g a s i ę t a m ponadto w z d ł u ż d o p ł y w ó w B r e n n i c y ,
•takich j a k na p r z y k ł a d L e ś n i c a , B u k o w a , H o ł c y n a . Dolne p a r t i e t y c h
•dolin m a j ą podobny charakter osadniczy, j a k c e n t r u m w s i . Osadnictwo
bardziej rozproszone, z a j m u j ą c e stoki w y m i e n i o n y c h d o l i n , posiada ge
n e z ę a n a l o g i c z n ą do o m a w i a n y c h w y ż e j w s i g ó r s k i c h „ z a K u b a l o n k a " ,
t o znaczy w i e l e z l o k a l i z o w a n y c h t a m gospodarstw p o w s t a ł o z osadnic
t w a sezonowego.
W a r u n k i ś r o d o w i s k o w e w s i Beskidu Ś l ą s k i e g o , a m i a n o w i c i e u k s z t a ł
t o w a n i e terenu, k l i m a t oraz szata r o ś l i n n a , w y w a r ł y w p ł y w na stosunki
gospodarcze regionu. K l i m a t B e s k i d u Ś l ą s k i e g o — w ł a ś c i w y dla strefy
g ó r s k i e j — c h a r a k t e r y z u j e s i ę z n a c z n ą ilością o p a d ó w atmosferycznych.
I c h o b f i t o ś ć sprzyja w d u ż y m stopniu r o z w o j o w i l a s ó w , k t ó r e s t a n o w i ą
6 0 % o g ó ł u p o w i e r z c h n i tego r e g i o n u . Ś r o d o w i s k o geograficzne w p ł y w a
na r o z w ó j gospodarczy oraz m o ż l i w o ś c i p r o d u k c y j n e tego obszaru, k t ó
r y — w e d ł u g J. K u b i c y — zaliczany jest do V r e j o n u p r o d u k c y j n e g o
P o l s k i P o ł u d n i o w e j o kompleksie g l e b o w o - u p r a w o w y m t r a w i a s t o - o w s i a n y m . W p r o d u k c j i r o l n e j B e s k i d u Ś l ą s k i e g o p r i o r y t e t o w e miejsce z a j
m u j e u p r a w a owsa i j ę c z m i e n i a , a z r o ś l i n o k o p o w y c h z i e m n i a k i oraz
r o ś l i n y pastewne. Teren ten, j a k w i ę k s z o ś ć o b s z a r ó w g ó r s k i c h , charak
t e r y z u j e się niedoborem zbóż c h l e b o w y c h . U p r a w a zbóż ogranicza się
b o w i e m do j ę c z m i e n i a i owsa jarego, a w m a ł y m t y l k o procencie do
jarego ż y t a , zwanego na t y c h terenach jarziną.
Pszenicę ozimą można
- u p r a w i a ć z p e w n y m efektem j e d y n i e w d o l n y c h p a r t i a c h w s i Brenna.
W k o ń c u X V I I I w . na teren B e s k i d u Ś l ą s k i e g o w k r a c z a u p r a w a z i e m
n i a k ó w , o b e j m u j ą c a spore obszary g r u n t ó w o r n y c h . Stosunkowo w y s o k i
u d z i a ł z i e m n i a k ó w u w a r u n k o w a n y jest nie t y l k o m o ż l i w o ś c i a m i u p r a
w o w y m i , lecz t a k ż e zapotrzebowaniem k o n s u m p c y j n y m l u d n o ś c i oraz
p a s z o w y m i n w e n t a r z a . N a terenach t y c h dobrze udaje się kapusta i b r u M e w , c z y l i t z w . kwaki, s p e ł n i a j ą c e w t r a d y c y j n y m ż y w i e n i u w a ż n ą r o l ę ,
-współcześnie z a ś u ż y t k o w a n e s ą w h o d o w l i z w i e r z ą t . Jeszcze w okresie
- m i ę d z y w o j e n n y m w y s o k i u d z i a ł g r u n t ó w p r z y p a d a ł na u p r a w ę l n u ,
z k t ó r e g o w y r a b i a n o p ł ó t n o . Sady i o g r o d y w a r z y w n e nie o d g r y w a ł y
t u t a j p o w a ż n i e j s z e j r o l i . Obecnie sytuacja przedstawia s i ę odmiennie, ob
s e r w u j e s i ę b o w i e m tendencje p o w i ę k s z a n i a a r e a ł u d l a tej g r u p y u p r a w .
2 l
2 S
2 6
2 7
2 4
J . K r ó l , Klimat Śląska Cieszyńskiego,
[w:] Beskid Śląski, R . 1: 1930, s. 29;
J . K u b i c a , Rozmieszczenie i kierunki rozwoju produkcji rolniczej na terenie ziem
południowej
Polski, W r o c ł a w 1962, s. 24; J . L a z a r, Gleby województwa
katowic
kiego, Warszawa 1962, ,s. 17 п.; W. M i l a t a , Lato w Beskidzie Śląskim.
Szkic
•klimatologiczny, „Zaranie Śląskie", R. 12: 1936, z. 1, s. 43.
K u b i c a , op. cit., s. 17.
B. K o p c z y ń s k a - J a w o r s k a , Stosunki społeczno-gospodarcze
w trady
cyjnej kulturze Karpat Północnych,
Łódź 1967, s. 18.
C h l e b o w c z y k , Szałaśnictwo...,
s. 12.
B
2 8
2 7
�24
ZOFIA SZROMBA-RYSOWA, DANUTA T Y L K O W A
W t y m miejscu m o ż n a p o d a ć k i l k a d a n y c h statystycznych o d n o s z ą c y c h
s i ę do 1960 r . T a k w i ę c w Istebnej z o g ó l n e j p o w i e r z c h n i gospodarstw,
k t ó r e w t y m czasie o b e j m o w a ł y 1647 ha, na g r u n t y orne i sady p r z y
p a d a ł o 60,7%, ł ą k i i pastwiska — 1 7 , 2 % , lasy z a ś — 16,0%. W B r e n n e j
z k o l e i na 3364 ha o g ó l n e j p o w i e r z c h n i gospodarstw g r u n t y orne i sady
w y n o s i ł y 24,2%, ł ą k i i pastwiska — 36,8%, lasy — 34,3% . D ą ż e n i e m
w s p ó ł c z e s n e j p o l i t y k i r o l n e j tego r e g i o n u jest z w i ę k s z a n i e p o w i e r z c h n i
g r u n t ó w o r n y c h pod u p r a w ę ł ą k i pastwisk oraz p o d p o r z ą d k o w a n i e p r o
d u k c j i r o l n e j celom gospodarki hodowlanej . W ś r ó d h o d o w a n y c h z w i e
r z ą t g ł ó w n e miejsce zajmuje b y d ł o i trzoda c h l e w n a . Zmniejszeniu
natomiast u l e g ł c h ó w owiec, k t ó r e w s p ó ł c z e ś n i e hodowane s ą p r z y go
spodarstwach, a w m n i e j s z y m stopniu na s z a ł a s a c h . H o d o w l a owiec o cha
rakterze pasterskim n a j d ł u ż e j u t r z y m a ł a się w B r e n n e j . Po u p a d k u sza
ł a ś n i c t w a w Beskidzie Ś l ą s k i m w X I X w . — o c z y m j u ż b y ł a m o w a —
w okresie m i ę d z y w o j e n n y m p r ó b o w a n o j ą t a m r e a k t y w o w a ć . P o w s t a ł a
specjalna k o m i s j a s e r w i t u t o w a , k t ó r a o p r a c o w a ł a u s t a w ę o s p ó ł k a c h szał a ś n i c z y c h . Ustawa ta z o s t a ł a zatwierdzona przez S e j m Ś l ą s k i w K a t o
w i c a c h w 1933 r.
W Brennej z a ł o ż o n o w ^cowy, na w z ó r szwajcarski,
s z a ł a s na K o t a r z u , gdzie owce wypasane s ą jeszcze w s p ó ł c z e ś n i e . Obok
przyzagrodowej h o d o w l i owiec po I I w o j n i e ś w i a t o w e j na terenie B r e n
nej c z y n t i y c h b y ł o — obok K o t a r z a — k i l k a i n n y c h s z a ł a s ó w . W Isteb
nej natomiast, gdzie w 1947 r . wypasano owce na trzech s z a ł a s a c h ,
d z i a ł a obecnie s p ó ł d z i e l n i a owczarska na p r z y s i ó ł k u A n d z i o ł ó w k a .
2 8
2 9
3 0
3 1
3 2
3 3
J e d n y m z i s t o t n y c h ź r ó d e ł u t r z y m a n i a g ó r a l i ś l ą s k i c h b y ł las, k t ó r y
d o s t a r c z a ł nie t y l k o p ł o d ó w n a t u r a l n y c h , przeznaczonych do k o n s u m p c j i
2 8
Źródło: materiały spisowe Głównego Urzędu Statystycznego. Dla porównania
warto podać, iż w 1900 r. z ogólnej powierzchni wsi Istebna, liczącej 4828 ha, pola
orne w y n o s i ł y 14,68%, łąki — 1,97%, ogrody — 0,33%, pastwiska — 19,22%, lasy —
61,87%. W Brennej z kolei na ogólną powierzchnię 7817 ha na pola orne przypa
dało - 10,41%, łąki — 5,64%, ogrody — 0,36%, pastwiska — 31,66%, lasy — 50,29°/o;
źródło: Gemeindelexikon
im Reichsrate
Vertretenem
Kdnigsreiche
und
Lander.
Bd. 11: Schlesien, Wien 1906, s. 8-9 (Brenna) i s. 42-43 (Istebna).
M. N o w a k, Agrotechniczne
podstawy gospodarki rolnej w górach, W a r
szawa 1954, s. 7; M . R a 1 s к i , Gospodarka rolna na ziemiach górskich,
[w:] Ze
szyty problemowe postępów
nauk rolniczych, z. 14, Warszawa 1958, s. 60.
Dla przykładu można podać, iż w 1900 r. w Brennej zanotowano 208 sztuk
koni, 1930 bydła, 2359 owiec i 869 świń. W tym samym roku w Istebnej w y s t ę p o w a ł o
138 sztuk koni, 1334 bydła, 165 owiec i 910 ś w i ń ; źródło:
Gemeindelexikon....
W 1960 r. sytuacja w dziedzinie hodowli przedstawiała się następująco: Brenna —
149 sztuk koni, 1308 bydła, 580 owiec, 901 świń; Istebna — 103 sztuki koni, 1065
bydła, 236 owiec, 1018 ś w i ń ; źródło: materiały spisowe Głównego Urzędu Staty
stycznego.
K o p c z y ń s k a - J a w o r s k a , Gospodarka..., s. 196 n.
Ibidem, s. 213.
W tym samym roku w Jaworzynie i Koniakowie czynnych było po 1 sza
łasie, w Wiśle natomiast 8; ibidem, s. 213.
2 9
8 0
8 1
3 2
8 3
�OGÓLNA C H A R A K T E R Y S T Y K A R E G I O N U
25
ż y w n o ś c i o w e j oraz h o d o w l i (ha paszą i ściółkę), ale s t w a r z a ł t a k ż e m o ż
l i w o ś ć pracy, k t ó r ą znajdowano przede w s z y s t k i m p r z y w y r ę b i e i z w ó z c e
d r e w n a . W ś r ó d t r a d y c y j n y c h z a j ę ć l u d n o ś c i badanych w s i w y m i e n i ć t a k
ż e n a l e ż y w y r ó b p ł ó t n a i sukna oraz p r a c ę w m i e j s c o w y c h m ł y n a c h i t a r
takach, a w Istebnej ponadto t ł u c z a r n i k o r y . Z a r ó w n o w B r e n n e j , j a k
i Istebnej jeszcze w latach p i ę ć d z i e s i ą t y c h b i e ż ą c e g o w i e k u d z i a ł a ł y f o
lusze, c z y l i t z w . wałkownie
. Część m i e s z k a ń c ó w t r u d n i ł a się r ó w n i e ż
h a n d l e m , g ł ó w n i e b y d ł a , k t ó r e kupowano n a j c z ę ś c i e j w M i l ó w c e na Ż y
w i e c c z y ź n i e , a sprzedawano w J a b ł o n k o w i e . W a ż n y m i m i e j s c a m i h a n d l o
w y m i b y ł y ponadto S k o c z ó w i Cieszyn. W Istebnej w okresie m i ę d z y
w o j e n n y m , t j . od k o ń c a l a t d w u d z i e s t y c h aż do w y b u c h u I I w o j n y ś w i a - t o w e j , raz w m i e s i ą c u o d b y w a ł y s i ę t a r g i na b y d ł o i n i e r o g a c i z n ę .
W 1929 r . Ś l ą s k i U r z ą d W o j e w ó d z k i w K a t o w i c a c h z e z w o l i ł g m i n i e W i s ł a
na u r z ą d z a n i e c o t y g o d n i o w y c h t a r g ó w .
3 4
3 S
3 6
N a terenie Beskidu Ś l ą s k i e g o p r a c ę znajdowano r ó w n i e ż w miejsco
w y c h k a m i e n i o ł o m a c h ( w Brennej), p r z y b u d o w i e d r ó g , szkół, z a ś w l a
tach trzydziestych bieżącego w i e k u dużego sanatorium p r z e c i w g r u ź l i
czego dla dzieci i m ł o d z i e ż y na Kubalonce. C z ę ś ć m i e s z k a ń c ó w , g ł ó w n i e
W i s ł y , d o j e ż d ż a ł a do p r a c y w h u t a c h T r z y ń c a i U s t r o n i a . Pewne dochody
czerpano t a m r ó w n i e ż z p o b y t u l e t n i k ó w , k t ó r z y zaczęli o d w i e d z a ć B e
skid Śląski, a szczególnie Wisłę, j u ż nawet w 2 poł. X I X w . N a d m i e ń m y ,
iż w okresie m i ę d z y w o j e n n y m i s t n i a ł y p l a n y uczynienia z Istebnej m i e j
s c o w o ś c i u z d r o w i s k o w e j . D u ż e z a s ł u g i w t y m zakresie p o ł o ż y ł A . M i c
kiewicz z Warszawy, k t ó r y z a m i e r z a ł u c z y n i ć z tej w s i „ o g r ó d - m i a s t o "
na w z ó r szwajcarski .
W ś r ó d i n s t y t u c j i d z i a ł a j ą c y c h na terenie Beskidu Ś l ą s k i e g o n a l e ż y
w y m i e n i ć k ó ł k a rolnicze i kasy o s z c z ę d n o ś c i o w o - p o ż y c z k o w e , i s t n i e j ą c e
t a m j u ż z k o ń c e m X I X w . M o d e l t y c h kas w y p r a c o w a ł F . Raiffeisen,
a na t e r e n G a l i c j i p r z e n i ó s ł F . Stefczyk. N a Ś l ą s k u C i e s z y ń s k i m p i e r w
szą t a k ą s p ó ł d z i e l n i ę z a ł o ż o n o w 1895 r . w ł a ś n i e w Istebnej, d z i ę k i sta
r a n i o m tamtejszego k i e r o w n i k a s z k o ł y p r z y w y b i t n e j pomocy F . Stefczyka .
3 7
3 8
3 4
J . B r o d a , W. S o k o ł o w s k i , Tartak, młyn i tłuczarnia
kory w Istebnej,
Studia i Materiały do Dziejów Nauki Polskiej, seria D, z. 4: 1963, s. 89-179.
S. P e t e r s , Folusz — ludowa fabryka, „Świat i Życie", R. 9: 19,54, nr 43,
s. 2.
Targiem objęte były „płody surowe, drób, środki żywności, sprzęt gospodar
czy, wyroby rolnicze należące do ubocznych zajęć okolicznych rolników oraz inne
artykuły codziennego zaopatrzenia"; „Gwiazdka Cieszyńska", R. 87: 1929, nr 32,
3. 4. Targi w Istebnej miały miejsce w pierwszy poniedziałek po 15-tym każdego
miesiąca. Sprawozdania z nich drukowała „Gwiazdka Cieszyńska" (zob. np. R. 80:
1027, nr 68, s. 4; R. 87: 1929, nr 36, s. 5).
E . G r i m , Źródła
i ostoja śląskiej
góralszczyzny,
[w:] Śląsk
Cieszyński.
Z życia gospodarczego, Cieszyn 1937, s. 36.
E . P a s e k , Powstanie i rozwój spółdzielczości
rolniczej na Śląsku
Cieszyń
skim, [w:] Cieszyński
rocznik muzealny, R. 2: 1972, s. 32; A. H . K a n i a , Organi8 5
u
3 7
3 8
�26
Z O F I A SZHOMBA-RYSOWA, D A N U T A T Y L K O W A
W e wsiach Beskidu Ś l ą s k i e g o w a ż n ą r o l ę s p e ł n i a ł y r ó w n i e ż gospody.
B y ł y one b o w i e m nie t y l k o miejscem w y s z y n k u , ale t a k ż e w i e l u z e b r a ń
i załatwiania w a ż k i c h dla m i e s z k a ń c ó w tych miejscowości transakcji.
T a k na p r z y k ł a d w Istebnej w gospodzie „ u K u b a l o k a " o m ó w i o n o i zrea
lizowano w 1910 r. t a k bardzo i s t o t n ą s p r a w ę d l a w s i , j a k b u d o w a w o
d o c i ą g u . U „ u j c a Gazura" z k o l e i g r o m a d z i l i się d z i a ł a c z e stowarzyszenia
Macierz Szkolna, organizacji t a k wielce z a s ł u ż o n e j dla o ś w i a t y , k u l t u r y
oraz spraw n a r o d o w o ś c i o w y c h na Ś l ą s k u C i e s z y ń s k i m . Z o s t a ł a ona p o
w o ł a n a w 1895 r. w Cieszynie przez P a w ł a Stalmacha, k r z e w i c i e l a o ś w i a
t y polskiej i k u l t u r y w ś r ó d szerokich rzesz Ś l ą s k a C i e s z y ń s k i e g o , k t ó
rego p o m n i k stoi w Istebnej. W k o ł a c h M a c i e r z y Szkolnej, z a k ł a d a n y c h
w p o s z c z e g ó l n y c h wsiach r ó w n i e ż Beskidu Ś l ą s k i e g o , p o w s t a w a ł y ama
torskie z e s p o ł y teatralne, c h ó r y i t p . , o b o w i ą z k i e m s t a t u t o w y m z a ś b y ł o
u t w o r z e n i e b i b l i o t e c z k i . C z y t e l n i c t w o w e wsiach c i e s z y ń s k i c h b y ł o od
d a w n a r o z w i n i ę t e , w c z y m d u ż e z a s ł u g i p o ł o ż y ł a C z y t e l n i a L u d o w a , za
ł o ż o n a w 1861 r . w Cieszynie. Do w s i d o c i e r a ł o czasopismo „ T y g o d n i k
C i e s z y ń s k i " , przemianowane w 1851 r . na „ G w i a z d k ę C i e s z y ń s k ą " . W cza
sopiśmie t y m publikowano wiele regionalnych informacji, również z Be
skidu Ś l ą s k i e g o . Jak w s p o m i n a M a r i a W y s ł o u c h o w a , znana d z i a ł a c z k a
l u d o w a i autorka l i c z n y c h a r t y k u ł ó w p o ś w i ę c o n y c h m . i n . Istebnej, w ł a ś
ciciel jednej z g o s p ó d w tej m i e j s c o w o ś c i ( „ N a Rogowcu") r o z k ł a d a ł spe
cjalnie d l a g ó r a l i gazety, k t ó r e c z y t a l i w s t ę p u j ą c t a m n a j c z ę ś c i e j w n i e
d z i e l ę . W Brennej a k c j ę k u l t u r a l n o - o ś w i a t o w a r e a l i z o w a ł o S t o w a r z y
szenie M ł o d z i e ż y K a t o l i c k i e j .
3 9
40
4 1
4 2
Istotna w y d a j e się r ó w n i e ż i n f o r m a c j a o z r ó ż n i c o w a n i u w y z n a n i o w y m
m i e s z k a ń c ó w w s i Beskidu Ś l ą s k i e g o , p o s i a d a j ą c y m pewne reperkusje k u l
t u r o w e . P r z e w a ż a j ą c a c z ę ś ć l u d n o ś c i tego r e g i o n u n a l e ż a ł a do k o ś c i o ł a
rzymskokatolickiego, p e w i e n procent z a ś — a j e d y n i e w W i ś l e w i ę k
szość — s t a n o w i ł y osoby w y z n a n i a e w a n g e l i c k o - a u g s b u r s k i e g o . N o t u j e
4S
zaeja spółdzielcza
Śląska Zaolziañskiego,
„Spółdzielczy Przegląd Naukowy", R . 11:
1938, nr 10, s. 16-21.
Zob. m. in. L . B r o ż e k , Źródła kultury ludowej, [w:] Płyniesz
Olzo... Zarys
kultury duchowej ludu cieszyńskiego,
Ostrawa 1970, s. 21-31.
W 1936 r. koło w Istebnej posiadało 103 członków, a biblioteczka liczyła
456 tomów; aob. „Gwiazdka Cieszyńska", R. 89: 1936, nr 15.
M . W y s ł o u c h o w a , Z ziemi śląskiej,
„Zorza", dodatek do „Przyjaciela
Ludu", R . 2: 1901, nr 5, s. 132-134.
Ze składek m i e s z k a ń c ó w wsi i emigrantów z Brennej do Ameryki w latach
1920-1923 wybudowano dom dla stowarzyszenia, w k t ó r y m wystawiano liczne
przedstawienia, jasełka, uczono się p i e ś n i ludowych, zaopatrując się w śpiewniki
w redakcji „Gwiazdki Cieszyńskiej" w Cieszynie.
Statystyka ludności
w gminach powiatu cieszyńskiego
według
urządowych
wyników
drugiego powszechnego spisu z dnia 9.12.1931, „Gwiazdka Cieszyńska",
R. 90: 1937, nr 56, s. 3, podaje, iż w Brennej na 3210 mieszkańców było 2721 (84,8»/o)
wyznania rzymskokatolickiego, 425 (13,2°/o) ewangelicko-augsburskiego, 10 m o j ż e
szowego i 54 innych. Natomiast w Istebnej na 2649 mieszkańców było 2482 (93,7°/o)
wyznania rzymskokatolickiego, 234 (5,1%) ewangelicko-augsburskiego, 11 mojżeszo8 9
4 0
4 1
4 2
4 8
�OGÓLNA C H A R A K T E R Y S T Y K A R E G I O N U
27
się t u t e ż p e w i e n procent a d w e n t y s t ó w , z w a n y c h sabatystami, oraz w y
z n a w c ó w r ó ż n y c h sekt i z w o l e n n i k ó w s p i r y t y z m u .
Z a c h o d z ą c y nieustannie na terenie badanych w s i B e s k i d u Ś l ą s k i e g o
proces p r z e m i a n k u l t u r o w y c h d y n a m i z u j e się s z c z e g ó l n i e po z a k o ń c z e n i u
I I w o j n y ś w i a t o w e j , s t a n o w i ą c e j i s t o t n ą c e z u r ę c z a s o w ą w dziedzinie
modernizacji. N i e m a ł ą r o l ę w t y m zakresie o d g r y w a praca poza gospo
d a r s t w e m , co zdeterminowane jest w i e l k o ś c i ą , s t r u k t u r ą , j a k i m o ż l i
w o ś c i a m i p r o d u k c y j n y m i t y c h gospodarstw. W e d ł u g spisu z 1960 r .
w Istebnej nie b y ł o gospodarstw o p o w i e r z c h n i p o w y ż e j 14 ha, w B r e n
nej z a ś b y ł o i c h 8,82%. W przedziale 7-14 ha B r e n n a p o s i a d a ł a 20,20%
gospodarstw, a Istebna — 3,37%. W tej ostatniej w s i odnotowano n a j
w i ę k s z y c h odsetek gospodarstw o w i e l k o ś c i 2-5 ha, t j . 4 3 , 3 1 % o g ó ł u go
spodarstw r o l n y c h .
4 4
4 5
P r a c ę znajdowano z w ł a s z c z a w o ś r o d k a c h p r z e m y s ł o w y c h na Ś l ą s k u ,
a t a k ż e na terenie C z e c h o s ł o w a c j i ( z w ł a s z c z a w Ostrawie, T r z y ń c u i K a r w i n i e ) oraz w r o z b u d o w u j ą c y c h się o ś r o d k a c h wczasowych. W 1960 r .
w Istebnej na o g ó l n ą l i c z b ę m i e s z k a ń c ó w , w y n o s z ą c ą 2989 osób, zawo
dowo c z y n n y c h b y ł o 1554, w t y m z a t r u d n i o n y c h w gospodarstwach r o l
n y c h 885 ( t j . 56,88%), a poza r o l n i c t w e m 669 ( t j . 4 3 , Ш о ) . W B r e n n e j
natomiast w t y m s a m y m r o k u o g ó l n a liczba m i e s z k a ń c ó w w y n o s i ł a 3890,
z czego zawodowo c z y n n y c h b y ł o 1852 osoby i analogicznie p r a c u j ą c y c h
w gospodarstwach r o l n y c h 865 ( t j . 46,64%), a poza n i m i 987 ( t j . 53,36%).
Praca poza r o l n i c t w e m zapewnia n i e t y l k o znacznie l e p s z ą e g z y s t e n c j ę ,
ale stwarza r ó w n i e ż m o ż l i w o ś c i k o n t a k t ó w p o n a d l o k a l n y c h , t a k i s t o t n y c h
dla p r z e m i a n k u l t u r o w y c h i s p o ł e c z n y c h l u d n o ś c i w i e j s k i e j . D o d a ć n a
l e ż y , że wsie B e s k i d u Ś l ą s k i e g o p o s i a d a j ą obecnie dobrze r o z w i n i ę t ą
k o m u n i k a c j ę autobusową, ułatwiającą z a r ó w n o kontakty lokalne p o m i ę
dzy r o z r z u c o n y m i p r z y s i ó ł k a m i , j a k t e ż dojazdy — z w ł a s z c z a do p r a c y —
do m i e j s c o w o ś c i p o ł o ż o n y c h w dalszej o d l e g ł o ś c i . W G ó r n o ś l ą s k i m O k r ę g u
P r z e m y s ł o w y m , gdzie stale wzrasta zapotrzebowanie na siłę r o b o c z ą , l u d
n o ś ć g ó r a l s k a n a j c z ę ś c i e j znajduje s t a ł e z a j ę c i e . T e r e n B e s k i d u Ś l ą s k i e g o
z k o l e i s t a n o w i b a z ę d l a r u c h u wczasowo-turystycznego i u z d r o w i s k o w e
go m i e s z k a ń c ó w G ó r n e g o Ś l ą s k a . Pod t y m k ą t e m z o s t a ł y opracowane
wego oraz 22 innych. W Wiśle na 5807 mieszkańców — 693 (11,9%) wyznania rzym
skokatolickiego, 5000 (86,1%) ewangelicko-augsburskiego, 17 mojżeszowego i 97 in
nych; w Jaworzynce na 1648 m i e s z k a ń c ó w — 1616 (98,1%) rzymskokatolickiego,
2.8 (1,7%) ewangelicko-augsburskiego oraz 4 innych; w Koniakowie na 1268 miesz
k a ń c ó w — 1141 (90%) rzymskokatolickiego i 127 (10%) ewangelicko-augsburskiego.
Zob. też A. W a nit u ł a, Od starej ku współczesnej
Wiśle. Jej teraźniejszość,
„Za
ranie Śląskie", R . 13: 1937, z. 3, s. 160-161.
Statystyka Polski. Seria R., z. 17: Indywidualne
gospodarstwa rolne woj.
katowickiego. Spis z dnia 6 XII 1960, Warszawa 1965.
Mieszkańcy Brennej pracują najczęściej w Kuźni-Ustroń, Skoczowie, Jasie
nicy, Wodzisławiu, Bielsku i Cieszynie, Istebnej zaś g ł ó w n i e w Wiśle, Ustroniu,
Cieszynie i Skoczowie.
4 4
4 5
�28
Z O F I A SZHOMBA-RYSOWA, D A N U T A TYLKÓW A
p l a n y przestrzennej z a b u d o w y w s i . N a j w i ę k s z a m i e j s c o w o ś ć B e s k i d u
Ś l ą s k i e g o — W i s ł a w 1962 r . o t r z y m a ł a p r a w a m i e j s k i e i n a z w ę W i s ł a -Uzdrowisko.
Jak j u ż p o d k r e ś l a n o , proces z m i a n w p o s z c z e g ó l n y c h wsiach B e s k i d u
Ś l ą s k i e g o p r z e b i e g a ł niejednakowo. Inaczej k s z t a ł t o w a ł się on na terenie
B r e n n e j , a inaczej w Istebnej. Jeszcze n a w e t w s p ó ł c z e ś n i e w okresie
z m i a n c h a r a k t e r y z u j ą c y c h się z n a c z n ą d y n a m i k ą oraz w sytuacji, gdy
kontakty pomiędzy poszczególnymi miejscowościami ułatwia rozwinięta
sieć k o m u n i k a c y j n a , nadal obserwuje się pewne r ó ż n i c e w dziedzinie i c h
k u l t u r y . U t r w a l o n e one s ą •— j a k się w y d a j e — d ł u g o w i e k o w ą t r a d y c j ą
l u b t e ż o d m i e n n ą r e a k c j ą na n i e k t ó r e procesy modernizacyjne. O d r ę b
n o ś c i k u l t u r o w e zdeterminowane s ą ponadto z r ó ż n i c o w a n i e m w y z n a n i o
w y m t y c h w s i , p o s i a d a j ą c y m t a k ż e w p ł y w na k s z t a ł t o w a n i e się p e w n y c h
zjawisk k u l t u r o w y c h .
*
N a z a k o ń c z e n i e chcemy p r z y n a j m n i e j w k r ó t k i m zarysie p r z e d s t a w i ć
przebieg dotychczasowych z a i n t e r e s o w a ń etnograficznych terenem Be
s k i d u Ś l ą s k i e g o . K u l t u r a m i e s z k a ń c ó w badanego regionu, podobnie j a k
i i n n y c h o b s z a r ó w g ó r s k i c h , od dawna b o w i e m b y ł a p r z e d m i o t e m z a i n
t e r e s o w a ń , k t ó r e p o c z ą t k o w o k o n c e n t r o w a ł y się g ł ó w n i e w ś r o d o w i s k u
i n t e l i g e n c j i m i e j s k i e j . D u ż ą r o l ę o d e g r a ł t u B o g u m i ł Hoff, k t ó r y p r z y
b y ł do W i s ł y w 1882 r. B y ł on a u t o r e m pierwszej m o n o g r a f i i tej m i e j
scowości pt. Początki
Wisły i Wiślanie,
stanowiącej inauguracyjny t o m
zamierzonej, lecz nie zrealizowanej serii w y d a w n i c z e j n o s z ą c e j t y t u ł G ó
rale B e s k i d ó w Zachodnich. W p ł y w na jego zainteresowania w y w a r ł y n i e
w ą t p l i w i e k o n t a k t y z O. K o l b e r g i e m , z k t ó r y m często o d b y w a ł p o d r ó ż e
w charakterze r y s o w n i k a . Za p i e r w s z ą d r u k o w a n ą w z m i a n k ę o k u l t u r z e
„ g ó r a l i b e s k i d o w y c h " u w a ż a s i ę j e d n a k ż e „ a n o n i m o w ą z a p i s k ę " z 1786 г.,
o p u b l i k o w a n ą przez S. Ciszewskiego w c z a s o p i ś m i e „ L u d " w 1911 r .
O g ó r a l a c h ś l ą s k i c h j a k o o d r ę b n e j grupie etnograficznej p i e r w s z y n a t o - '
miast n a p i s a ł W . P o l w p r a c y p t . Rzut oka na północne
stoki
Karpat,
w y d a n e j w 1851 r . N a l e ż y jeszcze w s p o m n i e ć o pobycie w W i ś l e w l a
tach 1905-1912 J. Ochorowicza, znanego filozofa i psychologa, k t ó r y b y ł
w s p ó ł z a ł o ż y c i e l e m i p i e r w s z y m prezesem Stowarzyszenia M i ł o ś n i k ó w W i
sły. O d e g r a ł on d o ś ć d u ż ą r o l ę w ż y c i u g ó r a l i w i ś l a ń s k i c h .
4 e
4 7
4 6
Najważniejsze publikacje odnoszące się do badanego regionu zamieszczono
w załączonej bibliografii. Zob. też Bibliografia
historii kultury ludowej
Karpat
pod red. M. Gładysza, cz. 1, Warszawa 1960; M. G ł a d y s z, Bibliografia
etnografii
Śląska w zarysie, Katowice 1966.
Zob. пр. M. P i 1 с h ó w n a, Jak leczono w dawnej Wiśle, „Głos Ziemi Cie
szyńskiej", R. 16: 1970, nr 15, s. 4; J . К r o p, Wpływ dr. J. Ochorowicza na przeo
brażenie się form życia społeczeństwa
Wisły, referat na naukowej sesji regionalnej
w Wiśle, 10-11 V I I I 1977; L . E . S t e f a ń s k i , M. K o m a r , Od magii do psycho
troniki, Warszawa 1982, s. 320.
4 7
�29
OGÓLNA C H A R A K T E R Y S T Y K A R E G I O N U
G r u p a g ó r a l i ś l ą s k i c h , s z c z e g ó l n i e a t r a k c y j n a d l a badaczy, b u d z i ł a
d u ż e zainteresowanie n i e t y l k o w ś r ó d p r o f e s j o n a l i s t ó w , ale t a k ż e ama
t o r ó w . J u ż z k o ń c e m X I X w . r ó ż n i m i ł o ś n i c y swojszczyzny — j a k pisze
L . M a l i c k i , autor k i l k u prac p o ś w i ę c o n y c h g ó r a l o m ś l ą s k i m — d ą ż y l i do
zachowania ludowego s t r o j u g ó r a l s k i e g o . W okresie m i ę d z y w o j e n n y m
n i e k t ó r z y m i e j s c o w i nauczyciele (jak np. F . Sikora, R. S z o t k o w s k i i P. Z a
wada z Istebnej) na u r o c z y s t o ś c i w k ł a d a l i s t r ó j l u d o w y d a j ą c p r z y k ł a d
poszanowaniu t r a d y c j i i n a k ł a n i a j ą c m ł o d z i e ż s z k o l n ą do uczestnictwa
w strojach w r ó ż n y c h pochodach i ś w i ę t a c h n a r o d o w y c h . D z i a ł a l n o ś ć
t a k i c h jednostek — ż e b y w s p o m n i e ć t y l k o o Istebnej — j a k J. Probosz
i ks. E . G r i m , d ł u g o l e t n i proboszcz w tej w s i , a t a k ż e w i e l u i n n y c h , k t ó
r y c h nie s p o s ó b w t y m miejscu w y m i e n i ć , p o z o s t a w i ł a po sobie bogate
p i ś m i e n n i c t w o . Badacze tego r e g i o n u z n a j d u j ą w n i m w i e l e cennego m a
t e r i a ł u , k t ó r e g o w a r t o ś ć jest bezsporna.
4 S
Etnograficzny n u r t n a u k o w y w y r a ź n i e w i ą ż e się z okresem m i ę d z y
w o j e n n y m . W ó w c z a s to p o w s t a j ą cenne opracowania p r o b l e m o w e , w ś r ó d
k t ó r y c h na s z c z e g ó l n ą u w a g ę z a s ł u g u j ą prace M . G ł a d y s z a , p o ś w i ę c o n e
k u l t u r z e artystycznej g ó r a l i ś l ą s k i c h , a t a k ż e monografie L . Malickiego.
Pod koniec okresu m i ę d z y w o j e n n e g o powstaje p i e r w s z y p r o j e k t p o d j ę c i a
systematycznych z e s p o ł o w y c h b a d a ń t e r e n o w y c h , o b e j m u j ą c y c h m . i n .
obszar B e s k i d u Ś l ą s k i e g o .
4 9
Po I I w o j n i e ś w i a t o w e j B e s k i d Ś l ą s k i z n a l a z ł się r ó w n i e ż w ś r ó d r e
g i o n ó w b u d z ą c y c h s z c z e g ó l n e zainteresowanie badawcze. I c h efektem s ą
monografie przedmiotowe, w ś r ó d k t ó r y c h w y m i e n i ć n a l e ż y opracowanie
zbiorowe pod r e d a k c j ą K . Z a w i s t o w i c z - A d a m s k i e j d o t y c z ą c e pomocy s ą
siedzkiej , p r a c ę B . K o p c z y ń s k i e j - J a w o r s k i e j p o ś w i ę c o n ą gospodarce pa
sterskiej, L . M a l i c k i e g o d o t y c z ą c ą s t r o j u g ó r a l s k i e g o , L . D u b i e l a o w y p o
s a ż e n i u w n ę t r z a mieszkalnego, B . Bazielich t r a k t u j ą c ą o haftach, Z . S z r o m ba-Rysowej o p o ż y w i e n i u oraz D . T y l k o w e j o sposobach z d o b y w a n i a
i użytkowania wody.
5 0
Obszar B e s k i d u Ś l ą s k i e g o jest r ó w n i e ż terenem b a d a w c z y m K a t e d r y
E t n o g r a f i i S ł o w i a n U J , czego w y n i k i e m s ą liczne prace magisterskie,
a t a k ż e badania prowadzone przez p o s z c z e g ó l n y c h p r a c o w n i k ó w K a t e d r y ,
j a k п р . T. D o b r o w o l s k ą , na temat c z y n n i k ó w i n t e g r u j ą c y c h s p o ł e c z n o ś ć
wioskową.
K o ń c z ą c n a l e ż y r ó w n i e ż w s p o m n i e ć o pracach badawczych p r o w a
dzonych na obszarze Beskidu Ś l ą s k i e g o z n a j d u j ą c e g o się w granicach Cze-
4 8
L . M a l i c k i , Strój górali śląskich, Atlas Polskich Strojów
Ludowych, t. 8,
Wrocław 1956, s. 11.
M. G ł a dу s z, Prace nad etnograficzną
monografią
Górnego Śląska, „Etno
grafia Polska", t. 1: 1958, s. 88.
Opublikowane zostało w „Pracach i Materiałach Etnograficznych", t. 8-9:
1950/1951. Dane dot. następnych opracowań zob. Bibliografia.
4 9
5 0
�30
Z O F I A S Z R O M B A - R Y S O W A , D A N U T A TYLKÓW A
5 1
c h o s ł o w a c j i . W ś r ó d n i c h na u w a g ę z a s ł u g u j ą p u b l i k a c j e — z w ł a s z c z a
z zakresu f o l k l o r y s t y k i — p r z y g o t o w y w a n e przez J . Ondrusza, G. F i e r l ę ,
K . P i e g z ę oraz D . K a d ł u b c a , k t ó r y jest t a k ż e r e d a k t o r e m d w u t o m o w e j
m o n o g r a f i i p t . Płyniesz
Olzo...
BIBLIOGRAFIA
Bazielich B .
1953
Ludowy haft śląski, „Polska Sztuka Ludowa", R . 7, z. 3, s. 165-171.
1966
Ludowe wyszycia techniką krzyżykową
na Śląsku, Bytom, ss. 180.
Ciszewski S.
1911
Anonimowa zapiska etnograficzna o góralach beskidowych z roku 1786,
„Lud", R . 17, s. 124-127.
Dobrowolska T .
1981
Wpływ
osadnictwa przysiólkowego
na kształtowanie
się więzi
społecz
nej, „Etnografia Polska", t. 25, z. 2, s. 173-187.
1982
Przestrzenny
aspekt więzi społecznej,
Zeszyty Naukowe Uniwersytetu
Jagiellońskiego, Prace Etnograficzne, Kraków, z. 16, s. 27-41.
Dubiel L .
1957
Wnętrze
domu chłopskiego
w Beskidzie Śląskim
w latach 1860-1950,
„Prace i Materiały Etnograficzne", t. 10, z. 2, s. 7-72.
Fierla G .
1977
Strój cieszyński,
Czeski Cieszyn, ss. 64.
Gładysz M.
1935
Góralskie
zdobnictwo drzewne na Śląsku, Kraków, ss. V I I , 151.
1938
Zdobnictwo metalowe na Śląsku, Kraków, ss. V I I I , 312.
1970
Z zagadnień
kształtowania
się ludowych regionów
artystycznych,
Ze
szyty Naukowe Uniwersytetu Jagiellońskiego. Prace Etnograficzne, K r a
ków, z. 4, s. 7-18.
Gładyszowa M.
1972
Przeobrażenia
w budownictwie ludowym w Karpatach Polskich w la
tach 1946-1967 na przykładzie
Beskidu Śląskiego,
[w:] Ludová
kultura
v Karpatoch, Bratislava, s. 175-187.
Górnośląskie
budownictwo ludowe, Wrocław, ss. 304.
1978
Grim E .
Źródła i ostoja śląskiej
góralszczyzny,
[w:] Śląsk Cieszyński.
Z życia
1937
gospodarczego, Cieszyn, ss. 33-39.
Hoff B .
1888
Lud cieszyński,
jego właściwości
i siedziby. Obraz etnograficzny, S e
ria 1: Górale Beskidów Zachodnich, t. 1: Początek
Wisły i
Wiślanie,
Warszawa, ss. 74.
Kadłubiec D.
1961
Kilka notatek o folklorze cieszyńskim,
Kalendarz „Zwrotu", nr 8,
s. 165-167.
Kopczyńska-Jaworska B .
1950/1951 Gospodarka pasterska w Beskidzie Śląskim,
„Prace i Materiały Etno
graficzne", t. 8-9, s. 155-322.
5 1
W Czeskim Cieszynie działa Zarząd Główny Polskiego Związku Kulturalno-Oświatowego w C S R S , który wydaje m. in. od 1968 r. „Biuletyn Ludoznawczy".
�OGÓLNA C H A R A K T E R Y S T Y K A R E G I O N U
1967
31
Stosunki gospodarczo-społeczne
w tradycyjnej kulturze Karpat
Północ
nych, Łódź, cz. 1, s. 262.
Lipok-Bierwiaczonek M .
1974
Niektóre
czynniki kształtujące
wieź społeczną,
Zeszyty Naukowe U n i
wersytetu Jagiellońskiego, Prace Etnograficzne, Kraków, z. 7, s. 61-79.
Malicki L .
193©
Zarys kultury materialnej górali śląskich,
Katowice, ss. 103.
1947
Materiały
do kultury społecznej
górali śląskich,
„Prace i Materiały
Etnograficzne", t. 6, s. 77-125.
1956
Strój
górali
śląskich.
Atlas Polskich Strojów
Ludowych,
Wrocław,
cz. 3: Śląsk, z. 3, ss. 102, ii. 98, tab. 4.
Niehorska E .
1971
Z badań nad kulturą
ludową Śląska Cieszyńskiego,
Zeszyty Naukowe
Uniwersytetu Jagiellońskiego. Prace Etnograficzne, Kraków, z. 5,
s. 109-136.
Ondrusz J .
1954
Przysłowia
i powiedzenia ludowe ze Śląska Cieszyńskiego,
Czeski C i e
szyn, ss. 161.
Piegza K .
1979
Nakrycia głowy
kobiet cieszyńskich,
Czeski Cieszyn, ss. 43.
Pilch M .
1972
Zarys kultury materialnej górali wiślańskich,
„Cieszyński Rocznik M u
zealny", R . 2, s. 126-142.
1979
Wisła naszych przodków,
Wisła, ss. 84.
Płyniesz
Olzo...
,1970
Zarys kultury duchowej ludu cieszyńskiego,
red. D. Kadłubiec, Ostra
wa, ss. 222.
1972
Zarys kultury materialnej ludu cieszyńskiego,
red. D. Kadłubiec, Ostra
wa, ss. 286.
Podżorski A .
1930
Wisła i jej mieszkańcy,
„Zaranie Śląskie", R . 6, z. 1, s. 33-36.
Probosz J .
1937
Wesele górali istebniańskich,
„Zaranie Śląskie", R . 13, s. 243-253.
1938
Wesele górali istebniańskich,
„Zaranie Śląskie", R . 14, s. 35-43.
Sawicki L .
1919
Szałaśnictwo
na Śląsku
Cieszyńskim,
„Materiały Antropologiczno-Archeologiczne i Etnograficzne", t. 14, cz. 3, s. 137-183.
Skrzosówna M.
1950/1951 Pomoc wzajemna przy darciu pierza, „Prace i Materiały Etnograficz
ne", t. 8-9, s. 531-548.
Szromba-Rysowa Z .
1967
Niektóre
aspekty badań nad pożywieniem
ludności
wiejskiej w Be
skidzie Śląskim, „Etnografia Polska", t. 11, s. 173-177.
1978
Pożywienie
ludności wiejskiej na Śląsku, Wrocław, ss. 135.
Szubertowa M.
1950/1951 Dary i świadczenia
obrzędowe,
„Prace i Materiały Etnograficzne",
t. 8-9, s. 581-596.
1950/1951 Obrzędy
i zwyczaje związane
z narodzinami dziecka, „Prace i Mate
riały Etnograficzne", t. 8-9, s. 597-616.
Ś w i ą t k o w s k i H.
1950/1951 Pomoc wzajemna przy budowie,- „Prace i Materiały Etnograficzne",
t. 8-9, s. 549-551.
�32
Z O F I A S Z R O M B A - R Y S O W A , D A N U T A TYLKÓW A
Tylkowa D.
1978
Zdobywanie i użytkowanie
wody we wsiach Beskidu Śląskiego, Wro
cław, ss. 154.
Wysłouchowa M.
1896a
Przyczynek do opisu wsi Wisły w Cieszyñskiem,
„Lud", R . 2, s. 126141.
1896b
Ze śląskiej ziemi, „Tydzień" dodatek literacki do „Kuriera Lwowskie
go", R . 4, nr 47, s. 376; n r 48, s. 383-384; n r 50, s. 399-400; nr 51, s. 406408; nr 52, s. 415-416.
Zawada P . (Sęk)
1931
Istebna, „Wierchy", R. 9, s. 63-74.
1935
Góralskie zwyczaje wigilijne, „Gwiazdka Cieszyńska", R. 88, nr 101, s. 5.
1936
Wśród górali istebniańskich.
Opis niektórych
zwyczajów,
„Beskid Ś l ą
ski", R . 7, s. 26-34.
Zejszner L .
1850
Podróż do źródeł Wisły odbyta w r. 1849 przez..., „Biblioteka War
szawska", R. 37, t. 1, s. 421-441.
Zofia Szromba-Rysowa, Danuta Tylkowa
ALLGEMEINE CHARAKTERISTIK DER REGION
Zusammenfassung
Im Artikel wurde ein kurzer Abrifi der Geschichte der Schlesischen Beskiden,
die mit dem F ü r s t e n t u m Cieszyn (Teschen), das von der Mitte des 17. J h . bis
zum Ende des 1. Weltkriegs unter osterreichischer Oberherrschaft stand, verbunden
waren, gegeben. Die Schlesischen Beskiden wurden vermutlich im 15. J h . besiedelt
und erlebten im 16. J h . die Einwanderung walachischeir Bevolkerungsteile. W a hrend der Konterreformation boten die Walder der Beskiden der verfolgten protestantischen Bevolkerung Schutz, die heute einen bedeutenden Prozent der Dorfbevolkerung der Schlesischen Beskiden, neben den Adventisten und Anhangern
anderer Sekten istellt, was nicht ohne Einflufi auf das Kulturbild dieser Region
bleibt.
Die Schlesischen Beskiden — der westlichste Teil der Karpaten — wird durch
eine Staatsgrenze zwischen der Tschechoslowakei und Polen aufgeteilt, wobei
letzteres L a n d den kleineren Teil des Gebirgsgebiets i n seinen Grenzen beherbergt.
Die groBten Dorfer — Wisła und Brenna, grenzen an das Schlesische Bergland
an, die drei anderen, weiter nach Suden vorgeschobenen — Istebna-Jaworzynka
und Koniaków, bilden einen geographisch geschlossenen Komplex von einer be
deutenden kulturellen Einheitlichkeit.
Die Existenzgrundlage für die Einwohner der Schlesischen Beskiden war lange
Zeit die Rinder- und Schafzucht. Die Gefoirgsbewo'hner, die eine VergroBerung
der Weideflachen anstrebten, teilten den Boden, verwandelten die Berghánge i n
Weiden und Wiesen. Auf diese Weise kletterte die Besiedlungsgrenze immer hoher,
dem sich die auf diesem Gebiet herrschende Habsburgerdynastie anfanglkh nioht
widersetzte, da sie hierin eine zusatzliche Einnahmequelle sah. I n der zweiten
Halite des 18. J h . jedoch begann sie eine groB angelegte Bewaldungaktion der
Schlesischen Beskiden, führte einen harten Kampf mit den Gebirglern und v e r trieb sie von den Weideflachen. Das führte zu einer Beschrankung und spater
�OGÓLNA C H A R A K T E R Y S T Y K A R E G I O N U
33
Vernichtung der Viehhaltung, was zur Emigration der Gebirgs bevolkerung in
die Industriezentren Frankreichs, der Vereinigten Staaten von Nordamerika, sowie
in das Karwin-Ostraüer Industrierevir beitrug. Nach der Wiedererlangung der
Unabhangigkeit nach dem 1. Weltkrieg versuchte man, die Viehhaltung auf diesem
Gebiet au reaktivieren und das Niveau von Ackerbau und Viehhaltung anzuheben.
Der entstehende Fremdenverkehr und der damit verbundene B a u von Sanatorien, StraGen und Badereinrichtungen trug bedeutend zur Verbesserung der materiellen Situation der schlesischen Bergbewohner bei. Jedoch erst nach dem 2.
Weltkrieg kam es zu einer schnellen Modernisierung der Dorfer unter dem EinfluB
der sich verstarkenden Beziehungen mit dem oberschlesischen Industriegebiet,
dem Anstieg der Beschaftingung aufierhalb der Landwirtschaft und der Entwicklung des Tourismus und Baderverkehrs.
Die allgemeine Charakteristik der Region wird durch eine Übersicht über das
ethnographische Interesse an den Schlesischen Beskiden, die bis in die Mitte
des 19. J h . zurückreichen, sowie durch eine Auswahl der wichtigsten Publikationen zur Volkskultur dieser Region abgeschlossen.
3 — Etnografia Polska t. 28/1
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/97cbf4c5eb8fec80eb1814130c348d34.pdf
f810b53de55651af75319471b497d3ef
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Etnografia Polska
Subject
The topic of the resource
etnografia, etnologia
Description
An account of the resource
czasopismo
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1958-
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PIA
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
pdf
Language
A language of the resource
polski
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
IAiE PAN ( d.IHKM PAN)
Publisher
An entity responsible for making the resource available
IAiE PAN
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1551
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1994
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:1435
Title
A name given to the resource
Maria Gładyszowa (27.07.1912-23.03.1994) / ETNOGRAFIA POLSKA 1994 t.38
Description
An account of the resource
ETNOGRAFIA POLSKA 1994 t.38, s.221-224
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
Szromba-Rysowa, Zofia; Tylkowa, Danuta
Language
A language of the resource
pol.
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
N
E
K
R
O
L
O
G
I
„Etnografia Polska", t. XXXVIII: 1994, z. 1 - 2
PL ISSN 0071-1861
Maria Gładyszowa
(27.07.1912-23.03.1994)
W dniu 23 marca 1994 r. etnografia polska poniosła wielką stratę. Tego
dnia w Krakowie w wieku 81 lat zmarła doc. dr hab. Maria Gładyszowa,
która od momentu powstania ówczesnego Instytutu Historii Kultury Mate
rialnej Polskiej Akademii Nauk - tj. od 1954 r. - związana była z Zakładem
Etnografii tego Instytutu (w latach 1980-1982 pełniła funkqe kierownika).
Maria Gładyszowa urodziła się 27 lipca 1912 r. we Lwowie. Ojcem Jej
był doktor medycyny Zygmunt Rehan, matką zaś Janina z Langmanów.
Egzamin dojrzałości dożyła w 1931 r. w Rybniku. Następnie wstąpiła na
Uniwersytet Jagielloński, na którym w 1937 r. otrzymała dyplom magistra
filozofii ze specjalnością geografii i etnografii. Jeszcze w trakcie studiów,
w 1936 г., ukończyła roczny kurs Studium Pedagogicznego Uniwersytetu
Jagiellońskiego, zaś po rocznej praktyce w Gimnazjum Państwowym Żeń
skim w Krakowie dożyła egzamin państwowy na nauczyciela szkół średnich.
Od 1937 r. pracowała w szkolnictwie średnim ogólnokształcącym i zawodo
wym w Krakowie. Pracę tę kontynuowała podczas okupaqi hitlerowskiej,
biorąc udział w tajnym nauczaniu, organizowanym przez Ośrodek Tajnego
�220
NEKROLOGI
Nauczania nr 1 w Krakowie. Ponadto od grudnia 1939 r. do kwietnia
1945 r. pracowała w Sekcji dla Uchodźców i Wysiedlonych, kierowanej
przez Obywatelski Komitet Pomocy w Krakowie.
Maria Gładyszowa w 1938 r. zawarła związek małżeński z Mieczysławem
Gładyszem, który odegrał wielką rolę w Jej pracach etnograficznych. Wspól
nie bowiem prowadzili badania terenowe (szczególnie na obszarze Śląska),
wydawnicze oraz bibliograficzne. Już w 1938 r. Maria Gładyszowa kierowa
ła instruktorskim obozem zorganizowanym przez Polskie Towarzystwo Kra
joznawcze. W 1939 r. uczestniczyła w etnograficznych zespołowych bada
niach terenowych na Śląsku, które prowadzone były przez Polską Akademię
Umiejętności w Krakowie i Instytut Śląski w Katowicach. Kontynuowała je
po zakończeniu I I wojny światowej - w 1946 i 1948 r.
W latach 1946-1949 była asystentem wolontariuszem przy Katedrze
Etnografii Słowian UJ. Z Katedrą tą współpracowała także w latach póź
niejszych (1968-1972), konsultując prace magisterskie. W latach 1950-1953
pracowała w Muzeum Kultur Ludowych w Warszawie, prowadząc delega
turę tegoż Muzeum w Krakowie. W tym okresie (1952 i 1953 r.) współ
pracowała z Katedrą Etnografii Uniwersytetu Warszawskiego, pełniąc fun
kcję instruktora na Międzyuczelnianych Obozach Etnograficznych.
W 1954 r. Maria Gładyszowa rozpoczęła pracę w Zakładzie Etno
grafii I H K M PAN w Krakowie (obecnie Instytut Archeologii i Etnologii),
w którym zatrudniona była do 1982 г., tj. do momentu przejścia na eme
ryturę. Tytuł doktora nauk humanistycznych uzyskała w Uniwersytecie
Jagiellońskim w 1961 r. na podstawie pracy pt. Wiedza ludowa o gwiazdach,
której promotorem był prof, dr Kazimierz Dobrowolski. Praca ta została
opublikowana w 1960 r. Rozprawę habilitacyjną stanowiła wydana
w 1978 r. monografia pt. Górnośląskie budownictwo ludowe, w 1979 r. zaś
otrzymała tytuł doktora habilitowanego i stanowisko docenta w Instytucie
Historii Kultury Materialnej PAN, w którym odbyło się Jej kolokwium
habilitycyjne.
Zainteresowania badawcze Marii Gładyszowej koncentrowały się m.in.
na zagadnieniach metodycznych związanych przede wszystkim z przy
gotowaniem założeń teoretycznych oraz problematyki zespołowych badań
etnograficznych, poświęconych wybranym dziedzinom Polski południowej,
głównie Śląska i Karpat.
Kolejnym nurtem Jej zainteresowań naukowych była architektura ludowa.
Opracowania na ten temat były rezultatem dogłębnych badań empirycznych
i poszukiwań archiwalnych. Dotyczyły one przede wszystkim górnośląskiego
budownictwa i jego przemian. Prace te są istotnym wkładem w rozumienie
procesów historycznych kultury wsi śląskiej i karpackiej. Na te zagadnienia
zwracała uwagę w swych licznych publikacjach . Na szczególną uwagę zasługuje
rozprawa habilitacyjna Marii Gładyszowej pt. Górnośląskie budownictwo
1
1
Zob. załączony wykaz prac Marii Gładyszowej.
�NEKROLOGI
221
ludowe, która jest pierwszą monografią tematyczną obejmującą swym zasięgiem
cały obszar Górnego Śląska. Dokonała w niej analizy zmian typologicznych
i strukturalnych, roli podłoża historycznego oraz zależności od układów
ekonomiczno-społecznych i środowiska geograficznego, a także obcych wpły
wów w zakresie przemian kultury chłopskiej.
Budownictwo ludowe było również tematem rozdziału syntetycznego
opracowania przygotowanego przez Marię Gładyszowa do zbiorowego wy
dawnictwa pt. Etnografia Polska. Przemiany kultury ludowej, t. 1.
Istotnym polem działalności naukowej i organizacyjnej Marii Gładyszo
wej była Międzynarodowa Komisja do Badania Kultury Ludowej w Kar
patach i na Bałkanach, z którą związana była od 1960 г., a od 1985 r.
kierowała polską sekcją tej Komisji. Była członkiem międzynarodowego
zespołu autorskiego, przygotowującego monografię ludowego budownictwa
mieszkalnego Karpat i Bałkanów. Rozdział dotyczący Polski (napisany
wspólnie z doc. dr hab. D. Tylkowa) został złożony na ręce naczelnego
redaktora prof, dr V. Frolca w Brnie i czeka na wydanie.
Maria Gładyszowa włożyła również wiele wysiłku w redakcję zespo
łowego opracowania kultury ludowej w Polsce, którą powierzono Jej
w 1970 г., a która miała stanowić jeden z rozdziałów trzytomowego mię
dzynarodowego wydawnictwa pt. „Kultura ludowa narodów słowiańskich".
Praca ta również została ukończona, ale niestety dotychczas jej nie wydano.
Ponadto M . Gładyszowa prowadziła prace redakcyjne dwutomowego
wydawnictwa pt. Stare i Nowe Siolkowice. Była też redaktorem 2 tomu
„Etnografii Polskiej".
Maria Gładyszowa przez wiele lat uczestniczyła w zespołowych pracach
bibliograficznych, realizowanych przez Zakład Etnografii I H K M PAN
w Krakowie, których część została opublikowana.
Zaznaczyć jeszcze wypada, że Maria Gładyszowa związana była - zwła
szcza w początkowym okresie zatrudnienia - z opracowaniem Polskiego
Atlasu Etnograficznego, SL W 1973 r. została powołana na członka Komitetu
Redakcyjnego tego Atlasu.
Swoje doświadczenia badawcze i rezultaty prac naukowych wielokrotnie
prezentowała na licznych konferencjach krajowych i zagranicznych. Wygła
szane przez nią referaty dotyczyły przede wszystkim problematyki budow
nictwa ludowego w Karpatach.
Maria Gładyszowa od 1948 r. była członkiem Polskiego Towarzystwa
Ludoznawczego, a od 1973 r. - tj. z chwilą reaktywizacji - Komisji Etno
graficznej przy Oddziale PAN w Krakowie. Jako przewodnicząca Komisji
do Badania Kultury Ludowej w Karpatach od 1985 r. wchodziła w skład
Komitetu Nauk Etnologicznych PAN.
Dorobek naukowy Marii Gładyszowej stanowi pokaźny wkład w bada
nia etnografii polskiej, nie tylko w zakresie architektury ludowej, ale także
metod postępowania badawczego i historycznego spojrzenia na procesy
rozwojowe, ich wielostronne uwarunkowania i powiązania.
�222
NEKROLOGI
Maria Gładyszowa reprezentowała typ badacza o skrystalizowanych po
glądach na cel i sposób postępowania badawczego, samodzielnego, sumien
nego i odpowiedzialnego.
Po przejściu na emeryturę utrzymywała stały kontakt z Pracownią Et
nologii Instytutu Archeologii i Etnologii PAN w Krakowie, uczestnicząc
w zebraniach naukowych, będąc życzliwym doradcą i krytykiem. Długo
będziemy odczuwać brak Jej obecności.
Pogrzeb doc. dr hab. Marii Gładyszowej odbył się 1 kwietnia 1994 r. na
Cmentarzu Rakowickim w Krakowie. W imieniu Pracowni Etnologii żeg
nała Ją doc. dr hab. Danuta Tylkowa - kierownik Pracowni, Komisji
Etnograficznej zaś - jej przewodnicząca - doc. dr hab. Zofia Szromba-Rysowa. Hołd oddali Jej również przedstawiciele Związku Kombatantów
RP i byłych Więźniów Politycznych, którego Maria Gładyszowa była czyn
nym członkiem.
W Y K A Z P R A C M A R I I GŁADYSZOWEJ
I. Monografie
1960
1978
Wiedza ludowa o gwiazdach, Wrocław.
Górnośląskie budownictwo ludowe, Wrocław.
I I . Artykuły
1938
1952
1956
1956
1961
1963
1964
1964
1966
1967
1968
1969
1972
Strój Jacków Jabłonkowskich, „Orli Lot", R. 18, nr 7, s. 111-112 (jako Maria
Rehanówna).
Ludowa wiedza o gwiazdach, Sprawozdania P A U , t. 53, nr 4, Kraków s. 230-232.
Zespołowe etnograficzne badania terenowe na Górnym Śląsku, „Kwartalnik Hi
storii Kultury Materialnej", R. 4, nr 2, s. 382-390.
Zarys rozwoju budownictwa ludowego w Siołkowicach Starych w XIX i XX w.,
„Etnografia Polska", t. 1, s. 200-213.
Powojenna działalność etnograficzna w Rumunii ze szczególnym
uwzględnieniem
badań życia pasterskiego, „Etnografia Polska", t. 5, s. 314-329 (wspólnie
z N . Dunarem).
Budownictwo, [w:] Stare i Nowe Siołkowice, cz. 1, Wrocław, s. 349-508.
Gwiazdy, [w:] Słownik Starożytności Słowiańskich, t. 2, cz. 1, Wrocław, s. 180-181.
Problematyka i stan badań nad budownictwem ludowym w Karpatach Polskich,
[w:] Międzynarodowa konferencja w sprawie badań kultury ludowej w Karpatach,
Kraków (powielone).
Młyny mączne, [w:] Stare i Nowe Siołkowice, cz. 2, Wrocław, s. 201-260.
O budownictwie ludowym w Karpatach Polskich. Zagadnienia, metody i kierunki
badawcze, „Etnografia Polska", t. 11, s. 99-111.
Czechosłowackie bibliografie etnograficzne dla regionów karpackich, „Etnografia
Polska", t. 12, s. 555-559.
Śląsk, kultura ludowa a kultura narodowa, „Współczesność", R. 14, nr 25, s. 6.
Przeobrażenia
w budownictwie ludowym w Karpatach Polskich w latach
1946-1967, na przykładzie Beskidu Śląskiego, [w:] L'udova kultura v Karpatoch,
Bratislava, s. 175-187.
�NEKROLOGI
1973
1973
1974
1975
1975
1975
1976
1976
1978
1978
1981
1984
1984
223
Problematyka zmian polskiej kultury chłopskiej w badaniach regionalnych po
II wojnie światowej, [w:] Zmiany kultury chłopskiej, Wrocław, s. 111-134.
The Changing Peasant Culture in Polish Post-War Studies, [w:] Poland at the 9th
International Congress of Anthropological and Ethnologal Sciences, Wrocław, s. 17-42.
Autour de la problématique des recherches sur le bailment populaire dans les
Karpates Polonaises. (Relations entre la structure professionelle de la familie et la
fonction de locauux dans la closerie et lew equipement), [w:] L'udové stavitelstvo
v karpatskej oblasti, Bratislava, s. 103-112.
Polish Ethnography and Study of Folklore at the 7th International Congress of
Slavists, „Ethnologia Polona", vol. 1, s. 234-248.
Some Problems of Researches on the Folk Culture in the Silesian Beskids, „Ethno
logia Polona", vol. 1, s. 75-89.
Z obrad VII Międzynarodowego Kongresu Slawistów, „Etnografia Polska", t. 19,
z. 1, s. 11-30.
Budownictwo, [w:] Etnografia Polski. Przemiany kultury ludowej, 1.1, Wrocław,
s. 279-327.
Tematyka i problemy międzynarodowej sesji poświęconej „Etnografii narodów sło
wiańskich", „Etnografia Polska", t. 20, z. 2, s. 215-220.
Tendencje współczesnych przemian w kulturze ludności góralskiej, [w:] Premeny
Vudových tradicii v súčasnosti, t. 2, Bratislava, s. 247-268.
The Problem of Territorial Differentiation in Polish Folk Architecture, „Ethnolo
gia Polona", vol. 4, s. 65-75.
Uwarunkowania budownictwa ludowego w wybranych regionach Karpat Polskich,
„Etnografia Polska", t. 25, z. 2, s. 159-172.
Budownictwo i struktura osadnicza, „Etnografia Polska", t. 28, z. 1, s. 35-71.
Wprowadzenie, „Etnografia Polska", t. 28, z. 1, s. 9-15.
I I I . Recenzje i sprawozdania
1961
1963
1964
1965
1965
1966
1966
1967
1967
1968
1969
1969
R. Śmiałowski, Architektura i budownictwo pasterskie w Tatrach Polskich, Kra
ków 1959, „Etnografia Polska", t. 5, s. 398-400.
W.Krassowski, Architektura drewniana w Polsce, Warszawa 1961, „Kwartalnik
Historii Kultury Materialnej", R. 11, nr 1, s. 124-126.
Stare i Nowe Siołkowice, cz. 1, Wrocław 1963, „Demos", R. 5, z. 1, s. 33-34.
E . Baláš, Mnohoboké stodoly v indikačních skicách stavilního katastru, „Český
lid", R. 51, z. 1, „Etnografia Polska", t. 9, s. 585-588.
Internationale Konferenz zur Erforschung der Volkskultur in den Karpaten und den
banachbarten Gebigsgegenden, „Demos", R. 6, z. 2, s. 227-229.
M . Gładysz, Śląsk Oskara Kolberga, [w:] O. Kolberg, Śląsk, Kraków, 1965, „De
mos", R. 7, z. 2, s. 190-191.
M . Gładysz, Bibliografia etnografii Śląska w zarysie, Katowice 1966, „Demos",
R. 7, z. 2, s. 172-173.
M . Gładysz, Z badań nad współczesną sztuką ludową, Zeszyty Naukowe U J , Prace
Etnograficzne, z. 3, 1967, „Demos", R. 8, z. 2, s. 220-222.
Stare i Nowe Siołkowice, cz. 2, Wrocław 1966, „Demos", R. 8, z. 1, s. 45-47.
A. Zambrzycka-Kunachowicz, Odrobki jako forma współdziałania gospodarczego
na wsi. Na przykładzie wsi Owsiszcze, pow. Racibórz, Opole 1967, „Demos", R. 9,
z. 1, s. 68-69.
Międzynarodowa
Konferencja w sprawie badań kultury Ludowej w Karpatach,
„Etnografia Polska", t. 13, s. 250-261.
E . Dąmbska, O rozwoju konstrukcji schodów drewnianych w zabytkowym budow
nictwie polskim, „Etnografia Polska", t. 12, 1968, „Demos", R. 10, z. 1, s. 58.
�224
NEKROLOGI
1969
1970
1980
1982
R. Śmiałowski i E . Dąmbska, Budownictwo drewniane i młyny wietrzne na Ziemi
Lubuskiej, Poznań 1968, „Demos", R. 10, z. 1, s. 60-61.
J.Grabowski, Dawna polska rzeźba ludowa, Warszawa 1968, „Demos", R. 11,
z. 1, s. 50-51.
O projekcie syntetycznego opracowania architektury ludowej na obszarze karpacko-bałkańskim, „Etnografia Polska", t. 24, z. 1, s. 321-323.
Konferencja poświęcona badaniom kultury ludowej w Karpatach i na Bałkanach,
„Etnografia Polska", t. 26, z. 1, s. 299-301 (wspólnie z D . Tylkowa).
IV. Bibliografie, indeksy, inne
1959
1960
1961
1963
1963
1966
1966
1966
1973
1974
1981
„Etnografia Polska", t. 2 (redaktor tomu).
Bibliografia historii kultury ludowej Karpat. Materiały do bibliografii polskiej,
cz. 1, Warszawa (współudział).
Kwestionariusz do budownictwa pasterskiego, Kraków (powielone).
Kwestionariusz do budownictwa ludowego, Kraków (powielone).
Stare i Nowe Siołkowice, cz. 1, Wrocław (sekretarz redakcji).
M . Gładysz, Bibliografia etnografii Śląska w zarysie, Katowice (współudział).
Indeks nazwisk, Indek nazw geograficznych i etnograficznych, Indeks rzeczowy,
[w:] Stare i Nowe Siołkowice, cz. 2, s. 326-342.
Stare i Nowe Siołkowice, cz. 2, Wrocław (sekretarz redakcji).
Etnografia, [w:] Bibliografia polskich prac z zakresu slawistyki (1968-1972), War
szawa, t. 1, s. 29-142.
M . Gładysz, Polska bibliografia historii kultury ludowej Karpat za lata 1968-1972,
[w:] Ludové stavitelstvo v karpatskej oblasti, Bratislawa, s. 295-319 (współudział).
Bibliographia ethnographica Carpatobalcanica, t. 1, Lidová architektura, Brno,
s. 79-92 (rozdz. dot. Polski - wspólnie z D . Tylkowa).
Zofia Szromba-Rysowa, Danuta Tylkowa
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/24d007d5ca2af1681e53a63faea56607.pdf
802693c76fb8400a7655b31bdde52c31
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Etnografia Polska
Subject
The topic of the resource
etnografia, etnologia
Description
An account of the resource
czasopismo
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1958-
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PIA
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
pdf
Language
A language of the resource
polski
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
IAiE PAN ( d.IHKM PAN)
Publisher
An entity responsible for making the resource available
IAiE PAN
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:471
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PIA
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1961
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:428
Title
A name given to the resource
Wieś Dzierżysławice / ETNOGRAFIA POLSKA t.4
Description
An account of the resource
ETNOGRAFIA POLSKA 1961, t.4, s.316-322
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
Szromba, Zofia
Language
A language of the resource
pol.
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
ZOFIA SZROMBA
WIEŚ
DZIERŻYSŁAWICE
Z etnograficznych b a d a ń stacjonarnych w
1958—1959 r.
Etnograficzne badania monograficzne, b ę d ą c e w toku, rozpoczęto
w jesieni 1958 r. S ą one k o n t y n u a c j ą p o s z u k i w a ń rozpoznawczych, pro
1
wadzonych w 1946 r. w 28 górnośląskich wsiach . W tejże wsi w 1953 r .
zbierano materiały dla Polskiego Atlasu Etnograficznego z zakresu rol
nictwa i hodowli. Ponadto W y ż s z a Szkoła Pedagogiczna w Opolu prze
p r o w a d z a ł a w niej i w okolicy badania dialektologiczne.
P o ł o ż e n i e g e o g r a f i c z n e . Dzierżysławice leżą nad rzeką
Osobłogą, w północno-wschodniej części powiatu prudnickiego, jako jedna
z najdalej na południe w y s u n i ę t y c h wsi zamieszkałych przez ludność
r o d z i m ą , stykającą się obecnie z repatriantami ze wschodu b ą d ź ele
mentem n a p ł y w o w y m z centralnej Polski, a przed 1945 r. kolonistami
2
z Niemiec . Słownik geograficzny podaje dla 1321 r . n a z w ę Dirislawicz,
a 1531 Dzierżysławice, zasadniczo jednak opierając się na nazwie Dyr3
ślowice . K n i e w 1830 r . u ż y w a obok Dirschelwitz nazwy Dirślowic*.
I . W. Wieland na mapie z 1736 r. Principatus Silesiae Oppoliensis uwzględ
nia nazwy: Dirschelwitz i Dzierżislow. Natomiast w ś r ó d samych miesz
k a ń c ó w wsi u t r z y m y w a ł a się do 1945 г., a nawet i dziś nazwa Dzierżysław, u r z ę d o w o b r z m i ą c a do 1945'r. Dirschelwitz, a obecnie Dzierży
sławice.
W najbliższym sąsiedztwie leżą wsie: Głogowiec, Wierzch, Racławice
Śląskie i M o c h ó w , z których dwie ostatnie łączy bezpośrednio z Dzier1
Zob. M. G ł a d y s z , Prace nad etnograficzną monografią Górnego Śląska, „Etno
grafia Polska", Wrocław t. 1: 1958, s. 89.
W powiecie prudnickim granica ludności rodzimej przebiega przez wsie: Dzier
żysławice, Wierzch, Nowy Browiniec, Olbrachcice, Prężyna, Śnicz, Grabina.
Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, War
szawa 1881, s. 256. — „Dzierżysław", „Dzierżysławice" ob. „Dyrślowioe".
J. G. K n i e , Alphabetisch-statistisch-topographische Übersicht alter Dórf er, Flecken,
Stadte und anderen Orte der Kónigl. Preuss. Provine Schlesien, Wrocław 1830, s. 108.
2
3
4
�AVIES DZIERŻYSŁAWICE
317
ż y s ł a w i c a m i p r z e b i e g a j ą c a przez nie w s p ó l n a szosa. Z w i ą z e k t e n jest
j e d n a k pozorny, n i e m a l w y ł ą c z n i e t e r y t o r i a l n y , g d y ż w y r a ź n i e n o t o
w a n y b y ł b r a k w i ę k s z y c h k o n t a k t ó w , z w ł a s z c z a z p o ł o ż o n y m i na p o ł u
d n i u E a c ł a w i c a m i Ś l ą s k i m i , z a m i e s z k a ł y m i do 1945 r . przez o s a d n i k ó w
niemieckich, p r a w d o p o d o b n i e sprowadzonych w X I I I w . ze wschodniej
T u r y n g i i i wschodniej F r a n k o n i i . D i a l e k t R a c ł a w i c z a n r ó ż n i ł się z a r ó w n o
o d j ę z y k a niemieckiego, j a k i polskiego . O d r ę b n y b y ł r ó w n i e ż i c h s t r ó j
i zwyczaje. D z i ś z w s i ą t ą D z i e r ż y s ł a w i c e p o ł ą c z o n e są a d m i n i s t r a c y j n i e
i s t n i e n i e m w s p ó l n e j g m i n y z s i e d z i b ą w R a c ł a w i c a c h Ś l ą s k i c h , zamieszka
ł y c h przez r e p a t r i a n t ó w z W o ł y n i a i Tarnopolskiego.
W s p o m n i a n a w y ż e j druga wieś, M o c h ó w , z a m i e s z k a ł a r ó w n i e ż przez
ludność* r o d z i m ą , nie b ę d ą c w s i ą f o l w a r c z n ą r o z w i n ę ł a się w o s a d ę t y p o w o
w a r z y w n i c z ą . Jej podmiejskie u s y t u o w a n i e oraz przewaga w o l n y c h za
g r o d n i k ó w i c h a ł u p n i k ó w s t w a r z a ł y m o ż l i w o ś c i r o z w o j u polowej u p r a w y
w a r z y w , k t ó r a w k r ó t k i m czasie w p ł y n ę ł a na znaczne podniesienie po
z i o m u ż y c i a m i e s z k a ń c ó w . Z w s i ą t ą ł ą c z ą się p o c z ą t k i polowej u p r a w y
w a r z y w w D z i e r ż y s ł a w i c a c h . Poza t y m w pierwszej p o ł o w i e X I X w .
D z i e r ż y s ł a w i c e b y ł y z w i ą z a n e o r g a n i z a c j ą k o ś c i e l n ą z p a r a n ą , znajdu
j ą c ą się we W i e r z c h u . W zasadzie D z i e r ż y s ł a w i c e n a l e ż a ł y do p a r a f i i
w „ P a u l i n a c h " , dobrach n a l e ż ą c y c h do k l a s z t o r u O. O. P a u l i n ó w , spro
w a d z o n y c h w tutejsze s t r o n y w X I V w . , ale, na skutek sekularyzacji
m a j ą t k u klasztornego, z p o c z ą t k i e m X I X w . wieś przez j a k i ś czas nale
ż a ł a w ł a ś n i e do p a r a n i we W i e r z c h u , s k ą d do d z i ś u t r z y m a ł a się nazwa
„ ś m i e r t e l n a d r o g a " na o k r e ś l e n i e g o ś c i ń c a , p r o w a d z ą c e g o do w y ż e j w y
mienionej m i e j s c o w o ś c i . D o p i e r o w 1850 r. na teren dawnego k l a s z t o r u
O. O. P a u l i n ó w z o s t a ł sprowadzony n a s t a w i o n y proniemiecko zakon
S. S. Boromeuszek z T r z e b n i c y , k t ó r y m ok. 1861 r . dodano kapelana.
D z i ś do p a r a f i i „ P a u l i n y " n a l e ż ą obok D z i e r ż y s ł a w i c : M o c h ó w , B ł a ż e jowice i L e ś n i k i .
5
6
D u ż y w p ł y w na c a ł o k s z t a ł t k u l t u r y w s i w y w a r ł o oddalone o 3 k m
na p ó ł n o c miasto G ł o g ó w e k , z k t ó r y m w i e ś , n a l e ż ą c a o d 1642 r . do hr.
O p p e r s d o r f a , z a m i e s z k u j ą c e g o t a m t e j s z y zamek, u t r z y m y w a ł a zawsze
d u ż y k o n t a k t , o p a r t y na o k r e ś l o n y c h w a r u n k a c h gospodarczych i t r a
d y c j i . G ł o g ó w e k , p o ł o ż o n y z dala od w a ż n i e j s z y c h l i n i i k o m u n i k a c y j n y c h ,
nie p o s i a d a j ą c y b o g a c t w m i n e r a l n y c h , obdarzony ż y z n y m i g l e b a m i ,
p r z y b r a ł charakter o ś r o d k a rolnego i r z e m i e ś l n i c z e g o . B y ł z a t e m miejscem
7
6
Np. zwrot: czy macie na sprzedaż pileta w gwarze Racławiczan brzmiał: hoder
ganzla sufer kejfa.
Knie w 1830 r. dla Dzierżysławic podaje: „katholische Kirche zu DeutsohMiillmen" (Wierzch).
„Der Oberschlesier", Oberglogau-Sonderheft, R. 7: 1925.
6
7
�318
Z O F I A SZROMBA
n a u k i r z e m i o s ł , j a k t e ż z a o p a t r y w a n i a się l u d n o ś c i okolicznych wsi
w w i ę k s z o ś ć t o w a r ó w , a r t y k u ł ó w s p o ż y w c z y c h , n a r z ę d z i , w y r o b ó w rze
mieślniczych itp.
S ł o w n i k geograficzny dzieli D z i e r ż y s ł a w i c e n a : baronowskie i hra
b i o w s k i e . D z i ś j e d y n i e w ś r ó d najstarszych m i e s z k a ń c ó w u t r z y m a ł a się
t r a d y c j a istnienia we wsi d w ó c h g m i n : „ F r e i h e r r l i c h " i „ G r a f l i c h " , p r z y
c z y m j e d n a k b r a k jest j a k i c h k o l w i e k d a n y c h co do istnienia we wsi ba
rona. Z ł ą c z e n i e w y m i e n i o n y c h g m i n n a s t ą p i ć m i a ł o po u w ł a s z c z e n i u ,
a w i ę c w p o ł o w i e X I X w . P l a n wsi z 1905 r. w y r ó ż n i a jeszcze: „ D o r f
Dirschelwitz
Freiherrlich", o b e j m u j ą c ą tzw. Chałupki, i „Dorf Dir
schelwitz G r á f l i c h " o b e j m u j ą c ą p o z o s t a ł ą , w i ę k s z ą c z ę ś ć wsi. D o 1945 r.
przechowywane b y ł y we wsi urbarze, n a l e ż ą c e do hrabiego i barona.
Ш е n o t o w a n a jest p r z y n a l e ż n o ś ć wsi do k o l e g i a t y , m i m o iż s ą s i e d n i
klasztor O. O. P a u l i n ó w o b e j m o w a ł d u ż e tereny, rozparcelowane po se
k u l a r y z a c j i z p o c z ą t k i e m X I X w . W D z i e r ż y s ł a w i c a c h do 1945 r. i s t n i a ł
m a j ą t e k d w o r s k i , n a l e ż ą c y do hr. Oppersdorfa, wraz z o k o l i c z n y m i w s i a m i :
Browiniec, B r o ż e c , G ł o g o w i e c , Grocholub, K o m o r o w i c e , Ł o w k o w i c e ,
Nasiele, X o w y D w ó r , Pisarzowice, Bzepce, Stare i X o w e K o t k o w i c e ,
W r ó b l i n oraz t e r e n : Las-serwitut i k o ś c i ó ł P a u l i n ó w w
Mochowie,
8
o b e j m u j ą c y w 1914
9
r. we w s i 240 h a . W latach 1952—1956 na 60 ha
podworskiej z i e m i i s t n i a ł a s p ó ł d z i e l n i a p r o d u k c y j n a , l i c z ą c a
k ó w , w znacznej mierze d a w n y c h r o b o t n i k ó w d w o r s k i c h .
15
człon
A r e a ł u p r a w y i s t r u k t u r a l u d n o ś c i . O g ó ł e m c a ł a powierzchnia
wsi, w e d ł u g d a n y c h G m i n n e j B a d y N a r o d o w e j z 1958 г., w y n o s i : 698,46 ha,
z tego p r z y p a d a n a : z i e m i ę o r n ą — 605,05 h a ; ł ą k i — 44,05 ha; p a s t w i
ska — 1,40 h a ; lasy — 0,45 h a ; w o d y z a m k n i ę t e — 0,01 h a ; n i e u ż y t k i —
1,22 h a ; rzeki, drogi, r o w y — 46,28 ha. W i e ś l i c z y 119 n u m e r ó w i o k o ł o
750 m i e s z k a ń c ó w .
N a j w i ę k s z e gospodarstwo siodłacze
obejmuje 29,45 ha. P r z e w a ż a j ą
j e d n a k gospodarstwa ś r e d n i o r o l n e (około 4, 5, 6 ha), k t ó r y c h liczba
Wzrosła po parcelacji d w o r u i reformie rolnej z 1946 r .
Gospodarstwa
o t a k i c h r o z m i a r a c h o k r e ś l a n o dawniej t e r m i n e m zagrodnicze, k t ó r y
dziś z a n i k ł ze w z g l ę d u na f a k t , iż w w i ę k s z o ś c i obecni właściciele u z y s k a l i
z i e m i ę dopiero po parcelacji d w o r u , b ę d ą c uprzednio c h a ł u p n i k a m i . Ten
o s t a t n i t e r m i n ' w y s z e d ł r ó w n i e ż z u ż y c i a , a l u d n o ś ć , do k t ó r e j się o d n o s i ł ,
b ą d ź s t a ł a się r o l n i k a m i , b ą d ź r o b o t n i k a m i .
1 0
8
Słownik geograficzny, op. cit. Podobnie P. A. Z i m m e r m a n n , Beitrage zur
Beschreibung von Schlesien, t. 3, Brzeg 1784, s. 101/102, dzieli wieś na dwie części.
„Der Oberschlesier", op. cit.
Por. strukturę gospodarstw rolnych w 1958 г.:
9
10
wielkość gospodarstw:
ilość gospodarstw:
do 2 ha
39
2 —7 ha
61
7 —15 ha
14
ponad 15 ha
5
�WIEŚ DZIERŻYSŁAWICE
319
W e w s i dostrzega się przestrzenne w y o d r ę b n i e n i e rolniczej l u d n o ś c i ,
od d a w n a z a m i e s z k u j ą c e j wieś, od l u d n o ś c i p r z y b y ł e j z z e w n ą t r z , r ó ż n e j
p o d w z g l ę d e m zawodu, pochodzenia i s k ł a d u s p o ł e c z n e g o . Część w s i , roz
c i ą g a j ą c a się n a p o ł u d n i e od d w o r u h r . Oppersdorfa, t w o r z y ł a z w a r t ą ca
łość, z a m i e s z k a ł ą przez samowystarczalnych r o l n i k ó w , t j . siodłaMw,
i za
g r o d n i k ó w , o d b i e g a j ą c w k i e r u n k u w s c h o d n i m na teren t z w . K o l o n i i z ma
ł o r o l n y m i gospodarstwami, na ogół c h a ł u p n i c z y m i . Przez c h a ł u p n i k ó w ,
z o b o w i ą z a n y c h do p e w n y c h p o w i n n o ś c i na rzecz d w o r u (w p r z e c i w i e ń s t w i e
do w y ż e j w s p o m n i a n y c h ) , zamieszkana b y ł a nowsza c z ę ś ć w s i , p o w s t a ł a
w X I X w . , t z w . C h a ł u p k i . W tej samej części (w k t ó r y m t o k i e r u n k u
wieś się obecnie rozbudowuje) s t o j ą t z w . Zidłungi zbudowane p o d koniec
d w u d z i e s t y c h l a t naszego w i e k u , n a l e ż ą c e do r o b o t n i k ó w , nie p o s i a d a j ą
c y c h w p r z e w a ż a j ą c e j części w ogóle ziemi. P o n a d t o i s t n i a ł w y r a ź n y roz
d z i a ł k l a s o w y w u k ł a d z i e g r u n t ó w siodłaMw
i z a g r o d n i k ó w , k t ó r y z po
c z ą t k i e m X X w. uległ zatarciu.
Okoliczne, urodzajne tereny lessowe s t w a r z a ł y dogodne w a r u n k i do
r o z w o j u r o l n i c t w a , k t ó r e jest do dziś p o d s t a w o w y m z a j ę c i e m l u d n o ś c i .
N a z w y , k t ó r y m i o k r e ś l a się pola orne, n i e j e d n o k r o t n i e w s k a z u j ą na
i s t n i e j ą c e , z w ł a s z c z a p o d koniec X I X w . , tendencje do p o w i ę k s z a n i a a r e a ł u
ziemi u p r a w n e j k o s z t e m z a r o ś l i , ł ą k i t p . S ą t o m . i n . : Łąki — pola orne
p o w s t a ł e po separacji, ok. 1895 г., na miejscu d a w n y c h ł ą k ; Las — t e r e n
w y k a r c z o w a n y prawdopodobnie p o d koniec X I X w . ; Poręba — p o w s t a ł a
przez w y c i n a n i e z k o ń c e m u b . w . r o s n ą c y c h t a m w i e r z b , olch i t o p ó l ;
Ligoty — t e r e n zamieniony na pola u p r a w n e , j e d n a k j u ż nie za p a m i ę c i
i n f o r m a t o r ó w , przez karczowanie l i c z n y c h k r z e w ó w ; Stawy — zamienione
przed 1945 r. na pola orne, ł ą k i , a uprzednio stawy n a l e ż ą c e do hr. Oppers
dorfa, i i n .
U p r a w a z i e m i . B a d a n i a n a d r o l n i c t w e m w y k a z a ł y stosunkowo w y
soki p o z i o m w i e d z y rolniczej t u t e j s z y c h m i e s z k a ń c ó w . Nierzadkie b y ł y
w y p a d k i k o ń c z e n i a szkół r o l n i c z y c h b ą d ź specjalnych k u r s ó w . System
t r ó j p o l o w y nie z a c h o w a ł się nawet w t r a d y c j i , j a k r ó w n i e ż w y k o r z y s t y
wanie we w s i w s p ó l n y c h t e r e n ó w w y p a s o w y c h . S z c z e g ó l n y nacisk k ł a
dziono w c i ą g u omawianego okresu na r o t a c j ę p ł o d o z m i a n o w ą . M n i e j
więcej do I w o j n y ś w i a t o w e j j ę c z m i e ń s t a n o w i ł n a j w i ę k s z y procent w y
siewanych z b ó ż . O b o k z u ż y t k o w a n i a w b r o w a r n i c t w i e m i a ł on d u ż e
znaczenie w ó w c z e s n y m p o ż y w i e n i u m i e s z k a ń c ó w w s i . Obecnie miejsce
jego z a j ę ł a pszenica. Gleby tutejsze o k r e ś l a się j a k o „ p s z e n n o - b u r a c z a n e " ,
s t ą d u p r a w a b u r a k ó w c u k r o w y c h p r z y b r a ł a we w s i , j a k i okolicy olbrzy
mie r o z m i a r y . Ostatnio zaczyna się r o z p o w s z e c h n i a ć na coraz w i ę k s z ą
s k a l ę p o l o w a u p r a w a w a r z y w . J a k j u ż w y ż e j wspomniano, p o c z ą t k i jej
ł ą c z ą się z t y p o w o w a r z y w n i c z ą s ą s i e d n i ą w s i ą M o c h ó w . S t a m t ą d w 1907 r .
p r z y b y ł do D z i e r ż y s ł a w i c gospodarz, r o z p o c z y n a j ą c n a s z e r s z ą s k a l ę
�320
Z O F I A SZROMBA
1 1
u p r a w ę w a r z y w . Znacznie p o s t ę p u j ą c a mechanizacja n a r z ę d z i r o l n i
czych z a z n a c z y ł a się od p o c z ą t k u b . w . D o w y j ą t k ó w n a l e ż y spotkanie
we w s i d r e w n i a n y c h b r o n o ż e l a z n y c h z ę b a c h , drewnianego
radla-plużycy
do o b s y p y w a n i a z i e m n i a k ó w i t p . O d 1957 r. trzech n a j w i ę k s z y c h gospo
d a r z y posiada t r a k t o r y .
H o d o w l a . Po 1945 г., na skutek p o w i ę k s z a n i a się gospodarstw,
w z r o s ł a we wsi h o d o w l a k o n i , a t y m s a m y m z m n i e j s z y ł a się p o n a d 5 0 %
liczba t z w . krowiarzy™.
Wzrosła również w porównaniu z poprzednimi
l a t a m i h o d o w l a t r z o d y chlewnej. N a t o m i a s t dopiero po 1945 r . rozpo
c z ę t o , na n i e z b y t j e d n a k d u ż ą s k a l ę , h o d o w l ę owiec, k t ó r e p r z e d t e m
t r z y m a n o t y l k o we d w o r z e . Z r o z w o j e m h o d o w l i idzie w parze rozbu
d o w y w a n i e c h l e w ó w i dzielenie i c h na osobne pomieszczenia. P o w s t a ł y
w i ę c : chlewiki dla nierogacizny, chlewy d l a b y d ł a , a dla k o n i — masztalnie, k t ó r y c h n a j c z ę ś c i e j dawniej w ogóle nie w y o d r ę b n i a n o .
Z a j ę c i a p o z a r o l n i c z e . Rolnictwo, będące g ł ó w n y m źródłem utrzy
m a n i a dla p r z e w a ż a j ą c e j części m i e s z k a ń c ó w wsi ( b ą d ź b e z p o ś r e d n i o ,
b ą d ź dawniej p o ś r e d n i o przez p r a c ę w n i m na pańskim
l u b w statkach),
nie s p r z y j a ł o r o z w o j o w i r z e m i o s ł a . Gospodarstwa w w i ę k s z o ś c i , a z w ł a s z
cza siodłacze,
b y ł y samowystarczalne p o d w z g l ę d e m n a p r a w c z o ś c i , j a k
t e ż drobnej w y t w ó r c z o ś c i , p o s i a d a j ą c szereg p o d s t a w o w y c h , uniwersal
n y c h n a r z ę d z i , a niejednokrotnie nawet m a ł e w a r s z t a c i k i (najczęściej
w domach wycuźnych),
bez j a k i e j k o l w i e k j e d n a k specjalizacji. Z drugiej
s t r o n y p r z y c z y n ą stosunkowo s ł a b o r o z w i n i ę t e g o r z e m i o s ł a b y ł o p o ł o
żenie wsi w pobliżu miasta Głogówka, a t y m samym korzystanie z usług
t a m t e j s z y c h r z e m i e ś l n i k ó w . Poza t y m bardzo d u ż ą r o l ę o d g r y w a l i w ę
d r u j ą c y po wsi handlarze, m . i n . w w y p a d k u z a o p a t r y w a n i a w kosze.
J e d y n i e przez pewien czas wieś p o s i a d a ł a zawodowego koszykarza, M a cioszka, z C h r ó ś c i c , p o w . opolskiego. Macioszek od 1894 r. w ę d r u j ą c
w z d ł u ż rzek po tutejszej okolicy, gdzie k o s z y k a r s t w o nie b y ł o rozpo
wszechnione, wreszcie o s i a d ł w 1917 r. w D z i e r ż y s ł a w i c a c h .
D o k o ń c a X I X i p o c z ą t k u X X w . i m p o n u j ą c ą jest liczba m u r a r z y
i cieśli, k t ó r z y n i e j e d n o k r o t n i e p r a c o w a l i poza terenem w s i . D z i ś zawody
te, u w a ż a n e za nierentowne, u s t ę p u j ą miejsca rozpowszechnionemu na
d u ż ą s k a l ę s t o l a r s t w u . W X I X w . r o z w i n i ę t e b y ł o we w s i m ł y n a r s t w o
(2 wodne m ł y n y ) , j a k t e ż p r z ę d z a l n i c t w o l n u , p r z y c z y m j e d n a k t o ostat13
1 1
W 1958 r. warzywa kontraktowało 29 gospodarzy, w latach trzydziestych
b. w. - 3.
Przed 1945 r. było ich 53, a w 1958 r. tylko 24. Krowami pracuje się posiada
jąc na ogół do 3 ha ziemi.
W sąsiedztwie wsi stoją ruiny tzw. „Obory", w której jeszcze ok. 80 lat temu
zamykano po kąpieli w rzece dworskie owce. We wsi, jak i okolicy, nieznane jest
znaczenie słów „obora", „obornik".
12
1 3
�WIEŚ DZIERŻYSŁAWICE
321
nie nie w y o d r ę b n i o n e j a k o osobne r z e m i o s ł o , a j a k o jedno z z a j ę ć poza
r o l n i c z y c h . Ш е notowane są n a t o m i a s t t r a d y c j e t k a c t w a .
Obecnie we wsi jest jedna pracownia stolarska o p a r t a na nowocze
snych, zmechanizowanych n a r z ę d z i a c h p r a c y , jedna k u ź n i a , p r a c o w n i a
k r a w i e c k a oraz p i e k a r n i a . Poza t ą o s t a t n i ą pracownie p o s i a d a j ą u c z n i ó w ,
a n a j w i ę k s z y m zainteresowaniem cieszy się stolarstwo. K i l k u m i e s z k a ń
c ó w , z a j m u j ą c się g ł ó w n i e r o l n i c t w e m i h o d o w l ą , t r u d n i się r ó w n i e ż
ciesielstwem, k o ł o d z i e j s t w e m l u b szewstwem, nie zawsze u k o ń c z y w s z y
n a u k ę i nie zawsze p o s i a d a j ą c w ł a s n y warsztat. N a w e t pracownie rze
m i e ś l n i c z e p o s i a d a j ą r ó w n i e ż pewnego r o d z a j u zabezpieczenie w gospo
darstwie r o l n y m .
B u d o w n i c t w o . Przestrzenne w y o d r ę b n i e n i e się l u d n o ś c i rolniczej,
od d a w n a z a s i e d z i a ł e j we wsi, od l u d n o ś c i p r z y b y ł e j z z e w n ą t r z , p o r u
szone przeze m n i e j u ż w y ż e j , odzwierciedla się w t u t e j s z y m b u d o w n i c
t w i e . Najstarsza częśó wsi, p o ł o ż o n a na p o ł u d n i e o d d w o r u , z a m i e s z k a ł a
przez r o d z i n y siodłacze
i zagrodnicze, zabudowana jest przez z w a r t y
szereg mniej więcej j e d n a k o w y c h , u s y t u o w a n y c h szczytem do d r o g i ,
b u d y n k ó w . S ą t o w y ł ą c z n i e d o m y m u r o w a n e . Najstarszy d a t o w a n y d o m
we wsi, n a l e ż ą c y do r o d z i n y siodłaczej, pochodzi z 1823 r. i m a t r a d y c j ę
pierwszego murowanego d o m u we wsi. L a t a 1834, 1839, 1842, w y r y t e
na ś r o d k o w e j halce w wielkiej izbie, są d a t a m i b u d o w y d o m ó w siodłaczych. D o m y zagrodnicze m a j ą p ó ź n i e j s z e o d poprzednich d a t y p o w s t a n i a
(lata 1862, 1883, 1887) w y r y t e na szczytach d o m ó w . P o d j e d n y m da
chem ( d w u s p a d o w y m , k r y t y m szkorupą l u b szibrem) m i e s z c z ą się chlewy.
S t o d o ł y s t o j ą prostopadle do d o m ó w b ą d ź oddalone od n i c h o k i l k a
czy k i l k a n a ś c i e m e t r ó w , b ą d ź w w y p a d k u m a ł e j p o w i e r z c h n i zagrody
( p r z e w a ż n i e w gospodarstwach zagrodniczych) p r z y l e g a j ą do n i c h . W o l n ą
p r z e s t r z e ń m i ę d z y d o m e m a s t o d o ł ą zabudowuje się pomieszczeniami
gospodarczymi (szopy, wozownie). W e wsi z a c h o w a ł y się j e d y n i e d w i e
s t o d o ł y zbudowane na t z w . „ m u r p r u s k i " , z k t ó r y c h jedna d a t o w a n a
jest na 1876 г., oraz drewniana s t o d o ł a o k o n s t r u k c j i p r z y s ł u p o w e j .
Osobne d o m y wycuźne,
c h a r a k t e r y s t y c z n e dla d o m ó w
siodłaczych,
s t o j ą r ó w n o l e g l e do d o m ó w , t a k j a k i one, szczytem do d r o g i . N i e k t ó r e
są r ó w n i e ż datowane (np. 1842 г.). Po I wojnie ś w i a t o w e j istnieje ten
dencja do p o w i ę k s z a n i a p o w i e r z c h n i mieszkalnej w e w n ą t r z d o m u przez
stawianie n a d b u d ó w k i , t z w . wypuszczki, l u b c a ł e g o jednego p i ę t r a za
miast b u d o w a n i a osobnego d o m u wycuźnego.
Pomieszczenia
wycuźnicze
w domach zagrodniczych, m i e s z c z ą c e się na ogół w t y l n e j części d o m u ,
l i k w i d o w a n e są w celu r o z b u d o w y c h l e w u .
W n ę t r z e d o m ó w s k ł a d a się zasadniczo z sieni, k u c h n i , wielkiej i z b y
oraz jednej l u b d w ó c h k o m ó r . D o m y siodłacze (obok i n n y c h nowo budo
w a n y c h ) m a j ą poza t y m i z b ę do spania, t z w . szłafsztubę,
k t ó r ą dziś nieEtnografia Polska, t. I V
"
l
�322
Z O F I A SZROMBA
j e d n o k r o t n i e uzyskuje się przez p r z e b u d ó w k i w e w n ą t r z d o m u , n p . z k o
m o r y . W k u c h n i , s k u p i a j ą c e j w i ę k s z o ś ć ż y c i a m i e s z k a ń c ó w , zachowany
jest t r a d y c y j n y k ą t , z a j ę t y przez s t ó ł ze s t o j ą c y m i p o d k ą t e m p r o s t y m
ławami.
Z d o b n i c t w o w b u d o w n i c t w i e skierowane jest na ś c i a n ę s z c z y t o w ą ,
z w r ó c o n ą w s t r o n ę drogi. Jednak, p o c z ą w s z y od okresu m i ę d z y w o j e n n e g o ,
a z w ł a s z c z a po I J w o j n i e ś w i a t o w e j , d ą ż y się do j a k najprostszych f o r m
w budownictwie.
Nowsza część w s i , t j . C h a ł u p k i , p o w s t a ł a w X I X w . i z a m i e s z k a ł a przez c h a ł u p n i k ó w , s k ł a d a ł a się z m a ł y c h d r e w n i a n y c h d o m k ó w , z k t ó
r y c h j e d y n y , zachowany do dziś z 1869 г., daje obraz c h a ł u p n i c z y c h za
b u d o w a ń tej części wsi w k o ń c u X I X i p o c z ą t k u X X w . D o m s k ł a d a się
z jednej i z b y , sieni, d w ó c h k o m ó r i chlewa. W l a t a c h d w u d z i e s t y c h b . w .
d o m y te z o s t a ł y z a s t ą p i o n e p r z e z b u d y n k i m u r o w a n e . Z n a j d u j ą c e się
w tej samej części w s i t z w . Zidlungi t w o r z ą z w a r t y k o m p l e k s około 17
jednako b u d o w a n y c h , w e d ł u g tego samego w z o r u , d o m k ó w .
S t r ó j . Badania n a d strojem l u d o w y m w y k a z a ł y stosunkowo jeszcze
d u ż ą ż y w o t n o ś ć kobiecego s t r o j u ludowego, j e d n a k w granicach pewnego.,
w i e k u k o b i e t . T a k w i ę c u w a ż a się, że s t r ó j l u d o w y na ogół noszony jest
przez te k o b i e t y , k t ó r e jeszcze w 1914 г., j u ż j e d n a k j a k o ostatnie, szły
w n i m do I k o m u n i i . W s t r o j u t y m , a z w ł a s z c z a w jego p o d s t a w o w y c h
d w ó c h c z ę ś c i a c h mazelónee i jupie (a g ł ó w n i e w i c h z d o b n i c t w i e ) , w c i ą g u
omawianego okresu n a s t ą p i ł o szereg z m i a n , p o d y k t o w a n y c h p a n u j ą c ą
w d a n y m czasie m o d ą , p r z y c h o d z ą c ą do wsi z G ł o g ó w k a , k t ó r a t r w a ł a
niekiedy zaledwie przez k i l k a l a t .
Silny k o n t a k t z G ł o g ó w k i e m b y ć m o ż e r ó w n i e ż w p ł y w a na f a k t
istnienia w D z i e r ż y s ł a w i c a c h t y l k o k i l k u p o d s t a w o w y c h i n s t y t u c j i , a m i a
n o w i c i e : przedszkole, 7-klasowa szkoła o g ó l n o k s z t a ł c ą c a , G m i n n a Spół
dzielnia S p o ż y w c ó w i Ochotnicza S t r a ż P o ż a r n a . C i ą ż e n i e k u w y ż e j wspo
m n i a n e m u m i a s t u , k t ó r e z a w a ż y ł o na c a ł o k s z t a ł c i e k u l t u r y w s i , jest
u w a r u n k o w a n e d ł u g o w i e c z n y m i z w i ą z k a m i gospodarczymi i s p o ł e c z n y m i .
1
14
14
Knie już w 1830 r. podaje dla wsi: „1 katholische Schule".
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/099f50915aeeafd11550b5220c7423ec.pdf
3e6e85dc701246322c59c3ac1e8f6dd6
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Barbarzyńca
Contributor
An entity responsible for making contributions to the resource
Polskie Towarzystwo Ludoznawcze
Rights
Information about rights held in and over the resource
umowa licencyjna z Wydawcą
Language
A language of the resource
pol
Type
The nature or genre of the resource
czasopismo nieregularne
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5696
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PIA
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
2013
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:5295
Title
A name given to the resource
Retoryka kolonializmu w "Kolędzie moskiewskiej" Pawła Palczowskiego/ Barbarzyńca 2013 nr 1(19)
Description
An account of the resource
Barbarzyńca - pismo antropologiczne 2013 nr 1 (19), s.67-82
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
Sztafa, Krzysztof
Language
A language of the resource
pol
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Stowarzyszenie Antropologiczne „Archipelagi Kultury”
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
Krzysztof
Sztafa
Ur. w 1991 roku. Student polonistyki Uniwersytetu Jagiellońskiego, publikował
w „Czasie Kultury" i „Korespondencji z Ojcem", pochodzi z gór. Naukowo
zainteresowany marksizmem.
Retoryka kolonializmu
w Kolędzie
moskiewskiej
Pawła Palczowskiego
W niniejszym artykule zamierzam opi
sać i p r z e a n a l i z o w a ć funkcjonowanie dyskursu
kolonialnego w warunkach polskiego p i ś m i e n
nictwa politycznego. O d w o ł u j ą c się do pism
Michela Foucault, p o d e j m ę się rekapitulacji naj
w a ż n i e j s z y c h w a r u n k ó w , na jakich ó w dyskurs
funkcjonuje, wraz z najbardziej podstawowymi
konotacjami filozoficznymi, k t ó r y c h dla pełnego
zrozumienia kwestii nie sposób p o m i n ą ć . Później
przytoczę powody i okoliczności powstania Kolędy
moskiewskiej - stanowiącej przedmiot niniejszych
rozważań - jako że materia ta nie należy do główw ą t k u d o c i e k a ń , ograniczę się do nakreśle
nia najogólniejszego rysu historycznego w taki
sposób by Jasnym okazało sie dlaczego dla autora
i jednocześnie całej ówczesnej Rzeczypospolitej
nastąpiła - nibv to obiektywna - t y t u ł o w a oka
zyia o o ż a d a n a " do oodiecia zbroinei wyorawy
na M o s k w ę Nasteonie orzeide do orocesu kre
acii TnnJo" łączącego sie z L o równoczesna
dvskwalifiL'ia i wnedzeniern noza r e n m l n v
kontekst k u l t u r o w y ! * ! k o ń c u natomiast zwrócę
1 (19) P019
BARBARZYŃCA
u w a g ę na gospodarcze korzyści w y n i k a j ą c e z opi
sywanego przez pisarza planu kolonizacji wraz
z ich skutkami zarówno dla ówczesnych obywa
teli Rzeczypospolitej, jak i p o d p o r z ą d k o w a n y c h
j u ż M o s k w i c i n ó w . U w z g l ę d n i ę tutaj perspek
tywę Palczowskiego i połączę ją z o g ó l n i e j s z y m i
tendencjami t o w a r z y s z ą c y m i na ogół zjawisku
kolonializmu. Rzecz jasna, nie w y k a ż ę wszystkich
w y s t ę p u j ą c y c h w Kolędzie p r o b l e m ó w - broszurce
tej m o ż n a by p o ś w i ę c i ć o wiele obszerniejsze
opracowanie - a wskażę jedynie najważniejsze
w y s t ę p u j ą c e w dziele strategie imperialne i uzu¬
pełnię je stosownym komentarzem.
Zasady dyskursu postkolonialnego
Aby rozjaśnić swój punkt widzenia, c h c i a ł b y m
w k i l k u słowach o m ó w i ć najbardziej podstawowe
warunki, na jakich funkcjonuje jedno z czoło
wych pojęć u ż y w a n y c h w analizie postkolonialnej - dyskurs. Skorzystam tutaj głównie z roz
w a ż a ń Michela Foucault, które - ze w z g l ę d u na
�Krzysztof Sztafa
68
dość bliskie p o k r e w i e ń s t w o zachodzące p o m i ę d z y
obydwoma m y ś l i c i e l a m i - w szerszej perspekty
wie zestawię z n i e k t ó r y m i w ą t k a m i podejmowa
n y m i przez Louisa Althussera w kwestii ideologii
i Ideologicznych A p a r a t ó w P a ń s t w o w y c h (dalej:
IAP). Swoje r o z w a ż a n i a u z u p e ł n i ę p r z y k ł a d a m i
z Kolędy.
Jak pisze Michel Foucault:
W każdym społeczeństwie
wytwarzanie dyskursu
jest równocześnie
kontrolowane, selekcjonowa
ne, organizowane i poddane redystrybucji przez
pewną liczbę procedur, których rolą jest zaklinać
moce i niebezpieczeństwa,
zawładnąć
przypadko
wością zdarzeń, wymknąć się ciężkiej,
niepokojącej
materialności .
1
Na gruncie teorii francuskiego filozofa dyskurs
stanowi podstawowy warunek istnienia i rozwoju
kultury w jej dojrzałej, instytucjonalnej postaci;
wytwarza się on oddolnie, spontanicznie, obie
rając za bazę p a n u j ą c y kontekst kulturowy oraz
d o m i n u j ą c y system aksjologiczny; w przypadku
realiów towarzyszących Kolędzie
wspomnianym
przez m y ś l i c i e l a Podmiotem Z a ł o ż y c i e l s k i m jest
cała tradycja humanitas , ale nie tylko - w a ż n y
jest r ó w n i e ż ogrom pewnych lokalnych, stricte
polskich u w a r u n k o w a ń kulturowych. Foucault
ukazuje ó w Podmiot nie tylko w kategoriach
oficjalnie afirmowanego n o ś n i k a pewnej k u l t u
rowej t o ż s a m o ś c i w jej najbardziej podstawo¬
wych postaciach, ale r ó w n i e ż m ó w i o n i m jako
2
0 najskuteczniejszym s t r a ż n i k u ładu; akumulu-
1
2
M . Foucault, Porządek dyskursu, tłum. M . Kozłowski,
słowo/obraz terytoria, Gdańsk 2002, s. 7.
Mówiąc ściślej: tradycja ta jest o tyle Podmiotem Za
łożycielskim, że wszelkie wpisane w nią, usankcjono
wane historycznie obrzędy oraz pożądane wartości
zachowują w sobie pewne stosunki mikrowładzy;
Podmiot Założycielski realizuje się więc w tych na po
zór najmniej upolitycznionych składnikach, na któ
rych zbudowana jeslcała formacja kulturowi.
jąc historyczne d o ś w i a d c z e n i e kultury, w c h ł a n i a
je, dzięki czemu zajmuje jego miejsce i sam, j u ż
w p e ł n i autonomiczny, zasiada na tronie, by
„zaklinać moce i niebezpieczeństwa, z a w ł a d n ą ć
p r z y p a d k o w o ś c i ą zdarzeń, w y m k n ą ć się c i ę ż k i e j ,
niepokojącej materialności" .
3
Posługuje się przy t y m pewnymi ściśle określo
n y m i procedurami, od k t ó r y c h notabene zależy
jego w ł a s n e istnienie. Pierwszą, p o d s t a w o w ą ,
jest uznanie opozycji fałszu i prawdy, k t ó r y c h
definicje wytwarza na w ł a s n y c h warunkach. Usta
n a w i a j ą c „granice p r a w d z i w o ś c i " , przechodzi do
wytworzenia - dla p r z y k ł a d u - kategorii sza
l e ń c a , z n a j d u j ą c e g o się poza p o r z ą d k i e m - jego
j e d y n ą funkcją i przeznaczeniem jest integra
cja p o d m i o t ó w w obrębie dyskursu. Istnienie
s z a l e ń c a pozwala i m bowiem u k o n s t y t u o w a ć
w ł a s n ą t o ż s a m o ś ć na kontrze wobec Obcego,
p o r z ą d k u j e rzeczywistość w łatwo p r z y s w a j a l n ą
prostą d y c h o t o m i ę : n o r m a l n o ś ć - nienormal¬
ność (czy też rozum - s z a l e ń s t w o ) . U o g ó l n i a j ą c ,
w skali makro odbiciem tego p r z e c i w i e ń s t w a
iest iak wykazuje Said sam podział na Europę
oraź Orient. O ile jednak odmieniec sytuuje się
dyskursu (iest potrzebny do utrzymania
w oełni kontrolowanego ^
Jo) o tyle wykre
owany przez Palczowskiego wizerunek Rosjan
na ieeo antypodach - w t y m t e ż mieiscu
4
5
rnLa idenrvfZLć
Mo.kwiHnów" z L e
.
J
" » ,
„ L "
mieszczonym „ n a zewnątrz s z a l e ń c e m , spełnia
jącym w s p o m n i a n ą juz, n a j w a ż n i e j s z ą t u r c j ę
konstytuowanie tożsamości p o d m i o t o w a jego
specyhka nie polega jednak tylko na t y m obcy
europejskiej humanistycznej tradycji Rosjanin
p e ł n i rolę innego; o jego istnieniu p o ś w i a d
cza wiedza. Granica p o m i ę d z y dwoma światami
( p o d t r z y m u j ą c a d y c h o t o m i ę „normalny — nienor7
7
n
3
Ibid., s. 7.
4
Ibid., s. 8.
5
n
7
U
m
E.W. Said, Orientalizm, tłum. W. Kalinowski, PIW,
Warszawa 1991, s. 30.
BARBARZYŃCA
1 (19) P019
�Retoryka kolonializmu w Kolędzie Moskiewskiej
malny") zbiegała się z granicami Rzeczypospolitej
oraz Rusi; to właśnie tutaj, „ n a k r a ń c u Europy"
istnienie Obcego było przez ogół najbardziej
odczuwalne i j e d n o c z e ś n i e w naturalny spo
sób inicjowało silne, sarmackie poczucie pewnej
wyjątkowości.
Teraz p o k r ó t c e p r z e d s t a w i ę z w i ą z e k , j a k i
zachodzi p o m i ę d z y m y ś l ą Foucaulta a Althussera. Althusser wspomina, że Ideologiczne Apa
raty P a ń s t w o w e istnieją głównie w oparciu o ide
o l o g i ę ; dalej wymienia kilka z nich - religijny
(pod postacią zinstytucjonalizowanych z w i ą z k ó w
wyznaniowych), kulturalny ( o b e j m u j ą c y pozy
tywne w a r t o ś c i o w a n e , „ k a n o n i c z n e " aspekty k u l
tury, takie jak język czy określone elementy dzie
dzictwa, np.: łacinę, sztuki p i ę k n e , l i t e r a t u r ę ) ,
szkolny (sieć uniwersytecka, system o ś w i a t y )
ora.z inne. N a j w a ż n i e j s z e jednak dla poniższych
rozważań są wymienione trzy Wszystkie IAP są
ze sobą ściśle p o w i ą z a n e . Kiedy Althusser inter¬
pretuje ideologię jako „urojone przedstawienie
stosunku jednostek do "ich realnych w a r u n k ó w
bytowych"? nie można- Dozbvć sie wrażenia że te
same właściwości przynależą do g ł ó w n y c h z a d a ń
dyskursu Ten realizuje je w bardziej subtelny spo
sób- o ile w orzyoadku deolomi zawsze oozostaie
newna m o ż l i w a zewnetrzność" o tvle dvskurs
dvskwal"ifik„ie ia iako sferę nrzvńależna obcemu
wyabstrahowanemu wobec k t ó r e g o m o ż l i w a
6
oozostaie
ó o s t a w a ooozycii
pozostaje wyłącznie postawa
opozycji i pogardy
w taki właśnie sposób lalczowski będzie usiło
wał przedstawić „ M o s k w i o n o w
ludzi Ubcych
dzikich
starając się przy tym jednocześnie tak
nakierować swoje wywody, by czytelnik odczul
do nich nienawiść. Na tle swojej epoki nie jest
w tym odosobniony.
Pawła Palczowskiego
„ O d początku X V I I wieku w polskiej litera
turze p a m i ę t n i k a r s k i e j p o j a w i ł się zdecydowanie
negatywny image Rosji i Rosjan. Rosja dla wielu
P o l a k ó w (...) była krajem p ó ł n o c n y m i surowym,
a z a m i e s z k u j ą c y j ą ludzie całkowicie zniewoleni
i p o d p o r z ą d k o w a n i absolutnemu monarsze" .
W czasach szlachcica z Palczowic argument o nie
wolniczym duchu wschodnich sąsiadów właśnie
zaczął z y s k i w a ć na „ p o p u l a r n o ś c i " - Stanisław
Żółkiewski pisał, i ż „u tego narodu carska krew
jest i n summa veneratione w najwyższej czci" .
W podobnym tonie w y r a ż a ł sie o Moskalach"
Samuel Maskiewicz: „Bo o n i tak rozumieją, że
monarchy większego pod słońcem świat nie
ma.
nad ich cara i żaden nr u. w y d o ł a ć nie m o ż e "
M i m o nielicznych w y j ą t k ó w w literaturze epoki
d o m i n u j ą generalizujące przedstawienia w s c h ó d
niego sąsiada, które w ostateczności składają się
La całościowy sDeiora.tvzowa.nv portret o g ó l n e j
moskiewskiej grubianitas"".
8
9
10
Przed p r z y s t ą p i e n i e m do w ł a ś c i w e j analizy
dzieła warto n a k r e ś l i ć k r ó t k i rys biograficzny
samego autora. Urodzony najprawdopodobniej
w Ł ę k a w i c y nieopodal m a ł o p o l s k i e g o Stryszowa
około 1570 roku Paweł z Palczowic Palczowski,
n a j m ł o d s z y syn M i c h a ł a i Barbary z Lubomir
skich, po latach o d e b r a ł gruntowne w y k s z t a ł A. Siemiańczuk, H . Siemiańczuk, Moskwa w rela
cjach polskich XVI i pierwszej połowy XVII wieku,
[w:] G Kotlarski, M . Figura (red-), Oblicza wschodu
w kulturze polskiej, Wydawnictwo Poznańskie, Poznań
1999, s. 61.
8
S. Żółkiewski, Początek i progres wojny moskiewskiej,
PIW Warszawa 1966, s. 96.
9
A. Sajkowski (oprać), W. Czapliński (red.), Pamięt
niki Samuela i Bogusława Maskiewiczów (wiek XVII),
Ossolineum, Wrocław 1961, s. 146.
„
_ Kępiński, Lach i moskal Z dziejów stereotypu,
, W a l L w ^ K r a k ó w 1990; j . Madszewski,Ł
1603-1618: opinie i stanowiska szlachty
polskiej, PWN, Warszawa 1968.
10
6 L. Althusser, Ideologie i deolog czne aparaty państwowe, tłum. A Staroń, http://www.nowakrytyka.pl/
spip.php?article374, 10.03.2013.
/
Ibid.
t
1 (19) PD13
t
BARBARZYŃCA
69
Z
o
P
s
b A
W
k
aa
M
o
s
k
w
a
�Krzysztof Sztafa
70
cenie na uniwersytetach m . i n . we Frankfurcie
nad O d r ą oraz Padwie. Podczas s t u d i ó w doko
nał konwersji z kalwinizmu na katolicyzm oraz
nawiązał kontakt z krewnym S t a n i s ł a w e m Lubomirskim. Po powrocie do kraju w 1605 roku,
dzięki swoim licznym koneksjom, zajął solidną
p o z y c j ę w ś r o d o w i s k u kancelarii k r ó l e w s k i e j .
O regalistycznych p o g l ą d a c h szlachcica ś w i a d c z y
dodatkowo wydany w tymże roku panegiryk jego
autorstwa z okazji ś l u b u Zygmunta I I I z K o n
stancją Austriaczką. Znany ze swoich licznych
p o d r ó ż y (Włochy, Francja, Niderlandy), w 1606
roku sprzedał odziedziczony m a j ą t e k w Księstwie
Zatorskim, aby przyłączyć się do moskiewskiego
poselstwa,/mającego reprezentować k r ó l a podczas
koronacji Maryny Mniszech na carycę Rosji .
12
Jako że wydana n a k ł a d e m oficyny Jana Szarfenbergera Kolęda moskiewska stanowi pismo
skierowane do posłów i s e n a t o r ó w z 1609 roku,
n a m a w i a j ą c e do p o d j ę c i a wyprawy zbrojnej na
R o s j ę , czuję się w o b o w i ą z k u pokrótce przedsta
w i ć okoliczności, które d o p r o w a d z i ł y do wydania
tej broszurki.
13
R u ś początku X V I I wieku p o p a d ł a w chaos
- po śmierci nieudolnego cara Fiodora I w 1598
roku p a ń s t w o pozbawione zostało prawowitego
następcy. N a tron wstąpił Borys Godunow, jed
nakże jego rządy nie cieszyły się p o p u l a r n o ś c i ą
u znacznej części bojarstwa, k t ó r a b u n t o w a ł a
się przeciwko nowemu władcy. W m i ę d z y c z a 12
13
G. Franczak, Wstęp, [w:] P. Palczowski, Kolęda mo
skiewska, Wydawnictwo Neriton, Warszawa 2010.
Kilka uwag o samej broszurce: pisane prozą dzieło
Palczowskiego w całości poświęcone jest agitacji za
sprawą podboju Rusi; autor nie krąży wotół innych
tematów, podporządkowuje swój wywód wyłącznie
podburzaniu przeciwko wschodniemu sąsiadowi Ko
lęda zajmuję się w jej całości, co oznacza, iż na użytek
analizy w żaden sposób nie modelowałem tekstu - tak
też rekapituluję tutaj zastosowana przez Palczowskie
go taktykę argumen acyjną uzupełniając ją następnie
Lsownym komentarzem
sie w i e ś ć o śmierci D y m i t r a , syna Iwana Groź
nego, odbijała się szerokim echem pośród ludu
wespół z plotkami o jego cudownym ocaleniu.
Tymczasem w 1604 roku na terenie Rzeczypo
spolitej Obojga N a r o d ó w z n a l a z ł s i ę D y m i t r
Samozwaniec, człowiek p o d a j ą c y się za owego
cudownie ocalałego syna. P r z y j ę t y na dworze
Zygmunta I I I Wazy, starał s i ę p r z e k o n a ć pol
skiego k r ó l a o swoim pochodzeniu i p o d j ę c i u
w s p ó l n e j wyprą.wy na. M o s k w ę w celu objęcia
należytego tronu. N i k t , rzecz jasna, nie w i e r z y ł
W opowiadane przez przybysza rewelacje, jed
n a k ż e pojedyncze g r u p k i m a g n a t ó w w i d z i a ł y
w tych o k o l i c z n o ś c i a c h d o s k o n a ł ą o k a z j ę do
przejęcia w ł a d z y w osłabionej Rosji i rozszerze
nia przez to swoich wpływów. Pomimo niezgody
Seimu zdołano z o r g a n i z o w a ć w y p r a w ę maiaca za
cel obalenie Godunowa. Ostatecznie, w wyniku
ś m i e r c i te?o osta.tnie?o Dvm.itr w ipcu 1605
roku został k o r o n o w a n i na cara a rok nóźniei
noślubił Marvne M n i s z c h ó w n e córkę woiewodv
sandomierskiego Terzego M n i s z ć h a . N o w y w ł a d c a
ściągnął na siebie w k r ó t c e n i e c h ę ć części bojar
stwa w wvnik"ii neon w v h n r h ł b nt -n o-r
stwa, w w y n i k u czego wyoucm Dunt, inspiro
wany przez Wasyla Szujskiego podczas Którego
zamordowano U y m i t r a i pokonano „Krwawej
jutrzni , p o z b a w i a j ą c życia KilKuset poslow pol
skich, litewskich oraz w oskich . Wsrod ocala
łych z masakry był l a w e ł l a l c z o w s k i - podzielił
on los pozostałych towarzyszy, spędzając kilka
kolejnych lat w n i e w o l i rosyjskiej. Z d a n i e m
Grzegorza Franczaka, „w Kolędzie
doświadcze
nie moskiewskiej katastrofy posłuży m u jedynie
za bezosobowy argument na rzecz interwencji
zbrojnej . Po powrocie do Polski w 1608 roku
Palczowski staje się g ł ó w n y m propagatorem nie
nawiści wobec Rosji i Rosjan - żywiąc osobi¬
stą n i e c h ę ć do rządów Wasyla Szujskiego oraz
14
15
L. Bazylow, P. Wieczorkiewicz, Czas Smuty, [w:]
eidem, Historia Rosji, Ossolineum, Wrocław 2005,
s. 91-107.
G. Franczak, Wstęp, op. cit, s. 16.
BARBARZYŃCA
1 (19) P019
�Retoryka kolonializmu w Kolędzie Moskiewskiej
k o n t e s t u j ą c ogólny, głęboki kryzys politycznos p o ł e c z n y ówczesnego p a ń s t w a moskiewskiego,
dostrzega w owych o k o l i c z n o ś c i a c h „ o k a z y j ę
pożądaną", by n a j e c h a ć osłabiony kraj i „dobro
Rzeczypospolitej r o z m n o ż y ć " .
Ale żeby to ledwie nie trzyletnie Ich Mości
Panów
Posłów, a potym też czas niemały Ich Mości
Panów
Posłanników zatrzymanie nic więcej sprawić i nic
inszego znaczyć nie miało? (...) Coś większego
i dalszego Pan Bóg nam w tym pokazać
chciat .
6
Wniosek jest prosty. To d z i ę k i szczególnej
boskiej opatrzności Polacy zostali pojmani w nie
wolę, by poprzez to poznać lepiej słabości Państwa
Moskiewskiego oraz b a r b a r z y ń s k i e usposobienie
jego mieszkańców. Argument p o w o ł y w a n i a się na
instancję boską będzie się wielokrotnie powtarzał
na kartach k s i ą ż k i , u w y p u k l a j ą c k o n i e c z n o ś ć
dokonania ekspansji. J e d n a k ż e owe „Ich M o ś c i
P a n ó w P o s ł a n n i k ó w zatrzymanie" spełnia jeszcze
jedną, d o d a t k o w ą funkcję. Sytuuje ono samego
autora ponad t ł u m e m , d o d a j ą c m u specyficz
nej auctoritas - Palczowski, poprzez osobiste
d o ś w i a d c z e n i a z Rosjanami staje sie w oczach
czytelnika kompetentny, by n a m a w i a ć do aneksji
17
16
17
P. Palczowski, op. cit, s. 59.
Ibid., s. 108 - „Niewdzięczność nasza łaski i błogosła
wieństwa Bożego! Pan Bóg nam to państwo prawie do
rąk podaje, a my go brać nie chcemy". Dalsze adresy
do cytatów z omawianego dzieła znaj duj ą się w nawia
sach
1 (19) P019
BARBARZYŃCA
71
pogrążonego w chaosie p a ń s t w a . Stara się s p r a w i ć
w r a ż e n i e , jakoby był w posiadaniu rzeczywistej,
obiektywnej wiedzy. M o ż e m y zresztą p r z e k o n a ć
się o t y m j u ż na p o c z ą t k u dzieła, podczas formu
ł o w a n i a propositio:
Com, długi czas mieszkając z ludźmi moskiewskiemi,
Uszyma i oczyma pilno czerpał swemi,
Tom krótko tu zebrać chciał (...)
Uszedłem z targu złego z uszyma do domu,
I nie mogłem stamtąd nic więcej przywieźć komu.
[s. 17-18, w. 1-3]
Pozycja mówiącego, mówiący
a wiedza
S p r z y j a j ą c e o k o l i c z n o ś c i same z siebie nie
wystarczają, p o t r z e b u j ą jakiejś wyższej instancji,
k t ó r a m o g ł a b y u s a n k c j o n o w a ć obrany sposób
działania. W t y m też celu na samym początku
Kolędy
Palczowski wskazuje na ich nieprzypad
kowy zbieg, m a j ą c y swój punkt kulminacyjny
w „ k r w a w e j jutrzni":
Pawła Palczowskiego
Ta p o d w ó j n a funkcja wiedzy (jako usprawie
dliwienia podboju i źródła auctoritas), jak rów
nież wiedza sama w sobie stanowi typowy w y t w ó r
dyskursu: pozwala m u istnieć i j e d n o c z e ś n i e roz
w i j a ć się dalej. Wiedza, będąca w rzeczywistości
s u b i e k t y w n ą interpretacją zaobserwowanych zja
wisk , sankcjonuje w i ę c dyskurs, natomiast tę
pierwszą uprawomocnia c z u w a j ą c a nad nią boska
opatrzność, z k t ó r ą nikt nie śmie p o l e m i z o w a ć .
18
Palczowski jako autor w szerszej perspekty
wie nie może sobie p o z w o l i ć na w y w y ż s z a n i e się
ponad c z y t e l n i k ó w - aby ich sobie z j e d n a ć {captatio benevolentiae), musi „zniżyć się" na poziom
odbiorców, nie może p o z w o l i ć sobie na dystans
w z g l ę d e m nich, wreszcie: musi jasno i w y r a ź n i e
s y g n a l i z o w a ć swoje jednoczesne p r z y w i ą z a n i e do
w s p ó l n o t y . W t y m celu nie tylko u ż y w a określeń
pierwszej osoby liczby mnogiej {musimy, chcemy),
ale dokonuje szeregu innych, bardziej wyrafi
nowanych z a b i e g ó w - p o w o ł u j e się na w s p ó l n ą
18
E. M . Thompson, Said a sprawa polska, „Europa.
Tygodnik ideT 26 2005, s. 11. W tej perspektywie
Palczowski staje sie Saidowskim „orientalistą" - „ uczo¬
nym, który uogólnia na olbrzymią skalę zjawiska za
obserwowane w koloniach oraz zamraża niejako swe
interpretacje narodów podbitych, przekształcając te
interpretac e w fakty historyczne". Jest to wiedza poli
tyczna mimo jej pozornej apolityczności ( E W Said
op cit s 40)
�72
Krzysztof Sztafa
t r a d y c j ę ; manifestuje swoje p r z y w i ą z a n i e do k o n
hospodar pokazał
wencjonalnych, „staropolskich" w a r t o ś c i i religii.
To „bratanie się" ze zbiorowym o d b i o r c ą jedno
stwa, [s. 96]
się być wdzięcznym
tego posel
cześnie w pewien sposób tworzy go: ostentacyjne
p r z y w o ł y w a n i e w s p ó l n y c h symboli projektuje
Jako poseł w Moskwie Palczowski b y ł posłannikiem samej K r ó l e w s k i e j M o ś c i - reprezentując
w i ę c określoną w s p ó l n o t ę k u l t u r o w ą , albo lepiej
k r ó l e w s k i majestat, staje się w ramach ustalonego
- umacnia j ą w kwestii stosunku do Innego, przez
co p o g ł ę b i a się a k t u a l n o ś ć opozycji p r a w d a - f a ł s z
p o r z ą d k u obyczajowego k i m ś nietykalnym - poj
manie go i wzięcie do niewoli oznacza nie tylko
oraz s o l i d a r n o ś ć w e w n ą t r z grupy. I n t e g r a l n o ś ć tej
ostatniej stanowi równocześnie o jej sile i goto
k r n ą b r n o ś ć wobec zwyczajów, ale r ó w n i e ż obrazę
n a j w y ż s z e g o majestatu. M o s k w i c i n i , k t ó r z y
w o ś c i do podboju.
„z c h ł o p ó w panem się stali" [s. 9 6 ] gwałcą usta
lony porządek, w y ł a m u j ą się szanowanym, starym
zasadom, d o w o d z ą c przez to d w ó c h rzeczy - jako
19
Wiedza spełnia jeszcze j e d n ą f u n k c j ę . Pozwala
ona na wytworzenie wizerunku Obcego, na jego
uformowanie w zgodzie z i m p e r i a l n ą p e r s p e k t y w ą
Zachodu: w świetle tych okoliczności w y ł a n i a
j ą c y się z „ o b s e r w a c y j " Palczowskiego Moskwicin
zostaje zdefiniowany jako Gorszy Inny, bo nie
mieszczący się w k u l t u r o w y m p o r z ą d k u autora
i ostatecznie jako naturalny obiekt podboju, nad
k t ó r y m n a l e ż y roztoczyć k o n t r o l ę . C h c i a ł b y m
teraz prześledzić sposób, w jaki t y t u ł o w y „szlach
cic polski" konstruuje swojego wroga..
Potrzeba Innego
Palczowski w swej argumentacji sięga po cały
arsenał cnót, w a r t o ś c i oraz symboli p r z y n a l e ż
nych tradycji humanitas, k t ó r e przeciwstawia
Rusinom - jego argumenty b r z m i ą o tyle wia
rygodniej, że nieustannie podpiera je w ł a s n y m
d o ś w i a d c z e n i e m . Tak t e ż , p r z y w o ł u j ą c dzieje
„ k r w a w e j j u t r z n i " , p o s ł u g u j e s i ę figurą grec
kiej w i e r n o ś c i (graeca fides), aby u k a z a ć - obcą
ludziom godnym - n i e w i e r n o ś ć i nierycerskość
Moskwicinów:
20
b a r b a r z y ń c y m a j ą w pogardzie obyczaje cywilizo¬
wanego świata, bądź, jeszcze gorzej, zupełnie ich
nie znają. N i e w i e r n o ś ć Rosjan zostaje tutaj zesta
wiona z czystością intencji P o l a k ó w - ż y c z l i w o ś ć
zostaje zdradzona, a dobre chęci zaprzepaszczone
przez zła wole i podstęp Ujecie to dodatkowo
dyskwalifikuje Obcego Dozwalając na r ó w n o
czesne w y w y ż s z e n i e swoiei strony" Ostatecznie
cała win L a d a na k r n ą b r n y c h M o s k w i c i n ó w "
7 n e r s n e k t v w v ó w c z e s n v c h realiów trudno w iakiś
21
n r l k o n n i L snosóh odenrzeć hadź rhoriażbv
oddalić te z L ™ C n wierei krwawa intrz
n " staj
r i e się
• n' " wo b
ma
nie r\V
tylko ir>A\Jw\
zrodiem nienawiści
Dec
wscnodmego sąsiada aoprasza się zdecydowanej
_
reakcji. Muzy w i ę c za argument
o konieczności podboju:
inaczej by się nam uczynić
żadną
miarą
dziło, jedno się jako nabarziej mścić tej
2 0
Tak ten jaszczurcy naród nagradza nam chęci
i życzliwości
nasze, tę zapłatę za przyjaźń,
którą
im więc ofiarujemy, odnosimy. Tak ten miły pan
21
' M . Foucault, op.cit.,s. 10.
przemawiający
nie go
świeżej
Argument o „Moskwicinach-mużykach" można zna
leźć nie tylko w tekście Kolędy. W XVII-wiecznym
pamiętnikarstwie polskim negatywna figura Rosjanina-chłopa pojawia się w twórczości braci Masktewiczów czy relacjach Aleksandra Piaseczyńskiego (patrz:
A. Niewiara, Moskwtan-Moskal-RoJmn w dokumen
tach prywatnych. Portret, Wydawnictwo Naukowe Ibi
dem Łódź 2006).
Zarzut o zdradziecki czy krzywoprzysiężny charak
ter Rosjan również nie stanowił wówczas novum: już
w X V I wieku pojawia się w zapiskach Jana Piotrow
skiego (patrz: A. Niewiara, ibid.).
BARBARZYŃCA
1 ( 1 9 ) PD13
�Retoryka kolonializmu w Kolędzie Moskiewskiej
ich zdrady przeciwko nam, tej niewinnej krwie
braciej naszych, którą ten zły nieprzyjaciel świętokradzkiepokrwawił
ręce swoje, tego ich tak
wielkiego obelzenia Pana i Rzeczypospolitej naszej.
[s. 93-94]
Pomszczenie śmierci posłów staje się moral
nym imperatywem - zaniechanie tego jest rów
noznaczne z zaniechaniem o b o w i ą z k u {officium)
utrzymania dobrego imienia całego p a ń s t w a .
Brak r y c e r s k o ś c i M o s k w i c i n ó w jednak nie
k o ń c z y s i ę jedynie na g w a ł c e n i u u ś w i ę c o n y c h
obyczajów. Palczowski dowodzi, że „ten n a r ó d
słaby, marny i niepotężny" nie zasługuje na żaden
szacunek. O t ó ż j e d y n ą realną bronią nieprzyja
ciela, oprócz jego liczebności, jest p o d s t ę p :
Tak jest, iż nam wiele zamków i miast pobrali, ale
trzeba wiedzieć jako. Nie męstwem abo dzielno
ścią jaką, ale zdradą i chytrością pod przymierzem.
[s. 88]
Ta chytrość wskazuje nie tylko na k r y j ą c ą się
pod n i ą w d o m y ś l e t c h ó r z l i w o ś ć , ale r ó w n i e ż
bezsilność, o czym m o ż e m y przeczytać w n a s t ę p
nym zdaniu: „Lecz gdy kiedy z nami wręcz poszli,
nigdy nie w s k ó r a l i , i owszem, z a w ż d y przegrawali" [s. 88]. Moskwicini są nierycerscy; nie w p i
sują się t y m samym w zachodni ideał człowieka;
zniżą się do wszelkich bezeceństw, by osiągnąć
swój cel i rozszerzyć wpływy. Pozór „hardego sie
bie pokazywania" kryje słabość oraz n i e m o ż n o ś ć
stoczenia „ p r a w d z i w e j " , m ę s k i e j walki. U z u p e ł
nienie powyższego stanowiska stanowi przykład
będący j e d n o c z e ś n i e zręczna^ próbą zawłaszczenia
historii na. swoją korzyść: „czego ś w i a d k a m i są
wszystkie b i t w y / k t ó r e ś m y kiedykolwiek z n i m i
mieli" [s 88] Nie m o g ł o , rzecz jasna, z a b r a k n ą ć
argumentu sankcji ostatecznych w postaci łaski
Bożei i d o k o n a ń p r z o d k ó w d w ó c h n a i w a ż n i e i
szych źródeł auctoritas. „Jasne i dosyć znaczne za
1 (19) P019
BARBARZYŃCA
Pawła Palczowskiego
73
łaską Bożą zacnych p r z o d k ó w naszych p r z y k ł a d y
i teraz w potomkach ich" [s. 8 8 ] .
W a ż n e , iż powyższe acempla m a j ą swoje źródło
poza causa, są aprobacją w y w i e d z i o n ą z zewnątrz
- o ile bowiem standardowe dowody w sposób
ścisły odnoszą się do danej sprawy, o tyle zasto
sowany przez autora Kolędy przykład ma charak
ter całkowicie od niej niezależny, co u m o ż l i w i a
użycie swobodnej taktyki argumentacyjnej oraz
- w d o m y ś l e - pozwala na w y c i ą g n i ę c i e wnio
s k ó w oraz s f o r m u ł o w a n i e uniwersalnych tenden
c j i . Co ciekawe, Palczowski w t y m względzie
nie wskazuje ż a d n e g o konkretnego p r z y k ł a d u
z historii, ogranicza się do pozostania na pozio
mie o g ó l n o ś c i , nie precyzuje jakie d o k ł a d n i e
wydarzenia historyczne m i a ł y b y się składać na
rzeczoną tradycję i „dziedzictwo przodków".
Dowodzenie sprawia w r a ż e n i e , że zostało oparte
na historycznej prawdzie — j e d n o c z e ś n i e , poprzez
umieszczenie w n i m figury p r z o d k ó w w y w o ł u j e
u o d b i o r c ó w emocjonalny rezona.ns przysłania
jący m i a ł k o ś ć argumentu. W ten sposób Moskwicin zostaje skutecznie zdeprecjonowany; odziera
sie eo z p r z y m i o t ó w cnotliwo/ci zostaje ukazany
jako chytry niegodny dzikus k t ó r e g o w d o m y ś l e
należy bez s k r u p u ł ó w p o d b i ć i „ucywilizować".
22
Kwestia ucywilizowania, jako typowe zjawisko
imperializmu, zasługuje na osobną u w a g ę . Na ogół
w analizie postkolonialnej pojęcie misji cywiliza
cyjnej łączy się z drugim obliczem Innego, które to
na pierwszy plan wysuwa jego nieznajomość i niez r o z u m i a ł o ś ć . Ten nieznany Inny, z racji tego, iż
niepokoi , musi zostać w jakiś sposób zneutrali23
24
2 2
2 3
24
H . Lausberg, Retoryka literacka. Podstawy wiedzy o li
teraturze, tłum. A. Gorzkowski, Wydawnictwo Homini,Bydgoszcz2002,s.4ll,4l2.
M.P. Markowski, A. Burzyńska, Teorie literatury XX
wieku, Znak, Kraków 2009, s. 553.
Ibid, s. 553. Autorzy wspominają o tym, że Inny,
oprócz tego, że niepokoi, również fascynuje - wątpię
jednak, czy ten jego aspekt jest adekwatny w stosunku
�74
Krzysztof Sztafa
zowany, oswojony za p o m o c ą znanych obrazów
i przedstawień. U Palczowskiego jednak aspekt
„nieznajomości" wydaje się nieodpowiedni: prze
cież Polacy przez długie stulecia mieli żywy kon
takt ze swoim wschodnim s ą s i a d e m . Co w i ę c e j :
w świetle tego, co zostało j u ż powiedziane o wie
dzy nabytej podczas rosyjskiej niewoli, kategoria
ta z pewnością nie ma żadnego pokrycia. Autor
Kolędy
podchodzi do problemu ucywilizowania
z nieco innej perspektywy - miast wspomnianej
nieznajomości na pierwszy plan wysunie się odręb
ność Innego, fakt, że w ogólności funkcjonuje on
w odmiennym (w domyśle- gorszym) porządku
symbolicznym (nasuwa się skojarzenie z M o n teskiuszowskim zdumieniem: „jak to m o ż l i w e ,
żeby ktoś był Persem!" ). W całym tym procesie
punktem wyjścia jest'autorytatywne przekonanie
o wyższości własnej k u l t u r y - o t ó ż tylko cywiliza
cja" europejska dla M o s k w i c i n ó w bardzo odleeła
towarzyszącej polskiemu szlachcicowi tendencji
m o ż e m y przeczytać j u ż na samym początku:
Ziemię ich wziąć obfitą, hardość ich ukrócić,
Wiarę i złe zwyczaje w lepszy rząd obrócić, [s. 55]
25
Niedaleko stąd do wniosku, iż aneksja i eks
ploatacja ziem rosyjskich rysuje się jako coś
p o ż ą d a n e g o nie tylko ze strony kolonizatorów,
ale r ó w n i e ż ze strony samych kolonizowanych.
Palczowski zresztą m ó w i o t y m explicite:
Dal tym tam ludziom [Bóg] czas tak długi, aby
sposób życia narodu naszego chędogi, obyczaje
cudne, więc i milą wolność dobrze wybaczywszy
i wyrozumiawszy, większą aniżprzedtym
chęć
i miłość ku nam brali. [s. 59]
26
ze swoimi korzeniami w ereckiei i rzymskiej sta'
rożvtności może w d a ć z siebie nowoczesno ć "
W ówczesnych studiach kultura prawosławno27
ruska była usuwana na margines, uznawana za
coraz
; . 'ie
sp r ó bszą
, U
I
^ " Dęazie
^ 7
y czasu Z .TlodoDme
więc 1palczowski
d
podkres ,
P°
^
7 J7
™
od Rzeczypospolitej istnieje jakiś derekt; kultury
2 6
W
r Z ą
U
p a
ą C
M
d
pozaeuropejskie są zamrożone, a wreszcie
są po
prostu niezdolne do przekształcenia się w kierunku
nowoczesności bez udziału zewnętrznej siły. O tej
do Rosjan; dotyczy raczej ludów spoza kontynentu,
z którymi do czynienia miały zachodnie imperia.
2 5
2 6
J. Niedźwiedź, Humanitas na styku kultur. Kwestia
dyskursów kolomalnych we wschodmej Europte, [w:]
A Borowski (red.), Humanizm. Ltone
pojęaa,
Wydawnictwo Neriton, Warszawa 2009, s. 202 „należy założyć (...) równorzędność i partnerski
charakter tych relacji".
I . Wallerstein, Europejski uniwersalizm. Retoryka
władzy, tłum. Adam Ostolski, Wydawnictwo Nauko
we Scholar, Warszawa 2007, s. 52.
27
Ibid.,s. 91-92.
2 8
J. Niedźwiedź, op. « f c , s . 2 2 6 .
Jest to typowy, wręcz podręcznikowy przykład
m y ś l e n i a kolonialnego - kolonizatorzy zostają
usprawiedliwieni wobec samych siebie, gdyż wraz
ze swoim przybyciem przynoszą ład i porządek;
z perspektywy zachodniej pragnienie tych dwóch
ostatnich nie podlega dyskusji. Przywołany frag
ment wskazuje dodatkowy trop. Otóż kolonizowani
najpierw muszą poznać „obyczaje cudne" koloniza
t o r ó w - oznacza to, że proces „asymilacji" będzie dla
Rosjan korzystny dopiero w szerszej perspektywie,
po przezwyciężeniu „w sobie" początkowych opor ó w . Na M o s k w i c i n ó w spływa łaska boża, dająca
możliwość poznania owych polskich o b y c z a j ó w
pokrywa się ona jednocześnie ze szlachetną dzie
jową misją Sarmatów (antemurale
christianitatiś)
aby zmodernizować i uwolnić od własnych słabości
29
„słowiański Orient"
W ramach dalszej deprecjacji Palczowski usi
łuje w y k a z a ć n i e w o l n i c z ą m e n t a l n o ś ć „ M o s k w i c i -
29
I . Wallerstein, op. cit., s. 90. W takim duchu argu
mentował na rzecz podboju Indian Juan Ginćs de Sepulveda w swojej znanej polemice z Bartolome de Las
Casasem.
BARBARZYŃCA
1 (19) P019
�Retoryka kolonializmu w Kolędzie Moskiewskiej
nów", m a j ą c ą w d o m y ś l e k o n t r a s t o w a ć z polskim
u m i ł o w a n i e m złotej w o l n o ś c i . Posługuje się tutaj
argumentami a simili, p o r ó w n u j ą c wschodniego
sąsiada do Ż y d ó w :
32
Ktemu żadnej rzeczy nie mógł odmówić
carowi
tatarskiemu, by mu też dobrze i na wojnę kazał
z sobą jechać przeciw chrześcijanom,
[s. 77]
Powyższy cytat stanowi przykład z historii z retorycznego p u n k t u widzenia jest najbardziej
pożądany, g d y ż ma swoje źródło w prawdzie.
Palczowski jednak znowu pozostaje na t y m ogól
nym poziomie tempus generale, j a k i e g o ś odle
głego okresu historycznego . Poniżej przytaczam
jeszcze jeden p r z y k ł a d , odnoszący się do okresu
niewoli rosyjskiej:
Autor Kolędy
korzysta tutaj jednocześnie ze
znanego ówczesnego stereotypu ; przemyca zaka
m u f l o w a n ą treść, m a j ą c ą s p r a w i ć w r a ż e n i e , że
Moskwicini, dla k t ó r y c h niewolnictwo jest rzeczą
przyrodzoną, nie będą sprawiali większego pro
blemu jako skolonizowani; nie trzeba o b a w i a ć się
z ich strony ż a d n y c h b u n t ó w czy z r y w ó w - aneksja i późniejsza gospodarcza eksploatacja kraju
przebiegnie bez p o w a ż n i e j s z y c h komplikacji. Ta
niemożność wyrażenia pełnej podmiotowości
Rosjan wynika, rzecz jasna, z ułomności p o r z ą d k u
symbolicznego, do którego należą - nie chodzi
tutaj j u ż tylko o czystą zależność, ale o coś w i ę
cej o „ w y k l u c z e n i e , niepełną a u t o n o m i ę " w jej
szerszej, ontologicznej perspektywie.
33
30
Jacy to są chrześcijanie,
łacno obaczyćz
tego, co się
już wspomniało,
i z tego przeciwko nam zdra
dzieckiego i okrutnego występku, [s. 129]
Autor Kolędy
zdaje sobie sprawę z ważkości
powyższych zarzutów; są one o tyle skompliko
wane, że przecież „oficjalnie" w Rosji obowią
zuje obrządek prawosławny, a w i ę c chrześcijański.
Ogołocenie M o s k w i c i n ó w z ich wiary, wyłączenie
ich z religijnego porządku, ma bardzo doniosłe
znaczenie - dlatego też Palczowski konsekwent
nie przywołuje figurę Boga będącego po „naszej"
stronie, a wręcz explicite nakazującego na.m p o d b ó j
wschodnich sąsiadów. Sposób argumentacji przy¬
biera tutaj specyficzny charakter - chodzi głównie
o to, by u d o w o d n i ć wyższość zachodnich obrząd
k ó w chrześcijańskich, a. wra.z z n i m i całej przy na—
.
leżnej i m tradycji łacińskiej, której przeciwstawia
się „nieokrzesany wschód" ' . Dalsza deprecjacja
w tej materii wymaga jednak pewnej wyższej
sankcii dlatego też Palczowski szuka perspektywy
odmiennej niż swoja nie tak bezpośrednio związa
31
Potrzeba sankcji
Spoiwem łączącym c y w i l i z o w a n ą Europę jest
wiara chrześcijańska. I w tej materii Palczowski
nie pozostaje bezczynny - w Kolędzie
konse
kwentnie p r ó b u j e w y k a z a ć , że Rosjanie nie w p i
sują się w tę religijną w s p ó l n o t ę , ba, w y s ł u g u j ą
się nią, w rzeczywistości będąc c h r z e ś c i j a ń s k i m i
31
3
XVII-wieczne „argumenty" świadczące o niewolni
czym duchu Rosjal czytelnik może odnaleźć w przy
taczanej już książce: A. Niewiara, Moskwtctn-Moskal-Rosjanin,op.A,s.
82-87.
J. Sowa, Fantomowe ciało króla. Peryferyjne zmamnia
-formą, Uniyersitas, -Kraków
- z nowoczesną
2011,
454^55.
3
1 (19) P019
J J
BARBARZYŃCA
J
J
&
75
tylko z pozoru , a bliżej i m do p o g a ń s k i c h Tur
k ó w czy T a t a r ó w :
Waśni są teraźniejszy Żydzi. Tyraństwo,
którym
ten naród jest uciśniony
spiritus ich tępy
bojaźń,
z którą się rodzą (...). Animusze w tych ludziach
są poniżone,
niewolnice, nie wylatają w górę, nie
kochają się w górnych i pod niebo wyniosłych
za
mysłach, [s. 110]
30
Pawła Palczowskiego
4
P. Palczowski, op. cit, s. 86: „tylko tytułem chrześci
jańskim jest pokryty".
„
H . Lausberg, op. cit., s. 386.
3 2
3 3
1
J. Niedźwiedź, op. cit, s. 229-231.
�Krzysztof Sztafa
76
nej z causa. Aby w z m o c n i ć siłę i prawdziwość argu
mentu, jak również osobistą auctoritas, przywołuje
„świadectwo jednego człowieka wielkiego a prawie
świętego, k t ó r y też u nich był długo w więzieniu"
[s. 129]. To M i k o ł a j de Mello, portugalski misjo
narz do Indii, Persji i Rosji.
ci ludzie chrześcijańskiego
nazwisku i tytułu nie
są godni. (...) pełnią takie grzechy i sprośności,
jakowych żaden inny naród na świecie. (...) nie
widziałem ani słyszałem o takowym narodzie, któ
ry by zrównał z Moskwą we wszełakiem rodzaju
nieprawości,
przewrotności,
zdrady, co by tak był
próżen wszelakiej słuszności i sprawiedliwości,
pra
wa ludzkiego i Boskiego, próżen wszelakiej mibści
i skłonności miłosierdzia,
bojaźni Bożej i ludzkiej,
pełniąc wszelakie grzechy, nieprawości,
sprośności,
rozpusty, wszeteczeństwa,
sodomie, gwałty
(...)
tępi, brzydcy, szkaradni, głupi we wszelakich rze
czach do cnoty należących,
[s. 130]
N i e w ą t p l i w i e fragment ten jest najbardziej
j a d o w i t y m w y s t ą p i e n i e m przeciwko wschod
niemu sąsiadowi w całej Kolędzie.
Jego przywo
łanie nie tylko u z u p e ł n i a tok m y ś l e n i a Palczow
skiego, lecz r ó w n i e ż uwydatnia siłę dowodzenia.
Co istotne, autorem nie jest osoba ś w i e c k a ,
a „prawie święty" - misjonarz p o d r ó ż u j ą c y aż „po
Indyjej O r y j e n t a ł s k i e j i O k c y d e n t a ł s k i e j " . Dalej
czytamy:
pełniący grzechy tak sprośne, których mię wstyd
pisać; a nade wszystko główni nieprzyjaciele
imienia naszego katolickiego (...) przed wszystkiemi narody zelżyć, zesromocić
i wiarę nam skazić
usiłują, mówiąc i twierdząc przeciwko naszej
wierze świętej katolickiej i przeciwko jej wszystkim
professorum tysiącpotwarzy,
przewrotności
i wszeteczne kłamstwa, lżąc nasze chwalebne ceremonije i obrzędy tak święte i potrzebne, których siła
właśnie z natchnienia Bożego poszło,
świętokradzkich języków swych żądzą rozpuczając
na święte
sakramenta, tym barziej a daleko barziej na sługi
Boże, począwszy
od Ojca Świętego papieża, aż do
zakrystyjanów.
[s. 130]
Czego w i ę c e j potrzeba do całkowitego zdys
kwalifikowania wroga? D z i ę k i przytoczeniu
figury z e w n ę t r z n e j auctoritas Palczowski sank
cjonuje swój punkt widzenia, a p o d b ó j h e r e t y k ó w
staje się w r ę c z ś w i ę t y m o b o w i ą z k i e m k a ż d e g o
prawdziwie chrześcijańskiego narodu. Palczow
ski idzie w tej materii jeszcze o k r o k dalej.
Wyprawa contra schismaticos, jak stara się wyka
zać, przyczyni się nie tylko Rzeczypospolitej,
ale c a ł e m u c h r z e ś c i j a ń s k i e m u ś w i a t u ; zespolenie
d w ó c h n a r o d ó w sprawi, że cywilizacja europej
ska zdobędzie znacz<^ca^ p r z e w a g ę nad poganami,
a sama Polska zyska m i ę d z y n a r o d o w ą sławę jako
potężne imperium Palczowski zapewne m a r z y ł
by Rzeczpospolita - na wzór h i s z p a ń s k i e j k o n '
kwisty - zaangażowała sie w p o d b ó j kolonialny
i dążyła do rozszerzenia swoich w p ł y w ó w na
wschód- zresztą w samvm tekście autor podaje
orzykład zachodnich o a ń s t w starając sie wyka
zać analogie nomiedzv kolonizowaiwmi w ó w
czas Indiami a Moskwicinami. Przykład p a ń s t w
p r z e p r a w i a j ą c y c h sie celem p o d b o i r p r z e z m o r z e
z wielkim n i e b e ś p i e c z e ń s t w e m zdrowia swego"
jednocześnie podkreśleniu 1łatwości
1
•
s^ 88j smzy jeanoczesme
okazji, jaką po drugiej strome Europy d y s p o n u j ą
Polacy względem Moskwy:
L
I. A nam
go przyść,
to baczyć
potężnością
stwem w
jako snadniej do państwa moskiewskie
aniż inszym do tamtych Indów,
każdy
może. A dostawszy tego, moglibyśmy
też
i bogactwy z każdym narodem i króle
chrześcijaństwie
porównać,
[s. 65]
//. My, mogąc i pożytków niewymownych, nie tyl
ko nam samym, ale i wszystkiemu
chrześcijaństwu
służących, snadnie dostąpić i sławy
nieśmiertelnej
sobie i narodowi swemu nabyć, wszystkiego tego
zaniedbamy? [s. 88]
BARBARZYŃCA
1 (19) P019
�Retoryka kolonializmu w Kolędzie Moskiewskiej
Palczowski konstruuje k o h e r e n t n ą k r y t y k ę
Rosjan - w s k a z u j ą c na boską opatrzność wobec
biegu w y d a r z e ń , dostrzega w nich „okazyje pożą
daną", której Polacy nie mieli od w i e k ó w . Posia
dając o d p o w i e d n i ą w i e d z ę n a b y t ą podczas rosyj
skiej niewoli, w y s t ę p u j e z perspektywy auctoritas
i j e d n o c z e ś n i e umacnia ją p r z y k ł a d a m i niezwiązanymi bezpośrednio ze sprawą. Zająwszy ugrun
t o w a n ą pozycję, przystępuje następnie do frontal
nego ataku na wschodniego sąsiada - zaczyna od
uwydatnienia n i e g o d z i w o ś c i , d w u l i c o w o ś c i oraz
z a k ł a m a n i a , po czym p r z y s t ę p u j e do opisania
rzeczywistej bezsiły i słabości. Argumentowanie
k o ń c z y natomiast,' poprzestając na ś w i a d e c t w a c h
niewiary i b l u ź n i e r s t w a Rzeczpospolita Obojga
Narodów, poprzez aneksję Moskwy, doda przy
tym splendoru zarówno sobie jak i całemu chrze
ściiaństwu- w szerszej perspektywie natomiast da
sie Doznać iako kolonialne mocarstwo i zdobędzie
przewagę nad ś w i a t e m i n n o w i e r c ó w " Taktyka
Lumentacvina zastosowana Drzez P a l c z o w s k i L
obeimuie wiec wszystkie aspekty-s Dołeczne Der
son Ine reliliine oraz crosnodarrze W ten s n o s ó b
, , •
J
,
\
• ",
%
„Kolonizowany, wbrew własnej w o n zmuszony
jest ao przyjęcia wizerunku skonstruowanego
przez k o l o n i z u j ą c e g o
. Warto dodać, ze ta ostat
nia cecha, internalizacja perspektywy c e n t r u m ,
jest przecież jednym z głównych celów Midowskiego „ o n e n t a h z m u .
g
g
n
7
m
n
Potrzeba przestrzeni
Po odkryciu Innego Palczowski przechodzi do
n a k r e ś l e n i a konkretnej wizji zagospodarowania
ogromnego terenu Rosji - zaczyna od przedsta
wienia domniemanych bogactw ziemi moskiew
skiej, d z i ę k i k t ó r y c h p r z e j ę c i u Rzeczpospolita
stanie się w a ż n y m partnerem handlowym, r ó w -
M . P. Markowski, A. Burzyńska, op. cit., s. 559.
36
E. M . Thompson, op. at.,%. 11.
1 (19) P019
BARBARZYŃCA
77
nym ó w c z e s n y m p o t ę g o m gospodarczym Europy
Zachodniej:
tamte grunty równają się gruntom naszym podolskiem, ale nie tylko tym, ale naprzedniejszym
gruntom Królestwa Węgierskiego,
[s. 68]
Plan zagospodarowania Moskwy i związana
z n i m gospodarcza eksploatacja stanowią czołowy
element polityki imperialnej. M o ż n a powiedzieć,
że w tej perspektywie kreacja Innego jest pewnym
usprawiedliwieniem kolonizatorów; zdyskwalifi
kowany kolonizowany przeobraża się w niepełnoprawny przedmiot, którego funkcją docelową jest
bycie wyzyskiwanym za p o m o c ą pracy niewol
niczej - gospodarcza ekspansja staje się jednym
z najważniejszych celów imperializmu, a. za.ra.zem
jego najdojrzalszą formą. Warto dodać, że po sym¬
bolicznym uśmierceniu Rosjan
wchodzi j u ż
asDekt materialny do utrzymania wyzysku Dotrzeba
przecież zinstytucjonalizowanego aparatu repre
syjnego albo lepiej - wielości takich aparatów*
Dlatego' też pomocne staną sie w tym momencie
zarysowane na wstępie rozważania o Althusserze
Ideologiczne Aparaty Państwowe zostaia podparte
od strony teoretycznej Cwizerunek Innego oraz
wszystkie zewnętrzne" przesłanki Dodboiu) w ł a
śnie ideologia-nasvcone zdehumanizowanvmwizerunkiem gorszego (symbolicznie uśmierconego)
Innego l a
sobie teraz Dozwolić na otwarta
^ '
\
,
.
• •
}
przemoc, lan zagospodarowania zostaje więc pod
budowany i uprawomocniony
alczowski po
zdeprecjonowaniu innego i jednoczesnym uszla
chetnieniu^perspektywy polskiej przystępuje do
określenia konkretnych działań, jakie trzeba będzie
dokonać po niemalże pewnym zwycięstwie. Zakres
tych działań ma trojaki charakter:
n r 7
3 7
35
Pawła Palczowskiego
p
l
g
n
n
r
P
7
r
n
Instytucjonalizacja, jak wykazuje Said, prowadzi do
powołania społeczeństwa politycznego; w tej perspek
tywie podbLa i poddana zorganizowanej represji
Ruś również przechodzi na ten poziom. E.W. Said,
op. cit., s. 36, 43-44.
�Krzysztof Sztafa
78
1.
gospodarczo-komunikacyjny ( p r z e j ę c i e
rosyjskich z a s o b ó w ) ;
2.
i d e o l o g i c z n o - p o r z ą d k o w y (przewaga lud
ności pochodzenia polskiego w g ł ó w n y c h
miastach ruskich, p r o w a d z ą c a do okcydentalizacji Innego, a t y m samym - jego
przyswojenia);
3.
zdobycie przestrzeni ż y c i o w e j (ziemia
ruska nadaje s i ę do osiedlenia przez
polskich chłopów, co w pewnej mierze
pozwoli na zredukowanie w e w n ę t r z n y c h
n a p i ę ć w obrębie p a ń s t w a , powodowa
nych a w a n t u r n i c z ą d z i a ł a l n o ś c i ą band
i grup zubożałej szlachty).
Wprawdzie-Ć rozsądek mój błahy, rozum barzo
miałki, nie patrzę w rzecz głęboko, jednak przecie
rad tamowych słucham, którzy pospolitym mą
drych rozsądkiem są mądrzy i godni, [s. 124]
U z n a j ą c swoją miałkość, w rzeczywistości Pal
czowski pozbywa się jej. Pozwala m u to na śmiałe
przejście do p o s t u l a t ó w o charakterze gospodar
czym. Dzięki kolonizacji Moskwy Polacy mogliby
w i ę c przejąć intratne interesy:
wielki handle z wielkiemipożytkami
w ziemi
moskiewskiej prowadzić
by się mogły, a mianowi
cie iżby wszystek handel korzenia, to jest pieprzu,
goździków,
cynamonu, muszkatu, czym się Portu
galczycy i Wenetowie tak barzo zbogacili, mógł się
do Moskwy obrócić (...). [s. 72]
Rosjanie, co oczywiste, nie wpadli na ten
p o m y s ł - nie pozwoliła na to ich niewolnicza
natura, niezdolna do ż a d n y c h konstruktywnych
d z i a ł a ń . Polacy, w ramach swojej szlachetnej
interwencji, m a j ą w i ę c szanse z d o b y ć m a j ą t e k
38
dzięki m o ż l i w o ś c i o m oferowanym przez z i e m i ę
rosyjską. Palczowski p o d k r e ś l a przy t y m łatwość
komunikacji: większość t o w a r ó w m o g ł a b y spły
w a ć d r o g ą rzeczną. W ten sam sposób samo
p o d r ó ż o w a n i e s t a ł o b y s i ę łatwe i wygodne połączenie Moskwa - Oka - W o ł g a - Morze
Kaspijskie da dostęp do Persji, natomiast trasa
D o n - Morze Azowskie - Morze Czarne zapro
wadzi Polaków do Konstantynopola, „gdzie w i ę k
sze p o ż y t k i za t y m by się odnieść mogły" [s. 71].
Autor Kolędy szczegółowo nakreśla wizję spływu
towarów, równocześnie d o w o d z ą c , że w ten spo
sób ich jakość będzie o wiele lepsza od tych spro
wadzanych przez P o r t u g a l c z y k ó w Polacy dzięki
dostępowi do Morza B a ł t y c k i e g o , m a j ą szansę na
sprowadzanie t o w a r ó w do wszystkiej Europy"
czyli w d o m y ś l e m o g ą s"tać się światową potęgą
gospodarczą
39
40
Korzyści gospodarcze m o ż n a osiągnąć również
w inny sposób - ze w z g l ę d u na organizację p a ń
stwa. Palczowski postuluje, by największe mia
sta (kolejno: N o w o g r ó d , Psków, Wielkie Łuki,
S m o l e ń s k , Jarosław, Kazań, A s t r a c h a ń ) „ w o l n y m i
u c z y n i ć " na p o d o b i e ń s t w o G d a ń s k a i uzależnić je
od Rzeczypospolitej. N a s t ę p n i e należy opodat
k o w a ć je z korzyścią dla p a ń s t w a polskiego - te
znane sposoby organizacji Palczowski aplikuje
w i ę c na grunt rosyjski. Jest to typowy przejaw
m y ś l e n i a kolonialnego: ekspansja „swojskości"
ma charakter totalny - proponowane rozwią
zania służą jako element dyskursu k t ó r y nie
ustannie poszerza „granice p r a w d z i w o ś c i " . Taki
układ wykształci oddolną, wzajemną kontrolę
wolnych miast i książąt -- wolne miasta h a m u j ą
książąt od pospolitej represyiei i t y r a ń s t w a ksia
żęta zaś wolne miasta od rebelizyjej" [s ' l 2 5 ]
Ponadto a u. t o r* Kolędy
twierdzi iż do skoloni
zowanych miejsc n a l e ż y s p r o w a d z i ć P o l a k ó w
39
3 8
P. Palczowski, op. cit, s. 74: „Moskwa bardzo źli są
gospodarze (...) nie są do kupiectwai handlu zdolni".
40
Chodzi o rzekę Moskwa.
Ibid, s. 73: „Portugalczycy nie ukazują inszego korze
nia, aż pierwej ono spleśniałe, spróchniałe, zmoczone".
BARBARZYŃCA
1 (19) P019
�Retoryka kolonializmu w Kolędzie Moskiewskiej
wszystkich stanów, z a r ó w n o szlacheckiego, jak
i chłopskiego, „na kształt kolonij onych rzym
skich". Przewaga polskiej l u d n o ś c i nad rodzimą,
szczególnie w zamkach granicznych i innych for
tecach, sprawi, iż ziemie te będą sposobniejsze
do obrony. Nie chodzi jednak tylko o o b r o n n o ś ć ;
sytuacja taka przyczyni się do szybszej okcydentalizacji Innego, do jego oswojenia - o b c u j ą c
z Polakami, Rosjanin uczyłby się ich o b y c z a j ó w
j ę z y k a , co w szerszej perspektywie zap rowadzi do jego całkowitej polonizacji. Dochodzi tutaj
w i ę c element przemiany Innego w „swojego".
W t y m wszystkim znamienne jest to że Palczow
ski planuje w p r o w a d z i ć na skolonizowane ziemie
polskie prawo - a w i ę c przewiduje m o ż l i w o ś ć
przypuszczenia orientalnego b a r b a r z y ń c y " do
w o l n o ś c i naszych" chociaż wcześniej w s k a z y w a ł
że spiritus ich tępy" jest w stanie o zyiać formę
jedynie biernej uległości.
Ostatni aspekt działań d ą ż ą c y c h do zorga
nizowania ziem skolonizowanych wyprowadza
Palczowski wprost z w e w n ę t r z n e j sytuacji, jaka
panuje w Rzeczypospolitej. N i e chodzi tutaj
tylko o poszerzenie przestrzeni życiowej - rozległe
pola moskiewskie m o g ą b y ć miejscem, k t ó r y m
zainteresują się awanturnicze grupy po Rokoszu
Zebrzydowskiego:
Jeśliś tedy, bracie, utracił, jeśliś dlatego odmiany
jakiej w ojczyźnie pragnął, tam do Moskwy jedź,
nabedziesz tam zaś majętności
i inszych bogactw
wiele. [s. 84]
Ich wyjazd na w s c h ó d przyczyni się w i ę c do
uspokojenia sytuacji w p a ń s t w i e . Ponadto szlach
cic z Palczowic, p o w o ł u j ą c się na rzekomy w y ż
demograficzny, argumentuje, iż ziemie na wscho
dzie p o w s t r z y m a j ą niezgodę powstałą z powodu
„nazbyt bliskiego sąsiedztwa". Zapewnienie prze
strzeni życiowej u m o ż l i w i w i ę c n i e s k r ę p o w a n ą
prokreację narodu polskiego.
1 (19) P019
BARBARZYŃCA
Pawła Palczowskiego
79
Tak p r e z e n t u j ą s i ę praktyczne, materialne
korzyści w y ł a n i a j ą c e się z racjonalnego zagospo
darowania podbitych ziem. Opanowanie i aneksja Rosji m i a ł a p r z y c z y n i ć się do z w i ę k s z e n i a
bogactwa całej Rzeczypospolitej, j e d n o c z e ś n i e
p o z w a l a j ą c p r z y s w o i ć i u c y w i l i z o w a ć Moskwici
n ó w poprzez ich obcowanie z „obyczajami cud
n y m i " Polaków. P o m y ś l n a interwencja pozwoli
łaby ponadto rozładować w e w n ę t r z n e problemy
p a ń s t w a i z a p e w n i ć potrzebną prężnie rozrastają
cej się nacji przestrzeń życiową. Dzięki tym zabie
gom odległe Peryferia m i a ł y u z y s k a ć m o ż l i w o ś ć
zespolenia sie z Centrum zaś ono samo w z m o c n i ć
kulturową hegemonię. '
Bilans
W k o ń c o w y m fragmencie dzieła Palczowski
zwraca się do czytelników; nawołuje ich do czynu,
p r z y w o ł u j ą c postaci przodków, k t ó r z y „ n a r o d y
pograniczne g r o m i l i " . W y l i c z a j ą c ich zasługi,
powtarza jeszcze raz w ogólności s f o r m u ł o w a n e
wcześniej argumenty.
Jako dzieło Kolęda Moskiewska stanowi typowy
przykład „ l i t e r a t u r y będącej s t r o n n i c z k ą impe
rialnej polityki kolonizacji" . M o ż n a odnaleźć
w niej wszystkie p r z y n a l e ż n e d o m i n u j ą c e m u
Zachodowi standardowe uwarunkowania epistemologiczne, etyczne oraz estetyczne, roszczące
sobie prawa bycia uniwersalnymi. I chociaż dzieło
Palczowskiego nie spotkało się z entuzjastycznym
odzewem ówczesnej szlachty - tak w y w y ż s z a n e j
w wywodzie - to jednak nie pozostało zupełnie
bez echa: ostatecznie zorganizowano „skromną"
w y p r a w ę na. M o s k w ę . Ponadto dzięki
Kolędzie
Palczowski w p i s a ł się w tradycję polskiej refleksji
41
4 2
4 1
4 2
M.P. Markowski, A. Burzyńska, op. cit., s. 554.
,,[W roku 1609] u boku regularnych wojsk hetmana
Żółkiewskiego nie wyruszyła tłumna krucjata, a tylko
garść awanturników, wśród których znalazł się naj
pewniej i nasz autor". G. Franczak, op. cit., s. 41.
�80
Krzysztof Sztafa
o Rosji, podpartej głęboko zakorzenionym w ó w
czas mitem o, apriorycznie z a k ł a d a n e j , wyższości
Sarmacji. W y ł a n i a j ą c a się jednak z kart książki
Rzeczpospolita w toku dzisiejszej lektury daje się
p o z n a ć jako p a ń s t w o pogrążone w pewnym sym
bolicznym (wypieranym właśnie za p o m o c ą m i t u
Sarmacji ) kompleksie niższości wobec swoich
43
4 3
zachodnich sąsiadów; tak też obierając sobie za
punkt odniesienia W s c h ó d , stawała się w z g l ę d e m
niego szlachetną nosicielką cywilizacji, nowocze
snym i p o s t ę p o w y m organizmem, k t ó r e m u zale
żało na szczęściu i w o l n o ś c i sąsiada. Znamienne,
że to doniosłe założenie nigdy nie miało prawdzi
wej okazji, by s p r a w d z i ć się w praktyce.
Tropem „nieustającego wypierania", które stało się
podstawowym warunkiem tLania mitu Sarmacji po
dąża w przywoływanej już książce Jan Sowa, op. cit, s.
The rhetoric of colonialism in Paweł Palczowski's Kolęda moskiewska
The aim of the article is a new interpretation of 17 century political tract Kolęda moskiewska
(Moscow carol) by Paweł Palczowski. The author tries to present historie relations between Poland
and Russia using the theoretical concepts of Mamsm and Postcolonial theory. According to author
the political discourse of the l Polish Republic was based on a symbolic inferiority complex to
western neighbors, which caused the expansion toward east. The expansion was motivated by the
need of cMlizing mission for the (stereotypically imagined) Others, as well as by religious sanctions
and the search for economically prosperous areas.
th
s t
BARBARZYŃCA
1 (19) P019
�FOT. MICHAŁ KOPEK
�82
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/37f23aec7a329bd528a3592859d63eff.pdf
826cc53c6972087f845a8453083afda1
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Polska Sztuka Ludowa - Konteksty
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5327
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PIA
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
2003
Subject
The topic of the resource
fotografia
antropologia fotografii
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:4948
Title
A name given to the resource
O etnograficzności fotografii/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2003 t.57 z.3-4
Description
An account of the resource
Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2003 t.57 z.3-4; s.95-101
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
Sztandara, Magdalena
Language
A language of the resource
pol
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Instytut Sztuki PAN
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
MAGDALENA SZTANDARA
I
C
o oznaczy bycie fotografem? Co znaczy uświa
domienie sobie i wypowiedzenie się na tem at
swojego bycia, samookreślenie się - „jestem
fotografem”? Może jest tak, że podjęcie decyzji zosta
nia fotografem to zmiana formy opowieści o swoim
życiu, historii swojego życia i tego, co człowieka o ta
cza. Fotograf we własnym rozumieniu nie poprzesta
je na obserw acji i rejestracji wybranych momentów
z rzeczywistości, nie można wszak zapominać o od
twórczej i twórczej roli w układaniu prywatnej histo
O „etnograficzności”
fotografii
II
Krótko o etnograficznych
programach i postulatach naukowego
wykorzystania fotografii
rii świata. „Portretując” świat fotografowie, często
o odmiennym doświadczeniu, zarówno ci „wtajemni
czeni”, ale też uwrażliwieni etnograficznie - „zawo
dowi dokum entaliści”, jak i ci, w których widzi się
tylko „amatorów-pstrykaczy”, zawsze zostają uwikła
ni w jakąś opowiadaną historię świata, który istnieje
bez względu na ich mniej lub bardziej refleksyjną
działalność.
Przeglądaniu fotografii towarzyszy przeświadcze
nie, że zapamiętane i utrwalone zostają tylko te
prawdziwie ważne i oryginalne. Trzeba więc spróbo
wać nazwać to przeświadczenie - na czym polega
efektow ność tworzenia i zbierania obrazów, które b ę
Etnografia zaanektowała fotografię do obserwacji
i opisu rzeczywistości już w zeszłym stuleciu. Początko
wa powściągliwość i niewielki zakres jej zastosowań
zostały przełamane i fotografię awansowano przez wpi
sanie jej w określone procedury i obudowanie zwartym
programem badawczym, a metody pracy fotografa,
często z wykształceniem etnograficznym, przybrały
charakter ogólnie przyjętych wytycznych.
Celem fotografii etnograficznej jest przedstawienie ma
terialnej i społecznej kultury ludu. Zdjęcie fotograficzne sta
je się niezastąpionym dokumentem ilustracyjnym, który [...]
utrwalając wszelkie dzieło rąk ludu i sceny z jego życia two
rzy materiał analityczny i porównawczy, będący uzupełnie
niem materiałów opisowych.2
dą olśniew ające dla odbiorców teraz i potem. Być
może na tym polega „etnograficzność” fotografii:
z jednej strony chodzi o to, co banalne w refleksji
o fotografii - że jest ona zatrzymaną chwilą i in ter
p retacją rzeczywistości, z drugiej jed nak jest też
czymś więcej - ma wszak swoją historię, i co więcej,
zaangażowana jest w tworzenie innych jeszcze opo
wieści. Etnograficzność fotografii zawiera się w tru
dzie dokumentow ania drobiazgów codzienności, ale
również i w tym, iż z jednej strony zdaje się odtwarzać
relacje człowieka i świata, z drugiej - zapisuje em o
cje, nie tracąc mocy ich generowania. Fotografia m o
Tematyka zdjęć ludoznawczych zawierała się w kil
ku kategoriach: typy antropologiczne, ubiory ludowe,
sceny z pracy, sceny obrzędowe, budynki, wnętrza,
przedmioty.3 W założeniach merytorycznych nacisk
położony był głównie na zbieranie m ateriału fotogra
ficznego o dużej przydatności naukowej, redukując
kwestie wartości artystycznej. Ta tendencja zasługuje
na podkreślenie: dokumentaryzm odpowiada wszak
obiektywistycznym koncepcjom poznania naukowego,
że więc dokum entow ać kształty odchodzącego świa
ta, ale też zapisuje sposoby widzenia, konceptualizowania świata, czego czynności człowieka fotografują
cego są jedną z wielu m anifestacji. Etnograficzność
jest także zadaniem dla widza, możliwą grą, jaką m o
że on prowadzić z nieznanym sobie światem, ale też
z fotografem i jego z kolei grami z fotografowaną rze
czywistością.
Zapewne w uprzywilejowanej sytuacji w rozpozna
waniu tej gry są ci, którzy sami fotografują, bo:
fotografia, podobnie jak opis naukowy, powinna być
„przezroczysta” wobec naukowo przedstawianej rzeczywistości.4
Przełom X IX i X X wieku obfitował w odezwy i ape
le ludoznawców do fotografów, w których zachęta do
fotografowania wiązała się z gromadzeniem kolekcji,
dokumentów, w jakimś sensie niepowtarzalnych, jak
rekwizyt muzealny, jednocześnie jednak odindywidu
alizowanych jako reprezentacja klasy, typu itd.
My fotografowie znamy uczucie odkrywania obrazu, któ
ry kiedyś był sfotografowaną rzeczywistością. Zostajemy
olśnieni skalą emocji i prawdą treści. To tak wyglądało?1
Niech amatorzy nadsyłają nam typy ludowe, fotogramy
ubiorów, sprzętów, chat, zabaw i uroczystości, widoki okolic
i przedmiotów godnych uwagi.5
Owe fotograficzne rejestracje rzeczywistości zawsze
wyrażają stosunek człowieka do otaczającego go świa
ta, tj. tego świata sposobów postrzegania, przeżywania,
a w ostateczności skupiają się także na zatrzymaniu
rzeczywistości w kadrach-opowieściach.
Każda umiejętność posługiwa się dzisiaj sztuką fotogra
ficzną. [...] Także młoda umiejętność ludoznawcza (etnografja, folklor) zwraca się z ufnością ku piastunom i przyjacio
łom tej sztuki. Umiejętności tej widocznie w oczach i pod rę
95
�Magdalena Sztandara ♦ O „ETNOGRAFICZNOŚCI” FOTOGRAFII
kom ubywa materjału. Czasy dzisiejsze usuwają nieubłaganie
i gwałtownie pierwotne wytwory ludowego ducha, ludowej
sztuki. Zycie wiejskie przybiera charakter miejski, a wraz
z niem najcenniejsze świadectwa rozwoju naszego, przeszło
ści narodowej, giną bezpowrotnie. Trzeba zatem choć
w ostatniej godzinie wdać się w to; trzeba zachować rzeczy
same, a gdzie niemożna tego uczynić, utrwalić przynajmniej
ich obraz i zachować dla nauki.6
świata, w której jednostkowość, podmiotowość widze
nia stanowiła główny elem ent programu wielu grup
artystycznych.9 Gdy wynalazkowi Daggeurre’a przypi
sano zdolność mechanicznego, „wiernego” rejestrowa
nia świata, starano się spożytkować jego możliwości do
„obiektywistycznego” zapisu, nie stawiając pytań o to,
czy urządzenie, jakim jest aparat, może też stwarzać
szanse na zindywidualizowaną, subiektywną wypo
wiedź o świecie i sobie. Fotograf nie szukał jeszcze „no
wej rzeczowości”; życia, indywidualizmu, i wreszcie dy
namizmu obecnego w codziennej fotografowanej rze
czywistości.
Fotografia amatorska stawała się poniekąd konku
rencyjna w zakresie tematu, estetyki i komunikatu
0 przeszłości lub obecności, i to zarówno do fotografii
artystycznej, jak i tej dokumentalnej - rzemieślniczej.
Stało się to widoczne dopiero po latach , kiedy
w związku z upowszechnieniem się fotografii sama sta
ła się „[...] formą wyżycia artystycznego, pamiątką,
świadectwem obyczajowości. [...] Wyszła na podwórza
folwarków, do parków i miejscowości wypoczynko
wych, zaczęła sławić urok wnętrza domu, rejestrowała
nowy styl życia”.10
Fotografie nieprofesjonalnych fotografów nierzadko
stają się wzorem odkrycia, objawienia prawdy życia. Jed
nak stało się to realne dopiero dzięki możliwości sponta
nicznego odkrywania fotografowanej rzeczywistości przy
jednoczesnym braku estetycznych i technicznych ogra
niczeń, do których stosowali się profesjonaliści.
Zmienił się więc stosunek do obrazu, jego odczyty
wania, interpretacji. Przez 150 lat ewoluował - od for
my przedmiotowego, dosłownego i obiektywnego
„zdejmowania” rzeczywistości do osobistej, metaforycz
nej i selektywnej interpretacji i archiwizacji, interpre
tacji, która dotyka najgłębszych instynktów człowieka,
świadomości „portretowania” świata i jego odbioru.
Przekaz fotograficzny jest ograniczony w treści
Każda odezwa wyposażona jest w odpowiednią in
strukcję tego, „jak należy zdejmować” elementy p ej
zażu kulturowego, by fotografie odpowiadały potrze
bom zapisu dokum entującego zastaną rzeczywistość
kulturową, która jednak już odchodzi w przeszłość;
aby uchwycić „[...] w swobodnym i prawdziwym uło
żeniu [...]”7 przydatny m ateriał ludoznawczy. Pojawi
ła się więc wcale niem ała liczba Towarzystw i Kółek
Fotograficznych zajmujących się zbieraniem „osobli
wości” etnograficznych. Spełniające założenia były te
fotogramy, które traktowały o treści historycznej i lu
doznawczej.
Tym samym kształtował się podział na dwie katego
rie - fotogramy „zdejmowane” przez osoby mające pro
fesjonalne wyposażenie, a także wiedzę etnograficzną
(to, jakie elementy obrazu podkreślać, jakie są mniej
decydujące - ewentualne pominięcie innych) oraz do
kumenty czasów minionych i obecnych, choć odcho
dzących w przeszłość rejestrowane przez amatorów. Ta
druga grupa zasługuje na szczególną uwagę: niekiedy
w swej intencji wcale nie miały one ambicji być nauko
wym dokumentem, lecz stają się etnograficznym źró
dłem z uwagi i na utrwalony obraz, i poświadczenie
szczególnego stosunku do świata. Granica między „fa
chowcami” i amatorami stawała się niekiedy płynna,
podobieństwa wynikajace ze wspólnego patrzenia,
a wyrażające się w rejestracji wydarzeń i czynienia
z nich zarówno dokumentu tej konkretnej sytuacji, jak
reprezentacji typu, klasy podobnych zdarzeń. Jest to
wynik standaryzującego przedstawienia rzeczywistości
poprzez konwencje obrazowe (np. o malarskiej prowe
niencji) oraz pewne „popularne” wyobrażenia antropo
logiczne (np. wywodzące się z fizjonomiki8).
Elem entem uderzającym w zbiorach tworzonych
do celów etnograficznych była statyczność i nienaturalność obrazu. Przekaz fotograficzny zgodny z wytycz
nymi dla „zbierających rzeczy ludowe” stawał się
oschły i tracił siłę oddziaływania za cenę przejrzystości
i modelowego, typizującego ujmowania rzeczywistości
kulturowej. Wyrażało się to między innymi w dążeniu
do uniwersalizacji pewnych założonych metodologicz
1 czasie - to właśnie stanowi punkt wyjścia do rekon
strukcji „wymowy” zdjęć, które czytać też trzeba jako
trud odczytywania, konceptualizowania świata przez
człowieka z aparatem fotograficznym, nawet jeżeli on
sam z owego trudu nie zdaje sobie sprawy.
Fotografia przestała być oknem na świat, przez które wi
dzimy przedmioty takimi, jakimi one są. Jest ona natomiast
rodzajem wysoce selektywnego filtru, o którego doborze de
cydują konkretna ręka i umysł.11
III
nie prawd. „Zdjęcia dawne” stanowiły wyrazistą, rze
czową ilustrację, w której osobisty odbiór rzeczywisto
ści i estetyczne widzenie schodziły na dalszy plan, do
minowała zaś bezosobowość i „skuteczność” przedmio
towego zapisu.
Fotografia dzieliła więc metodykę przedstawienia
z koncepcjam i naukowego opisu świata; nie mogła
więc lokować się zbyt blisko poetyckiej interpretacji
Standaryzacja i ideologizacja wyobrażeń
Tematem zdjęć i być może nawet motywacją prac
nad wynalezieniem technologii mechanicznego zapisu
je s t człow iek i o taczająca go rzeczywistość. Już
w pierwszych zdjęciach mocno wyeksponowane stają
się głównie sceny rodzajowe.
96
�Magdalena Sztandara ♦ O „ETNOGRAFICZNOŚCI” FOTOGRAFII
[...] jak podobizny rybaków i rybaczek /pojedyncze
i zbiorowe/, żeglarzy, żołnierzy obok zdjęć szop, stajen czy
miejskich domków. Nie brak podobnych przykładów także
z Francji i wielu innych krajów.12
styczną - prawdy szczegółów z prawdą całości,19 może
jednak rzecz całą trzeba będzie rozpatrywać inaczej, roz
poczynając od pytań o status dokumentacji ikonogra
ficznej w naukach antropologicznych i nieuniknione zi-
Przedstawienia te zdają się ulegać standaryzacji,
m ocno uderza w nich skłonność do inscenizacji, aran
żacji, czy wręcz reżyserii. „Typy ludowe” oscylują od
przedstawień portretowych „w naturze” do żywych ob
razów inscenizowanych w atelier.
deologizowanie wypowiedzi antropologicznej.20 Artystyczność ważna dla jednych może być drugorzędna dla
innych, którzy w fotografii doszukują się przekazu treści
istotnych społecznie, historycznie, antropologicznie itd.
[... ] fotografię najlepiej rozumie się nie jako przedmiot
w sensie estetycznym [...], ale jako niematerialny obraz za
wieszony w pamięci. [... ]
Fotografie - [...] bliższe są w swej naturze skrawkom wi
zualnej pamięci, a tym samym najgłębiej w nas położonym
instynktom i naszej kulturze, aniżeli czemukolwiek innemu
poza samymi czynnościami życiowymi.13
IV
„Etnograficzność”
fotograficznych przedstawień
Fotografia, z punktu widzenie praktyki współcze
snej, jest jednym ze źródeł wzorów kulturowych, sta
nowi zarówno zapis, jak i wzór relacji człowieka i jego
czasoprzestrzeni, człowieka i jego wyobrażeń. Opisując
popularne u schyłku X IX wieku i tworzone obecnie
masowo zdjęcia, można podjąć próbę rozpoznawania
standardów przedstawienia zmiennych rzeczywistości
społeczno-kulturowych, widząc w nich kolejne studia
o pewnej umowie co do tajem nicy i realności, i zmien
ności kulturowej samych twórców i wytwórców foto
grafii. Zarówno w X IX stuleciu, jak i współcześnie po
wstawało i powstaje mnóstwo obrazowych wizerun
ków człowieka i otaczającej go rzeczywistości. Stają się
one źródłem etnograficznym, rodzajem osobliwych pa
m iątek zawsze już o przeszłości (To - co - było).21
Fotografia - medium umożliwiające „[...j dokona
nie antropologicznie wartościowego zapisu różnych
wymiarów rzeczywistości - [...j. Może stać się [...j n a
rzędziem wykraczającym poza konw encjonalne użycie
w charakterze m ateriału ilustracyjnego [ ...j”.22 Owa
szczególna wartość fotografii - jej „etnograficzność”
może stać się czymś więcej niż podaniem danych na
Fotografie XIX-wieczne odczytywać trzeba przez
konwencje realizmu, który określa zarówno język litera
tury, dalej - innych sztuk, jak i - w pewnym sensie wo
bec niego nadrzędny - język dyskursu scjentystycznego,
a obejmujący filozofię nauki i metodykę prowadzenia
naukowego dowodu.14 Chodzi więc o zmianę dotych
czasowych sposobów przedstawiania i wyjaśniania świa
ta - rezygnacja z traktowania historii jako układu war
tości ponadczasowych, a raczej utożsamienie jej z rozpo
znawalnymi empirycznie faktami - tymi, które są umiej
scowione we współczesnych m om entach.15 Owe utrwa
lone momenty, zgodnie z fotograficznym rejestrowa
niem rzeczywistości, zdają się drobiazgową inwentaryza
cją świata, co przecież dobrze wpisuje się w kontekst de
baty o dowodach w indukcyjnym bądź dedukcyjnym
modelu nauki, o statusie teorii itd.16 Kwestie estetyki
mogą być wówczas drugoplanowe, nawet pomimo ci
śnienia malarskich konwencji w fotografii.
Tendencje piktorializmu końca X IX wieku zamy
kały się na płaszczyźnie przedstawiania pomiędzy obra
zem bezpośrednim a konstruowanym - tu powstawały
więc scenki rodzajowe, do których to pasuje między
innymi formuła „żywych obrazów”.17
Perypetie fotografii etnograficznej uwikłanej w poza
naukowe dyskursy przedstawić można odwołując się do
kilku przykładów wybitnych twórców. Tak właśnie dzia
ło się w twórczości Edwarda Curtisa fotografującego In
dian północnoamerykańskich. Jego fotogramy to uteatralizowane zapisy respektujące normy charaktery
stycznych dla drugiej połowy X IX wieku konwencji por
tretowych, aranżowanych jednak w sposób zgodny
z „naturalnością” kojarzącą się z fotografowaną tematy
jakiś tem at; może stać się „przypomnieniem”.
Rzeczywistość, którą fotografia odsłania i balsamuje,
prawda, którą przywołuje, składają się na rodzaj doświadcze
nia przeszłości.23
Owa „etnograficzność” będzie tym niedookreśleniem, które tak bardzo ożywa w niektórych fotogra
ficznych zapisach rzeczywistości, i które pozwala i po
maga „[...j dotrzeć do ukrytych warstw przekazu kulturowego”.24
Fotografie, począwszy od tych pamiątkowych, ma
jących szczególną rangę świętych obrazków,25 aż po
rozbudowane i często artystycznie wyrafinowane „por
trety świata” stają się cząstkami czy to kultury ludowej,
czy szerzej - wielu pokładów kulturowych znaczeń. To
ta właśnie „etnograficzność” - bycie źródłem, przed
miotem o macierzystych kontekstowych sensach, któ
ry otwiera przed poznającym perspektywy innych od
czytań. To co dostrzegamy na fotografii i jako fotogra
fię, to komunikat - przeszłość z całą jej ikonicznością
ką. Wybór „momentów” do zapisu fotograficznego był
kierowany, obejmował tylko te zdarzenia, które pozosta
wały - według mniemania twórcy i odbiorców tkwią
cych w tych samych dyskursach o „innych” - w pełnej
harmonii z naturą. Indianin przedstawiany był więc jako
typ o określonych walorach antropologicznych i ide
owych, element mitu amerykańskiego. Mogło tu więc
chodzić o pogodzenie prawdy naukowej z prawdą arty
97
�Magdalena Sztandara ♦ O „ETNOGRAFICZNOŚCI” FOTOGRAFII
notują nieprzerwanie wizerunek [...] całych społe
czeństw”.30
i symbolicznością (odzwierciedla więc rzeczywistość
i jest komunikatem opartym na skonwencjonalizowa
nych kodach).26
„Etnograficzność” fotografii oznacza pójście w od
czytaniach nieco dalej: ukazywanie rzeczywistości
w inny sposób: realizm fotograficznych „ikon” - „[... ]
może być i coraz częściej bywa - określany nie przez
to, co «naprawdę» istnieje, ale to, co «naprawdę» do
strzegam”.27 Wspólna w tym wymiarze kategoryzowa
Atget prawie zawsze był blisko „niepowtarzalnych wspa
niałych obrazów (widoków) rzeczywistości, które były mo
mentami przełomowymi i niepowtarzalnymi”; nigdy nie był to
po prostu zwykły długi rząd wyładowanych pudeł; albo tylko
podwórza Paryża, gdzie od rana do nocy stały zwarte szeregi
ręcznych wózków; albo stoły pozostawione z nieuprzątniętymi
jeszcze talerzami, przez ludzi, którzy dopiero co posilili się
i odeszli - tak jak istnieją one przez setki i tysiące tych samych
godzin; albo dom publiczny przy ulicy... nr 5, którego gigan
tyczny numer pojawia się z czterech stron fasady budynku.
W rzeczywistości większość tych obrazów jest opustoszała.
Opustoszałe Porte d’Arcueil przy Fortyfikacjach, opustoszałe
schody, opuszczone podwórza [...]. Jednak one nie są osamot
nione, opuszczone, a jedynie pozbawione gwaru; miasto na
zdjęciach wygląda jakby było uprzątnięte, pozbawione czegoś
lub kogoś, jak mieszkanie, do którego nie wprowadził się jesz
cze żaden nowy lokator. To zabiegi fotografii surrealistycznej,
takie umieszczenie sceny, aby pokazać uczucie dystansu, rela
cję pomiędzy człowiekiem a tym, co go otacza. To daje otwar
te możliwości, by pod spojrzeniem naszych oczu cała intym
ność została objawiona poprzez rozświetlenie detali.31
nia zdjęć staje się jej tematyka, ujm ująca przede
wszystkim człowieka w jego własnym otoczeniu, jak
i wspólne doświadczenie nostalgiczności istnienia dy
stansu czasowego. A k cen t położony na „etnograficz
ność” fotografii oznacza wyjście poza ograniczenia m a
teriałowe fotografii etnograficznej i stanowi pewną in
terpretacyjną tezę na tem at sposobu użytkowania fo
tografii np. amatorskiej czy pamiątkowej.
Być może dla wyjaśnienia problemów byłoby właści
we podejście hermeneutyczne, w którym fotografie ko
mentuje się, nie wiążąc ich jedynie z empirycznym od
zwierciedleniem danej rzeczywistości, ale faktem, iż
„[...] każdy obraz może być odczytywany i interpretowa
ny na wiele równoprawnych sposobów, wynikających ze
społecznych, kulturowych i indywidualnych różnic po
między nadającymi mu znaczenie podmiotami”.28
Fotografia jest więc tyleż źródłem wiedzy o przeszło
ści, co o jej wyobrażeniach, przedstawieniach, sposobach
układania narracji, a może w jeszcze wyższym stopniu po
winna być traktowana jako źródło poznania historii sa
mych wyobrażeń i ich standardów. Fotografia stała się
twórcza na różnych poziomach; początkowo bardziej in
tuicyjnie niż rzeczowo.
Początkowo rzecz rozgrywała się - wedle dzisiej
szych standardów rozdzielania domen wiedzy - między
malarskością fotografii a obiektywizmem „naukowe
go” dokumentowania. Obie kategorie zdjęć dają się
jednak odczytywać właśnie w kategoriach „etnograficzności” fotografii. Racjonalny wybór stylu w foto
grafii nie do końca ostatecznie wpływa na jej walor
„entograficzności” - ostatecznie jest to przede wszyst
kim kwestia wyboru, i to osobistego.
Fotografie Eugene’a A tgeta to unieruchomiony
obraz w pamięci, o sposobie bycia ludzi w otaczającej
ich rzeczywistości, pamięci o ulicach, domach, wnę
trzach - odchodzących w przeszłość. Poznawaniu
przedstawionej przez niego rzeczywistości towarzyszy
pozorny nastrój ciszy i bezruchu - dający swobodę re
jestracji i interpretacji przeszłości. Zdjęcia
Robione z wysokości oczu, nie ukazują wymyślnych wi
doków z góry lub z dołu. Ale nasyca je osobliwa atmosfera.
Opustoszałe uliczki, zabawne frontony sklepików, sztywno
upozowane postacie pogrążone w jakiejś hipnotycznej ciszy
i bezruchu.32
Powstanie dokumentu nie dzieje się przez przypadek
[...] widoczne jest, w wyborze sposobu poruszania się,
w wyborze chwili, obsesyjne zainteresowanie konkretnym
incydentem, z którego na własne ryzyko wysnuwamy szersze
uogólnienie, wbrew temu, co rzeczywiście oglądamy.33
Inny, nie mniej wyrazisty, przykład stanowią foto
gramy Louise Boyd (z czwartej dekady X X wieku),
które uznać można ze względu na realizację założeń
„etnograficzności” za studium dokumentujące odcho
dzący w przeszłość kulturowy obraz polskich kresów.
Tematem jej zapisu był „[...] przede wszystkim czło
wiek, jego mieszkanie, praca, otoczenie, w którym ży
je - osada, wieś, plac targowy w miasteczku, pole, dro
ga”.34 Kryterium jej tematów i fotografowanych przed
V
stawień była archaiczność, tradycyjny, dawny styl ży
„Portrety” świata
cia. Jej zdjęcia charakteryzują się dużą spontaniczno
ścią ujęcia, brakiem upiększania (przez dodawanie po
O
„etnograficzności” fotografii świadczy pewna ich szczególnych rekwizytów), stara się świadomie i z pre
osobliwość - na takie zasługują niektórzy przedstawi
medytacją nie inscenizować danej jej rzeczywistości
ciele fotografii twórczej. Fotograf staje się świadkiem
zgodnie z przyjętym osobistym programem badawczym
- zapisem fotograficznym znikających obrazów życia.
dziejącej się rzeczywistości, a dalej fotografowie „[... ]
[...] obrazem rzeczywistości jest coś w rodzaju dokumen
tu; [...] Odnaleźć możemy w nim ślady ludzi, przedmiotów
i zjawisk, które są dowodami istnienia tego świata, beż
względu na to, czy dotyczą epok minionych czy czasów obec
nych. Obraz rzeczywistości jest odbiciem tej rzeczywistości,
jakby jej zmaterializowanym „odciskiem”.29
98
�Magdalena Sztandara ♦ O „ETNOGRAFICZNOŚCI” FOTOGRAFII
Wówczas dopiero mogłem zrobić to zdjęcie: siedzą na pry
czy, z jednej strony młode małżeństwo, z drugiej strony małżeń
stwo starsze - to rodzice widocznie któregoś z tych małżonków
- i w kołysce z wikliny buja się dziecko, oni kołyszą... 41
Malownicze ujęcia przytulnych drewnianych chat,
polnych dróg, wiatraków stojących jakby na straży wśród
szachownicy pól, czółen popychanych długim drągiem, pły
nących wśród rozlewisk, wieśniaków w barwnych ludowych
strojach, to obrazy należące do przeszłości.35
Robiąc te zdjęcia etnograficzne, miałem właśnie to na
uwadze, że przyjdzie czas, że tego nie będzie, że to się zmie
ni, że ewolucja stopniowo następuje w każdej dziedzinie ży
cia... znakiem tego jeszcze tyła ta kurna chata. Ale byłem
przekonany, ze tej kurnej chaty też wkrótce nie będzie. I z ze
wnątrz miałem sfotografowaną tę kurną chatę, ale tego zdję
cia nie mam...[...].42
Osobliwością w tym względzie stała się także foto
grafia Jana Bułhaka. Jego twórczość najchętniej rozpi
suje się za pom ocą interpretacyjnych haseł: pseudoimpresjonizm - fotografia ojczysta - fotografika.
[... ] z tej nowej wówczas perspektywy zbliżenia, wzięła
się moda fotografowania tematów powszednich, ujrzanych
z bliska, jakby mimochodem.36
Fotografia staje się ważna nie ze względu na treść,
ale komunikat, którym jest. Komunikat ten traktuje
o fragmentach rzeczywistości, która była, ale jest też
mocnym potwierdzeniem jej minionej obecności. A u
ra w fotografii (jej odbiorze) pojawia się w miarę, jak
rośnie dystans czasowy, fotografia staje się „pamiątką”,43 o coraz bardziej nostalgicznych przesłaniach.
W takiej sytuacji zawsze tworzyć się będzie napięcie
pomiędzy realnością a abstrakcją - zdjęcie konserwuje
wszak tylko chwilę, pozostaje więc skrawkiem, okru
chem opowiedzianego zdarzenia.
D la nowej formy fotografiki rozumianej jako
„sztuka fotograficzna” oddano do dyspozycji obiekty
wy miękkorysujące, które zapis fotograficzny upodob
niały do obrazu malarskiego. W swojej konsekw encji
opierająca się i nawiązująca do stylistyki malarskiego
obrazowania, mimo swej niekonw encjonalności stała
się źródłem o... - źródłem/dokumentem tworzącym
wizję bardziej osobistą, jakby umyślnie sprowadzoną
i zamykającą się w przedstawieniu przemijającego
zdarzenia.37 W ielbiciele twórczości Bułhaka - „ary
stokraci sztuki - fotografiki” - zapatrzeni w dzieła
przeszłości wykorzystywali stały zakres tematyczny:
pejzaże, architekturę, martwe natury, sceny rodzajo
we, portrety - pełne zdrowej prawdy przeżywania ży
cia - nie było tam m iejsca na rzeczowość i ponurość
- obie bolesne. Nie chodziło o nadmierną narracyjność zdjęcia (stąd może inny stosunek do czasu i prze
strzeni), ale w r a ż e n i e - powstałe naturalnie „w błysku chwili”. To rodzaj akcji artystycznego doku
mentowania W ilna - forma raczej bezosobowej doku
m entacji, a potem szerzej - projekt „Fotografii Ojczy
stej” - pobudzającej wyobraźnię. Wszystko zamykało
się wokół człowieka, architektury, typowych „wido
ków” - to, co specyficzne i reprezentacyjne, za każ
dym jednak razem rzeczywistość stawała się przetwo
rzona, a reprodukcja świata otaczającego, „[...] jako
jej nowa, niepowtarzalna kreacja, będąca interpreta
cją a nie zapisem krajobrazu”.38
[... ] nieoczekiwane wrażenia [... ] - z całą ostrością przy
wołują minione zdarzenia i ich emocjonalną aurę, pozwala
jąc na ponowne przeżycie przeszłości.44
W takim psychologicznym czy egzystencjalnym
sensie fotografia zawsze posiadać będzie wartość m a
giczną, zawsze będzie tajemniczym komunikatem - ta
jemniczym bo podanym do interpretacji. Zdjęcie to
niekwestionowany dowód i niekwestionowana tajemnica:45 jak było naprawdę?
Obraz fotograficzny to medium subiektywne przez znaczenia nadawane fotografii zdjęcia stają się
rozwiązywaniem zagadki. Fotogramy będąc przedłuże
niem naszych zmysłów, są niejako „zaproszeniem” do
zgłębienia tajem nicy i rozpoznania przeszłości z punk
tu widzenia konkretnego kodu. To jak otwieranie
drzwi, do których dobrać należy odpowiedni klucz.
Każda bowiem fotografia może ukrywać nieskończoną
ilość wątków układających się w obszerne relacje.
„[...] nigdy nie był to po prostu zwykły długi rząd
wyładowanych pudeł [...]46” - każde zdjęcie stawało
się niepowtarzalnym wydarzeniem; było czymś więcej.
Fotografia będąc komunikatem, narzuca swoim
odbiorcom sugestię o dom inacji funkcji referencyjnej.
To, co najbardziej pociąga, a to zatrzymanie twarzy, za
trzymane w dzianiu się zdarzenie, jakby ciągnące się
w oddali, a jednak zatrzymane schody, ulice, szeregi
wystaw sklepowych, cienie przemykających, a jednak
zatrzymanych ludzi...
I jeszcze jedna opowieść:
W trzydziestym czwartym i trzydziestym siódmym roku
wykonałem zdjęcia etnograficzne aparatem Kodak Retina
w gminie Piaski, nad jeziorem Białym, Czarnym i Sporowskim. Do fotografowania Polesia zachęcił mnie Jan Bułhak znany, bardzo zacny fotografik, który utrwalał wszystko, co
ginęło. Często czytałem miesięcznik „Fotografia”, gdzie za
chęcał uprawiać fotografię rodzimą i fotografować to, co mi
ja bezpowrotnie. I czytając te jego zachęcenia, zdecydowa
łem, że ja też coś takiego zrobię.39
To, na co liczymy, czego oczekujemy, jest potrzebą - czę
sto nieuświadomioną - dotarcia do prawdy o tamtych zda
rzeniach, potrzebą przywołania przeszłości, dotknięcia jej,
magicznego dotknięcia w zdjęciu.47
Więc pojechałem rowerem do odległej o trzydzieści pięć
kilometrów bardzo zacofanej dzielnicy, Polesia nawet: gmina
Piaski. W tej gminie było największe zacofanie.40
99
�Magdalena Sztandara ♦ O „ETNOGRAFICZNOŚCI” FOTOGRAFII
Przypisy
Najprostsza fotografia może przerodzić się w fascy
nujący dokument, stając się tym samym źródłem
0 przeszłości, prawie dotykalnej.
1
J. Lewczyński, F otografia i co dalej..., „Prace Naukowe. W y ch o
wanie A rtystyczne” t. V I, Częstochow a 1997, s. 27
2
M . Szulc, Fotografia n a usługach etnografii. M ateriały d o bibliogra
fii fotografii polskiej, W rocław 1955, s. 13
Otwiera cały świat ekspresji i komunikacji, oddana do
dyspozycji pojedynczej, twórczej indywidualności. [...]
Obiektyw otwiera się i zamyka, przepuszczając w tej krótkiej
chwili jedynie drobniutki promień światła, a potem... staje
się cud.48
3
Tamże, s. 13.
4
Problem atyka m etodyki opisu, ale też jego statusu, stanowiła
istotny w ątek w refleksji estetycznej schyłku X IX wieku, por.
np.: D. Korw in-Piotrow ska, Problem y poetyki opisu prozatorskie
go, Kraków 2 0 0 1 ; H. M ichalski, Przestrzeń przedstaw iona. Szkice
Fotografie pełne są historii - opowieści o wszyst
kim. Powstałe obrazy fotograficzne, „[...] wynurzają się
jak pojedyncze punkty czy pojem niki pam ięci”.49
Praktykowanie fotografii, gromadzenie fotograficz
nych wizerunków świata kształtować mogło samą
świadomość fotografa.
Tak rozumiana fotografia ma nas nakierowywać, jej
z poetyki mim esis w pow ieści X IX -w ieczn ej, Warszawa 1999
5
M. Szulc, dz. cyt., s. 17
6
Cyt. za: F. K reek, R ozm aitości, „Lud” 1899, t. 5, s. 3 92
7
M. Szulc, dz. cyt., s. 17
8
Kw estie re lacji fizjonom icznej lektury człowieka z poetyką
przedstawienia typów ludowych w ikonografii etnograficznej
stanow ić będzie przedmiot odrębnego opracow ania; będzie to
m iało istotn e znaczenie dla charakterystyki fotografii w kon cep
c ja c h etnograficznych schyłku X IX wieku i początku wieku X X .
twórca nawet podświadomie zmusza i prowokuje wi
dza, „[...] którego postrzeganie jest przypadkowe i ch a
otyczne, aby przestał kręcić bez celu głową i oczami”.50
Zob. np. C. G. Lavater, Z asady fizyognom iki i frenologii. W ykład
popularny o pozn aw an iu ch arakteru z rysów twarzy i kształtu gło
w y przez A . Ysabeau, tłum . W ł. Noskowski, Warszawa 18 8 3 . Por.
także, Z. Libera, W stęp do nosologii, W rocław 1996
Po zamknięciu albumu fotograficznego pozostaje
9
Od momentu uwiecznienia czyjejś twarzy na zdjęciu pa
mięć o niej staje się niepotrzebna. Zarazem jednak pamięta
my o tej twarzy tylko dlatego, że zachował się jej ślad w al
bumie.52
10
U. Czartoryska, Przygody plastyczne fotografii, Warszawa 1965, s. 19
11
D. Davis, F otografia ja k o kultura, tłum . R . Drzew iecki, „Fotogra
fia” 1980, nr 2, s. 22
12
J. M ierzecka, C zym jest fo to g ra fia ?, Warszawa 1985, s. 7
13
D. Davis, dz. cyt., s. 29
14
Por.: Przełom antypozytywistyczny w polskiej św iadom ości kulturo
w ej k oń ca X IX w ieku , pod red. T Bu jn ick iego i J. M aciejew skie
go, Warszawa 1986
15
Por.: A . Sob ota, S zlachetn ość techniki. A rtystyczne dylem aty fo to
grafii w X IX i X X w ieku , Warszawa 2 0 0 1 , s. 4 6 -4 7
16
Por. np.: A . Chalm ers, C zym jest to, co zw iem y nauką?, przeł. A.
17
Kw estie zależności fotograficznych przedstawień od konw encji
C hm ielew ski, W rocław 1993
Fotografia z drugiej połowy X IX i przełomu X IX
1 X X wieku zawiera coś, co można by rozumieć jako
„odrealnienie” świata, będące jednak poszukiwaniem
jego „istoty”. Jej zniekształcenia wynikające z możli
wości technicznych, a raczej ich braku, stają się wyróż
nikiem jej „magiczności”, tajem nicy rejestrowanego
świata. Obrazy przybierają status obrazów zanikają
cych - stąd następstwem tego staje się zanikanie gra
nicy: obraz i świat. Może więc fotografia zatracać swój
związek z rzeczywistością (jest swoim sim ulacrum ).51
Oglądanie zdjęć z przeszłości to proces przypominania
świata już zamkniętego, nieobecnego.
Zob. np. recep cję poglądów A . Sch op en h au era: J. Tuczyński,
S chopen hau er a M łod a Polska, G dańsk 1969
w odbiorcy wrażenie spotkania śladu rzeczywistości dokumentu zaistniałej chwili - sytuacji przypadkowej
lub zaaranżowanej; obraz - niczym Proustowska mag
dalenka - inicjuje wyprawę w obszary „utraconego
czasu”. Różni się od niepochwytności smaku ciastecz
ka uobecnieniem osiąganym dzięki „faktyczności” te
go, co przedstawione. Patrząc, nie trzeba wyobrażać
sobie, ponieważ to, co było, jest po prostu widziane.
Skutkiem jest anektowanie tych śladów do sfery n a
szych trw ałych obrazów rzeczywistości. Fotografia
„przypomina” w takim wypadku „jak było”.
„żywych obrazów” wymagają dopiero bliższych studiów, por. na
te n tem at: M. Komza, Żywe obrazy. M iędzy sceną, obrazem
i książką, W rocław 1995
18
Por.: R . de la Sizeranne, C zy fo to g ra fia jest sztuką, „O bscura”
1983, nr 4, s. 15; A . Sobota, S zlachetn ość techniki. A rtystyczne
dylem aty fotografii w X IX i X X w ieku , Warszawa 20 0 1 , s. 8 4 -8 5 .
19
Por.: np. J. Clifford, T ożsam ość w M ashpee, [w:] tenże, K łopoty
z kulturą. D w udziestow ieczna etnografia, literatura i sztuka, przeł.
Ewa Dżurak i in., Warszawa 2 0 0 0
20
Por.: R . Barth es, Św iatło obrazu , przeł. J. Trznadel, Warszawa
21
K . O lech n ick i, A ntropologiczne p en etracje w izualnych przestrzeni
1996, s. 129-1 3 1
rzeczyw istości, „Kultura i Sp ołeczeństw o” 2 0 0 0 , nr 4, s. 110
22
Z. Toczyński, P raw da w fotografii ja k o kategoria estetyczna, [w:] Film
i kultura współczesna, pod red. J. Plisieckiego, Lublin 1996, s. 25.
23
K. O lech n ick i, dz. cyt., s. 112
24
Ta sakralizacja przedstawienia widoczna jest zwłaszcza w dawnych fo
tografiach pamiątkowych (Zob. R. Sulima, A lbum „cieni”. Słowo i fo
tografia w kulturze ludowej, [w:] tenże, Słowo i etos, Kraków 1992),
z których część trafiała nawet do „dekoracji” nagrobków; zob.: K. Ku
Ale jednocześnie jest jego dotknięciem. „Pamięcią
widzialną”53 o przeszłości. Obraz ma ukrytą wiado
mość. W pamięci pozostają nam fotograficzne kadry,
z których budujemy obraz przeszłości. Fotografia do
pomina się o swoje przetrwanie, o to, by wiecznie
wskrzeszać świat, który odszedł.54
biak, W okół fotografii nagrobnej, „Polska Sztuka Ludowa” 1986, nr 1-2
25
Tamże, s. 1 1 6 -1 1 7
26
S. Sontag, O fotografii, przeł. S. M agala, Warszawa 1986, s. 113
27
L. M. Henny, T h eory an d Practice o f Visual Socjology, „Current
Socjology” 1986, t. 34 , nr 3 ; cyt. za: K . O lech n ick i, A n trop olo
giczne p en etracje w izualnych przestrzeni rzeczyw istości, „Kultura
i Społeczeństw o” 2 0 0 0 , nr 4, s. 116-117
100
�Magdalena Sztandara ♦ O „ETNOGRAFICZNOŚCI” FOTOGRAFII
28
G. Przyborek, D w a obrazy rzeczywistości, „Photographica” 1997,
43
z. 1, s. 39
29
M. Zalewski, Form y pam ięci. O przedstaw ianiu przeszłości w p o l
skiej literaturze w spółczesnej, Warszawa 1996, s. 38
U. Czartoryska, Portret fotograficzny, [w:] N o w e m ed ia w kom u
44
Por.: S. Sontag, dz. cyt., s. 107
nikacji społecznej w X X w ieku , pod red. M . Hopfinger, Warszawa
45
W. B en jam in , dz. cyt., s. 23
2 0 0 2 , s. 62
46
30
W. Benjam in , [w:] Paris. Eugène A tget 1 8 5 7 -1 9 2 7 , oprac. A .
31
A . Ligocki, Czy istnieje fotografia socjologiczna?, Kraków 1987, s. 51
Krase, red. H. Ch. A dam , K ö ln 2 0 0 0 , s. 23
Z. Toczyński, P raw da w fotografii, [w:] N o w e m ed ia w kom u n ika
cji społecznej..., dz. cyt., s. 57
47
B e n n eto n O liviero Toscani, cyt. za: J. Kurowicki, F otografia j a
ko zjaw isko estetyczne, T oruń 1999, s. 10
32
D. Davis, dz. cyt., s. 24
33
S. G. M ikoś, W stęp, [w:] L ou ise A rn er B oyd, Kresy. Fotografie
A m a teu r P hotographer, [w:] A N ew H istory o f P hotography, K o
z 1 9 3 4 roku , Kraków 19 9 1 , s. 10
lonia 1988, s. 3 5 5 . Cyt. za: A . Sob ota, Szlachetność techniki. A r
34
Tamże, s. 12
tystyczne dylem aty fotografii w X IX i X X w ieku , Warszawa 2001,
35
U. Czartoryska, Przygody plastyczn e..., s. 13
36
Por.: J. Busza, W ob ec od biorców fotografii, W arszawa 1990, s. 13
37
J. Kucharska, Ja n B u łh a k - inw entaryzator W ilna (1 9 1 2 -1 9 4 4 ),
„Prace N aukowe. W ychow anie A rtystyczne”, t. V I, C zęstocho
48
s. 62
49
A . Sob ota, Szlachetność techniki. A rtystyczne dylem aty fotografii
w X IX i X X w ieku , Warszawa 2 0 0 1 , s. 8 9
50
Por.: M . M ichałow ska, O dnow ienie p am ięci —fo to g ra fia w o b ec n o
w ych m ediów , „Sztuka i Filozofia” 2 0 0 0 , nr 18, s. 9 5-97
wa 1997, s. 36
38
E. Perego, In im ate M om ents and S ecret G ardens. T h e A rtist as
J. Szymańczyk, Jestem fotog rafem , oprac. A . Engelking, „Polska
51
Tamże, s. 100
Sztuka Ludowa. K onteksty” 19 9 2 , nr 3 -4 , s. 193
52
Por.: tam że, s. 105
39
Tamże, s. 193
53
Por.: R . Barth es, Św iatło obrazu, przeł. J. Trznadel, Warszawa
40
Tamże, s. 193
1996: Fotografia m a w sobie m oc wskrzeszania, stanow i „m iste
41
J. Szymańczyk, Jestem fotog rafem , przygotowała do druku A . E n
rium w spółistnienia” przeszłości i teraźniejszości w jakim ś „po
gelking (dokończenie), „Polska Sztuka Ludowa. K on teksty”
rządku metafizycznym”.
19 9 3 , nr 1, s. 5 8 -5 9
42
Pam iątką obdarzoną znaczeniam i, o ja k ich pisał H . G. Gadamer, P raw da i m etod a. Zarys herm eneutyki filozoficzn ej, przeł. B.
Baran, Kraków 1993, s. 163
A fganistan. Lale. Szkoła. Fot. A n n a B e a ta Bohdziewicz
101
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/a27c93da3f463e71bcba82e3e5d81965.pdf
f39f842a1a7793f44f4ef57877e8253f
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Barbarzyńca
Contributor
An entity responsible for making contributions to the resource
Polskie Towarzystwo Ludoznawcze
Rights
Information about rights held in and over the resource
umowa licencyjna z Wydawcą
Language
A language of the resource
pol
Type
The nature or genre of the resource
czasopismo nieregularne
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5642
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:5245
Title
A name given to the resource
O autorze (prawie) wszystkich fotografii tego numeru/ Barbarzyńca 2012 nr 1(18)
Description
An account of the resource
Barbarzyńca - pismo antropologiczne, 2012 nr 1 (18), s.102-104
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
Szuba, Przemek
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Stowarzyszenie Antropologiczne „Archipelagi Kultury”
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
�Przemysław Szuba
Ukończył Wydział Form Przemysłowych na kra
kowskiej Akademii Sztuk Pięknych (2010). Dyplom
pt. Projekt pompy infuzyjnej do ciągłego poda
wania leków przeciwbólowych - wykonany w Pra
cowni Projektowania Ergonomicznego - został
zakwalifikowany do Przeglądu Najlepszych Projek
tów Dyplomowych 2010 w dziedzinie projektowa
nia produktu. Jest stypendystą programu Erasmus
w Kolding Desingschool w Danii (2008).
Współzałożyciel studenckiej eko-inicjatywy Makultura (2009), która powstała z potrzeby wdroże
nia systemu gospodarowania odpadami na ASP
w Krakowie. Uczestnik wielu wystaw grupowych
oraz prelekcji związanych z działalnością Grupy.
Do najważniejszych należą' Uniwersytet Otwarty
AGH w Krakowie (2009) Re-Act Fashion Week
(2009) tódź Design Festival (2009) i inne
Od 2000 roku całkowicie oddany fotografii Zafazjawiskami architektonicznymi i urba¬
nistycznymi przestrzenią i przedmiotem Pomimo
oczywistych o o r s n i c z G ń
roli
pomocy aparatu zmusza otoczenie do podda
S'
un Miliciano czyli: Śmierć hiszpańskiego
republikanina lub Metafora
na polski futbol
Jego prace były nagradzane w konkursach foto
graficznych oraz publikowane na portalach inter
netowych oraz w wydawnictwach drukowanych,
m.in. Snap-Me, 144 Zine, Świat Obrazu, Yanko
Design, Gizmodo, Core77, IKEA Business, Gaga
Magazyn i innych.
Od kilku lat prowadzi fotobloga FOOTSZAK.
Zwolennik zrównoważonego rozwoju cywilizacyj
nego. Krakowianin ze starego Podgórza.
��
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/ceab556eeef92778f0e81a0b407b1935.pdf
f8e61848eaf63d72d1e4ca51698517cd
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Polska Sztuka Ludowa - Konteksty
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4971
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1967
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:4610
Title
A name given to the resource
Zakres pojęcia sztuki ludowej/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1967 t.21 z.4
Description
An account of the resource
Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1967 t.21 z.4; s.193-194
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
Szyfelbejn-Sokolewicz, Zofia
Language
A language of the resource
pol.
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Instytut Sztuki PAN
Type
The nature or genre of the resource
czas.
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
k u l t u r y tegoż ludu. Może by s p r ó b o w a ć o d r z u c i ć w ogóle
pojęcie „ l u d u " ? Co by się wtedy stało? S p o ł e c z e ń s t w a
europejskie o tak bogatej, zmiennej i historycznie „ w y
m i e r n e j " przeszłości p o s i a d a j ą obecnie i p o s i a d a ł y daw
niej k u l t u r ę n i e j e d n o l i t ą , r o z w a r s t w i o n ą . Chodzi t u nie
t y l k o o rozwarstwienie klasowe, m a j ą t k o w e i różnice
p o z i o m ó w k u l t u r a l n y c h (choć te o d g r y w a j ą oczywiście
rolę n a j w a ż n i e j s z ą ) . I s t n i a ł y i i s t n i e j ą w tych s p o ł e c z e ń
stwach liczne grupy, k t ó r e z najrozmaitszych p o w o d ó w :
geograficznych, gospodarczych, religijnych, zawodowych,
psychicznych itd., żyły i żyją w swoistej izolacji. K a ż d a
z takich grup jest potencjalnym nosicielem specyficz
nych dla siebie możliwości tworzenia o d r ę b n e j k u l t u r y
czy przynajmneij n i e k t ó r y c h e l e m e n t ó w takiej k u l t u r y .
M a m t u na m y ś l i nie t y l k o takie znane w y o d r ę b n i o n e
grupy j a k getta Ż y d ó w czy s t a r o w i e r ó w , ale r ó w n i e ż
np. sitarzy b i ł g o r a j s k i c h , o c h w e ś n i k ó w skulskich, m a
larzy c z ę s t o c h o w s k i c h (że pozostaniemy w zakresie t w ó r
ców sztuki i rzemiosła). J a k a ż to jest kultura? Inna,
odmienna od k u l t u r y otoczenia dla grup mniejszych,
a dla grup s p o ł e c z n y c h w i ę k s z y c h inna od standartu,
p r z y j ę t e g o jako reprezentatywny dla elity społecznej
czy r z ą d z ą c e j .
W y n i k a z tego, że etnografia europejska powinna
z a j m o w a ć się wszystkimi i n n y m i g r u p a m i społecznymi
niż nosiciele k u l t u r oficjalnych w danym czasie i miejscu.
Zdarza się wszak często, że modele k u l t u r y p r z e c h o d z ą
od jednej w a r s t w y społecznej do innej i elementy k u l
t u r y oficjalnej danego czasu stają się „ l u d o w e " w innej.
A w i ę c nie lud, jako pojęcie metahistoryczne i t y m sa
m y m abstrakcyjne, ale grupy społeczne r ó ż n e w r ó ż
nych okresach dziejowych i miejscach są nosicielami
innych s t r u k t u r k u l t u r o w y c h i one to m o g ą i p o w i n n y
być przedmiotem b a d a ń , k t ó r e m o ż e m y tradycyjnie nazy
w a ć etnograficznymi. W y c i ą g a m s t ą d wniosek, że w ł a ś
ciwą m e t o d ą tych b a d a ń jest ciągłe p o r ó w n y w a n i e w y
t w o r ó w tych wszystkich grup ze w s p ó ł c z e s n y m i m standartem k u l t u r o w y m p a n u j ą c y m „oficjalnie" w danej
epoce i danym k r a j u . Nie w i e c z n o t r w a ł e w i ę c cechy
i w a r t o ś c i ani nie odwieczne r e l i k t y dają w ł a ś c i w y ma
t e r i a ł dla b a d a ń t a k ż e sztuki ludowej, ale ciągła k o n
frontacja z faktami k u l t u r o w y m i i artystycznymi innych
„ p r z o d u j ą c y c h " czy „ p o w s z e c h n i e uznanych" grup spo
łecznych.
To, o czym t u m ó w i ę , nie jest oczywiście do k o ń c a
p r z e m y ś l a n e . A l e już dzisiaj inaczej niż przed d w u
dziestu l a t y o d p o w i e d z i a ł b y m na pytanie: co to jest styl
ludowy? Pytanie to bowiem m o ż e b y ć sensowne t y l k o
dla f a k t ó w czy ich zespołu w o k r e ś l o n y m czasie, miejscu
i dla o k r e ś l o n y c h t w o r ó w .
S u m u j ą c , jestem s k ł o n n y t w i e r d z i ć , że różnice m i e
dzy e t n o g r a f i ą e u r o p e j s k ą a „ a n t r o p o l o g i ą " czy etnolo
gią innych k r ę g ó w cywilizacyjnych polegają nie tyle
na r ó ż n i c a c h morfologicznych czy nawet s t r u k t u r a l n y c h
r ó ż n y c h f a k t ó w k u l t u r o w y c h , ale na s k o m p l i k o w a n y m
u nas u k ł a d z i e p o z i o m ó w k u l t u r a l n y c h . Nasza tzw. k u l
t u r a ludowa jest i b y ł a już od dawna poddana zjawisku
bikulturalizmu,
a może multokulturalizmu,
że w i ę c
s t r u k t u r y k u l t u r o w e u nas dalekie są i b y ł y od dawna
od tego zintegrowania, p r z y k ł a d ó w d o s t a r c z a j ą nam ba
dacze k u l t u r plemiennych. Co w i ę c e j , m y ś l ę , że w b r e w
powszechnym p o g l ą d o m r ó ż n i c e j u ż co prawda nie po
z i o m ó w k u l t u r y , ale ich jakości nie t y l k o nie b ę d ą się
zmniejszać, ale r o s n ą ć . Wszyscy stajemy bezradni wobec
zasobu w i a d o m o ś c i i d o ś w i a d c z e ń z t y m z w i ą z a n y c h j e d
nych ludzi, p r a k t y k i życiowej i zawodowej drugich,
p r o b l e m ó w ż y c i o w y c h t r a p i ą c y c h znów innych. M a l u j ą
nas ś r o d k i tzw, k u l t u r y masowej na jeden kolor, coraz
bardziej j e d n o l i t y i pospolity, ale pod n i m , pod tą
w a r s t w ą , n a r a s t a j ą różnice coraz w z r a s t a j ą c y c h d o ś w i a d
czeń: pilot i buchalter m o g ą s ł u c h a ć jednego p r o g r a m u
telewizyjnego, ale t r e ś ć ich życia w e w n ę t r z n e g o , a w i ę c
i t r e ś ć ich k u l t u r y są z u p e ł n i e czy niemal z u p e ł n i e
r ó ż n e . Pod w a r s t w ą jednolitej farby rodzi się z u p e ł n i e
różny materiał ludzki.
W n o s z ę stąd, że etnografia, jako nauka p o r ó w n u j ą c a
r ó ż n e poziomy i „ s u b s t a n c j e " k u l t u r o w e , b ę d z i e istnieć
nadal. Standart oficjalny ma tendencje u n i f i k u j ą c e , ale
r ó ż n i c e r o s n ą , co na odcinku mnie i n t e r e s u j ą c y m , od
cinku twórczości plastycznej, uwidacznia się zapewne
m . i n . t a k ż e coraz szerszym rozprzestrzenianiem się sztu
k i nieoficjalnej, zwanej najczęściej a m a t o r s k ą czy s z t u k ą
w s p ó ł c z e s n y c h p r y m i t y w ó w . Odpowiadam tu g ł ó w n i e
na pytanie d o t y c z ą c e tego, j a k i e są determinanty powsta
wania zjawiska o k r e ś l a n e g o jako sztuka ludowa.
A . J a c k o w s k i : A j a k Pan Profesor w i d z i problem
sztuki ludowej, ustawia wobec siebie takie zjawiska j a k
malarstwo ludowe i malarstwo cechowe?
Jeśli o d n o ś n i e do X V I w i e k u nie m a m y ż a d n y c h
p r z e k a z ó w , ż a d n y c h z a b y t k ó w „ s z t u k i l u d o w e j " z za
kresu m a l a r s t w a czy rzeźby, to znaczy prac, k t ó r e t w o
rzył „ l u d w i e j s k i " — to wedle mojej o p i n i i nie w y n i k a
z tego wcale, że do zakresu b a d a ń w ł a ś n i e etnograficz
nych nie p o w i n n y w e j ś ć zainteresowania s z t u k ą i n n ą
niż standartowa owego czasu. M a m na m y ś l i s z t u k ę
c e c h o w ą , a raczej s z t u k ę n i e k t ó r y c h o ś r o d k ó w tej sztuki.
Przy sposobności z w r ó c ę u w a g ę , że nasza sztuka o f i c j a l
na np. d w o r u k r ó l e w s k i e g o tego czasu — rozpatrywana
w p o r ó w n a n i u np. ze s z t u k ą d w o r s k ą W ł o c h — robi w r a
ż e n i e n i e m a l „ l u d o w e j " . Podobny odskok m o ż n a dostrzec
m i ę d z y p r o d u k c j ą c e c h ó w k r a k o w s k i c h czy l w o w s k i c h
a obrazami z dalekich k o ś c i ó ł k ó w wiejskich. W y d a w a ł o
m i się zawsze i wydaje dotąd, że gdy z a i s t n i a ł y ekono
miczne i psychiczne w a r u n k i dla odbioru o b r a z ó w w f o r
mie masowej przez chłopa w X I X w i e k u — d o ś w i a d
czenia tego „ o d s k o k u " p o z i o m ó w — b y ł y g ł ó w n ą k o m
p o n e n t ą nie t y l k o p r o c e d e r ó w technicznych, ale i stylu
„ l u d o w y c h o b r a z ó w " . D l a k a ż d e g o w i ę c p r z e k r o j u dzie
jowego trzeba b u d o w a ć r ó ż n e w a r s t w y p o z i o m ó w sztuki,
co nota bene nie ma nic w s p ó l n e g o z ich w a r t o ś c i ą a r t y
s t y c z n ą , j a k to j u ż gdzie indziej wielokrotnie p o d k r e ś l a
łem.
ZOFIA SZYFELBE.IN-SOKOLEWICZ
Zespół p y t a ń przedstawionych przez R e d a k c j ę został
w r ę c z prowokacyjnie w y b r a n y i nie c h c i a ł a m dać się
s p r o w o k o w a ć aż do momentu wypowiedzi prof. Piwockiego. Pan profesor d o t k n ą ł sprawy, k t ó r a w etnografii
jest n i e s ł y c h a n i e w a ż n a , i to z a r ó w n o od strony teore
tycznej, jak i od strony b a d a ń k o n k r e t n i e historycznych,
b a d a ń empirycznych; chodzi tu o m o ż l i w o ś ć cbjęcia
j e d n ą a p a r a t u r ą p o j ę c i o w ą i w y c i ą g a n i e w n i o s k ó w z ba
d a ń nad tzw. s p o ł e c z e ń s t w a m i p i e r w o t n y m i i k u l t u r a m i
europejskimi łącznie. To, co nazywamy s p o ł e c z e ń s t w a m i
p i e r w o t n y m i , stanowi całość bardzo r ó ż n o r o d n ą , w ob
r ę b i e k t ó r e j m o ż e m y o d n a l e ź ć tzw. k u l t u r y c h ł o p s k i e .
Na p r z y k ł a d prace d o t y c z ą c e części A m e r y k i P o ł u d n i o w e j
to w ł a ś n i e prace d o t y c z ą c e s t r u k t u r agrarnych. H i s t o
rycy i e k o n o m i ś c i toczą d ł u g i e dyskusje, czy te s p o ł e
c z e ń s t w a kopieniacze m o ż n a n a z w a ć c h ł o p s k i m i . W tej
c h w i l i przewaga jest po stronie tych, k t ó r z y sądzą, że
są to k u l t u i y t y p u chłopskiego. W z w i ą z k u z t y m w y
daje m i się, że podobnie j a k w badaniach nad podsta-
193
�warni gospodarczymi tych społeczności m o ż e m y w y k o
r z y s t a ć całą a p a r a t u r ę p o j ę c i o w ą ekonomii i przepro
w a d z i ć analogie w stosunku do p r o c e s ó w europejskich;
jeżeli m o ż e m y p r z e p r o w a d z a ć p o r ó w n a n i a
czynników
kulturotwórczych i mechanizmów procesów
kulturo
w y c h itd., to samo m o ż n a zrobić w zakresie sztuki.
W k a ż d y m razie będzie u s i ł o w a ł to n i e w ą t p l i w i e robić
etnograf, oczywiście nie ten z czasów Tylora, o k t ó r y m
w s p o m i n a ł profesor P i w o c k i , a k t ó r y chyba nie istnieje
już dzisiaj, ale ten, k t ó r y p o s ł u g u j e się p o j ę c i e m k u l
tury w ujęciu s t r u k t u r a l n y m czy f u n k c j o n a l n o - s t r u k t u r a l n y m . Wydaje się, że jest to jedno z założeń, k t ó r e
m o ż e m i e ć konsekwencje przynajmniej dla mojego i n
dywidualnego stosunku do n i e k t ó r y c h k w e s t i i tutaj po
ruszonych.
Gdyby p o d j ą ć temat, k t ó r y p o r u s z y ł profesor Piwocki,
m ó w i ą c o determinantach powstawania zjawiska zwa
nego k l u t u r ą l u d o w ą , m o ż n a by założyć, że u podstaw
tego zjawiska leży z r ó ż n i c o w a n i e społeczne, k t ó r e g o d a l
szym n a s t ę p s t w e m b y w a polaryzacja k u l t u r y . P o l a r y
zację k u l t u r y obserwujemy przede w s z y s t k i m w s p o ł e
c z e ń s t w a c h agrarnych, pasterskich, nie
obserwujemy
jej w s p o ł e c z e ń s t w a c h zbierackich, w y s t ę p u j e natomiast
w typach mieszanych: pastersko-agrarnych, a zwłaszcza
wtedy, gdy pasterze z a w o j u j ą j a k ą ś g r u p ę rolniczą. Są
na to liczne dowody w materiale a m e r y k a ń s k i m i afry
k a ń s k i m . Wydaje m i się, że sprawa z r ó ż n i c o w a n i a spo
łecznego p r o w a d z ą c e g o do polaryzacji k u l t u r y , p r o c e s ó w
dzielących się, a w k a ż d y m razie nie z a c z y n a j ą c y c h się
j e d n o c z e ś n i e , to sprawa ustalenia zespołu c z y n n i k ó w ,
o d g r y w a j ą c y c h p i e r w s z o r z ę d n ą rolę przy powstawaniu
k u l t u r y ludowej. Co sprzyja jego zachowaniu się i czy
jest to zjawisko, k t ó r e w p e w n y m momencie zanika?
W moim dość g ł ę b o k i m przekonaniu zachowaniu się tego
zjawiska sprzyja izolacja k u l t u r o w a danej grupy, przy
czym izolacja ta nie m u s i być izolacją p r z e s t r z e n n ą ;
m o ż e to b y ć izolacja prawna, duchowa czy o ś w i a t o w a .
I s t n i e j ą w k u l t u r z e c h ł o p s k i e j k a n a ł y informacji, k t ó r e
o b e j m u j ą g r u p ę chłopską, notujemy też k o n t a k t y m i ę d z y c h ł o p s k i e p o m i ę d z y r ó ż n y m i k r a j a m i Europy, nato
miast sieć k a n a ł ó w informacji p o m i ę d z y w a r s t w a m i e l i
t a r n y m i a w a r s t w a m i nieelitarnymi, nawet jeżeli za
m i e s z k u j ą to samo t e r y t o r i u m , jest n i e w ą t p l i w i e s k ą p a
i nie odgrywa b o d ź c o w e j k u l t u r o t w ó r c z e j r o l i poza t y m ,
że w j a k i m ś m i n i m a l n y m zakresie istnieje i objawia
się nawet w postaci przejmowania przez k l a s ę n i e e l i t a r n ą takich czy innych treści. Niemniej jednak nie m a m y
do czynienia ze s p o ł e c z e ń s t w e m , gdzie sieć k a n a ł ó w
informacji jest tak r ó w n o m i e r n i e rozprowadzona, że
prowadzi do integracji tego s p o ł e c z e ń s t w a na bazie r ó w
nouprawnienia, a w r ę c z odwrotnie — jest to taka sieć
kanałów, która mimo istniejącej wymiany
kulturowej
prowadzi do izolacji pewnej grupy społecznej. Jak długo
t r w a taka izolacja, tak d ł u g o m o ż e t r w a ć j e d n o c z e ś n i e
zjawisko, nazywane przez nas zjawiskiem k u l t u r y l u
dowej. Wraz z przerwaniem tej izolacji nie zanika
natychmiast k u l t u r a ludowa; procesy przemian t r w a j ą
chyba przez dość długi okres czasu. Wydaje m i się j e d
nak, że w Polsce już od dawna zjawisko izolacji w a r s t w
c h ł o p s k i c h zostało p r z e ł a m a n e , a odnawianie się k u l t u r y
ludowej nabiera charakteru epigonalnego.
G r u p y c h ł o p s k i e w Polsce w y r ó ż n i a j ą się od innych
na innej już zasadzie niż 150 lat temu, ale na wsiach
obserwujemy nadal jeszcze zjawiska, k t ó r e n a z w a l i b y ś
my k u l t u r ą l u d o w ą . Jednak ten w ł a ś c i w y zespół w a r u n
k ó w , k t ó r y j ą p o w o ł a ł do życia i r o z w i j a ł , zanika i ja
osobiście, nie m a r t w i ą c się o to zresztą specjalnie, bo
Wydaje m i się, że etnografowie w c i ą ż m a j ą i b ę d ą m i e l i
wiele do roboty, u w a ż a m , że obserwujemy koniec k u l -
194
tury ludowej. M i m o że w formach r e l i k t o w y c h będzie
ona m o g ł a i s t n i e ć jeszcze bardzo długo, na jej miejsce
w e j d ą inne s t r u k t u r y k u l t u r o w e , t y m bardziej nas m y
lące, że w c h ł a n i a j ą c e wiele f o r m z przeszłości. P o s ł u ż ę
się tutaj m a ł y m p r z y k ł a d e m empirycznym. R o b i ł a m
k i e d y ś d o k u m e n t a c j ę do malowanek z a l i p i a ń s k i c h i roz
m a w i a ł a m z m a l a r k a m i . P y t a ł a m , dlaczego tak w ł a ś n i e
m a l u j ą , j a k i e sposoby malowania najbardziej się i m po
dobają, j a k oceniają siebie wzajemnie, czy u w a ż a j ą , że
k w i a t y p o w i n n y b y ć podobne do p r a w d z i w y c h k w i a t ó w
i t d . W ó w c z a s jedna z nich p o w o ł a ł a się na autorytety
d w ó c h p r o f e s o r ó w e t n o g r a f ó w . W e d ł u g opinii jednego
s t y l ludowy w ł a ś n i e polega na t y m , że powinno się m a
l o w a ć k w i a t y j a k najbardziej podobne do tych, k t ó r e
istnieją, a więc n a l e ż y o p r a c o w y w a ć k a ż d ą żyłkę na l i ś
ciu, c i e n i o w a ć kolor liścia. D r u g i natomiast z t y c h p r o
f e s o r ó w był odmiennego zdania, ale r ó w n i e ż „nie poz
walał w y m y ś l a ć tych k w i a t ó w z głowy".
Przyznam się, że nigdy tego m a t e r i a ł u nie opubliko
w a ł a m , m o ż e ze w z g l ę d u na wspomniane autorytety, ale
w p ł y n ą ł on w zasadniczy sposób na moje późniejsze
p o g l ą d y . Nie ulega bowiem w ą t p l i w o ś c i , że mamy w
Z a l i p i u do czynienia ze s c h y ł k o w y m i f o r m a m i sztuki
ludowej, k t ó r e nie z n a j d u j ą już oparcia we w ł a s n e j
społeczności.
W dyskusjach na temat sztuki ludowej z a u w a ż y ł a m
zbyt w y r a ź n e d ą ż e n i e do pewnych w y c z e r p u j ą c y c h po
d z i a ł ó w : np. k u l t u r a w a r s t w e l i t a r n y c h i k u l t u r a w a r s t w
nieelitarnych. Chcemy, żeby nam się to j a k o ś wszystko
dzieliło, żeby to był podział logicznie w y c z e r p u j ą c y ; nie
domagamy się, aby był j e d n o c z e ś n i e podział wyczer
p u j ą c y rzeczywistość, o d p o w i a d a j ą c y ściśle tej
rze
czywistości. I wobec tego p o d z i a ł o m , k t ó r e m o g ą m i e ć
charakter roboczy, u ł a t w i a j ą c y nam d o s t r z e ż e n i e pew
nych zjawisk, k t ó r e m o g ą w i ę c m i e ć charakter w y ł ą c z
nie instrumentalny — przydajemy j a k i e ś znaczenie
rzeczywiste, znaczenie przedmiotu, tak jak istnieje stół
czy tablica na tej sali. Jest to chyba bardzo niebezpiecz
na postawa, p o n i e w a ż nie ulega w ą t p l i w o ś c i , iż zja
wiska, k t ó r e badamy, nigdy nie b ę d ą o b j ę t e przez nas
w całości, c a ł k o w i c i e ; zawsze b ę d z i e m y badali j a k i ś
aspekt tego procesu, a przeprowadzane p o d z i a ł y służą
nam t y l k o do u z m y s ł o w i e n i a sobie pewnej strony prze
b i e g a j ą c e g o procesu historycznego.
P o z w o l ę sobie d a ć p r z y k ł a d już nie z zakresu p o l
skiej sztuki ludowej, ale z terenu Chin. Etnografowie,
p r z y j e ż d ż a j ą c na j a k i ś teren, zwykle u s t a l a j ą , że ludzie
tam b u d u j ą takie i takie domy, chodzą w takich czy
innych ubraniach, m a j ą takie czy inne zwyczaje. Znam
znakomity m a t e r i a ł c h i ń s k i , w k t ó r y m opisywano w ł a ś
ciwości pewnej grupy koło Hongkongu i m.in. k t ó r y ś
z i n f o r m a t o r ó w ha pytanie, czy wdowa m o ż e w y j ś ć
po raz drugi za mąż', o d p o w i e d z i a ł , że nie, w d o w a nie
m o ż e w y j ś ć po raz drugi ża m ą ż , bo „ m y , Chińczycy,
nigdy nie pozwalamy w d o w o m po raz d r u g i w y c h o d z i ć
za m ą ż " . K i e d y rozpoczęto badania konkretne, e m p i
ryczne, okazało się, że wiele w d ó w wychodzi ponownie
za m ą ż , ale stereotyp jest t a k i , że „ m y , Chińczycy, nie
pozwalamy wdowom w y c h o d z i ć po raz drugi za m ą ż " .
K a ż d a z grup, c h a r a k t e r y z u j ą c a się o k r e ś l o n ą k u l
t u r ą , posiada j a k i ś stereotyp w y o b r a ż e n i o w y siebie sa
m y c h i j a k i ś stereotyp w y o b r a ż e n i o w y swoich s ą s i a d ó w
i k a ż d a z tych grup dla tego stereotypu w y b i e r a j a k i e ś
symbole. Powstaje problem, co m o ż e stać się t a k i m s y m
bolem. Symbolem naszej k u l t u r y narodowej jest s t r ó j
ł o w i c k i czy k r a k o w s k i . Te symbole k u l t u r y narodowej
zostały wybrane nie na tej zasadzie, że wszycy ludzie
czy ich większość w strojach łowickich chodzi. Istnieje
cały mechanizm, k t ó r y d o p r o w a d z i ł do tego, że ten s t r ó j
�l u d o w y w ł a ś n i e o s i ą g n ą ł r a n g ę symbolu narodowego.
M a m y cały zespół symboli, k t ó r e u z y s k u j ą j a k ą ś o p r a w ę
ideologiczną, k t ó r e m a j ą coś oznaczać i w rezultacie
dochodzimy do czegoś, co m o ż n a by n a z w a ć mitologią
n a r o d o w ą . Dochodzimy do takiego zespołu symboli, k t ó r y
w zasadzie, g d y b y ś m y całą ideologię za t y m k r y j ą c ą się
p r ó b o w a l i r o z s z y f r o w a ć — ma nam o d p o w i e d z i e ć na p y
tanie, k i m s ą w ł a ś c i w i e ludzie t y m symbolem się p o s ł u
gujący, czy jest to j a k a ś jedna grupa, s k ą d się oni w y
w o d z ą i t d . G d y b y ś m y p o r ó w n a l i zespół tych symboli
i wszystkie opowieści, k t ó r e z t y m i symbolami się
w i ą ż ą •— w Polsce np. z m i t a m i a u s t r a l i j s k i m i — m o g l i
b y ś m y sobie u z m y s ł o w i ć , że jest to ten sam t y p mecha
nizmu i że w rezultacie m a m y do czynienia z j a k i e g o ś
r z ę d u mitologią. W gruncie rzeczy mitologia grecka od
p o w i a d a ł a na r ó ż n e pytania d o t y c z ą c e pochodzenia da
nego ludu, pochodzenia Boga czy ś w i a t a , a w t y m w y
padku m i t y narodowe o d p o w i a d a j ą na pytania doty
czące pochodzenia danego narodu i jego stosunku do
swoich s ą s i a d ó w .
W zespole symboli narodowych znajduje się bardzo
istotne miejsce dla k u l t u r y ludowej dlatego, że cały
szereg f a k t ó w z k u l t u r y ludowej został podniesiony do
rangi t a k i c h narodowych symboli. N i e w ą t p l i w i e w E u r o
pie s t a ł o się to wszystko w y r a ź n i e j niż na p o z o s t a ł y c h
kontynentach, p o n i e w a ż ruchy narodowe w i e k u X I X ,
ruchy regionalistyczno-separatystyczne w i e k u X X sprzy
j a ł y temu zjawisku. Co w i ę c e j , sytuacja stanu c h ł o p
skiego w X I X i X X w . d o p r o w a d z i ł a do utworzenia
p a r t i i c h ł o p s k i c h , k t ó r e p o s i a d a ł y o k r e ś l o n e programy
polityczne. S z u k a ł y
one
jakiegoś
uzasadnienia
tej
p o l i t y k i nie t y l k o w sprawach ekonomicznych, ale r ó w
nież d ą ż y ł y do nobilitacji swojej ideologii i w z w i ą z k u
z t y m z a i s t n i a ł o zagadnienie f o l k l o r u w programach
politycznych p a r t i i c h ł o p s k i c h w Europie. G d y b y ś m y
zanalizowali d o ż y n k i u r z ą d z a n e przez wiciarzy z Rzeszo
wa, z n a l e ź l i b y ś m y w tych d o ż y n k a c h elementy wesela
i w i e l u innych o b r z ę d ó w . Na pytanie etnografa, dlaczego
to czy tamto jest w z i ę t e z wesela, bo dawniej tego nie
było, pada o d p o w i e d ź : tak, to nie z dożynek, ale to jest
przecież nasze, z tej w s i .
Sens o b r z ę d u d o ż y n e k zaginął zupełnie, została t y l k o
jego strona widowiskowa, i wobec tego ludzie w n a j
lepszym przekonaniu k o r z y s t a j ą z zespołu kulturalnego,
k t ó r y m d y s p o n u j ą , i do posiadanych form d o d a j ą dziś
zupełnie inne treści. Wydaje m i się m i m o wszystko,
że w ł a ś n i e dlatego, iż to się dzieje w z u p e ł n i e i n n y m
czasie i ma z u p e ł n i e inne cele — dlatego w ł a ś n i e to
już nie jest k u l t u r a ludowa, aczkolwiek — nie ulega
to dla mnie ż a d n e j w ą t p l i w o ś c i •— musi być przedmio
tem zainteresowania etnografa. Jest to zespół f a k t ó w ,
k t ó r e m a j ą już i n n y splot u w a r u n k o w a ń . Ł a t w i e j jest
p o r ó w n y w a ć społeczności agrarne A m e r y k i P o ł u d n i o w e j
ze s p o ł e c z e ń s t w a m i c h ł o p s k i m i Europy w i e k u X I X niż
zjawiska k u l t u r y ludowej X V I I I w i e k u w Polsce z t ą
k o n t y n u a c j ą , k t ó r ą znajdziemy w w i e k u X X , jeżeli pod
u w a g ę tutaj bierzemy nie s a m ą f o r m ę przedmiotu, lecz
cały zespół u w a r u n k o w a ń .
Na t y m c h c i a ł a b y m zakończyć, t y l k o nie nasuwa m i
się nic takiego, czym m o ż n a by m o j ą w y p o w i e d ź p o d
s u m o w a ć . Chodzi m i po prostu w tej c h w i l i o to, że
m a m y z jednej strony r z e c z y w i s t o ś ć h i s t o r y c z n ą i t ą
r z e c z y w i s t o ś c i ą jest s t a ł e w y s t ę p o w a n i e takich czy i n
nych f o r m a r c h i t e k t u r y l u b stroju, z czym w i ą ż e się
cały zespół u w a r u n k o w a ń . D r u g ą s p r a w ą jest nasza
aparatura pojęć ogólnych, przy pomocy k t ó r y c h badamy
tę rzeczywistość, i wydaje m i się, że tych p o j ę ć ogólnych
nie m o ż e m y b r a ć za r z e c z y w i s t o ś ć . Pojęcia ogólne ni'ę
p r e t e n d u j ą do p e ł n e j „ o s t a t e c z n e j " a d e k w a t n o ś c i wobec
rzeczywistości k u l t u r o w e j , są one natomiast nieodzow
nym narzędziem w rozwiązywaniu określonych zadań
poznawczych. M u s i m y p r z y d a w a ć pojęciu k u l t u r y l u
dowej historyczne treści, ale nie m o ż e m y samego tego
pojęcia t r a k t o w a ć za rzeczywistość h i s t o r y c z n ą . Są to
chyba dwie r ó ż n e kwestie i p r z y k ł a d e m , j a k bardzo są
różne, m o ż e być to, że inaczej przedstawia się zróż
nicowanie etnograficzne, z r ó ż n i c o w a n i e k u l t u r o w e danej
społeczności, a z u p e ł n i e inne mechanizmy z a d e c y d u j ą
o t y m , j a k i e fakty k u l t u r o w e z o s t a n ą w y b r a n e za symbol
tej w s p ó l n o t y . W dodatku m o ż e się o k a z a ć , że stereoty
p ó w k u l t u r y narodowej m o ż e być wiele w danym zespole
ludzi; że nie b ę d z i e jednego stereotypu k u l t u r y narodo
wej, lecz b ę d z i e wiele s t e r e o t y p ó w . Tak samo nie b ę d z i e
jednego a wiele s t e r e o t y p ó w k u l t u r y ludowej.
A p e l o w a ł a b y m jeszcze, by p o r ó w n y w a ć s p o ł e c z e ń s t w a
agrarne bez w z g l ę d u na to, czy z n a j d u j ą się one w E u r o
pie, czy poza nią, ze s p o ł e c z e ń s t w a m i europejskimi, bo
wydaje się, że u podstaw k u l t u r y ludowej leży w ł a ś n i e
polaryzacja k u l t u r y , k t ó r a n a j w y r a ź n i e j w y s t ę p u j e w
k u l t u r a c h agrarnych. Wydaje się t a k ż e , że w tej c h w i l i
w Polsce m a m y nie t y l k o (jeszcze?) s z t u k ę l u d o w ą czy
k u l t u r ę l u d o w ą w ich s c h y ł k o w y c h formach, ale r ó w
nież k u l t u r ę m a s o w ą i s z t u k ę a m a t o r s k ą .
ANNA KOWALSKA-LEWICKA
Wydaje m i się, że h i s t o r i ę sztuki ludowej, a zarazem
k u l t u r y ludowej m o ż n a podzielić na pewne fazy rozwo
jowe. W n a j w c z e ś n i e j s z e j fazie m i e l i b y ś m y do czynie
nia z k u l t u r ą j e d n o l i t ą , k t ó r ą m o ż n a by n a z w a ć , zgodnie
z t y m , co t u powiedziano, k u l t u r ą p l e m i e n n ą , kiedy to
nie istnieje jeszcze z r ó ż n i c o w a n i e sztuki, a siła t r a d y c j i
kontrolowana przede wszystkim autorytetem r e l i g i j n y m
obejmuje wszystkie w a r s t w y s p o ł e c z e ń s t w a ; kiedy t w ó r
cami sztuki są p r z e w a ż n i e m o ż e nie t y l e przedstawiciele
w a r s t w y n a j w y ż s z e j , co w k a ż d y m razie grupa, k t ó r a
tworzy na z a m ó w i e n i e tych w a r s t w n a j w y ż s z y c h . Nie
istnieje wtedy różnica m i ę d z y k u l t u r ą dołów s p o ł e c z
nych i w a r s t w n a j w y ż s z y c h . Tutaj ż a d n e j r o l i nie od
g r y w a jeszcze kwestia z r ó ż n i c o w a n i a społecznego.
Na terenie A m e r y k i Ł a c i ń s k i e j do c h w i l i przybycia
tam H i s z p a n ó w i s t n i a ł y doskonale zorganizowane p a ń
stwa, k t ó r e m i a ł y w ł a s n e pismo, l i t e r a t u r ę p i ę k n ą i roz
w i n i ę t e inne działy s z t u k i ; z r ó ż n i c o w a n i e s p o ł e c z n e
było tam tak silne, że m o ż n a je p o r ó w n a ć z kastowością — ale nie było ż a d n e g o z r ó ż n i c o w a n i a w zakresie
sztuki. W y s t ę p o w a ł y t y l k o r ó ż n i c e ilościowe, a nie j a
kościowe.
W tej fazie rozwój sztuki jest silnie ograniczony nor
m a m i t r a d y c y j n y m i . Nie ma wtedy z r ó ż n i c o w a n i a sztuki
na e l i t a r n ą i l u d o w ą choćby dlatego, że wszyscy w r ó w
n y m stopniu są w swej twórczości i s w y m sposobie
m y ś l e n i a k o n t r o l o w a n i z góry.
Druga faza to faza rozbicia się s p o ł e c z e ń s t w a na
grupy elitarne. W Europie za p u n k t z w r o t n y m o ż e b y ć
u w a ż a n e oparcie się na k u l t u r z e ł a c i ń s k i e j . Polska w
X w i e k u wdFlódzi w o r b i t ę w p ł y w ó w p o ł u d n i o w o z a c h o d niej Europy i w ó w c z a s w a r s t w a r z ą d z ą c a odbiega od
swej dawnej narodowej k u l t u r y , w z o r u j ą c się na p r z y
k ł a d a c h obcych. P r z e ł o m o w y m , w dziejach naszej k u l
t u r y , s t a ł się zapewne moment, kiedy to n a s t ą p i ł o roz
dzielenie s p o ł e c z e ń s t w a na dwie grupy, z k t ó r y c h k a ż d a
s t w o r z y ł a s w o j ą k u l t u r ę . K u l t u r a elitarna, oparta o obce
c b r z e ś c i j a ń s k o - ł a c i ń s k i e wzory, b y ł a kontrolowana pew-
195
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/61fc4c024a5e0528c9b3007d8be4ef1f.pdf
7a56f6286b464fe5c7ddba512c341bc4
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Etnografia Polska
Subject
The topic of the resource
etnografia, etnologia
Description
An account of the resource
czasopismo
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1958-
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PIA
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
pdf
Language
A language of the resource
polski
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
IAiE PAN ( d.IHKM PAN)
Publisher
An entity responsible for making the resource available
IAiE PAN
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:654
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1969
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:601
Title
A name given to the resource
O niektórych ograniczeniach funkcjonalizmu-strukturalizmu w tłumaczeniu zmiany kulturowej / ETNOGRAFIA POLSKA 1969 t.13 z.1
Description
An account of the resource
ETNOGRAFIA POLSKA 1969 t.13 z.1, s.25-42
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
Szyfelbejn-Sokolewicz, Zofia
Language
A language of the resource
pol.
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
„ E t n o g r a f i a P o l s k a " , t. X I I I : 1969 z. 1
ZOFIA
SZYFELBEJN-SOKOLEWICZ
O NIEKTÓRYCH OGRANICZENIACH F U N K C J O N A L I Z M U —
— S T R U K T U R A L I Z M U W TŁUMACZENIU Z M I A N Y KULTUROWEJ
W roku 1922 Bronisław Malinowski i Alfred Reginald Radcliffe-Brown, twórcy tak zwanej szkoły funkcjonalnej w antropologii społe
cznej, wydali za pośrednictwem zasłużonych firm wydawniczych dwie
książki oparte na badaniach terenowych z lat młodzieńczych, to jest
Argonautów
Zachodniego Pacyfiku i Wyspiarzy andamańskich
Wy
danie tych książek przypieczętowało zapoczątkowaną przez nich. zmianę
w orientacji naukowej antropologicznego środowiska anglosaskiego.
To, co stanowiło istotę nowej szkoły, istotę zmiany stosunku do ewolucjonistycznych i dyfuzjonistycznych kierunków okresu pierwszej dekady
X X wieku, wyraża najkrócej a dosadnie słynne powiedzenie Malinow
skiego rozumiane jako podstawowa wskazówka badawcza „badaj obrzęd,
a nie wierzenie" (study ritual not the belief). Po funkcjonalizmie spodzie
wano się, że przy konsekwentnym posługiwaniu się tą wskazówką
w empirycznych badaniach terenowych będzie on w stanie dostarczyć
empirycznej, naukowej teorii człowieka i kultury. Od czasu owej zmiany
w 1922 г., często określanej mianem rewolucji, opublikowano liczne
i bogate zestawy źródeł opracowanych przez badaczy na podstawie badań
terenowych, w grupach tzw. społeczeństw prymitywnych, społeczeństw
małej skali, oraz sformułowano wiele oryginalnych teorii badawczych.
W roku 1964 ukazała się książka lana Jarviego, The revolution in an
thropology , traktująca właśnie o konsekwencjach rewolucji antropo
logicznej 1922 r. Autor poddaje w wątpliwość rewolucyjność sformuło
wanych wtedy propozycji metodologicznych, a w oparciu o analizę
2
1
B . M a l i n o w s k i , Argonauts
of the Western
Pacific,
L o n d o n 1922, w y d a n a
przez G . Routledge and Sons, oparta na badaniach terenowych
prowadzonych
z p r z e r w a m i w l a t a c h 1 9 1 4 - 1 9 1 8 ; A . R . R a d c l i f f e - B r o w n , The
Andaman
Islanders,
C a m b r i d g e 1922 o p a r t a n a b a d a n i a c h t e r e n o w y c h z l a t 1906—1908, w y
dana przez Cambridge University Press.
2
I. C. J a r v i e ,
The
revolution
in
anthropology,
London
1964.
�26
ZOFIA
SZYFELBEJN-SOKOLEWICZ
kultów cargo dowodzi, że teorie zbudowane na założeniach funkcjonalizmu-strukturalizmu nie pozwalają na tłumaczenie zmiany społecznej.
Przedstawiając założenia metodologiczne funkejonalizmu-strukturalizmu
w ich skrajnej postaci Jarvie niewątpliwie podkreśla ich słabości.
Ujmując jednak rzecz krańcowo nie wydobywa możliwości badawczych,
które kierunek ten repezentuje. Wobec tego, że argumenty podane
przez autora za tezą, iż funkcjonalizm-strukturalizm nie tłumaczy zmiany
kulturowej, wydały mi się niewystarczające, podjęłam poniższą próbę
analizy .
Pod pojęciem funkcjonalizm-strukturalizm rozumiem, tak jak przy
jęto to obecnie w środowisku brytyjskim, zespół założeń badawczych
i teorii sformułowanych przez B. Malinowskiego (funkejonalizm kla
syczny „czysty"), A.R. Radcliffe-Browna (strukturalizm) i ich uczniów.
Jest to kierunek stawiający sobie odmienne cele i posługujący się zgoła
innymi metodami od strukturalizmu wywodzącego się z językoznawstwa
i w etnologii reprezentowanego głównie przez C. Lévi-Straussa. Sądzę,
że oba te kierunki łączy jedynie nazwa, a nie treść doktryny.
Tak więc w niniejszym szkicu powoływać się będę głównie na poglądy
R. Firtha, M . Gluckmana, E. Leacha, M . Fortesa, L . Mair, E. E. EvansPritcharda, A. I . Richards, klasyków współczesnego funkcjonalizmu-stru
kturalizmu. Zdaję sobie sprawę z dzielących ich różnic. Ale odmienne
postawy znajdziemy nawet w obrębie kierunków bardziej wydawałoby
się zunifikowanych, jak np. ewolucjonizm. Do celów niniejszego studium
zakładam, że to, co wyżej wymienionych autorów łączy pod względem
teoriopoznawczym, jest ważniejsze od tego, co ich dzieli w zakresie
koncepcji i teorii szczegółowych . Niemniejsze różnice od tych, które w y
stępują między przedstawicielami współczesnej antropologii brytyjskiej
występowały między B. Malinowskim i A.R. Radcliffe-Brownem, a je
dnak do celów analizy wielokrotnie łączymy ich razem, co czynię
i w tym miejscu.
Termin „zmiana" występuje nader często w pracach antropologów
społecznych, klasycy nie dali jednak bezpośredniej jego definicji .
3
4
5
3
N i e u s t o s u n k o w y w u j ę s i ę tu do s z c z e g ó ł o w y c h a r g u m e n t ó w J a r v i e g o
k r e s u k u l t ó w cargo, p o z o s t a w i a j ą c t ę s p r a w ę do e w e n t u a l n e g o r o z w a ż e n i a
specjalistów: religioznawców i oceanistów.
z za
przez
4
A n a l i z a l o g i c z n a w s k a z u j e na s ł u s z n o ś ć t a k i e g o ł ą c z n e g o t r a k t o w a n i a t e o r i i
B . Malinowskiego i R a d c l i f f e - B r o w n a i ich s u k c e s o r ó w . W a r t o ś ć heurystyczna
a n a l i z y f u n k c j o n a l n e j w j e d n y m i d r u g i m w y p a d k u o g r a n i c z a s i ę b o w i e m do
u j a w n i a n i a s a m o r e g u l u j ą c y c h e l e m e n t ó w s y s t e m u : por. C . G . H e m p e 1, The
logie
of functional
a n a l y s i s , [w:] L . G r o s s , Symposium
on sociological
theory,
Evans t o n 1959.
,
5
s.
B . M a l i n o w s k i w T h e d y n a m i c s of c u l t u r e c h a n g e , N e w H a v e n 1945,
1, d e f i n i u j e z m i a n ę n a s t ę p u j ą c o : „ Z m i a n a k u l t u r o w a j e s t p r o c e s e m , w k t ó r y m
�F U N K C J O N A L I Z M - S T R U K T U R A L I Z M W TŁUMACZ. ZMIANY K U L T U R O W E J
27
A. R. Radeliffe-Brown podkreśla, że antropolog w swej praktyce badaw
czej bada dziejący się, a więc i zmieniający proces życia społecznego,
w którym zmiana i kontynuacja stanowią dwie strony tego samego me•dalu. Funkcjonaliści-strukturaliści określają interesującą ich zmianę
bliżej przez dodanie przymiotnika społeczny. Jedynie B. Malinowski
pisze o zmianie kulturowej. Jest to wynikiem przyjęcia przez niektórych
antropologów różnych definicji terminu kultura i struktura społeczna .
W klasycznym podręczniku socjologii R.M. Maciver i S.H. Page w y
różniają szereg terminów odnoszących się do różnego rodzaju zmian
społecznych:
6
,,a) n a z w y o z n a c z a j ą c e z m i a n y c i ą g ł e , nie o k r e ś l o n e j a k o p r o c e s b ą d ź r u c h
itp., b) n a z w y o z n a c z a j ą c e z m i a n y c i ą g ł e w o k r e ś l o n y m k i e r u n k u : 1) z d e f i n i o w a n e
i l o ś c i o w o ze w z g l ę d u n a w i e l k o ś ć , j a k w z r o s t , a k u m u l a c j a i t d . ; 2)
zdefiniowane
j a k o ś c i o w o ze w z g l ę d u n a z r ó ż n i c o w a n i e s t r u k t u r a l n e l u b f u n k c j o n a l n e , j a k e w o
l u c j a , r o z w ó j , r e g r e s , r e t r o g r e s j a ; 3) z d e f i n i o w a n e j a k o ś c i o w o ze w z g l ę d u n a z b l i
ż a n i e s i ę do i d e a ł u c z y u k ł a d u w a r t o ś c i , j a k p o s t ę p , u p a d e k , r o z k ł a d , d e k a d e n c j a ,
d e g e n e r a c j a ; 4) z d e f i n i o w a n e ze w z g l ę d u n a i n n y s y s t e m i z g o d n o ś ć z n i m : p r z y
stosowanie, adaptacja, akomodacja, a s y m i l a c j a i t p . "
7
Nie wszystkie z wyżej wymienionych rodzajów zmian są przedmiotem
badania funkcjonalistów-strukturalistów. Zajmowali się oni i zajmują
głównie zmianami zachodzącymi w obrębie systemu i nie pro
wadzącymi do zmiany systemu bądź zmianami spowodowanymi
interwencją z zewnątrz, niejednokrotnie powodującymi reakcje łań
cuchowe zmian w obrębie systemu, zakończone radykalną zmianą
systemu. Zwłaszcza ten typ zmian był w centrum zaintereso
wania Malinowskiego, który określał go mianem culture contact
i s t n i e j ą c y p o r z ą d e k s p o ł e c z e ń s t w a , to z n a c z y jego c y w i l i z a c j a s p o ł e c z n a , d u c h o w a
i m a t e r i a l n a , u l e g a j ą p r z e k s z t a ł c e n i u w i n n y t y p [...] M o ż e b y ć
spowodowana
c z y n n i k a m i i s i ł a m i p o w s t a j ą c y m i spontanicznie w o b r ę b i e s p o ł e c z n o ś c i w z g l ę d n i e
m o ż e m i e ć m i e j s c e w w y n i k u k o n t a k t u r ó ż n y c h k u l t u r " . O t ó ż w y m i e n i a j ą c te d w a
rodzaje zmiany Malinowski, k i e r u j ą c s i ę przekonaniem, ż e twierdzenia nauki w i n
ny b y ć w e r y f i k o w a n e przez p r a k t y k ę , r o z w a ż a praktycznie tylko jeden rodzaj
z m i a n y , a m i a n o w i c i e z m i a n ę k u l t u r y k r a j o w c ó w pod w p ł y w e m k o n t a k t u z E u r o
p e j c z y k a m i w w a r u n k a c h s y s t e m u kolonialnego. I n n e z m i a n y t r a k t u j e j a k o d y n a
m i k ę w e w n ę t r z n ą systemu.
e
O różnicach w traktowaniu pojęcia kultury i struktury decyduje
zarówno
s t o s u n e k b a d a c z y do n i c h j a k o n a r z ę d z i p o z n a n i a , j a k i p r z y j ę t e z a ł o ż e n i e o t y m ,
co jest p r z e d m i o t e m naszego n a u k o w e g o p o s t r z e g a n i a . U p o d s t a w r ó ż n i c m i ę d z y
funkcjonalizmem B . Malinowskiego i A . R. R a d c l i f f e - B r o w n a l e ż y zgoła odmienne
t r a k t o w a n i e t y c h p o j ę ć . P o r . B . M a l i n o w s k i , A scientific
theory
of
culture,
N e v Y o r k 1960, s. 150 i 162, k t ó r y o k r e ś l a t a m s w o j ą p o s t a w ę p r z y d a j ą c k u l t u r z e
znaczenie n a d r z ę d n e . I n n ą w t y m w z g l ę d z i e p o s t a w ę A . R. R a d c l i f f e - B r o w n uza
s a d n i a m . i n . w Structure
and function
in primitive
society, L o n d o n 1952, s. 4, 9 n.
7
R. M . M a c i v e r ,
C. H. P a g e ,
Society,
wyd.
7, L o n d o n
1961,
s.
523.
�28
ZOFIA
SZYFELBEJN-SOKOLEWICZ
— kontaktu kulturowego. Tak więc tylko pewne typy zmian były szcze
gólnie badane przez antropologów. I tu możemy postawić interesujące
Jarviego pytanie, jakie rezultaty osiągają antropologowie w tłumaczeniu
zmiany kulturowej. Zanim jednak na nie odpowiemy, postaram się
odpowiedzieć na inne istotne w tej sytuacji pytanie, a mianowicie,
w jakim stosunku pozostają zainteresowania zmianą przez antropologów
szkoły funkcjonalno-strukturalnej do zainteresowań i przyjętych sposo
bów rozwiązań w porównaniu z niektórymi innymi, zwłaszcza poprzedza
jącymi ich kierunkami; czy zainteresowania zmianą i przyjęte sposoby
rozwiązań mogą stanowić o specyfice tego kierunku.
P r ą d y intelektualne poprzedzające bezpośrednio powstanie naukowej
etnografii oraz kierunki tej nauki, były w zasadzie teoriami zmiany
odnoszącymi się do sfery kultury, a posiadające niejednokrotnie i szerszy
zasięg. Panująca w X V I I I w. teoria postępu jest wynikiem przyjęcia przez
intelektualistów postawy dopuszczającej zmiany. Teoria ta w większej
mierze zajmowała się faktem zmiany niż tłumaczeniem jej mechanizmu.
Przez samo jednak uznanie faktu zmiany stanowiła przezwyciężenie
teorii społeczeństwa statycznego i była punktem wyjścia dla teorii
ewolucji kultury.
Teoria ewolucji kultury związana z pierwszym naukowym kierunkiem
w etnografii — ewolucjonizmem, miała na celu wytłumaczenie różnic
między współcześnie sobie występującymi kulturami na świecie. Była
to teoria ściśle ogólna i każdy z uczonych ewolucjonistów bez względu
na to, czy zajmował się problematyką rodziny, mitu i religii, czy syste
m a t y k ą kultury materialnej, mógł w odniesieniu do szczegółowo przez
siebie rozpracowywanego działu kultury posłużyć się tą właśnie teorią.
W związku z tym ewolucjonizm nie wypracował żadnej teorii zmiany
szczegółowej, nie wyodrębniono też problemu zmiany jako takiej. Przed
miotem badania etnologa była zmieniająca się kultura, która zmieniła
się nie od czasu do czasu pod wpływem takich czy innych okoliczności
zewnętrznych, ale której samą istotą była zmiana. Teoria ewolucji
wskazywała na kierunek zmiany i na jej zasadniczy charakter, to jest
na fakt, że przesłanki każdego następnego stadium tkwiły w poprzednim,
z którego właśnie ewoluowały. Zmiana była więc zarazem i kontynuacją
i przezwyciężeniem istniejącego stanu.
Nie mogę, ze względu na inny temat artykułu, przeprowadzić w t y m
miejscu szczegółowej k r y t y k i ewolucjonizmu w odniesieniu do teorii
zmiany, aczkolwiek w t y m zakresie nie została ona jeszcze przeprowa
dzona. Aby jednakże lepiej uwypuklić podejście do zmiany ze strony
funkcjonalistów-strukturalistów wspomnę o jednej jeszcze kwestii.
W swoich pracach ewolucjoniści opierali się na zadaniach spostrzeżenio
wych, wypowiedzianych najczęściej przez inną osobę niż opracowująca
�F U N K C J O N A L I Z M - S T R U K T U R A L I Z M W TŁUMACZ. Z M I A N Y K U L T U R O W E J
29
syntezę. Punktem wyjścia ich rozumowania jest zawsze biologiczny
paradygmat ewolucji i w całym rozumowaniu elementy dedukcji odgry
wają szczególnie ważką rolę. Niemniej jednak dużo wysiłku wkładają
w weryfikację zdań, na których opierają swoje rozumowanie. Weryfika
cja ta zaczyna się u nich z chwilą otrzymania do ręki już gotowego
źródła. Dopiero od tego momentu zaczynają obowiązywać reguły war
sztatu .
Kierunek kulturowo-historyczny, jeden z bardziej wyodrębniających
się postewolucjonistycznych kierunków dyfuzjonistycznych, czyni przed
miotem swojego badania również zmieniającą się kulturę. Stworzone
przez ten kierunek teorie, jak najbardziej chyba popularna teoria kręgów
kulturowych (najwcześniej zresztą przezwyciężona) i teoria kontaktu,
są teoriami zmiany. Ograniczają się one jednak do tłumaczenia zmian
powstałych w w y n i k u zapożyczenia wytworu czy wytworów kultury
w drodze bezpośredniego kontaktu. Teorie te mają charakter bardziej
szczegółowy w porównaniu z teorią ewolucji. Dyfuzjonistów tych inte
resuje, podobnie jak ewolucjonistów, zmiana w jej perspektywie histo
rycznej i podobnie jak ewolucjoniści pragną tłumaczyć dzisiejsze
zróżnicowanie kultur ich przeszłością.
Dyfuzjonizm ocenia się często jako rodzaj reakcji na ewolucjonizm,
z tego głównie powodu, że odrzuca paradygmat ewolucji i szereg faktów
z niego wydedukowanych. Odrzucenia tego dokonują dyfuzjoniści na dro
dze szczegółowej weryfikacji materiału empirycznego zdobytego w tere
nie. Z t y m niewątpliwie łączy się dalszy rozwój warsztatu naukowego
etnologa. Ustala się niezbędne minimum danych koniecznych w opisie
faktu kulturowego po to, aby w dalszym postępowaniu naukowym fakt
ten można było poddać weryfikacji. Postępowanie badawcze rozpoczynano
w związku z t y m nie dopiero w momencie otrzymania gotowego materiału
na biurku, ale jeszcze wcześniej, w terenie. Mimo przesunięcia granicy
czynnego włączenia się naukowca w proces weryfikacji i samego tworze
nia źródeł, same źródła w ujęciu zarówno ewolucjonisty, jak i przedsta
wiciela szkoły kulturowo-historycznej nie zmieniły swego charakteru.
B. Malinowski nawiązywał w swoich pracach do ewolucjonizmu,
i to samo można powiedzieć o A.R. Radcliffe-Brownie . Zwłaszcza
8
9
8
1896,
N a t e n t e m a t por. z w ł a s z c z a E . B . T у 1 o r , Cywilizacja
t.
1,
wnętrzną
s.
13—20.
W s k a z u j e on
niesprzeczność
źródła
przypadki. Nie wspomina
w
terenie
ze
względu
na
i
na
konieczność
potwierdzenie
natomiast
pierwotna,
danego
faktu
nic o tym, j a k powinien
konsekwencje
poznawcze
Warszawa
weryfikacji informatora,
we
przez
analogiczne
badacz
postępować
określonego
sposobu
postę
powania.
9
A . R . R a d c l i f f e - B r o w n i B . M a l i n o w s k i w zasadzie nie negowali
lucji, odrzucali tylko ciągi kulturowe i fakty wydedukowane
przez
teorii
ewo
ewolucjonistów
�30
ZOFIA
SZYFELBEJN-SOKOLEWICZ
Malinowski zdawał się mieć dla niego szczególne zrozumienie, gdyż
sam osobiście był zainteresowany w stworzeniu paradygmatu, co mu
się zresztą tylko częściowo udało . Cenił też sobie niewątpliwie per
spektywiczną głębię ewolucjonizmu, choć uważał ją w swoim bezpośred
nim badaniu za nieprzydatną. Jego własne usiłowania nie szły w kierun
ku uczynienia z etnografii nauki dedukcyjnej, posługującej się indukcją
dla weryfikacji danych, ale nauki empirycznej posługującej się indukcją
jako podstawą rozumowania. I ten właśnie fakt określił nader istotne
zmiany w podejmowanej problematyce badawczej, zmiany warsztatu,
zmianę stosunku do zmiany w kulturze, którą się już teraz specyfikuje
bliżej jako zmianę kulturową bądź społeczną.
Na stawiane sobie zarówno przez ewolucjonistów, jak i dyfuzjonistów
pytanie, czy kultura ludzka jest jedna, czy też mamy do czynienia
z wieloma kulturami, funkcjonaliści-strukturaliśei odpowiadają podobnie.
Kultura jest jedna. Na dalsze pytanie, czym spowodowana jest różno
rodność kultur, odpowiadał na przykład Malinowski: że odmiennym
sposobem zaspokajania ogólnoludzkich potrzeb za pośrednictwem tego
aparatu instrumentalnego, jakim jest kultura. Była t ó więc odpowiedź
w kategoriach funkcjonalnych, nie genetycznych, i dotyczyła układów
cech współcześnie istniejących i zależnych, poddających się badaniu
naukowemu. Malinowski i A. R. Radcliffe-Brown, a zwłaszcza ten ostat
ni, wiele uwagi udzielają sprawie zjawisk, które poddają się naszej
obserwacji. Malinowski pisze „study ritual not the belief", uważając,
że niefałszowaną obiektywną rzeczywistością są jedynie konkretne
działania ludzkie. Te zapisywane w formie spostrzeżeń badacza mogą
być podstawą do dalszego indukcyjnego wnioskowania.
A. R. Radcliffe-Brown docieka głębiej tego, co jest przedmiotem
naszego poznania. Zarzuca pojęcie kultury jako główne narzędzie ba
dawcze, motywując to t y m , że ,,[...] ta konkretna rzeczywistość, z którą
ma do czynienia antropolog społeczny w obserwacji, opisie, porówny
waniu i klasyfikacji, nie jest żadnego rodzaju całością, ale procesem,
procesem życia społecznego. Jednostką badania jest życie społeczne
pewnego określonego regionu na świecie w czasie pewnego okresu" .
10
11
na podstawie teorii, d o m a g a j ą c s i ę oparcia w y ł ą c z n i e na faktach
s t w i e r d z o n y c h . P o r . A . R . R a d c l i f f e - B r o w n , Method
in social
C h i c a g o 1958, s. 178 п . ; M a l i n o w s k i , op. cit., s. 212.
1 0
empirycznie
anthropology,
W s k a z u j ą n a to z w ł a s z c z a jego r o z w a ż a n i a w Scientific...
Nie w y p o w i a d a m
s i ę s z c z e g ó ł o w i e j w o b e c tego, ż e s p r a w a n i e b y ł a s z e r z e j r o z w a ż a n a p r z e z m e t o d o
l o g ó w , j e ż e l i n i e l i c z y ć a r t y k u ł u L e o A . D e s p r e s , Anthropological
theory,
cul
tural pluralism,
and the study of complex
societies,
, , C u r r e n t A n t h r o p o l o g y " , t. 1:
1965, s. 3—27.
1 1
R a d c l i f f e - B r o w n , Structure...,
s.
4.
�FUNKCJONALIZM-STRUKTURALIZM
W TŁUMACZ. ZMIANY K U L T U R O W E J
31
W stosunku do tego pojęcia kultura i tradycje kulturalne (culture and
cultural traditions) są określeniami użytymi na pewne dające się w y
odrębnić aspekty tego procesu, ale oczywiście nie są całym procesem.
Istnienie ich jest jednak niezwykle ważne, ponieważ „istnienie kultury
i tradycji kulturalnych to jest to, czym życie społeczne w sposób
znaczny różni się od życia społecznego innych gatunków zwierzęcych" .
Zdaniem Radcliffe-Browna to jednakże, co jesteśmy w stanie spostrzec,
to nie kultura, a stosunki zachodzące między ludźmi. O istnieniu kultury
wnosimy pośrednio dzięki spostrzeżeniu stosunków społecznych.
Rozdział na kulturę i s t r u k t u r ę społeczną, nazwaną tu formą życia
społecznego, jest wyrazem nie pozornego sporu o terminologię, ale sporu
wkraczającego w dziedzinę teorii poznania. Obaj, i Malinowski, i Rad
cliffe-Brown, dążyli do sformułowania takich wymogów warsztatu pracy
antropologa, by spełnił on wymagania stawiane nauce empirycznej-indukcyjnej, przy czym sprawom teorii poznania Radcliffe-Brown poświę
ca niewątpliwie więcej troski w porównaniu z Malinowskim. Inny jest
również stosunek każdego z nich do zmiany kulturowej. Jednostką bada
nia u Malinowskiego, podobnie jak i u Radcliffe-Browna, jest grupa
ludzka. U Malinowskiego nosi ona nazwę instytucji i jest to zorganizo
wana forma ludzkiego działania. Wybór badacza pada przy tym na
instytucje występujące w obrębie tzw. społeczeństw prostych, niejedno
krotnie o dużym stopniu izolacji od innych grup. Instytucje danego
społeczeństwa powstałe dla zaspokojenia jego potrzeb tworzyły system,
podobnie jak u Radcliffe-Browna taki system tworzyła sieć stosunków
społecznych w obrębie danej grupy. Pomiędzy instytucjami istniały ścisłe
zależności, zmiana w systemie potrzeb powodowała zmianę w każdej
z nich, to z kolei, na skutek istniejącyh funkcjonalnych wzajemnych
powiązań między nimi, powodowało rodzaj reakcji łańcuchowej zmian.
Zmiana mogła powstawać również i wtedy, gdy impuls szedł nie ze sfery
potrzeb, a spoza systemu, z zewnątrz. Dzięki układowi wzajemnych
zależności, między systemem potrzeb a instytucjami, system był zrówno
ważony, pozostawał w stanie equilibrium. Zasadniczo antropolog badał
systemy w stanie equilibrium, starając się ustalić funkcjonalne powią
zanie występujące między poszczególnymi instytucjami, ich wzajemny
stosunek do siebie, a następnie w stosunku do całości. Jeżeli instytucje
istniejące zaspokajały te potrzeby, dla których zaspokojenia zostały
powołane, to system trwał w harmonii. Sprawdzianem odpowiedniości
potrzeb i instytucji, sprawdzianem zarazem wartości systemu było
jego trwanie. Pojęcie equilibrium
odpowiadało zasadniczo sytuacji,
w której znajdował się system w chwili dokonywania przez badacza
12
R a d c l i f f e - B r o w n ,
op.
cit.,
s.
5.
�32
ZOFIA
SZYFELBEJN-SOKOLEWlCZ
opisu laboratoryjnego. Ażeby wykazać jakiekolwiek odchylenie od
systemu musiał on w pierwszej kolejności zrekonstruować system w sta
nie równowagi, wskazać na warunki inicjujące. Dla' •wytłumaczenia
wewnętrznej dynamiki procesu, dynamiki która jednak nie zakłóca
trwania systemu, stworzono pojęcie dysfunkcji jako przeciwstawne
konstruktywnemu pojęciu funkcji, dysharmonii dla określenia stanu za
kłóceń, dysforii dla określenia stanu społecznego niezadowolenia.
Wszystkie te pojęcia przedstawiały stany nienormalne dla systemu, dla
którego jedynym stanem naturalnym był stan equilibrium,
harmonii,
w którym wszystkie instytucje spełniały swoje funkcje, a stan samo
zadowolenia społecznego można było określić mianem euforii. W syste
mie takim każdy zwyczaj nie tylko posiadał jakieś znaczenie według
twierdzenia ewolucjonistów — jeżeli nie współcześnie, to w przyszłości,
ale nie mógł istnieć bez funkcji choć nie przesądzano, czy funkcje te
były niezmienne od momentu powstania danego zwyczaju. Określenie
funkcji jakiegoś wytworu kulturowego było zresztą według Malinow
skiego kryterium identyfikacji danego w y t w o r u .
Twierdzenie, że każdy wytwór, że każdy zwyczaj, że każde zja
wisko kulturowe pełni jakąś funkcję, odegrało w swoim czasie istotną
rolę jako wskazówka badawcza . Malinowski szedł bardzo daleko
w podkreślaniu znaczenia funkcji. Twierdził, że każde zjawisko pełni
funkcję istotną dla utrzymania systemu. Wynikało to z prostego rozu
mowania, że kultura jest tym aparatem instrumentalnym, k t ó r y został
powołany do zaspokajania potrzeb ludzkich, każdy z jej elementów
pełni funkcję w systemie zaspokajania potrzeb. Sam fakt jego istnienia
jest dowodem zaistniałej uprzednio potrzeby w systemie potrzeb i aktu
alnego jej trwania.
Rozumując tą samą drogą można było twierdzić, że jeżeli system
trwa, to zaspokaja potrzeby, jeżeli zaspokaja potrzeby, to jest dobry.
Jeżeli się więc zmienia, to się zmienia na gorsze. I temu ostatniemu po
glądowi Malinowski dawał niejednokrotnie dowód w mowie i piśmie.
Z t y m zapewne wiąże się jego dążenie do pozostawienia systemów
autochtonicznych kultur A f r y k i czy Oceanii jako żywych, w t y m wyra
żało się zapewne jego przekonanie o konieczności zdalnego sterowania
1S
14
1 3
B . M a l i n o w s k i , Culture,
[w:] Encyclopaedia
of social
sciences,
wyd.
E . R . A . S e l i g m a n , w y d . 12, N o w y Y o r k 1957, t. I l l , s. 621—645. A u t o r d a j e tu s z c z e
g ó ł o w e k r y t y k ę tej s z k o ł y ze w z g l ę d u n a p o m i j a n i e b ą d ź n i e z b y t p r e c y z y j n e u s t a
lanie funkcji w y t w o r u i ł ą c z e n i e w z e s p o ł y w y t w o r y o podobnej formie, lecz r ó ż
nych funkcjach.
1 4
P o r . k r y t y k ę tej
L o n d o n 1958, s. 47 n.
p o s t a w y p r z e z D . E m m e t, Function,
purpose
and
powers,
�F U N K C J O N A L I Z M - S T R U K T U R A L I Z M W TŁUMACZ. Z M I A N Y K U L T U R O W E J
33
t y m i ludami tak, by nie naruszać ich struktury, to znaczy wg zasady
indirect rule .
Sam Radcliffe-Brown w większym stopniu dopuszczał możliwość
okresowej zmiany w obrębie systemu, silniej jeszcze podkreślili to ucz
niowie zarówno Malinowskiego, jak i Radcliffe-Browna. Twierdzą oni,
opierając się na tezie wyprowadzanej z prac Durkheima, że w każdym
społeczeństwie znajdują się ludzie łamiący normy, że początkowo fakty
te spotykają się z ostrą reakcją społeczeństwa, która stopniowo słabnie
w miarę, gdy postępki te stają się coraz częstsze. Adaptacja łagodzi
reakcję. W ten sposób w społeczeństwie powstają instytucje wkompo
nowujące nowe zaszłości w istniejący system. R. Firth np. dowodzi, że
w każdym systemie istnieje sfera zjawisk, różnie traktowanych przez
różne jednostki w tej grupie, a mimo to system nie upada. Argumentu
jąc przykładami z religijnego życia dowodzi on, że każdy system
posiada jak gdyby swój margines możliwych p r z e k r o c z e ń . Idąc
dalej można by uważać ten margines przekroczeń za system instytucji
zabezpieczających go przed destruktywnym działaniem jednostek odszczepieńczych, których dewiacyjna działalność jest w ten sposób
ujęta w formalne i bezpieczne, niegroźne dla całości systemu kanały.
Niezależnie od tego typu zmian, a raczej odstępstw czasowych i jednost
kowych, dla których wytłumaczenia Radcliffe-Brown stworzył pojęcie
harmonii i euforii społecznej, zauważamy w społeczeństwie innego ro
dzaju jeszcze zmiany, które prowadząc do chwilowego zakłócenia sys
temu równowagi, do chwilowych konfliktów w obrębie systemu decy
dują o dynamicznym charakterze procesu życia społecznego. Dyna
mika tych zakłóceń jednakże wykazuje również pewne regularności
i po chwilowym zakłóceniu życia wraca do normy. Jest to inny
niewątpliwie typ zmiany od poprzedniego, ale również zinstytucjona
lizowany. Z badaczy współczesnych wykorzystanie koncepcji pierwszej
zauważamy u Firtha , częściowo u Leacha . Koncepcją drugą posługu
je się natomiast szczególnie interesująco Max Gluckman przedstawiając
zmianę w formie działających w społeczeństwie opozycji, słynnych
piece in feud .
15
16
17
18
1Э
Tego rozdaju koncepcji wewnętrznej dynamiki systemu, nie prowa
dzącej do zmian jakościowych, nie znajdujemy u Malinowskiego. Rozwi
ja on natomiast właściwie niezbyt interesującą i praktycznie zarzuconą
1 5
1 6
1 1
1 8
1 9
litics,
Ł . M a i r, An introduction
R . F i r t h, Human
types,
R. F i r t h ,
Elements
of
to social anthropology,
O x f o r d 1965,
N o w y J o r k 1958, s. 120.
social
organization,
L o n d o n 1956,
s.
234,.
s. 56 п .
E . R. L e a c h ,
Political
systems
of Highland
Burma,
L o n d o n 1954, s. 13 n.
M. G l u c k m a n ,
Custom
and conflict
in Africa,
O x f o r d 1955; t e n ż e ,
Po
Law and ritual in tribal society, O x f o r d 1965.
3 — Etnografia Polska, t. X I I I , z. 1
�34
ZOFIA
SZYFELBEJN-SOKOLEWICZ
20
koncepcję culture contact . Koncepcja ta ma wytłumaczyć zmiany,
które dzieją się w społeczeństwach przedindustrialnych w sytuacji
zetknięcia się z cywilizacją zachodnioindustrialną. Jest to zmiana typu
radykalnego, niejednokrotnie niszcząca zastany system. . Tradycyjnie
przedstawiana jest w formie impaktu pewnych cech kulturowych sys
temu nacierającego na niektóre instytucje systemu zastanego. Jest to
niewątpliwie zmiana powstająca w wyniku kontaktu. Jest ona jednak
niesłychanie trudna do empirycznego opisu, gdyż system w sytuacji
zmiany jest systemem niestabilnym, kierunek zmian nie jest ł a t w y do
uchwycenia. Jeżeli nawet, idąc za sugestią Fortesa , badamy nie nowo
powstałe bądź przyjmowane w nowej cywilizacji zwyczaje, ale zacho
wania się ludzi, nie zwyczaje jako niezależne całości, ale zmiany w sto
sunkach społecznych, to i tak trudno nam będzie ustalić, które z za
chowań należy określić jako zmierzające w kierunku stabilizacji, two
rząc w ten sposób zalążek nowego systemu, a które są tylko formą
przejściową, przypadkową.
Zalecane przez antropologów badanie stosunków społecznych, a nie
wytworów kulturowych, badanie zespołu stosunków (a set of rela
tionships), zespołu stosunków liczonego podobnie, jak karta genealo
giczna od ego, może wskazać, co ginie w stosunku do ustępującego sys
temu, ale nie co powstaje .
Problematyka zmiany kulturowej przedstawia sobą nowe problemy
teoriopoznawcze w stosunku do opisu systemu ustabilizowanego. Trud
ności te pragnął rozwiązać Radcliffe-Brown, proponując połączenie diachronicznego i synchronicznego opisu . Metoda ta daje dobre rezultaty
21
22
23
2 0
M a l i n o w s k i , The
Dynamics...,
s.
154.
2 1
L . M a i г [ w y d . ] , Methods
of study of culture
contact,
L o n d o n 1938, s. 62.
M . M e a d [ w y d . ] , Cultural
patterns
and technical
change,
N o w y J o r k 1957,
p r ó b u j ą c n a p o d s t a w i e a n a l i z y p o r ó w n a w c z e j c a ł y c h k u l t u r (whole) o d p o w i e d z i e ć
na pytanie „jak i w j a k i m stopniu n a l e ż y u w z g l ę d n i a ć wzorzec kulturowy przy
z m i a n i e t e c h n i c z n e j , a b y n i e n a r u s z a ć l u d z k i c h w a r t o ś c i " (s. 7) f a k t y c z n i e b a d a
j e d y n i e to, co g i n i e pod w p ł y w e m z m i a n y , a n i e to, co p o w s t a j e . A j e ż e l i n a w e t
z w r a c a u w a g ę n a to, co p o w s t a j e , to t r a k t u j e to n i e j a k o c z ę ś c i n o w e g o s y s t e m u ,
ale l u ź n o d z i a ł a j ą c e instytucje czy l u ź n o w y s t ę p u j ą c e z j a w i s k a . A u t o r k a bowiem
nie jest w stanie u s t a l i ć p u n k t u odniesienia dla tych n o w y c h w a r t o ś c i . Z podob
n y m i t r u d n o ś c i a m i b o r y k a j ą się autorzy e s e j ó w publikowanych w M. B a n t o n
[ w y d . ] , The social anthropology
of complex
societies,
L o n d o n 1966.
2 2
2 3
R a d c l i f f e - B r o w n , op. cit., s. 4. P r ó b ą r o z w i ą z a n i a tego p r o b l e m u j e s t
p o w t a r z a n i e opisu d a n e j s p o ł e c z n o ś c i po u p ł y w i e p e w n e g o c z a s u , t z w . opisy „ w 20
l a t p ó ź n i e j " . P r z y k ł a d e m tego m o g ą b y ć p r a c e R . F i r t h a, We, the Tikopia,
Lon
don 1936, i Social change
in Tikopia,
L o n d o n 1959. N a k ł a d a j ą c e s i ę n a siebie opisy
u z y s k a n e w drodze a n a l i z y f u n k c j o n a l n e j n i e r o z w i ą z u j ą j e d n a k p r o b l e m u d y n a m i k i
i k o n t y n u a c j i p r z e m i a n , g d y ż a n a l i z a f u n k c j o n a l n a n i e daje n a m sposobu n a u s t a
lenie z w i ą z k ó w przyczynowych m i ę d z y z j a w i s k a m i w y k a z a n y m i w
kolejnych
opisach.
�F U N K C J O N A L I Z M - S T H U K T U R A L I Z M W TŁUMACZ. Z M I A N Y K U L T U R O W E J
35
w stosunku do zmian, które zaszły i posiadają swoją perspektywę his
toryczną, jeżeli wiemy, które z zachowań ludzkich tworzą istotę systemu,
które są marginesem, a które przypadkiem, na co wskazuje zwykle próba
czasu. Metoda ta jest zawodna w stosunku do zmian aktualnie zachodzą
cych, gdyż nie mając punktu odniesienia, jakim był ustabilizowany
system, nie mamy kryterium przynależności danego zjawiska do sys
temu.
Niewątpliwie najbardziej interesującą i pełną próbą potraktowania
zmiany kulturowej jest propozycja Godfreya i Moniki Wilsonów. Pro
blematyka zmian występuje już w pierwszych pracach tych autorów ,
a pełne rozwinięcie znalazła w The analysis of social change, based on
observations in central Africa .
Zgodnie z tezami zawartymi w tej
książce sily społeczne dążą zawsze do equilibrium.
Zaburzenia tej
równowagi są w świecie tropikalnym nieuchronne — na tej drodze
dokonuje się jego industrializacja. Zmiana społeczna polega na zmianie
skali-zasięgu stosunków społecznych, a te zależne są od istniejących
i dostępnych ludziom technik komunikacji. Hipoteza, którą prezentują
autorzy, a która do tej pory nie straciła na świeżości, jest interesująca
0 tyle, że ich zdaniem „ogólny stopień" zależności od innych, to jest
intpnsywność stosunków, jest taki sam we wszystkich społeczeństwach,
ale może mieć węższy bądź szerszy zasięg. Intensywność w węższych
kręgach stosunków zmniejsza się w miarę, gdy intensywność w szer
szych kręgach wzrasta" .
Na marginesie tej hipotezy należy podkreślić, że o ile sprawa skali
stosunków społecznych jest zawsze w centrum uwagi każdego badacza
zmiany społecznej, o tyle badanie kanałów komunikacji społecznej
1 typu uzyskiwanych informacji nie jest praktycznie badana. Badane są
masowe środki, przekazu i komunikacji przez socjologów. Nie ma jednak
monografii ujmujących to zagadnienie w odniesieniu do systemu tra
dycyjnego będącego przedmiotem zmiany.
Propozycje badawcze Wilsonów opierają się na założeniu, że w każ
dym społeczeństwie i w każdym typie stosunku w społeczeństwie
występują trzy elementy materialne, trzy religijne i trzy formy struk
turalne, z t y m że między materialnymi i religijnymi elementami społe
czeństwa zaznacza się względna autonomia. Konkretna hipoteza sformu
łowana przez autorów w stosunku do A f r y k i Środkowej brzmi w skró
cie, że obecnie trwające disequilibrium
jest spowodowane wyprzedze24
25
26
2 4
M . H u n t e r [ W i l s o n ] , Reaction
G o o d Company:
a study of Nyakyusa
2 5
central
2 6
to conquest,
L o n d o n 1936;
Age-villages,
L o n d o n 1951.
G i M . W i l s o n , The analysis
of
Africa,
C a m b r i d g e 1954 (offset).
W i l s o n o w i e, op.
cit.,
s. 40.
social
change,
based
on
M.
Wilson,
observations
in
�36
ZOFIA
SZYFELBEJN-SOKOLEWICZ
27
niem zakresu skali religijnej przez materialne elementy społeczeństwa .
Myśl Wilsonów o zwiększaniu się skali stosunków społecznych, jej
zakresu, kręgu, a nie ilości stosunków społecznych, podejmuje R. Redfield. Uważa on, że postęp polegający na zwiększaniu zakresu skali sto
sunków społecznych charakterystyczny jest dla historii świata. Przyj
mując podział na ludowe (folk) i miejskie (urban) społeczeństwa można
zauważyć zasadniczą zmianę typu skali między jednymi i drugimi.
Jak wiadomo, zasadniczą, kolejną rolę po rewolucji rolniczej Redfield
przypisuje rewolucji miejskiej .
Najprawdopodobniej sytuacja gwałtownego impaktu cywilizacji
industrialnej na kolonizowane społeczeństwa plemienne przedindustrialne spowodowała, że w antropologii społecznej problematyka zmiany
wydzielona została jako konkretna tematyka naukowego badania syste
mu, odrębna od ujęcia statycznego. Według założeń teoriopoznawczych
na przykład zmianę Radcliffe-Browna należałoby traktować głównie
jako dewiacje od ustabilizowanego systemu. I ta właśnie problematyka
głównie wskazuje na ograniczenia naukowych postaw antropologii, gdyż
nie daje się jej objąć wskazaniami metodologicznymi. Antropologowie
obecnie muszą zadać sobie pytanie, nie jak funkcjonuje zrównoważony
system i jak przebiega proces życia społecznego, ale — co powoduje
zmianę, jak ona powstaje.
W każdym społeczeństwie działają siły prowadzące do zmiany.
W każdym społeczeństwie, nawet najbardziej ustabilizowanym, jed
nostki stają w swoim postępowaniu wobec alternatyw. Jan Hogbm
opisuje w książce poświęconej zmianie kulturowej wiele różnorodnych
typów zmian. Społeczeństwa plemienne, niezależnie od tego, czy dys2S
2 7
W i l s o n o w i e, op. cit., s. 173: „ W k o n k l u z j i c h c i e l i b y ś m y p o d k r e ś l i ć , ż e
s y s t e m a t y c z n a t e o r i a s p o ł e c z e ń s t w a , j a k ą p r ó b o w a l i ś m y tu z b u d o w a ć , jest n a u k o
w a , to z n a c z y h i p o t e t y c z n a . P e w n e z a ł o ż e n i a p r z y j ę l i ś m y w c h a r a k t e r z e a k s j o
m a t ó w , j a k z w y k ł o s i ę c z y n i ć w nauce, dogmatycznie. W s z c z e g ó l n o ś c i
przyjmu
j e m y , ż e f a k t y z z a k r e s u s f e r y s p o ł e c z n e j s ą w y t ł u m a c z a l n e , ż e j e ż e l i n a w e t sto
s u n k i m i ę d z y n i m i m o g ł y b y w y d a w a ć s i ę n i e j a s n e , to m o ż n a z n a l e ź ć s y s t e m p o j ę ć ,
k t ó r e b y j e w y j a ś n i a ł y . N i e jest to j e d n a k r ó w n o z n a c z n e z p r z y j ę c i e m z a ł o ż e n i a ,
ż e d a n y s y s t e m s t w o r z o n y p r z e z nas jest w p e ł n i a d e k w a t n y , ż e s p o ł e c z e ń s t w o
s t a n o w i w ę z e ł s t o s u n k ó w d ą ż ą c y c h n i e u n i k n i e n i e do r ó w n o w a g i , ż e t a r ó w n o w a g a
m o ż e b y ć zakłócona, ż e w s p o ł e c z e ń s t w i e i w k a ż d y m stosunku w obrębie s p o ł e
c z e ń s t w a w y s t ę p u j ą trzy materialne elementy, trzy religijne i trzy formy struktu
r a l n e , ż e w s k a ź n i k i e m n a j b a r d z i e j o g ó l n y m , c h a r a k t e r y s t y c z n y m , r ó ż n i ą c y m spo
ł e c z e ń s t w a , jest i c h s k a l a , ż e m i ę d z y m a t e r i a l n y m i i r e l i g i j n y m i e l e m e n t a m i spo
ł e c z e ń s t w a i s t n i e j e w z g l ę d n a a u t o n o m i a ; ż e obecne d i s e q u i l i b r i u m jest s p o w o d o
w a n e w y p r z e d z e n i e m s k a l i s t o s u n k ó w r e l i g i j n y c h p r z e z m a t e r i a l n e a s p e k t y spo
ł e c z e ń s t w a — to w s z y s t k o n i e s ą a r t y k u ł y w i a r y , a l e p r ó b y p r o p o z y c j i . . . "
2 8
R . R e d f i e l d , The folk culture
of
community,
C h i c a g o 1958; t e n ż e , Village
Yucatan,
C h i c a g o 1941; t e n ż e ,
Little
that chose progress,
C h i c a g o 1950.
�F U N K C J O N A L I Z M - S T H U K T U R A L I Z M W TŁUMACZ. ZMIANY K U L T U R O W E J
37
ponujemy odpowiednimi narzędziami poznania zmieniają się i zmienia
łyby się nie tylko ze względu na impakt cywilizacji zachodniej. W ich
obrębie niewątpliwie i wcześniej działały siły powodujące wewnętrzne
konflikty w obrębie systemu .
Ale w jakiej sytuacji nagromadzenie drobnych zmian prowadzi
(i czy prowadzi) do zmiany? Jak wytłumaczyć powstawanie nowych zu
pełnie instytucji w sytuacji kontaktu kulturowego?
Radykalna zmiana systemu lub powstanie w jego obrębie zupełnie
nowej instytucji należą do zmian innego typu od tych, które polegają
na chwilowym zakłóceniu systemu lub wystąpieniu wewnętrznych
sprzeczności (nierzadko będących warunkiem jego stabilizacji). Zmiany,
które powstają w wyniku impaktu społeczeństwa industrialnego, w sy
tuacji powstawania oragnizacji państwowej, włączania kraju do r y n k u
międzynarodowego, są zmianami o innym znaczeniu dla systemu od
wspomnianych uprzednio. O ile te pierwsze są wynikiem chwilowej
zmiany stosunku poszczególnych elementów systemu, są jak gdyby
wewnętrzną sprawą systemu, o tyle to drugie stanowią wprowadzenie
elementów zupełnie nowych, które w systemie się nie mieszczą, a k t ó
rych poprzez ten system również nie można zrozumieć. Przykładowo
rzecz biorąc, o ile analizę konfliktu Ndembu czy Bemba między matrilinearnym dziedziczeniem a virolokalnym zamieszkiwaniem możemy
uważać za udaną, to tylko dlatego, że jest to konflikt, w k t ó r y m rolę
grają elementy składowe systemu, a który daje się wytłumaczyć dzia
łaniem sił w obrębie systemu. Podobnie chwilowe zakłócenia równowagi
systemu Kachinów opisywane przez Leacha
dają się wytłumaczyć
bądź przy użyciu analizy mechanizmu funkcjonowania systemu, bądź
konfliktem dwóch sąsiadujących, znanych nam systemów społeczeństw
prostych. Przy czym kontakt między nimi jest tego rodzaju, że nie
wymaga stworzenia dodatkowych instytucji, dla jego utrzymywania.
Brak instytucji politycznych w jednym z tych systemów (Kachinowie)
powoduje możliwość czasowego objęcia go' instytucjami politycznymi
należącymi do innego systemu (Shanowie).
Powyżej opisane przykłady zmiany chwilowej, nie prowadzącej do
zachwiania istnienia systemu, dają się z reguły wyraźnie i przejrzyście
tłumaczyć za pomocą analizy funkcjonalnej. Powstaje pytanie, czy
podobnie, czy też inaczej ma się sprawa ze zmianą radykalną.
Ze zmianą radykalną mamy do czynienia wtedy, gdy na przykład
29
30
31
2 9
H. I. H o g b i n ,
3 0
Social
change,
London
1958.
A . I . R i c h a r d s , Land, labour and diet in Northern
o p i s u j e ten k o n f l i k t u B e m b a ; V . W . T u r n e r , Schism
African
society,
M a n c h e s t e r 1957, u N d e m b u .
3 1
Leach,
op.
cit.
Rhodesia,
O x f o r d 1961,
and
continuity
in
an
�38
ZOFIA
SZYFELBEJN-SOKOLEWICZ
w wyniku mniej lub bardziej pokojowego kontaktu, szybkiej lub powol
nej infiltracji podporządkowujemy badany system drugiemu i związa
n y m z nim wartościom. Takich sytuacji w historii różnych kultur świata
jest wiele. W tej konkretnej sytuacji znalazła się, poczynając od okresu
wielkich odkryć geograficznych, większość społeczeństw plemiennych.
Zmiany prowadzące do upadku systemów tradycyjnych dokonywały się
nie zawsze gwałtownie. Niekiedy stosowana droga reform przez koloni
zatorów, stosowanie tzw. pośredniego rządzenia (indirect rule), dawało
złudzenia, że systemy tradycyjne zmienią się tylko przez fakt wchło
nięcia nowych wartości. I dopiero lata po I I wojnie światowej upewniły
badaczy, że przy zetknięciu się dwóch systemów przeciwstawnych słab
szy musi ulec, a objęci nim ludzie mają szanse na zwycięstwo tylko
poprzez jego całkowitą zmianę i pobicie przeciwnika jego własną bro
nią .
Ten historyczny moment zetknięcia się kultur plemiennych z indu
strialnymi został w teorii antropologii społecznej odzwierciedlony mię
dzy innymi poprzez stworzenie dwóch pojęć, a to: punktu zero i linii
podstawowej (base line), to znaczy punktów wyjściowych dla procesu
zmiany radykalnej. Zakładano, niezupełnie w zgodzie z faktami histo
rycznymi, choć było to założenie twórcze pod względem poznawczym,
że system danych społeczeństw w punkcie zero czy na linii podstawowej
pozostawał w stanie equilibrium, które poczynało się chwiać dopiero
w momencie kontaktu z Europejczykami. Dopiero w t y m momencie
system zaczynał przechodzić przez kolejne stadia zmiany: adaptacji,
akulturacji, zaniku pewnych instytucji, a powstawania nowych. Od
tego czasu zmiany zachodzące (zwłaszcza w makrostrukturze systemu)
nie dają się tłumaczyć funkcjonowaniem elementów w obrębie systemu.
Przy analizie należało brać pod uwagę procesy interakcji z innym sys
temem.
Przy próbie analizy systemów w sytuacji zmiany radykalnej powsta
wały nowe pytania: które z wchodzących w skład reakcji systemów
miały być punktem odniesienia, czy analizie należało poddać oba syste
my jako całości, czy tylko wybrane instytucje lub sfery potrzeb. Na
te pytania próbuje odpowiedzieć Malinowski w The dynamics of cul
ture change . Odpowiedzi te nie są jednak przekonujące. Za stosunko
wo nowy pomysł, którego wzór t k w i wyraźnie w naukach biologicznych,
32
33
3 2
Z klasycznych, z w i ę z ł y c h u j ę ć p o d r ę c z n i k o w y c h zasady „indirect rule" na
l e ż y w y m i e n i ć : H . P i d d i n g t o n a , An introduction
to social anthropology,
t. 2,
E d i n b u r g h 1960, s. 659 п . ; M a l i n o w s k i e g o ,
The
dynamics...;
L . P.
Mair,
Studies
in applied anthropology,
L o n d o n 1957.
3 3
Malinowski,
op.
cit.,
s. 52
n.
�F U N K C J O N A L I Z M - S T R U K T U R A L I Z M W TŁUMACZ. ZMIANY K U L T U R O W E J
39
można uważać ideę instytucji typu hybryd. Hybrydyzacja instytucji
to w gruncie rzeczy tłumaczenie oparte na zasadzie przypadku, z re
zygnacją z poszukiwań typu przyczynowego.
We współczesnych badaniach grup znajdujących się w sytuacji zmia
ny nader trudno jest ustalić, które z zachowań ludzkich należy t ł u m a
czyć jako respons zgodny z normami tradycyjnego systemu, co jest w y
nikiem działania norm nowo stabilizującego się systemu, a co jest po
prostu działaniem sytuacyjnym. I tak na przykład w afrykanistycznym
studium młodzieży miasta rodezyjskiego H . Powdermaker
tłumaczy
zachowanie młodzieży w mieście, polegające na dążeniu do nawiązania
maksymalnej ilości więzi społecznych, działaniem tradycyjnego wycho
wania w systemie plemiennym, w którym te więzi są cenione. Nato
miast M . Banton byłby w t y m skłonny widzieć swego rodzaju odpo^
wiedź na wytworzoną sytuację, w której więzi stanowiły po prostu
ważkie zabezpieczenie dla urządzającego się w mieście człowieka, bez
względu na to, czy otrzymał on plemienne wychowanie, czy nie.
L . Mair z ubolewaniem pisze, że antropolog badający grupy zmienia
jące się nie jest w stanie określić, które z tych zmian mają charakter
trwały, stabilizujący nowy system, odpowiadający nowo kształtującej
się normie. Nie ma zadowalających kryteriów, które by to określały .
M . Gluckman jest autorem pojęcia „responsu sytuacyjnego". Dowo
dzi, że ten sam człowiek inaczej zachowuje się w wiosce, w której wciąż
jeszcze przewagę ma tradycyjny system, a inaczej w mieście, gdzie
istnieją inne jeszcze modele do naśladowania. Ten dualizm kulturowy
jest, jego zdaniem, zjawiskiem przejściowym. Czasami dotyczy on pew
nych tylko grup. Zasadniczo każda z grup społecznych ma inne podejście
do zmiany. W niektórych społeczeństwach do zmiany dąży najbardziej
tylko elita, podczas gdy społeczności wiejskie są podporą ustępującego
systemu . Ale i ta koncepcja nie wyjaśnia nam, czy badane w danym
momencie objawy zmiany mają charakter stały, a oparcie się na kate
gorii responsu sytuacyjnego w zbyt szerokim zakresie jest o tyle nie
korzystne, że w wypadku sytuacji interakcji między systemami, sy
tuacji złożonych, a więc szczególnie trudnych do badania, zwalnia jak
gdyby badacza z poszukiwań generalizacji.
3 4
3 5
S6
37
Metoda funkcjonalna jest słusznie uważana za niezastąpioną i dają3 4
H . P o w d e r m a k e r , Social
-age Africans
in Northern
Rhodesia,
—813.
change
through
imagery
and values
of
„ A m e r i c a n A n t h r o p o l o g i s t " , 1956: 58, s.
3 5
J . C . M i t c h e l l , Theoretical
B a n t o n , op. cit., s. 37—68.
3 8
Mair,
3 7
Gluckman,
op. cit.,
s. 247—249.
op. cit.,
s. 290 n.
orientations
in
african
urban
studies,
teen783—
[w:]
�40
ZOFIA
SZYFELBEJN-SOKOLEWICZ
cą duży procent prawdopodobieństwa w odniesieniu do badania mecha
nizmów małych społeczności czy systemów, które mogą być traktowane
całościowo, wewnętrznie spójnych, zintegrowanych. Przy jej pomocy
chwytamy zmiany chwilowe, czasowe, okresowe. Jest to typowa metoda
badania mikrostruktury, tak jak stosowana przez antropologów. Pro
pozycje Talcott Parsonsa zastosowania jej do badania makrostruktury
są o tyle trudne do wprowadzenia, że nie uwzględniają sposobu po
łączenia rezultatów badań nad mikrostrukturą z rezultatami badań nad
makrostrukturą .
Badania etnologów zajmujących się strukturami złożonymi, w Polsce
badania typu regionalnego, szereg prac z zakresu antropologii i historii
gospodarczej posługujących się z konieczności badaniem mikrostruktury
i uwzględniających ją szerzej niż to czynił klasyczny funkcjonalizm,
wskazały na jeden, nader istotny aspekt badania zmiany kulturowej.
Zdaniem na przykład W. K u l i nawet najdokładniejsza analiza gospodar
stwa samowystarczalnego chłopskiego nie wyjaśni, dlaczego jest ono
takie a nie inne i dlaczego się zmienia, skoro stanowi tak wewnętrznie
funkcjonalny system, jeżeli nie odniesiemy jej do szerszego systemu
i nie uwzględnimy splotu zależności przyczynowych łączących dane
gospodarstwo z szerszym systemem . Doświadczenia wskazują dowod
nie, że radykalna zmiana jest rezultatem reakcji odbywających się
w obrębie makrostruktury. Reakcje te niejednokrotnie nie są uchwytne
w makrostrukturach, ponieważ te ostatnie nie są repliką zmniejszoną
pierwszych, a stanowią jakąś ich część . Tak więc zastosowanie meto
dy funkcjonalno-strukturalnej, tak jak to czynią antropologowie spo
łeczni, jest o tyle utrudnione, że wciąż nie znamy zasady łączenia
makrostruktury z mikrostrukturą. A również ilość zmiennych wcho
dzących w obręb badania w takim wypadku wymagałaby zastosowania
maszyn matematycznych.
Przykładem teorii zmiany opartej na historycznych badaniach makro
struktury są niektóre prace L . Krzywickiego, a zwłaszcza Idea a życie .
Metoda funkcjonalna jest jedną z metod, jakimi operują funkcjonaliści-strukturaliści. W oparciu o uzyskane dzięki niej rezultaty stwo38
39
m
41
3 8
T. P a r s o n s ,
Structure
and
process
in
modern
societies,
Glencoe
1960,
modelu,
War
dawnej
[w:]
Pusz
Kurpie.
s. 250.
3 9
W . K u l a , Teoria
s z a w a 1962, s. 14/15.
ekonomiczna
ustroju
feudalnego.
4 0
Próba
P o r . Z . S o k o l e w i c z , Cřičopsřca g o s p o d a r k a rolna terenów
czy Zielonej
(w okresie
od końca
XIX wieku
do II wojny
światowej),
Puszcza
Zielona,
t. 2, W r o c ł a w 1964, s. 43, 44. 132, 133.
4 1
—149.
L. K r z y w i c k i ,
i d e a a życie,
[ w . ] Studia
socjologiczne,
b.m. 1951, s. 41—
�F U N K C J O N A L I Z M - S T R U K T U R A L I Z M W TŁUMACZ. ZMIANY K U L T U R O W E J
41
rzono szereg teorii, między innymi mających tłumaczyć zmianę. Wiele
z nich okazało się stworzonymi ad hoc, niewystarczającymi, błędnymi.
Wydaje się, że dzieje się to dlatego, że metoda ta nie została odpowied
nio przystosowana do badania społeczeństw złożonych i makrostruktur.
Na t y m polega jej ograniczenie. Za najbardziej istotne ograniczenie
uważam tu jednak zawężenie jej wartości heurystycznych do pozna
wania samoregulujących mechanizmów systemu, o czym wspomniałam
w przypisie 4. To samo już podkreśla możliwości tej analizy do badania
zmiany radykalnej.
Sprawie możliwości przystosowania tej metody do badania makro
struktur w społeczeństwach złożonych w sytuacji zmiany ma być po
święcona I I część artykułu.
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/5988e4afec1701844559058c1f3962b6.pdf
5026ce186aeb9800bf0030b5c3f6025d
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Etnografia Polska
Subject
The topic of the resource
etnografia, etnologia
Description
An account of the resource
czasopismo
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1958-
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PIA
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
pdf
Language
A language of the resource
polski
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
IAiE PAN ( d.IHKM PAN)
Publisher
An entity responsible for making the resource available
IAiE PAN
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:400
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1959
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:361
Title
A name given to the resource
Chłopska gospodarka rolna Puszczy Zielonej (od uwłaszczenia do chwili obecnej) / ETNOGRAFIA POLSKA 1959 t.2
Description
An account of the resource
ETNOGRAFIA POLSKA 1958 t.2,s.232-240
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
Szyfelbejn, Zofia
Language
A language of the resource
pol.
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Instytut Archeologii i Etnologii PAN
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
ZOFIA
SZYFELBEJN
CHŁOPSKA GOSPODARKA R O L N A TERENU
od uwłaszczenia do c h w i l i
|
i
PUSZCZY
ZIELONEJ
obecnej
Prace badawcze nad r o l n i c t w e m k u r p i o w s k i m zostały podjęte w 1955 r .
P r z e d m i o t e m t y c h badań jest chłopska gospodarka r o l n a w okresie pouwłaszczeniowym. Zawężenie się wyłącznie do spraw gospodarki chłop
skiej jest możliwe ze względu na b r a k występowania na b a d a n y m t e
renie rozwiniętej gospodarki folwarcznej. T e r e n objęty badaniami t o t z w .
K u r p i o w s k a Puszcza Zielona z uwzględnieniem terenów pogranicznych.
To ostatnie w y n i k a z konieczności uchwycenia przestrzennego układu
cech c h a r a k t e r y s t y c z n y c h dla r o l n i c t w a k u r p i o w s k i e g o . Praca obejmuje
okres od uwłaszczenia do c h w i l i obecnej. Celem pracy jest określenie
miejsca, j a k i e r o l n i c t w o k u r p i o w s k i e zajmuje w stosunku do pozostałych
zajęć gospodarczych, i wykazanie, do jakiego stopnia chłopska gospodar
ka r o l n a na K u r p i a c h uzależniona jest o d warunków l o k a l n y c h , w j a
kiej mierze wiąże się z r o z w o j e m gospodarki r o l n e j na całym terenie
k r a j u i z prawidłowościami tego r o z w o j u . Dotychczasowe badania tere
nowe n i e dały jeszcze podstawy do wnioskowania, czy rozwój r o l n i c
t w a k u r p i o w s k i e g o przebiega zgodnie z r o z w o j e m r o l n i c t w a w całym
k r a j u . N i e zakończono również badań n a d u c h w y c e n i e m specyfiki k u l t u r y
rolnej w s i k u r p i o w s k i e j . B r a k jest ostatecznej odpowiedzi na pytanie, czy
r o l n i c t w o (i w j a k i m okresie) było podstawą u t r z y m a n i a chłopa k u r p i o w
skiego, j a k i był stosunek r o l n i c t w a do zajęć pobocznych, w j a k i m stopniu
podnosił się poziom r o l n i c t w a , w miarę j a k zbliżamy się do współczes
ności, j e d n y m słowem, j a k a była baza m a t e r i a l n a leżąca u podstaw roz
w o j u l u d o w e j k u l t u r y w s i k u r p i o w s k i e j . Jak na razie, można j e d y n i e
stwierdzić, że na terenie K u r p i o w s z c z y z n y w zakresie r o l n i c t w a wystę
puje t e n sam zestaw elementów k u l t u r o w y c h co i na terenach sąsiednich,
a różnice, j a k i e się t u zaznaczają, są j e d y n i e różnicami występowania
w czasie poszczególnych wytworów k u l t u r y .
�CHŁOPSKA G O S P O D A R K A
Poszukiwania
terenowe
ROLNA
i
233
'
'
i
'
archiwalne
Prace nad realizacją p l a n u naukowo-badawczego
t w a k u r p i o w s k i e g o można podzielić na t r z y etapy:
dotyczącego r o l n i c
1. Badania sondażowe w k i l k u n a s t u w y b r a n y c h w s i a c h
(przebadano
17 w s i w okresie 1955—1957 r.). I c h celem było uchwycenie przestrzen
nego układu poszczególnych elementów k u l t u r o w y c h związanych z r o l
n i c t w e m i w y t y c z e n i e w ogólnych choćby zarysach cech wspólnych d l a
gospodarki r o l n e j całej K u r p i o w s z c z y z n y oraz t y c h elementów k u l t u r o
w y c h , których układy dzielą t e r e n Kurpiów na mniejsze r e j o n y gospo
darcze. W j e d n y m i d r u g i m w y p a d k u obok układu przestrzennego za
równoważny uznano układ chronologiczny.
1
2
2. Badania stacjonarne w w y b r a n y c h trzech wsiach, r e p r e z e n t a t y w nyjch d l a 3 rejonów gospodarczych K u r p i o w s z c z y z n y , a t o w celu po
głębienia p r o b l e m a t y k i badawczej od strony historycznej, dla w y d o b y
cia cech t y p o w y c h dla r o z w o j u r o l n i c t w a k u r p i o w s k i e g o w okresie ostat
n i c h 100 l a t .
3
3. Badania sondażowe na terenach otaczających Puszczę Zieloną (Pod
lasie, Puszcza Biała, pogranicze mazurskie, pogranicze
ciechanowskoprzasnyskie), a to celem bliższego sprecyzowania pojęcia odrębności k u l
t u r o w e j r o l n i c t w a k u r p i o w s k i e g o w stosunku do r o l n i c t w a terenów są
siednich.
4. Poszukiwania źródłowe w b i b l i o t e k a c h i a r c h i w a c h celem uzy
skania materiału porównawczego z i n n y c h terenów oraz w celu w e r y f i
k a c j i materiału etnograficznego przy pomocy innego t y p u materiału.
P r z y w y k o r z y s t y w a n i u archiwaliów i różnego t y p u p u b l i k a c j i zwrócono
1
a)
P r z y doborze b a d a n y c h w s i s t a r a n o się brać pod uwagę następujące
dawność
stwienia
dowej.
osiedlenia
społecznego,
W
i jego c h a r a k t e r , b)
d)
zachowania
w s i , c) stopień
elementów
tradycyjnej
o s t a t e c z n y m z e s t a w i e uwzględniano w s i e o c h a r a k t e r z e
np. D y l e w o — W a c h
(osadnictwo
równomiernie n a całym
2
stopień
wielkość
P o d uwagę b r a n o
z w a r t e — rozproszone).
Badane
czynniki:
jej
rozwar
kultury
lu
przeciwstawnym,
wsie
układają
się
terenie.
elementy
tradycyjnej
(socha
dwupolicowa,
cepy)
i
nowo
czesnej ( k i e r a t y , w i a l n i e , działalność kółek r o l n i c z y c h ) chłopskiej k u l t u r y r o l n e j .
3
Podział K u r p i o w s z c z y z n y n a 3 r e j o n y gospodarcze
stawie
badań
sondażowych
i
próbnego
a) z a n i k u sochy, b) c z a s u w p r o w a d z e n i a
wystarczalności g o s p o d a r s t w a ,
kiem.
Istnienie wymienionych
hipoteza
i
robocza.
poprawki,
bliżej
Obecnie
zarysował się już n a
niektórych
zagadnień,
pługa, c) z m i a n y f u n k c j i cepów, d)
e) r o d z a j u
3 centrów
należałoby
określające
zmapowania
związków między g o s p o d a r s t w e m
zostało
wnieść
charakter
w
przyjęte
w
tej s p r a w i e
gospodarki
rolnej
dalszej
dalsze
na
pod
jak:
samo
a
ryn
pracy
jako
uzupełnienia
każdym
z
tych
obszarów.
i
�ZOFIA
234
SZYFELBEJN
uwagę nie n a samą stronę faktograficzną, ale również na koncepcje ekonomiczno-historyczne, określające stosunek r o l n i c t w a k u r p i o w s k i e g o do
r o l n i c t w a i n n y c h terenów i i n n y c h zajęć gospodarczych, pozarolniczych*.
Ocena
4'i
źródeł
i
opracowań
źródłowych
Kapitałem zakładowym do badań nad r o l n i c t w e m k u r p i o w s k i m stały
się materiały zebrane przez uczestników Międzyuczelnianych Obozów
Etnograficznych organizowanych w Ostrołęce w latach 1952, 1953, 1954
dla studentów uniwersyteckiego S t u d i u m H i s t o r i i K u l t u r y M a t e r i a l n e j .
Zastąpiły one z powodzeniem badania sondażowe i w n i o s k i płynące
z n i c h stały się podstawą do opracowania w r o k u 1955 przez Zakład
E t n o g r a f i i I H K M P A N w Warszawie szczegółowego p l a n u pracy badaw
czej nad r o l n i c t w e m k u r p i o w s k i m . Było t o t y m bardziej możliwe, że do
dyspozycji Zakładu E t n o g r a f i i I H K M P A N zostały oddane materiały l u b
w n i o s k i z prac t e r e n o w y c h instruktorów-etnografów, rekrutujących się
z pracowników u n i w e r s y t e c k i c h k a t e d r e t n o g r a f i i w K r a k o w i e , Poznaniu,
Wrocławiu i Warszawie.
Pozostałe materiały terenowe uzyskano w czasie badań sondażowych
i stacjonarnych Zakładu E t n o g r a f i i I H K M P A N w Warszawie w latach
1955—1957. Uwaga badaczy koncentrowała się na i n w e n t a r y z a c j i zabyt
ków w terenie, ustalaniu f u n k c j i , jaką pełnił d a n y element k u l t u r o w y
w terenie, i oceny jego postępowości w stosunku do elementów współwystępujących i poprzedzających jego wystąpienia. Materiały terenowe
dały podstawy do rozpoczęcia prac syntetyzujących nad zagadnieniem
narzędzi i t e c h n i k r o l n i c z y c h , roślin u p r a w n y c h oraz niektórych za
gadnień z zakresu u s t r o j u gruntowego i podziału pracy w r o l n i c t w i e .
Materiały rękopiśmienne i p u b l i k o w a n e można podzielić na k i l k a
g r u p . Do pierwszej należałoby zaliczyć źródła, opracowania źródłowe
i literaturę zawierającą materiały do t e c h n i k i h i s t o r i i i c h na terenie
K u r p i o w s z c z y z n y . G r u p a ta jest bardzo nieliczna. Najbardziej w y c z e r p u
jącą pozycję stanowi praca Chętnika Warunki
gospodarczo-kulturalne
na pograniczu
kurpiowsko-mazurskim
(Łomża 1927) oraz praca K . Potkańskiego, zamieszczona w t. 1 jego Pism pośmiertnych. I n n e prace za
wierają dane do tego stopnia fragmentaryczne i n i e dające się bliżej
zlokalizować pod względem przestrzennym, że nie mogą stanowić p o d
stawy do szczegółowych rozważań i mogą pełnić rolę j e d y n i e m a t e r i a
łów pomocniczych. D o t a k i c h prac można zaliczyć pracę A . Połujańskiego
Wędrówka po guberni augustowskiej
(1859).
4
M a m t u n a myśli koncepcję szkoły m a r y m o n c k i e j ( O c z a p o w s k i ) ,
ryczne
SGGW,
Z. G l o g e r a
•f
ekonomiczno-rolniczy
cykl
Biblioteki
Puławskiej,
$
prace histo
koncepcje
oraz pomysły z a m i e s z c z a n e w d z i e n n i k a c h g o s p o d a r c z y c h po 1900 r.
f,
�CHŁOPSKA G O S P O D A R K A
ROLNA
235
Do d r u g i e j g r u p y można b y zaliczyć prace zawierające dane do z a
gadnień u s t r o j u rolnego i próbujące ustawić problematykę r o l n i c t w a
k u r p i o w s k i e g o w o p a r c i u o analizę ekonomiczną l u b historyczną. Wejdą
t u prace ekonomistów i historyków, i to zarówno te, których celem było
b y prześledzenie genezy r o l n i c t w a k u r p i o w s k i e g o i dróg jego r o z w o j u , j a k
i wskazanie po wyczerpującej analizie jego perspektyw. Między i n n y m i
artykuł Olszewskiego, c y t o w a n y za „Gazetą Rolniczą" przez O. K o l b e r g a
(Mazowsze. Obraz etnograficzny,
t. 5, Kraków 1890).
Do g r u p y trzeciej wchodzą prace o charakterze ogólnym, bez względu
na to, czy reprezentują one fachową literaturę agrotechniczną, j a k Ocza
powskiego Gospodarstwo
wiejskie,
czy też historyczno-ekonomiczną, j a k
Grabskiego Materiały w sprawie włościańskiej i i n . Materiały a r c h i w a l n e ,
głównie z X I X w., podają niewiele danych odnośnie do samego r o l n i c t w a .
W zestawieniu l i t e r a t u r y w y n i k a , że jest ona ilościowo i jakościowo
nierównomierna w stosunku d o poszczególnych zagadnień oraz w sto
sunku do poszczególnych okresów czasowych, w j a k i c h występuje. Prace
nad oceną t e j l i t e r a t u r y są w t o k u .
Wykaz
badanych
zagadnień
Materiały terenowe i z l i t e r a t u r y stworzyły podstawy do opracowania
następujących zagadnień:
1. N a t u r a l n e podłoże r o l n i c t w a kurpiowskiego, zawierające analizę
zalesienia, nawodnienia i rodzajów gleby;
2. W y b r a n e zagadnienia z u s t r o j u gruntowego, obejmujące wspólne
i i n d y w i d u a l n e posiadanie gruntów, układy pól w stosunku do gospo
d a r s t w i wiejskie zwyczajowe p r a wo spadkowe w zakresie własności
ziemi i i n w e n t a r z a ;
3. Opisy narzędzi r o l n i c z y c h w i c h aspekcie technologicznym, f u n k
c j o n a l n y m , społecznym i h i s t o r y c z n y m w powiązaniu z roślinami u p r a w
n y m i , systemami u p r a w y . Z powyższymi s p r a w a m i łączy się pełen opis
wszystkich prac r o l n y c h d o k o n y w a n y c h w ciągu r o k u .
Osobne zagadnienia stanowią: a) bilans roczny prac r o l n y c h w obrę
bie jednego gospodarstwa, z uwzględnieniem oceny społecznej i rzeczy
wistej poszczególnych typów prac oraz podziału pracy w rodzinie; b) w y
kaz i n w e s t y c j i r o l n y c h w obrębie jednego gospodarstwa i w y k a z w y d a j
ności gospodarstwa rolnego w r a z z próbą oceny stopnia towarowości
gospodarki chłopskiej na K u r p i a c h . Osobny p r o b l e m stanowi p r o d u k c j a
narzędzi r o l n i c z y c h i społeczno-gospodarcze s k u t k i zmian zachodzących
w narzędziach.
A n a l i z a powyższych tematów pozwala na opracowanie wniosków w •/?kresie periodyzacji i rejonizacji r o l n i c t w a kurpiowskiego.
�ZOFIA
236
Próby
SZYFELBEJN
rekonstrukcji
rozwoju
rolnictwa-
kurpiowskiego
Dotychczas zebrane materiały terenowe n i e stanowią podstawy do
w y s u w a n i a wniosków dotyczących genezy r o l n i c t w a k u r p i o w s k i e g o . N i e
wiele w t y m zakresie wnosi l i t e r a t u r a p r z e d m i o t u i a r c h i w a l i a , m i m o że
sprawa rolniczego osadnictwa Puszczy K u r p i o w s k i e j była p r z e d m i o t e m
szczegółowych rozważań w i e l u uczonych. Na podkreślenie zasługuje t u
szczególnie praca K. Potkańskiego Puszcza
Kurpiowska,
W zakresie
wniosków genetycznych nie wyszliśmy poza sformułowania L. K r z y w i c
kiego.
W y n i k i dotychczasowych badań wskazują wyraźnie, że w w i e k u
X I X proces r u g o w a n i a zajęć leśnych z i c h u p r z y w i l e j o w a n e g o s t a n o w i
ska (jeżeli rzeczywiście takie zajmowały w X V I I I w.) został już osta
tecznie zakończony. Od m o m e n t u włączenia K u r p i o w s z c z y z n y pod pano
wanie p r u s k i e , t z n . 1795 r., w gospodarce tego t e r e n u zaznaczyły się-wy
raźnie elementy gospodarki k a p i t a l i s t y c z n e j . Wystąpiły one zwłaszcza
w zakresie gospodarki lasem, co ze swojej s t r o n y n i e mogło pozostać bez
wpływu na gospodarkę rolną. M i m o ograniczenia w y k o r z y s t y w a n i a l a
su, a zwłaszcza jego karczowania pod uprawę, j a k i e zastosował rząd p r u
ski, a p o t e m r o s y j s k i w stosunku do chłopów k u r p i o w s k i c h , areał z i e m i
rolnej zwiększał się systematycznie. Stosowano system ekstensywnej
gospodarki w r o l n i c t w i e , zagospodarowując p u s t k i , z c z y m wiązał się sy
stem opłat stosowanych przez rząd r o s y j s k i .
Okres w p r o w a d z a n i a elementów gospodarki kapitalistycznej (głównie
w zakresie gospodarki leśnej) na t e r e n K u r p i o w s z c z y z n y t r w a o d o k .
1800 do 1835 r. R o k 1835 przynosi z m i a n y w t y m stanie rzeczy poprzez
w y d a n i e „ukazu", który zwiększył istniejącą na K u r p i a c h pańszczyznę
o 3 d n i . Posunięcie t o pozostaje w związku z n o w o u t w o r z o n y m i majo
r a t a m i na obszarze królewszczyzn. Powoduje t o w obrębie gospodarki
chłopskiej zmniejszenie liczby roboczodniówek i uekstensywnienie gospo
d a r k i rolnej bez powiększania areału ziemi u p r a w n e j . Zmniejszenie ilości
łąk powoduje zmniejszenie r o l i h o d o w l i w gospodarce Kurpiów. Podstawą
i c h u t r z y m a n i a pozostaje r o l n i c t w o , zajęcia w lesie, p r y m i t y w n e zbie
r a c t w o i kłusownictwo łowieckie. Obciąża i c h pańszczyzna, opłaty dzier
żawne, gwałty i tłoki różnego rodzaju. Rozwarstwienie ludności zwięk
sza się. Jedną z p r z y c z y n tego jest fakt, że liczba ludności w t y m czasie
zwiększa się d w u k r o t n i e , podczas g d y areał ziemi pozostaje t e n sam. W e
dług X I X wiecznych zestawów liczba luźników (ludności bezrolnei) orzekracza na K u r p i a c h 2 0 %
|
Pod koniec X I X w . zaznacza się ożywienie w zajęciach leśnych. N a ;
f
1
ł
'
�R y c . 1. D y l e w o , pow. Ostrołęka. Przepiórka
Fot.
A.
Kutrzeba-Pojnarowa
stępuje powrót do stanu sprzed 1838 r o k u — zwiększenie areału łąk i i n
tensyfikacja h o d o w l i (w celach handlowych), a w k o n s e k w e n c j i i r o l n i c
twa.
T r u d n o jest twierdzić z całą pewnością, b y r o k 1864 wywołał zasadni
czą zmianę w r o l n i c t w i e k u r p i o w s k i m . N i e m n i e j j e d n a k między i n n y m i
dzięki t e m u otwierają się przed chłopem k u r p i o w s k i m nowe możliwości,
zwłaszcza w dziedzinie zajęć pozarolniczych, co już s t a n o w i postęp w o
bec regresu w p o p r z e d n i m okresie.
Rezultaty gospodarczo-prawnych konsekwencji uwłaszczenia ukazują
się dopiero w latach dziewięćdziesiątych. Do tego czasu nie m a zasadni
czych, n a t y c h m i a s t o w y c h zmian w rodzajach u p r a w
(podstawowym
p r z e d m i o t e m u p r a w y pozostaje ziemniak, ponadto żyto, proso, g r y k a ) ,
narzędziach (socha dwupolicowa, brona laskowa, cepy, sierp, stępa noż
na), systemach u p r a w y (trójpolówka zbiorowa i i n d y w i d u a l n a ) , a t y l k o
częściowe w dziedzinie u s t r o j u rolnego. Te ostatnie spowodowane były
częściowo t y m , że regulacja po 1864 r . nie objęła łąk i lasów.
Zwiększenie możliwości w dziedzinie zajęć d o d a t k o w y c h p o z a r o l n i
czych i w h a n d l u w w i e l u wypadkach odciąga uwagę gospodarzy od p r a
cy w r o l n i c t w i e . Dniówka robocza w t y m okresie kształtuje się ok. 15 k o
piejek, a podatek g r u n t o w y 40 kopiejek od m o r g i . Może to tłumaczyć
�23g
ZOFIA SZYFELBEJN
w p e w n y m stopniu fakt, że ok. 30°/o gruntów jest pozostawionych w t y m
czasie odłogiem.
f'
i
Określenie d a t y końcowej okresu po 1864 r. jest sprawą niezmiernie
trudną, gdyż d a t y ustalone d l a poszczególnych w s i różnią się między sobą
0 10—15 l a t (nip. D y l e w o i Czarnia). W każdym w y p a d k u po r . 1890 stają
się widoczne r e z u l t a t y uwłaszczenia. Następuje szybko postępujące roz
w a r s t w i e n i e i w y b i c i e się postępowych ośrodków r o l n i c z y c h , j a k Dąbro
wa, W o l k o w e , D y l e w o , P i a n k i , Zbójna.
W drodze ustaleń próbnych można przyjąć, że lata około 1900 rozpo
czynają n o w y okres, okres wzrastającego postępu technicznego w za
kresie narzędzi (zarzucenie sochy, wprowadzenie pługów fabrycznych
1 k o w a l s k i c h , b r o n żelaznych), systemów u p r a w y (płodozmian staje się
coraz częstszy), roślin u p r a w n y c h (zwiększenie u p r a w y l n u , zmniejsze
nie u p r a w y prosa) i r o z w o j u rzemiosł związanych z r o l n i c t w e m ( w p i e r w
szym rzędzie k o w a l s t w a i kołodziejstwa). Wciąż postępujący proces roz
w a r s t w i e n i a w s i powoduje nasilenie zjawiska e m i g r a c j i sezonowej r o l nei oraz e m i g r a c i i stałei Zwiększenie areału z i e m i u n r a w n e i nasteDuie
dzięki stopniowemu osuszaniu błot
Pod koniec okresu wprowadza się dalsze innowacje w dziedzinie n a
rzędzi ( k i e r a t y , młynki ręczne, kosy). Zaznacza się podniesienie oświaty
rolniczej (kółka rolnicze i p r e n u m e r a t a czasopism) oraz zwiększenie
u p r a w roślin przemysłowych (len). Okres w o j n y światowej przynosi duże
s t r a t y w r o l n i c t w i e , zwłaszcza w zakresie sił pociągowych. Zmniejszenie
h o d o w l i odbija się ujemnie, nieraz katastrofalnie na r o l n i c t w i e . Regres
gospodarczy powoduje w s t r z y m a n i e (w niektórych wsiach na okres k i l k u
lat) procesu w y p i e r a n i a sochy przez pług. Podobne zjawisko obserwuje
się w zakresie i n n y c h narzędzi.
S t r a t y okresu wojennego wyrównuje się przez szereg l a t . N i e wcze
śniej j a k ok. 1925 r. można zacząć mówić o występowaniu n o w y c h cech
w gospodarce r o l n e j . Należą t u elementy postępu technicznego (poja
w i a n i e się maszyn do młócenia, zwiększenie k o n k u r e n c j i między p r o
dukcją kowalską i fabryczną), dalsze rozwarstwienie w s i wiążące się
z napływem kapitału z e m i g r a c j i na wieś i w y k u p y w a n i e m z i e m i oraz
i n w e s t y c j a m i r o l n i c z y m i (zwłaszcza D y l e w o , W o l k o w e , Dąbrowa). K o
masacja przeprowadzona w latach trzydziestych X X w . (do 1936 r.) na
terenie Puszczy Zielonej przyczynia się do z l i k w i d o w a n i a zespołu cech
związanych z feudalizmem. Dopiero w t y m czasie płodozmian staje się
powszechny, rozpowszechnia się także i zdobywa znaczenie p r o d u k c j a fa
bryczna, występuje bardziej zróżnicowany a s o r t y m e n t narzędzi r o l n i
czych (różne t y p y pługów, k i l k a rodzajów bron), zwiększa się użycie n a
wozów sztucznych i zielonych, co w konsekwencji w y p i e r a ugorowanie.
�CHŁOPSKA G O S P O D A R K A
R y c . 2. D y l e w o ,
ROLNA
239
pow. Ostrołęka. Narzędzia do o r k i , używane n a t e r e n i e
Kurpiow
s z c z y z n y n a p r z e s t r z e n i o s t a t n i c h kilkudziesięciu l a t . O k . 'Ao w . n.
Rys.
Znikają
bezpowrotnie:
socha
dwupolicowa,
Z.
Szyfelbejn
i
M.
Pokropek
sierp do żęcia zbóż, pług
0 d r e w n i a n e j ramie i brona laskowa. Jedynie cepy do dziś dnia u t r z y m u
ją się, stopniowo j e d n a k zmieniają swoją funkcję: z narzędzia jedynego
1 niezastąpionego na narzędzie użytkowane w w y p a d k a c h wyjątkowych,
gdy chodzi o niewielką ilość zboża czy t y l k o omłócenie roślin p r z e m y
słowych l u b strączkowych.
• W t y m czasie znikają zwyczajowe przepisy podziału z i e m i między
spadkobierców (np. dzielenie działek wzdłuż). W sumie lata końca k o
masacji (1936) można traktować jako okres całkowitego zaniku cech go
spodarki feudalnej w r o l n i c t w i e k u r p i o w s k i m . Od l a t t y c h rozpoczyna się
na w s i k u r p i o w s k i e j pełny rozwój k a p i t a l i z m u , w s t r z y m a n y w y b u c h e m
�240
ZOFIA
SZYFELBEJN
I w o j n y światowej w p e w n y m t y l k o stopniu (zniszczenia f r o n t o w e i r e
presje okupanta). Okres o k u p a c j i przynosi ściślejsze połączenie h o d o w l i
z r o l n i c t w e m , dalszą mechanizację pracy ( k i e r a t y , maszyny do mlanenia).
D a t a końca k a p i t a l i z m u w r o l n i c t w i e k u r p i o w s k i m i rozpoczęcie socja
lizacji w s i n i e może być ustalone na podstawie dotychczasowych badań.
Pewne wydaje się jednak, że datą tą nie jest r o k 1945.
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/e469ab0769b5e7e478c13c7923222c63.pdf
b7cbe514acbdfb8a23720fee951c904c
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Lud
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Polskie Towarzystwo Ludoznawcze
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PTL
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
pdf
Language
A language of the resource
pol
Type
The nature or genre of the resource
czasopismo
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:120
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1955
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:102
Title
A name given to the resource
Próba oceny wartości materiałów Oskara Kolberga dla badań nad kulturą materialną Kurpiowszczyzny/ LUD 1955 t.42 cz.1
Description
An account of the resource
LUD 1955 t.42.cz.1 s.264-293
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
Szyfelbejn, Zofia
Language
A language of the resource
pol
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Polskie Towarzystwo Ludoznawcze
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
265
•
ZOFIA SZYFELBEJN
PROBA OCENY WARTOŚCI MATERIAŁOW OSKARA
KOLBERGA DLA BADAŃ NAD KULTURĄ MATERIALNĄ
KURPIOWSZCZYZNY
UWAGI WSTĘPNE
Do najważniejszych źródeł etnograficznych XIX w. omawiających Mazowsze należy zaliczyć pracę O. K o l b e r g a l. Nie przesądz8.jąc na razie sprawy mniej lub bardziej postępowego charakteru koncepcji badawczej K o l b e r g a, chciałabym wskazać na
konieczność analizy jego dzieła, a to celem wydobycia elementów
stanowiących aktualny walor naukowy.
Umiejscowienie K o l b e r g a w ramach jakiegoś bliżej określonego nurtu myśli społecznej XIX w., rzutowanie jego sylwetki
na krąg podobnych mu zbieraczy innych krajów europejskich
może nastąpić dopiero po krytycznym opracowaniu wszystkich
jego ma~eriałów. Z tego nasuwałby się wniosek, że również próba
analizy jednego tylko odcinka pracy K o l b e r g a, w tym wypadku Kurpiowszczyzny, nie stanowi wystarczającej podstawy do
uogólnienia wniosków stąd wypływających na całokształt działalności autora. Niemniej jednak analiza taka mO.żestanowić pewien
etap studium o wartości dorobku naukowego jednego z największych polskich etnografów.
naukowej i tych z pasją badawczą jedynie, wypowiadających się
najczęściej w pracach o półliterackim charakterze 2.
W przedmowie do IV tomu Mazowsza K o l b e r g podkreśla,
że opiera się w swym dziele na pracach "dawniejszych autorów,
do jakich zaliczamy G a war e c k i e g o, W Ó j c i c k i e g o, P 0ł u ja ń s k i e g o 3. Odsyła również do rozpraw B. T Y k l a 4,
T. Woj c i e c h o w s k i e g o 5, Z. G log e r a 6, A. Z akr z e ws k i e g o 7, historyków, jak M. B a l i ń s k i 8 i T. L i P i ń s k i 9,
F. K o z ł o w s kilO i K. K o z ł o w s kill. Ten dobór literatury
jest niezmiernie charakterystyczny.
Z jednej strony cytowane
przez K o l b e r g a prace posiadały pochlebną opinię wśród
publicystów tego okresu 12, z drugiej nazwiska autorów zasłużonych na polu badań czy organizacji nauki 13 w owym okresie mogły
stanowić zapewnienie, że do materiału przez nich podanego można
się odnosić z całym zaufaniem. Z wyjątkiem badaczy młodszego
p'okolenia (roku 1863), reprezentowanego tu jedynie przez G log e r a i Z akr z e w s k i e g o, pisarze ci należą do nurtu romantycznego w historiografii polskiej, a ściślej do tego odłamu, który
2 Por.
literacki",
" O. K
4 B.
T
J
f
t
.
..
~'
.
(,.
K. W. W ó j c i c k i, Przejażdżka
chwilowa
po Mazowszu, "Album
Warszawa 1848; t e n ż e, Kurpie, Poznań 1891.
o l b e r g, Mazowsze, t. IV, Przedmowa, Kraków 1888.
y k i e 1, Rozpr·[),wa statystyczno-etnograficzna
o guberni
augustowskiej,
"Biblioteka Warszawska", t. IV (1857).
, T. Woj c i e c h o w s k i, Chrobacja, Kraków 1873.
" Z. G log e r, Dawna ziemi.a lomżyńska, Warszawa 1876.
• A. Z akr z e w s k i, Z Puszczy Zielonej, Wisła, t. I, 1887.
x ~'/r.B a l i il S k i, Starożytna
Polska, Warszawa 1846.
,. T. L i p i ń s k i, ni8 w:vmieniony przez Kolberga współautor Starożytnej
Polski.
F. K o z ł o w s k i, Dzieje Mazowsza, Warszawa 1858.
K. K o z ł o w s k i, Lud z okolic Czerska, "Wisła", t. I, 1887, s. 73-78,
105-111, 149-156,320; t. II, s. 589-603.
12 Por. Z. G log
e r, Recenzja dziela O. Kolberga "Lud", S. V, "Wieniec",
Warszawa 1872, nr 19; t e n ż e, Seweryn Golębiowski,
"Tygodnik Ilustrowany", 1887, nr 95; t e n ż e, Bartoszewicz
Julian,
"Wielka Encyklopedia
Powszechna Ilustrowana", t. VII, s. 19.
13 Por.
A. K u t r z e b i a n k a, Rozwój etnografii
i etnologii
w Polsce,
Ki'aków 1948; także K. T y m i e n i e c k i, Zarys dziejów historiografii
polskiej. Kraków 1948.
10
11
1. REGION KUHPIOWSKI W UJĘCIU POPRZEDNIKOW
I WSPOŁCZESNYCH KOLBERGOWI BADACZY
Region kurpiowski co najmniej od początku XIX w. skupiał
na sobie zainteresowania badaczy, ty"chz przygotowaniem do pracy
t O.
K o l b e r g,
1885-1890.
Mazowsze.
Obraz
etnograficzny,
t.
I-V,
Kraków
~l;.·'.'.'
,
\
�267
266
w miarę narastania koncepcji powstania i nastrojów rewolucyjnych w Polsce odstąpi od założeń szkoły lelewelowskiej u. Ich
zainteresowania folklorem łączyły się ściśle z koncepcją dziejów
Polski i swoistym pojęciem narodu polskiego. Wszyscy wspomniani
poprzednio autorzy interesowali się także "starożytnościami" narodów. Ze względu na ich zainteresowania i folklorem, i "starożytnościami"
Kurpiowszczyzna
stanowiła wdzięczny teren poszukiwań. Jako jeden z najbardziej zacofanych okręgów Królestwa,
który niemal do połowy XIX w. zachował typ wysoce specyficznej na terenie leśnym gospodarki feudRlnej, była źródłem materiałów niezbędnych do badań nad kulturą ludową i rekonstrukcji
pierwotnej gospodarki i ustroju rzekomo myśliwskiego i z płodów
leśnycjt żyjącego ludu, za jaki uważano Słowian Li.
Historiozoficzne założenia pisarzy wiązały się ściśle z centralnym problemem społecznym ówczesnej Polski. Była nim sprav::a
likwidacji ustroju feudalnego i związana z tym walka o wyzwo-.
lenie narodowe. Fakt, że narastanie rewolucji agrarnej wystąpiło
w warunkach niewoli politycznej, musiał wpłynąć na specyfikę
tego nurtu w historii, który miał uzasadnić potrzebę pokojowych
reform i jednoczenia się całego narodu w walce o niepodległość.
Odbija się to rzecz jasna w pracach dotyczących Kurpiowszczyzny.
Jako jeden z centralnych problemów wysuwano problem walki
chłopów kurpiowskich ze Szwedami, podkreślając przy tym ich
bohaterstwo i bezinteresowność wynikające ze szczerego umiłowania. ojczyzny 16. Podkreślano
też historyczne znaczenie obu
bi tew ostrołęckich 17.
polskiej,
Łódź 1954~
cz. L Łódź 1953; t e n ż e, Joachim
Lelewel.
Z dziejów postępowej
1J1,yśli historycznej
w Polsce, Warszawa 1953.
tS T. Wojciechowski,
jw.; Z. Gloger,
jw.
,; Ł. G o ł ę b i o w s k L Lud polski, Vv'arszawa 1830. s. 39; o. K a l b erg.
Mazowsze,
t. IV, s. 387; A. }, o ł u ja ń s 11:L Wędrówki
po guberni
augustowskiej,
Warszawa 1859. s. 58.
" W roku 1807 nastąpiło pod Ostrołęką starcie wojsk cesarza Napoleon~l
z wojskami cara Aleksandra.
a w roku 1831 nastąpiła słynna bitwa ostrołęcka, w której odznaczyła się artyleria polska pod wodzą gen. Bema.
14
M. H. S e rej
t e n ż e, Stvdin
nad
s k i, Zarys
historiografią
historii
Poiski,
histOTiografii
Materiały
zebrane
przez G a war e c k i e g o 18, W Ó j c ic k i e g o 19, P o ł u j a ń s k i e g o 20 mają charakter
przyczynków geograficzno-krajoznawczych.
W wypadku Kurpiowszczyzny
autorzy ci próbowali ująć specyfikę regionu jako wypadkową
czynników geograficznych. Stąd krajobraz stanowił punkt wyjściowy dla ich rozważań. Elementy krajobrazu, jak las, rzeki,
gleba, warunkowały ścisły związek człowieka z przyrodą. Zajęcie
się przemysłami leśnymi było ze strony człowieka próbą dostosowania się do warunków naturalnych i wykorzystania środowiska
przyrodniczego na swoją korzyść. O tym, że walka z przyrodą nie
była łatwa, świadczył prymitywizm kultury ludowej w początkowym okresie kolonizacji puszczy. Na wyższy poziom podniosła
się dopiero po przejściu ludności do zajęć rolniczych. Ustrój społeczny ludu puszczańskiego wypływał również z owej "symbiozy"
człowieka z przyrodą; całokształt życia wiejskiego został ujęty
w ramy organizacyjne przez leśną organizację bartniczą. Jako
osobny problem wysuwano sprawę osadnictwa związaną jak najściślej z poruszonymi poprzednio czynnikami.. Tak więc osadnictwo kurpiowskie, zdaniem badaczy połowy XIX w., było zdeterminowane działaniem przyczyn zewnętrznych
wypływających
z natury środowiska geograficznego, o jego zaś dalszej specyfice
stanowiło ujęcie go w ramy organizacji bartniczej i rozwój w ramach tej organizacji 21.
Sprawę dominowania środowiska nad człowiekiem doprowadzono więc do punktu, który przekroczyła dopiero burżuazyjna
antropogeografia. Gdy dodano do tego twierdzenie, że w wolnym
obcowaniu z przyrodą wytworzył się typ człowieka o odmiennej
psychice od pozostałych grup ludnościowych w Polsce 22, stało się
to podstawą do fantastycznych hipotez o odmienności plemiennej
Kurpiów ~:l. Przeniesienie istniejących w XIX w. warunków geo"H.
G a w a r e c k i•. Pamiętnik
historyczny
placki,
Warszawa
1829-1830. t. I, II.
l!! K. W. W ó j c i c k i, Zarysy
domowe, Warszawa
1842.
co A. P o ł u .i a ń s k i, JW.; t e n ż e. Opisanie
lasów Królestwa
Polskiego
Litwy,
1856.
O. K o l b erg. Mazowsze,
e' Tamże, s. 62. s. 100 n.
el
t. IV (por. cytaty na s. 53 n .• 385 n.).
2>1 Tamże,
s. 66 n. i s. 100.
�269
268
graficznych o kilka wieków wstecz i uogólnienie ich do całego
terenu Polski dało asumpt do wyobrażeń o pierwotnym życiu
Polaków i Słowian w ogóle. Krótko zaś mówiąc były to prace,
które w oparciu o stosunkowo słabą bazę materiałową wysuwały
koncepcje, że kultura ludowa, kultura chłopa XIX w. jest przetrwałym dowodem kultory okresu Piastów i Jagiellonów i świadczy o zdrowym charakterze bytowania ludności plemion polskich 24.
Uznając za najwyższą zdobycz ludu jego religijność i upatrując
w niej nie tylko jedną z naczelnych "cnót" obywatelskich i narodowych, lecz i jedyną dźwignię postępl' chłop;;l kurpiowskiego Z~
autorzy wymienionych prac nie byli niechętni sankcjonowaniu
tego społecznego stanu, jaki zastali przystępując do badań, ba,
cofnęliby chętnie sytuację kulturalną i społeczną, w jakiej znajdowały się masy ludowe, o kilka wieków wstecz 26. I to jest powodem, że prace te, ważne dla nas ze względu na dużą ilość wzmianek typu kronikarskiego, nie stanowią przeglądu faktów typowych
dla epoki. Kryterium typowości jako kryterium doboru faktów,
które występuje już u historyków szkoły lelewelowskiej 27, zostało
zastąpione kryterium reliktowości i stąd opracowania te stanowią
zasadniczy regres w stosunku do koncepcji i prac L e l e weI a
i jego szkoły 28.
24 Np. opisując
zwyczaje związane z Bożym Narodzeniem K. W. W ó jc i c k i pisze: "Jak w chatach, tak i we dworach wiejskich, i domach miejskich w tym obrzędzie i w tych pieśniach zachował się obyczaj pierwszych
wieków chrześcijańskich
w Polsce, bo lud w czystej swej prostocie, z dobrą
wiarą podług dawnego obyczaju oddaje cześć i sławę Panu" (K. W. W ó jc i c k i, Boże Narodzenie, Nowy Rok, Trzech Króli, "Tygodnik Ilustrowany",
t. III, 1860, s. 67); tegoż:
"Kto badał nasz lud sprzed wieków, kto poznał
jego wiarę ówczesną, ten przyznać musi: lud dzisiejszy jest ludem sprzed
wieków. Ubiory ludu - to żywa pamiątka przeszłości, nie pożyczanej u nikogo" ("Tygodnik Ilustrowany",
t. II, 18G6, s. 457) ..
2;, O. K o l b e l' g, Mazowsze,
t. IV, s. 68, s. 107 n.
2" Tamże, s. 109 (cytat z pracy
W. C z a j e w s k i e g o).
27 M. H. S e l' e j s k i, Joachim
Lelewel,
s. 85; także: N. A s s o l' o d ob raj, Z powodu ksiqżki M. H. Serejskiego, "Kwartalnik
Historyczny", 1953,
s. 158, 175, 180.
28 Mam tu na myśli te prace
Lelewela, które omawiały miejsce chłopów
w układzie sił klasowych okresu feudalizmu, a mogły być w swoim czasie
•
I
I
.~
Lata 1863 i 1864; nieudane powstanie i uwła.szczenie chłopów
przez obcy rząd, stanowią społeczno-polityczną zapowiedź tej
zmiany, która dokona się w nauce polskiej w drugiej połowie
XIX w. Pod nieprzychylnymi dla kraju auspicjami rozpoczynają
swą działalność naukową Z. G log e r 29, A. Z (l k r z e w s k i 30
i całe współczesne pokolenie. Węzłowe społeczno-gospodarcze zagadnienia epoki, wciąż nie rozwiązana kwestia włościańska
i sprawa niepodległości narodowej, obie ściśle związane z problemem kształtowania się narodu burżuazyjnego, skupiają na sobie
uwagę historyków, geografów, uczonych poświęcających się nowym
specjalizacjom, jak etnografii, archeologii, antropologii i językoznawstwu. I chociaż każdy z uczonych etnografów tego okresu
ujmował wspomniane kwestie w sposób różny, wykonując na
swoim odcinku pionierską robotę, prace ich wykazują wiele
wspólnych cech. Są obciążone całym balastem koncepcji słabo
udokumentowanych
materiałem
faktycznym
a świadczącym
o emocjonalnym podejściu do stawianych problemów, odziedziczonym po poprzednim pokoleniu zbieraczy; z drugiej strony
jednak zawierają nowe wartości.
Utworzenie w 1873 r. Komisji Historycznej, a w rok później
Komisji Antropologicznej przy PAU w Krakowie, stworzyło mocniejsze niż dotychczas podstawy organizacyjne do badań naukowych. Edycja tego typu wydawnictw ciągłych, jak "Zbiór wiadomości do antropologii krajowej" 31 i w kilkanaście lat później
"Materiałów
Antropologiczno-archeologicznych
Etnograficznieocenioną wskazówką 'przyczyn takiego, a nie innego stanu kultury ludowej w Polsce i jej historii (por. J. L e l e weI, Uwagi nad dziejami Polski,
ludu jej w Polska, dzieje i rzeczy jej, t. III, s. 121, 122, 123 n). Muszę jednak
przyznać, że nie spotkałam się z faktem, by nie tylko wymienieni w tekście
autorzy, ale i inni liczni etnografowie drugiej poł. XIX w. nawiązywali do
zdobyczy postępowych
szkół historycznych
w Polsce (por. A. K u t l' Z e b i a n k a, Rozwój etnografii
i etnologii
w Polsce, Kraków 1948).
"J Z. G log e r, Pomnik Stefana Czarnieckiego
w Tykocinie,
"Tygodnii<
Ilustrowany",
t. VIII, r. 1863, s. 365.
30 A. Z a Je l' Z e w s k i prowadzi
swoje badania na Kurpiach w siedemdziesiątych latach XIX w.
31 "Zbiór
wiadomości do antropologii krajowej", tomów 10 (1875-1895).
�nych" 32, gdzie mógł ogłaszać swe prace każdy "miłośnik rzeczy
starożytnych" (tak określali bowiem siebie G raj n e r t, C z aj e w s k i i inni korespondenci pism literackich publikujący materiał archeologiczny i et'1ograficzny), wzmogła poważnie działalność pisarską·
Wzmożenie pracy wydawniczej,
zwiększenie zainteresowań
kwestią włościańską na cał~·m terenie kraju ol:) musiały, rzecz jasn:J,
odbić się w· sposób pozytywny na ilości publikacji odnoszących
się również do ziemi kurpiowskiej. Pojawiają się więc prace przyczynkarskie, powiększa się znacznie liczba korespondentów terenowych pochodzących przeważnie z kół ziemiańskich. Historycy
polscy uwzględniają problematykę kurpiowską również w swoich
pracach syntetycznych :34.
Nasuwa się pytanie - czy prace badawcze tego okresu, które
odnoszą się do regionu kurpiowskiego, mogą świadczyć o wspomnianym poprzednio przełomie metodologicznym w nauce polskiej, a ściślej w etnografii tego okresu, i w którą stronę przechyla
się wynik walki starego z nowem w każdej z nich. Są to kwestie
zasadnicze dla niniejszego omówienia, charakteryzują
bowiem
drugi z kolei typ źródeł, na którym oparł się K o l b e r g, tj. publicystykę okresu po uwłaszczeniu.
Między licznymi autorami prac o Kurpiowszczyźnie trudno jest
znaleźć takiego, który by poświęcił się wyłącznie omawianemu
tematowi.
:l2
"Materiały
Antropologiczno-archeologiczne
i Etnograficzne",
tomów 14
(1897-1920).
Jak dowodzą najnowsze badania historyków literatury polskiej okresu
pozytywizmu (Pozytywizril"
cz, l i 11, pod red. Jana K o t t a, Wrocław 1951),
w latach bezpośrednio po 1863 r. kwestia włościańska jest chwilowo rozwiązana i zainteresowania
publicystów
skierowują
się szczególnie intensywnie na sprawę rozwoju kapitalizmu w mieście. Dopiero lata 1870 przynoszą istotne zwiększenie zainteresowań
kwestią chłopską oraz wsią jako
rynkiem zbytu i dostarczycielką tanich rąk roboczych; także przed okresem
"chłopomaństwa"
przeżywa publicystyka
polska okres dyskusji i polemik
nad tym, w jaki sposób należy uwłaszczonego chłopa włączyć w orbitę gospodarki kapitalistycznej
(por. szczególnie artykuły B. Michałowskiej,
R
Szwarcówny, J. Baculewskiego
i J. Kulczyckiej).
:" O Kurpiach piszą historycy. jak Baliński, Maciejowski, Wojciechowski
:l:l
Jeżeli weźmiemy do ręki numer "Kłosów", "Kronikę Rodzinną",
"Gazetę Warszawską", "Gazetę Polską", "Gazetę Rolniczą", "Tygodnik Ilustrowany" czy "Kurier Warszawski" lub "Gospodynię
Wiejską", to niemalże w każdym numerze ówczesnych dzienników i czasopism znajdziemy drobną korespondencję, a nierzadko
i całe artykuły z terenu Kurpiówa5•
Piszą G raj n e r t :1O, C z aj e w s k i ol"~ K o l b e r g OlS, O l s z e w s ki :l9, O s i e c k i 40, G l 0g e r 41, ziemiaństwo łomżyńskie 42. Wypowiedzi ich mówią tak
o ruchu umysłowym, jak i poziomie kulturalnym
ludności oraz
sytuacji społeczno-ekonomicznej w powiatach ostrołęckim, różańskim, łomżyńskim 4a. Po przeczytaniu tych notatek staje się jasne,
że każde z wymienionych pism przewidziane było dla innego typu
odbiorców i redagowane czy subwencjonowane przez kogo innego.
Notatki w nich zamieszczane dostosowane były ściśle do charakteru pisma: np. "Pamiętnik Religijno-moralny"
zamieszczał artykuły wyjaśniające problemyetnogenetyczne
w sposób zgodny
z ewangelią. "Niwa" sławiła sielskość życia wiejskiego, "Gazeta
Rolnicza" wyrażała kłopoty drobnej szlachty w związku z procesem kapitalizacji gospodarstwa wiejskiego itd. Notatki zamiesz,', "Kłosy", 1. 1865-1890;
"Kronika Rodzinna", szczególnie 1. 1867-1914;
..Gazeta Warszawska", szczególnie 1. 1873-1898;
"Gazeta Polska", szczególniE' 1. 1826-1910
(wychodzi do r. 1939); "Gazeta Rolnicza", szczególnie
1. 1861-1911
(wychodzi do 1939 r.); "Tygodnik Ilustrowany",
szczególnie
L 1860-1914
(wychodzi do 1939 r.); "Kurier
Warszawski",
szczególnie
L 1821-1910
(wychodzi do 1939 r.); "Gospodyni
Wiejska",
szczególnie
L 1877-1883.
G raj n e r t, O Kurpiku
wojaczku,
.,Zorza", 1902, nr 33.
W. C z a j e w s k i, "Tygodnik Ilustrowany,
Warszawa 1881. nr 12, s.
126, 141, 157, 163, Przegląd bibliograficzno-archeologiczny.
.
"., O. K o l b e r g, "Tygodnik Ilustrowany",
1881. nr 273.
:l' W. O l s z e w s k i, "Gazeta Rolnicza",
1870, nr 22.
'" O s i e c k i, "Tygodnik Ilustrowany",
1881, nr 273.
Z. G log e r, "Gazeta Warszawska", 1882. nr 116, 206, 246, 285.
:2 ,.Gazeta
Warszawska",
1884, nr 42, 48, 106; "Narew", kalendarz
ilustrowanv, 1885, s. 156-157
(klika słów o ludności rolniczej guberni łom··
:l"
:'7
11
zYn,kif'jl,
.,Niwa",
"l .,Gazeta
1879, nr 158.
1885.
Warszawska".
1877,
.
nr
54;
także
"Tygodnik
Ilustrowany",
�czane w prasie dotyczyły życia wszystkich warstw i choć pisane
z uprzedzeniem lub stronniczo, są żywym obrazem stosunków
gospodarczo-społecznych tego terenu, pokazują miejsce kurpiowskiego chłopa w układzie sił klasowych opisywanego terenu i specyfikę jego gospodarki i kultury.
Należałoby się zastanowić nad tym, co jest powodem tak ożywionego ruchu publicystycznego związanego ściśle z Kurpiami.
Przyczyna leży między innymi w tych trudnościach, jakie wynikają z prób dostosowania starego typu gospodarstwa do nowych
stosunków społeczno-ekonomicznych. Kurpinwszczyzna stanowiła
trudny teren dla ekspansji kapitalistycznej
i to było powodem,
że np. korespondenci "Gazety Rolniczej" radzili nad sposobami
włączenia jej w obręb gospodarki kapitalistycznej.
Jedną z przyczyn było również zachowanie się na Kurpiach
wielu elementów kultury ludowej z poprzedniego okresu, reprezentowanych nie tylko przez sporadycznie występujące jednostkowe fakty, lecz i przez całe ich zespoły. Z zakresu kultury materialnej zachował się zespół narzędzi rolniczych, bartniczych, rybackich itp. Przedmioty te związane były z całym systemem zwyczajów, obrzędów, przesądów i przepisów prawnych, a będąc
wyraźnym reliktem stanowiły żywe świadectwo życia w poprzedniej epoce. Chęć szukania w faktach kultury ludowej dowodu
na istnienie od czasów wspólnoty gminnej polskiej kultury narodowej o pierwiastkach wspólnych z kulturą całej Słowiańszczyzny
mogła skierować uwagę historyków i etnografów oraz bardziej
zapalonych publicystów na omawiany teren. Nowopowstały naród
burżuazyjny chciał swoje powstanie udokumentować historycznie,
wykazać samorodną ewolucję form aż do najwyższego tworu państwa burżuazyjnego.
II.
ZAINTERESOWANIA
KOLBERGA
REGIONEM
KURPIOWSKIM
nika z założeń jego koncepcji naukowej. Można to wyrazlc
krótko - interesuje go Kurpiowszczyzna jako część "Ludu".
podobnie jak dla historyków tego okresu, tak i dla K o l b e r g a
Kurpio:vs~czyzna jest jedynie ogniwem niezbędnie potrzebnym do
zrozumIem a genezy osadnictwa, pierwotnego bytu Polan i pierwotnej patriarchalnej
organizacji poprzedzającej
ustrój państwowy.. K o l b e r g postawił sobie za zadanie dać przegląd
wSZystkICh grup regionalnych w ich wykładni polskości i słowiańskoś~i. Zasadniczą rolę w tej koncepcji odgrywał aspekt występowama przestrzennego zjawisk etnograficznych.
~asadniczymi kryteriami, w myśl których dokonuje on podziału
kraJu na poszczególne grupy regionalne, są kryteria geograficzne
etnograficzne 44. Pod kryterium geograficznym rozumie zespół
elementów
środowiska geograficznego, jak gleba, las, rzeki,
u~zta.łtow~nie powierzchni 45. Na odmienność etnograficzną skła~aJą s~ę zas w~dług K o l b e r g a "właściwości ludu" uwydatnia~ące SIę "na pIerwszy rzut oka w ubiorze", dające się dostrzegać
l "w gwarze ... zwyczajach, obrzędach, wierzeniach, pieśniach
tańcach i muzyce 46. Jak wynika z zapowiedzi K o l b e r g a,' elem~nty kultury duchowej są tymi, w których w sposób najbardziej
wld~czny ~jawni.ają się odrębności między poszczególnymi grupamI osadmczymI (czy ludnościowymi) w Polsce. Fakt ten chciałabym silnie podkreślić, jest to bowiem teoretyczne założenie, z którego wyni~a nie równomierne potraktowanie kultury materialnej
l .d~choW~J w pracy K o l b e r g a z wyraźną przewagą tej ostatmeJ. Procz kryteriów geograficznych
i etnograficznych
brał
K o l b e r g pod uwagę również czynnik historycznego i administr~cyjne~o podziału, przy czym to ostatnie niejako łączy z krytenum pIerwszym H.
.Z zebranych przez K o l b e r g a materiałów wynika, że podzH~lał on zdanie etnografów i historyków, iż wyznaczenie granic
regIOnu kurpiowskiego jest rzeczą niezmiernie trudną. Proces prze-
Kurpiowszczyzna nie stanowiła w XIX w. specjalnego centrum
badawczych zainteresowań ludoznawczych. Zainteresowania tego
nie wykazywali ani poprzednicy K o l b e r g a, ani on sam.
U K o l b e r g a fakt zajęcia się problematyką kurpiowską wy-
:: o. K o l b e r g, Mazowsze,
t. I, s. 5.
Tamże, t. IV, s. 3.
•• Tamże, t. IV, s. III.
'7 Ta mze,. t. I, s. 3, 4, 5, 6; tamże, t. IV, s. 3, 28 i 29.
o
18
"LUd",
t. XLII
�275
274
obrażeń dostrzegał, wzorując się na poprzednikach, jedynie ~a
odcinku osadnictwa i ruchów migracyjnych. Na .fakt ~en rr:u~lał
zwrócić uwagę chcąc wyznaczyć omawianemu reglOn?WI własclwe
granice. Zagadnienia ograniczonego rozwoju, specyfIcznego tyl~~
dla omawianego regionu, a właściwego mu na skutek odrębnoscl
rozwoju historycznego od innych regionów Polski, n.ie podd,awał
analizie. Nie można mu z tego czynić zarzutu. W okresIe, w ktorym
publikował swe prace, próba uwzględnie~ia. czynn~ków g.eograficznych, faktów z historii politycznej, admmlstracYJnych l. etnograficznych, jako wpływających na rozwój regionu, stano":"lł~ postęp
w nauce. Być może, że czynniki wchodzące w skła.d kaz?eJ. z tyc.h
grup nie były wystarczająco reprezentatywne 48 l dobor Ich ~le
następował według jednolitej linii podziału, al~ sam fakt l.ch
uwzględnienia i pierwsza niezręczna próba ich wzaJemnego.powlązania były czymś niezwykle cennym. Tym cenniejszym, ze przy
ich omawianiu potrącał K o l b e r g o zagadnienie wewnętrznego
rozwoju regionu i okazywał głęboką chęć do ujmo~a~ia tych
wszystkich zjawisk we współzależności, chęć wykazama Ich wzajemnych powiązań 49.
Nie na wprowadzeniu do pracy czynników geograficznego
i historycznego polega jednak zasługa K o l b e r g a. W powyższym wypadku zgadza się jedynie z panującym w ówczesn,ej.
nauce przekonaniem, że czynnikiem decydującym o odrębnoscl
rozwoju gospodarczego i kulturalnego regionu był czynni~ ~eo.graficzny, na podłożu którego kształtowały się dopiero czynmkl hlStOryczno~prawne.
Główna zasługa K o l b e r g a polega na wprowadzenIU materiału etnograficznego jako czynnika równorzędnego z historycznym i geograficznym, a świadczącego o odmienności regionu.
Zainteresowania
K o l b e T g a regionem kurpiowskim i sposób podejścia do zagadnień odrębności regionu musiały wpłynąć
na sposób opracowania materiału. Była to pi.erwsza próba opracowania pełnej monografii Kurpiowszczyzny według następujących
•" Tamże, t. III. s. IV, V, i 2.0. 21. oraz tamże,
•' T(lmi:e, t. I. s. 63.
założeń: a. potraktowanie Kurpiowszczyzny nie jako samoistnej
części, lecz podporządkowanie ogólnemu schematowi celem zobrazowania całości kultury ludowej Polski w XIX w.; b. wyeksponowanie na plan pierwszy elementów kultury ludowej świadczących
w sposób widoczny o odrębności etnograficznej danego regionu
a dzielących go od innych, jak strój, zwyczaje; c. pobieżne potraktowanie cech łączących poszczególne regiony, co prowadzi do małej ilości wniosków wynikających z materiału.
Należy również zwrócić uwagę, że ten typ opisu monograficznego stał się niemal obowiązujący w etnografii polskiej na dłuższy okres czasu: statyczny obraz regionu z odnośnikami. w bliżej
nie określoną przeszłość celem uzyskania obrazu ewolucji zjawisk.
III. METODA
PRACY
NAUKOWEJ
KOLBERGA
Zadanie, jakie postawił sobie K o l b e r g, a mianowicie przedstawienie wyczerpującego obrazu kultury ludowej Kurpiów w latach siedemdziesiątych i osiemdziesiątych ub. w., musiało wpłynąć na poszerzenie problematyki uważanej wówczas za etnograficzną o szereg wzmianek natury historyczno-geograficznej 50.
Miały one w myśl intencji autora stanowić tło, na którym kształtowała się kultura ludowa wyróżniająca się od innych części Mazowsza, i miały, jak się zaraz o tym przekonamy, wyjaśnić przyczyny jej odrębności 51.
Tematy podjęte przez K o l b e r g a, bez względu na to, czy
ich rozwinięcie stanowi jego własny dorobek naukowy, czy też
przytacza on poglądy innych badaczy, można podzielić na dwie
zasadnicze grupy oparte na różnym materiale źródłowym. Do jednej z nich należy zaliczyć ogólną charakterystykę kraju i ludności,
do drugiej ubiór, pokarmy i napoje, wieś (zabudowania), pracę
(rolę i przemysł) oraz obrzędy i wierzenia, a więc tematykę ściśle
etnograficzną·
Punktem wyjścia moich rozważań na ten temat jest wypowiedź
K o l b e r g a: "Wiadomości o Kurpiach, tej pod niejednym wzglę~o
t. 1. s. 37.
ol
lU'
Tamże, t. I, Przedmowa;
Tcnn:£', t. 1. Przedmow.ł;
tamże. t. III, s. 24, 27; tamże,
tamże. t. IV, s. VII i 3.
t. IV, s. 3::1,38.
�276
277
dem wyróżniającej się grupy ludności puszczańskiej mazurskiego
plemienia, podajemy już to z własnych wyjęte notat, już też, i to
w poważnej części, czerpane z dzieł dawniejszych autorów, do
jakich zaliczamy G a war e c k i e g o, W Ó j c i c k i Eo: g o, P a ł uj a ń s k i e g o" 52.
Do prac z okresu przed uwłaszczeniem należy zaliczyć publikacje G a war e c k i e g o i W ó j c i c k i e g o, do wydanych po
roku 1863 - G log e l' a i Z akr z e w s k i e g o. K o l b e l' g korzystał z nich zarówno przy opracowywaniu części historycznej,
jak i etnograficznej. Problem genezy osadnictwa kurpiowskiego
starał się zilustrować możliwie wszechstronnie, biorąc pod uwagę
wszystkie z aktualnych wówczas hipotez 53. Ponadto, chcąc widocznie wyczerpać zagadnienie, podał w odnośniku bogaty materiał bibliograficzny, który wskazuje, że wokół osadnictwa kurpiowskiego w połowie XIX w. toczyła się polemika 54.
Fakty etnograficzne zaczerpnięte z literatury pochodzą głównie ze wspomnianych prac W ó j c i c k i e g o i C z a j e w s k i e g o
i dotyczą różnych okresów XIX w. (1842-1881).
Prace C z a j e w s k i e g o i Z akr Z e w s k i e g o zostały wykorzystane w przeważającej
mierze do zilustrowania
etnografii
terenu.
Cytaty przytoczone w części poprzedniej 55 wskazują, że K o 1b e l' g jest zwolennikiem poglądu, iż kultura wsi kurpiowskiej
w zasadzie nie uległa zmianie od lat 40-tych XIX w., z wyjątkiem
postępujących ograniczeń leśnych zajęć ludności, wprowadzanych
zarządzeniami rządu pruskiego i rosyjskiego.
Jest rzeczą charakterystyczną,
że w jego pracy znajdujemy
dużo więcej nawiązań do prac G a war e c k i e g o i W ó j c i ck i e g o, mimo że prace ich w latach siedemdziesiątych i osiemdziesiątych ub. wieku były już przestarzałe, anij:eli do aktualnych
prac G log e l' a, P o l a czy Z akr Z e w s k i e g 0, dobrze znanych
K o l b e l' g o w i. Sądzę, że poza pewnymi założeniami metodycz,J Tamże,
t. IV, s. IV.
"' Tamże, t. IV, s. 61, 66.
M W. C z a j e w s k i, Kurpie,
"Tygodnik Ilustrowany",
'5 O. K o l b e I' g, Mazowsze,
t. IV, s. 51, 68.
1881, nr 296-2flil.
nymi, podobnymi poglądami na podstawowe kwestie społeczne
nie można pominąć i strony emocjonalnej zagadnienia. Trudno
wchodzić szczegółowo W powiązania, jakie łączyły K o l b e l' g a
z reprezentantami wspomnianego wyżej nurtu historiograficznego,
muszę natomiast z całą stanowczością stwierdzić, że K o l b e l' g,
jako epigon kierunku reprezentowanego w etnografii przez G awar e c k i e g o i W ó j c i c k i e g o, ze specjalnym pietyzmem
podkreśla elementy reliktowe świadczące o patriarchalnym
życiu
Słowian, mimo że głównym, jak mi się wydaje, jego zadaniem
było przedstawienie kultury ludowej takiej, jaką zastał.
Nie można jednak twierdzić, że K o l b e r g w swej pracy ograniczył się jedynie do opracowań autorów z okresu przeduwłaszczeniowego; aczkolwiek tamte prace stanowiły dla niego główne
oparcie, w pewnym stopniu uwzględnił także literaturę okresu
pouwłaszczeniowego, jakościowo różną od poprzedniej.
To samo odnosi się do publicystyki po uwłaszczeniu. Z materiałów cytowanych przez K a l b e l' g a wynika, że uwzględnił on
również wzmianki w prasie odnoszące się już nie do reliktowości
kultury ludowej Kurpiów, ale opisujące jej przemiany na drodze
kapitalizacji wsi.
Pozostaje jeszcze sprawa ustosunkowania się K o l b e r g a do
dorobku naukowego G log e l' a, którego postać, podobnie jak
l Z akr Z e w s k i e g o, jest
niezmiernie charakterystyczna
dla
tamtego okresu badań. Zasługą G log e r a jest omówienie osadnictwa kurpiowskiego na podstawie dostępnych mu źródeł archiwalnych i próba wykorzystania źródeł archeologicznych w związku
z powyższym. Dużą rolę odgrywają w jego opisie dane językoznawcze i etnograficzne 56. Dalszą zasługą G log e r a, co K o 1b e l' g wykorzystuje na równi z poprzednim, jest stwierdzenie różnic między granicami administracyjnymi
a granicami grup regionalnych, między innymi niepokrywanie się granic tzw. starostwa
ostrołęckiego z grupą regionalną Kurpiów'''. Nawiązanie do do. :.• "Tygodnik Ilustrowany", t. XII, 1881. nr 295'. "Bib'lioteka
t. X, s. 143, 302; ,.Bib!. Warsz.", t. II, s. 143-153
i 390-400
. ", O. Kolberg,
Mazowsze,
hIstoryczna,
Warszawa 1906.
s. 29 n.; Z. Gloger,
jw.;
Warszawska",
t~nże,
Geografia
�Drugim źródłem, na którym opiera się K o l b e r g w swej charakterystyce Kurpiowszczyzny, choć jest ono dużo mniej wyczerpujące od materiałów czerpanych z drugiej ręki, są badania
terenowe. Dwie dłuższe wzmianki ze wsi Dudy Puszczańskie omawIają strój ludności oraz używane tam pokarmy i napoje. Daty
podane przy nich, 1870 i 1877 r., pozwalają wnosić, że w tych właśnie Jatach przebywał K o l b e r g na Kurpiach. Przy wzmiankach
nie datowanych sytuację komplikuje fakt kilkakrotnej bytności
K o l b e r g a na Kurpiach przed 1850 r. Być może, że z tego
okresu pochodzi materiał zamieszczony w przypisach. Wyłania się
jeszcze jedna trudność - otóż wobec niemożności wykorzystania
korespondencji Kolbergowskiej nie mogłam stwierdzić, czy w wypadku podawania przez K o l b e r g a materiału pochodzącego z terenu ma się do czynienia z materiałem zbieranym w drodze własnych obserwacji K o l b e r g a lub ustnego wywiadu, czy też
z materiałem uzyskanym w drodze ankiety lub opowiadań ziemiaństwa, bo i takie rozwiązanie jest możliwe.
robku G log e r a świadczy o tym, że K o l b e r g mimo światopoglądowych i emocjonalnych więzów łączących go z grupą badaczy sprzed 1863 r. nie pozostaje obojętny na osiągnięcia późnie.isze 58. Nie wydaje mi się jednak, by fakt uwzględnienia wniosków,
jakie poczynił G log e r rozpatrując zagadnienia kurpiowskie,
wpłynął w jakimkolwiek stopniu na koncepcję naukową i metodę
pracy K o l b e r g a.
Na sposób korzystania z prac poprzedników rzuca światło wypowiedź K o l b e r g a: "Spostrzeżenia przez nich poczynione [pisarzy starszego pokolenia, jak W ó j c i c k i - uw. Z. S.] w wielu
razach i dziś jeszcze mają znaczenie i znajdują zastosowanie, aczkolwiek pole badań nowsi pracownicy wielce rozszerzyli i niejedno z błędnych dawniejszych twierdzeń sprostowali" 59. Wypowiedź stanowi jakby wyznanie, że autor zdaje sobie sprawę z rozwoju nauki i nie pozostaje na fakt ten obojętny. Swiadomość
powyższa narzuca konieczność krytycznego podejścia do źródeł;
czytelnik jednak odnosi ".'rażenie, jakoby K o l b e r g podzielał zdanie wszystkich swoich poprzedników. Wypadki krytycznego ustosunkowania się do czyjejś koncepcji są niezmiernie rzadkie; może
to świadczyć o eklektyzmie K o l b e r g a lub o fałszywie pojętym
obiektywizmie. W ten sposób pojęta praca staje się rejestracją
faktów, a kronikarz uchyla się od ich interpretacji uważając, że
czytelnik uzyska najpełniejszy obraz, jeżeli zostaną mu podane
wszystkie hipotezy, jakie na ten temat wypowiedziano 60. Sprawę
doboru faktów przez K a l b e r g a omówię przy szczegółowej
analizie materiału, tu ograniczę się tylko do stwierdzenia, że kryterium ich doboru stanowiła wspomniana już kilkakrotnie reliktowość 61.
O. K O l b e r g, Mazowsze,
t. IV, s. IV.
Tamże.
60 "Obiektywizm
burżuazyjny bywa także jednym z przejawów złudzeń,
jakie ideologowie burżuazyjni
stwarzają
na temat własnej działalności
w funkcji społecznej...
Zachodzi tu oczywista i typowa dla kapitalizmu
sprzeczność między subiektywnym
poczuciem naukowca a jego obiektywną
funkcją społeczną" (Pozytywizm,
t. I, Wrocław 1951).
61 Konserwatywna
koncepcja sielskiego kmiotka i patriarchalnej
struktury wsi łączą się w .,Tygodniku Ilustrowanym"
z przekonaniem,
że wieś
Przy wzmiankach opartych, jak można sądzić, na własnych badaniach terenowych
pomija K o l b e r g sprawę dokładnego
umiejscowienia wiadomości pod względem czasowym i przestrzennym oraz łączy wiadomości uzyskane od informatorów z obserwacjami własnymi, bez żadnych krytycznych zastrzeżeń 62, dając
przez to nie opis jednostkowego wypadku lub faktu, lecz próbę
swoistej syntezy. Jeszcze mniej wymagający okazuje się w stosunku do danych zaczerpniętych z drugiej ręki. Materiał terenowy
podawany przez K o l b e r g a pochodzi wyłącznie z terenu pogranicza kurpiowsko-mazurskiego. Czy jednak ten wycinek terenowy
mógł być w okresie siedemdziesiątych lat ub. w. wystarczająco
reprezentatywny dla całej Kurpiowszczyzny? Sądzę, że tak. Wyni-
58
5'
•
nie jest tylko
źródłem tradycji własnej, tj. określonej lokalnej wspólnoty
wiejskiej, ale że jest ona także źródłem tradycji narodowej. B. M i c h ał o w s k a, Pozytywizm,
t. II. Na podstawie lektury dzieł Kolberga można
sądzić, iż podzielał on zdanie pozostałych współpracowników
"Tygodnika
Ilustrowanego".
Uważam, że właśnie ten fakt zaciążył na wyborze kryteriów.
6~
O. K o l b e r g, Mazou:sze,
t. IV, s. 91, 92.
�281
280
kałoby to z faktu, że opisany region stał na tym samym poziomie
rozwoju gospodarczego, co inne części Puszczy Zielonej, a zajęcia
ludności i związana z nimi kultura nie wykazywały w tym czasie
zasadniczych różnic. Niewielkie różnice w stroju czy nawet w gwarze, o których wspomina K o l b e r g i które potwierdzają cytaty
z prac W ó j c i c k i e g o i C z a j e W s k i e g o, nie mogły stanowić o zasadniczej odrębności regionalnej. Fakt ten znajduje również potwierdzenie we współczesnych badaniach terenowych.
Opisując Kurpiowszczyznę na pierwszym miejscu stawia K 01b e r g kraj. Pod hasłem tym zamieszcza szereg danych o charakterze historyczno-krajoznawczym,
o miastach i najważniejszych
osadach i wsiach kurpiowskich. Dobór materiału nasunął duże
trudności, które wynikały i z niemożności dokładnego poznania
terenu przez autora, i z konieczności opierania się na korespondencji, gdy bezpośrednie studia terenowe były niemożliwe. Pozytywnym momentem tej części monografii jest próba przeprowadzenia podziału na Kurpiów nowogrodzkich i ostrołęckich z wysunięciem faktu zróżnicowania gleby jako zasadniczego czynnika
w wytworzeniu się odrębności tych grup (l3 i wskazania centrów
gospodarczo-handlowych jednej i drugiej grupy ij.l. Jeżeli nawet
na podstawie współczesnych badań terenowych stwierdzimy, że
mała wioska Wincenta odgrywała w tym okresie większą rolę niż
Lipniki, to nie zgodzimy się z K o l b e r g i e m jedynie w drugorzędnym szczególe; nie zmieni się natomiast fakt, że Ostrołęka,
Myszyniec i Kadzidło stanowiły ośrodki centnlne dla Kurpiów
ostrołęckich, podczas gdy tym samym dla Kurpiów nowogrodzkich były Nowogród, Lomża i Kolno.
Należy jednak zauważyć, że powody, dla których K o l b e r g
wysuwa pewne osady i miasta na plan pierwszy, nie są w pełni
obiektywne. K o l b e r g nie bada przyczyn gospodarczo-społecznych, dla których stały się one ośrodkami dyspozycyjnymi
i w związku z tym skupiły w sobie szereg ciekawostek i pamiątek
historycznych. Na odwrót - fakt zgromadzenia pamiątek jest dla
.~ Tamże,
Hł
Tamże,
s. 29.
s. 27-30.
K a l b e r g a wystarczającym powodem do wysunięcia ich na
pierwszy plan f;~.
Sytuację tę można tłumaczyć faktem, że jako miłośnik rzeczy
starożytnych K o l b e r g kolekcjonuje ciekawostki historyczne,
uparcie zaś wzbrania się od poruszania problematyki historycznogospodarczej. Zauważamy to i w dalszej części jego pracy, a szczególnie w części etnograficznej, gdzie nie korzysta z pomocy historyków, a w in terpretacji zjawisk etnograficznych zdaje się na
własne siły.
W ogólnej charakterystyce ludu zatytułowanej Kurpie, gdzie
opiera się na pracach G a war e c k i e g o, P o ł u j a ń s k i e g o,
r;. log e r a i C z a j e w s k i e g o, K o l b e r g określa narodowość
i pochodzenie Kurpiów. Ciekawe są jego poglądy na rozszerzanie
się osadnictwa mazowieckiego na tereny Kurpiowszczyzny. Przeciwstawiając się tezom o odmiennej narodowości Kurpiów 66 wyraża przekonanie, że jest to "raczej ludność mazowiecka z gęściej
już wówczas zaludnionej części Mazowsza, nie zaś obcokrajowa" 67.
Wystąpienie przeciwko obcemu pochodzeniu łączy się jednocześnie z przekonaniem autora, któremu daje kilkakrotnie wyraz, że
Kurpie nie są to wyłącznie banici, a Kurpiowszczyzna nie jest rodzajem Ukrainy Zadnieprzańskiej, jak uważają niektórzy historycy 68. Twierdzenia te wypływają po części z założenia, że nie
różnice w charakterze osadników decydują o rodzaju osadnictwa,
lecz że w pierwszym rzędzie jest ono determinowane charakterem
kolonizowanego terenu 69.
I w tym punkcie K o l b e r g wyprzedził współczesne mu prace
niemieckich i angielskich historyków osadnictwa, w pierwszym
rzędzie M e i t z e n a 70; tym samym jeszcze przed niemieckimi
'1ntropogeografami dał w Polsce wyraz poglądom na rolę środo'.', Tamże, s. 7 i 28.
". Zwolennikami tej tezy byli Tykiel,
f,; O. K o l b erg.
Mazowsze, t. IV.
,,,.T. Woj c i e c h o w s k i, Chrob·acja,
-o O, Kol b e r g, 1I1azotC>'z<', t. IV. s.
'"~Por. A. M e i t z e n, Siedelung und
Westgermanen,
der
Kelten,
Romer,
Haczewski, Osiecki, Połujański.
s. 271 n.
65 n.
Agrarwesen
Finnen
ltnd
der
Slaven,
Ostgermanen
Berlin 1895.
und
�282
wiska i jego wpływ na kulturę w sposób, jaki zastosowała później
antropogeografia 71. Należy jednak zaznaczyć, że K o l b e r g nie
doszedł w swej koncepcji do mechanistycznego determinizmu niemieckiej antropogeografii 72 i według niego środowisko geograficzne nie stworzyło fatalistycznej
konieczności warunkującej
drogę rozwoju społeczeństw. Poglądy K o l b e r g a i jego współczesnych na środowisko geograficzne były jedynymi założeniami
materialistycznymi
w badaniach nad społeczeństwem. Odegrały
one rolę postępową do czasu, gdy przenika do Polski nowy kierunek, rozpatrujący problem oddziaływania środowiska geograficznego na zasadach materializmu
historycznego
reprezentowany
i propagowany w pierwszym rzędzie przez L. K r z y w i c k i e g o.
Jest rzeczą charakterystyczną, że określając sposób bytowania
Kurpiów wybiera te cytaty, które podkreślają rolę przemysłów
leśnych, a szczególnie gospodarcze i polityczne znaczenie organizacji bartniczej. Sam się na ten temat nie wypowiada, dobór cytatów świadczy jednak, że podzielał zdanie swoich poprzedników,
iż bartnicy byli przodkami Kurpiów 73. Pogląd ten pokutował
długo we współczesnej nauce. Głos K r z y w i c k i e g o, który
próbował dać genezę organizacji bartniczej a, pozostał bez echa;
dopiero ostatnio praca H. Ł o w m i a ń s k i e g o 75 przyniosła radykalną zmianę poglądów.
Po opisie kraju przechodzi K o l b e r g do opisu mowy. Uważa
ją za dowód odrębności grupowej i stawia na pierwszym miejscu
przed wszelkimi innymi elementami etnograficznymi.
Opisy ubiorów następują w dalszej części pracy K o l b e r g a
o Kurpiach. Opisy odzwierciedlają aktualne elementy stroju ze
wsi Dudy Puszczańskie koło Myszyńca, bez próby przedstawienia
71 Mam
tu na myśli prace następujących
autorów: P. V i d a l d e l a
BJ.ache,
J. Brunhes,
L. Fabvre,
C. Vallaux.
;2 Por. A. M e i t z e n, dz. cyt.,
F. R a t z e l, Anthropogeographie,
1882-··
1891; t e n ż e, Politische
Geographie,
1897.
;:] O. K o l b e r g, Mazowsze, t. IV, s. 59 n.
'. L. K r z y w i c k i, Kurpie,
1892, "Biblioteka Warszawska",
t. CCVII.
;5 H. Ł o w m i a ń s k i, Podstawy
formowania
się państw słowiańskich,
Warszawa
1954, s. 71 n.
283
.
l'an Jakkolwiek przyjmujemy, że w latach pokolberJego przem
.
..
.
..
gowskich rozwój regionu Puszczy ZIeloneJ był szybszy mz poprzednio, to nie możemy przypuścić, by zmiany w stroju począwszy od lat trzydziestych, lat zmiennej koniunktury dla Puszczy Zielonej, nie dokonywały się tam w sposób widoczny. Zresztą
sam K o l b e r g wysuwa podobną sugestię sięgając do cytatów
.J. K i t o w i c z a 76 i Ł. G o ł ę b i o w s k i e g o 77 celem podkreślenia ewolucji ubioru. Nie próbuje wprawdzie wytłumaczyć jej bliżej, niemniej dosyć duża w porównaniu z innymi działami ilość
wzmianek a ubiorze może świadczyć, że autor przywiązywał do
tego zagadnienia dużą wagę. Stara się przecież uwzględnić tak
ubiór dnia powszedniego, jak i strój świąteczny oraz elementy
stroju wskazujące na stan cywilny osób. Wzmianki te są zbyt
fragmentaryczne, by można było uogólniać je na cały teren Puszczy, ale i ten opis jest dla nas cenny, wzbogaca bowiem literaturę
dotyczącą stroju o jeszcze jedno konkretne źródło, które w połączeniu z tym, co mówią współcześni K o l b e r g o w i pisarze,
wskazuje na różnice nawet tak bliskich sobie obszarów, jak Puszcza Ostrołęcka i Nowogrodzka.
Omawiając pokarmy i napoje daje K o l b e r g krótki przegląd
zaczerpnięty ze wsi Dudy Puszczańskie. Wiadomości podane tutaj
łączą się ściśle z tym, co mówi o plonach ziemi kurpiowskiej.
Dziwny jedynie może wydać się fakt, że nie uwzględnia szeroko
stosowanego zbieractwa i przygotowywania pokarmów z roślin
i korzeni zbieranych w lesie. Niskie plony, jakie otrzymywał wieśniak kurpiowski, były powodem częstych głodów, komentowanych
szeroko przez prasę codzienną, i one to przede wszystkim były
powodem przetrwania na tym terenie prymitywnego zbieractwa
aż do okresu pierwszej wojny światowej.
Przy opisie wsi (zabudowań) opiera się autor na danych C z aj e w s k i e g o 78 i W ó j c i c k i e g o 79, swoje zaś uwagi podaje
;6 J. K i t o w i c z, Opis obyczajow
i zwyczajów
za panowania
Augusta III,
Wrocław 1951.
;7 Ł. G o ł ę b i o w s k i. Lud polski;
t e n ż e, O ubiorach, Warszawa 1830.
;" W. C z a j e w s k i, "Tygodnik Ilustrowany",
1881, nr 296, s. 126, 141.
;:. W. W Ó j c i c k i. Zarysy domowe, Warszawa 1842.
�285
284
w przypisach. Dotyczą one jedynie szczegółów. W związku z tym
można przypuszczać, że budownictwo okresu działalności K o 1b e r g a nie różniło się od form obserwowanych przez W ó j c i ck i e g o. Natomiast trudny do wytłumaczenia jest fakt, że K o 1b e r g przytacza stosunkowo mało dokładne wzmianki C z a j e w-s k i e g o, mimo że zna bardziej wyczerpujący opis Z akr z e ws k i e g o su dotyczący tego samego terenu. Wynikiem pominięcia
ostatniego źródła jest bardzo ogólne omówienie samej konstrukcji
kurpiowskiego domu mieszkalnego i jego zdobienia.
Kultura wnętrza, która wchodzi w skład działu Zabudowania,
chata, wstała szerzej uwzglctdniona, aczkolwiek i w tym wypadku
ogranicza się autor do zacytowania wspomnianych badaczy, a konkretne wiadomości sprowadzają się jedynie do wyliczenia sprzętów według kolejności ich ustawienia w izbie.
O ile poprzednie działy zostały potraktowane bardzo ogólnie
i nie dały mimo dużego wkładu pracy autora pełnego obrazu
współczesnej K o l b e r g o w i rzeczywistości, jak to możemy
wnosić konfrontując materiał kolbergowski z przekazami innych
badaczy, o tyle w części dalszej, zatytułowanej
bardzo ogólni.e
Praca, daje K o l b e r g stosunkowo plastyczny obraz gospodarki
wiejskiej na Kurpiach. Dane tego rozdziału nie są oparte na badaniach terenowych, lecz składają się z szeregu umiejętnie dobranych cytatów i wyciągów z prac współczesnych K o l b e rg o w i pisarzy Rl. Rozdział ten dzieli K o l b e r g na "rolę" i "przemysł", co w rzeczy samej odpowiada omówieniu rolnictwa jako
głównej podstawy utrzymania i przemysłu jako zajęcia pobocznego.
.
Mimo widocznego i silnego wpływu, jaki musiała wywrzeć na
cytowanych przez niego pisarzy koncepcja stopniowej ewolucji
w rozwoju, od myślistwa, łowiectwa i bartnictwa okresu plemiennego do czasów obecnych, i ukoronowanie cywilizacji pojawieniem
i ugruntowaniem się rolnictwa jako podstawowej gałęzi gospodarki. to jednak wszyscy autorzy, starając się wiernie opisać za-
stany przez siebie stan rzeczy, największe znaczenie przypisują
rolnictwu. Myślistwo, bartnictwo i łowiectwo traktują jako formy
reliktowe i z wyjątkiem jedynie C z a j e w s k i e g a 82 nie upatrują w ich upadku końca złotego wieku Kurpiowszczyzny.
Owszem, ubolewając nad związanym z tym, według nich, upadkiem prostoty obyczajów Kurpiowszczyzny zastanawiają się poważnie nad możliwościami jej ekonomicznego rozwoju. Dla charakterystyki gospodarki rolnej niewątpliwie na1jcenniejszy jest
artykuł O l s z e w s k i e'g a ~:? Brakiem jego jest niedokładne określenie terenu, na podstawie jednak nazw wymienionych wsi
można wnioskować, że autor opisuje okolicę Myszyńca. Wskazując
na rolnictwo jako główną podstawę utrzymania podkreśla rolę
hodowli bydła i nierogacizny. Hodowlę tę uznaje za konieczną
wobec ograniczonych warunkami naturalnymi możliwości uprawy
roli.
Prace specjalistów, między innymi artykuł O l s z e w s k i e g o,
który starał się dać szczegółową analizę stanu rolnictwa na Kurpiach, mimo zupełnie oczywistych braków, jak np. tłumaczenie
niskiego stanu rolnictwa wyłącznie czynnikami naturalnymi, mają
ogromną przewagę nad opisami zajęć ludności w ujęciu C z a j ew s k i e g o czy W Ó j c i c k i e g o. Jednakże krajoznawcy i etnografowie z racji swego nastawienia na badanie reliktów dostarczają dużo ciekawych szczegółów o istnieniu, a nawet natężeniu
poszcz~gólnych technik::. rzemiosł 84. Dane te są bardzo cenne,
gdyż dziś jest nam coraz trudniej odtworzyć sytuację chłopa
w okresie przejściowym od feudalizmu do kapitalizmu.
IV. MATERIAŁY OSKARA KOLBERGA JAKO ILUSTRACJA
WSI KURPIOWSKIEJ
K O l b e r g opisuje Kurpiowszczyznę w okresie dla mej niejako przełomowym. Fakt utraty niepodlegości odbił się w sposób
wyraźny na ograniczeniu elementów feudalizmu na tym terenie
g"
ga
A. Z akr z e w s k i, Z P"SZCZu Zielonej, "Wisła", 1887.
•, O. K o l b e r g, Mazowsze, t. IV, 96-109.
>0
KULTURY
Z LAT 70--80 XIX W.
i4
Tamże,
Tamże,
Tamże,
•
s. 108, 109 (za Czajewskim).
s. 100.
s. 108, 109.
�287
286
na rzecz wkraczającego kapitalizmu. Rzecznikami jego są najpierw po 1807 r. rząd pruski 85, po włączeniu zaś Kurpiowszczyzny
w obręb Królestwa Kongresowego rząd carski 86. Kapitalizm wkracza przede wszystkim w dziedzinę gospodarki leśnej. Impakt jego
przedstawia się różnie w zależności od tego, czy reformy przeprowadza rząd pruski 87 czy rosyjski, a nawet w wypadku tego
ostatniego dają się wyraźnie wydzielić etapy natężenia tego zjawiska 88.
Szczegółowe badania pozwalają wnioskować, że proces walki
przeżywającego się ustroju z przesłankami kapitalizmu przebiega
niezmiernie powoli. W tym więc wypadku podkreślenie przez
K o l b e l' g a wszelkich elementów reliktowych jest niewątpliwie
trafne 89. Ilustracją tutaj może być zagadnienie przeżywania się
przemysłów leśnych. Można nie zgadzać się z K o l b e l' g i e m co
do ujęcia genezy i roli organizacji bartniczej, niemniej trzeba przyznać, że dane o likwidacji tej gałęzi przemysłu obrazują sam proces nader plastycznie. Co więcej, pozwalają uchwycić przyczyny
jego zaistnienia 90.
Węzłowym zagadnieniem dla regionu kurpiowskiego w tym
okresie jest sprawa upadku znaczenia zajęć leśnych i przesta85 Po trzecim
rozbiorze Puszcza Zielona przyłączona została do Prus.
Rok 1797 zapoczątkował nowy system pruskiej gospodarki lasem.
86 Hząd carski po 181:5 r. utrzymuje
w mocy pruskie zarządzenia o likwidacji gospodarki bartniczej w Puszczy.
87 Zasadnicza
reforma rządu pruskiego w sprawie reorganizacji gospodarki leśnej na Kurpiach polegała na stopniowym usuwaniu barci i wydzierżawianiu borów dzierżawcom nastawionym na jak największe wykorzystanie dzierżawionych terenów bez trudu wkładów dodatkowych.
8R Na
linię polityki carskiej wobec Kurpiów wpłynęły silnie powstania
roku 1831 i 1863. Rok 1831 przyniósł zaostrzenie się represji wobec Kurpiów.
Pewne ulgi ze strony rządu carskiego. które pozwalały na pozostawienie
w Puszczy barci już istniejących w latach 1845-1850, zostały zniesione po
powstaniu 1863 roku.
.
"' Podkreślenie elemęntów reliktowych wydaje się być trafne na terenie Puszczy Kurpiowskiej, nie zabieram jednak głosu w sprawie, czy było
ono trafne na innych terenach Polski.
>lO Za główną
przyczynę upadku bartnictwa uważa się włączenie gospodarki leśnej w orbitę produkcji kapitalistycznej.
wienia się prawie wyłącznie na gospodarkę rolniczą· Rol~ictwo
.ednak nie mogło być wystarczającym źródłem utrzymama dla
kur iów, toteż powstała konieczność szukania dodatkowych źródeł
zaro~ku. Lata siedemdziesiąte nie są jeszcze okresem większych
migracji, stąd nie mógł ich autor wziąć pod uwagę· K o l b e r g
uwzględnił natomiast wszelkie inne próby poszukiwania przez
Kurpiów dodatkowego zarobku 91.
Nie wydają się mi przypadkowe proporcje, jakie zachodzą
między materiałem poświęconym omówieniu zagadnień reliktowych i tych, które mogłyby świadczyć o kształtowaniu się nowej
drogi rozwojowej wsi kurpiowskiej. Elementy narastania kapitalizmu w rolnictwie kurpiowskim omawia K o l b e r g na podstawie artykułu O l s z e w s k i e g o. Jest rzeczą charakterystyczną,
że o zmianach zachodzących w strukturze gospodarki rolnej mówi
K o l b e l' g opierając się na pracach ekonomicznych, a nie ściśle
etnograficznych. Mogłoby to świadczyć, że nie uważał tej problematyki za ściśle etnograficzną lub że etnografowie się nią nie
zajmowali.
Wszędzie tam, gdzie K o l b e r g charakteryzuje
elementy
ustępującego ustroju i przedstawia nowy porządek rzeczy, odwołuje się do prac specjalistycznych z danej dziedziny; udaje mu się
uchwycić specyfikę badanego terenu i pod tym względem monografia jego stanowi cenny przyczynek do dziejów Kurpiowszczyzny.
O ile znaczenie czynnika ekonomicznego w rozwoju potraktowane jest przez K o l b e r g a słusznie, to mało zrozumiały
wydaje się jego stosunek do faktów etnograficznych, takich jak
ubiór, pożywienie, budownictwo. Sposób ujęcia zagadnień ekonomicznychprzez K o l b e r g a jest na ogół dynamiczny, zjawiska
jednakŻe etnograficzne przedstawia statycznie. Tło ekonomicznE
w ujęciu K o l b e r g a ulega ciągłym przeobrażeniom, natomiast
fakty etnograficzne, które stanowią przecież zasadniczy cel jego
badań. pozostają wciąż te same, tak jak gdyby wypadki histoO. K o l b erg. M·C/zowsze, t. IV, s. 103 (cytaty zaczerpnięte z pracy
W. O l s z e w s k i e g o). s. 108 (Cytaty z pracy W. C z a .i e w s k i e g o).
\ll
�288
289
ryczne nie wpływały na zmi:1nę w. kul~urze l~do~'ej i .chłop kurpiowski żył tak, jak żyli jego przodkowIe. Wraz:me takle p~wsta.le
na skutek wyrwania przez K o l b e r g a faktow etnograficznych
z ich naturalnego kontekstu, nie wolno nam bowiem przypuszczać,
że nie ulegały one ogóJnym tendencjom rozwojowym; niektóre
z nich mogły dłużej opierać się zmianom 92, ale to nie zmienia
faktu, że nie należą one do zjawisk statycznych.
Jeżeli więc K o l b e r g słusznie podkreślił zmiany zachodzące
w strukturze gospodarczej Kurpiowszczyzny, to nie udało mu się
przedstawić wplywu tych zmian na kulturę ludową.
V.
WSPOŁCZESNE
MATERIAŁY
TERENOWE
Z KURPIOWSZCZYZNY
Badania terenowe prowadzone w ostatnich latach w Puszczy
Zielonej 93 dostarczyły materiału ilustrującego współczesną kulturę materialną wsi kurpiowskiej jak również i dla okresu 18701880 r. ubiegłego stulecia. Badania były prowadzone we wszystkich
wsiach, o których możemy przypuszczać, że prowadził tam badania
terenowe K o l b erg. Stąd możemy sformułować pytanie: o ile
obecny materiał terenowy ilustruje kulturę wsi kurpiowskiej z czasów ~spółczesnych K o l b e r g o w i; o ile wnioski wypływające
z niego zgadzają się z tymi, jakie można by wysnuć z jego pracy?
Trudnością, na jaką trafia się bezpośrednio po sformułowaniu tego
pytania, jest fakt, że opierając się na tradycji ustnej nie możemy
cofnąć się poza 1870 r., nie mamy więc materiału porównawczego
dla okresu poprzedniego. Powstają poważne trudności, gdy przychodzi stwierdzić, czy okres lat siedemdziesiątych zaznaczył się
jakimiś specjalnymi zmianami w Puszczy Kurpiowskiej, czy też
kultura w tym okresie nie stanowiła żadnej odrębnej jakości
w stosunku do poprzednich. Trudności te są tym większe, że K 01"~ Tak np. budownictwo kurpiowskie mogło się dłużej opierać zmianom
ze względu na fakt, że domy przebudov,rywano nie dla fantazji, lecz gdy
zmieniano stare siedlisk~ lub zabrakło w nim miejsca dla wciąż powiększającej się rodziny.
,,3 Mam na myśli badania prowadzone od 1954 przez Zakład Etnografii
IHKM PAN w Warszawie oraz akcję obozów etnograficznych
(szkoleniowych) prowadzoną od 1952 roku.
b e r g posługuje się źródłami pochodzącymi z różnych lat XIX w.
(1842-1881); porównanie więc nasze może być tylko bardzo niepełne; może ono dotyczyć materiałów K o l b e r g a pochodzących z lat 1870-1880, ale nie wcześniejszych. W wypadku jednak,
gdy również tradycja potwierdzi istnienie pewnych określonych
faktów kulturowych podanych przez K o l b e r g a dla lat 18701880, przez porównanie możemy osiągnąć duże prawdopodobieństwo, że również fakty wcześniejsze są prawdziwe.
Należy obiektywnie stwierdzić, że w żadnym wypadku materiał
zebrany na Kurpiach przez etnografów współczesnych nie podważył wiadomości podanych przez K o l b e r g a. Jedyną uwagą, jaka
się nasuwa, jest ta, że współczesne materiały terenowe dostarczają
w wielu wypadkach materiału bardziej pełnego i wszechstronnego.
I tak rozpatrując zagadnienie podstawowych źródeł utrzymania
ludności kurpiowskiej dowiadujemy się, że już w latach siedemdziesiątych bartnictwo i inne zajęcia leśne należały do romantycznej tradycji. Na ich miejsce wkroczyło bezapelacyjnie rolnictwo.
Rolnictwo było ubogie, a ludność posługiwała się dość prymitywnymi narzędziami. Ten niski poziom techniki w rolnictwie łączył
się z małą urodzajnością gleby. Współczesne badania terenowe
dostarczają nam wiadomości, które K o l b e r g pominął, być
może z braku danych lub też uważając za niecelowe podawanie
w pracy tego typu co "Lud" materiału omawiającego technikę
orki i z tym związane nazewnictwo. Materiałów na ten temat
brak również u współczesnych Kol b e r g o w i badaczy-etnografów, poza ogólnikowymi wzmiankami C z a j e w s k i e g o: "orzą
tu sochą, bronują broną własnej roboty, młócą cepami i wieją
szuflą" 9.1. Wszystkie te szczegóły jednak jeszcze dzisiaj możliwe są do zrekonstruowania,
gdyż zachowały się zabytki kultury materialnej z tamtego okresu. Dużo trudniejsza natomiast
jest np. sprawa ustroju rolnego, systemu użytkowania pól i systemu dziedziczenia własności rolnej, o czym K o l b e r g również milczy. Są to kwestie obecnie nader trudne do zbadania w te9. 0, K a l b e r g, Mazowsze,
19 "LUd", t. XLII
t. IV, s. 107.
�renie. Inne znów fakty w terenie istnieją, lecz K o l b e r g o nich
nie mówi. Problemy, które omawia K o l b e r g, można by podzielić ze względu na obszerność źródeł na dwie grupy. Do pierwszej z nich należą te, o których niewiele więcej jesteśmy w stanie
dowiedzieć się ponad to, co zostało podane przez K o l b e r g a
względnie pisarzy, na których się powołuje; do drugiej - te,
które potraktowane
przez K o l b e l' g a ogólnikowo znajdują
możliwie pełną dokumentację w naszych badaniach terenowych.
Do działów, które znalazły stosunkowo pełną dokumentację
w pracy K o l b e r g a, należy niewątpliwie zaliczyć strój. Niemniej i w tym wypadku możemy dorzucić pewne szczegóły. Jest
to· tym bardziej możliwe, że zachowało się dosyć dużo zabytków
pochodzących z lat niewiele późniejszych od tych, które omawiał
K o l b erg. Np. we wsi Wolkowe znaleziono koszulę przyramkową, liczącą co najmniej 60 lat. Według świadectwa właścicielki
ten typ koszul był pospolicie używany, choć jednocześnie znano
koszule z podcinanymi pachami. Warto się zastanowić, czy K 01b e l' g nie myśli o koszuli typu przyramkowego mówiąc: "koszula
lniana, cienka, na ramionach, kołnierzyku i mankietach wyszyta
czerwoną bawełną, pod szyją zapięta szpilką" 95. Taka interpretacja nasuwa się wobec faktu, że obecne badania nie zanotowały
na Kurpiach występowania
koszul haftowanych na ramionach
(przyramku?).
Możemy zastanowić ~ię również, o ile Kolbergowska nazwa
"chustka wiązana sposobem na zakładkę" odpowiada dzisiejszemu
sposobowi wiązania chustki, znanemu pod tą samą nazwą. Wobec
braku opisu u K o l b e r g a możemy się opierać jedynie na ustnej
tradycji i dopatrywać analogii w znanym nam dzisiaj pod tą
nazwą sposobie wiązania.
Z innych elementów stroju czółko używane dzisiaj przez dziewczęta nie odpowiada ściśle opisowi, jaki podaje K o l b erg. W tym
wypadku różn icę możemy tłumaczyć zmianą mody. Należy zresztą
przyznać, że opis K o l b e r g a różni się od wyglądu dzisiejszych czółek jedvnie w nieznacznych szczegółach, a wskazuje na
".' TClllł.:e,
s. 82.
identyczny materiał, z którego są wykonywane. Biorąc pod uwagę
surowiec (tekturę, aksamit, kolorowe papiery) można by wnioskować, że jest to na Kurpiach stosunkowo nowy nabytek, nie
dawniejszy niż kurpiowskie wycinanki z papieru (o których K o 1b e r g nie wspomina, choć jak wiemy, były w owym czasie znane).
Do zagadnienia haftu w okresie lat 1870, słabo udokumentowanego przez K o l b e r g a, współczesne badania terenowe wnoszą
niewiele. Na temat haftu kurpiowskiego zamieszcza K o l b e r g
jedynie krótką wzmiankę mówiąc o koszuli haftowanej na ramionach. Szczupłość tych danych zastanawia, czy rzeczywiście haft
na Kurpiach był w latach siedemdziesiątych mało rozpowszechniony, jakby to sugerowały obecne badania terenowe, a rozwinął
się na większą skalę dopiero w dziewięćdziesiątych latach XIX w.
Natomiast stosunkowo dużo materiału przytacza K o l b e r g
z zakresu budownictwa. I w tym dziale zachowało się do dzisiaj
wiele zabytków. Dzięki nim jesteśmy w stanie odtworzyć nie tylko
ten materiał, który występuje u K o l b e r g a, ale możemy dowiedzieć się szczegółów o technice budowania i zdobienia domów.
Tak więc uwzględnienie współczesnego materiału terenowego
w sensie porównawczym z materiałami K o l b e r g a czyni obraz
kultury wsi kurpiowskiej okresu kolbergowskiego bardziej pełnym i wyczerpującym.
*
Dotychczasowe uwagi na temat znaczenia materiałów O. K o 1b e r g a dla badań nad strukturą materialną wsi kurpiowskiej
można zakończyć kilkoma wnioskami:
Praca K o l b e r g a została napisana na podstawie jego własnego materiału terenowego lub materiału pozyskanego od wiarogodnych świadków. Materiał zaczerpnięty z drugiej ręki traktuje
K o ~b e r g wyrywkowo, dlatego też przy bardziej wyczerpujących
studIach nad jego pracą zachodzi konieczność sięgnięcia także do
t~kstow oryginalnych. K o l b e r g opisuje głównie teren z pogramcza Kurpiów i Mazurów, stąd materiał i wnioski z niego płynące
llustruJą tylko jedną grupę kurpiowską. Grupa ta może bvć uwazema.za reprezentatywną dla całej Kurpiowszczyzny lat "siedemdZIesIątych XIX w.
19<
�293
292
Praca K o l b e r g a sygnalizuje jednak nie wszystkie różnice
'regionalne istniejące w obrębie samej Kurpiowszczyzny.
Materiał kolbergowski, i to jest jedną z naj słabszych jego
stron, nie uwzględnia zagadnienia rozwarstwienia wsi. Pewne
ustępy wskazują na istnienie tego zjawiska, jednakże kultura materialna została pokazana w ten sposób, jak gdyby ono w ogóle
nie istniało. K o l b e r g daje przegląd tylko kilku działów kultury
materialnej, ilustrując je przykładami wybranymi według kryterium reliktowości. Opis tych zjawisk dokonany jest w oderwaniu
od całobztałtu gospodarki i kultury.
Ogólnie mówiąc materiał kolbergowski ilustruje pewien wycinek kultury materialnej
wsi kurpiowskiej z lat 1870-1880.
Jest to materiał niepełny, jeśli chodzi o uwzględnienie zróżnicowania terenowego, gospodarczego, zawodowego, klasowego. Nie
negując więc autentyczności i wiarogodności materiału kolbergowskiego, niezbędnego dla schronologizowania. pewnych szeregów rozwojowych lub wręcz do upewnienia się co do istnienia
faktów notowanych do tej pory w tradycji a odnoszących się do
drugiej połowie XIX w., pozostaje tylko ustosunkować się do
całości koncepcji K o l b e r g a i wynikaJącej z niej interpretacji
faktów.
Koncepcja Kolbergowska jest typowa dla połowy XIX w. Wypełniała ona zadanie, jakie przed swoimi ideologami stawiała klasa
panująca, stwarzając mit jednego narodu i jednej kultury narodowej. Koncepcja ta wyrosła w zasadzie na gruncie romantyzmu
polskiego, stąd jej pozostawanie w tyle w porównaniu z postępowymi wówczas koncepcjami pozytywizmu.
Ugodowość K o l b e r g a w traktowaniu stosunków klasowych,
ograniczoność w interpretacji zjawisk i przyczyn je wywołujących
sprawiły, że koncepcja ta pozostała również w tyle za tą postępową
myślą romantyczną, którą reprezentował L e l e wel i jego szkoła.
Z punktu widzenia rozwoju nauki postępowy element w tej
koncepcji stanowi uwzględnienie materiału etnograficznego jako
równorzędnego z historycznym i geograficznym przy badaniu kultury narodowej, a ściślej jej ludowego nurtu.
Jeżeli nawet w poszukiwaniu postęPO\\"Ychtradycji w historio-
grafii etnografii polskiej omllllemy K o l b e r g a z tej racji, że
jego koncepcja i metoda nie stanowiły już w okresie drugiej połowy XIX w. żadnej nowej i postępowej wartości, to nie wolno
nam będzie pominąć milczeniem zebranych przez niego materiałów. Tym samym niech mi tu będzie wolno powtórzyć za współ-'
czesnym K o l b e r g o w i G log e r e m wezwanie N i e m c ew i c z a: "Drukujmy, co można i czym prędzej: kto wie, jakie
klęski czekają nas jeszcze? co raz wyjdzie drukiem, to nie zginie,
zostanie dla potomnych i przyczyni się do zachowania życia naszego" 91;.
96
Z. G log e r, Oskar
Kolberg,
"Tygodnik Ilustrowany",
1881,nr 273, s.78.
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/2025c193a2108334e161554d51646ddc.pdf
4fdd4f227f4c248f5b11664e9de32aa4
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Etnografia Polska
Subject
The topic of the resource
etnografia, etnologia
Description
An account of the resource
czasopismo
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1958-
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PIA
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
pdf
Language
A language of the resource
polski
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
IAiE PAN ( d.IHKM PAN)
Publisher
An entity responsible for making the resource available
IAiE PAN
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1066
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1982
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:979
Title
A name given to the resource
Małe miasteczka a kształt kulturowy obszarów górskich / ETNOGRAFIA POLSKA 1982 t.26 z.1
Description
An account of the resource
ETNOGRAFIA POLSKA 1982 t.26 z.1, s.267-270
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
Szyfer, Anna
Language
A language of the resource
pol.
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
„Etnografia Polska", t . X X V I , z. 1
P L I S S N 0071-1881
A N N A SZYFER
MAŁE MIASTECZKA A KSZTAŁT KULTUROWY
OBSZARÓW GÓRSKICH
K O M U N I K A T W Y G Ł O S Z O N Y PODCZAS J U B I L E U S Z O W E J
KONFERENCJI
MIĘDZYNARODOWEJ K O M I S J I D O B A D A N I A K U L T U R Y L U D O W E J
W KARPATACH I NA BAŁKANACH
Badania n a d obrazem k u l t u r y t r a d y c y j n e j regionów, j e j zróżnicowa
n i e m i przeobrażeniami, skupiały się najczęściej na w i e j s k i c h społecz
nościach l o k a l n y c h , a k i e r u n k u wpływu i oddziaływań poszukiwano na
drodze wieś — dwór czy wieś — miasto, rzadziej zwracając uwagę na
małe miasteczko, znajdujące się j a k b y „pośrodku d r o g i " między wsią
a miastem. Badając relację: małe miasto a kształt k u l t u r o w y otaczają
cych je terenów w i e j s k i c h należałoby, j a k sądzę, skupić uwagę na obu
t y c h środowiskach i i c h powiązaniach. Podjęcie p r o b l e m a t y k i etnogra
ficznej
w małym mieście w y m a g a p e w n y c h uzasadnień wstępnych.
K i e d y przed paroma l a t y w ośrodku olsztyńskim rozpoczynaliśmy bada
nia n a d różnymi aspektami k u l t u r y małych miast, przyjęliśmy: 1) że
małe miasto można traktować jako pewien t y p społeczności l o k a l n e j
(lub związku k i l k u subspołeczności), 2) że w dużym stopniu cechują je
jeszcze f o r m y k u l t u r y t r a d y c y j n e j .
Założenia te potwierdziły badania empiryczne, jakie zostały przepro
wadzone na M a z u r a c h i W a r m i i , na północno-wschodnich terenach M a
zowsza i w W i e l k o p o l s c e . Okazało się, że podstawowe cechy społecz
ności l o k a l n e j (oczywiście przyjmując konieczne modyfikacje spowodo
wane współczesnymi p r z e m i a n a m i przekształcającymi t a k obszary w i e j
skie, j a k i miejskie), takie j a k wspólny obszar zamieszkania, bezpośred1
2
Omówienie l i t e r a t u r y przedrniotu, przede wszystkim socjologicznej, można
znaleźć w pracy Współczesne przemiany
społeczno-kulturowe małych miast w województwie olsztyńskim. Materiały z IV ogólnopolskiego seminarium
Ośrodka Ba
dań Naukowych
w Olsztynie,
Olsztyn 1972; A. S z y f e r, Społeczność i
kultura
małego miasta. Studium
na przykładzie Rynu
(w d r u k u ) ; Społeczności
lokalne
i ich przemiany.
Materiały z X ogólnopolskiego seminarium
Ośrodka Badań Nau
kowych
w Olsztynie w 1978 r. (w druku).
S z у f e r, op. cit., rozdział wstępny.
1
!
�268
ANNA
SZYFER
nie i n t e r a k c j e społeczne i i c h c h a r a k t e r osobowy oraz więzi wyrastające
na gruncie wspólnych potrzeb, n o r m , wartości i poczucia odrębności,
charakteryzują także obserwowane przez nas społeczności małych miast.
Oczywiście, wyciągnięcie wniosków uogólniających możliwe będzie do
piero po uwzględnieniu w badaniach e m p i r y c z n y c h w s z y s t k i c h typów
małych miast i otaczających je terenów. P r z y wyborze małych miaste
czek ważne będą szczególnie t a k ie cechy, j a k : losy historyczne, s t r u k
t u r a ludnościowa, ujęta m . i n . pod kątem pochodzenia ludności ze śro
dowiska miejskiego l u b wiejskiego, j a k i przynależności etniczno-narodowościowej, s t r u k t u r a zawodowa i poziom wykształcenia,
wreszcie
historyczna i współczesna n a m f u n k c j a , j a k i e pełni miasteczko w sto
s u n k u do własnych mieszkańców, otaczającego je t e r e n u i całego k r a j u
(targi, rzemiosło, szkoły, i n s t y t u c j e k u l t u r a l n e , obsługa r o l n i c t w a , m i e j
sce pracy, t u r y s t y k a itp.).
Przyjęta przez nas wstępna k l a s y f i k a c j a (oparta n a podziałach sto
sowanych dotychczas przez geografów i ekonomistów , z m o d y f i k o w a
n y c h j e d n a k dla potrzeb badań n a d społecznością i kulturą) wyodrębnia:
1. Małe miasta rzemieślniczo-rolnicze o bardzo starej t r a d y c j i m i e j s k i e j ,
które powstały p r z y grodach l u b miejscach k u l t o w y c h , stając się z cza
sem siedzibą l o k a l n e j a d m i n i s t r a c j i , leżące w znacznej odległości od
większego miasta i ośrodków przemysłowych, mające n i e w i e l k i e per
s p e k t y w y r o z w o j u . 2. Małe miasta o podobnej charakterystyce, u s y t u o
wane jednakże w pobliżu dużego ośrodka miejsko-przemysłowego, będą
ce „sypialnią" dla mieszkańców dojeżdżających do p r a c y w t y m ośrod
k u . Pogłębianie się t e j f u n k c j i ogranicza wyraźnie p e r s p e k t y w y rozwo
jowe miasteczka, 3. Małe miasta o starej t r a d y c j i i zmienionej w w i e
k u X I X , l u b też już po 1945 r. s t r u k t u r z e zawodowej mieszkańców,
dysponujące a t r a k c y j n y m i miejscami pracy, przyciągającymi okoliczną
ludność, dzięki czemu mają one dobre p e r s p e k t y w y r o z w o j u . 4. Małe
miasta, które stosunkowo niedawno uzyskały p r a w a miejskie, zawdzię
czające swój status u s y t u o w a n i u w n i c h dużych zakładów przemysło
w y c h o znaczeniu k r a j o w y m . Występująca w t y c h miastach mozaika
s t r u k t u r y zawodowej i pochodzeniowej ludności oraz b r a k długotrwa
łych uwarunkowań h i s t o r y c z n y c h , pozwalają mówić o i s t n i e n i u s w o i
stej neospołeczności. 5. Miejscowości o bardzo starych, lecz niedawno
u t r a c o n y c h p r a w a c h m i e j s k i c h , gdzie s t r u k t u r a zawodowa,
tradycje
i świadomość mieszkańców wskazują n a d a l na istnienie społeczności
małomiasteczkowej. B r a k t u j e d n a k wyraźnych f u n k c j i miastotwórczych
i p e r s p e k t y w r o z w o j o w y c h . 6. Ostatnią, bardzo ważną dla nas grupę
3
* Np. M . K i e ł c z e w s k a - Z a l e w s k a , Problemy
geograficzno-gospodarcze
małych miast, Warszawa 1957, s. 42-46; K. D z i e w o ń s k i , Procesy
urbanizacji
we współczesnej Polsce, „Przegląd Geograficzny", t . 34: 1962, z. 3, s. 472; J . S u с h t a, Małe miasta województwa olsztyńskiego a zaplecze rolnictwa,
[w:] Współczes
ne przemiany..., s. 13-65.
�M I A S T E C Z K A A K U L T U R A OBSZARÓW
GÓRSKICH
269
stanowią małe miasta ulokowane na ziemiach zachodnich i północnych,
posiadające stare p r a w a miejskie. G r u p a ta dzieli się jeszcze wyraźnie
na p o d g r u p y , w zależności od s t r u k t u r y pochodzenia ludności i f u n k c j i
pełnionych przez miasto. N a podstawie zebranego materiału e m p i r y c z
nego można t u wyróżnić: a) miasta, których ludność w zasadzie nie zmie
niła się, a dodatkowe f u n k c j e , n p . t u r y s t y k a i budowa niedużych za
kładów przemysłowych, umocniły społeczność i stworzyły p e r s p e k t y w y
rozwojowe; b) miasta, których ludność zmieniła się nieco, jednakże u t r z y
mała się przewaga p i e r w o t n y c h mieszkańców, przekazujących t r a d y c j e
swojej społeczności; wzbogacone o nowe f u n k c j e , wykazują dalszą ży
wotność; c) miasta, których skład ludnościowy uległ całkowitej w y m i a
nie, zróżnicowane p o d względem pochodzenia regionalnego. Leżąc w r o l
n i c z y m zapleczu, zdała od większych ośrodków, wegetują, nie pełniąc
wyraźnych f u n k c j i miastotwórczych.
W miasteczkach leżących na ziemiach zachodnich i północnych, gdzie
po I I w o j n i e światowej nastąpiła w y m i a n a większości l u b części miesz
kańców, pociągając za sobą przeobrażenia s t r u k t u r y zawodowej, osła
bienie więzi i jednolitości k u l t u r o w e j , ważna jest przede w s z y s t k i m
wielkość g r u p y rodzimej l u b największej z g r u p osadniczych. Ona to
b o w i e m decydowała o zachowaniu i o d t w a r z a n i u się społeczności l o k a l
nej, o działaniu t r a d y c j i i k o n t y n u a c j i wzorów k u l t u r y .
Przytoczona k l a s y f i k a c j a pozwala na objęcie b a d a n i a m i różnych t y
pów miasteczek n a terenie całego k r a j u , w t y m również Podkarpacia.
A b y określić c h a r a k t e r przekształceń współczesnych społeczności l o k a l
n y c h , i c h f u n k c j o n o w a n i e i p r z e m i a n y elementów k u l t u r y t r a d y c y j n e j
poszczególnych k a t e g o r i i mieszkańców, proponowałabym następujące
p y t a n i a badawcze: 1. J a k wygląda stopień zachowania i f u n k c j o n o w a n i e
społeczności l o k a l n e j w małym mieście? 2. Czy i w j a k i m s t o p n i u za
chowała się t u k u l t u r a t r a d y c yjna ? J a k i pod wpływem j a k i c h c z y n n i
ków przebiega proces j e j przemian? 3. Jaką rolę odegrała t r a d y c j a w za
c h o w a n i u społeczności i elementów k u l t u r y t r a d y c y j n e j ? 4. W j a k i spo
sób małe miasto oddziaływuje na otoczenie wiejskie i j a k i jest wpływ
w s i na miasto? 5. Jakie są p e r s p e k t y w y r o z w o j u małego miasta?
P y t a n i a badawcze, prowadzące do ustalenia zależności między w y
stępowaniem i f u n k c j o n o w a n i e m k u l t u r y t r a d y c y j n e j w małym mieście
a cechami k u l t u r o w y m i otaczającego je t e r e n u oraz p y t a n i a prowadzące
do ustalenia wpływu małego miasta n a wieś t o droga, która p o z w o l i
wyjaśnić zagadnienie związków między małym m i a s t e m a kształtem
k u l t u r y otaczających j e obszarów (w interesującym nas p r z y p a d k u :
obszarów górskich). P o w i n n a być ona w y k o r z y s t a n a w p r z y g o t o w y w a
n y c h obecnie badaniach n a d p o r u s z o n y m t u zagadnieniem n a terenie
Podkarpacia.
Zależności stopnia tradycyjności k u l t u r y mieszkańców od s t r u k t u r y
pochodzenia ludności są oczywiste. Ważne też są stosunki między g r u -
�270
ANNA SZYFER
parni społeczno-zawodowymi ludności miasteczka, wynikające m . i n .
z t r a d y c j i h i s t o r y c z n y c h i płynącej stąd d o m i n a n t y l u b m a j o r y z a c j i
g r u p y , która zachowała w i e l e elementów k u l t u r y t r a d y c y j n e j . W aspek
cie analizy historycznej, rzutującej przecież na ukształtowanie wzorów
k u l t u r o w y c h , ważna w y d a j e się również s t r u k t u r a etniczna i narodo
wościowa, a co za t y m idzie — wielkość g r u p y tego t y p u (np. Żydzi,
Ukraińcy, N i e m c y itp.) w miasteczku, choć w interesujących nas małych
miasteczkach (do 5 tys. mieszkańców) p r o b l e m t e n występował w sto
sunkowo małej skali. P r z y b a d a n i u wpływów miasteczka n a otaczające
je obszary wiejskie, istotne wydaje się także zagadnienie wielkości m i
g r a c j i w różnych okresach, a także obecnej s t r u k t u r y społeczno-zawo
dowej oraz c h a r a k t e r u kontaktów z d a w n y m miejscem
zamieszkania.
Te d w u s t r o n n e styczności społeczne są z jednej s t r o n y nośnikiem t r a
d y c y j n y c h wartości k u l t u r o w y c h środowiska wiejskiego
do miasta,
z d r u g i e j zaś niosą one na wieś nabyte już w miasteczku w z o r y s t y l u
życia.
Pełna c h a r a k t e r y s t y k a f u n k c j o n o w a n i a społeczności l o k a l n e j i t r a
d y c y j n e j k u l t u r y w małym miasteczku oraz c h a r a k t e r y s t y k a k u l t u r y
otaczających je w s i (wraz ze znajomością ruchliwości
przestrzennej
mieszkańców o b u t y c h środowisk) może pozwolić na określenie stopnia
wzajemnego oddziaływania w s i i małych miasteczek. Zarysowany t u
schemat postulatów badawczych, odnoszący się do całej Polski, dotyczy
również miasteczek małopolskich. W w a r u n k a c h Podkarpacia należałoby
jednak zwrócić większą uwagę na zależność wpływów i oddziaływań
środowiska wiejskiego i małomiasteczkowego od warunków geograficz
n y c h . Położenie miasteczek i w s i w specyficznych w a r u n k a c h górskich
stwarzało b o w i e m zawsze u t r u d n i e n i a k o m u n i k a c y j n e , sprzyjając izo
l a c j i k u l t u r o w e j . Wpłynęło to również na kształtowanie się społeczności
i k u l t u r y w t y c h miejscowościach.
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/7ce5ef2a7734c110696cf0018d8f5c39.pdf
e29b87399ac07de64278d58b43c302ea
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Lud
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Polskie Towarzystwo Ludoznawcze
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PTL
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
pdf
Language
A language of the resource
pol
Type
The nature or genre of the resource
czasopismo
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1146
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PIA
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1971
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:1055
Title
A name given to the resource
Badania nad procesami integracji kulturowo-społecznej na Mazurach i Warmii / LUD 1971 t. 55
Description
An account of the resource
LUD 1971 t.55, s.45-52
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
Szyfer, Anna
Language
A language of the resource
pol
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Polskie Towarzystwo Ludoznawcze
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
Lud. t. 55, 1971
ANNA SZYFER
BADANIA NAD PROCESAMI INTEGRACJI
KULTUROWOSPOLECZNEJ
NA MAZURACH I WARMII
Problematyka
przemian kulturowych
jest obecnie jednym z głównych
nurtów badań etnograficznych
i socjologicznych.
Poczesne miejsce zajmują w niej problemy Ziem Zachodnich i Północnych. Od paru lat (od
roku 1965) tematykę tę podjął również Ośrodek Badań Naukowych im.
W. Kętrzyńskiego
w Olsztynie gromadząc i analizując materiały tak empiryczne (oparte na wieloaspektowych
badaniach terenowych), jak i archiwalne (dane demograficzne,
ekonomiczne itp.) dotyczące szeroko pojętej
problematyki
współczesnych
przemian
społeczno kulturowych
wsi mazurskich i warmińskich.
Region Mazur i Warmii, jeden z terenów odzyskanych po roku 1945,
przedstawia specyficzną sytuację ludnościową, a co za tym idzie - kulturową. Tu bowiem przed 25 laty przybyły grupy osadników (określam
tu ogólnie zarówno osadników jak i repatriantów)
z różnych regionów.
Przyniosły one ze sobą całe bogactwo własnych, sobie właściwych wzorów
zachowań kulturowych
i wytwory tych zachowań ze wszystkich dziedzin
kultury tradycyjnej
i życia społecznego wsi. Wymieszały się one w poszczególnych wioskach z elementami kultury znajdującej
się na tych terenach ludności autochtonicznej
- Mazurów i Warmiaków.
"Bagaż kulturowy" tych grup różnił się wielokrotnie
od siebie zarówno stopniem
tradycyjności form, jak i ich bogactwem i barwnością. Różnił je też poziom cywilizacyjny.
Zderzenie tych różnorodnych
wzorów prowadziło do
obserwacji i oceny ich przez poszczególne grupy, wreszcie - w długim
często procesie do odrzucenia
jednych, a akceptowania
i asymilacji
innych. Tworzył się w ten sposób wspólny dla wszystkich mieszkańców
wsi nowy model.
I właśnie całe bogactwo tej problematyki
zderzenia wzorów kulturowych wyróżnia lo proces przemian
kultury
tradycyjnej
wsi centralnej
Polski od terenów Ziem Zachodnich. Jak wykazały
badania, specjalnie
�46
ANNA
SZYFER
interesującymi okazały się dodatkowo te tereny, na których w skład
"mieszanych" wsi weszła również, zamieszkała tam, ludność autochtoniczna. Bowiem ich wzory zachowań odbiły się naj silniej na pozostałych
grupach.
Ponieważ taka właśnie sytuacja charakteryzuje Mazury i Warmię,
stąd konieczne było podjęcie tej problematyki we wsiach olsztyńskich.
Równocześnie stanęliśmy przed faktem prawie zupełnego braku dokumentacji kultury tradycyjnej ludności autochtonicznej 1, w związku z czym
zaistniała konieczność podjęcia równoczesnych badań nad formami tradycyjnymi kultury Mazurów i Warmiaków tak, aby zrekonstruowany tradycyjny model mógł służyć jako punkt odniesienia zachodzących przemian. Prace nad kulturą tradycyjną stanowią drugi nurt prac etnograficznych OBN oraz Komisji Etnograficzno-Socjologicznej naszego towarzystwa naukowego. Końcowym efektem będzie tu zbiorowa monografia
kultury ludowej Mazurów i Warmiaków.
Trzeci nurt stanowią podjęte obecnie badania nad społeczno-kulturowymi przeobrażeniami małych miast (niepowiatowych) naszego regionu.
Jako przykładowe wytypowane zostały trzy miasteczka: Ryn pow. Mrągowo, Bisztynek pow. Biskupiec Reszelski i Lidzbark pow. Działdowo.
Każde z nich reprezentuje inny typ pod względem struktury społecznozawodowej ludności i ich pochodzenia. Łączy je natomiast wielkość (2-4
tysiące mieszkańców), dawność i ciągłość praw miejskich, oraz peryferyjny charakter w stosunku do dużych ośrodków. Skomplikowana problematyka tych badań zdecydowała, tak jak i przy temacie pierwszym
(omówię to później), o konieczności potraktowania go kompleksowo przez ekonomistów, demografów, socjologów i etnografów.
Wracając do pierwszego, najbardziej zaawansowanego nurtu prac
(ukończone zostały już badania terenowe obejmujące 10 wsi na Warmii
i 15 na Mazurach, łącznie ok. 1000 respondentów), tj. badań nad procesem przemian i integracji kulturowo-społecznej należy jeszcze raz podkreślić ich specyficzność związaną z terenem. Chciałabym tu pokrótce
pokazać główne problemy tej tematyki.
Przyjmując kulturę, a więc i kulturę tradycyjną, jako funkcjonalną
i strukturalną całość, w której wszystkie elementy są ze sobą powiązane
i współzależne, badania prowadzone były poprzez analizę i obserwację
historycznie i społecznie ukształtowanych zachowań kulturowych i ich
wytworów. Pierwszym pytaniem stawianym wobec uzyskanych w ten
sposób materiałów empirycznych było pytanie o k i e r u n e k zachodząZob.: Anna Szyfer, Badania nad tradycyjną kulturą oraz gwarą Mazur i Warw: Stan i potrzeby nauk spolecznych na Warmii i Mazurach, Olsztyn 1966,
s. 58-69.
l
mii,
�Badania
nad procesami
integracji
na Mazurach
i Warmii
47
cych przemian w procesie ścierania się ze sobą wzorów zachowań zarówno
tradycyjnych poszczególnych grup, jak i niesionych przez źródła masowego przekazu nowych wzorów kultury masowej. Można wyróżnić było
tu trzy kierunki:
1. ujednolicanie się wzorów wszystkich grup pod wpływem kultury
masowej i wszystkich wiążących się z tym czynników przy równoczesnym
zaniku form tradycyjnych;
2. ujednolicanie się w niektórych dziedzinach (przejściowo) wzoru
tradycyjnego, którejś z grup, akceptowanego przez grupy pozostałe (dotyczy to np. technik związanych z gospodarstwem domowym, przetwórstwa, zwyczajów, elementów folkloru itp.);
3. pozostawanie grup, szczególnie w pierwszym okresie po osiedleniu,
przy własnych, tradycyjnych wzorach zachowań.
Należy tu przy tym podkreślić, że formy tradycyjne odegrały w specyficznej sytuacji ludnościowej rolę wyraźnie pozytywną. Przez stwierdzenie bowiem przy wzajemnej obserwacji podobieństw i zbieżności
własnej kultury, pozwalały na większe zaufanie grup do siebie, a w konsekwencji na szybsze zżycie się grup na wsi, na większą intensywność
procesu integracji społecznej.
Te trzy, różne wartościowo, równolegle przebiegające procesy każą
zastanowić się nad c z y n n i k a m i determinującymi je. Analiza wskazuje, że są one dwojakie. Pierwsze określić możemy jako czynniki zewnętrzne - e g z o g e n i c z n e, wypływające tak z konsekwencji zmian
ustrojowych Polski po r. 1945, jak i z postępujących procesów urbanizacji i industrializacji. Czynniki te oddziaływują na podstawowe elementy struktury kultury wsi - można by powiedzieć szkielet - takie jak
struktura społeczno-zawodowa, struktura gospodarstw i rodziny, instytucje formalne (szkoła, organizacje społeczno-polityczne, kółko rolnicze,
parafia), źródła masowego przekazu. Dopiero poprzez nie, jak gdyby
wtórnie, działają te czynniki na poszczególne zachowania kulturowe i ich
wytwory składające się na wzory codziennego życia. Można mówić np.
o takim przykładowym ciągu zmian: wzrost industrializacji - zmiany
w strukturze zawodowej wsi i rodziny - dojazdy do pracy - inny podział pracy w rodzinie - inne wzory spędzania czasu, inny stosunek do
obrzędów, autorytetów itp.
Ale na zmiany w poszczególnych zachowaniach oddziaływuje w sposób ważki jeszcze inny typ czynników, które można by nazwać wewnętrznymi - e n d o g e n i c z n y m i. Działanie ich zależne jest od składu
ludnościowego poszczególnych wsi, a co za tym idzie - zmiennej dominacji poszczególnych grup.
Czynnikami, nazywanymi przez nas jako wewnętrzne, są historycznie
i społecznie ukształtowane wzory tradycyjnych zachowań kulturowych
�48
ANNA
SZYFER
tych grup ludnościowych. Można by je podzielić wg stosunku do nich grup
na: z a s t a n e - charakterystyczne dla wszystkich grup osadniczych,
wyłączając autochtoniczną; w ł a s n e - charakterystyczne dla poszczególnych grup; o b c e - wzór jednej grupy dla grup pozostałych.
Oddziaływują one na poszczególne zachowania. Np. w trakcie ujednolicenia się wzorca kultury dla danej społeczności lokalnej następuje wybór któregoś z nich, a odrzucenie pozostałych.
Analiza tego procesu, w czasie którego następuje naruszenie stabilności jakiegoś wzoru, rozchwianie zachowań jednolitych pod względem
jakościowym (część osób zachowuje się według starego wzoru, a część
nowego), narastanie zachowań stosownie do nowego wzoru, wreszcie
przejście całkowite do wzoru nowego, pozwala na obserwację powstawania nowych form w trakcie ich stawania się.
W odniesieniu do poszczególnych wzorów zachowań kulturowych
można przy tym mówić o zmianie miejsca w całości, o zmianie funkcji
danego zachowania w stosunku do pozostałych, wreszcie o zaniku niektórych elementów treści. Dobrym przykładem mogą tu być zachowania
związane z obrzędowością - cyklem zwyczajów i obrzędów związanych
z zakończeniem prac żniwnych. Znane i utrzymywane przez większość
grup, straciły jednak one swoją magiczno-obrzędową funkcję, zubożyły
się w treści i wreszcie z miejsca istotnie ważnych w życiu społeczności
cbrzędów przesunęły się do roli imprezy rozrywkowej, często organizowanej przez instytucje formalne wsi.
Bardzo rzadko można obserwować sytuację, kiedy kierunek oddziaływań jest odwrotny. Czynniki nazywane przez nas wewnętrznymi - wzory zachowań - oddziaływują na podstawowe elementy struktury kulturowej wsi. Można to obserwować szczególnie w dziedzinie zachowań tradycyjnych związanych z życiem społecznym. I tak np. silne tradycje
"śpiewackie" którejś z grup zmuszają jak gdyby instytucje formalne wsi
do organizowania zespołów czy chórów (przykład wsi Butryny, gdzie tradycja rodzin warmińskich i osadników z Pomorza zdecydowała o istnieniu bardzo dobrze działającego zespołu teatralno-chórowego).
Innym z pytań problemowych, które można postawić po ustaleniu
k i e r u n k ó w zachodzących przemian i c z y n n i k ó w je determinujących, jest sprawa c z a s u ich trwania. Zebrany materiał pozwala na
wydzielenie trzech okresów: 1 - tuż po osiedleniu (1945--1947), 2 wokoło dziesięć lat później, oraz 3 - lata bieżące - dla procesów jeszcze nie zakończonych.
Spróbuję scharakteryzować te okresy uwzględniające równocześnie
jakościową wartość tych zmian rozumianych jako kierunek. W okresie
pierwszym zachodzące przemiany są wyraźnie jednolite kierunkowo. Prowadzą do przyjęcia przez wszystkie grupy niektórych wzorów zachowań
�Badania
nad procesami
integracji
na Mazurach
i Warmii
49
i szczególnie wytworów zachowań zastanych związanych z domem mieszkalnym, obejściem, technikami
rolniczymi, hodowlanymi
itp. Były to
elementy kultury ludności autochtonicznej,
Mazurów i Warmiaków. Wiązało się to z koniecznością przystosowania
się i adaptacji do miejscowych
warunków i "bazy materialnej".
Można tu więc mówić o zastanych domach i częściowo ich urządzeniu,
o narzędziach
rolniczych czy koniecznych ze względów klimatyczno-glebowych
typach upraw czy hodowli.
Znamiennym
jest, że wszystkie prawie zapożyczenia
z tego okresu odnoszą sit~ do dziedziny kultury materialnej.
Okres drugi (również wg oceny samych respondentów)
miał miejsce
wokoło
10 lat po osiedleniu (1955-57).
Charakteryzują
go już procesy
różnokierunkowe
i o różnej wartości. Będzie miało tu więc miejsce zarówno ujednolicenie
się wzoru z tradycyjnych
form różnorodnych,
różnych grup, przez wybór jednej z nich, jak i zarzucenie poszczególnych
form tradycyjnych
przez grupy na korzyść formy wspólnej, ale już charakterystycznej
dla kultury masowej. Oba te procesy wymagały
czasu
do obserwacji, oceny i akceptacji wzorów zachowań i dlatego rozpocząć
się mogły dopiero po pewnym okresie od osiedlenia.
A oto przykłady:
1. Stawianie snopków na polu miało w różnych regionach rozną formę. Na omawianym
terenie poszczególne
grupy początkowo
stosowały
tradycyjną
dla siebie formę. Po dłuższej obserwacji
zaczęto stosować
ogólnie dwie formy: mazurską - stygi (10 par snopków opartych o siebie) oraz wileńskie stawianie "w koło". Sprecyzowało
się przy tym stosowanie tych form i pierwsza, uważana za dobrą do szybkiego wysychania zboża, stosowana była w pogodę suchą, druga zaś nadawała się lepiej
\V czasie deszczu,
gdyż chroniła zboże przed zamoknięciem.
2. Przygotowanie
pokarmów i przechowywania
żywności również ujednoliciło się. Większość potraw charakterystycznych
dla poszczególnych
grup przyjęły
do swojego jadłospisu
grupy pozostałe. Tylko potrawy
wyraźnie obrzędowe, jak np. wileńska kutia, czy warmińska breja spotkały się z dezaprobatą
pozostałych
grup i przygotowywane
są wyłącznie
wewnątrz danej grupy i to przez pokolenie starsze. Ujednolicił się też,
na wzór warmiński, sposób przechowywania
żywności - weszło w "modę" wekowanie.
3. Również różnorodne typy wozów (często przywiezionych
przez osadników) ujednolicono przyjmując
wzór warmiński.
Zdecydował tu wzgląd
praktyczny. Swietnie scharakteryzował
to jeden z respondentów
pochodzący z Wołynia: " ... miejscowe warmińskie
wozy są lepsze, bo szersze
i krótsze, nasze były za długie i wąskie, to się wywracały
na tych drogach ..." 2 (Ramsowo).
2
4 -
Wieś Ramsowo pow. olsztyński.
Lud,
t. 55, 1971
�50
ANNA
SZYFER
4. Również z dziedziny kultury społecznej, z zachowań związanych
z obrzędowością doroczną, można podać ciekawe przykłady. Np. początkowo zespoły chodzących w okresie Nowego Roku maszkar zwierzęcych
rekrutowały się z jednej grupy i według jej wzorów "kolędowały". Zwyczaj chodzenia po rogalach zachował się wśród ludności warmińskiej bardzo dobrze i w formie bardzo archaicznej. W ciągu paru lat po osiedleniu
do grupy warmińskiej dołączyli się przedstawiciele innych grup kultywując ich formy, ale wzbogacając je o niektóre elementy swojej formy
zwyczaju, np. piosenki czy postacie. (Zwyczaj ten zresztą do dzisiaj zachował żywotność we wsiach o dużym odsetku ludności warmińskiej).
Podobnie wyglądała sytuacja ze zwyczajem wielkanocnym - chodzeniem
po smaganiu, przy czym przedstawiciele grup osadniczych wchodząc
w skład zespołów wzbogacali ten zwyczaj a "oblewanie" wodą.
Okres trzeci - to lata bieżące. Obejmuje on procesy jeszcze nie zakończone, trwające. Są one w zasadzie jednokierunkowe - prowadzą do
zaniku takich tradycyjnych wytworów, jak niektóre wierzenia i część
folkloru. Można tu jednak, choć sporadycznie, obserwować przyswajanie
niektórych wierzeń i literatury przez poszczególne grupy. Odnosi się to
np. do poznawania i opowiadania wierzeń i legend związanych z charakterystycznymi miejscami w okolicy, jak jeziora, głazy, zamki, przejmowanymi przez grupy osadnicze od ludności autochtonicznej (np. na 600
respondentów przeprowadzonej z osadnikami ankiety 65~/o podało, że zna
i opowiada miejscowe legendy).
Oczywiście wszystkie te procesy są niejednorodne dla całego omawianego terenu i dla każdej nieomal wsi mają trochę inną wartość. Zależy to, jak mówiłam już wyżej, od substratu ludnościowego danej społeczności lokalnej. Niemniej można przyjąć tu jakieś prawidłowości. Najsilniej oddziaływują tradycyjne wzory zachowań grupy autochtonicznej,
dlatego dominacja tej grupy wywiera silny nacisk na obraz wzorow zachowań kulturowych wsi, w których występują.
Warto tu przypomnieć, że w tak zwanych polskich, to znaczy historycznie zasiedlonych ludnością polską powiatach Warmii (olsztyński, biskupiecki), marny we wsiach powyżej 50'°/~ludności miejscowej, a w powiecie olsztyńskim odsetek ten osiąga w wielu wsiach powyżej 80%. We
wsiach mazurskich procent ten jest mniejszy i sięga przeważnie 20~/0:.
Dynamika procesu przemian i ich jakościowego wyniku w zależności
od sytuacji ludnościowej jest jednym z pytań stawianych przez nas w pracach nad przemianami wsi i małych miast. W tym celu wsie dobierane
były do badań między innymi według struktury pochodzenia ich ludności, a wszystkie badane wsie podzielone zostały na kategorie stosownie
do odsetka ludności autochtonicznej.
Problematyka ta jest bardzo interesująca. Chciałam tu tylko zwrócić
�Badania
nad procesami
integracji
na Mazurach
i Warmii
51
uwagę na fakt niezmiernie prężnego wzoru grupy autochtonicznej. Można
bowiem jego oddziaływanie obserwować już wszędzie tam, gdzie odsetek
tej ludności sięga zaledwie 20'O/~. Przejmowar:ie wzorów tej grupy można
obserwować w większości dziedzin; np. we wsiach o przewadze warmińskiej obserwujemy przejmowanie wzorów zachowań nawet w odniesieniu
do niektórych wierzeń (kłobuk, mara, czary, wierzenia i legendy związane
z charakterystycznymi miejscami).
Wszystkie te aspekty badań nad przemianami wsi i małych miast naszego województwa - pytania o kierunek przemian, czas trwania i czynniki determinujące je - stwarzają konieczność oświetlenia tej problematyki wszechstronnie. Zdecydowało to o prowadzeniu zarówno badań jak
i analizy kompleksowo, a więc przez takie dyscypliny nauk społecznych,
jak ekonomika wsi, demografia, socjologia i etnografia. Postulat łączenia
wysiłków kilku dyscyplin naukowych wysunięty został przez wielu etnografów już dawniej 3. Spróbowaliśmy w warunkach olsztyńskich postulat
ten zrealizować praktycznie. I tak analizę struktury ludności pod względem wieku, płci i pochodzenia przeprowadzają z nami demografowie,
badanie struktury gospodarczej wsi robią ekonomiści rolnictwa, analizę
instytucji wiejskich - socjolodzy (jeden z socjologów badał również problem starzenia się ludności wsi). Badania prowadzone były po wspólnym
uzgodnieniu tematyki w tych samych wsiach i często u tych samych informatorów.
Poza pracami terenowymi, w ramach Komisji Etnograficzno-Socjologicznej i Komisji Nauk Ekonomicznych naszego Ośrodka problemy wynikające z badań dyskutujemy wspólnie. Organizujemy również coroczne
spotkania naukowe poświęcone tematyce współczesnych przemian wsi
i małych miasteczek województwa olsztyńskiego, w których każda z wymienionych dyscyplin bierze czynny udział (takie seminaria odbyły się
w latach 1969, 197'0i 1971 w Waszecie k. Olsztynka). Wydaje się, że ten
kompleksowy sposób badań i prac spełnia w praktyce postulowaną integrację nauk społecznych, a nam pozwala w sposób wszechstronny i pełny
oświetlić badaną problematykę.
SIedzenie procesów przemian współczesnych zachodzących na wsi olsztyńskiej we wszystkich ich aspektach, przygotowywanie analizy i opracowania ma znaczenie dwojakie: teoretyczne - jako wkład do badań nad
kulturą i jej przemianami; i praktyczne, gdyż wykrycie i zrozumienie
wszystkich bodźców determinujących procesy zmian powinno pomóc
praktykom w ukierunkowaniu i intensyfikacji tych procesów.
3
nych.
Np. prof. prof.: J. Bursztę,
K. Dobrowolskiego,
A. Kutrzebę-Pojnarową
in-
�52
ANNA
SZYFER
ANNA SZYFER
RESEARCH
INTO PROCESSES OF SOCIO-CULTURAL
IN MASUP..IA AND VAHMIA
INTEGRATION
(Su m mary)
The problem of cultural changes taking place in rural areas is one of the
major preoccupations of ethnography. 'This is especially interesting in the Western
and Northern regions of Poland, which possess a highly specific population structure. It was here that various ethnic groups came to settle from different parts
of the country, bringing with them their own characteristic pattems of social and
cultural behaviour. The complex processes of Cc1l1tactsbetween the various patterns
and the formation
of a common model from the original mosaic, the general
mechanisms and dynamics of these phenomena, provide a fascinating field of study.
These processes are additionally
complicated in those regions, whel'e besides
the newcomers there is an autochthonic population. In such cases it often occurs,
that the culture of the autochthonic group is accepted as the common model.
For a number of years the W. KętrzyJisJ<i Research Centre has conducted
investigations
into the economic, population, social and cultural aspects of the
Varmia region, which is typical of the problems mentioned above. By taking into
account the results and empirical materials supplied by such spheres as economics,
demography and sociology, it is possible to elucidate by ethnographical analysis the
cultural changes taking place there, :md also to establish the factors which determine them.
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/5c6be7cefdd239c067da32664a53879b.pdf
58d14953f74a3130bc956c9d707ae17c
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Etnografia Polska
Subject
The topic of the resource
etnografia, etnologia
Description
An account of the resource
czasopismo
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1958-
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PIA
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
pdf
Language
A language of the resource
polski
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
IAiE PAN ( d.IHKM PAN)
Publisher
An entity responsible for making the resource available
IAiE PAN
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:408
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1959
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:369
Title
A name given to the resource
Niektóre wnioski z materiałów językowych / ETNOGRAFIA POLSKA 1959 t.2
Description
An account of the resource
ETNOGRAFIA POLSKA 1958 t.2, s.282-287
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
Szyfer, Anna
Language
A language of the resource
pol.
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
ANNA
SZYFER
NIEKTÓRE W N I O S K I
Z. MATERIAŁÓW
JĘZYKOWYCH
Badania gwaroznawcze dają ogromne możliwości retrospektywnego
spojrzenia na dzieje l u d z i mówiących daną gwarą. Pozwalają one na
ustalenie niektórych granic etnicznych, wskazują również na k i e r u n k i
osadnictwa. W i e l o k r o t n i e zdarza się, że oddalone od siebie zaledwie
o parę kilometrów wsie mają różny zasób l e k s y k a l n y . G d y dzieli j e g r a
nica polityczna l u b wyznaniowa, j a k m a to miejsce między w s i a m i w a r
mińskimi i m a z u r s k i m i , jest t o zjawisko zrozumiałe. Natomiast zróżnico
wanie takie na pozornie j e d n o l i t y m terenie, nie mającym granic dzie
lących, sygnalizuje zróżnicowane pochodzenie mieszkańców t y c h w s i .
l\
Do badania słownictwa, a właściwie — j a k w w y p a d k u mojej pracy —
zasobu leksykalnego wystarczy bardzo niewiele pytań. W czasie badań
na terenie K u r p i o w s k i e j Puszczy Zielonej posługiwałam się k w e s t i o
nariuszem s t u p y t a n i o w y m , zawierającym działy: słownictwo części
d o m u , wozu, t k a c t w a , r o l n i c t w a , s t r o j u , przygotowania - p o k a r m u , za
gadnień wierzeniowo-obrzędowych i owadów. G d y chcemy wykryć zróż
nicowanie zatarte już przez czas i oddziaływanie sąsiedniej g w a r y pod
w i e l u względami podobnej, a więc łatwiej przejmowanej przez p r z y byszów, m u s i m y pytać nie o nazwy rzeczy l u b przedmiotów codziennego
użytku, które przecież ścierają się w stałym użyciu, a i c h ujednolicenie
d y k t o w a n e jest i c h komunikatywnością, lecz przede w s z y s t k i m o zja
wiska i nazwy oderwane, będące j a k g d y b y przez swoją drug©planowość
prywatną własnością ludzi, t y m s a m y m więc długo nie podlegające
wpływom. T a k więc słownictwo części pługa, krosien, kołowrotka czy
nazwy zwierząt bądź kiedyś zagrażających człowiekowi, bądź hodowa
nych, są j e d n o l i t e na terenie całej Polski, w w i e l u w y p a d k a c h Słowiań
szczyzny, a n a w e t z n a j d u j e m y j e w p o d s t a w o w y m słownictwie języków
indoeuropejskich K Zróżnicowanie zaś nazw i czynności w i e r z e n i o w y c h
czy też nazw d r o b n y c h owadów jest wprost nieprawdopodobnie bogate.
1
Materiał
nera,
porównawczy
B e r n e k e r a
i
czerpałam
Sławskiego.
ze
słowników
etymologicznych
Bruck
�WNIOSKI
Z MATERIAŁÓW
JĘZYKOWYCH
M a p a 1. Zróżnicowanie n a z w g w a r o w y c h
O
omacnica #
mentelnica •
'•.
283
n a oznaczenie ćmy nocnej
bzieda
A
mara ©
i
ćma
'
Wg szkicu A. Szyfer wyk. Z. Biernacki
i
}
1
•*>
#
lj
J L
Kierując się t y m szukałam zróżnicowania m . i n . także i w dparciu o słow
n i c t w o owadów.
W badaniach n a d zróżnicowaniem l e k s y k a l n y m cały t e r e n k u r p i o w s k i objęłam początkowo siatką badań o p u n k t a c h oddalonych od siebie
o m n i e j więcej 10 k r a . Na pasie ograniczonym od zachodu Omulwią
a od wschodu Szkwą nie znalazłam p r a w i e żadnego zróżnicowania
w obrębie badanych działów słownictwa. Dopiero posuwając się dalej na
wschód między Szkwą a Pisą uzyskałam zaskakujące w p r o s t w y n i k i .
Oto cała północna część tego pasa okazała się zupełnie inna, a słownictwo
t y c h w s i w działach różnicujących bardzo podobne do słownictwa z w i o sek m a z u r s k i c h powiatów piskiego i szczycieńskiego . Zagęścić więc
3
1
A
;
8
2
Materiały
językowe
dotyczące
terenu
Puszczy
d r o b n y c h notatek p r z y c z y n k a r s k i c h , o p u b l i k o w a l i
3
P o r . materiały
gwaroznawcze
lektologii P A N w W a r s z a w i e .
przygotowane
Zielonej,
K. N i t s c h
do d r u k u
l i c z n y c h , ale
ii
;-J
,;j
H . F r i e d r i c h.
jjj
oprócz
i
\
|
.j
przez
I
Zakład
Dia-
J
!l
�ANNA
2g4
SZYFER
musiałam sieć badań na t y m terenie, aby uściślić zróżnicowanie. Na pa
sie Szkwa — Pisa przebadane zostały p r a w i e wszystkie w i o s k i (26), z po
minięciem t y l k o zupełnie południowych, leżących nad samą Narwią, w s i
zaścianków szlacheckich. T a k więc na łącznie przebadanych 45 w s i 26
przypada na stosunkowo mały obszar między Szkwą a Pisą: 11 z n i c h
t
j k pozwala wnioskować podany poniżej przykładowy materiał
0
a
wsie pochodzenia innego niż cały region. Stanowią one około 24°/o, c z y l i
p r a w i e *A t e r e n u
Równoleżnikowe zróżnicowanie na K u r p i a c h t a k i c h nazw, j a k n p .
kozły, k r o w y , k o p l i n y , koźliny, można by chyba tłumaczyć za d r e m
H . F r i e d r i c h e m , objaśniającym to zjawisko pasowości na przykładzie
f o n e t y k i , a szczególnie nosowości i palatalności, większą k o n s e r w a t y w nością terenu północnego, odciętego bardziej od wpływów k u l t u r a l n y c h .
Dobrze to i l u s t r u j e wyżej w y m i e n i o n y autor na przykładzie słabnięcia
tendencji a r t y k u l a c y j n y c h palatalności asynchronicznej (psiwo, pchiwo,
p j i w o , piwo). Natomiast k o m p l e k s y terenowe nazw, j a k ma to miejsce
np. p r z y nazwach ćmy, nietoperza i k o n i k a polnego, na dodatek spotykane
także kompleksowo w n i e d a l e k i m sąsiedztwie w powiecie
Szczytno
i Pisz w województwie olsztyńskim, dowodzą różnego osadnictwa.
4
Dzięki możliwości zestawienia t y c h materiałów z materiałami zebra
n y m i przez warszawski Zakład D i a l e k t o l o g i i P A N mogłam t u stwierdzić
identyczność słownictwa na niektórych terenach Mazurów i Kurpiów.
Tak n p . w k u r p i o w s k i c h wsiach L e m a n , Z i m n a , W a r m i a k , Wyżega,
Zalas, D u d y , Łączki, P i a n k i występuje nazwa grycka, oznaczająca bie
dronkę, występująca równocześnie w t y m s a m y m znaczeniu w powiecie
Szczytno we wsiach: Opaleniec, Sasy, Róglas, Szymany, G r o m , L e m a n y ,
Dźwierzuty, Pasym, R u m i Rudziska. Cały teren na zachód od S z k w y
zajmuje mazowiecka grzegrzółka.
Sporadycznie występuje
przepiórka
i kokoszka, znane również na Mazurach, oraz ogólnopolska boża krówka.
Drugą nazwą, układającą się t a k samo kompleksowo, jest nazwa ćmy.
W wyżej w y m i e n i o n y c h wsiach k u r p i o w s k i c h i m a z u r s k i c h występuje
bzieda oraz sporadycznie również mazurska mara. Ciekawe jest t u
określenie bzieda j a k o rodzaj mentelka (motyla) a biedny, bo szary, n i e
ładny. Nazwa mara pochodzi prawdopodobnie od innej cechy tego owada:
jego życia nocnego, co musi przypominać marę. Popularna na pozosta
łym obszarze omacnica, znana również i na Mazowszu, zawiera również
cechę owada, latającego po ciemku, czyli „po o m a c k u " . Występująca
1
.
5
H . F r i e d r i c h , Gwara
opracowanej
i
kurpiowska
(fonetyka),
Warszawa
1954.
W ub. r o k u przygotowałam do d r u k u do m o n o g r a f i i językowej M a z u r i W a r m i i ,
Warmii.
przez
ten
Zakład,
Słownictwo
zwierząt,
gadów
i
owadów
Mazur
�T
WNIOSKI
Z MATERIAŁÓW
JĘZYKOWYCH
M a p k a 2. Zróżnicowanie n a z w g w a r o w y c h
A
lelek O
skórzan H
skórzak
285
n a oznaczenie n i e t o p e r z a
• skórnik • kacopyrz #
(czasem nientoperz)
mentoperz ©
nietoperz
Wg szkicu A. Szyfer wyk. Z. Biernacki
w k i l k u n a s t u miejscowościach mentelnica
to po prostu f e m i n i n u m od
mentla, znana również w powiecie p i s k i m (mapa 2).
Podobnie też układają się nazwy nietoperza. M a z u r s k i
kacoperz
(mapa 2) zajmuje południowo-wschodni teren K u r p i . Na reszcie pasa
Szkwa — Pisa d o m i n u j e nazwa skórzan, tłumaczona przez ludność t y m ,
że „uun to m a takie skrzidła j a k ze skóry". Cały zachodni teren K u r p i
zajmuje, występujący i na Mazowszu, lelek. Te t r z y przykładowe nazwy
ilustrują i dokumentują dobrze zróżnicowanie etniczne t e r e n u i ciążenie
jego północnego wschodu k u M a z u r o m . Pozostały teren k u r p i o w s k i —
j a k wykazują p u n k t y przebadane porównawczo w p o w i a t a c h przasny
s k i m , mławskim, ostrołęckim na południe od N a r w i , pułtuskim i płoc
k i m — stanowi raczej jednolitą całość z Mazowszem.
Z e b r a n y materiał mógłby dowodzić pochodzenia części wiosek pół
nocno-wschodniego t e r e n u k u r p i o w s k i e g o z sąsiednich M a z u r . Wskazuje
na to również toponomastyka, te same nazwy w s i b o w i e m spotykane są
�ANNA
286
Mapka
3. Zróżnicowanie
#
nazw
SZYFER
gwarowych
koniki O
skocz •
n a oznaczenie k o n i k a
polnego
skoczki
Wg szkicu A. Szyfer wyk. Z. Biernacki
równocześnie na K u r p i a c h i Mazurach, j a k n p . P i a n k i , Czarnia, L e m a n ,
Z i m n a , P u p k o w i z n a , Wyżega, Turośl, Niedźwiedź i t p . Takie możliwości
wysuwał już H . F r i e d r i c h na podstawie zbieżności fonetycznych, lecz
n i e mógł tego wówczas w pełni udowodnić materiałem przykładowym
ze wzglądu na niemożność przeprowadzenia badań na terenie m a z u r s k i m
będącym już poza granicą Polski. Zebrany obecnie przeze m n i e materiał
t e r e n o w y zdaje się popierać tę tezę. Popiera ją również w niektórych
w y p a d k a c h materiał a r c h i w a l n y , wskazujący na emigrację Mazurów
z powiatów Ełk i Olecko na Suwalszczyznę i powiatów Pisz i Szczytno
na K u r p i e . D o k u m e n t y p r z y b y c i a ewangelickiej ludności z M a z u r na
t e r e n y P o l s k i przechowuje m . i . Ewangelickie A r c h i w u m w Suwałkach.
Być może, że podobne d o k u m e n t y znalazłyby się w zniszczonym niestety
w czasie w o j n y E w a n g e l i c k i m A r c h i w u m w Łomży. Emigracja ta p r z y
pada na dwudzieste i trzydzieste lata X V I I I w . i była spowodowana
z jednej s t r o n y wzrostem ucisku ekonomicznego i narodowościowego na
�WNIOSKI
Z MATERIAŁÓW
JĘZYKOWYCH
287
terenie M a z u r , z d r u g i e j zaś ucieczką przed zarazami. W t y m czasie na
K u r p i a c h pas między Szkwą a Pisą był jeszcze p r a w i e nie zamieszkany,
a przez swe podobieństwo warunków geograficzno-gospodarczych dosko
nale nadawał się na osiedlenie Mazurów.
Badania językowe pozwalają wysunąć tezy o m a z u r s k i m pochodzeniu
niektórych w s i k u r p i o w s k i c h . Wskazują na istnienie zagadnienia i na
k i e r u n e k , w j a k i m może iść jego rozwiązanie. Ostateczne ustalenie szla
ków m i g r a c j i należy już do historyków.
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/14578a03d7612edff3f57857382bf378.pdf
6d3a87f3a12c1f700d0fada23d0d711f
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Lud
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Polskie Towarzystwo Ludoznawcze
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PTL
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
pdf
Language
A language of the resource
pol
Type
The nature or genre of the resource
czasopismo
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6116
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PIA
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
2008
Subject
The topic of the resource
wielokulturowość
społeczność lokalna
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:5703
Title
A name given to the resource
Zbiorowości terytorialne jako "światy społeczne" w warunkach wielokulturowości / LUD 2008 t.92
Description
An account of the resource
LUD 2008 t.92, s.127-136
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
Szyfer, Anna
Language
A language of the resource
pol
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Polskie Towarzystwo Ludoznawcze
Type
The nature or genre of the resource
czas.
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
Lud, t. 92, 008
1
ANNA SZYFER
Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej
Uniwersytet im. Adama Mickiewicza
Poznań
ZBIOROWOŚCI TERYTORIALNE JAKO „ŚWIATY SPOŁECZNE"
W W A R U N K A C H WIELOKULTUROWOŚCI
Założenia badawcze
Wielokulturowość rozpatrywać można na wielu płaszczyznach i w wielu
aspektach. Każdy z nich wymaga precyzyjnego doboru terenu obserwacji i odpo¬
wiednich narzędzi badawczych.
Podejmując obserwację i analizę jednego regionu wielokulturowego, przyję¬
łam, że interesować będą mnie wsie, w których mieszkańcy dzielą się, czy może
lepiej, różnicują według przynależności etnicznej, wyznaniowej i społecznej.
Taka sytuacja występuje w większości wsi na ziemi bielskiej na Podlasiu. Spoty¬
kamy tu Białorusinów i Polaków, katolików i prawosławnych (z pamięcią o uni¬
tach), mówiących językiem polskim, białoruskim i po naszymu — miejscową
gwarą łączącą oba języki. Zróżnicowanie społeczne wyraża się w obecności na
tym terenie chłopów — polskich i białoruskich, drobnej szlachty zaściankowej
oraz resztek bojarów białoruskich. Oczywiście, są wsie „jednolite", jak na przy¬
kład zaścianki (okolice) drobnoszlacheckie, czy wsie chłopskie (np. białoruskie),
ale większość reprezentuje mozaikę kulturową. Stanisław Ossowski używał dla
takich wsi określenia „zbiorowości terytorialne" (Ossowski 1967: 227-229). Ter¬
min „zbiorowość" odnosi się do wielu różnych grup społecznych zajmujących
wspólną przestrzeń.
Należy odnieść się do pojawiających się w tytule „światów społecznych".
Można powiedzieć, że każda z grup składających się na zbiorowość jest „światem
samym dla siebie". Przy konieczności atomizacji — w trakcie badań — zbioro¬
wość dzieli się na poszczególne grupy. Kategoria „światów społecznych", a więc
i kulturowych, wydaje się niezwykle przydatna.
Kategorię „światów" przyjmuję za amerykańskim socjologiem Anselmem
Straussem. Rozwinął on koncepcję „światów" Tamotsu Shibutaniego, rozumie¬
jącego świat społeczny (w badaniach nad zbiorowościami) jako obszar kulturo-
�128
Anna Szyfer
wy, którego granice nie są wyznaczane ani przez terytorium, ani przez formalne
członkostwo, ale przez zakres efektywnej komunikacji społecznej. Przejmując
teorię „światów", Strauss podkreślał, że:
— każdy z nich stanowi uniwersum (całość) uregulowanych społecznie re¬
lacji;
— każdy tworzy obszar, dziedzinę, w której istnieje pewien rodzaj organiza¬
cji wewnętrznej;
— każdy jest obszarem kulturowym, którego granic nie wyznaczają ani tery¬
torium, ani formalne uczestnictwo;
— w każdym granice te wyznaczone są komunikowaniem (Strauss 1978:
119-127).
Za podstawowe cechy „światów" Strauss uznał: rodzaj działalności, miejsce,
technologie — odziedziczone i innowacyjne, swoistą organizację wewnętrzną,
członkostwo — także nieformalne, poczucie przynależności.
Czyż więc podstawy „funkcjonowania" tej kategorii, szczególnie zaś aspekt
obszaru kulturowego i granic wyznaczonych komunikacją (interakcje), nie od¬
powiadają wprost idealnie sytuacji wielokulturowości analizowanych wsi? Gru¬
py składające się na zbiorowość to przecież „światy społeczne" (Kacperczyk
2005).
Anselm Strauss, reprezentujący interakcjonizm symboliczny, wykorzystał tę
kategorię do badań nad biografiami (przebiegiem życia). Za Straussem kategorią
tą posługiwał się socjolog niemiecki Fritz Schutze (1983), rozszerzając metodę
zdobywania materiału biograficznego o narrację autobiograficzną, czyli wywo¬
łane opowiadanie „życiorysu swojego świata" przez narratora. Wywołana nar¬
racja wydaje się niezwykle przydatna w trakcie badań etnologicznych, pozwala
bowiem na skupianie się na pewnym aspekcie i okresie życia badanego bez słu¬
chania całego życiorysu (np. wojsko, szkoła, działalność zawodowa). Zabieg ten
wykorzystałam, prowadząc badania nad osobowościami kulturowymi. Metodę
tę do analizy specyficznych grup stosują też, za Fritzem Schutze, polscy (głów¬
nie łódzcy) socjolodzy. Tak więc, kategoria „światów społecznych" oraz narracja
autobiograficzna mogą być skutecznymi narzędziami w badaniach społeczności
wielokulturowych.
Jeżeli zastanawiamy się nad zróżnicowaniem kulturowym i dialogiem kultur,
powinniśmy przyjrzeć się procesowi nabywania kompetencji kulturowych oraz
trwałości dziedzictwa kulturowego poszczególnych grup.
Można tu wydzielić kilka poziomów. Pierwszym jest proces socjalizacji —
wdrażania wzorów kulturowych, norm i wartości w trakcie wychowania w ro¬
dzinie. Przekazywane są tu elementy dziedzictwa kulturowego właściwego danej
grupie regionalnej czy etnicznej (Nikitorowicz 2001).
O etapie drugim można mówić, gdy młody człowiek zaczyna funkcjonować
w szerszej społeczności. Dalsze oddziaływanie rodziny przyczynia się do umac¬
niania przyjętych już wzorów, możemy mówić o procesie ich internalizacji. Nie-
�Zbiorowości terytorialne jako „światy społeczne" w warunkach wielokulturowości
129
mniej wejście w zbiorowość to także zderzenie z innymi grupami, często prowa¬
dzące do zapożyczeń i procesu akulturacji.
W warunkach współczesnego świata bardzo ważne są również oddziaływa¬
nia zewnętrzne — kultury popularnej i „wysokiej", zintensyfikowane wyjazdami
poza wieś — do pracy czy szkoły. Następuje wówczas często proces unifikacji
różnorodnych wzorców. Do takiego efektu przyczynia się niewątpliwie szkoła,
choć na badanym przeze mnie terenie wdrażany jest program zapoznawania ucz¬
niów z różnorodnością (Nikitorowicz 2001).
Analizę relacji między grupami różnymi kulturowo rozpocząć trzeba od zba¬
dania poziomu zachowania dziedzictwa kulturowego grup, przy czym ważne
wydaje się stwierdzenie, które elementy zachowały się dobrze, a które mają ten¬
dencję do zmiany czy zaniku. Stopień zmiany można wskazać obserwując, ja¬
kie elementy dziedzictwa są znane, kultywowane i przekazywane, które są tylko
kultywowane, a które jedynie pamiętane. W toku „ścierania się" wzorców kultu¬
rowych we wspólnym trwaniu na obszarze jednej wsi ważna jest bowiem „siła"
kulturowa, atrakcyjność wzorców danej grupy. Zapożyczenia w trakcie procesu
akomodacji następują zwykle, gdy grupy mniejsze, o słabiej zachowanej kultu¬
rze, zapożyczają wzorce od grup większych (często zarazem bardziej się liczą¬
cych), o kulturze lepiej zachowanej. Oczywiście, jeżeli obie nie tracą elementów
tradycyjnych na korzyść ogólnopolskich (kultura popularna, kultura „wysoka").
Grać tu może ważną rolę imperatyw historyczny zachowania własnej kultury, jak
w wypadku drobnej szlachty. Tu odrębność zostaje zachowana.
Trzeba jeszcze podkreślić uwarunkowania sprzyjające akomodacji w trakcie
dialogu kultur oraz wykształcaniu się tożsamości lokalnej i regionalnej, pozwala¬
jącej na wspólne działania na rzecz miejsca zamieszkania czy regionu. Za czyn¬
niki sprzyjające można tu uznać dobrze działające instytucje kulturalne, pełniące
rolę integrującą, miejscowych, uznanych przez wszystkich liderów i animatorów,
a także szkoły i Kościoły (jako przykład może służyć działalność diakona prawo¬
sławnego z Bielska Podlaskiego czy katolickiego proboszcza z Hajnówki).
Przykłady zbiorowości
Dotychczasowe rozważania i propozycje metodologiczne spróbuję zilustro¬
wać materiałem empirycznym. Klasycznym przykładem terenu, gdzie wsie, czyli
zbiorowości terytorialne, składają się z kilku grup — światów zróżnicowanych
etnicznie, kulturowo, językowo, wyznaniowo i społecznie, jest Podlasie. Do ba¬
dań wybrałam Podlasie środkowe, ziemię bielską. Można wyróżnić tutaj kilka
typów wsi:
—jednolite chłopskie, białoruskie;
—jednolite chłopskie, polskie;
— mieszane chłopskie, polsko-białoruskie;
�130
Anna Szyfer
— mieszane, chłopi — drobna szlachta, polskie;
— jednolite, zaścianki (okolice) drobnoszlacheckie.
Powiat bielski pod tym względem dzieli się wyraźnie na kilka stref. Obszar
na wschód od Bielska Podlaskiego to przewaga wsi pierwszego typu: chłopskich,
charakteryzujących się tożsamością białoruską i wyznaniem prawosławnym. Po¬
dobnie przewaga chłopskiej ludności białoruskiej występuje na północ od rze¬
ki Narwi (w kierunku na Białystok). Tereny na zachód od Bielska, szczególnie
okolice Brańska, to przewaga zaścianków drobnoszlacheckich i wsi mieszanych,
zamieszkanych przez chłopów polskich i drobną szlachtę. Największą mozaiką
etniczną, kulturową i społeczną charakteryzują się okolice samego Bielska. Tu
można spotkać wszystkie wymienione typy wsi. Poniżej omówię kilka wybra¬
nych przykładów.
Wieś Soce
Wieś w większości białoruska i prawosławna o dobrze zachowanej kulturze
tradycyjnej. O swoim języku mówią: „my to mówimy po prostu". Jedna z roz¬
mówczyń zaznacza:
Jak poszłam do szkoły, to oczywiście dzieci mówiły po p r o s t u . , u nas we wsi
to byli i prawosławni, i katolicy, ale wszyscy mówili z domu po naszemu, to taka
mieszanka, trochę polski, trochę białoruski..., to tak jest po rzekę Narew — wszę
dzie jest po tutejszemu..., to i imiona też i takie, i takie — Iwany i Marusie, ale też
Józki i Helki.
Mówiąc o wyznaniu, większość podkreśla — „my prawosławni", ale słysza¬
łam też opowiadanie, jak to „z lekcji religii batiuszki wychodzili katolicy, ale oni
mieli swoje lekcje w kościele, w soboty, bo ich było mniej".
Poczucie tożsamości mieszkańców tej wsi często utrzymuje się na poziomie
lokalnym: „ja zawsze czułam się tutejszą, nie Białorusinką, nie Polką — a tutej¬
szą". Inny z rozmówców zauważa, że na pytanie, kim są, najczęściej pada okre¬
ślenie wiążące się z wyznaniem: „jestem tutejszy, prawosławny". Przywiązanie
do terenu dobrze też ilustruje inna wypowiedź:
Gdyby kto chciał mnie przenieść do środkowej Polski to NIE (!), tutaj jest najle¬
piej; gdzie się człowiek urodził, to i umrzeć powinien, bo tu wszystko jest swoje.
i powietrze i ziemia, i dole i niedole.
Niezwykle ciekawe są uwagi o przekazie kultury w procesie socjalizacji. Jeden
z informatorów refleksyjnie zauważa: „Nikt nas gospodarowania, orania, tkania
nie uczył, a człowiek umie..., to ojciec matka..., to w domu my się nauczyli...,
�Zbiorowości terytorialne jako „światy społeczne" w warunkach wielokulturowości
131
to i bajek i piosenek., to wszystko w domu". I rzeczywiście, elementy folkloru
są tu bardzo żywe. Usłyszałam w czasie badań bajki i anegdoty opowiadane na
zmianę przez gospodarzy starych i w średnim wieku.
Wydaje się, że w tej wsi „światem" kulturowym jest rodzina i społeczność
wiejska.
W okolicy wsi Soce, według rozmówców, prawie nie ma wsi drobnoszlacheckich (tylko Ancuty odległe o kilka kilometrów). Wieś Soce z Ancutami miała
w 20-leciu międzywojennym wspólną szkołę. Znamienny dla stosunków chłopi
— szlachta jest opis informatorki, która wspomina, że przed I I wojną światową
chodziła do tej szkoły. „I pani, dzieci chłopskie, jak ja, to szły przez furtkę, a szla¬
checkie przez bramę, taki był podział". Ta informatorka przytacza inne przykłady
różnic, dotyczące ożenku, a także anegdoty. Na przykład: „Po czym można poznać
pole szlachty? — Po krzywej bruździe. Jak krzywa bruzda, to wieś szlachecka".
Pojawia się też opis znajdującego się za wsią Puchły majątku szlacheckiego
Dykałowiczów. Wszystko tu różni się od świata chłopów z tej wsi. Uprawa roli,
dom i jego wyposażenie, zwyczaje. Jest to wyraźnie inny świat — w niewielu
sprawach (np. szkoła), z konieczności, współdziałający z chłopskim.
W relacjach mieszkańców tej wsi przejawia się poczucie odmienności, ale nie
widać wyraźnych konfliktów. „Tu na pograniczach — zaznaczano — to wszędzie
jest taka mieszanka, i małżeństwa też bywają mieszane, ale rzadko ze szlachtą,
my się tak nie dzieliliśmy, żyliśmy obok siebie zgodnie".
Warto wspomnieć o książkach Ireny Matus, urodzonej w tejże gminie, które
można traktować jako gatunek pośredni między pamiętnikiem a opracowaniem
monograficznym. Sama autorka określa te teksty jako „gawędę etnograficzną"
(Matus 1994, 2000). Zawarty tam rys historyczny, gospodarczy i etnograficzny
pozwala zrozumieć dzieje tej ziemi. Autorka podkreśla „białoruskość" i prawo¬
sławie mieszkańców wsi na północ od Narwi, których losy pokazuje w szeregu
wybranych, ciekawych życiorysów.
Wieś Olczewo
Najbliższe okolice Bielska Podlaskiego są bardzo zróżnicowane. Olczewo to
wieś drobnej szlachty o tożsamości polskiej. Urodzona w niej rozmówczyni mó¬
wiła: „Olczewo to była wieś, gdzie tylko szlachta, k a t o l i c y . , my na tej ziemi
zawsze byli". O języku domowym mówi — „w naszej wsi był tylko język pol¬
ski", ale zaraz dodaje, że w sąsiedniej, oddalonej o kilometr wsi „żyli też chło¬
pi mówiący «po swojemu», oni byli prawosławni". Bardzo ostro widzi różnice,
głównie związane ze zróżnicowaniem społecznym, przypisując mu też odmien¬
ności kulturowe. Mówi na przykład o sposobie zwracania się do siebie: „Oni (!)
zwracają się do siebie per «Wy», a to u nas nie, u nas się mówi Pan, Pani, ale Wy
to nie, nasze zwyczaje są delikatniejsze". O stosunkach między różnymi grupami
�132
Anna Szyfer
stwierdza — „dawniej się tak nie mieszali jak teraz, ale także po wsiach to się nie
kłócili, dobrze żyli..., te podziały i wrogi to po miastach".
Obecnie informatorka, pani Stasia, mieszka zimą z córką w Bielsku, ale wios¬
ną i latem w rodzinnej wsi, gdzie na gospodarstwie pozostał mąż i dzieci. Pod¬
chodzi do tej sytuacji żartobliwie, mówiąc:
Tak to się dzielę na Stasię miejską i Stasię wiejską. Tu [w Bielsku — A.S.] mam
wszystkie miejskie wygody, na wsi żyję i pracuję jak dawniej w gospodarstwie.
M y byliśmy szlachta, ale na roli to tak samo było, praca jak u chłopów, ale obyczaj
nasz delikatniejszy.
Na jej przykładzie wyraźnie widać pojawienie się podwójnego kodu kulturo¬
wego — miejskie miesza się z wiejskim.
Wieś Pulsze
Inny typ kulturowy przedstawiają wsie okolic Brańska. Jest to teren o ogrom¬
nej przewadze okolic szlacheckich i wsi chłopów etnicznie polskich. Wyznaniowo też jest jednolity — katolicki.
Jako przykładem posłużę się charakterystyką wsi Pulsze. Już na wstępie rozmówca-szlachcic podkreśla:
M y tu w tej części wsi wszyscy katolicy i P o l a c y . , my szlachta, bo tu okolica
szlachecka., ale w tej drugiej części wsi to chłopi, ale też Polacy i k a t o l i c y . , ale
oni określają się „tutejsi", a mówią „po prostu"..., a my po polsku.
Ma on bardzo dobre rozeznanie w terenie i zaznacza, że szlachta jest osiedlo¬
na koło Bielska Podlaskiego i na zachód po Brańsk; na północ i wschód do Na¬
rwi mieszkają Białorusini-prawosławni. Wyróżnia też wsie „miejskie" (własność
miasta) wokół Bielska, stwierdzając, że to byli chłopi, ale „wolni".
Akcentując cechy swojej „szlacheckości" mówi: „My zawsze z rolnictwa
żyli, ziemię uprawialiśmy., bo ziemia dla szlachty to rzecz najważniejsza".
Uważa też, że emigracje szlacheckie zaczęły się dopiero po I wojnie światowej
i do miasta; „nie tak jak chłopi, co szli za morza, do Ameryki". Zauważa, z żalem,
rosnącą „ucieczkę" młodych z gospodarki do miasta. Interesująco tłumaczy te
„ucieczki", podkreślając, że tradycją szlachty była silna władza ojca, i synowie,
chcąc się usamodzielnić, musieli emigrować do miasta. Charakteryzując cechy
zewnętrzne zagród szlachty, zwracał uwagę, że domy mieszkalne były u nich
większe i zawsze z gankami.
Mówiąc o sferze obyczajowej swojej szlacheckiej grupy, podkreśla się podzia
ły społeczne, stwierdzając: „My tu żylim osobno..., inny język i inne zwyczaje...
�Zbiorowości terytorialne jako „światy społeczne" w warunkach wielokulturowości
133
Małżeństwa?, ...żenić się nie było można, wytykali i rodzina, i sąsiedzi..., mó
wiono: prędzej z miotłą, jak z chłopką". Podobnie niechętnie widziano małżeń
stwa z osobą innego wyznania — „nie kładź dwa pacierze do jednego łóżka".
Różnice dotyczyły też zwyczajów i obrzędów. Według narratora:
Oni [chłopi — A.S.] na Boże Narodzenie chodzili „z gwiazdą", na Wielkanoc
„z Alleluja", chodzili i zbierali datki, przychodzili i do nas, ale my do nich to nie...
Tańce tańczyliśmy wszystkie, i chłopskie, ale piosenek chłopskich się nie śpiewa
ło, tylko patriotyczne, powstańcze.
Ciekawa uwaga dotyczy także udziału w organizacjach społecznych wsi
w 20-leciu międzywojennym. Podobno „nie wypadało szlachcie się angażować".
Po I I wojnie światowej ten „zakaz" przestał funkcjonować.
Wypowiedzi drugiej części wsi, tej chłopskiej, są oczywiście inne. Tu podkre¬
ślano gospodarność rodzin chłopskich, ale też wskazywano na mobilność — mi¬
gracje zarobkowe od końca X I X wieku. Zwracano również uwagę na poprawę
sytuacji materialnej gospodarstw po przeprowadzonej na początku X X wieku
komasacji i zakazie dzielenia gospodarstw.
Szlachta się nie poddała reformie — mówi jeden z rozmówców — to dzielili i dzie¬
lili, teraz mają takie małe pola...; to jest taka gadka: jak się pies położy na polu
szlachcica to mu ogon wystaje., takie pole jest małe.
Poziom ekonomiczny szlachty ilustrują też liczne przyśpiewki, na przykład:
„Ożeniłem się w drobnej szlachcie, posag przyniesiono mi w płachcie" (wieś
Szpaki). Podkreślane cechy szlachty to „kłótliwość, zadziorność, pewność sie¬
bie".
Podsumowując, można stwierdzić, że trwająca tu w niektórych dziedzinach
(zwłaszcza w obyczajowości) do dzisiaj tradycja zdecydowała, że wieś tworzy
dwa światy. Relacje między mieszkańcami były ograniczone, a zapożyczenia
niewielkie.
Specyficznym źródłem jest rękopiśmienny pamiętnik ze wsi Szpaki. Ojciec
jego autora pochodził z Pulsz. Tekst, pisany w 1977 roku, autor oparł na relacjach
dziadka, ojca, rodzeństwa i obserwacjach własnych. Pamiętnik obejmuje okres od
1863 roku po czasy współczesne autorowi. Niezwykle interesujące są opisy do¬
tyczące uwłaszczenia i sytuacji chłopów, jak też zmian w statusie dziadka i ojca.
Zawarte w tekście biografie członków rodziny pozwalają stwierdzić „mieszanie
się" tak narodowe, jak i wyznaniowe; pojawia się określenie „tutejszy". Autor
podkreśla też wielokulturowość rodziny i sąsiadów, niewielką liczbę konfliktów
i dobrą współpracę. Bogaty w opisach materiał etnograficzny wskazuje na tra¬
dycyjny sposób życia. Pamiętnik jest przykładem na „stan wielokulturowości",
a „światy" na wielu płaszczyznach mieszają się ze sobą.
�134
Anna Szyfer
Do tej skrótowej charakterystyki wsi bielskich warto jeszcze dodać stosunek
do wielokulturowości przedstawicieli obu występujących na tym terenie wyznań,
katolickiego i prawosławnego. Zaprezentuję dwie postacie.
Diakon Doroteusz Fionik (świeckie imię Dariusz) urodził się w 1965 roku
w Bielsku Podlaskim i tam mieszka. Sam siebie określa jako „miejscowego Ru¬
skiego". W rodzinnym domu, drewnianej chałupie, zorganizował prywatne mu¬
zeum, coś w rodzaju izby regionalnej. Zgromadził tu starannie opisane narzędzia
rolnicze i gospodarcze, tkaniny i elementy stroju. Ma też publikacje, a w trakcie
niezwykle interesującej rozmowy mocno podkreślał konieczność chronienia dóbr
kultury — „to wszystko określa, kto my są, to świadectwo naszych korzeni i to
trzeba chronić". Ważne jest przy tym, że widzi on całościowo region, zwracając
przy tym uwagę na jego zróżnicowanie, wielokulturowość. Przy mapie, przyta¬
czając nazwy wsi, charakteryzował ich skład etniczny. Podkreślał przy tym, że
tożsamość jest tu ogólnie słabo wykształcona. Najsilniejsza jest w zaściankach
szlacheckich, takich jak wieś Augustów pod Bielskiem, której mieszkańcy do
dziś mówią: „my z Augustowa, my nie chłopi, a szlachta, my Polacy";
Ks. Zbigniew N . urodził się w zaścianku drobnoszlacheckim pod Brańskiem,
obecnie prowadzi parafię w Hajnówce. W rozmowach wykazuje bardzo dobrą
znajomość historii, kultury i problemów wielokulturowego terenu. Ciekawie cha¬
rakteryzuje stosunki w swojej rodzinnej okolicy drobnoszlacheckiej. Akceptuje
wielokulturowość i współpracuje tak z katolikami, jak i prawosławnymi.
Próbując wyciągnąć pierwsze wnioski z badań miejscowości charakteryzują
cych się wielokulturowością można zauważyć pewne prawidłowości:
— przebieg procesów akomodacji w zbiorowościach terytorialnych zależny
jest od liczby „światów" w obrębie danej zbiorowości, ale też od siły dzie
dzictwa kulturowego poszczególnych grup;
— ważna jest długość trwania grup, a więc dawność osadnictwa i współżycia
ich mieszkańców;
— istotny wydaje się też dystans kulturowy między różnymi grupami.
Biorąc pod uwagę powyższe, można stwierdzić, że proces akomodacji i inte¬
gracji szybciej przebiega w zbiorowościach, które charakteryzuje podobny status
społeczny, często niezależnie od zróżnicowania etnicznego i wyznaniowego. Na
tomiast w społecznościach, w których występuje zróżnicowanie społeczne (chło
pi — drobna szlachta), podziały, acz słabsze niż dawniej, trwają. Wydaje się też,
że stan wielokulturowości na badanym terenie nie powoduje ostrych konfliktów.
Słowa kluczowe: wiejskie zbiorowości terytorialne, „światy społeczne", wielokultu
rowość, narracja autobiograficzna, kultura tradycyjna, Podlasie
�Zbiorowości terytorialne jako „światy społeczne" w warunkach wielokulturowości
135
BIBLIOGRAFIA
Kacperczyk A.
2005
Zastosowanie koncepcji społecznych światów w badaniach empirycznych,
w: E. Hałas, K.T. Konecki (red.), Konstruowanie jaźni i społeczeństwa.
Europejskie warianty interakcjonizmu symbolicznego, Warszawa: Scholar,
s. 167-190.
Matus I .
1994
Wieś Strzelce-Dawidowicze w tradycji historycznej, Białystok: Białoruskie
Towarzystwo Historyczne.
2000
Lud nadnarwiański, cz. 1, Prace Katedry Kultury Białoruskiej Uniwersyte
tu w Białymstoku, t. 2, Białystok: K K B Uniwersytetu w Białymstoku.
Nikitorowicz J.
2001
Pogranicze, tożsamość, edukacja międzykulturowa, Białystok: Trans Hu¬
mana.
Ossowski S.
1967
Z zagadnień psychologii społecznej, Warszawa: PWN.
Schütze F.
1983
Biographieforschung und narratives Interview, „Neue Praxis" 13: 3,
s. 283-293.
Strauss A.
1978
A Social World Perspective, „Studies in Symbolic Interaction" 1, s. 119-128.
Anna Szyfer
TERRITORIAL COMMUNITIES AS „SOCIAL WORLDS" UNDER
CONDITIONS OF MULTICULTURALITY
(Summary)
The author discusses the problem of multiculturality of the rural communities in Pod¬
lasie in northeastern Poland. The region is inhabited by a population of different ethnic
origin (Poles, Byelorussians), language (Polish, Byelorussian and local dialect), religion
(Catholics, Orthodox) and social (peasants, descendants of small gentry). In the analysis
she uses Anselm Strauss' concept of „social worlds"; in the research itself she adopted
Fritz Schütze's autobiographic narrative method. The discussion of the „social worlds"
(and cultural worlds at the same time) is illustrated with empirical material collected in
three villages - Soce (a village mostly inhabited by Orthodox Byelorussians), Olczewo
(a village inhabited by Polish small gentry) and Pulsze (a Polish, Catholic village, inha¬
bited by peasants and small gentry). The study led to the conclusion that the processes
of accommodation and integration are faster in communities characterised by a similar
�136
Anna Szyfer
social status, often irrespective of ethnic and religious differences. On the contrary, in
communities with apparent social differences, the old divisions have remained, although
they are not so strong as in the past.
Key words: rural territorial communities, „social worlds", multiculturality, autobiographic narrative, rural traditional culture, Podlasie region
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/9fdbef3a00016acff5774b36faefe81f.pdf
3ee071c54565e1743dee1e75de530d60
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Etnografia Polska
Subject
The topic of the resource
etnografia, etnologia
Description
An account of the resource
czasopismo
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1958-
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PIA
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
pdf
Language
A language of the resource
polski
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
IAiE PAN ( d.IHKM PAN)
Publisher
An entity responsible for making the resource available
IAiE PAN
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1223
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1985
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:1129
Title
A name given to the resource
Ośrodek Badań Naukowych im. Wojciecha Kętrzyńskiego w Olsztynie / ETNOGRAFIA POLSKA 1985 t.29 z.1
Description
An account of the resource
ETNOGRAFIA POLSKA 1985 t.29 z.1, s.221
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
Szyfer, Anna
Language
A language of the resource
pol.
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
OŚRODEK BADAŃ NAUKOWYCH
I M . WOJCIECHA KĘTRZYŃSKIEGO W OLSZTYNIE
W Ośrodku prowadzone są w ramach planu naukowego Zakładu Ba
d a ń nad Współczesnością następujące prace o tematyce etnograficznej
i z pogranicza etnografii:
1. S p o ł e с z n o - к u 11 u r o w a
problematyka
małego
m i a s t a — praca zespołowa (doc. dr hab. Anna Szyfer, dr Bożena Be
ba, dr Halina Murawska, mgr Lech Gizelbach). W założeniu ma to być
synteza problematyki małego miasta w Polsce. Główny akcent położono
na współczesność małych miast z uwzględnieniem historycznych uwa
runkowań. Pytania badawcze dotyczyły przemian funkcjonowania spo
łeczności lokalnej i kultury tradycyjnej. Analizą objęto miasta do 5 tys.
mieszkańców, posiadające historyczne prawa miejskie. Uwzględniono k i l
ka typów miast, dobierając je według lokalizacji, struktury społeczno-za
wodowej oraz funkcji. Podstawową bazę źródłową stanowią badania em
piryczne, materiały archiwalne, statystyczne, obserwacja uczestnicząca,
kroniki itp. Badania prowadzono od 1972 r. i zakończono w roku 1983;
2. K u l t u r a
drobnomieszczańska
na
przykładzie
w y b r a n y c h ś r o d o w i s k (dr Bożena Beba). Terenem obserwacji
jest miasto Olsztyn. Praca oparta zostanie na badaniach empirycznych
i analizie materiałów archiwalnych. Temat rozpoczęto w 1981 г., zakoń
czenie przewidziano na 1988 г.;
3. P r z e m i a n y
w
małomiasteczkowym
systemie
w a r t o ś c i (mgr Lech Gizelbach). Jest to temat szczegółowy związany
z pracą zbiorową dotyczącą małych miast (patrz punkt 1). Rozpoczęto
go w 1982 г., a zakończenie przewidziane jest ńa rok 1988;
4. M o n o g r a f i a e t n o g r a f i c z n a w s i W o r y t y (doc. dr
hab. Anna Szyfer). Jest to monografia typowej wsi warmińskiej. Pod
stawową bazę będą stanowiły badania empiryczne oraz analiza pamięt
ników i wspomnień, kronik itp. Temat rozpoczęto w 1980 г., a zakończe
nie przewidziane jest na 1986.
Opracowała: Anna Szyfer
Do druku przygotowała: Iwona
Kdbzińska-Stawarz
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/3e21ab368e99d23feeb0294b54cb82c4.pdf
04226c16de96d7332ccc7edf2c6567d4
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Etnografia Polska
Subject
The topic of the resource
etnografia, etnologia
Description
An account of the resource
czasopismo
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1958-
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PIA
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
pdf
Language
A language of the resource
polski
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
IAiE PAN ( d.IHKM PAN)
Publisher
An entity responsible for making the resource available
IAiE PAN
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:818
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1974
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:752
Title
A name given to the resource
Kształtowanie się rynku pieniężnego w Mongolii / ETNOGRAFIA POLSKA 1974 t.18 z.1
Description
An account of the resource
ETNOGRAFIA POLSKA 1974 t.18 z.1, s.191-208
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
Szynkiewicz, Alicja
Language
A language of the resource
pol.
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
S
T
U
D
I
A
I
M
A
T
E
R
I
A
..Etnografia Polska", t. X V I I I :
Ł
Y
1974 z. 1
ALICJA SZYNKIEWICZ
KSZTAŁTOWANIE SIĘ R Y N K U PIENIĘŻNEGO W MONGOLII
Przedmiotem niniejszego a r t y k u ł u będzie kształtowanie się stosunków
pieniężnych na terenach dzisiejszej Mongolii do czasów wprowadzenia
własnego narodowego pieniądza Mongolskiej Republiki Ludowej. Stosun
ki handlowe posłużą t u jedynie za tło niezbędne dla prezentacji tematu.
Zagadnienia te interesowały badaczy rosyjskich w końcu X I X i na
początku X X w., co wiązało się z charakterem kontaktów handlowych
łączących w t y m czasie Rosję z Mongolią. Na podstawie materiałów nad
syłanych przez placówki konsularne i handlowe, a także uzyskanych
w wyniku prac ekspedycji badających sytuację ekonomiczną kraju, k i l
kakrotnie dokonywano analiz struktury i funkcji rynku mongolskiego .
Jednakże zebrane materiały odnosiły się w przeważającej części do prze
łomu wieków, natomiast źródła dla okresów wcześniejszych zawierają
bardzo ubogie informacje dotyczące stosunków handlowych panujących
u Mongołów.
Epoka feudalna w Mongolii trwała od co najmniej X I I I do począt
ków X X w. i charakteryzowała się z interesującego nas punktu widze
nia funkcjonowaniem rynku surowcowego i wymiany towarowej prze
obrażającej się z czasem w towarowo-pieniężną oraz brakiem rodzimego
mennictwa pomimo stałego rozwoju handlu. Specyfika rozwoju gos
podarczego, odmienna od europejskiej, związana była z brakiem silnej
scentralizowanej władzy państwowej (z wyjątkiem krótkiego okresu i m
perialnego), z ekstensywnym koczowniczym pasterstwem i gospodarką
naturalną.
Jednostronność gospodarcza od najdawniejszych czasów zmuszała ple
miona koczownicze do utrzymywania stosunków handlowych z ludami
x
1
M. I . B o g o l e p o w ,
M. N. S o b o l e w , Oczerki russko-mongolskoj
ekspedicii w Mongoliju w 1910 д., Tomsk 1911; Moskowskaja
torgowaja
ekspedicija
w Mongoliju w 1910. д., Moskwa 1912; A. P. B o ł o b a n , Mongolija w eje sowremennom torgowo-ekonomiczeskom
otnoszenii, Pietrograd 1914; I . M. M a j s к i j ,
Sowremennaja Mongolija, Irkutsk 1921.
�192
ALICJA SZYNKIEWICZ
osiadłymi. Kontakty te w odległej przeszłości polegały na towarowej
wymianie produktów hodowli odbywającej się zwykle na peryferiach
obszaru zamieszkałego przez koczowników. Wysuwane są koncepcje, że
konflikty zbrojne między koczownikami a ludami osiadłymi były rezul
tatem zakłóceń w wymianie handlowej i miały na celu jej przywróce
nie lub zastąpienie.
Zanim Mongołowie pojawili się jako zorganizowany twór etniczny
kształtujący politykę wschodnich obszarów Azji Środkowej, rolę taką
pełniły inne ludy koczownicze zamieszkujące tereny dzisiejszej Mon
golii. Źródła historyczne dowodzą, że utrzymywano kontakty handlowe
z osiadłymi rolnikami na południu. Mogły to być kontakty mniej lub
bardziej trwałe, ale wydaje się, że stanowiły one stały składnik stosun
ków między nomadami i ludami osiadłymi. Tak więc istniejący od I I I wie
ku p.n.e. związek plemienny Hunów prowadził z cesarstwem chińskim
ożywioną wymianę produktów gospodarki pasterskiej na produkty zbo
żowe, wyroby rzemiosła i przedmioty zbytku. Plemiona koczownicze
Żoużan utrzymywały stosunki handlowe z państwem Toba-wej (płn.-zach.
Chiny) zakupując w nim ryż, proso, tkaniny, wyroby z l a k i .
Przejawem zainteresowania koczowników handlem był fakt, że przez
ich terytorium wiódł szlak tranzytowy z Chin przez Azję Środkową do
Zachodniej. Przy szlaku tym powstawały na terenach zamieszkałych
przez pasterzy osady, jak na przykład ujgurskie Kara-Bałgasun w V I I I
wieku. Stanowiły one miejsce postoju karawan kupieckich zdążających
w obie strony, co umożliwiało ludności osad oraz przybywającym do nich
koczownikom dokonywanie wymiany handlowej. Powstająca w ten spo
sób symbioza dawała koczownikom korzyści tak istotne, że w ich intere
sie leżało zabezpieczanie przebiegu szlaków przez własne terytoria.
Również dlatego wszelkie zakłócenia w handlu karawanowym i brak
jego ciągłości spotykały się z dużym niezadowoleniem plemion koczow
niczych. Celem rekompensaty organizowano wyprawy łupieżcze na te
reny cesarstwa chińskiego, które niekiedy przyczyniały się do wzno
wienia handlu. Ta stała dążność do ożywiania handlu na szlakach ka
rawanowych w momentach jego słabnięcia wydaje się mieć nie tylko
charakter troski ekonomicznej o kontynuowanie wymiany towarowej.
Należy pamiętać, że w skład koczowniczych związków plemion Żoużanów, Turków i Ujgurów oprócz ludności koczowniczej wchodziły również
ludy osiadłe zajmujące się rolnictwem. Osiadła część Ujgurów oprócz
rolnictwa zajmowała się również garncarstwem, metalurgią, wyrobem
broni i ozdób. Współistnienie ludów osiadłych i koczowniczych w ra
mach jednej organizacji politycznej ułatwiało zapewne wymianę wew2
2
Istorija
Mongolskoj
Narodnoj Respubliki,
Moskwa 1967, ss. 74-86.
�193
R Y N E K PIENIĘŻNY W MONGOLII
nętrzną, zwłaszcza, że rzemieślnicy osiedlali się zazwyczaj w osadach
leżących przy szlaku karawanowym, do których przyjeżdżali również
koczownicy. Wymiana z osiadłą częścią ludności nie zaspokajała widać
jednak wszystkich potrzeb ludności koczowniczej, skoro tak dużą wagę
przywiązywano do handlu zewnętrznego. Można przypuszczać, że w ta
kich wypadkach handel karawanowy dawał koczownikom możność na
bycia przede wszystkim artykułów luksusowych, na przykład jedwabiu,
ozdób czy lepszych gatunków broni, podczas gdy w inne mogli zaopatry
wać się u ludności osiadłej.
Istotnym elementem handlu tranzytowego wydaje się być również
jego rola prestiżowa. Plemiona, przez których terytoria przebiegał szlak,
oprócz wynikających z tego korzyści ekonomicznych dostrzegały też
jego znaczenie polityczne. Możliwość wpływu na trwanie handlu oraz
kontrola jego charakteru i przebiegu miała znaczenie dla kształtowania
się stosunków politycznych i gospodarczych tak na własnym terenie,
jak również z Chinami. Fakt, że cesarstwo chińskie Czou (obecnie Seczuan) płaciło kaganatowi tureckiemu daninę w wysokości 100 tysięcy
sztuk jedwabnych tkanin rocznie nie jest tu bez znaczenia . Jednocześ
nie kształtowała ona stosunki z sąsiednimi plemionami koczowniczymi,
umożliwiając rozszerzanie na nie wpływów politycznych. Przypuszczać
można, że szlaki handlowe pełniły również funkcję głównych kanałów
przepływu informacji i przyczyniały się do kształtowania światopoglądu
ludności koczowniczej. Dowodzić tego może m.in. trójjęzyczna inskry
pcja turecko-sogdyjsko-chińska z I X wieku znaleziona w okolicy KaraBałgasun nad Orchonem. Znajomość pisma i posługiwanie się nim w kil
ku j ęzycznycłi tekstach świadczy o rozwiniętych zapewne potrzebach kon
taktów i porozumiewania się z innymi ludami azjatyckimi. Można też
sądzić, że więzi handlowe były jednym z zasadniczych sposobów przeka
zu tak ważnych elementów kultury, jak religia i pismo. Przykładem
może tu być rozprzestrzenienie się alfabetu ujgurskiego, który odegrał
tak ważną rolę w życiu kulturalnym ludów Azji Środkowej.
Potwierdzeniem wagi jaką koczownicy przywiązywali do handlu
szerszego, wykraczającego poza własny rynek, znajdziemy również —
choć w częściowo zmienionej formie — u plemion mongolskich two
rzących w X I I I wieku imperium mongolskie. Plemiona te utrzymywały
wprawdzie stosunki handlowe z osiadłymi ludami Azji Środkowej, które
weszły w skład imperium, ale główną rolę odgrywały kontakty z cesar
stwem chińskim.
Nie sprzyjały one wszakże powszechniejszemu rozwojowi społecznego
podziału pracy i tworzeniu się miejscowych rynków zbytu z rodzimą
3
e Tamże,
s. 86.
13 — Etnografia Polska, XVITI/1
�194
ALICJA SZYNKIEWICZ
warstwą kupiecką. Jedynie w Karakorum — stolicy imperium — istnia
ła warstwa kupiecka i rzemieślnicza nie mongolskiego pochodzenia. We
dług relacji Wilhelma Rubruka, dzielnicę kupiecką miasta zamieszkiwa
li muzułmanie, rzemieślniczą Chińczycy, a oprócz nich rzemieślnicy
z krajów Azji Zachodniej, Bliskiego Wschodu, a nawet Europy. Do K a
rakorum docierały miedziane monety chińskie, przywożone w postaci
zdobyczy wojennych wraz z innymi przedmiotami pochodzenia chińskie
go, jak lustra, srebrne naczynia, ceramika, jedwab. Mogły one również
dostawać się tu drogą chińsko-mongolskiej wymiany handlowej, ale
raczej w bardzo ograniczonych ilościach i sporadycznie, gdyż była to
w zasadzie wymiana towarowa. Istnienie monet chińskich potwierdziły
prace wykopaliskowe prowadzone na terenie Karakorum w latach 19481949 przez rosyjsko-mongolską ekspedycję archeologiczną S. W. Kisielewa. Znaleziono wówczas w domach mieszkalnych, kantorach kupieckich,
pracowniach rzemieślniczych i w okolicy rynku zbożowego około 230 mo
net, głównie z X I I wieku . Przypuszczać można, że monety te pełniły
funkcję obiegową jedynie w transakcjach między ludnością chińską
i muzułmańską zamieszkującą Karakorum i znającą zasady gospodarki
pieniężnej. Przemawiać by za tym mogło miejsce znalezienia monet —
dzielnica handlowa, domy zamieszkane przez kupców i rzemieślników.
Wydaje się mało prawdopodobnym, aby monety te tezauryzowano. Pod
czas prac wykopaliskowych nie natrafiono bowiem na żaden skarb mo
net. Brak ten jednak może mieć również charakter przypadkowy, spo
wodowany ograniczonym zakresem prac archeologicznych, które objęły
niewielką część dawnej stolicy.
Fakt występowania na terenie Karakorum monet, których funkcja
środka cyrkulacji w obrocie handlowym nie została udokumentowana,
jest zatem wyjątkiem w ogólnie panujących zasadach handlu w ówczes
nej Mongolii. Wśród koczowników najprawdopodobniej jedyną i na pe
wno najpowszechniejszą formą handlu była wymiana towarowa, oparta
na miernikach wartości występujących najczęściej w postaci zwierząt
hodowlanych. Wspominają o tym źródła z X I I I wieku— pamiętniki Mar
ko Polo oraz Tajna historia Mongołów .
Handel wymienny dotyczył również kontaktów mongolsko-chińskich
z tym, że dla cesarstwa miał on znaczenie bardziej polityczne niż gos4
5
4
L . A.
s e 1 e w,
N.
Kiselew,
golskie,
5
Monety
J e w t j u c h owa,
W. K i s e l e w ,
Drewnie-mongolskije
J . M e r p e r t,
iz kulturnogo
goroda,
Remieslenno-torgowyje
op. cit., ss. 173-182, Por. także
słoja
Kara-Korum,
[w:] S.
Moskwa 1965, ss. 183-187; S. W. K i S.
kwartały
Kara-Koruma,
[w:]
Imperium
mon
Kałużyński,
Warszawa 1970, s. 102.
Tajna
historia
Mongołów
— anonimowa
S. Kałużyński, Warszawa 1970, s. 108.
kronika
mongolska
z XIII
w., t ł u m .
�195
R Y N E K PIENIĘŻNY W MONGOLII
gospodarcze, zwłaszcza po upadku dynastii mongolskiej. Z tego też
powodu nie dopuszczano do rozwoju transakcji wymiennych w formie
kupno-sprzedaż, a dążono do wkomponowania ich w system wasalnej
zależności, w myśl zasady „bez daniny nie ma handlu" . Zgodnie z tym
handel mongolsko-chiński odbywał się poprzez poselstwa, które przywo
żąc daniny i dary dla cesarza chińskiego dostarczały zarazem towarów
na sprzedaż. Towary te zakupywał zwykle skarb państwa dyktując na nie
ceny i płacąc produktami chińskiego rzemiosła i rolnictwa. Monet w han
dlu tym nie używano, ponieważ w Chinach począwszy od X wieku wy
stępował niedostatek miedzi i żelaza, z których to metali wykonywano
monety. Dlatego prawo zabraniało wywozu monet poza terytorium Chin .
Oprócz handlu z poselstwami Chiny otwierały w X I V - X V I wiekach
w swoich rejonach pogranicznych końskie rynki do handlu z ludnością
koczowniczą. Konie nie były jedynym towarem wymienianym na tych
rynkach, Mongołowie dostarczali również bydła, skór i wełny. Głównymi
dostawcami byli feudałowie mongolscy. Oferowane na sprzedaż produkty
czerpali oni tylko częściowo ze swych stad. Znaczna ich część pochodziła
od poddanych aratów, którzy produktami hodowli i myślistwa uiszczali
daniny i płacili k a r y . Końskie rynki otwierane były okresowo — jeden
lub dwa razy w miesiącu, przy czym handel trwał od 3 do 5 dni w za
leżności od ilości dostarczonego towaru. Ponieważ Mongołowie nie byli
monopolistami w dostawach koni i bydła do Chin (konkurencję dla nich
stanowili Tybetańczycy), musieli podporządkować się narzucanym im
warunkom. Do ośrodków, w których funkcjonowały końskie rynki Mon
gołowie winni byli przybywać bez broni, a po zakończeniu transakcji
niezwłocznie opuszczać terytorium chińskie oddalając się od granic na
odległość nie mniejszą niż 50 km. Transakcje dokonywane na rynkach
nosiły głównie charakter wymienny. Za dostarczone zwierzęta Mongoło
wie otrzymywali jedwabne i bawełniane materiały, wyroby żelazne,
kotły do gotowania jedzenia, produkty mączne i herbatę. Nie mogli jedy6
7
8
6
A. S. M a r t y n o w , O nekotorych
osobiennostjach
torgowli czajem i ioszaďmi w epochu Min, [w:] Kitaj i sosiedi w drewnosti i sredniewiekowie, Moskwa
1970, s. 184.
E . P. S t u ż i n a , Nekotoryje woprosy ekonomiki Kitaja XI-X1I
w. w sunskom zakonodatelstwie, [w:] Istoriografija
i istocznikowedenije
istorii stran Aziji
i Afriki, Leningrad 1968, ss. 72 n.
W feudalnej Mongolii istniała duża różnorodność kar uiszczanych b y d ł e m
i innymi zwierzętami hodowlanymi, np. za zabójstwo, kradzież, cudzołóstwo, aro
ganckie zachowanie w stosunku do feudała, zuchwałość i o d m o w ę danin w postaci
p o d w o d ó w dla w ł a d c y oraz inne przewinienia. Por, Chalcha Dżirum,
pamjatnik
mongolskogo feudalnogo prawa, opr. S. D. Dyłykow, Moskwa 1965. W rozliczeniach
gospodarczych posługiwano się jednostką przeliczeniową bodo określoną konkretną
ilością różnych rodzajów zwierząt.
7
8
�196
ALICJA SZYNKIEWICZ
nie nabyć broni, gdyż prawo chińskie surowo zabraniało sprzedawania
jej koczownikom .
Jednym z ważniejszych produktów otrzymywanych w handlu z Chiń
czykami była herbata. Handel z cudzoziemcami był w Chinach od roku
1361 zmonopolizowany, zaś handel prywatny zabroniony. Zmonopolizo
wany handel odbywał się na końskich rynkach nieregularnie i prowa
dzony był w kantorach wymiany zwanych czamasami. Handel herbatą
stanowił element polityki Chin w stosunku do koczowników mongolskich,
wśród których produkt ten cieszył się dużym popytem. W dokumentach
pekińskiego ministerstwa finansów znajduje się wzmianka z 1523 roku:
„Nasze państwo zmusza barbarzyńców przyganiać konie do Chin, a na
gradza ich za to herbatą. Praktyka ta nazywa się czafa. Została ona
przyjęta nie dlatego, że w Chinach nie ma dobrych koni, ale dlatego, że
na krańcach Chin żyją barbarzyńcy i praktyka ta przywiązuje ich do
Chin" w.
9
Innym ważnym dla Mongołów produktem otrzymywanym od Chiń
czyków był jedwab używany przez bogatsze warstwy społeczeństwa do
szycia wykwintnej odzieży. Dostarczanie złego gatunkowo i nie nadają
cego się do użytku jedwabiu było niejednokrotnie przyczyną napadów
zbrojnych na Chiny. Między innymi obniżanie przez Chińczyków cen na
konie i płacenie za nie jedwabiem niskiej jakości były głównymi argu
mentami usprawiedliwiającymi najazdy władcy mongolskiego Esena w X V
wieku. Wysuwano je podczas pertraktacji odbywanych z przedstawicie
lami dworu Mingów . Najazdy te nie zawsze poprawiały stosunki han
dlowe między dwoma państwami. Częściej powodowały całkowite przery
wanie ich na pewien czas i zamknięcie rynków końskich. Podobne represje
pociągały za sobą nowe najazdy zbrojne Mongołów mające na celu gra
bież i rekompensatę za przerwany handel. Władcy mongolscy starali się
polepszać źle układające się stosunki handlowe drogą interwencji dyplo
matycznych. Wysyłano liczne poselstwa z darami do Pekinu celem uzys
kania zgody na wznowienie handlu.
n
Za panowania Dajan chana (1460-1543) ustalono zasady pokojowych
kontaktów chińsko-mongolskich, w wyniku których w 1488 roku Chiń
czycy określili reguły handlu z koczownikami. Końskie rynki miały być
otwierane w rejonach przygranicznych trzy razy do roku, a więc znacznie
rzadziej niż w poprzednim okresie. Mała ilość rynków oraz rzadkość ich
funkcjonowania nie zadowalały w pełni władców mongolskich. Ałtan
chan, syn Dajan chana, wysłał w 1548 roku poselstwo do Chin w celu
9
10
11
Istorija..., s. 153.
Cytat za M a r t y n o w, op. cit, s. 238.
Istorija..., s. 160.
�R Y N E K PIENIĘŻNY W MONGOLII
197
wyjednania zgody na wznowienie ponownie przerwanego handlu i jego
rozszerzenie na inne miejscowości. Niechętny stosunek Chińczyków do
tych petycji spowodował wyprawy zbrojne, które w 1550 roku dotarły
pod Pekin. W wyniku zaistniałej sytuacji Chiny zgodziły się na otwarcie
końskich rynków w nowych miejscowościach — Datunie i Siań-fu. Fun
kcjonowały one jednak krótko i ich likwidacja doprowadziła do ponow
nych najazdów mongolskich. Dopiero w 1570 roku Ałtan chanowi udało
się, dzięki poparciu dygnitarzy chińskich, uzyskać zgodę na otwarcie rynku
w Datunie oraz zorganizowanie nowych rynków w Kałganie, Sininie
i Chuch-choto, które czynne były średnio przez 12-14 dni. O rozmiarach
handlu wymiennego na tych rynkach wspominają informacje źródłowe,
według których w 1571 roku na czterech rynkach końskich Mongołowie
wymienili około 28 tys. koni . Stała dążność do prowadzenia handlu
i jego rozszerzania na inne tereny Mongolii skłoniła Bintu, następcę Ałtan
chana, do najazdu w latach siedemdziesiątych X V I wieku na tereny
prowincji Seczuan. Władca ten domagał się w ten sposób otwarcia dodat
kowego rynku w Gancy, gdyż w danym rejonie nie było miejsca wyzna
czonego do prowadzenia handlu z Chinami. Chińczycy zgodzili się w ó w
czas na żądania Bintu i w 1574 roku w Gancy otwarto rynek wymienny.
Otwieranie nowych rynków, zamykanie ich i związane z tym najazdy
mongolskie, wysyłanie poselstw i petycji do Chin dla kontynuowania
handlu trwało do końca X V I wieku i umożliwiło panującej w tym czasie
w Chinach dynastii Ming (1368-1644) uzależnienie ekonomiczne Mongolii
od Chin. Zmiana form tej zależności na bezpośrednią nastąpiła w wieku
X V I I , kiedy to władzę w Chinach opanowała dynastia mandżurska (16441911). Mandżurowie narzucili Mongołom swoją władzę polityczną usta
lając jednocześnie jednostronne ciężary ekonomiczne. Miały one w za
sadzie charakter renty feudalnej rozrastającej się z czasem do potężnych
rozmiarów. Dostarczano coroczną daninę, a prócz niej często dodatkowe
kontyngenty zwierząt. I tak w latach 1715-1733 chałchascy książęta do
starczyli dla armii cesarza chińskiego, oprócz daniny corocznej, 222 tys.
koni, 25 tys. wielbłądów, 400 sztuk bydła rogatego, 1430 tys. owiec i po
nad 238 tys. kóz. W 1753 roku danina uzupełniająca wynosiła 5700 koni
i 1600 wielbłądów . Właściwe stosunki handlowe między Chinami
a Mongolią były poważnie ograniczane. W drugiej połowie X V I I I wieku
handel odbywał się tylko w trzech ośrodkach leżących na terytorium
Mongolii Wewnętrznej •— w Kałganie, Chuch-choto i Dołonnorze. Na
obszarze Mongolii Zewnętrznej prowadzono okresowy handel wymienny
za pośrednictwem karawan kupieckich. Stałe przebywanie kupców chiń12
13
1 2
Tamże,
s. 164.
1 3
Tamże,
s. 199.
�198
ALICJA
SZYNKIEWICZ
skich w Mongolii Zewnętrznej było aż do roku 1880 zabronione. Handel
miał nadal charakter wymienny. Za zwierzęta, skóry i wełnę Mongołowie
otrzymywali tkaniny jedwabne i bawełniane, herbatę, tytoń, naczynia
metalowe, porcelanowe i gliniane oraz inne przedmioty domowego użytku
i kultu lamajskiego. Oprócz tego w formie ozdób, a może również jako
kruszec wagowy, przenikało do Mongolii srebro, należy jednak przy
puszczać, że w bardzo ograniczonych ilościach ze względu na brak srebra
na rynku chińskim w X V I I I wieku. Tym niemniej srebro, a być może i zło
to, były już tezauryzowane przez niektórych przynajmniej feudałów mon
golskich .
Istnienie handlu wymiennego nie wykluczało przedostawania się do
Mongolii monet chińskich, chociaż także w niewielkich raczej ilościach.
W zbiorze praw Chalcha dżirum, pochodzącym z X V I I I wieku, wspomina
się o miedzianych monetach dzed. Jedną z kar dla mnicha, który złamał
zakaz picia alkoholu, było rozdawanie owych dzed pomiędzy innych
łamów w czasie trwania nabożeństwa . Na podstawie tej informacji
można przypuszczać, że mnisi lamajscy otrzymywali monety od bogat
szych warstw ludności (jako ofiarę?) albo też za pośrednictwem handlu
wymiennego. Monety te tezauryzowali i cenili, skoro pozbywanie się ich
stanowiło karę. Powstaje w związku z tym pytanie, jaką rolę pełniły
monety (najprawdopodobniej wyłącznie chińskie) docierające do lud
ności mongolskiej, i czy nie była to raczej funkcja niepieniężna (np.
ofiarna).
W X V I I I wieku pojawiają się w Mongolii Rosjanie . Umowa rosyj
sko-chińska z 1728 roku zezwalała kupcom rosyjskim na prowadzenie
handlu z kupcami chińskimi na terenie Mongolii, będącej terytorium
tranzytowym chińskiego handlu herbatą do Europy. Powstały nawet
wówczas ośrodki handlowe rosyjsko-chińskie, jak np. Kiachta. Rosjanie
mało interesowali się handlem z koczownikami oferującymi im tylko pro14
1S
16
1 4
Świadczyłoby o tym wymienienie przez osiemnastowieczną kronikę mongol
ską „pomnażania złota i srebra w skarbcu", jako jednej z cech charakteryzującej
dobre rządy (w tym konkretnym przypadku odnoszące się do mitycznego złotego
wieku Mongołów okresu Bodonezara — przodka Czyngis chana. Istotne jest to, że
W świadomości kronikarza z XlVIII wieku tezauryzacja kruszców stanowiła w a ż n y
element polityki dworu wielkiego feudała). P. B. B a ł d a n ż a p o w , Altan Tobči,
mongolskaja letopis' XVIII w., Ułan Ude 1970, s. 140.
Chalcha Dżirum, s. 238.
Pierwsza źródłowa informacja odnosząca się do rosyjskiej obecności handlo
wej w Mongolii pochodzi z 1723 roku. Wysłano w ó w c z a s do Urgi pewnego bojara
celem przeprowadzenia sądu nad kupcami rosyjskimi przywożącymi do Mongolii
zabronione towary. W. W. В ł о с h i n, Torgowlja Mongolii, „Sowremennaja Mon
golija", nr 4-5 1936, s. 58.
15
1 5
�199
R Y N E K PIENIĘŻNY W MONGOLII
dukty gospodarki hodowlanej. Pobyt ich w Mongolii nie miał w tym
czasie większego znaczenia dla rozwoju rynku mongolskiego. Sytuacja
ta trwała do drugiej połowy X I X wieku, to jest do czasu, kiedy wskutek
otwarcia portów chińskich dla handlu europejskiego i ukończenia budowy
magistrali kolei mandżurskiej znaczenie Mongolii jako terenu tranzyto
wego znacznie zmalało.
W 1880 roku kupcy chińscy uzyskali prawo osiedlania się na stałe
w Mongolii. Powstały wówczas liczne filie znanych w Chinach firm han
dlowych w takich ośrodkach na terenie Mongolii, jak Erdeni-Dzu, Uljasutaj, Wan-chure i Kobdo, w których kupcy chińscy tworzyli całe osady
zwane majmaczenami. Silnym ośrodkiem handlowym stała się wówczas
Urga — ówczesna stolica kraju i centrum religijne Mongolii. Handel
chińsko-mongolski uległ znacznemu ożywieniu. Mongołowie sprzedawali
nadal zwierzęta, wełnę i skóry w zamian za herbatę, produkty gospodar
stwa domowego i srebro. W drugiej połowie X I X wieku pojawia się rów
nież wśród rdzennych Mongołów grupa pośredników handlowych. Byli
to organizatorzy karawan kupieckich należących do klasztorów oraz bo
gatszych pasterzy. W transakcjach handlowych głównymi miernikami
wartości były owce, cegły herbaty i srebro.
Owca była chyba najstarszą jednostką przeliczeniową przy określaniu
wartości zwierząt hodowlanych — miernikiem wartości gospodarstwa
koczowniczego. Dla precyzyjniejszego posługiwania się nią wyróżniano
dorosłego barana, dorosłą owcę, jednoroczniaka i jagnię. Wzajemna relacja
ich wartości wynosiła 1:2:3:6. I tak na przykład dorosły byk stanowił
równowartość 10 dorosłych baranów lub 20 dorosłych owiec, lub 30 jednoroczniaków, lub 60 jagniąt . Dla łatwiejszej porównywalności owcy z in
nymi miernikami wartości przyjęto, że jednoroczny baran odpowiada pod
względem wartości jednostce wagowej srebra lan (ok. 37 g ) . Ze względu
jednak na dużą zmienność skali wartości poszczególnych zwierząt, zależ
ną także od ich wagi i runa, którą trudno było precyzyjnie określić, bar
dziej popularnym i łatwiejszym w użyciu stał się inny miernik — herbata.
Spełniała ona wiele warunków kwalifikujących towar do pełnienia roli
uniwersalnego miernika wartości, a mianowicie: a — istniał na nią stały
popyt w społeczeństwie; b — nie psuła się i można ją było długo przecho
wywać; с — była wygodna w transporcie; d — dzieliła się łatwo na częś17
18
1 7
M a j s k i j , op. cit, s .173.
L a n — chińska miara (chin. Hang) stosowana przez Mongołów. W Chinach
ł a n inie miał ściśle określonego ciężaru — każda prowincja posługiwała się innym
lanem. Znanych było 170 jego rodzajów. W Mongolii waga tej jednostki była jed
nak stała. Por. N. N. T u g a r i n o w , Deneżnoje
obraszczenije w Mongolii, „ N o wyj Wostok", nr 20-21: 1928, s. 243.
1 8
�200
ALICJA
SZYNKIEWICZ
ci; e — mogła być zawsze zużyta w gospodarstwie domowym w postaci
napoju.
Używana w Mongolii herbata pochodziła początkowo wyłącznie z Chin
i występowała w postaci kwadratowych cegieł o boku ok. 30 cm, zwanych
czuluun caj lub dzudzaan caj. Znane były dwa jej rodzaje: szar „żółta"
oraz ułaan „czerwona". Oba rodzaje stosowano jako miernik wartości,
przy czym cegła żółtej herbaty była powszechniej używana w transak
cjach handlowych, zaś wartość jej wynosiła około 1 lana srebra. Natomiast
wartość cegły czerwonej herbaty była niższa. Herbata radziecka, która
pojawiła się na szerszą skalę w latach trzydziestych X X wieku w cegłach
prostokątnych, nie występowała jako substytut pieniądza w wymianie
handlowej (z wyjątkiem sporadycznych przypadków). Cegły herbaty pa
kowano w skrzyneczki po 27, 36, 39 lub 45 sztuk, ułatwiając tym samym
dokonywanie większych transakcji handlowych. Rozdrabniano je również
na części od dwu do ośmiu, które pełniły funkcję monety zdawkowej.
Herbata, produkt niezbędny w gospodarstwie domowym, podlegała
jako towar wahaniom cen rynkowych. Przy dużej podaży na rynku war
tość cegły (żółtej) wynosiła 0,5-0,6 lana srebra, zaś przy niedoborze 1-1,5
lana srebra. Podaż herbaty kształtowali kupcy chińscy, którzy wyznaczali
również na nią cenę.
Łącząc jednocześnie obie funkcje — miernika wartości i towaru, stała
się herbata najpopularniejszym, chociaż nie najwygodniejszym substytu
tem pieniądza. O jej popularności w społeczeństwie mongolskim świad
czył fakt, że wiele rachunków obliczano w „herbatach" , chociaż także
przyjmowano zamiast niej równowartość w srebrze. Powszechność her
baty, jako miernika wartości w niezbyt jeszcze odległych czasach, znaj
duje odzwierciedlenie we współczesnym języku potocznym. Zarówno
pasterze, jak i mieszkańcy miast używają określenia szar caj jako syno
nimu pieniądza, zwłaszcza w zwrotach idiomatycznych .
Oprócz herbaty funkcjonowały w niektórych rejonach Mongolii inne
formy mierników wartości, jak chadak, bus i dzuszi. Chadak to zwykle
jedwabna, pochodząca z Chin, szarfa, najczęściej ok. 50 cm szeroka i od
pół do kilku metrów długa, która spełniała funkcje symbolicznego prezen19
20
1 9
Powstały w początkach X V I I I wieku zbiór praw Chalcha Dżirum ustalał —
jak wspomniano — kary płatne w zwierzętach. Jednak późniejsza o kilka dziesię
cioleci kromka s ą d o w a Wielkiego Urzędu Szabinarskiego uznała za stosowne wpro
w a d z i ć dla wygody tablicę przeliczeniową różnych rodzajów kar przewidzianych
w Chalcha Dżirum na odpowiednie ilości herbat szar caj. Ułaan chacart, red. Sz. Nacagdordż, Ułan Bator 1981, s. 8.
Na przykład zwroty szar ca) bajchgiij „brak pieniędzy", czy też szar cajny
tolóó adżilladż bajna „pracować dla pieniędzy".
20
�R Y N E K PIENIĘŻNY W MONGOLII
201
21
tu towarzyszącego wielu kontaktom społecznym . Popularność chadaka
oraz różnorodność jego zastosowań w życiu świeckim i religijnym były
przyczynami używania go w roli miernika wartości i środka obiego
wego w transakcjach wymiany towarowej. Wartość chadaka była bardzo
różna, zależała od jego rodzaju i mogła wynosić od 1 do 5 cegieł herbaty,
ale także i 30-60 cegieł. Chadaki można było wymieniać na srebro i inne
towary. Stanowiły one swego rodzaju lokatę kapitału, były tezauryzowane głównie w klasztorach i w bogatych rodzinach pasterskich oraz na
dworach feudałów. Szabinarzy — pasterze będący poddanymi klaszto
rów — uiszczali daninę między innymi w chadakach. W początkach X X
wieku poddani ówczesnego bogdo-gegena, zamieszkujący jeden z somonów, oprócz wielu danin w towarach i produktach gospodarki naturalnej,
w ciągu jednego tylko roku przekazali w formie daniny 8 tysięcy sztuk
chadaków . Podobno niektóre rodzaje chadaka znajdowały się jeszcze pod
koniec X I X wieku w powszechnym użyciu w roli jednostki pieniężnej.
Inną formą miernika wartości, lecz mniej popularną, były busy, tzn.
pasy bawełnianego materiału. Znajdowały się one w obiegu w zachodniej
Mongolii, w rejonie Kobdo. Wartość ich określano przyrównując do war
tości herbaty. Jedna cegła herbaty warta była od 18 do 25 busów. Pocho
dziły one z Chin i pełniły podobną funkcję symbolicznego daru, jak
chadak . Materiały z początków X X wieku wspominają również o dzuszi — pasmach różnokolorowych nitek niskiej wartości 2 fynów (0,02
lana) za pasmo. Występowały one w drobnym obrocie we wschodniej
Mongolii, w aj maku Cecen chana .
Najsilniejszym konkurentem wszystkich mierników wartości w sto
sunkach handlowych okazało się srebro. Ze względu na swoją trwałość,
łatwość dzielenia na części, jednorodność i małą objętość w stosunku do
wartości, zdobyło sobie srebro dużą popularność na rynku mongolskim.
Chińczycy wprowadzili je w postaci jambowej. Jambem nazywano bryłkę
srebra o określonej wadze i kształcie . W Mongolii występowały jamby
22
23
21
25
21
Por. A. L a t u s e k , Chadak — mongolska szarfa dobrych życzeń,
„Etno
grafia Polska", t. 14: 1970, ss. 203-2124.
Tamże, s. 222.
T u g a r i n o w , op. cit, s. 241-257.
M a j s к i j , op. cit, s. 174.
Jamb — nazwa mongolska pochodząca od chiń. juan bao, oznaczająca bryłkę
srebra łódkowatego kształtu. Jamby pojawiły się w Chinach po raz pierwszy za
panowania dynastii Juan (1280-1368). W X I X wieku były popularną formą srebra
wagowego używanego przy większych transakcjach handlowych. Wytwarzały je
prywatne przedsiębiorstwa nadając im różną wielkość, w a g ę i kształt. Zwykle ce
chowano je stempelkiem podającym n a z w ę w y t w ó r c y i datę produkcji (kolejny
rok rządów cesarza). Por. A, A. B y k ó w , Monety Kitaja, Leningrad 1969, s. 34.
22
2 3
2 4
25
�202
ALICJA SZYNKIEWICZ
0 wadze wyrażanej częścią lub wielokrotnością lana (np. 0,5, 1, 2, 5, 10
1 50 łanów). Pochodziły najczęściej ze znanych firm z Pekinu lub Kałganu.
Srebro jambowe było bardzo niskiej próby i ciemnego koloru, dlatego
też Mongołowie nazywali je charmongo „czarne srebro". Oprócz niskiej
próby jamby miały zwykle niedowagę wynoszącą 1-2% ciężaru. Zdarzały
się także jamby fałszywe wykonane z żelaza i posrebrzane, trudne do
odróżnienia od prawdziwych, zwłaszcza dla pasterzy nie mających w tym
zakresie żadnej praktyki. Z uwagi na niską próbę srebra jamby nie da
wały się łatwo dzielić, ponieważ przy rozgrzewaniu często ulegały rozkruszeniu. Dlatego w obiegu spotykało się je zawsze w całości. Można
przypuszczać, że srebro jambowe traktowane było przez Mongołów rów
nież jako cenny towar, nabywany celem tezauryzacji i demonstracji bo
gactwa (jamby noszone były m. in. przez mężczyzn jako przewieszki do
pasa).
Za zakupywane od Mongołów towary firmy chińskie płaciły również
bonami towarowymi, które same emitowały począwszy od końca X I X
wieku. Bony te posiadały zabezpieczenie w herbacie i dlatego też odgry
wały rolę biletów kredytowych. Bony wystawiano na okaziciela, więc
można je było łatwo kupować i sprzedawać. W ten sposób trafiały do
obiegu. Ze względu jednak na to, że opiewały na dość znaczne sumy —
obiegały one w ściśle wąskim kręgu zainteresowanych. Popularną i do
godną dla gospodarki pasterskiej formą handlu był inny rodzaj kredytu
stosowany przez kupców chińskich. Książętom mongolskim, choszunom
i aratom udzielano rocznych lub paroletnich oprocentowanych kredytów,
spłacanych zwykle jesienią wełną i zwierzętami za towary pobierane przez
cały rok. I tak arat, który brał jednego roku cegłę herbaty wartości 0,8
lana srebra na kredyt roczny, oddawał następnego roku dwa roczne ba
rany warte każdy 1 lan. Kupiec chiński zarabiał na tej transakcji 1,2 lana,
czyli 150%. Spłatę kredytu chętnie odraczano, lecz po dwu latach arat
musiał oddać dwa barany dwuletnie (wartość 1,5 lana każdy), a po trzech
latach — dwa trzyletnie barany warte 3 lany k a ż d y . Forma kredytu
oprocentowanego była bardzo opłacalna dla kupców chińskich i wygodna
(choć kosztowna) dla gospodarki pasterskiej określanej sezonowością do
starczania towarów na rynek.
Zmiany, jakie nastąpiły w połowie X I X wieku w sytuacji politycznej
Chin, przyczyniły się również do tego, że od roku 1881 rosyjscy kupcy
mieli prawo przebywać na całym terenie Mongolii i prowadzić tam han
del. Rosjanie wykorzystali zaistniałą sytuację nie tylko dla wzmożenia
handlu z Chińczykami, ale również w celu znalezienia w Mongolii nowego
26
2 6
M a j s к i j , op. cit.. s. 195.
�R Y N E K PIENIĘŻNY W MONGOLII
203
rynku zbytu dla swoich towarów. Szybko wzrastała wówczas ilość ro
syjskich firm handlowych działających na terenie Mongolii. Podczas gdy
w 1860 r. w Urdze była tylko jedna firma, a w 1876 w Kobdo 4 i w U l jasutaju jedna, to w 1892 r. w Urdze było już 10 firm, w Kobdo nadal 4,
a w Uljasutaju 3 firmy .
Popularność oferowanych towarów rosyjskich była jednak znikoma,
ponieważ kupcy rosyjscy nie byli nastawieni na handel o charakterze
wymiennym i na zapłatę w produktach gospodarstwa pasterskiego. Su
rowiec w postaci zwierząt, wełny i skór, jaki dostarczali Mongołowie,
Rosjan wówczas nie interesował. W początkach X X wieku w Mongolii
przez kilka lat funkcjonował Bank Rosyjsko-Chiński, który zajmował się
głównie kredytowaniem choszunów. Bank udzielał Mongołom pożyczek
w srebrze, ale spłaty procentu żądał również w srebrze, którego Mongoło
wie zwykle nie posiadali. Proponowanego przez choszuny bydła Bank nie
przyjmował. Spłata długów przebiegała więc nadzwyczaj powoli i Bank
ponosił ogromne straty, co przyczyniło się do jego likwidacji. W tej sy
tuacji Mongołowie preferowali handel chiński, który umożliwiał im sprze
daż produktów własnego gospodarstwa.
Sytuacja uległa częściowej zmianie w początku X X wieku, kiedy to
na rynkach zachodniej Europy wzrosło zapotrzebowanie na wełnę. Przy
czyniło się to do zainteresowania Mongolią — jako dużym i niewykorzy
stanym w pełni rynkiem surowcowym. Kupcy rosyjscy nastawili się
wówczas na opłacalny skup wełny i skór, co ożywiło znacznie handel
rosyjsko-mongolski. Za towar płacili srebrem wagowym nabywanym
w Hamburgu w zamian za sprzedawaną na tamtejszych rynkach wełnę.
Srebro to, zwane hamburskim, było wysokiej próby i nadawało się do
przerobu rzemieślniczego. Mongołowie zwali je cagan móngo „białe sre
bro" i wysoko cenili. Kursowało ono w postaci kawałków różnej wiel
kości i wagi. Największe bryły ważyły ok. dwu pudów (tj. ok. 32 kg).
Stanowiło ono konkurencję dla srebra jambowego o niższej próbie, dlate
go też kupcy chińscy chętnie odkupywali je od Mongołów i wywozili do
Pekinu lub Kałganu. Tam przetapiano je dodając 30-40% domieszkę
metali nieszlachetnych — miedzi, cynku, żelaza i ołowiu oraz odlewano
jamby. Te zaś następnie przywożono do Mongolii i wprowadzano do obie
gu. Zysk z całej operacji przypadał w udziale kupcom chińskim. Przy
rozliczeniach srebrem hamburskim stosowano chiński system wagowy
oparty na jednostce zwanej lanem i posługiwano się przy tym chińskimi
wagami. Kupcy rosyjscy nie wprowadzili bowiem do Mongolii rosyjskich
wag i własnego systemu wagowego.
21
В ł о с h i n, op. cit., s. 62.
�204
ALICJA SZYNKIEWICZ
Chiński system wagowy polegał na umiejętnym stosowaniu trzech
wag — lekkiej, średniej i ciężkiej. Instrumenty ważące były specjalnie
przystosowane do tego systemu i posiadały odpowiednie nosidła. Dla
lekkiej wagi przeznaczone było nosidło czarne, dla średniej białe, a dla
ciężkiej brązowe. System ciężkiej wagi używany był przy pobieraniu
należności w srebrze od kupującego towar, co oznaczało, że płacący sre
brem dawał go więcej niż wówczas, gdy otrzymywał należność za sprze
dany kupcowi towar o tej samej wartości. Gdy kupiec za zakupiony od
Mongoła towar płacił srebrem używał wówczas lekkiej wagi i płacił mniej.
Tak więc ilość srebra oznaczającego lan na wadze cięższej była większa
niż ilość srebra oznaczającego lan na wadze lekkiej. Różnica między wagą
ciężką używaną do pobierania kruszcu, a wagą lekką używaną do' jego
wydawania stanowiła zysk. Zysk ten, bez względu na to kto dysponował
towarem — kupiec czy Mongoł — należał zawsze do kupca, strony usta
lającej prawa handlu na rynku mongolskim . Występowanie systemu
różnic wagowych należy do częstych cech charakteryzujących społeczeń
stwa w okresie przedindustrialnym nie tylko na terenie Azji i znane jest
również z Europy .
Przy funkcjonowaniu systemu wagowego potrzebne były również
drobne kawałki srebra umożliwiające w miarę dokładne rozliczenia.
Uzyskiwano je rąbiąc kawałki większe uprzednio rozgrzane w ogniu.
Stopień dokładności ustaleń wagowych nie mógł tu być jednak precy
zyjny i stwarzał możliwość nadużyć.
W latach sześćdziesiątych X I X wieku pojawić się miały w Mongolii
pierwsze srebrne monety rublowe . Sądzić można, że na początku krą
żyły one zapewne w większych ośrodkach miejskich, głównie wśród lud
ności rosyjskiej. Znajdujący się w Mongolii Rosjanie prócz handlu za2S
29
30
2 8
Autorka nie ma bliższych danych, do czego u ż y w a n a była waga średnia
w chińskim systemie wagowym.
W Afryce Zachodniej epoki przedkolonialnej istniały miary „kobiece", „słabe"
stosowane przy sprzedaży i „męskie", „silne" przy kupnie. W Europie, jeszcze w po
czątkach X I X wieku, stosowano we Francji przy handlu zbożem „miarę wejścia"
i „miarę wyjścia" z magazynu obliczoną tak, że tracił na niej zawsze detalista.
W Rosji funkcjonowały miary „do rozdawania" zboża i miary „do przyjmowania",
które stosowane w relacjach szlachcic —• chłop i kupiec — chłop stawiały zawsze
chłopa w sytuacji mniej korzystnej. Por. W. K u l a , Miary i ludzie, Warszawa
1970, ss. 184-197.
Majski twierdzi, że do roku 1907 w Mongolii obiegała tylko moneta rosyjska,
głównie ruble i półtinniki, zastrzegając, że drobne monety srebrne o nominale 10,
15, 20 i 25 kopiejek obiegały tylko w miastach. Sugeruje on tym samym, że obieg
rubli o b e j m o w a ł również pasterzy, co wydaje się b y ć mało prawdopodobne, m. in.
w świetle przedstawionych przez niego na dalszym miejscu faktów. M a j s k i j ,
op. cit., s. 175-176.
29
3 0
�205
R Y N E K PIENIĘŻNY W MONGOLII
3 1
trudnieni byli również w kopalniach węgla i złota i oni to, a nie Mon
gołowie, posługiwali się pieniądzem monetarnym w rozliczeniach
z kupcami. Niezależnie od tego kupcy — zarówno rosyjscy, jak i chiń
scy — chętnie stosowali system rozliczeń za pomocą wygodnych w użyciu
biletów kredytowych. Zyskały one nawet pewną popularność wśród lud
ności mongolskiej. Do roku 1914 rosyjski kredytowy bilet zwany carc
wart był podobno więcej niż rubel srebrny. Kredytowy rubel odpowiadał
bowiem 0,7 lana, zaś srebrny 0,5. Popularność papierowych znaków pie
niężnych wzrastała ze względu na wygodę ich użycia i stałą wartość nie
podlegającą zmianom cen rynkowych, co z kolei było wadą srebra.
Ostra konkurencja na rynku mongolskim rozpoczęła się w początkach
X X wieku z chwilą wkroczenia nań kompanii handlowych angielskich,
niemieckich i amerykańskich, zainteresowanych mongolską wełną i skó
rami futerkowymi. Głównym kanałem przenikania kapitałów zachodnich
był handlowo-lichwiarski kapitał chiński. Chińskie formy handlowe wy
stępowały często jako pośrednicy między kompaniami krajów zachodnich
a ludnością mongolską, lecz niezależnie od tego kontynuowały ożywioną
działalność na własny rachunek . Przykładowo można przytoczyć, że
jedna z firm chińskich przed rokiem 1912 wysyłała do Chin corocznie 500
tys. sztuk owiec i kóz oraz 70 tys. sztuk koni .
Tak więc ostatecznie walka o priorytet na rynku mongolskim roz
grywać się miała nadal między kupcami rosyjskimi i chińskimi. Obok
rubla rosyjskiego pojawiają się srebrne chińskie juany i dolary emitowa
ne przez Wielką Brytanię głównie dla handlu ze Wschodem . Można
przypuszczać, że monety docierały — chociaż zapewne w ograniczonych
ilościach — do ludności koczowniczej, ale nadal obrót nimi odbywał się
głównie w ośrodkach handlowych. Majski, który przebywał w Mongolii
w roku 1918, wspomina, że kiedy chciał zapłacić za barana srebrnymi
monetami, sprzedający Mongoł odmówił ich przyjęcia, ponieważ nie znał
32
3 3
34
31
Dwory panujące Rosji, Belgii i Chin zorganizowały w końcu X I X wieku
spółkę akcyjną „Mongołor", której celem było wydobywanie złota w Mongolii i jego
sprzedaż na rynkach Europy zachodniej,
W głównych centrach handlowych Mongolii, jak np. Urga, Uljasutaj, Kobdo,
Wan-chure i Zajdawe, funkcjonowało w 19-12. r. kilkaset chińskich firm, w tym
30 dużych. B . S z i r e n d y b , Istorija mongolskoj narodnoj rewoluciji 1921 goda,
Moskwa 1971, s. 54.
В ł o с h i n, op. cit, s. 54; M a j s k i j , op. cit., s. 194.
Chińskie srebrne juany pojawiły s i ę w Mongolii w 1907 roku w e d ł u g M a j s k i e g o (op. cit, s. 175), zaś w e d ł u g T u g a r i n o w a dopiero w 1914 roku, przy
czym w większych ilościach nie wcześniej niż pod koniec I wojny światowej (op.
cit, s. 247).
3 2
3 3
3 4
�206
ALICJA SZYNKIEWICZ
i nie widział nigdy monet. Działo się to zaś 100 km od Cecerlegu, jednego
z większych ośrodków handlowych .
Oprócz monet do obiegu wprowadzano również banknoty. W latach
1907-1912 na terenie Urgi istniał Bank Daiciński, który emitował bank
noty dla potrzeb rynku. Banknoty te jednak nie zdobyły popularności
i zaufania, odbiegały w niewielkim zakresie jedynie w dwu większych
miastach Urdze i Uljasutaju. Kiedy w 1911 roku Mongolia uzyskała auto
nomię, uniezależniając się od Chin, władze mongolskie nie chciały uwględniać banknotów chińskich, a kupcy rosyjscy zaczęli je bojkotować, tak
że banknoty te prawie zupełnie zniknęły z rynku. W ślad za nimi —
wskutek zarządzeń administracyjnych — usunięta została większość chiń
skich kupców i towarów.
Sytuację tę wykorzystali Rosjanie uzyskując w latach 1912-1913 kon
cesję od władz państwowych na zorganizowanie w Urdze Narodowego
Banku Mongolskiego, któremu nadano prawo emisji banknotów i bicia
mongolskiej monety w jednostkach równych monecie rosyjskiej. I wojna
światowa przeszkodziła w realizacji tych planów. Bank wprawdzie uru
chomiono w 1915 roku, jednak banknotów i monet nie emitowano, po
czym Bank zamknięto. Jednocześnie wwożono do Mongolii znaczne ilości
papierowych pieniędzy rosyjskich. W jednym tylko roku 1911 przez ko
morę celną w Kiachcie wwieziono do Mongolii ok. 4 min. rubli . Dobra
koniunktura dla pieniądza rosyjskiego trwała na rynku mongolskim do
1917 roku. Rewolucja październikowa i wojna domowa w Rosji przyczy
niły się do upadku wartości rubla rosyjskiego. Banknoty straciły swoją
wartość, a dopływ srebrnych rubli znacznie się ograniczył, lecz nie
przerwał.
Osłabienie pozycji politycznej i ekonomicznej Rosji i związana z nią
słabość rubla na rynku mongolskim zostały wykorzystane przez kupców
chińskich, którzy w 1919 roku masowo powrócili na teren Mongolii w wy
niku ponownego politycznego podporządkowania kraju Chinom. Chińczy
cy postanowili wyrugować rosyjski rubel z obiegu i umocnić w nim swoją
własną walutę. Plan realizowano bojkotując niektóre banknoty rosyjskie.
Nie przyjmowano na przykład 20-i 40-rublowych banknotów oraz egzem
plarzy zniszczonych, pomiętych lub lekko uszkodzonych. Rosyjscy kupcy
oskarżali nawet Chińczyków, że przekłuwają szpilkami rosyjskie bankno
ty, aby wycofać je z obiegu. Zmienne były również wymagania kupców
chińskich, którzy czasem żądali zapłaty w wysokich odcinkach, innego
35
36
3 5
M a j s k i j , op. cit,
3 6
T u g a r i n o w,
s. 175-176.
op. cit,
s.
248.
�R Y N E K PIENIĘŻNY W MONGOLII
207
zaś dnia w drobnych. Jednocześnie dążono usilnie do obniżenia kursu
rosyjskiego rubla w stopniu większym niż wynosił realny spadek kursu.
I tak w 1913 roku rubel wart był 0,7 lana, a w 1916 już 0, 33 lana. War
tość rubla w 1919 roku spadła do 1 fyna (setna część lana), to jest 70 razy
w porównaniu ze stanem z 1913 roku. Machinacje przeciwko rublowi (nie
zależnie od jego rzeczywistej dewaluacji) dały pożądany skutek. W 1919
roku rosyjska waluta prawie całkowicie zniknęła z obiegu w Autonomi
cznej Mongolii. Miejsce jej zajęła waluta chińska w formie srebrnych i pa
pierkowych juanów, tzw. dolarów chińskich. Banknoty emitowane były
przez centralny bank chiński i miały rosyjski napis „Kałgan". Mongoło
wie po doświadczeniach z banknotami rosyjskimi odnosili się z dużą re
zerwą do chińskiego pieniądza papierowego, tak że obrót nim ograniczał
się głównie do centrów handlowych.
W tym też czasie, na mocy porozumienia między bankiem chińskim
i władzami mongolskimi, otwarto w Urdze Bank Narodowy całkowicie
kontrolowany przez Chińczyków. Jednym z jego celów było wprowadza
nie na rynek banknotów chińskich i wycofanie srebra. Banknoty chińskie
były wprawdzie wymienialne na srebro, ale odbywać się to mogło jedynie
w Kałganie na terytorium chińskim, co praktycznie stawało się niemożli
we do realizacji. Bank zamieniał również chętnie srebro wagowe i monety
srebrne znajdujące się w skarbcu rządu mongolskiego na banknoty wed
ług aktualnego kursu. Całość polityki pieniężnej ze strony Chin prowa
dziła do tego, aby waluta chińska uznana została za oficjalną walutę
Autonomicznej Mongolii. W ten sposób, w walce między pieniądzem
rosyjskim a chińskim, zwycięstwo przechyliło się na stronę tego ostat
niego.
Rewolucja 1921 roku w Mongolii przyniosła zasadnicze zmiany w ca
łym systemie polityczno-gospodarczym kraju. Nowa władza ludowa wpro
wadziła szereg reform celem uporządkowania gospodarki towarowo-pieniężnej. Anulowano wszystkie lichwiarskie zadłużenia u kupców i przed
stawicieli państw obcych, zniesiono świadczenia pańszczyźniane, zakazano
przywozu z zagranicy obcych metalowych i papierowych pieniędzy oraz
zabroniono wywozu znaków pieniężnych i drogocennych metali.
W roku 1924 powstaje z pomocą radziecką Mongolski Bank Handlowo-Przemysłowy, zaś w 1925 dokonana zostaje reforma pieniężna mająca
na celu uporządkowanie obiegu pieniądza. Nowy mongolski system pie
niężny oparty zostaje na srebrze. Główną jednostką został tugryk zawie
rający 18 g srebra 900-nej próby. Dzielił się on na sto mongó. Ze srebra
900-nej próby bito monety wartości 1 tugryka i 50 mongó, ze srebra
500-nej próby monety 20, 15 i 10 mongo, zaś najmniejsze odcinki o no
minale 5, 3 i 1 móngó bite były z miedzi .Oprócz monet emitowano rów
nież banknoty wartości 1, 2, 5, 10, 20, 50 i 100 tugryków. Miały one
�208
ALICJA SZYNKIEWICZ
w 25% zabezpieczenie w drogocennych metalach i pokrycie w innej
walucie.
Bicie monety i emitowanie banknotów zastrzeżone zostało dla państwa.
Po raz pierwszy w swojej długiej historii Mongołowie doczekali się ro
dzimego pieniądza, który szybko zaczął wypierać z rynku dotychczasowe
jego formy — srebro wagowe, chińskie i rosyjskie monety oraz banknoty
i otwierał nowy okres gospodarki pieniężnej. Wprowadzeniu nowych,
opartych na systemie pieniężnym, zasad gospodarki sprzyjało nie tylko
stworzenie rodzimego pieniądza, lecz również ogólny kierunek zmian za
chodzących na rynku mongolskim w końcu X I X i początkach X X wieku.
Przełom wieków charakteryzował się bardzo istotnym dla dalszego
rozwoju gospodarki ożywieniem handlu mongolsko-chińskiego i mongolsko-rosyjskiego. Zainteresowanie państw obcych produktami paster
stwa i myślistwa pociągało za sobą wzrost transakcji i obrotów handlo
wych, co przyczyniało się z kolei do ożywienia ośrodków miejskich,
w których prowadzono handel. Zdaniem historyków procesy zachodzące
na rynku mongolskim prowadziły do postępującego ubożenia kraju,
a zwłaszcza ludności pasterskiej . Działo się tak dlatego, że pasterze nie
uczestniczyli bezpośrednio w handlu, nadal opłacali jedynie rentę faudalną w wymiarze rosnącym proporcjonalnie do wzrostu handlu i dopiero
feudałowie, warstwa urzędnicza lub dzierżawcy podatków dostarczali na
rynek produkty hodowli. Praktycznie więc pasterze nie byli bezpośrednio
objęci oddziaływaniem rynku.
Niemniej rynek istniał i postępujące jego utowarowienie było niezbę
dnym etapem poprzedzającym późniejsze procesy jego powszechnego
upieniężnienia. Mimo iż wpływał na pogorszenie się sytuacji ekonomicz
nej wytwórców towarów wprowadzanych na rynek, to jednak można
przypuszczać, że odegrał ważną rolę w pojmowaniu przez nich procesów
gospodarczych. Ara ci ujrzeli zwierzęta hodowlane oraz inne produkty
swojej gospodarki w nowej roli ekonomicznej — nie jak dotąd jedynie
w postaci mierników wartości, lecz już jako towar cieszący się po
pytem i przynoszący zysk. Bezpośrednią korzyść z tego mogli otrzy
mać dopiero wówczas, gdy zlikwidowana została warstwa pośrednicząca
i pasterze sami stali się stroną transakcji rynkowych. Wydaje się więc,
że zarówno zmiany ekonomiczne końca X I X i początów X X wieku, jak
i zmiany zachodzące w świadomości pasterzy miały istotny wpływ na
dalszy kierunek rozwoju gospodarki mongolskiej, przyczyniając się do
łatwiejszego przeniknięcia rodzimego pieniądza i zasad gospodarki pie
niężnej w step.
37
Szirendyb,
op. cit., s. 22.
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/bcfd9670010fbc0ca964cbeb2fe244ad.pdf
9d7baf52c0b39e62c324c6420bc3c9c8
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Etnografia Polska
Subject
The topic of the resource
etnografia, etnologia
Description
An account of the resource
czasopismo
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1958-
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PIA
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
pdf
Language
A language of the resource
polski
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
IAiE PAN ( d.IHKM PAN)
Publisher
An entity responsible for making the resource available
IAiE PAN
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1015
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1980
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:934
Title
A name given to the resource
Współczesne zmiany terminologii pokrewieństwa u Mongołów / ETNOGRAFIA POLSKA 1980 t.24 z.1
Description
An account of the resource
ETNOGRAFIA POLSKA 1980 t.24 z.1, s.167-210
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
Szynkiewicz, Sławoj
Language
A language of the resource
pol.
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
„Etnografia Polska", t. X X I V z. 1
ISSN
0071-1881
SŁAWOJ S Z Y N K I E W I C Z
WSPÓŁCZESNE Z M I A N Y TERMINOLOGII POKREWIEŃSTWA
U MONGOŁÓW
UWAGI
WSTĘPNE
Daleko posunięty uniformizm schematów organizujących terminolo
gię pokrewieństwa u ludów świata (Morgan wyróżnił trzy jej typy,
Murdock zaś siedem) daje podstawy do poszukiwania prawidłowości
rządzących takim właśnie rozkładem terminologii. Stąd też wywodzi się
jej doniosła rola w teorii ewolucjonistycznej. Niestety teoria ta (również
w swej współczesnej wersji) nie dała przekonującego wyjaśnienia prob
lemu zmiany terminologicznej, lekceważąc niejako prawidłowości tego
procesu. Z pewnym zdziwieniem skonstatować należy, że problematyka
ta nie była również przez długie lata przedmiotem badań etnografów,
wywodzących się ze szkoły materializmu historycznego. Przyczynę na
leży upatrywać w ugruntowaniu się zubożającego m y ś l morganowską
przekonania, że terminologie stanowią nie tyle organiczny element k u l
tury, co przeżytek. Pomijano ich walor informacji o stanie systemu po
krewieństwa sądząc, że pomóc mogą tylko przy interpretowaniu insty
tucji. Tym należy tłumaczyć, że przez długi czas nie spotykało się w ra
dzieckiej literaturze etnograficznej analizy systemów terminologii pokre
wieństwa. Rozpatrywała ona jedynie jej elementy wybrane pod k ą t e m
widzenia potrzeb dokumentacji tez dotyczących form małżeństwa, kon
cepcji awunkularnej, lub wprost hipotez o poprzedzającej macierzystej
(matriarchalnej) organizacji społecznej. Wskutek tego rosyjscy i radziec
cy badacze Mongołów, k t ó r y m nauka zawdzięcza najobszerniejszy udział
w opisie tych ludów, nie dostarczyli materiału o mongolskim systemie
terminologii pokrewieństwa, a jedynie fragmentaryczne dane nie mogące
stanowić żadnej podstawy do właściwej analizy. Sytuacja ta dotyczy
zresztą nie tylko badań mongolisytcznych *.
1
Wyłom w dotychczasowym braku zainteresowań etnografów radzieckich
kretnymi badaniami nad historyczną zmiennością terminologii pokrewieństwa
nowi dopiero niedawna praca poświęcona pokrewieństwu u Chińczyków,
także przedstawiająca propozycję teorii kierunków zmiany terminologicznej: K
k o w 1972.
kon
sta
lecz
riu-
�168
SŁAWOJ S Z Y N K I E W I C Z
Powszechne uznanie systemu terminologicznego pokrewieństwa za
zjawisko niezależne od języka (jakkolwiek sama forma nazewnictwa jest
przez język warunkowana) i determinowane społecznie sprawiło, że
w literaturze zachodniej problem zmiany w systemach pokrewieństwa,
w t y m także zmiany terminologicznej, podjęto równolegle z rozwojem
badań nad zmianą społeczną i kulturową w ogóle. Były to w większości
próby ustalenia przekształceń w „tradycyjnych" rozwiązaniach termino
logicznych, wyjaśniane adaptacją do zmian w innych dziedzinach życia,
często także akulturacją. Klasycznymi są w tym względzie studia Eggana
i Spoehra nad Indianami, przypisujące zaobserwowany przez nich kie
runek zmian od typu bifurkacyjno-łącznego do generacyjnego poprzez
oddziaływanie takich czynników jak wprowadzenie konia, kontakt z bia
łymi i rozproszenie grup krewniaczych . Sugeruje się także, że zmiana
może być produktem prostej dyfuzji, czyli przejmowania wzorów obcych
wraz z językiem, albo w wyniku kompleksowych wpływów k u l t u r y
obcego zespołu . Powyższe sugestie przytoczyliśmy jedynie tytułem przy
kładu, aby wskazać, jak szeroki może być wachlarz czynników uwzględ
nianych w procesie wyjaśniania zmian.
Ambitna próba Murdocka by skorelować systemy pokrewieństwa
z formami organizacji społecznej nie powiodła się, z związku z czym
musiał on zrezygnować z ustalania prawidłowości zmian tych systemów.
Niemniej, pokusił się o ułożenie hipotetycznych sekwencji typów termi
nologicznych Wkomponowanych w typy struktur społecznych, przewidu
jąc określone szanse wyłonienia się jednych typów z i n n y c h . Zasuge
rował on tym samym zbyt sformalizowany sposób traktowania zmian
pokrewieństwa z pominięciem uwarunkowań tych zmian .
Etnografowie nadal nie dysponują ogólną teorią interakcji między
systemami pokrewieństwa i pozostałymi elementami kultury. W tej
sytuacji badacze unikają przyczynowego wyjaśniania zmian lub formu
łują jedynie ostrożne hipotezy, co nadaje pracom o przemianach pokre
wieństwa formę studium typologicznego. Łatwiejszą rzeczą jest wyko
rzystanie systemu pokrewieństwa w zespole materiału ilustrującego
zmianę społeczną, niż wnioskowanie o tej zmianie na podstawie informa
cji o pokrewieństwie. Innymi słowy stosowanie terminologii jako pod
stawy do wnioskowania redukcyjnego, gdy z następstw twierdzi się
o ich racji, jest zawodne. Zmiany w terminologii są najczęściej rezulta
tem zmian w organizacji społecznej, toteż przyjęto dla ich objaśnienia
2
3
4
5
6
2
E g g a n 1937, S p o e h r 1947.
« S p o e h r 1947, s. 228.
* Tamże; E l m e n d o r f 1961, s. 367.
M u r d o c k 1949, s. 322 n.
* Przykładem m o ż e tu być znajdująca się pod w p ł y w e m Murdocka praca
Vreelanda, który dla Chałchasów i Czacharów stwierdził niezmienność struktury
typu „normalny Omaha" poczynając od X I V w. (Vreeland 1954, s. 303)
5
�WSPÓŁCZESNE Z M I A N Y T E R M I N O L O G I I POKREWIEŃSTWA
Tablica
1. Kompozycja zespołów krewnych i powinowatych
wymi terminami pokrewieństwa
określanych
169
zbioro
poszukiwanie najbardziej prawdopodobnych racji wśród tych zjawisk
życia społecznego, które wcześniej uznano za przyczynę powstania kon
kretnych struktur terminologii pokrewieństwa.
Struktura terminologii mongolskiej sugeruje jej zależność od gru
powej organizacji społeczeństwa, której 'kontynuacja realizuje się przez
mechanizm zawierania małżeństw pomiędzy członkami tych grup (por.
tabl. 1). Precyzyjność takiego mechanizmu zanika w miarę, jak owe
grupy tracą swą konkretność i przekształcają się w coraz słabiej okreś
lone zespoły. Z tego ogólnego założenia można wyprowadzić postulat
0 prawomocności sądów na temat przewidywanych zmian w termino
logii wskutek zmian w kompozycji grupowej społeczeństwa i w zasadach
zawierania małżeństw (wnioskowanie dedukcyjne ograniczone niepew
nością co do prawdziwości przesłanek, czyli charakteru zależności między
terminologią i organizacją społeczną). Można też zakładać, że uprawnione
będą sądy o tym, iż przyczyny konkretnych zmian terminologicznych
tkwią w strukturze grupowej społeczeństwa, w zależnościach pomiędzy
członkami poszczególnych grup i w relacjach wynikających z zawar
tych małżeństw. Sądy te wszakże ograniczone są wadami wnioskowania
redukcyjnego. Przy wszystkich tych zastrzeżeniach tak skonstruowane
sądy pojawiają się w literaturze z powodu braku pewniejszych metod
1 znajdują się one również w t y m artykule.
�170
SŁAWOJ S Z Y N K I E W I C Z
Może powstać pytanie, czy celowe jest traktowanie systemów termi
nologii pokrewieństwa jako funkcji czasu, skoro zawiodły próby skon
kretyzowania długofalowych i powszechnych zależności między nimi
i organizacją społeczną. Niemniej zależności takie istnieją, zmienia się
jedynie ich charakter i zakres współzależnych elementów wraz z postę
pem procesu społecznego różnicowania i przechodzenia od społeczeństw
prostych k u bardziej złożonym . Terminologie pokrewieństwa także są
zmienne w czasie, chociaż zmiana ich nie musi być bezpośrednio zsyn
chronizowana z rozwojem elementów struktury czy instytucji mogących
wywierać wpływ na kształtowanie się terminologii pokrewieństwa (np.
grup krewniaczych, rodziny, zasad rezydencji małżeńskiej, reguły okreś
lania pochodzenia, czy też sposobu zawierania małżeństwa). Jeśli ter
minologia klasyfikuje zbiór osób zwanych krewnymi i porządkuje związ
k i zobowiązań i solidarności w ramach tego zbioru, to nie zawsze musi
reagować na zmianę treści tych związków jeśli nadal łączą one te same
osoby lub ich część. Zatem zmiana w terminologii nie musi być rozu
miana jako zmiana terminów podstawowych, lecz obejmuje także niez
naczne nawet przesunięcia zakresów albo też skrócenie zasięgu oddzia
ływania. Z kolei, tego rodzaju przekształcenia nie zawsze są widoczne
w tej nielicznej grupie terminów, które bierze się za podstawę klasyfi
k a c j i . Tak więc w samej taksonomii t k w i odpowiedzialność za wraże
nie stosunkowo małej plastyczności terminologii i także częściowo za
trudności w korelowaniu systemów terminologicznych i organizacji spo
łecznej.
7
8
Dopiero konkretne badania nad poszczególnymi systemami termino
logicznymi ujawniają, że zmiany zachodzące na peryferiach tych syste
mów stanowić mogą pierwszą reakcję na bodźce środowiska społecznego
i podlegają interpretacji równie doniosłej co zmiany najbliższych wobec
Ego związków. Tak więc tam, gdzie zmiana idzie w kierunku redukcji
ilości terminów (zwłaszcza w wypadku jednoczenia linii ojcowskiej i ma
cierzystej), wcześniej i konsekwentniej realizuje się ona w odniesieniu
do pokolenia dziadków niż rodziców . Podobna tendencja do zarzucenia
podziału na linię męską i kobiecą może zacząć się w gronie krewnych
dalszych stopni w którymś z pokoleń zstępnych, zanim ujawni się w gro
nie bliższych krewnych .
9
10
7
Por. P a r s o n s 1965, s. 268.
Najważniejsze klasyfikacje s y s t e m ó w termionologicznych opierają się na wza
jemnych stosunkach między nazwami następujących t y p ó w krewniaczych: rodzice,
rodzeństwo rodziców, rodzeństwo Ego, kuzyni pierwszego stopnia. Będziemy je
zatem traktować jako centralne dla systemu terminologii pokrewieństwa.
» E l m e n d o r f 1961, s. 379.
S p o e h r 1947, s. 188, 196. To samo można zaobserwować w materiałach
zebranych przez Morgana i przytoczonych tamże, s. 171.
8
1 0
�WSPÓŁCZESNE
Z M I A N Y
TERMINOLOGII
POKREWIEŃSTWA
171
Powyższe przykłady sprowadzają się do lekceważenia kryterium płci
osoby pośredniczącej. Jeśli pojawi się ono w systemie, k t ó r y to kryterium
poprzednio uznawał, będzie to wynikiem ustępowania zasady unilinearnego pochodzenia, co musi oznaczać całkowity lub daleko posunięty
zanik grup krewniaczych w postaci organizacji lineażowej. Prowadzi to
do wyelirninowania z grona krewnych odleglejszych związków miesz
czących się dawniej w ramach lineażu. Taki właśnie proces ogranicza
nia zespołu osób, wobec których stosuje się terminologię pokrewieństwa
(czyli zasięg systemu) obserwujemy jako towarzyszący, a może nawet
poprzedzający zmiany wyżej przedstawione . Jednocześnie musi się
zacząć zmieniać zakres grupy egzogamicznej, która wskutek rozkładu
grupy krewniaczej przekształci się w egocentryczny zespół egzogamiczny oparty zwykle na kadłubowej linii pochodzeniowej — pozostałości
dawnego lineażu. Zostanie on przypuszczalnie rozszerzony na krewnych
z linii drugiego rodzica. Oznaczać to będzie początek bilateralizacji sys
temu unilinearnego. Mamy więc do czynienia z procesem przekształceń
w kompozycji grup krewniaczych oraz w strukturze grupy egzogamicznej,
mimo że proces ten nie znalazł jeszcze odbicia w terminologii dla naj
bliższych krewnych Ego. Oczywiście nie mogło być inaczej, ponieważ
to organizacja społeczna konstytuuje system terminologii pokrewieństwa
i musi podlegać zmianie w pierwszej kolejności. Z drugiej jednak strony,
terminologia symbolicznie formułuje zależności społeczne i pozwala je
egzekwować. Byłoby to niemożliwe, gdyby pozostawała ona niezmieniona
jeszcze przez długi czas po utworzeniu się nowej sytuacji w strukturze
grupowej danego społeczeństwa. Toteż przystosowuje się ona, naszym
zdaniem, stosunkowo szybko w formie odpowiedniego zmniejszenia ze
społu krewnych oznaczanych terminami pokrewieństwa oraz zapoczątko
wania odpowiednich przesunięć terminologicznych na peryferiach tego
zespołu. Zanim zmiany te dojdą do centrum systemu terminologicznego
i spowodują konieczność jego zaszeregowania do nowego typu, minąć
może istotnie wiele czasu, jak to utrzymują zwolennicy tezy o znacznym
względnym opóźnieniu terminologii.
n
Powyższe uwagi znajdują potwierdzenie w materiale mongolskim,
co postaramy się dalej wykazać. Punkt wyjścia dla omawianych tu
zmian stanowi system nazywany umownie tradycyjnym, k t ó r y tylko
dla celów modelowych ujmujemy statycznie, choć w istocie on sam
stanowił jakiś etap zmian wcześniejszych.
Mongolska terminologia pokrewieństwa w swej tradycyjnej wersji,
będącej w użyciu do początków X X w. należała do typu znanego pod
nazwą Omaha . Najogólniej rzecz biorąc sprowadza się on do rozdziału
linii ojcowskiej i macierzystej (odrębne terminy dla rodzeństwa każdego
12
» Por. S p o e h r 1947, s. 229.
i2 V r e e l a n d 1954; S z y n k i e w i c z 1978a.
�172
SŁAWOJ
SZYNKIEWICZ
z rodziców), do całościowego potraktowania l i n i i matki (wszyscy agnaci
matki, w t y m jej brat i bratanek oznaczani t y m samym terminem), jak
również całościowego potraktowania potomstwa kobiet z linii ojca (wspól
ny termin dla siostrzeńca oraz dla kuzyna przez siostrę ojca, a także dla
wnuka przez córkę itp.). System ten był doskonale dostosowany do patiyiinearnej organizacji społeczeństwa, zwłaszcza takiego, w którym
występowały agnatyczne rody lub lineaże. W Mongolii początku X X w.
grup tych już nie było. W spadku po nich utrzymały się jedynie linie
pochodzeniowe, które ów system terminologii dość konsekwentnie w y
różniały. Były to więc: własna linia agnatyczna, linia matki, linia potom
ków kobiet (oddzielnie z grupy ojca i grupy matki), powinowatych
oraz małżonków krewnych. Terminologia oddawała zatem grupową kon
stytucję krewnych, którą schematycznie przedstawia tabl. 1. W obrębie
owych grup funkcjonowały jeszcze podziały według kryterium senióralności i częściowo przynależności generacyjnej.
Obecnie możemy stwierdzić daleko idące naruszenie tych podziałów,
w stopniu pozwalającym mówić o upadku dawnego systemu terminolo
gicznego. Wskazują na to zarówno słaba na ogół znajomość właściwej
terminologii, jak też stosunkowo wysoki udział terminów sprzecznych
z systemem, ponieważ zaczerpniętych z obcych kategorii. Wydaje się
jednak, że aby mówić o naruszeniu systemu wystarczy wykazać, że
większość jego elementów nie pozostaje w zgodzie z jego zasadami, zaś
występowanie elementów sprzecznych dowodzi już jego upadku.
Podczas badań terenowych przeprowadzonych w początkach lat sie
demdziesiątych w Mongolii autor doszedł do wniosku, że typ Omaha
przestał już obowiązywać. Jednakże współczesna terminologia nie ukształ
towała się jeszcze w sposób ostateczny i nie można przypisać jej do
żadnego ze znanych typów w uznanych klasyfikacjach. Niemniej sposób
dochodzenia do przewidzianego rozwiązania i mechanizmy zmian są
wystarczająco interesujące by poddać je analizie. Studium zmian w ter
minologii pokrewieństwa dość rzadko pojawia się w literaturze etnogra
ficznej, zatem prezentowany t u materiał może mieć znaczenie dla badań
nad ogólnymi prawidłowościami podobnych procesów.
Celem ułatwienia orientacji w znaczeniu terminów pokrewieństwa
występujących w tekście, zestawimy je poniżej w porządku alfabetycz
nym z podaniem ich znaczeń w systemie tradycyjnym. Nie jest to lista
kompletna, jej zadaniem jest tylko służyć za przewodnik do artykułu.
abaya
— boczni krewni linii ojcowskiej starszych generacji; termin
występuje w połączeniu z aqa (dla mężczyzn) lub egeći
(dla kobiet)
aqa
— starsi bracia
aci
— dzieci syna oraz brata
baja
— mąż siostry żony (termin wzajemny)
bergen
—• żony starszych krewnych, niekiedy współwystępują z ter-
�173
WSPÓŁCZESNE ZMIANY T E R M I N O L O G I I POKREWIEŃSTWA
minami nayaću lub qadam i oznaczają wówczas żony krew
nych danej kategorii
beri
— żony młodszych krewnych (w zasadzie tylko własnego
patrylineażu)
bule
—• dzieci kobiet należących do patrylineażu matki (termin
wzajemny)
degii
— młodsze rodzeństwo obojga płci
cgeci
— starsze siostry
eliinće
—• przodkowie agnatyczni w trzecim pokoleniu linii prostej
keiiken
— córka
kobegiin — syn
kiirgen
—• mężowie krewnych kobiet (w złożeniach jak p^zy bergen)
kur degii — młodsze rodzeństwo żony
nayacu
— członkowie patrylineażu matki bez względu na ich wiek;
termin występuje w połączeniu z aqa (dla mężczyzn) lub
egeci (dla kobiet), ponadto zaś w połączeniu z terminami
dla przodków w linii prostej identycznymi jak u agnatów
qadam
— starsi patry linearni krewni małżonka (złożenia jak przy
nayacu)
qulanca
—• przodkowie agnatyczni w czwartym pokoleniu linii prostej
quda
— starsze generacje agnatycznych krewnych małżonka dziec
ka, głównie zaś jego rodzice (termin wzajemny)
jfige
— dzieci kobiet własnego patrylineażu
Dla zwięzłości opisu będziemy się niekiedy posługiwać skróconymi
notacjami związków pokrewieństwa (np. DzSiOj — dziecko siostry ojca).
Ich pełne wyjaśnienie znajduje się w komentarzu do tab. I V na końcu
artykułu.
Z M I A N Y T E R M I N O L O G I C Z N E W POCZĄTKACH X X W.
Przystępując do omówienia cech charakterystycznych terminologii
współczesnej posłużymy się tabelarycznym zestawieniem najważniejszych
spośród nich (tab. I). Stanowi ono podsumowanie wyników uzyskanych
metodą wywiadu od 109 osób, z czego 16 udzieliło informacji o termino
logii abstrahując od własnych układów rodzinnych (na podstawie kwe
stionariusza o schemacie genealogicznym), 93 osoby zaś przedstawiły i n
formacje o terminach odnoszących się do k r ę g u ich żyjących krewnych.
Przedstawione w tab. I zestawienie ujawnia tendencje uwidoczniają
ce się w rozumieniu terminów, które uznać możemy za kierunki zasad
niczych zmian zachodzących w modelowym systemie terminologii tra
dycyjnej . Tendencje te są następujące:
13
1 3
Dla konsultacji konkretów
1954 i K a ł u ż y ń s k i e g o 1970.
tego modelu odsyłam
do
prac
Vreelanda
�Tabela I. Zestawienie właściwości
współczesnych
określeń
terminologicznych dla poszczególnych
kategorii
krewnych
Kategorie krewnych
Terminy
Ogólna
Terminy
zaczerp
Terminy
liczba
^stosowane
nięte z ob
zawężające
odpowiedzi właściwie
cych kate
/0
wziętych
gorii
/0
do oblicze odpowiedzi odpowiedzi
%
nia
odpowiedzi
1
Patrylineaż Ego
1. Przodkowie w linii prostej (bez
rodziców)
2. Abaya — boczni krewni w ge
neracjach wstęjpych
3. Potomkowie synów Ego (trzy
pokolenia
4. Potomkowie braci Ego (trzy po
kolenia)
5. jige — potomkowie kobiet patrylineażu Ego (dwa pokolenia)
w tym:
a) potomkowie sióstr Ego
b) potomkowie córek Ego
6. Nayacu — krewni patrylinearni
matki Ego (od +4 do —1 po
kolenia)
w tym
a) przodkowie matki w linii
prostej
b) boczni krewni matki (dwa po
kolenia wstępne)
7. Kuzyni strony ojcowskiej:
a) równolegli
b) przeciwlegli
Kuzyni strony macierzystej:
c) równolegli
d) przeciwlegli
Powinowaci
8. Qadam — krewni małżonka w po
koleniach wstępnych
9. Krewni i powinowaci małżonka
w pokoleniu Ego i zstępnych
w tym:
a) rodzeństwo i powinowaci żo
ny
b) rodzeństwo i powinowaci
męża
10. Małżonkowie krewnych patrylineażu Ego
11. Quda — rodzice małżonków
dzieci Ego
1
Wskaźnik
zróżnicowania
(stosunek zano
towanych ter
minów do pra
widłowych)
3
4
5
66
63,6
0
0
1,6
99
55,6
6,1
10,1
1,8
63
49,2
3,2
0
2
48
39,6
0
18,7
2,5
93
50,5
4,3
15,0
2
47
28
63,8
50,0
2,2
3,6
14,9
7,1
1,6
2
252
32,5
4,0
23,4
3,1
63
9,5
0
35,0
10,5
144
50,7
4,9
ИД
2
29
20
3,4
15,0
10,3
10,0
48,3
25,0
29,4
6,6
30
40
10,0
12,5
6,7
7,5
50,0
27,5
10
8
62
62,9
8,0
8,0
1,6
163
23,3
20,8
9,2
4,3
110
16,4
21,8
8,2
6,1
78
46,1
16,7
6,6
2,2
180
73,9
1,7
5,5
1,4
o
12,4
2,7
2
16
1
37,5
6
�WSPÓŁCZESNE Z M I A N Y T E R M I N O L O G I I POKREWIEŃSTWA
175
1. Daleko posunięta utrata właściwego rozumienia terminów trady
cyjnych wyrażająca się w niskim stopniu znajomości ich prawidłowego
zastosowania (kolumna 3 tab. I).
2. Rozwój unifikującej terminologii zaczerpniętej z kręgu rodziny
nuklearnej (głównie dla rodzeństwa) i odnoszonej do dalszych stopni
pokrewieństwa. Prowadzi to do zawężania zarówno samej terminologii
jak też związków pokrewieństwa, których ten proces dotyczy. Jest to
proces utożsamiania terminologicznego odleglejszych typów krewnia
czych (tzn. konkretnych relacji) z typami najbliższymi wobec Ego. Za
kres występowania tej zawężającej terminologii przedstawia kolumna 4
tab. I .
3. Naruszenie podstawowych cech systemu przez zatarcie granic mię
dzy grupami osób wyróżnianymi tradycyjnie jako odrębne kategorie kon
stytuujące system, czego wyrazem jest upowszechniające się niewłaściwe
rozumienie terminów i przypisywanie ich całkowicie obcym kategoriom
(kolumna 5).
4. Powyższe tendencje prowadzą do dezorientacji i zamieszania ter
minologicznego powodującego powstawanie nowych propozycji nazewniczych, będących zwykle przeniesieniem pewnych terminów na obce i m
dotąd typy krewniacze, czasem zaś stanowiących innowację terminolo
giczną (kolumna 6 ) . Zjawisko to nazywamy polimorfizmem termino
logicznym.
5. Obok zawężającego działania unifikującej terminologii rodzinnej
występuje także kurczenie się zasięgu grupy krewnych przez wyłączenie
dalszych związków z zakresu objętego działaniem terminologii (por. i n
formacje zawarte w tab. IV).
6. W konsekwencji naruszenia zasad systemu terminologicznego zacie
rają się zwłaszcza granice między linią ojcowską i macierzystą oraz za
nika charakterystyczne dla typu Omaha wyodrębnianie kuzynów (por.
tab. IV, poz. 12, 24, 30-35, 46 i 48).
Materiały, k t ó r y m i dysponujemy dotyczą w części znajomości termi
nologii, w części zaś jej praktycznego stosowania, dają zatem obraz bar14
1 4
Liczby występujące w tej kolumnie praktycznie oznaczają (po zmniejszeniu
o 1) ile nowych terminów przypada na jeden prawidłowy w danej kategorii. Ilość
zanotowanych przez nas terminów nie przewidzianych przez system tradycyjny była
wyższa niż uwidoczniona w tabeli. Redukcji ich dokonano w e d ł u g następujących
zasad. Dla t e r m i n ó w oznaczających przodków w pierwszym i drugim pokoleniu
form zdrabniających lub innych pochodnych (np. buurał
aaw „siwy ojciec", roz
powszechnione określenie dziadka) nie uważa się za odrębne wersje. Terminy
oboczne w y s t ę p u j ą c e popularnie w adresie potraktowano jako w e r s j ę referencyjnego
terminu tylko w ó w c z a s gdy informator utrzymywał, że jest to termin p o k r e w i e ń
stwa w ł a ś n i e referencyjny. Proste formy opisowe u w a ż a m y za r ó w n o w a ż n e nie
znajomości terminu, nie zaś za propozycję innowacyjną. Ogólne nazwy kategorii
p o k r e w i e ń s t w a nie w y s t ę p u j ą c e jako samodzielne terminy (np. abaya) jeśli za
takie były podawane, włączono do zestawienia jako n o w ą wersję.
�176
SŁAWOJ S Z Y N K I E W I C Z
dziej idealny od tego, który wynikałby z praktyki społecznej. Ta ostat
nia polega na powszechniejszym, niż na to wskazuje tab. I , zastosowa
niu terminów zawężających . W istocie ich powszechność, zarówno w ad
resie, jak też w formie referencyjnej, zdawać się może uniwersalną,
jeśli badacz ograniczy się wyłącznie do notowania spontanicznych zasto
sowań.
Obserwowana w materiałach lat ostatnich wielka różnorodność pro
pozycji nazewniczych oraz utrata przez terminologię cech systemu w y k a
zują tak znaczny stopień zaawansowania, że istnienia podobnych ten
dencji możemy oczekiwać wobec materiałów pochodzących z początków
X X w. Informacje uzyskane przez Vreelanda nie potwierdzają tego przy
puszczenia, lecz też nie są one decydujące, ponieważ pochodzą od jed
nego tylko informatora i to stosunkowo dobrze orientującego się w sy
stemie terminologicznym, lepiej niż którykolwiek z naszych informato
r ó w . Niemniej możemy przyjąć, że już w początkach stulecia trady
cyjny system terminologiczny nie był stosowany w powszechnej prak
tyce społecznej, chociaż poszczególne osoby mogły jeszcze reprezentować
znajomość zasad tego systemu, którą ujawniały w sytuacjach nastawio
nych na jej wywołanie.
Hipoteza ta znajduje potwierdzenie w posiadanych przez nas mate
riałach odnoszących się do lat dwudziestych X X w. Stanowią je spisy
ludności z terenu czterech choszunów obejmujących ponad 11 tys. osób
(2134 r o d z i n ) . Zawierają one informacje o stosunku pokrewieństwa
15
1 6
17
1 5
W istocie kolumna 4 tabeli m ó w i o stosunkowo skromnym zasięgu tych
terminów (poza kategorią kuzynów i powinowatych). Wynika to stąd, ż e kiedy
podczas zbierania materiałów uzyskiwaliśmy w odpowiedzi termin zawężający,
ponawialiśmy pytanie o w ł a ś c i w y termin pokrewieństwa, co zmuszało informatora
do odwoływania się do pamięci, albo też niekiedy działało jako nacisk psycholo
giczny zmuszający do podania innego terminu niż ten, który w y w o ł a ł dezaprobatę
etnografa. Mamy tu niewątpliwie do czynienia z oddziaływaniem badacza na b a
daną rzeczywistość. Naszym zdaniem miało to jednak rezultat pozytywny, inicjowało
bowiem sytuację eksperymentu społecznego. Informator nie znający w ł a ś c i w e g o
terminu niejednokrotnie nie przyznawał się do tego, lecz próbował znaleźć pra
w i d ł o w ą odpowiedź drogą dedukcji lub też o d w o ł y w a ł się do w ł a s n e j fantazji. W ten
sposób wprawdzie powiększał się wskaźnik zróżnicowania terminologii, lecz również
eksperymentalnie sprawdzała się znajomość zasad systemu u informatora. To
bowiem czy informator przestrzegał granic między strukturalnymi kategoriami
krewnych, czy też je lekceważył, było dla nas daleko ważniejsze niż kolekcjono
wanie t e r m i n ó w zawężających. Nie oznacza to jednak, że terminy g w a ł c ą c e granice
systemu (kolumna 5 tabeli) uzyskane zostały wyłącznie, czy nawet głównie, we
wspomniany sposób.
1 6
B y ł nim przeor jednego z najważniejszych klasztorów lamaickich Mongolii,
reprezentujący dużą wiedzę o kulturze tradycyjnej i mający dobrą pamięć.
Są to następujące spisy oznaczone przez nas literami alfabetu (w nawiasach
pozycja katalogowa Centralnego Archiwum Historycznego w U ł a n Bator, z którego
pochodzą): A — choszun Bajan U u ł z ajmaku Delger I c h U u l , 1925 r. (f. 244);
1 7
�WSPÓŁCZESNE Z M I A N Y T E R M I N O L O G I I POKREWIEŃSTWA
177
wszystkich członków rodziny wobec gospodarza, dzięki czemu są już
obecnie unikalnym źródłem dla poznania stosowanej wówczas termino
logii .
Spisy ujawniają bardzo charakterystyczne lekceważenie terminolo
gii odnoszącej się do relacji wychodzących poza obręb trzypokoleniowej rodziny nuklearnej, mimo że dokładniejsza analiza składu posz
czególnych rodzin wskazuje, że większość ich należy do typu rozszerzo
nej rodziny wielopokoleniowej zawierającej znaczny udział krewnych
bocznych. Trzeba podkreślić, że nie jest to typ wielkiej rodziny opartej
na współpracy braci w najstarszym pokoleniu i złożonej z potomków
tych braci. W naszych spisach najczęściej mamy do czynienia z wersją
rodziny rozszerzonej, której starsze pokolenia składają się — prócz go
spodarzy — zwykle z łamów oraz niezamężnych kobiet. Rodzina ta pełni
wobec nich funkcje zabezpieczenia społecznego, ich obecność w rodzinie
zaś nie tłumaczy się jednoczeniem potencjału ekonomicznego k i l k u rodzin
małych. Rozszerzona rodzina nie funkcjonuje zatem wyłącznie jako pod
stawowa jednostka gospodarcza. Jest ona także zespołem zabezpieczają
cym starszych krewnych, którzy nie założyli własnej rodziny pozostając
w nieregularnych lub nieformalnych stosunkach małżeńskich z osobami
o odrębnej rezydencji lub też, w wypadku łamów, w stanie bezżennym.
Proporcja osób, które przekroczyły 45 lat wynosiła ok. 45%, przy czym
w znacznej części b y l i to boczni krewni gospodarza. Ich potomstwo, czę
sto pozamałżeńskie, powiększyło liczbę krewnych bocznych. Tymczasem
w spisach nie znajdujemy w zasadzie odbicia tej sytuacji, ponieważ
dążą one do zawężenia skali związków przez stosowanie terminologii
z kręgu małej rodziny, typu „rodzeństwo", „dziecko".
Jest wielce prawdopodobne, że nieuregulowana pozycja rodzinna osób
starszych wiekiem była jednym z czynników zawężających terminologię
do zakresu nuklearnego. Mielibyśmy t u więc do czynienia z sytuacją,
w której o statusie krewniaczym decydują nie tylko związki genealo
giczne, lecz także formalne małżeństwo krewnego. Sankcjonowałoby ono
stosowanie wobec tej osoby odleglejszego (właściwego) terminu, plasu
j ą J3 jednocześnie w odrębnym zespole rodzinnym o cechach niezależne
go partnerstwa. Jeśli jednak dana osoba pochodzi z rodziny rozbitej,
nie funkcjonującej samodzielnie, czy też z nieformalnego małżeństwa,
nie przysługuje jej termin pokrewieństwa określający rzeczywisty sta
tus krewniaczy, lecz właśnie termin zawężający, przybliżający do ro18
0
B — somon Bajan Chutag z choszunu Oczir Sumbur U u ł ajmaku Chaanchentej
Uuł, 1927 r. (f. 94 poz. 31); С — choszun Szadżinbat Sewdżidgacal Uuł z ajmaku
Cecerleg Mandał, 1925 r. (f. 165) D — choszun Bogdchaan U u ł z ajmaku tej samej
nazwy, 1925 r. (f. 49 poz. 27).
Spisy późniejsze nie posiadają już rubryki precyzującej status społeczny
człowieka przez odniesienie go do pozycji w rodzinie, wskutek czego nie stanowią
one dla nas materiału źródłowego w badanym zakresie.
18
12 — Etnografia Polska, X X I V , z. 1
�178
SŁAWOJ S Z Y N K I E W I C Z
dżiny, z którą zamieszkuje. Hipoteza, że terminologia pokrewieństwa
odnosi się nie do pozycji określonej genealogicznie, lecz do pozycji w ze
spole rodzinnym, dotyczy praktyki nazewniczej i nie znajduje siłą rze
czy odbicia w normach regulujących system terminologiczny. Jest to za
tem wynik szczególnej postawy psychologicznej polegającej na niefor
malnej adopcji wszystkich wspólnie zamieszkujących osób w jeden zin
tegrowany zespół rodzinny. Zawężaniu terminologii sprzyjał niewątpli
wie fakt, że terminy z kręgu familijnego stosowane były w adresie rów
nież wobec osób obcych. Zatem dalsi krewni należący do wspólnego
gospodarstwa domowego uzyskiwali bez trudu prawo do takiego terminu
już nie tylko w adresie, lecz także jako referencyjnego.
Jeden z poddanych analizie spisów (D) rzuca charakterystyczne
światło na strukturę rodziny. Niemal trzecia część osób pozostających we
wspólnym gospodarstwie domowym nie należy do nuklearnej rodziny
gospodarza (i to w podwójnym rozumieniu — zarówno rodziny pocho
dzenia jak i prokreacji, czyli wspomniane wyżej rodzeństwo gospodarza
znajdujące się na jego utrzymaniu zostało w t y m obliczeniu pominięte),
niemal 14°/o ogółu zaś stanowią krewni kategorii $ige (potomkowie krew
nych kobiet) czyli tacy, którzy według dawnego systemu pokrewieństwa
należeli do obcych linii pochodzeniowych i nie rezydowali wspólnie
z Ego. Jakkolwiek nie mamy wystarczających podstaw by przykład ten
uogólnić, jest on dostatecznie symptomatyczny, ponieważ nie ma rów
nież powodów by uznać go za wyjątkowy. Wskazuje on na poważne za
kłócenia w systemie pokrewieństwa (zwłaszcza wysoki udział
где),
w t y m także dotyczące kontynuacji linii agnatycznej. Jest to, naszym
zdaniem, dla kształtowania nowej terminologii czynnik ważniejszy od
wspomnianego wyżej stanu rodzinnego krewnych, jakkolwiek oba one
współwystępują .
Nasilenie zjawiska zawężenia pokrewieństwa jest różne w każdym
z naszych spisów i m. i n . dlatego również są one interesującym źródłem.
Informuje o t y m tab. I I . Zawarte w niej dane dotyczą: 1 — ilości osób,
co do których stosuje się terminy inne niż „gospodarz", czyli „rodzic"
albo „małżonek", zatem osób, wobec, których istniała możliwość naduży
cia zbiorowego stosowania terminów typu „rodzeństwo", „dziecko"; 2 —
ilości terminów, które zastosowano bez uciekania się do wspomnianego
19
1 9
Tradycyjny system pokrewieństwa przewidywał jedną sytuację, w której
$ige uzyskiwał status dziecka. Dotyczyło to nieślubnego potomstwa córki, które
pozostawało w rodzinie macierzystych dziadków na r ó w n y c h prawach ze swym
faktycznym wujostwem, które stawało się dla niego rodzeństwem. Analizowana przez
nas sytuacja z początków X X w. dotyczy rodzin o daleko bardziej zakłóconej
strukturze, niemniej dla jej formalnego unormowania .stosuje s i ę ten sam me
chanizm — zmiany terminu z pozafamilijnego na familijny. Dodajmy, ż e nasze
w ł a s n e materiały terenowe wskazują raczej na utrzymywanie się terminu jfifle,
lecz w odniesieniu do osób zamieszkałych oddzielnie.
�WSPÓŁCZESNE
ZMIANY
T E R M I N O L O G I I
POKREWIEŃSTWA
179
nadużycia, czyli sprecyzowanych terminów określających dalsze związki
genealogiczne i powinowactwa; 3 — proporcji, w jakiej te szersze ter
miny występują w stosunku do populacji określonej w punkcie 1. Pro
porcja ta może być miernikiem poziomu precyzyjności terminologii sto
sowanej w danym spisie (przy uzasadnionym założeniu podobnego
rozkładu struktury rodziny we wszystkich czterech choszunach).
Tabela II. Zastosowanie odleglejszych terminów pokrewieństwa
rech
w spisach ludności
czte
choszunów
Spis
A
В
С
D
Populacja osób, wobec których istniała moż
liwość niewłaściwego określenia terminolo
gicznego
1450
354
3274
1957
Ilość zastosowań terminów spoza zakresu ro
dziny nuklearnej
202
11
533
561
Udział terminów pozafamilijnych wobec po
tencjalnych możliwości (w %)
13,9
3,1
16,3
28,6
Poziom precyzji terminów użytych w spisie
(względem spisu D)
48,7
10,8
57,0
100
Z tabeli I I wynika duża skala dowolności w stosowaniu terminologii
pokrewieństwa wykraczającej poza krąg familijny, od całkowitego nie
mal jej lekceważenia w spisie В (3,l /o) do szerokiego uwzględniania
przez spis D (28,6%). Ten ostatni stanowić może dla nas punkt odnie
sienia, ponieważ wykazuje on dużą dbałość o precyzję. W odróżnieniu
od pozostałych, można na jego podstawie dość dokładnie ustalić stosun
k i łączące poszczególne osoby wspólnie zamieszkałe. Osiągnięto to wsku
tek przyjęcia zasady, iż nie stosuje się terminów typu „brat", „siostra",
które w normalnym użyciu są wieloznaczne, lecz „rodzony brat" itp.
Dzięki temu musiano dokładniej oddawać stopień pokrewieństwa w l i
niach bocznych, który pozostałe spisy równały zwykle z rodzeństwem
czy d z i e ć m i .
Stopień precyzji spisu D i wynikająca z niego znaczna liczba termi
nów dla dalszych związków pokrewieństwa nie oznacza bynajmniej,
iżby na terenie danego choszunu tradycyjna terminologia funkcjonowała
niemal w pełnym zakresie. Oznacza wyłącznie, że został on założony
przez sporządzających spis, którzy przyjęli konkretny sposób postępowa
nia dla uniknięcia nieporozumień, jakie przypuszczalnie już wówczas
sprawiały poważny problem również dla administracji. Fakt, że trzeba
e
20
2 0
Ideału jednak i tu nie osiągnięto, ponieważ często nie wiadomo czy „rodzony"
odnosi się do gospodarza, jego żony lub matki.
�180
SŁAWOJ
SZYNKIEWICZ
było uciec się do określenia „rodzony" świadczy, że bez niego groziło
zwykłe na innych terenach niebezpieczeństwo zatarcia związków genea
logicznych wskutek zawężającego działania powszechnej praktyki okre
ślania bocznych krewnych terminami dla rodzeństwa — aqa, egeci, degii.
Mamy t u zatem do czynienia z interwencją konserwatywnych (w sensie
doceniania wagi tradycyjnej terminologii) urzędników spisowych, którzy
potrafili egzekwować właściwe nazewnictwo, albo też wprowadzali je
sami na podstawie oświadczeń osób podlegających spisowi. Spotykamy
się t u więc pośrednio z ludźmi należącymi do tej samej kategorii co i n
formator Vreelanda.
Celem uzyskania pełniejszego przeglądu sytuacji terminologicznej de
monstrowanej w spisach odwołajmy się do szczegółowego zestawienia
tabelarycznego (tab. I I I ) . Jeśli D przyjmiemy ze swego rodzaju spis mo
delowy, możliwe wówczas będzie sformułowanie kilku istotnych wnios
ków. Założyć musimy dla tego celu, z niewielkim ryzykiem popełnienia
błędu, że struktura rodzin wszystkich czterech choszunów była podobna.
Przede wszystkim pojawia się pytanie o przyczyny różnego w każ
dym ze spisów stopnia zawężenia terminologii, który wykazuje niejako
Tabela III. Zestawienie terminów pokrewieństwa użytych w spisach ludności w latach 1925—1927 w czte
rech choszunach (z pominięciem terminów odnoszących się do związków w ramach rodziny nuklearnej
oraz przodków w linii prostej)
A
Spis
В
С
D
ilość
ilość
ilość
ilość
°/
/о
/о
/0
zasto
zasto
zasto
zasto
/о
populacji
populacji
populacji
sowań
sowań
sowań populacji sowań
6
5
7
3
4
8
2
9
Termin
1
0,28
1
1
30
7
1,16
1
2
2
0,15
abaya
abaya aqa
abaya egeći
1
0,07
nayaću
nayaću aqa
ąayaću egeći
1
7
1
0,62
qadam egeći
beri
bergen
1
21
0,07
1,47
kiirgen
kiirgen aqa
2
0,14
3
0,09
aći
aći kóbegunlkeiiken
aći degii
3
0,21
92
2,82
5'Se
§ige kóbegiinlкейкеп
$ige degii
160
i
1
0,28
3
22
24
0,84
347
11,00
i
i
j
1,40
58
4
j
1
17
3
3,17
1,07
14
101
20
j
1
1
j
o.ioT
15
35
j
2,54
83
189
j
13,90
10,60
0,71
6,18
�WSPÓŁCZESNE ZMIANY T E R M I N O L O G I I POKREWIEŃSTWA
181
regionalną specyfikę. Przypisać ją jednak należy, jak wspomnieliśmy,
stanowisku pisarza. Dowodziłby tego fakt, inaczej niewytłumaczalny,
że w spisie С terminy z kategorii abaya pojawiają się dopiero w drugiej
jego połowie. Jest raczej statystycznie nieprawdopodobne by rozkład
występowania tej relacji był aż tak skoncentrowany, t y m bardziej, że
dotyczy to licznej zbiorowości 1010 rodzin. Przypuszczalnie więc nastą
piła zmiana pisarza prowadzącego spis. Możemy więc mieć jedynie pew
ność, że tylko spis В nie został skażony puryfikującą interwencją urzęd
nika i przypuszczalnie oddaje występujące w danej społeczności zasto
sowania t e r m i n ó w . Płynąłby z tego wniosek, że już w początkach
X X w. dominowała tendencja unifikująca.
Przyjmujemy, jak się wydaje uzasadnienie, że proporcje występują
ce w spisie D właściwiej oddawałyby związki pokrewieństwa zachodzące
wśród członków rodzin pozostałych choszunów . Tym samym musimy
uznać, że wyraźnie zaniżona została reprezentacja związków kategorii
abaya (starsi krewni linii ojcowskiej), nayacu (krewni l i n i i macierzystej)
oraz qadam, beri i bergen (powinowatych), a także w przypadku spisów
A i В kategorii aći oraz %ige. Potwierdza to w sposób niepodważalny tezę
o występowaniu zjawiska zawężania terminologii pokrewieństwa jako
ustabilizowanej cechy w praktyce społecznej początków X X w., mimo
istniejącej równolegle u pojedynczych osób teoretycznej znajomości ter
minologii tradycyjnej. Niezależnie od tego jak liczna była grupa tych
osób, reprezentowały one już tylko znajomość niefunkcjonalnych ele
mentów tradycji, czyli tego co można nazwać tradycją historyczną będą
cą czynnikiem ideologicznej identyfikacji z systemem wartości, którego
częścią b y ł w przeszłości pełny system terminologii pokrewieństwa od
powiadający podziałowi społeczeństwa na grupy czy linie pochodzenio
we. Wskazywałoby to zresztą, że czas kiedy ten ostatni był zintegrowany
z poprzednim, nie był zbyt odległy. Nie jesteśmy w stanie określić kiedy
mogła nastąpić dezintegracja, lecz przypuszczalnie nie należy apogeum
tego procesu odsuwać zbyt głęboko w X I X w.
21
22
2 1
Teoretycznie można by przypuścić odwrotne kierunkowo działanie pisarzy
spisowych — dążenie do maksymalnego uproszczenia notacji wbrew informacjom
udzielanym przez ludność. Dotyczyłoby to zarówno spisu B, jak też pewnych
części spisów A i C. Przeczyłyby temu dość często pojawiające się nieschematyczne
zapisy spoza zakresu terminologii pokrewieństwa, jak np. „z nieprawego łoża",
„wychowanek", „przybrany członek rodziny", „staruszka", „bliźniak" itp,. które
byłyby również eliminowane, gdyby pisarz postępował według zasady mechnicznego operowania kilkoma terminami dla uproszczenia pracy.
Upoważnia nas do tego szczegółowa analiza spisu B, w którym niemial 20%
terminów dla „rodzeństwa" i „dzieci" daje się bez żadnych wątpliwości zakwestio
nować na podstawie względnego wieku; powinny one być odniesione do związków
dalszych. Jeśli uwzględnimy pewne nie dające się w ten sposób w y k r y ć nie
konsekwencje terminologiczne (w tym także kategorię „synowych", a także terminy
uwidocznione w tab. I I I ) , uzyskamy proporcję z w i ą z k ó w wykraczających poza
rodzinę nuklearną zbliżoną do występującej w spisie D.
2 2
�182
SŁAWOJ S Z Y N K I E W I C Z
Wniosek o nasileniu tendencji zawężającej u w a ż a m y za uprawniony
również na podstawie danych z naszych wywiadów oraz niewymiernych
ilościowo obserwacji terenowych. Najistotniejszy udział w terminologii
zawężającej ma nazewnictwo odnoszące się do rodzeństwa. Terminy
oznaczające rodziców były niezmiernie rzadko proponowane w odniesie
niu do starszych krewnych l i n i i bocznych (i to tylko w formach opiso
wych). Podobnie było z generacjami zstępnymi, na które rozszerzano
znaczenie terminu „dziecko". Ponieważ proponowane w takich wypad
kach terminy miały charakter złożony, nie kwalifikowały się one do ka
tegorii zawężających .
23
EKSTENSYWNOŚĆ
RODZEŃSTWA
Wydaje się zatem, że możemy mówić o daleko zaawansowanym, i w
istocie zbliżającym się k u końcowi, długotrwałym procesie realizowania
zasady ekstensywności rodzeństwa. Pojęciem t y m określamy dążenie do
upowszechnienia terminów oznaczających własne rodzeństwo Ego, a wraz
z nimi także reguł postępowania obowiązujących w rówieśniczym zespole
rodzinnym. Tendencja ta naszym zdaniem realizuje się od czasów śred
niowiecznych, jej pierwszym zaś przejawem było uzupełnienie ogólnych
terminów grupowych (np. abaya, nayacu) określeniami, aqa, egeći. U jej
podstaw leży zasada jedności rodzeństwa z jej postulatami maksymalnej
współpracy bliskich krewnych tej samej generacji. Upowszechnienie
terminów dla rodzeństwa byłoby przejawem dążenia do rozszerzenia
granicy działania postulatu współpracy. Stosowanie tych terminów
wyznaczało bowiem zakres operacyjny prawa odwoływania się do po
mocy w kwestiach związanych z bytem, zwłaszcza w jego aspektach
ekonomicznym i militarnym. Możliwości takiej współpracy były stopnio
wo ograniczane w miarę tego jak organizacja społeczna opierała się bar
dziej na grupach administracyjnych i celowych, czemu towarzyszyła
dezintegracja grup krewniaczych i ich postępujące kurczenie się (od ro
du aż po wielką rodzinę, która także zresztą nie dotrwała do X X w.).
Z chwilą kiedy grupy krewniacze zanikły całkowicie i zastąpione zostały
egocentrycznie wyznaczonym zespołem krewnych, terminy dla rodzeń
stwa zaczęły być stosowane wobec dowolnych krewnych i powinowatych,
maksymalnie rozszerzając limes operandi braterskiego współdziałania.
2 3
W tym miejscu należy podkreślić, że u w a ż a m y za b ł ę d n e przypisanie przez
V r e e l a n d a (1954, s. 312, 316) terminologii chałchaskiej oraz „protomongolskiej"
w y s t ę p o w a n i a złożeń z udziałem t e r m i n ó w „ojciec", „matka" dla bocznych krew
nych drugiej generacji wstępnej. Terminy takie pojawiają się naszym zdaniem
późno i w y s t ę p u j ą obocznie, będąc rezultatem długotrwałego procesu zawężania
terminologii do określeń stosowanych w małej rodzinie. Podobnie można interpre
tować materiał ordoski zawarty w s ł o w n i k u M o s t a e r t a (1941), Również K a ł u
żyński
(1970) nie włącza takich złożeń do swego modelu terminologicznego.
�WSPÓŁCZESNE ZMIANY T E R M I N O L O G I I POKREWIEŃSTWA
183
Obecnie obserwujemy regres terminów złożonych z udziałem aqa,
egeći na rzecz ponownie elementarnych, lecz odnoszących się do rodzeń
stwa. Ciąg rozwojowy byłby więc następujący (posłużymy się przykła
dem wstępnych bocznych krewnych własnej linii pochodzeniowej): 1 —
abaya, 2 — abaya aqa, 3 — aqa. Stadium pierwsze przypisalibyśmy hipo
tetycznie epoce średniowiecznej, drugie zaś schyłkowi średniowiecza i epo
ce nowożytnej, trzecie natomiast czasom najnowszym.
Tajna historia Mongołów szczególnie często posługuje się określeniami
aqa degii w stosunku do członków własnej grupy pochodzeniowej Ego.
Te ostatnie zastosowania, jakkolwiek niewątpliwie mają wiele wspólnego
z tendencją zawężającą (być może nawet legły u jej podstaw, gdyż sta
nowiły formę przejawiania się zasady ekstensywności rodzeństwa), na
leży jednak rozumieć inaczej niż ich współczesne odpowiedniki. Nie w y
stępowały one toowiem wówczas w roli pełnoprawnych terminów pokre
wieństwa. Wydaje się, że stosowane były przede wszystkim w rozumieniu
zbiorowym wykraczającym poza konkretne kategorie pokrewieństwa,
chociaż nazywały członków własnej szeroko rozumianej grupy krewniaczej (szerszej niż lineaż podstawowy, czyli rodu). Mimo, iż określały tak
że właściwych krewnych, to przede wszystkim odnosiły się do człon
ków spokrewnionych łineaży innych niż lineaż Ego. Było to więc pojęcie
szersze niż termin pokrewieństwa, który zajmuje konkretne miejsce
w ramach schematu genealogicznego i ograniczony jest do lineażu. Od
nosiło się ono do mniej precyzyjnego pojęcia „pokrewieństwa w ogóle",
czyli takiego, które leży u podstaw poczucia jedności rodu i mogło być
stosowane wobec jego członków niezależnie od stopnia rzeczywistego
pokrewieństwa. Wydaje się, że w tych warunkach występowało ono
przede wszystkim jako forma adresu, kronika zaś stosuje je w wersji
referencyjnej dla oddania idei przynależności do wspólnej grupy krewniaczej. Trudno bowiem wyobrazić sobie inne niż tylko tak generalne
zastosowanie go w sensie referencyjnym. Z kolei, jako adres, terminy
pokrewieństwa używane były nieprzerwanie do czasów obecnych prze
chodząc stopniowo — z zanikiem grup krewniaczych — do oznaczania
osób całkowicie obcych, co zostało także przeniesione do współczesnej
kultury miejskiej. Termin aqa dzięki swej senioralnej konotacji zaczął
także występować w znaczeniach związanych z kierowaniem, sprawowa
niem władzy. Takie jednak zastosowanie terminów oznaczających pier
wotnie rodzeństwo należy odróżnić od ich występowania w systemie
terminologii pokrewieństwa, które początkowo było daleko mniej eksten
sywne. Analogie europejskie pozwalają nam zrezygnować z dalszego w y
jaśniania tej różnicy. Na naszym gruncie bowiem terminy „brat" i „sio
stra" przejęte zostały również przez grupy o korporacyjnym charakte
rze zarówno dla potrzeb bezpośredniego zwrotu jak i określania, następ
nie zaś upowszechniły się poza zasięgiem tych grup. Należały zatem do
�184
SŁAWOJ S Z Y N K I E W I C Z
24
kategorii pokrewieństwa fikcyjnego . Nie zmieniło to w niczym faktu,
że w ramach systemu pokrewieństwa funkcjonowały one według zasad
swoistych dla tego systemu.
Tak więc przedstawiając tendencję zawężającą w mongolskiej termino
logii czujemy się uprawnieni abstrahować od form adresu i pokrewieństwa
fikcyjnego. Wydaje się również niemal pewnym, że ich powszechność
nie była czynnikiem- generującym ową tendencję, chociaż w roli wzoru
mogły one wystąpić. Jeśli współcześnie obserwujemy coraz szersze i konsekwentniejsze stosowanie terminów dla rodzeństwa wobec innych ka
tegorii krewnych, oznacza to utratę jednej z najistotniejszych funkcji
terminologii pokrewieństwa. Jest nią mianowicie wyznaczanie genealo
gicznej odległości danej relacji w zespole jednostek, niezależnie od tego
czy kładzie się akcent na genealogię czy jej społeczne konsekwencje.
Istotnie, etnograf postawiony przed zadaniem rozszyfrowania struktury
rodziny na podstawie terminologicznych określeń dla jej członków,
w większości wypadków nie osiągnie celu. Członkowie tej rodziny oraz
osoby bliskie dokonają tego odwołując się do wiedzy niezależnej od ter
minologii pokrewieństwa. Sytuacja taka była możliwa także w systemie
tradycyjnym wskutek występowania terminów zbiorowych, jednakże
maksymalne spłaszczenie relacji sprowadzające je do kręgu małej ro
dziny wystąpiło dopiero współcześnie.
Wyjaśnienie tej sytuacji w kategoriach zaproponowanych poprzednio
limes operandi dla współpracy możliwe było w okresie funkcjonowania
wielkiej rodziny i przypuszczalnie nie utraciło swego znaczenia także
z jej rozpadem. Terminy dla rodzeństwa mają walor mobilizacyjny, roz
szerzają zgodnie ze swoim zasięgiem zobowiązanie do kooperacji. Tym
może się tłumaczyć ich najpowszechniejsze występowanie w zespole po
winowatych , który po zaniku grup krewniaczych stał się najłatwiej
osiągalnym partnerem dla wielkiej, jak też dla małej rodziny. Oczy
wiście zakładało to dobór małżeński w ramach grupy lokalnej lub w jej
pobliżu oraz rezydencję pomałżeńską również w tych samych granicach.
Z podobnych względów kuzyni ze strony obojga rodziców wykazują ko
lejny wysoki udział terminów zawężających do klasy rodzeństwa. Z po
wodu ich względnego wieku, jak i prawdopodobnej sąsiedzkiej rezydencji,
stanowili oni drugą grupę osób łatwo osiągalną do współpracy. Występu
jący w naszej tabeli wskaźnik zawężenia terminologii dla kuzynów jest
zbyt niski ze względów wspomnianych poprzednio (część zastosowań
przesunęła się do kolumny „kategorie obce"). W praktycznym zasto
sowaniu terminów zrównałby się on ze wskaźnikiem dla powinowatych,
a nawet mógłby go przewyższyć.
25
2 6
2 4
2 5
2 6
Por. Z a w i s t o w i c z - A d a m s k a 1973, s. 16, 17.
Por. kategorie 8 i 9 w tab. I.
Kategoria 7 w tab. I.
�WSPÓŁCZESNE ZMIANY T E R M I N O L O G I I POKREWIEŃSTWA
185
27
Podobnie wygląda sytuacja ze starszymi krewnymi agnatycznymi .
Podlegają oni jednak tendencji zawężającej nie 'tylko ze względów ope
racyjnych zrozumiałych na gruncie wielkiej rodziny kierowanej przez
grupę braci starszej generacji. Ponieważ proces nasila się w okresie do
minacji rodziny małej (ewentualnie rozszerzonej) i obejmuje w rów
nym stopniu kobiety, wymaga on odrębnej interpretacji.
Krewni patrylinearni starszych generacji funkcjonują w odrębnych
zespołach gospodarczych, znajdują się zatem na zewnątrz zespołu „na
szego", określonego egocentrycznie. Ale też z powodu zaniku grup krew
niaczych są oni dla Ego tak samo ważni (dawniej b y l i ważniejsi), jak
krewni matrylinearni, powinowaci itp. Znajdują się zatem w identycz
nej jak tamci odległości społecznej, tworzą z nimi jeden — dość amor
ficzny — zespół krewnych otaczających Ego. Jest to więc egocentrycznie
uformowany zespół, do pomocy którego może się odwoływać osoba znaj
dująca się w jego centrum. Praktycznie każdy człowiek będzie miał
wokół siebie taką grupę o różnym składzie. Niegdyś konkretne grupy
krewniacze istniały całkowicie obiektywnie, granice ich wyznaczone by
ły niezależnie od punktu widzenia zainteresowanej jednostki. Jednostka
mogła w potrzebie mobilizować grupę (na ogół jej część tylko) patrylinearną własną, matki, żony itd., były to więc grupy socjocentryczne
i z racji swego statusu konkretnej jednostki strukturalnej zobowiązane do
świadczenia powinności na rzecz krewnych. Inaczej jest z zespołami
krewnych wyznaczonymi egocentrycznie ponieważ nie stanowią one
konkretnych grup o przypisanym członkostwie. Stanowią więc jedynie
potencjalny zespół operacyjny mobilizowany w potrzebie. Aby ten po
tencjał uruchomić trzeba członków zespołu postawić na wspólnej płasz
czyźnie partnerstwa. Najbardziej zaś partnerskim terminem pokrewień
stwa jest przewidziany dla rodzeństwa, w wypadku kategorii abaya
termin dla starszego rodzeństwa aqa. Różnice generacyjne stają się mniej
ważne, gdyż niweluje je odległość społeczna identyczna dla wszystkich
potencjalnych partnerów.
BILATERALIZACJA
Z materiałów zawartych w tab. I wynika, że stosunkowo najlepiej za
chowały się cechy systemu w terminach odnoszących się do grupy mał
żonków krewnych, starszych krewnych Ego oraz jego małżonka i wresz
cie w grupie potomków kobiet spokrewnionych z Ego . W odniesieniu
do krewnych starszych generacji można by przypuszczać, że terminy
przyjmują bardziej honorowe znaczenie i dlatego zachowują się dłużej
28
2 7
Dotyczy grupy abaya, kategoria 2 w tab. I .
Por. następujące kategorie w tab. I (w kolejności wymienionych tu związków):
10, 1, 2, 8, 5.
2 8
�186
SŁAWOJ S Z Y N K I E W I C Z
niż w młodszych generacjach tej samej grupy. Nie jest to jednak praw
dziwe dla grupy najtroskliwiej przez system tradycyjny wyróżnianej,
mianowicie grupy matki. Mówimy „najtroskliwiej", ponieważ jest to
jedyna grupa (dawniej lineażowa), która w całości dysponuje wspólnym
wyróżniającym terminem, w odróżnieniu od grupy Ego lub spowinowa
conej. Otóż ją właśnie dotknęła najsilniejsza agresja skierowana przeciw
integralności jakiejkolwiek poszczególnej linii w ramach systemu .
Ponieważ jednocześnie obseonwujemy bardzo szerokie stosowanie wobec
niej terminów należących do patrylineażu Ego ,
uprawniony będzie
wniosek o daleko posuniętej bilateralizacji systemu pokrewieństwa w za
kresie terminologii.
Tendencja do bilateralizacji terminologii jest zresztą stosunkowo daw
na, gdyż dokumentują ją już słowniki. Notują one ustabilizowane pewne
zastosowania terminów zarezerwowanych dawniej dla patrylineażu Ego,
obecnie zaś odnoszących się również do l i n i i kobiecej. Dotyczy to przede
wszystkim przodków w linii prostej , którzy także w naszych materia
łach wykazują wysoki stopień bilateralizacji . Podobne zjawisko daje
się zauważyć w pokoleniach zstępnych, w których dochodzi do zrówna
nia potomków linii męskiej i kobiecej . W naszych materiałach zazna
cza się to marginalnie, chociaż występuje r ó w n i e ż . Jednym z przeja
wów bilateralizacji jest zanik senioralnego statusu krewnych macierzy
stych, który i m przysługiwał bez względu na wiek i przynależność po
koleniową. Respondenci gotowi są stosować terminy właściwe młodszym
krewnym patrylinearnym także wobec matrylinearnych, jeśli pozwala
na to wiek . Interesujące, że jedynie przedstawiciele Ojratów z zachod
niej Mongolii dobitnie podkreślali wyższy status kategorii nayacu (tórólijn tom) niezależnie od relacji wieku.
29
30
31
32
33
34
35
2 9
Tylko jedna trzecia zaproponowanych przez informatorów t e r m i n ó w była
właściwa, prawie czwarta część zaś sprzeczna z systemem; por. kategoria 6
w tab. I.
21,8%, por. poz. 29-46, tab. I V .
C e w e l (1966) włącza do definicji terminu chulanc
(ąulanća)
również typy
spokrewnione przez kobiety, jak RoMaOjoj. Ponadto termin ebiige
ecige
ro
zumie jako OjMa, oboko w ł a ś c i w e g o OjOj (por. hasło eceg). Ten sam autor przy
pisuje również znaczenie „przodków strony macierzystej" terminom elenceg i ćhulancag, które wydają się być jedynie oboczną formą agnatycznych eliinće
i ąu
3 0
3 1
lanća.
3 2
W niemal 43% odpowiedzi określa się przodków macierzystych terminami
patrylinearnymi, w 10% zaś właściwymi; por. poz. 30-35 w tab. I V .
Wnukowie przez córkę otrzymują termin aci, w ł a ś c i w y wnukom przez sy
na; C e w e l 1966, hasło acz.
Notujemy przeniesienie terminu z wnuka synowskiego na młodsze gene
racje w patrylineażu matki (15,5% zastosowań, por. poz. 46, 47, tab. I V ) . Jest
to tendencja identyczna do zanotowanej u Buriatów przez Wjatkinę 1946, s. 140,
141.
35% odpowiedzi, poz. 46, 47, tab. I V .
3 3
3 4
3 5
�WSPÓŁCZESNE Z M I A N Y T E R M I N O L O G I I
POKREWIEŃSTWA
187
Wskazanie przyczyn bilateralizacji jest dość kłopotliwe. Można było
by przypuszczać, że była ona rezultatem podwójnej egzogamii obowiązu
jącej nie tylko w patrylinii, lecz od długiego dosyć czasu także w raatrylinii. Czynnikiem, który poważnie ułatwiał zrównanie linii ojcowskiej
i macierzystej była wspomniana uprzednio nietypowa forma rozszerzo
nej rodziny z udziałem kobiet starszej generacji zamieszkałych przy bra
cie. Forma ta była na przełomie X I X / X X w., (a prawdopodobnie także
wcześniej) dość często spotykana z uwagi na nieregularne więzi małżeń
skie nie prowadzące do zamieszkania przy mężu. Dzieci takich kobiet
wychowywały się z dziećmi swych wujów, wskutek czego następowało
przenikanie się terminów obu linii, imacierzystej i ojcowskiej, prowadzą
ce do przejmowania nazewnictwa tej ostatniej, albo też obopólnego za
wężenia terminów do skali małej rodziny. Nie podejmujemy się 'wyjaś
nić dlaczego w sytuacji istnienia obok siebie dwu konkurencyjnych możli
wości zwyciężała terminologia patrylateralna . Jeśli działo się tak ze
względu na ugruntowaną dominację patrylinearności w społeczeństwie
mongolskim, dzięki czemu linia męska narzucała formy językowe współrezydującej l i n i i żeńskiej, mielibyśmy do czynienia z bilateralnością pow
stałą wskutek silnego oddziaływania zasady patrylinearnej. Jakkolwiek
paradoksalnie by to brzmiało, jest jednak prawdopodobne, ponieważ nie
typowa struktura rodziny, w której widzimy istotne przyczyny takiej
sytuacji, nie była bynajmniej nietypową z punktu widzenia częstości
występowania, chociaż odbiegała od modelu skądinąd uznawanego za
idealny.
Mimo bilateralizacji pokrewieństwa rodzina pozostawała patrylinearną w sposobie dziedziczenia. Przejawem tego jest duża zachowaw
czość terminologii dla dzieci sióstr — jigre
Jest ona strukturalnie sy
metryczna wobec terminologii dla krewnych matki i można by oczeki
wać, że będzie zanikać w miarę likwidowania się odrębności linii macie
rzystej. Tymczasem materiał nie potwierdza tego oczekiwania, a spisy
rodzinne wykazują nawet względne umacnianie się tej terminologii na
tle likwidującej się odrębności innych kategorii . Prawdopodobne w y
tłumaczenie tego faktu leży w sferze praw do dziedziczenia po głowie
rodziny będącej dla części członków rodziny ojcem, dla części zaś w u
jem (w przedstawionym wyżej nietypowym rodzaju rodziny). Prefero
wanie przez niego własnej linii musiało prowadzić do utrzymywania się
wyróżniania potomstwa siostry.
Nie jest to w żadnym wypadku sprzeczne z tendencją do bilaterali
zacji, gdyż ta ostatnia lekceważy płeć rodzica w ustalaniu praw i zobo3e
38
v
3 6
Zwróćmy u w a g ę na to, że w Polsce — w innych wprawdzie warunkach —
górę bierze terminologia strony macierzystej, czego przykładem jest wypieranie
terminu „stryj" przez termin „wuj".
Por. kategoria 5a w tab. I .
Por tab. I I I .
3 7
3 8
�188
SŁAWOJ S Z Y N K I E W I C Z
-wiązań (a także terminów) krewniaczych. Nie wymaga ona jednak lekce
ważenia kryterium płci osoby pośredniczącej w pozostałych związkach.
Toteż dzieci siostry pozostają krewnymi drugorzędnymi niezależnie od
losów procesu bilateralizacji. Jeśli zaś dzieci siostry ojca przestają być
niemal w ogóle nazywane terminem pokrewieństwa, oznacza to, że ich
jako peryferyjnych znosi fala zmian w systemie pokrewieństwa.
Powyższa uwaga stanowiła również komentarz do jedynej praktycz
nie zmiany terminologicznej uchwytnej w całości na przestrzeni czterech
dziesięcioleci i demonstrowanej w posiadanych przez nas materiałach.
Uderza mianowicie rygoryzm z jakim w spisie ludnościowym D wyróż
nia się zarówno dzieci siostry Ego, jak też siostry ojca Ego . Natomiast
te ostatnie w naszych materiałach terenowych tracą swą odrębność zna
cznie wyraźniej . Dziecko siostry ojca już tylko w 15% wypadków ko
jarzy się z właściwym terminem. Wydaje się, że w tej różnicy można
dostrzec odmienność sposobu dzielenia majątku, a tym samym również
sposobu gospodarowania (w sensie organizacji warsztatu).
Rodzina początków X X w. była bardziej korporacyjna w swoim cha
rakterze od współczesnej, mimo że także nie była to wielka rodzina.
Ojciec starał się utrzymywać jedność majątkową powstrzymując doro
słych synów od wydzielania się, a przynajmniej od zrywania przestrzen
nego kontaktu z sobą. Zwykle zadawalał się sukcesem połowicznym
patronując wspólnocie młodszych synów nieżonatych. W każdym bądź
razie podtrzymywano zasadę podziału majątku między wspólnie zamie
szkałymi (konkretniej: w sąsiedztwie) braćmi dopiero po śmierci ojca.
On sam nie podejmował w tej kwestii z reguły żadnych decyzji, by nie
przyśpieszać podziału. W tej sytuacji rozdział patrymonium należał do
synów zmarłego (lub ich części), zaś z ich punktu widzenia istotne było
rozróżnienie prawowitych spadkobierców od zamieszkałych razem dzieci
siostry ojca. Po rewolucji, zwłaszcza w latach pięćdziesiątych, polityka
podatkowa faworyzowała rozdrabnianie większych majątków i tym sa
mym wczesne usamodzielnianie się synów kierowane przez ojca. Istot
niejszą relacją było więc z jego stanowiska dziecko siostry. Na doda
tek zmniejszył się też antagonizm między synami gospodarza i ewentual
nymi synami jego siostry aspirującymi do udziału w dziedziczeniu, po
nieważ dążono wówczas do formalnego przynajmniej minimalizowania
stanu posiadania, uciekając się nawet do przekazywania części stad l u
dziom niespokrewnionym za odpowiednią rentę. Z biegiem czasu normo
wała się także struktura rodziny, zwłaszcza kiedy lamowie poczęli inte39
40
3 9
Spisy A i C , które są bliższe ówczesnemu ususowi terminologicznemu wy
różniły podobną co spis D proporcję §ige w całej populacji, czyli objęły także
DzSiOj. Fakt, że nie zostały one dodatkowo odróżnione od DzSi — jak w spisie
D — niczego tu nie zmienia, ponieważ jest to zgodne z tradycyjnym systemem
terminologicznym.
Por. kategoria 5a i Tb w tab. I oraz jige kobegiin i j i g e degii w tab. 111.
4 0
�WSPÓŁCZESNE Z M I A N Y T E R M I N O L O G I I POKREWIEŃSTWA
189
grować się z życiem świeckim i wchodzić w trwałe związki małżeńskie.
Od początku tego procesu dzieli nasze badania 30 lat. Okres ten wystar
czył dla wyeliminowania konfliktów na tle majątkowym z kuzynami w y
wodzącymi się od sióstr ojca, którzy zresztą coraz rzadziej współrezydowali. Być może też wystarczył on dla wyłączenia tej relacji kuzynowskiej
z kręgu ważnych krewnych wymagających zachowania odrębności termi
nologicznej.
Skoro w powyższej interpretacji kładliśmy nacisk na sprawę dzie
dziczenia w linii prostej, operując przy tym pojęciem interesu ekono
micznego braci, może pojawić się pytanie na ile słuszne jest twierdze
nie o nie występowaniu w początkach X X w. form organizacyjnych typu
wielkiej rodziny. Wypada więc podkreślić, że nie istniała już korporacyj
na wspólnota braci, chociaż często występować mogło współdziałanie.
Dążenie do eliminacji potomków linii sióstr z udziału w patrymonium
miało zabezpieczać jednostkowy interes każdego z braci, nie zaś interes
grupy zorganizowanej patrylinearnie. Wynika to po prostu z faktu, że
rodzina — nazwana t u nietypową — rozszerzona była w stronę kobiet
lub niesamodzielnych gospodarczo mężczyzn, nie włączała natomiast prócz
gospodarza mężczyzn pełnosprawnych ekonomicznie (np. jego braci, k t ó
rzy gospodarowali samodzielnie) . Wyróżnienie typu „bratanek" było
nie tylko zbędne przy danej strukturze rodziny, lecz także zbyteczne
na ogół w procesie dziedziczenia . Potwierdzenie tej obserwacji znaj
dujemy w naszych badaniach, z których wynika, że właściwe terminy
dla potomków braci Ego zanikają szybciej niż dla potomków sióstr Ego
(precyzyjnie mówiąc: stpień ich znajomości jest niższy). Fakt taki byłby
nie do pomyślenia, gdyby utrzymywała się jeszcze koncepcja jedności
grupy patry linearnej, przynajmniej w wymiarach wielkiej rodziny.
41
42
Powyższe uwagi na temat dziedziczenia nie dotyczą w żadnym w y
padku rzekomego upośledzenia linii żeńskiej, k t ó r e byłoby sprzeczne
z ideą bilateralizacji. W danym wypadku szło wyraźnie o przywileje
dla linii prostej (nie zaś męskiej, chociaż agnatyczny sposób jej wyzna
czania zdawałby się to sugerować) i ograniczenie praw linii bocznej re
prezentowanej przez siostry. Należy pamiętać, że owe siostry, gdy były
córkami, otrzymały należne sobie wartości z tytułu dziedzictwa w linii
prostej.
4 1
Potwierdza to znaczna dysproporcja w ilości krewnych typu §ige oraz act
(stosunek jak 5,5 do 1) w spisie D, który uznaliśmy za reprezentatywny dla
struktury rodziny (por. tab. I I I ) . Oznacza on przesunięcie r ó w n o w a g i na stronę
żeńską i m o ż e m y przyjąć, że w tej sytuacji termin aći w większości przypadków
odnosi się w spisach do w n u k ó w Ego, nie zaś jego bratanków.
Wniosek ten opieramy na fakcie, że spisy A i В całkowicie niemal pomi
jają aći przy jednoczesnym d o k ł a d n y m rejestrowaniu jżge (przynajmniej w spi
sie A).
4 2
�190
SŁAWOJ
STATUS
SZYNKIEWICZ
WZGLĘDNEGO
WIEKU
Uwagę naszą przyciąga ciekawa innowacja terminologiczna przyjęta
w spisie D. Polega ona na stosowaniu dla relacji aći i jia/e form opiso
wych, nie zaś elementarnych, jak to przewidywał system tradycyjny. No
we terminy powstały przez dodanie do każdego z wymienionych kobe
giin lub keiiken zależnie od płci, albo też degii . Słowniki mongolskie
wyróżnienia takiego nie z n a j ą , również nie spotykamy go w pozo
stałych spisach ani w naszych materiałach terenowych. Na podstawie
przeprowadzonej analizy względnego wieku oraz sytuacji rodzinnej
osób określonych t y m i terminami można było stwierdzić, że autor spisu
podwyższał lub obniżał status owych dwu typów krewnych zależnie od
tego czy b y l i oni potomstwem rodzeństwa czy też dzieci Ego . Ozna
czałoby to całkowicie odmienną niż w systemie tradycyjnym kategoryza
cję polegającą na odejściu od klas wielopokoleniowych i wprowadze
niu kryterium generacyjnego. Wiąże się to z obserwowaną również
w naszych materiałach terenowych tendencją do indywidualizowania
terminów zbiorowych i porzucania ich szerokiego — grupowego zna
czenia (dotyczy to także takich terminów jak abaya oraz nayaću). M u
simy przyjąć, że to postępowanie nie było arbitralnie powołane tylko
na użytek danego spisu, lecz funkcjonowało w społeczeństwie, chociaż
miało przypuszczalnie ograniczone zastosowanie tak przestrzennie, jak
czasowo. Możemy więc je uznać za przejaw ograniczenia grupowego
charakteru terminologii pokrewieństwa, w y n i k przewartościowywania
tradycyjnego systemu terminologicznego. Tendencja ta realizowała się
w całym kraju, lecz miała jak widzieliśmy swą regionalną specyfikę.
Postępowanie takie było bowiem obce autorom spisów A i C, którzy
stosują elementarny termin §ige do szerokiej międzypokoleniowej grupy
obejmującej przynajmniej trzy generacje .
4S
44
4S
48
4 3
Por. tab. I I I .
Przytaczają jedynie wariant rozszerzony o chiiii (кдЪедйп)
w znaczeniu pre
cyzyjnym pleć; por. C e w e l 1966, hasła acz oraz dzee, a także D a m d i n s u r e n
i Ł u w s a n d e n d e w 1967, hasło plemjannik.
U Cewela wszakże w odniesieniu do
aći w y s t ę p u j e odmienna definicja: aci — DzSy, aći kobegiin — DzBr.
Stosował je mianowicie w następujących znaczeniach: aći kobegiin/keiiken
—
DzSy, aćj degii — DzBr, gigę kobegiin/keiiken
— DzCó, gigę degii — DzSi oraz
dziecko starszej krewnej wspólnie zamieszkałej, w tym także DzSiOj.
Wśród tak określonych osób spotykamy starsze od Ega o lat 10-20, co
każe przypuszczać, że terminem tym objęto zgodnie z tradycją nie tylko DzSiOj
lecz być może też DzSiOjOj. W spisie żadne z gigę nie przekracza wieku Ego,
co może wskazywać, że jego autor dokonał poprawek w terminologii. Można bo
wiem przyjąć, że były w spisywanej populacji osoby tej kategorii starsze od
Ego, lecz — ponieważ przyjęto w nim rozwarstwienie generacyjne — musiano
by je określić nazwą typu gigę aąa. B y ł o b y to jednak sprzeczne z odczuciem j ę
zykowym oraz z kulturową interpretacją zakładającą junioralny status gige. P r a w 4 4
4 5
4 6
�WSPÓŁCZESNE
ZMIANY TERMINOLOGII
POKREWIEŃSTWA
191
W wywiadach uzyskaliśmy dowody na nowe dążenie do określania
przynależności pokoleniowej krewnych spoza grupy pochodzeniowej Ego,
czyli takich, którzy dawniej również tego nie z n a l i . Wynikać to może
z faktu, że w porównaniu z systemem tradycyjnym grono osób określa
nych t y m i terminami zbiorowymi znacznie zmalało. Nie były to już ca
łe grupy krewniacze czy ich odłamy, lecz na ogół tylko pokolenie włas
ne Ego oraz sąsiednie wobec niego. Ten uszczuplony krąg krewnych
funkcjonował jako środowisko rozszerzonego rodzeństwa, na które roz
ciągano terminologię właściwą rodzeństwu. Tam gdzie utrzymała się ter
minologia dawna, zastosowano wobec niej poprawkę charakterystyczną
dla rodzeństwa, mianowicie wskazywano status względnego wieku. We
wszystkich przytoczonych przykładach czytelny jest ten właśnie sta
tus, chociaż niekiedy nadany on został wbrew innym regułom systemu
tradycyjnego po to tylko, by sytuację sprowadzić do modelu rodzeń
stwa.
Wśród terminów powinowactwa występowały w tradycyjnym systemie
dwa ściśle związane z organizacją wielkorodzinną, a więc nie dotyczące
odległych relacji — a$in i abisun, stosowane wzajemnie przez żony
dwu braci zależnie od względnego wieku obu braci. Fakt, że obecnie
ich nie spotykamy może wywoływać pewne zdziwienie zwłaszcza, że
jeszcze w X X w. spotykamy się często ze współpracą braci niejdnokrotnie wspólnie koczujących. Wydawać by się mogło, że ta para terminolo
giczna nie utraciła jeszcze swej funkcji rozróżniającej, a zwłaszcza
wspomagającej organizację pracy. Jej zanik może więc mieć inne przy
czyny niż tylko odejście od formy wielkiej rodziny. Postaramy się je
wskazać niżej.
Terminologia tradycyjna odmiennie kategoryzowała poszczególne ze
społy krewnych. Patrylineaż Ego podlegał podziałom w e w n ę t r z n y m
bardziej niż inne, co wynikało z jego genealogicznej i operacyjnej orien
tacji. Wyróżnić w nim można trzy poziomy względnej senioralności
(generacje wstępne, Ego, oraz zstępne), a także piony linearny i kolateralny. Większość powinowatych dzieliła się na dwie klasy według k r y
terium wieku względem osoby pośredniczącej, czemu odpowiadały pary
terminologiczne qadam — kur degii, bergen — beri, a^zin — abisun.
47
48
dopodobnie w i ę c pisarz przeniósł starszych wiekiem jfige do kategorii abaya, na
yacu albo starszego rodzeństwa, które to postępowanie konsekwentnie mieściło
się w praktyce generacyjnego plasowania krewnych. Odnotujmy tu, że we w s p ó ł
czesnych materiałach terenowych spotkaliśmy się z formami
gigę abaya oraz
|ige aga powstałymi wskutek działania tej samej tendencji.
Obok wspomnianych już jig/e należą do nich nayacu degii, qadam degii, bille
4 7
aąa/degii,
4 9
abaya
kiirgen,
ktirgen
degii,
bergen
egeci,
abaya
bergen.
Np. nayacu lub kiirgen nie mogli mieć w nim statusu junioralnego, jaki im
został narzucony przez określenie
degii.
�192
SŁAWOJ S Z Y N K I E W I C Z
Powinowaci quda, kiirgen, i ba§a, krewni matrylinearni nayacu oraz
krewni przez kobiety jige i bule stanowili klasy niepodzielne.
Terminologia współczesna zaciera różnice między tymi zespołami
(wprawdzie nie z jednakową konsekwencją). Na podstawie przytoczonego
przez nas konkretnego materiału można sądzić, że ogólny kierunek roz
wojowy zmierza do ustabilizowania się zasady dwudzielności wszystkich
krewnych, z wyjątkiem własnej linii Ego. Dwudzielność ta, stosowana
poprzednio tylko wobec powinowatych, polega na wprowadzeniu klas
senioralnej i junioralnej względem Ego, przy czym zaczyna się zatracać
obowiązujące w odniesieniu do większości powinowatych kryterium
wieku względem osoby pośredniczącej . Głównym elementem tego pro
cesu jest upowszechnienie terminologii zawężającej według zasady roz
szerzonego rodzeństwa. Na podstawie spisów ludnościowych stwierdzi
liśmy, że niektóre kategorie zachowują dawną formę nazewniczą tylko
w odniesieniu do młodszych wiekiem krewnych, starsi zaś przechodzą do
klasy aqa/egeci. Pewne kategorie podlegają nieznanemu im uprzednio
zróżnicowaniu generacyjnemu (np. jige, aći), co stanowi również próbę
dostosowania ich do nowej zasady podziału krewnych. Terminy powi
nowactwa, które podlegały tej zasadzie od dawna, zachowały się po
części nienaruszone, jednakże również odczuły skutki jej upowszechnie
nia. Ogólne relacje typu kiirgen, bergen funkcjonują nadal, jednak bar
dziej specyficzne jak ba$a, kur degii czy wspomniane wyżej abisun-a$in zaginęły przechodząc do kategorii kiirgen, bergen albo aqa, degii.
Fakt, że terminologia współczesna, podobnie jak na poprzednich etapach,
często posługuje się junioralnymi kategoriami kobegiin i aći nie musi
oznaczać zróżnicowania terminologii junioralnej na kolejne klasy względ
nego wieku. Można je bowiem traktować jako pomocnicze wobec degii,
tym bardziej że aći spotykamy nieraz zastępczo i równolegle z degii
w miejsce innych wycofujących się terminów, co może stanowić manewr
przejściowy poprzedzający zastosowanie terminologii dla rodzeństwa.
4e
KUZYNI
Kuzyni, jedna z najważniejszych relacji pokrewieństwa we wszyst
kich systemach, stanowią czuły wskaźnik zmian na etapie ostatecznej
reformy systemu terminologicznego. To samo obserwujemy w systemie
mongolskim. W odniesieniu do równoległych kuzynów patrylinearnych
(DzBrOj) termin właściwy iiyelid aqaldegii zatracił się niemal całkowcie
w materiałach terenowych , zupełnie zaś nie jest reprezentowany w spi
sach , co może jednak wynikać stąd, że w poddanych spisowi rodzinach
50
51
4 9
Kryterium to oznaczało пр., że starszy brat mojej żony należał do
senioralnej nawet jeśli był młodszym ode mnie.
Por. kategoria 7a w tab. I .
и
klasy
�WSPÓŁCZESNE
ZMIANY
TERMINOLOGII
POKREWIEŃSTWA
193
nie było takich kuzynów. Niemniej, w spisie С spotykamy termin aci
zastosowany przypuszczalnie wobec n i c h , u Vreelanda zaś występuje
on w tym znaczeniu explicite .
Wybór aci na miejsce terminu właści
wego wydaje się tutaj wyborem właściwym ze względu na sąsiedztwo
generacyjne, przynależność do tej samej grupy pochodzeniowej, ponadto
zaś identyczną odległość w stopniach od Ego. Nie wykluczone jednak,
że był on czysto przypadkowy, tak jak wiele innych wynikających z polinazewnictwa, zamieszania terminologicznego właściwego dezintegracji
systemu tradycyjnego. Za przypadkowością przemawiałby fakt współwystępowania k i l k u innych propozycji nazewniczych.
Mimo to przy dużym zróżnicowaniu nowych wersji terminologicznych
w naszych materiałach terenowych, aci właśnie wysuwa się na czoło
jako najczęstsza wersja na określenie równoległych kuzynów ze strony
ojca a także przeciwległych kuzynów macierzystych . Charakterystycz
ne, że oba te nieprawidłowe zastosowania podlegają tej samej prawidło
wości. Po pierwsze, dążą do utrzymania odrębności tego kuzynowskiego
typu krewniaczego mimo równolegle występującej tendencji do eksten
sywnego stosowania terminów braterskich w odniesieniu do innych
krewnych. Po drugie, przejmują termin należący do junioralnej klasy
generacyjnej, co jest już raczej zaskakujące. Po trzecie wreszcie, nowa
wersja przyporządkowuje się tendencji bilateralnej obejmując relacje
należące do l i n i i ojcowskiej i macierzystej, zachowuje jednak przy t y m
agnatyczność związku w ramach każdej linii (to znaczy odnosi się do
kuzynów przez męskie rodzeństwo rodziców).
52
53
5i
W tym kontekście interesująco przedstawiają się również terminy
dla pozostałych typów kuzynowskich (to znaczy dzieci sióstr obojga ro
dziców) . Wprawdzie t u również znajdujemy aci, możemy jednak także
wyróżnić wspólny termin częściej od innych stosowany wobec równo
ległych kuzynów macierzystych i przeciwległych kuzynów ojcowskich.
Jest nim termin właściwy dla tych ostatnich czyli $ige. W wypadku tego
rozwiązania nie możemy powiedzieć z całym przekonaniem, iż dąży ono
do utrzymania odrębności typu kuzynowskiego, w stosunku jednak do
dominującej tendencji zawężającej jest to mimo wszystko przejaw odręb
ności. Wybór gigę może być oboczną konsekwencją bilateralności, gdyż
jest on bliższy patrylineażowi Ego, zaś bilateralizacja mongolskiego sy
stemu terminologicznego ten właśnie patrylineaż przyjmuje za punkt
55
5 1
Por. tab. I I I .
W czterech przypadkach określono nim osoby starsze od Ego, przy czym
rozkład wieku członków tych rodzin czyni nasze przypuszczenie prawdopodobnym.
Tradycyjnie aci oznacza DzBr lub DzSy.
V r e e l a n d 1954, s. 312, gdzie w y s t ę p u j e obok abaya w odniesieniu do k u
zynów ojcowskich.
W tym wypadku ilość zastosowań aći r ó w n o w a ż y się z w ł a ś c i w y m i nayacu.
Poz. 24 i 48 w tab. I V .
5 2
5 8
5 4
5 5
13 — Etnografia Polska, X X I V , z. 1
�194
SŁAWOJ S Z Y N K I E W I C Z
odniesienia. Wybór ten jest o tyle logiczny, że zarówno tradycyjni jige,
jak też oznaczani w ten sposób kuzyni (DzSiMa) są krewnymi przez
kobiety. Mógł więc t u zadziałać — wprawdzie błędnie — automatyzm
podświadomie kultywowanej zasady systemu tradycyjnego, mianowicie
przestrzegania kryterium płci osoby pośredniczącej. Podobne nazewnic
two dokumentuje również C e w e l .
Jednocześnie należy podkreślić, że wszystkie relacje kuzynowskie
wykazują wpływy terminologii zawężającej do zakresu rodzeństwa.
Wprawdzie są one słabsze od omawianych t u rozwiązań, nie można mieć
jednak pewności czy nie staną się one dominującymi w przyszłości, po
nieważ związane są z kierunkiem powszechnym dla całego systemu ter
minologicznego.
W powyższej charakterystyce współczesnych terminów kuzynowskich wskazaliśmy na cechy jeszcze całkowicie nie ukształtowane, w y
stępujące w k i l k u wariantach, lecz wykazujące znamiona prawidłowości.
Należy zatem również do nich odnieść określenie „tendencja". Zmierza
on wyraźnie do zmiany typu terminów kuzynowskich z Omaha (który
praktycznie już został zarzucony) w t y p całkowicie nowy, nie reprezen
towany w klasyfikacji Murdocka . Nowa terminologia kuzynowska jest
w pewnym sensie odpowiednikiem typu liniowego w klasyfikacji L o wiego i — jak ta ostatnia — zakłada uprzednią bilateralizację systemu.
Z tą tylko różnicą, że jest to bilateralizacja połowiczna, zachowująca
koncepcję agnatyczną w obu liniach. Łączy ona bowiem odzielnie b i
lateralnych agnatów i oddzielnie krewnych nielinearnych. Odpowiada
to funkcjonowaniu zespołów krewnych jako grup społecznych zacho
wujących pamięć linii pochodzeniowej. Kusząca jest w t y m miejscu
hipoteza, iż ta forma bilateralności stworzona jest między innymi do
przestrzegania reguł podwójnej egzogamii. Tworzy bowiem jedną wspól
ną grupę z patrylinearnych krewnych ojca i matki, grupę osób wyłączo
nych z małżeństwa. Pojawia się ona jednak chyba znacznie później od
tej formy egzogamii, którą notujemy przynajmniej od X V I I w.
se
67
Istnieją przesłanki do twierdzenia, że równolegle (albo może w ślad
za poprzednią) powstaje tendencja do lekceważenia linearności w ra
mach własnej grupy pochodzeniowej, to znaczy do łączenia agnatów
i kognatów w jeden wspólny z e s p ó ł . Dążenie do delinearyzacji pokre58
6
5 Cewel 1966, hasła bill i nagac. Wymienia on zlepek pojęciowy bule jige oraz
zastosowanie gigę odniesione nie do kuzyna lecz do wuja, co stanowi chyba ubocz
ny wynik przenoszenia tego terminu na równoległych k u z y n ó w macierzystych
i występuje także w naszych materiałach (czterokrotnie w kol. 4, poz. 40 tab. I V ) .
« Nie jest to też jednak „typ buriacki" wyróżniony, naszym zdaniem całko
wicie błędnie, przez K r a d e r a (1963, s. 44-45) i powtórzony za nim (na pod
stawie wcześniejszej informacji) przez Murdocka (1957 s. 672).
Wskazywałoby na to 30% proponowanych terminów dla przeciwległych
k u z y n ó w patrylinearnych — DzSiOj (wszystkie zastosowania umieszczone pod
6 8
�WSPÓŁCZESNE
ZMIANY
TERMINOLOGII
POKREWIEŃSTWA
195
wieństwa oznacza umocnienie bilateralności, odejście od koncepcji grupy
pochodzeniowej pozostałej po dawnych grupach krewniaczych i oparcie
systemu pokrewieństwa na amorficznych zespołach krewnych określa
nych z punktu widzenia Ego. Zauważmy, że nie jest to tendencja ujaw
niająca się tylko przy analizie terminów kuzynowskich, gdyż odnoto
waliśmy ją już wcześniej. Tutaj jednak znajduje ona swe dosadne po
twierdzenie.
KIERUNEK
ZMIAN: P E R Y F E R I E — CENTRUM —
PERYFERIE
W części wstępnej przedstawiliśmy przypuszczenie, że zmiana termi
nologiczna rozpoczyna się na peryferiach systemu i dopiero w dalszej
kolejności obejmuje centralne dla systemu typy krewniacze decydujące
o jego klasyfikacji. Przeprowadzona wyżej analiza terminów kuzynow
skich wykazała, że podlegają one zmianie współcześnie, przy czym można
określić jej tendencje. Terminy te należą do kategorii centralnych, ich
przekształcenia sugerują zatem zaawansowany etap zmiany terminolo
gicznej.
Właściwe terminy kuzynowskie są jeszcze znane i częściowo stoso
wane. Nowe ich wersje są przypuszczalnie przejściowe i zdają się nie
stanowić ostatecznej wersji. Tymczasem rozpad grupy lineażowej i w kon
sekwencji wyłączanie peryferyjnych typów krewniaczych z systemu ter
minologicznego zaczęły się znacznie wcześniej. Terminy dla kolejnych
linii bocznych (uyelid, qayalid, uyencer, ąayinćar, z nich zaś tylko
pierwszy — i to w jednym tylko, kuzynowskim, zastosowaniu — należy
do systemu centralnego) są już praktycznie nieznane. Można też przy
puszczać, że dwa ostatnie z nich poczęły wychodzić z użycia jeszcze
przed X I X w. Wycofanie terminu nie jest wprawdzie równoznaczne
z zanikiem potrzeby wyróżniania danego typu krewniaczego, chociaż
niewątpliwie oznacza co najmniej, że potrzeba taka nie jest intensywna.
Termin właściwy może być zastąpiony, jak to zrobili Kałmucy wprowa
dzając numerację porządkową kolejnych l i n i i bocznych. Chałchasi nie
skorzystali jednak nawet z takiego rozwiązania, co można przyjąć za
przejaw braku funkcjonalnej potrzeby utrzymywania odrębności l i n i i
bocznych.
Podobną, jakkolwiek łagodniejszą tendencję do zanikania wykazują
terminy należące do prostej l i n i i Ego oraz konkretne terminy dla bocz
nych krewnych poczynając od trzeciej — zwłaszcza zstępnej — gene-
poz. 24 w kol. 4, tab. I V ) oraz zanotowane w wywiadach ogólne twierdzenie,
ze „potomkowie wszystkich abaya stanowią również krewnych abaya" (dawniej
dotyczyło to tylko potomstwa mężczyzn). Na jego wzór spotyka się równie sprzecz
ne z tradycją uogólnienie, że „potomkowie wszystkich nayacu stanowią grupę
Swe" (podczas gdy w istocie żaden z nich nie mógł być tak nazwany).
�196
SŁAWOJ
SZYNKIEWICZ
59
r a c j i . Nasze materiały nie wykazują wprawdzie wycofywania terminów
dla dalszych przodków w l i n i i prostej, lecz można to obserwować na pod
stawie danych pośrednich. Terminy eliince i ąulanća zdają się zatracać
precyzyjne znaczenie i występują w parze wyrazowej na określenie
przodków w ogóle. Mogą też być zastąpione określeniem opisowym
ondór ówog oznaczającym „pierwszego, najdalszego przodka", który
kładzie kres potrzebie dalszego prowadzenia genealogii. Jest to r ó w n o
znaczne z wprowadzeniem zasady dowolności w ustalaniu zakresu
członków patrylineażu wchodzących w skład zespołu krewnych. Zatem
redukcja tego zakresu możliwa jest także przy zachowaniu znajomości
terminów. Funkcjonują one już jednak na marginesie systemu i są
bliskie przekroczenia progu nierealności, jak można sądzić również
z faktu, że znalazły sobie miejsce w dziecięcych przekomarzaniach
przypominających polskie w y l i c z a n k i .
Grono krewnych macierzystych uległo również zawężeniu. Termin
nayacu aqa/egeci odnosi się praktycznie tylko do rodzeństwa matki, bocz
ne linie przestają być nim oznaczone, podobnie jak i kuzyni przez brata
matki. Również przodkowie matki zatracają właściwe terminy i podlegają
bilateralnemu ujednoliceniu. Już na wcześniejszych etapach z grona
krewnych wyłączono patrylineaże obu babek — po mieczu i kądzeli.
Konsekwencją zawężenia grona krewnych agnatycznych i kognatycznych
jest również eliminacja potomstwa nielinearnych członków tych grup.
Bule (jeśli w ogóle stosowane prawidłowo) oznacza już tylko DzSiMa,
nie zaś dzieci pozostałych kobiet z patrylineażu matki. Nieco mniejsze
mu zawężeniu podlega termin §ige.
Drastyczne redukcje dotknęły również zespół patrylinearnych krew
nych żony. Wprawdzie nigdy nie dysponowaliśmy dokładnymi infor
macjami co do zakresu bocznych linii powinowatych obejmowanych
terminologią pokrewieństwa, jednak ograniczenie ich do najbliższych
krewnych żony — przede wszystkim jej rodziny pochodzenia — jest
niewątpliwym produktem wyłączenia odleglejszych związków. Tak więc
termin Ъа§а już w okresie nowożytnym przestał oznaczać mężów kuzy
nek żony, współcześnie zaś całkowicie został wycofany z systemu w ostat
nim ze swych znaczeń — MżSiŻo. Specyficzny termin dla młodszych
krewnych żony kur degii zanikł współcześnie, ponieważ utrzymywanie
go dla wąskiego grona członków rodziny nuklearnej straciło rację bytu
(właściwą okresowi gdy cały zespół zięciów kiirgen pozostawał we wza
jemnej zależności z patrylineażem swoich żon). Obecnie termin ten, po60
5 9
Por. poz. 19, 20, 22, 23 w tab. I V .
Jeśli w trakcie zabawy urażony rówieśnik odgraża się, że poskarży się
ojcu, może w odpowiedzi usłyszeć: chel, chel aawdaa owoódóo
elenc chulanc,
cómd n' cheU („a powiedz, powiedz ojcu, dziadkowi, p r a - i prapradziadkowi,
powiedz wszystkim!").
6 0
�WSPÓŁCZESNE
ZMIANY TERMINOLOGII
197
POKREWIEŃSTWA
dobnie jak 3 где oraz bille, spotkać można przy innych typach krewnia
czych, którym przypisany bywa przypadkowo lub na zasadzie ekstra
polacji .
Zasada rozszerzonego rodzeństwa, bilateralizacja oraz wycofywanie
odleglejszych wersji relacji z granic systemu stanowią trzy zasadnicze
sposoby realizowania się zmiany terminologicznej w Mongolii, przy czym
tylko pierwszemu z nich nie można przypisać charakteru uniwersalnego.
Pozostałe dwa spotykamy bardzo często w tych społeczeństwach, w któ
rych obserwujemy przekształcenia w terminologii
pokrewieństwa.
Wszystkie one muszą — jak się zdaje — zachodzić na peryferiach, lub
przynajmniej w pewnym oddaleniu od centralnych relacji, za jakie
uważa się związki występujące w małej rodzinie oraz kuzynowskie
i rodzeństwa rodziców. Konieczność ta wynika albo stąd, że jest z góry
założona (w wypadku eliminowania odległych związków wskutek kur
czenia się grup krewniaczych), albo też z przyjęcia relacji centralnych
za wzór- do kształtowania innych. Wydaje się też ona oczywista w wy
padku wszystkich systemów operujących terminologią dostosowaną do
istnienia grup lineażowych (to znaczy odpowiednio rozbudowanych kolateralnie).
Z powyższych uwag wynika, że płodna analiza systemu pokrewień
stwa nie może sprowadzać się do operowania schematami typologicz
nymi, które odnoszą się wyłącznie do centralnych kategorii systemu
(jak to czyni np. Murdock). Konieczne jest natomiast badanie pełnej
struktury terminologicznej (jak to głoszą strukturaliści i zwolennicy
analizy składnikowej) uzupełnione o jej funkcjonalne związki z innymi
elementami systemu pokrewieństwa.
Pierwszy etap zmiany terminologicznej obserwowanej w Mongolii
sprowadza się do prostej redukcji peryferyjnych zasięgów stosowal
ności terminów, co związane jest z kurczeniem się rozmiarów grup ludz
kich, do których terminologia jest odnoszona. Jest to zatem zjawisko
bezpośrednio zależne od struktury grup krewniaczych, po ich zanik
nięciu zaś od składu zespołów krewnych. Dalszy związek pokrewieńst
wa będzie się przeradzał w luźną, lub nawet obcą relację zarówno w l i
nii pionowej jak też bocznych, przy czym w tych ostatnich konsekwent
niej. Zjawisko to nazywane jest tor61 choldoch — oddalaniem się po
krewieństwa.
Redukcja zasięgu terminów nie sprowadza się tylko do ilościowego
aspektu wielkości grona ludzi oznaczanych wspólnym zbiorowym ter
minem. Na przykład zmiana znaczenia nayacu z „członków patrylineażu
matki" na „rodzeństwo matki" indywidualizuje związek, czyni go i n tymniejszym, ułatwia bilateralizację, toruje drogę do przekazu pewnych
61
6 1
Np. na oznaczenie młodszej SiMa, czyli
por. Ł u w s a n d e n d e w 1957, hasło chiir.
zastosowanie w ł a ś c i w e
ojcu
Ego;
�198
SŁAWOJ S Z Y N K I E W I C Z
wartości {przynajmniej materialnych) w l i n i i kognatycznej. Podobnie
zmiana znaczenia bille z „potomków kobiet patrylineażu matki" na
„równoległych kuzynów macierzystych" sprawia, że ta relacja kuzynowSka wyodrębnia się, staje się indywidualną kategorią w świecie
krewnych, co umożliwia dalsze operowanie nią w tworzeniu nowych
konfiguracji kuzynów, jak to mieliśmy okazję obserwować na przyto
czonych wcześniej przykładach.
Można wysunąć twierdzenie, że zmiany, o których mówimy nie do
tyczą relacji peryferyjnych, ponieważ jeśli nawet rozpoczynają się od
dalekich typów krewniaczych, będą to typy określane terminami z cen
t r u m systemu. W istocie, często mówiliśmy o przekształceniach odno
szących się do typów objętych terminami nayacu, gigę i bille. Odnosiły
się one do wielu odległych stopni pokrewieństwa, ale także do rodzeń
stwa matki oraz trzech rodzajów kuzynów. Wynika to ze specyfiki mon
golskiego systemu operującego zbiorowymi określeniami dla grup krewniaczo jednorodnych (tzn. należących do jednego lineażu lub pozostają
cych w jednakowym stosunku do lineażu Ego). Można by sądzić, że
cecha ta sprawia, iż „typy centralne" są wystarczająco uniwersalne dla
charakterystyki tych systemów. Byłoby to jednak stanowisko zbyt formalistyczne, ponieważ wspólne brzmienie terminu dla BrMa oraz SySyBrOjOjMa nie oznacza identyczności tych t y p ó w i nie wyklucza
opuszczenia grona krewnych przez ostatniego z nich bez naruszenia
statusu pierwszego. Zmieni się jedynie zakres desygnatów oznaczanych
terminem, co w konsekwencji odbije się także na jego sferze znacze
niowej w systemie pokrewieństwa. Na peryferiach odbywa się zatem
zmiana terminologiczna dotycząca konkretnych indywidualnych relacji,
nie zaś całego zbioru krewnych określanych jednym terminem.
Wydaje się zatem, że możemy podtrzymać naszą tezę dotyczącą
miejsca początkowych zmian w mongolskim systemie terminologicznym.
Zmiana terminologii dotyczy w pierwszym rzędzie relacji oddalonych
od centrum tego systemu (które to centrum stanowią Ego i jego naj
bliżsi krewni określani jako kuzyni i rodzeństwo rodziców). Polega
ona na całkowitej eliminacji terminu i wykluczeniu typu z grona krew
nych, albo też na wymianie terminu. Na koniec zmiana sięga centrum,
naruszając mieszczące się w nim terminy wykraczające poza granice
rodziny nuklearnej.
Podobnie wygląda ta sama sprawa rozpatrywana nie z punktu w i
dzenia systemu terminologicznego, lecz systemu grup krewniaczych. Tu
taj centrum systemu stanowi patrylineaż Ego, k t ó r y w procesie zmiany
ulega zmniejszeniu, wskutek czego zanikają odrębne terminy dla osób
zbyt już odległych. Natomiast terminy, które pozostają w użyciu w za
sadzie nie zmieniają się, lub też zmiana dotyczy niewielu spośród nich.
Najistotniejsze przekształcenia odbywają się poza owym centrum, czyli
w lineażach spokrewnionych z lineażem Ego. Pierwsza zmiana polega na
�WSPÓŁCZESNE
ZMIANY
TERMINOLOGII
POKREWIEŃSTWA
199
eliminacji zespołów najbardziej oddalonych od centrum systemu, co
dotknęło lineaże obu babek. Grupy te straciły status krewnych, a co
za tym idzie także określający je niegdyś termin. Następna seria zmian
dotknęła lineaże matki i żony oraz zespoły spowinowacone przez ko
biety lineażu własnego oraz matki. Tutaj nie tylko nastąpiło obcięcie
skrajnych związków i wyłączenie ich poza obręb pokrewieństwa, lecz
zaszły też duże przesunięcia terminologiczne zmieniające nazewnictwo,
niekiedy radykalnie.
Dzięki t y m procesom lineażowy charakter mongolskiej terminologii
pokrewieństwa podlega daleko idącej dezintegracji (terminologia prze
staje już wyróżniać odrębne lineaże matki i żony, wskutek czego —
przez brak kontrastu — przestaje się wyróżniać także lineaż własny).
Przybiera ona charakter bilateralny. Bilateralizację obok zasady roz
szerzonego rodzeństwa wymieniliśmy poprzednio jako dwa spośród
trzech zasadniczych mechanizmów zmiany systemu pokrewieństwa
u Mongołów. Jeden i drugi łączy to, że przenoszą one na dalsze zespoły
krewnych reguły obowiązujące w centrum systemu. Bilateralizacja roz
poczyna się od projekcji terminów właściwych patrylineażowi (czyli
centrum) na krewnych z matrylineażu (czyli z peryferii). Z kolei idea
rozszerzonego rodzeństwa polega na upowszechnieniu terminów cha
rakterystycznych dla rodzeństwa (a więc wywodzących się z nuklear
nej rodziny, idealnego centrum) wśród zbliżonych pokoleń we wszyst
kich lineażach i zespołach traktowanych jako spokrewnione (peryferia).
Zmiany w terminologii pokrewieństwa rozpoczynają się zatem od
peryferii postępując k u centrum. To co w centrum pozostaje nienaru
szone, co można by nazwać jego częścią idealną, to relacje w ramach
rodziny nuklearnej. Jest to więc swego rodzaju jądro systemu repre
zentujące te wartości, które są w nim nadal uznawane za istotne (głów
ną z nich jest trwałość związków, a więc i terminów w granicach ro
dziny nuklearnej). Wartości te zostaną później rozprzestrzenione na
resztę systemu w nowym układzie, służącym nowym potrzebom. Cent
rum zatem pozostaje modelem dla nowej terminologii, która upowszech
niać się będzie w stronę peryferii systemu. Zmiana terminologiczna jest
rezultatem oddziaływania czynników zewnętrznych w stosunku do ter
minologii, głównie zaś indywidualizacji rodziny. Są to jednak nadal
czynniki mieszczące się wewnątrz systemu pokrewieństwa i kultury
mongolskiej, zmiana ta więc stanowi wynik dialektycznego rozwoju
społecznego, nie zaś wpływów obcych.
PODSUMOWANIE
Z obserwacji poczynionych na poprzednich stronach wynika, że przy
najmniej w przypadku mongolskim zmiana terminologiczna inicjowa
na jest przez sytuację w grupach krewniaczych, zależy od ich struktury
�200
SŁAWOJ S Z Y N K I E W I C Z
i spoistości, a także od rodzaju związków między spowinowaconymi gru
pami. Proces zmiany terminologicznej nie jest zamknięty w czasie, za
chodzi on stale. Być może zmiany współczesne cechuje większy dyna
mizm, co jednak nie znaczy, że w przeszłości nie odbywały się prze
kształcenia równie doniosłe. W innym miejscu przedstawiliśmy hipo
tezę dotyczącą ewolucji systemów pokrewieństwa typu Omaha , która
odnosi się także do systemu mongolskiego. Zgodnie z nią wyjściowa
konfiguracja grup krewniaczych (właściwa przypuszczalnie wczesnemu
średniowieczu) była wynikiem zamkniętego (kolistego) systemu tzw.
ograniczonej wymiany małżeńskiej. Składała się ona z trzech zasadni
czych elementów: 1 — patrylineażu Ego, w skład którego wchodzili
wówczas krewni bule, 2 — patrylineażu babki po mieczu, identycznego
z patrylineażem matki i żony, oraz 3 — patrylineażu szwagrów-zięciów kiirgen identycznego z grupą krewnych gige. Czwartym, uzupeł
niającym elementem systemu był patrylineaż babki po kądzieli. Roz
kład tego systemu, połączony z zanikiem zamkniętego cyklu wymiany
małżeńskiej, rozpadem rodów i maksymalnych lineaży, doprowadził do
powstania systemu złożonego z sześciu małych patrylineaży lub zespo
łów krewnych (por. tabl. 1). On właśnie był punktem wyjścia najnow
szego etapu zmiany w systemach pokrewieństwa i terminologii, który
staraliśmy się przedstawić wyżej. Zasadnicze momenty tej zmiany dały
by się sprowadzić do następującej sekwencji.
1. Wskutek zróżnicowania kontaktów matrymonialnych kategorie
gigę, bille, kiirgen i bergen znajdują się w wielu grupach pochodzenio
wych (patrylineażach), dzięki czemu wzrasta ich znaczenie jako czyn
nika integrującego i pośredniczącego w kontaktach społecznych. Zmia
na terminologiczna, polegająca na rozszerzeniu koncepcji jedności ro
dzeństwa, ma służyć potrzebie uzupełniającej konsolidacji grup spo
winowaconych; rozpowszechniają się terminy aąal egecil degii w for
mach złożonych z innymi terminami grupowymi.
2. Rozpad wielkiej rodziny i odpowiadających jej małych lineaży,
powstawanie zróżnicowanych zespołów krewnych prowadzą do elimi
nacji grupowej koncepcji systemu pokrewieństwa. Następuje stopniowa
bilateralizacja systemu, skracanie zasięgu terminologii, indywidualizo
wanie zakresu poszczególnych terminów.
3. System pokrewieństwa ostatecznie przestaje być elementem or
ganizacji społecznej, stabilizuje się terminologia zawężająca do rodziny
w formie elementarnej, upowszechnia się senioralne kategoryzowanie
krewnych w podziale dychotomicznym (starsi, młodsi od Ego), upada
tradycyjny system terminologiczny typu Omaha, trwa poszukiwanie no
wych rozwiązań terminologicznych, w których dominuje kierunek zmie62
6 2
Szynkiewicz
1978b.
�WSPÓŁCZESNE
ZMIANY TERMINOLOGII
POKREWIEŃSTWA
201
rzający do przyjęcia typu liniowego (zwanego inaczej angielskim lub
eskimoskim).
W ciągu całego okresu, kiedy zachodziły powyższe zmiany, czyli
praktycznie od początku czasów nowożytnych (a może nawet od końca
średniowiecza), następowało stopniowe naruszanie kompozycji elemen
tów właściwych systemowi Omaha. Mimo tego nie zmieniało się jego
zaszeregowanie w klasyfikacji jako Omaha, ponieważ podlegające zmia
nie elementy nie decydowały o typologii, chociaż reorientowały funk
cjonowanie systemu. Z wyjątkiem koncepcji rozszerzonego rodzeństwa
zmiany te powstawały najczęściej poza patrylineażem Ego i były kon
sekwencją stosunków grupowych w systemie pokrewieństwa. Cała po
wyższa sekwencja wydaje się wskazywać na nie budzącą wątpliwości
zależność między terminologią i organizacją grup pokrewieństwa.
Mongolski system terminologiczny charakteryzowały zasadniczo dwa
elementy właściwe typowi Omaha — grupowanie krewnych według ich
lineażowej przynależności oraz specyficzny rozkład terminów kuzynowskich. Wprawdzie ten ostatni był genetycznie konsekwencją pierwszego,
mimo to miał on zdolność samodzielnego istnienia niezależnie od kom
pozycji grupowej w społeczeństwie. Dowodzi tego wiele przykładów
u innych ludów mających system Omaha, jak też fakt, że u Mongołów
terminy Omaha dla kuzynów utrzymały się przez pewien czas po de
zintegracji lineaży. Dezintegracja ta wywołała indywidualizowanie się
terminologii. Zanik terminów kuzynowskich z kolei nie daje się kore
lować z występowaniem, lub nie, grup krewniaczych; zależność taka
bowiem staje się nieistotną z chwilą indywidualizacji terminów. Moż
na go raczej wiązać z bilateralizacją pokrewieństwa, co pozostaje w zgo
dzie z założeniami wspomnianej wyżej naszej hipotezy o rozwoju i upad
ku systemów terminologicznych Omaha.
Współcześnie obserwujemy w Mongolii wyraźny polimorfizm ter
minologii pokrewieństwa, pozbawionej organizującego ją wyraźnie sy
stemu. Stwierdzenie to nie oznacza totalnego chaosu i zatracenia się
kryteriów porządkowania związków pokrewieństwa, gdyż stan taki
przypuszczalnie nie może istnieć w żadnym momencie najbardziej na
wet radykalnych zmian. Celowym wydaje się zatem wskazanie na stałe
elementy mongolskiej terminologii, które występują obecnie i — mimo
wszelkich zmian — wydają się być porównywalne z układem międzygrupowych związków w systemie tradycyjnym tak jak je przedstawiliś
my w tabl. 1, jakkolwiek w t y m miejscu są one reprezentowane przez
pojedyncze osoby.
Przekształceniom terminologicznym oparły się podstawowe nieredukowalne związki, k t ó r y m nie jest w stanie zagrozić na dłużej żaden ro
zwój wydarzeń w żadnej najprawdopodobniej kulturze. Należą do nich
relacje:
�202
SŁAWOJ S Z Y N K I E W I C Z
1. — rodzice — dziecko: formalne, oscylujące na krawędzi pełnego
zaufania i konfliktu;
2 — dziadkowie — wnuki: intensywne w procesie socjalizacji, na
cechowane intymnością i swobodą;
3 — związek rodzeństwa: silny emocjonalnie, jakkolwiek poddany
zwykle senioralnym rygorom, zakładający współdziałanie, które rodzi
jedność i konflikty;
4 — związek z teściami: charakteryzujący się cechami relacji pierw
szej, ekonomicznie zaś niemal równie ważny.
Pewne przekształcenia dotknęły inne związki, które — podobnie jak
poprzednie — składają się na niezmienną s t r u k t u r ę pokrewieństwa:
5 — stosunki z powinowatymi tej samej generacji (konkretniej: m a ł
żonkami rodzeństwa i rodzeństwem małżonka), które powtarzają pew
ne cechy związku trzeciego z mniejszą nieco intensywnością;
6 — stosunki z rodzeństwem rodziców, aktywne zwłaszcza w mło
dszym wieku, bardziej swobodne niż z rodzicami, zachowujące jednak
element kontroli;
7 — stosunki z dziećmi tych ostatnich, czyli kuzynami, względnie
najluźniejsze spośród tu przedstawionych, zaś po relacji drugiej naj
bardziej swobodne (jeśli w rachubę nie wchodzi preferencyjne małżeń
stwo).
Nie trudno zauważyć, że wymienione tu zostały związki z tymi t y
pami krewniaczymi, które tworzą centrum systemu terminologicznego,
a więc te, które zmianie podlegają w ostatniej kolejności. Wydaje się
uprawomocnione przypuszczenie, że we wszystkich relacjach zmieniła
się intensywność charakteryzujących je cech (co przyjmujemy intuicyj
nie). Zmienił się także, poczynając od poz. 5 ich zakres, obecnie obej
mujący indywidualne typy krewniacze, poprzednio zaś ich zbiory się
gające dalszych linii bocznych. Niekiedy zatracają one nawet specyficzne
dla siebie terminy, jednocząc się z innymi kategoriami. Nie znaczy to
jednak, że wypadają one z kręgu bezpośredniego zainteresowania Ego,
zmieniać się tylko może charakterystyka wzajemnych stosunków. Eks
tensywne związki pokrewieństwa okresu organizacji lineażowej od
zwierciedlające zasady wymiany małżeńskiej i oparte na nich stosunki
międzygrupowe zastąpione zostały przez węższe i bardziej osobowe
związki wynikające z małżeństw zawartych przez Ego i najbliższych
krewnych oraz organizujące wymianę świadczeń, jednakże już w społe
czeństwie pluralistycznym o niekrewniaczej strukturze i zawierającym
wiele innych, konkurencyjnych ośrodków takiej wymiany.
Powyższa lista nie oznacza, że do niej sprowadzone zostały współ
cześnie wszelkie związki pokrewieństwa w społeczeństwie mongolskim.
Nie osiągnęły one jeszcze tak daleko idącej redukcji i składają się r ó w
nież z drugiego kompleksu relacji, daleko jednak mniej precyzyjnych
i podlegających fluktuacjom. Może to być zespół krewnych związa-
�WSPÓŁCZESNE
Tabela IV. Zastosowania terminów
ZMIANY T E R M I N O L O G I I POKREWIEŃSTWA
pokrewieństwa
według
badań
terenowych w latach
203
1968—1973
Lp.
Relacja
pokrewieństwa
Ilość zano
towanych
zastosowań
Termin
właściwy
Terminy
neutralne
wobec
systemu
Terminy
sprzeczne
z systemem
Inne
1
2
3
4
5
6
7
16
16
10
7
10
7
1
9
1
46
1
29
1
1
9
38
21
18
14
11
24
15
9
20
32
17
1
15
11
14
18
9
8
7
7
6
1
8
3
61
3
1
9
1
12
14
6
2
6
2
1
4
1
23
1
2
3
4
5
6
7
8
9
10
11
12
13
14
15
16
17
18
19
20
21
22
23
24
25
26
27
28
29
30
31
32
33
34
35
36
37
38
39
40
41
42
43
44
OjOj
MaOj
OjOjOj
MaOjOj
OjOjOjOj
MaOjOjOj
BrOjOjOj
BrOjOj
BrOjOjOjOj
BrOj
SyBrOjOj
DzBrOj
SiOjOjOj
SiOjOjOjOj
SiOjOj
SiOj
SySy
CóSy
DzSySy
DzSySySy
DzBr
DzSyBr
DzSySyBr
DzSiOj
DzSi
DzCó
DzDzSiOj
DzDzSi
DzDzCó
OjMa
MaMa
OjOjMa
MaOjMa
OjOjOjMa
MaOjOjMa
BrOjMa
BrMaOj
BrMaMa
SyBrMaMa
BrMa
SiOjMa
SiMaOj
SiMaMa
CóBrMaMa
1
1
1
6
18
13
12
4
2
15
4
-
—
—
-
3
—
4
1
2
-
—
2
2
2
2
8
4
-
4
5
2
—
—
—
—
13
-
17
9
—
—
—
-
2
—
-
—
6
3
—
—
1
-
-
-
8
6
3
3
1
1
1
3
1
8
10
3
2
2
2
2
1
2
2
8
1
1
2
-
-
—
—
—
1
1
-
—
—
2
1
—
-
2
1
34
1
-
2
1
1
2
-
2
-
6
6
5
1
-
-
-
3
22
8
—
4
2
4
5
4
5
1
16
6
4
2
5
3
4
4
9
5
7
1
3
3
3
5
5
5
5
5
1
3
17
1
4
-
�204
SŁAWOJ
S Z Y N K I E W I C Z
c.d. tab. I V
1
2
3
4
45
46
47
48
49
50
51
52
53
54
55
56
57
58
59
60
61
62
63
64
65
66
67
68
69
70
71
72
SiMa
DzBrMa
DzSyBrMa
DzSiMa
DzDzSiMa
OjMk
MaMk
OjOjMk
MaOjMk
RoOjOjMk
RoOjOjOjMk
RdOjMk
tRdMk
jRdMż
jRdŻo
DzRdŻo
ŻofBrMż
Żo|BrMż
MżtSiMż
Mżi-SiMż
ŻojBrŻo
ŻoJBrŻo
MżSiŻo
ŻofBr
ŻoBrOj
Żof SyBrOj
Żoj SyBrOj
ŻojBr, ŻoSyRd
ŻoSy, ŻoSyDz
ŻoBrMa
MżSiMa
MżfSi
MżSiOj
Mż| CóBrOj
MżjSi, MżCóRd
MżCó, MżCóDz
OjMkDz
MaMkDz
54
40
5
30
3
18
19
5
6
3
3
8
34
23
45
9
6
4
5
6
8
5
18
14
13
2
2
32
5
1
1
-3
-1
e
e
73
74
75
76
77
78
e
79
W
tabeli
minologii
l a n d
1954,
maganiami
riami
przez
„termin
stosowanej
już
—
—
9
3
2
2
14
20
2
9
2
1
2
2
2
-3
-
1
3
2
16
3
6
1
1
—
1
3
2
7
14
3
17
1
1
2
13
-3
7
1
1
1
1
6
6
14
17
4
1
—
—
6
—
1
2
-
-2
12
3
15
5
3
1
1
1
2
3
2
-
—
-2
1
-3
-
-
2
2
2
-1
4
1
3
1
1
-2
52
7
11
14
11
3
46
1
2
13
7
3
-3
-
-
-
47
33
11
2
1
16
6
—
2
8
rozumie
4
sią
nowożytnych
1970).
Jest
przewidzianych
dla
to
i
taki,
który
odpowiada
odnotowanej
terminologia
typu
Omaha.
w
jeszcze
Operuje
tradycyjnej
opracowaniach
całkowicie
ona
zgodna
następującymi
ter
( V r e ez
wy
katego
krewnych:
1 —-grupa
patrylinearna
Ego oraz
2 — grupa
spokrewniona
z Ego przez kobiety
3 — grupa
patrylinearna
matki
4 — grupa
patrylinearna
babki ze strony ojca
5 — grupa
patrylinearna
babki ze strony m a t k i
6 — grupa
mi
—
—
16
6
czasach
K a ł u ż y ń s k i
kryteriów
—
16
17
1
1
2
2
właściwy"
w
5
spokrewniona
(48-49);
z
jego
żeńscy
przodkowie
z własnego
Ego oraz jej żeńscy
matką
Ego
(terminy
patrylineażu
przodkowie
1-23);
(24-29);
(30-36, 40-41,
45-47);
(37, 4 2 ) ;
przez
(38-39,
43-44);
kobiety
będące
jej
patryllnearnymi
krewny
�WSPÓŁCZESNE
Z M I A N Y
T E R M I N O L O G I I
205
POKREWIEŃSTWA
nych — nietrwale zresztą — organizacją wytwarzania i wspólnoty za
mieszkania, którą w warunkach pasterskich określić można jako cza
sową nawet kohabitację. Od końca X I X w. wskutek wzmożonej ruchli
wości społecznej, może to być również sieć związków odległych, zarów
no krewniaczo jak i przestrzennie, podtrzymywanych jednak wzajem
nymi świadczeniami wynikającymi z różnego zakresu możliwości po
wstałych wskutek różnicy standardu życiowego, dostępu do dóbr, komplementarności potrzeb. Związki pokrewieństwa stanowią nadal kanał
wymiany świadczeń i usług nie tylko w skali bezpośredniego środowi
ska produkcyjnego, lecz także w skali kraju, którego rozwój przyniósł
zróżnicowanie poszczególnych środowisk oraz potrzeb ludzkich. Ów dru
gi, niejako zewnętrzny, kompleks związków pokrewieństwa określany
jest niemal całkowicie terminami dla rodzeństwa. Dzieje się tak wsku
tek rozpowszechnienia się mobilizującej zasady rozszerzonego rodzeń
stwa obejmującej także często osoby niespOkrewnione, lecz powiązane
wspólnotą sąsiedzką, a pośrednio i gospodarczą. Umożliwia ona również
swobodne operowanie składem zespołów krewnych, które zawierać mo
gą relacje genealogicznie dalsze, z pominięciem bliższych. Nazwaliśmy
go egocentrycznym właśnie z uwagi na brak owego imperatywu genea
logicznego i znaczny udział interesu jednostkowego w jego formowaniu.
Zespół taki stanowi niejednokrotnie grupę celową, jeśli wspólnie or
ganizuje prace pasterskie. Tym się jednak różni od innych grup celo
wych, że jest silniej zintegrowany na podstawie kryterium pokrewień
stwa, którego ideologia ma długi rodowód i jest jeszcze powszechnie
akceptowana.
7 —
powinowaci
Ego
8 — małżonkowie
9 — powinowaci
Same
się
w
przez
terminy
zasadzie
jest
Operuje
pierwszego
czątku,
tywania:
on
BrMa
—
w
(79).
uwzględnione,
nie
zapis
go
kolejne
brat
dzieci
tabeli
zwykle
Czytać
matki,
(50-67);
(68-78);
zmian,
skrócony
następują
pradziadkowie
Rozwinięcie
zostały
dwoma,
stopnia.
dalej
małżeństwo
Ego
małżeństwo
nie
kierunkami
Stosowany
czych).
poprzez
krewnych
zaś
na
oznaczenie
pierwszymi,
należy
ogniwa
ponieważ
ich konkretnymi
związków
literami
następująco:
RoOjOjMk
—
rodzice
tym
sferze
oznaczana
ojca
do
małżonka
(—
skrótów:
— brat,
Ro —
rodzice,
Có
— córka,
Si
siostra,
Dz
—
dziecko,
Sy —
syn,
matka,
Zo —
żona,
Ma —
—
Mk
— małżonek,
f
—
Mż
—
^
—
Oj
— ojciec,
R d
—
mąż,
rodzeństwo,
t
C
- I
starszy,
młodszy,
e
— oznacza
wiek względem
krewnia
do
się
Przykład
małżonka).
Br
się
znajduje
Ego.
zajmujemy
nazewnlczej.
(typów
odnoszących
prowadzące
ojca
artykule
w
pokrewieństwa
wyrazów
relacja
pośredniczące,
w
rezultatami
Ego.
relacji
na
po
odczy
patrylinearni
�206
SŁAWOJ S Z Y N K I E W I C Z
LITERATURA
C e w e l Ja., 1966, Mongol chelnij towcz tajlbar tol', Ułan Bator.
Damdinsuren
C, Łuwsandendew
A., 1967, Oros-mongol
tol', Ułan
Bator.
F g g a n F . , 1937, Historical changes in the Choctaw kinship system, "American
Anthropologist", vol. 39, nr 1.
E l m e n d o r f W. W., 1961 System change in Salish kinship terminologies, "South
western Journal of Anthropology", vol. 17, nr 4.
K a ł u ż y ń s k i S., 1970, Terminologia pokrewieństwa
u ludów mongolskich, „Etno
grafia Polska", t. 14, z. 1.
К r a d e r L . , 1963, Social organization of the Mongol-Turkic
pastoral
nomads,
The Hague.
K r j u k o w M. W., 1972, Sistiema rodstwa kitajcew, Moskwa.
Ł u w s a n d e n d e w A., 1957, Mongol oros tol', Moskwa.
M o s t a e r t A., 1941-1942, Dictionnaire ordos, Pekin, t. 1-2.
M u r d o c k G. P., 1949, Social structure, New York.
— 1957, World ethnographic sample, "American Anthropologist", vol. 59, nr 4.
P a r s o n s Т., 1965, Ascriptive
solidarities,
[w:] Theories of society, New York.
S p o e h r A., 1947. Changing kinship systems, Field Museum of Natural History,
Anthropological Series, vol. 33, nr 4.
S z y n k i e w i c z S., 1978a, Kinship terminology and kinship change among the
Mongols, [w:] Poland at the 10-th Intrnational Congress of Anthropological and
Ethnological Sciences, Wrocław.
— 1978b, O interpretacji systemów
pokrewieństwa
typu Crow-Omaha,
„Etnografia
Polska", t. 22, z. 1.
V r e e l a n d H . H . J r . , 1954, Mongol community and kinship structure,
New
Haven.
W j a t k i n a К. W. 1946, Piereżitki
materinskogo
roda u burjat-mongolow,
„Sowietskaja etnografija", nr 1.
Z a w i s t o w i с z - A d a m s к a K . , 1973, Pokrewieństwo
fikcyjne w kulturze ludo
wej Słowiańszczyzny
— próbo interpretacji,
„Etnografia Polska", t. 17, z. 1.
S ł a w o j Szynkiewicz
CONTEMPORARY CHANGES IN MONGOLIAN KINSHIP
TERMINOLOGY
Summary
The paper is based on the author's field studies carried out in the years
1968-1973 among the Khalkha herdsmen. Censuses from four khoshuns for the
years 1925 and 1927, in which relations with heads of families were recorded,
have also been used. Changes in terminology, which occurred in the 20th century
were determined on this basis.
Generally speaking, the knowledge of traditional terminology is poor, many
terms are used incorrectly, they frequently derive from alien categories of the
kinship system or represent innovations. The present terminological practice is
based on polymorphism — ambiguity of terms and variety of denominations for
�WSPÓŁCZESNE Z M I A N Y T E R M I N O L O G I I
POKREWIEŃSTWA
207
one relationship. Dividing lines between kinship categories become obliterated
(previously these categories included patrilateral and matrilateral groups, affines
on the side of the spouse, descendants of women on father's side, of women on
mother's side, and affines other than on the side of the spouse). Some changes
became so permanent that they have been included in contemporary dictionaries.
Terminology applied within the limits of a family has been extended to more
distant types of kinship. This we can call a unification of relatives, which has
been realized i n two ways. The first involves transfer of patrilateral terms to
the maternal line, leading to bilateralization of the terminological system. The
second is the tendency to substitute many terms by sibling terminology, also i n
reference uses. The later is due to a principle of 'extension of sibilings', tending
to transfer to other relations duties and rights proper to the closest relatives of
the Ego generation, namely the generalization of co-operation duties linking
siblings. The beginnings of these terminological changes can be observed in the
earliest historical periods, at present, however, they became of a massive character.
This process can be explained by a decline of kinship groups (including extended
families) and the emergence i n their place of amorphic kindred groups described
egocentrically. These groups are usually small, and the use of terms proper to
siblings is here of a mobilizing value.
Contemporary terminology tends to a consistent indication
of the status of
relative age. Some categories of the traditional system did not operate with the
age status but with the social position and were univocal in this regard —
signifying a senior or junior position towards the Ego. These included: nagac
(relatives on mother's side), xadam and xur duu (older and younger relatives of
a wife), zee (relatives through women from Ego's own line), xurgen (sons-in-law
or men married to Ego's patrilineal kinswomen). There were also equivalent relations
such as bul (relatives through women on mother's side). Differentiated in accordance
with relative age were relatives of one's own line and sisters-in-law. At present
almost all categories have achieved definitions of the position of age towards
Ego through a more or less consistent use of seniority indicators (ax, egc, duu),
although certain results, e.g., nagac duu or zee ax are quite incompatible with
traditional categories. This tendency is one of the consequences of the principle
of siblings' extension. The need to indicate the relative age resulted from the
abandonment of the use of class or group terms — i.e., of the differentiation of
kinship groups, each of them once carrying inherent relative status towards Ego
or his patrilineage.
The place of the collective meaning of terms was taken by meanings narrowed
down to concrete individual types. The term гее, for example, ceased to refer
to an entire class of relatives and is limited to only one (DaCh), while for
other relatives of the same class (SiCh) a neologism was created: zee аё, a conjun
ction of inconsistent categories, while the remaining (e.g., FaSiCh) are often
forgotten (cf. Cewel's Dictionary). Such a situation may be attributed to individua
lization of kinship, being parallel to the extension of siblings.
Four types of cousins are not described by specific terms any more. I n this
regard, there is the greatest confusion in terminology; there emerge, however,
two trends: the first tends to group cousins into two bodies by means of two
terms: ac for the children of brothers of both parents, and гее for the children
of sisters of both parents (which is just a bilateralization of cousins by expansion
of patrilineal terminology). The other trend applies sibling terms in accordance
with the principle of siblings' extension. It is somehow weaker than the previouse
one, but it seems to have greater chances of future stabilization.
1
Terms concerning cousins have not yet shaped into a defined type, the second
�208
SŁAWOJ S Z Y N K I E W I C Z
of the discussed tendencies leads towards the generation type while the first has
no corresponding form in known classifications. I n any case, they do not belong
any more to the Omaha type, which embraced traditional terminology. The
terminology for parents' siblings also takes a form different from the traditional
one, and due to results of bilateralization it tends towards the lineal type.
The Mongol kinship terminology, is therefore, at a stage of essential changes —
it has completely lost the Omaha characteristics and seeks new forms at present.
These changes should be linked with important changes i n the kinship system
and — more generally — in the system of social organization. These changes can
be observed since almost the beginning of the 20th century.
We might note, that the change was always initiated on the peripheries of the
system (by the abridgment of the range of kin denoted by particular terms or by
the alteration of terms for more distant relatives) and proceeded towards its
centre. The latter refers to relations constituting a basis for all classifications of
terminological systems (types within a nuclear family, siblings of parents and
cousins). Untouched in the centre remain only terms denoting members of the
nuclear family and they constitute a pattern for the successive stage of changes —
the shaping of more distant terms. Bilateralization and the extension of siblings
represent mechanisms which assist changes at this stage. Both tendencies derive
from the core of the system — the family circle. The direction of change is,
therefore, as follows: peripheries — centre — peripheries.
Славой Шинкевич
СОВРЕМЕННЫЕ ИЗМЕНЕНИЯ В ТЕРМИНОЛОГИИ РОДСТВА У МОНГОЛОВ
Резюме
В основу статьи легли собственные исследования автора, касающиеся применения тер
минов родства в скотоводческой среде халхасцев, проводившиеся в 1968-1973 гг. Кроме
того была использована перепись населения в четырех хошунах 1925 и 1927 гг., при которой
отмечались связи родства по отношению к главе семьи. Основываясь на этом, можно ука
зать следующие изменения в употреблении терминологии, происшедшие в X X веке.
Знание традиционной терминологии в общем очень скудно, наблюдается высокое учас
тие терминов, применяемых неправильно и часто происходящих от совершенно отличной
категории родственников или же представляющих собой нововведения. Нынешняя терми
нологическая практика опирается на полиморфизм — многозначность терминов и множес
тво названии для той же связи. Границы между категориями родства сглаживаются (эти
категории составляли прежде родственники со стороны отца, стороны матери, стороны
супруга, потомки женщин из группы отца, женщин из группы матери, а также свойственники
за исключением свойственников со стороны супруга). Эти явления упрочились настолько,
что вошли даже в современные словари.
Наблюдается явление унификации родственников, которое состоит в расширении упо
требления терминов, присущих кругу семьи, на типы более дальнего родства. Оно осущест
вляется через две тенденции. Первая — это перенос терминов отцовской линии на мате
ринскую, что приводит к билатерализации системы. Вторая тенденция сводится к замене
многих терминов определениями для сиблингов (братьев и сестер), также и в референтив*
ной терминологии. Действует здесь принцип расширенного состава сиблингов, стремящийся
�WSPÓŁCZESNE
ZMIANY
TERMINOLOGII
POKREWIEŃSTWA
209
перенести на других родственников обязанности и права, закрепленные за ближайшими
родственниками поколения Эго, т. е. распространить обязанность сотрудничать, объеди
няющую сиблйнгов. Начало этих изменений в терминологии можно наблюдать и в более
ранние исторические периоды, сегодня же они приобрели массовый характер. Этот процесс
можно объяснять исчезновением родственных групп (с большой семьей включительно)
и появлением вместо них аморфных коллективов родственников, определяемых эгоцентри
чески. Эти коллективы в общем невелики по численности, охватывание же их терминами,
свойственными для сиблйнгов, имеет мобилизующее достоинство.
Современная терминология стремится к последовательному указыванию статуса отно
сительного возраста. Некоторые категории традиционной системы оперировали не статусом
возраста, а социального положения и в этом отношении они были ясными — обозначали
либо старших, либо младших по отношению к Эго. К ним принадлежали нагац (родствен
ники матери), хадам и хур дуу (старшие и младшие родственники супруга), зээ (родствен
ники через женщин из собственной линии), хурген (зятья). Были также и равные связи, как
бул (родственники через женщин из линии матери). Одни лишь родственники собственной
линии и свояченицы подвергались дифференциации по относительному возрасту. В насто
ящее время все категории обретают определение позиции возраста по отношению к Эго
путем более или менее последовательного дополнения терминами ах (для старших) или
дуу (для младших), хотя, впрочем, некоторые результаты в виде, например, нагац дуу или
Зээ ах, оказываются в полном противоречии с традиционной категорией. Эта тенденция
является одним из последствий принципа экспансии сиблйнгов. Необходимость указывать
относительный возраст возникла также вследствие отказа от обычая применять некоторые
термины для целых классов родственников, т. е. отличать родственные группы.
Собирательное значение названий вытесняется значением суженным к конкретным
единичным связям. Например, термин зээ перестает относится ко всему классу связей и огра
ничивается лишь одной из них (ребенок дочери), тогда как для другой связи из того же класса
(ребенок сестры) образуется неологизм зээ ач, представляющий собой сочетание чуждых
друг другу категорий, причем об остальных (напр.: ребенок сестры отца) уже часто забы
вают (ср. словарь Цевела). Такое положение вещей — следствие индивидуализации родства.
Четыре рода двоюродных братьев и сестер уже не определяются отдельными терми
нами. По отношению к ним в терминологической практике наблюдается наибольшая пу
таница, из которой рождаются два направления развития. Первое группирует двоюродных
братьев и сестер в два коллектива с помощью двух терминов: ач для детей братьев обоих
родителей и зээ для детей сестер обоих родителей. Второе оперирует терминами для сиблйн
гов, согласно принципу их (т. е. сиблйнгов) экспансии. Оно немного слабее названного на
первом месте, но имеет, кажется, большие шансы на стабилизацию в будущем.
Термины, относящиеся к двоюродным братьм и сестрам, ещё не окрепли в определен
ный тип; вторая из названных тенденций стремится в сторону генерационного (гавайского
типа, первая же не имеет своего эквивалента в известных классификациях. Во всяком случае
они уже безусловно не принадлежат к типу Омаха, к которому относилась традиционная
терминология. (Тип Омаха предусматривал идентичность терминов для брата матери и его
сына с одной стороны, а также для детей сестер отца и Эго с другой). Также и терминология
для сиблйнгов родителей приобретает иную, чем традиционная, форму, а именно, в резуль
тате распространения билатерализации она стремится к линейному типу (иначе называемому
английским).
Система терминологии родства у монголов оказывается, очевидно, на этапе существен
ных изменений — она полностью лишилась черт типа Омаха и ищет теперь новую форму.
Эти изменения следует ставить в связь с важными преображениями в системе родства и,
в более общем плане, в системе социальной организации. Процесс этих изменений мы мо
жем наблюдать чуть ли не с начала X X века. Можно о нем сказать, что изменение перво
начально появлялось всегда на периферии системы (путем сокращения пределов примене
ния терминов или же замены их для более дальних связей) и продвигалось по направлению
к ее центру. Последним мы называем связи, являющиеся основой всяких классификаций
14 — Etnografia Polska, X X I V , z. 1
�210
SŁAWOJ S Z Y N K I E W I C Z
терминологических систем (связи в элементарной семье, сиблинги родителей и двоюродные
братья и сестры). В самом центре нерушимыми остаются лишь термины в рамках элемен
тарной семьи, они же составляют образец для очередного этапа изменений — формиро
вания более дальних терминов. Механизмами, с помощью которых происходит изменение
на этом этапе, являются билатерализация и экспансия сиблингов. Обе эти тенденции как
модель проистекают от ядра системы, т. е. семейного круга. Следовательно, направление
изменений таково: периферия — центр — периферия.
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/b70635be81b4cb1ec72128c73a71daf9.pdf
b45a144740feb17f14068c0b874dcbab
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Etnografia Polska
Subject
The topic of the resource
etnografia, etnologia
Description
An account of the resource
czasopismo
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1958-
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PIA
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
pdf
Language
A language of the resource
polski
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
IAiE PAN ( d.IHKM PAN)
Publisher
An entity responsible for making the resource available
IAiE PAN
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1183
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1984
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:1090
Title
A name given to the resource
Etnografia Buriacji / ETNOGRAFIA POLSKA 1984 t.28 z.2
Description
An account of the resource
ETNOGRAFIA POLSKA 1984 t.28 z.2, s.169-188
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
Szynkiewicz, Sławoj
Language
A language of the resource
pol.
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
„Entnografia Polska", t. X X V I I I z. 2
I S S N P L 0071-1861
SŁAWOJ S Z Y N K I E W I C Z
ETNOGRAFIA W BURIACJI
P o n i ż s z y szkic jest r e z u l t a t e m obserwacji i k w e r e n d y przeprowadzonej
podczas p o d r ó ż y n a u k o w e j do I r k u c k a i U ł a n - U d e odbytej w l u t y m
i marcu 1983 r. Celem tej p o d r ó ż y bylo zebranie m a t e r i a ł ó w do o b r z ę d o
wości u B u r i a t ó w , u w a g i z a ś o badaniach n a u k o w y c h na t y m terenie
powstały na marginesie zasadniczego t e m a t u moich prac. Nie m o g ą one
zatem b y ć w y c z e r p u j ą c e i b y ć m o ż e z a w i e r a j ą istotne l u k i , a nawet b ł ę
dy. D e c y d u j ę się na ich p u b l i k a c j ę g ł ó w n i e z tego powodu, że i c h przed
miot jest w Polsce nadal egzotyczny m i m o stosunkowo szerokiego za
interesowania udzielanego r o l i P o l a k ó w w poznaniu S y b e r i i (w t y m
także B u r i a c j i ) . Zainteresowanie to jednak z zasady p o m i j a t ł o , na j a k i m
działali Polacy, najnowsze z a ś dzieje b a d a ń n a u k o w y c h nad s p o ł e c z e ń
stwem b u r i a c k i m są n i e m a l c a ł k o w i c i e w Polsce nieznane.
Buriacja j a k o p o j ę c i e historyczne odnosi się do o b s z a r ó w zamieszka
nych w p r z e s z ł o ś c i i częściowo obecnie przez B u r i a t ó w . L e ż ą one na za
chód od B a j k a ł u (z c e n t r u m w I r k u c k u ) oraz na w s c h ó d od niego. W za
chodniej części tego t e r y t o r i u m znajduje się obecnie autonomiczny
okręg b u r i a c k i , we wschodniej zaś B u r i a c k a Autonomiczna R e p u b l i k a
Radziecka w s k ł a d z i e RFSRR. Obszary te z e t k n ę ł y się z k o l o n i z a c j ą r o
syjską w X V I I w . i z tego j u ż o k r e ł u p o c h o d z ą pierwsze m a t e r i a ł y t y p u
etnograficznego. B y ł y one r e z u l t a t e m obserwacji p o d r ó ż n i k ó w i d y p l o m a
tów oraz n i e k t ó r y c h a d m i n i s t r a t o r ó w . Kompleksowe badania z zastoso
waniem m e t o d n a u k o w y c h p o d j ę ł a w i e l k a syberyjska ekspedycja z lat
1733-1743 k i e r o w a n a przez G. M u l l e r a z u d z i a ł e m J. Gmelina, S. K r a szeninnikowa, J. L i n d e n a u i i n n y c h . O p r ó c z o p i s ó w p r z y r o d n i c z y c h p r z y
niosła ona p o w a ż n e studia historyczne oparte na miejscowych archiwaliach
(obecnie j u ż utraconych) \ a częściowo t a k ż e obserwacje etnograficzne,
nie u j ę t e w s z a k ż e w systematycznym opracowaniu. W k r ó t c e Rosyjska
Akademia N a u k z o r g a n i z o w a ł a k o l e j n ą e k s p e d y c j ę s y b e r y j s k ą k i e r o w a n ą
1
Wymienić tu należy klasyczne dzieło Mullera: G. F .
Miller,
Opisanie
Sibirskogo carstwa i wsiech proisszedszich w niem diel, S-Petersburg 1787; reedy
cja tegoż: Istorija Sibiři, Moskwa—Leningrad 1937-1941, t.4.-2. Por. także I. G. G m e 1 i n, Reise durch Sibirien, Gottingen 1751-1752, t. 1-4.
�170
SŁAWOJ
SZYNKIEWICZ
przez P. Pallasa, k t ó r y p o z o s t a w i ł d o s k o n a ł y opis badanych o b s z a r ó w
z a w i e r a j ą c y wiele m a t e r i a ł u etnograficznego . Jego w s p ó ł t o w a r z y s z
I . Georgi jest autorem pierwszego syntetycznego d z i e ł a o e t n o g r a f i i l u
d ó w i m p e r i u m rosyjskiego, w k t ó r y m z n a l a z ł y się r ó w n i e ż m a t e r i a ł y
buriackie (na marginesie w s p o m n ę , że polskie t a k ż e ) . Jeszcze w t y m
s a m y m stuleciu p o w s t a ł a pierwsza monografia o B u r i a t a c h M . T a t a r i n o wa, k t ó r e j r ę k o p i s z 1765 r. d o c z e k a ł się w y d a n i a dopiero po d w u w i e
kach .
2
3
4
W i e k X I X p r z y n i ó s ł d w o j a k i e b o d ź c e dla i n t e n s y f i k a c j i b a d a ń . Jed
n y m z n i c h b y ł a a k t y w i z a c j a osadnictwa p o c h o d z ą c e g o z t e r e n ó w euro
pejskich i z w i ą z a n e z t y m potrzeby rozpoznania w a l o r ó w gospodarczych,
w a r u n k ó w demograficznych i etnicznych. P o j a w i a się w ó w c z a s w i e l e
prac ź r ó d ł o w y c h oraz syntetycznych o p a r t y c h na d o b r y m warsztacie
d o k u m e n t a c y j n y m . D r u g i m b o d ź c e m s t a ł o się l o k o w a n i e z e s ł a ń c ó w p o l i
t y c z n y c h m . i n . na terenie B u r i a c j i . W n o s i l i o n i znaczne o ż y w i e n i e i n
telektualne w o s p a ł e d o t ą d ś r o d o w i s k a o charakterze a d m i n i s t r a c y j n o w o j s k o w y m i k u p i e c k i m , co p r z y c z y n i ł o s i ę do wzbogacenia ż y c i a k u l t u
ralnego i rozbudzenia z a i n t e r e s o w a ń k u l t u r ą B u r i a t ó w j a k o w a r t o ś c i ą
a u t o n o m i c z n ą . L i t e r a t u r a p r z e d m i o t u szczególnie p o d k r e ś l a w t y m k o n
t e k ś c i e w p ł y w d e k a b r y s t ó w . R o d z i ł y się w ten s p o s ó b tendencje do w y ż
szego n i ż d o t ą d w a r t o ś c i o w a n i a k u l t u r y l u d o w e j , co dotyczy z a r ó w n o
k u l t u r y B u r i a t ó w , E w e n k ó w , jak też dawnych osadników rosyjskich.
W p o ł ą c z e n i u z szerszym u d o s t ę p n i e n i e m o ś w i a t y s t w o r z y ł o to w a r u n k i
dla w y k s z t a ł c e n i a p r z y s z ł y c h badaczy s p o ś r ó d miejscowej l u d n o ś c i . D z i ę
k i t e m u t r a f i l i do n a u k i D o r d ż i Banzarow, G a ł s a n Gombojew czy
A . Szczapow, t e n ostatni p o c h o d z ą c y z c h ł o p s k i e j r o d z i n y r o s y j s k o - b u r i a c k i e j . Wszyscy w y m i e n i e n i d z i a ł a l i w p o ł o w i e X I X w .
5
Po to jednak, b y tacy l u b i m podobni ludzie m o g l i p r z e k s z t a ł c i ć się
z k r a j o z n a w c ó w w uczonych, potrzebny b y ł jeszcze jeden bodziec. B y ł
n i m r o z w ó j o r i e n t a l i s t y k i akademickiej w samej Rosji. O s i ą g n ę ł a ona
a
P. S. P a l l a s , Putieszestwie po raźnym
prowincijam
Rossijskoj
impierii,
S-Petersburg 1773-1788, cz. 1-3; wersja niemiecka tej pracy: Sammlungen
historischer Nachrichten uber die mongolischen Volkerschaften,
S-Petersburg 1776-1801,
t. 1-2.
* I . G . G e o r g i , Opisanije wsiech obita juszczich w Rossijskom
gosudarstwie
narodów,
S-Petersburg 1776-1799, cz. 1-4 (opis Buriatów znajduje się w cz. 4).
•» Opisanije o bratskich tatarach, socziniennoje korabielnego flota
szturmanom
Michajlo Tatarinowym, red. G. N. Rumjancew, Ulan-Ude 1958.
« Ich ukoronowaniem była praca o charakterze encyklopedycznego kompen
dium: K . R i t t e r , Ziemlewiedienije
Azii. Geografija stran wchodjaszczich w sos- ¡
taw azijatskoj Rossii iii pogranicznych s nieju. Wostocznaja Sibiř: oziero Bajkal Щ
i Pribajkalskije
strany. Zabajkalie i stiep Gobi, S-Petersburg 1894-1895, cz. 1-2.
•
Należy tu także wymienić publikację, która jest doskonałym źródłem do badania Щ
stosunków własnościowych, struktury rodziny itp.: Matierijały
po issledowaniju
Щ
ziemlepolzowanija i chozjajstwiennogo
byta sielskogo nasielenija Irkutskoj i Eni- Щ
siejskoj gubernij, Irkutsk 1889-1894, t. 1-4.
*|
�ETNOGRAFIA BURIACJI
171
ś w i a t o w y poziom w dwu u n i w e r s y t e t a c h — petersburskim i k a z a ń s k i m .
W europejskiej Rosji k s z t a ł c i l i się i d z i a ł a l i Banzarow i Gombojew, k t ó
rzy c a ł k o w i c i e weszli w kosmopolityczny ś w i a t orientalistyczny. Ś w i a t
ten jednak o d d z i a ł y w a ł r ó w n i e ż na to, co działo się w samej B u r i a c j i .
Uczeni p r z y j e ż d ż a l i t a m w celu prowadzenia s t u d i ó w terenowych, pod
t r z y m u j ą c p r z y okazji z a p a ł u l o k a l n y c h amatorskich badaczy (por.
ś w i a t o w y a u t o r y t e t mongolistyczny — Józef K o w a l e w s k i , Polak i p r o f e
sor u n i w e r s y t e t u w K a z a n i u oraz jego z w i ą z k i z b u r i a c k i m uczonym sa
m o u k i e m I g u m n o w e m ) . N i e k t ó r z y uczeni buriaccy p o w r a c a l i po p e w n y m
czasie w rodzinne strony, b y t a m k o n t y n u o w a ć badania i j e d n o c z e ś n i e
s z e r z y ć o ś w i a t ę (por. G. C y b i k o w , znany dzięki swej w y p r a w i e do T y
betu). Z e w n ę t r z n e o d d z i a ł y w a n i e na r o d z ą c ą się n a u k ę b u r i a c k ą w y r a z i ł o
się jednak najsilniej w pracach Syberyjskiego o d d z i a ł u Rosyjskiego T o
w a r z y s t w a Geograficznego.
1
T o w a r z y s t w o to (Russkoje Gieograficzeskoje Obszczestwo) p o w s t a ł o
w 1845 r. j a k o agenda A k a d e m i i N a u k i istnieje do dziś. Jest ono i n s t y
tucją wielce z a s ł u ż o n ą dla poznania w s z y s t k i c h o b s z a r ó w p a ń s t w a , r ó w
nież w aspekcie etnograficznym. M i a ł o ono z r e s z t ą s w o j ą e t n o g r a f i c z n ą
s e k c j ę . T o w a r z y s t w o o r g a n i z o w a ł o ekspedycje badacze, w s p o m a g a ł o
miejscowych a m a t o r ó w - z b i e r a c z y , d o s t a r c z a ł o m o ż l i w o ś c i p u b l i k o w a n i a
m a t e r i a ł ó w . P o c z ą t e k w y d a w n i c z e j d z i a ł a l n o ś c i T o w a r z y s t w a datuje się
od 1846 r. i m o ż e b y ć uznany za c e z u r ę w y z n a c z a j ą c ą n o w o ż y t n y okres
r o z w o j u w i e d z y etnograficznej w Rosji.
S y b e r y j s k i ( p ó ź n i e j Wschodniosyberyjski) o d d z i a ł T o w a r z y s t w a zor
g a n i z o w a ł się juz w 1851 r. i w r k ó t c e p r z y s t ą p i ł do p u b l i k o w a n i a prac
swoich c z ł o n k ó w i w s p ó ł p r a c o w n i k ó w . W 1890 r. u r u c h o m i ł on s p e c j a l n ą
serię w y d a w n i c z ą Z a p i s k i po Etnografii, k t ó r a s t a ł a się symbolem a k t y w
ności badawczej na t y m polu. J e m u też trzeba o d d a ć z a s ł u g ę o d k r y c i a
talentu najwybitniejszego buriackiego etnografa, C h a n g a ł o w a , k t ó r e g o
p r a c ę w s p i e r a ł o metodycznie i finansowo. O p r ó c z swoich w y d a w n i c t w
y j n y c h O d d z i a ł Wschodniosyberyjski p u b l i k o w a ł też czasopisma o pro
f i l u etnograficznym. Najbardziej z n a n y m z n i c h b y ł a „ S i b i r s k a j a Ż i w a j a
s e r
4
'
I
§-
I
i
I
I
§
I
I
I
Starina" wzorowana na o g ó l n o r o s y j s k i e j „ Ż i w o j Star/nie". Ponadto m a
t e r i a ł y etnograficzne u k a z y w a ł y się w p u b l i k o w a n y c h poza T o w a r z y s t w e m pismach
S i b i r s k i i A r c h i w " oraz S i b i r s k i i S b o r n i k " W y m i e n i ł e m
t u jedynie n a j w a ż n i e j s z e t y t u ł y r e z y g n u j ą c z w y d ł u ż a n i a l i s t y k t ó r a
J
J
J
J
J
J
J
O
J
J У
m o ż e i m p o n o w a ć z a s i ę g i e m d z i a ł a l n o ś c i w y d a w n i c z e j . T e m a t y k a buriacka
z a j m o w a ł a w niej
d o m i n u j ą c e miejsce.
W ś r ó d i n s t y t u c j i p a t r o n u j ą c y c h gromadzeniu w i e d z y etnograficznej
o B u r i a t a c h z n a j d o w a ł się t a k ż e K o ś c i ó ł p r a w o s ł a w n y . D z i a ł a l n o ś ć m i syjna w ś r ó d m n i e j s z o ś c i w y m a g a ł a p r z y g o t o w a n i a z zakresu w i e r z e ń
i o b r z ę d ó w l u d n o ś c i miejscowej. W y s t ę p o w a ł o t u t e ż s p r z ę ż e n i e zwrotne:
n i e k t ó r z y misjonarze k o n c e n t r o w a l i się na poznaniu o b y c z a j ó w , aby do¬
s t a r c z y ć m a t e r i a ł u s w o i m kolegom. J e d n a k ż e t w ó r c z y u d z i a ł d u c h o w n y c h
�172
SŁAWOJ S Z Y N K I E W I C Z
w badaniach nad B u r i a t a m i nie b y ł szczególnie a k t y w n y i o d b i e g a ł od
d o k o n a ń misjonarzy na i n n y c h terenach, np. na A ł t a j u . Prasa k o ś c i e l n a
z a m i e s z c z a ł a w s z a k ż e wiele p r z e d r u k ó w z i n n y c h ź r ó d e ł , w t y m t a k ż e
z l o k a l n y c h gazet, p r z y c z y n i a j ą c się w ten s p o s ó b do u t r w a l e n i a t y c h
m a t e r i a ł ó w dla n a s t ę p n y c h p o k o l e ń badaczy .
Ż y c i e naukowe S y b e r i i k o n c e n t r o w a ł o się w g u b e r n i a l n y m I r k u c k u ,
t a m t e ż m i a ł s w ą siedzibę Wschodniosyberyjski o d d z i a ł T o w a r z y s t w a Geo
graficznego. Z p r z y c z y n topograficznych m o ż n a u w a ż a ć I r k u c k za me
t r o p o l i ę b u r i a c k ą , miasto b o w i e m z n a j d o w a ł o się na terenach zasiedlo
n y c h n i e g d y ś przez zachodnich B u r i a t ó w . N i c w i ę c dziwnego, że p r o b l e
m a t y k a b u r i a c k ą z a j m o w a ł a poczesne miejsce w ś r ó d z a d a ń realizowa
n y c h przez i r k u c k i e p l a c ó w k i badawcze. B u r i a c i b y l i z r e s z t ą n a j l i c z n i e j
szą i ekonomicznie n a j w a ż n i e j s z ą g r u p ę e t n i c z n ą Syberii. O n i też znajdo
w a l i się od dawna w c e n t r u m zainteresowania miejscowego m u z e u m .
6
M u z e u m i r k u c k i e jest p l a c ó w k ą w y j ą t k o w ą z a r ó w n o ze w z g l ę d u na
s w ó j wiek, p o z y c j ę w k u l t u r o t w ó r c z e j d z i a ł a l n o ś c i , j a k t e ż z a s ó b m a
t e r i a ł ó w . W r o k u b i e ż ą c y m (1983) obchodzi ono 200-lecie istnienia, jest
w i ę c j e d n y m z najstarszych m u z e ó w ś w i a t a . P o w s t a ł o j a k o gabinet oso
b l i w o ś c i i biblioteka zarazem. Niewiele j e d n a k w i e m y o jego p o c z ą t k o
w y c h zbiorach, g d y ż s p ł o n ę ł o ono w r a z z i n w e n t a r z a m i i b i b l i o t e k ą
w o l b r z y m i m p o ż a r z e 1879 г., k t ó r y p o c h ł o n ą ł c a ł e n i e m a l miasto. W z n o
w i ł o szybko d z i a ł a l n o ś ć jako p l a c ó w k a o o r i e n t a c j i etnograficznej i ar
cheologicznej i zarazem agenda T o w a r z y s t w a Geograficznego . Do r e
w o l u c j i b y ł o ono n a j w i ę k s z y m m u z e u m Wschodniej Syberii, t o t e ż obej
m o w a ł o s w o j ą d z i a ł a l n o ś c i ą w i ę k s z ą część tego t e r y t o r i o m . Z b i o r y etno
graficzne w ł ą c z a j ą przede w s z y t k i m m a t e r i a ł b u r i a c k i i ewenkijski, lecz
t a k ż e j a k u c k i , a ł t a j s k i i p o c h o d z ą c y od r ó ż n y c h mniejszych l u d ó w . S ą
to bardzo bogate i i n t e r e s u j ą c e kolekcje, k t ó r e t y l k o c z ę ś c i o w o d o c z e k a ł y
7
8
8
W ten sposób dwa tytuły uzyskały rangę źródła etnograficznego. Są to:
„Irkutskie Eparchialnyje Wiedomosti" oraz „Prawosławnyj Błagowiestnik". To ostat
nie pismo wydawane było w Moskwie, poświęcało jednak bardzo wiele miejsca
Syberii (w każdym bądź razie Wschód dominował w jego treści), w tym szcze
gólnie Buriatom. U k a z y w a ł y się w nim nie tylko przedruki, lecz także prace ory
ginalne. Jako ciekawostkę można odnotować wypowiedz księdza Drewnowskiego,
zesłanego za udział w powstaniu styczniowym i trudniącego się praktyką lekarską
w gubernii irkuckiej. Przed powrotem do kraju wysoko ocenił on pracę d u c h o w i e ń
stwa prawosławnego wśród ludności autochtonicznej, m.in. z interesującego nas
punktu widzenia: Proszczanie s irkutskoju duchownoju missieju, „Irkutskie E p a r
chialnyje Wiedomosti", 1892: nr 19 s. 1-7, nr 10 s. 1-5.
7
Fasadę powstałej wówczas siedziby muzeum zdobią tablice z widocznymi
z daleka nazwiskami wybitnych badaczy Syberii wczesnego okresu: Muller, Pal
las, Middendorf, Kraszeninnikow, Humboldt, Messerschmidt, Gmelin, Georgi, Ledebour, Wrangel (wg kolejności ich rozmieszczenia). Listę tę dedykuję tym, którzy
skłonni są widzieć w Syberii „polską prowincję badawczą". Więcej dla poznania
Syberii zdziałali inni Europejczycy, a w okresie późniejszym Rosjanie.
Sprawdzałem wyrywkowo, co kolekcja zawdzięcza polskim etnografom z te
renu Syberii. Księgi inwentarzowe nie notują żadnych nabytków od Sieroszewskie8
�«te..
173
ETNOGRAFIA BURIACJI
się opracowania naukowego. M i m o że muzeum posiada c i e k a w y d z i a ł
h i s t o r y c z n y i w s p ó ł c z e s n y , m o ż n a je nadal t r a k t o w a ć jako p l a c ó w k ę
e t n o g r a f i c z n ą . B y ł a b y to t e ż jedyna i n s t y t u c j a o tej specjalizacji w I r
k u c k u , etnografia nie jest b o w i e m d y s c y p l i n ą u p r a w i a n ą obecnie w t a m
tejszych o ś r o d k a c h n a u k o w y c h . W y d z i a ł h i s t o r y c z n y u n i w e r s y t e t u za
t r u d n i a w p r a w d z i e k i l k u e t n o g r a f ó w , z a j m u j ą się o n i w s z a k ż e g ł ó w n i e
d y d a k t y k ą i nie t w o r z ą ś r o d o w i s k a , na dodatek nie s p e c j a l i z u j ą się w k u l
turze b u r i a c k i e j .
Podobnie j a k w p r z e s z ł o ś c i , r ó w n i e ż obecnie m u z e u m dostarcza f o r u m
dla d z i a ł a l n o ś c i T o w a r z y s t w a Geograficznego (może t y l k o role niejako
się o d w r ó c i ł y i to ostatnie d z i a ł a p r z y muzeum). T o w a r z y s t w o p e ł n i
trzy funkcje — popularyzatorską, w y d a w n i c z ą i pobudzającą konkretne
badania p r z y zastosowaniu r ó ż n o r a k i c h b o d ź c ó w . Jest ono nadal m i ę dzydyscyplinarne, brakuje w n i m jednak e t n o g r a f ó w , za t o a k t y w n i są
archeolodzy. M i a ł e m o k a z j ę p o z n a ć k i l k u p e ł n y c h entuzjazmu d z i a ł a c z y
i zarazem uczonych, k t ó r z y m i m o w o l i p r z y p o m i n a l i d y n a m i c z n y okres
prac T o w a r z y s t w a z p r z e ł o m u w i e k ó w . Z ż a l e m trzeba natomiast s t w i e r
dzić, że nie ma j u ż t a k i c h postaci w ś r ó d e t n o g r a f ó w , j a k i e w ó w c z a s o ż y
w i a ł y ż y c i e naukowe i d z i a ł a l n o ś ć s w y c h i n s t y t u c j i , b y w y m i e n i ć t y l k o
D . K l e m e n c a (muzeum), G. Potanina, M . K r ó l a , I . Podgorbunskiego (To
w a r z y s t w o ) czy B . Petriego (uniwersytet).
P r z y m u z e u m m i e ś c i się t e ż biblioteka T o w a r z y s t w a b ę d ą c a u n i k a l
n y m zbiorem r z a d k i c h ź r ó d e ł i k o l e k c j ą bibliofilską, n i e k i e d y k o m p l e t n i e j s z ą od k s i ę g o z b i o r u B i b l i o t e k i i m . L e n i n a w M o s k w i e . Niestety w a
r u n k i lokalowe u t r u d n i a j ą j e j w ł a ś c i w e f u n k c j o n o w a n i e .
9
go (poza jednym zaginionym) czy Piłsudskiego. Feliks K o n dostarczył, zespół ka^
miennych figurek zwierząt oraz drewnianych naczyń z Tuwy, natomiast w archi
wum fotograficznym jest kilka wykonanych przez niego zdjęć z tegoż terenu. M u
zeum posiada zbiór 7 akwarel Stanisława Katerli prezentujących obozowiska E w e n
ków oraz motywy irkuckie. Osoba autora, jego biografia oraz inne dzieła są nie
znane i pracownicy muzeum byliby wdzięczni, za ewentualne informacje. Wymie
nione przeze mnie polonica z archiwum muzealnego nie są oczywiście wyczerpu
jące.
• Należy w tym miejscu powiedzieć, że w początkach X X w. zatrudniony był
w tej bibliotece (może nawet przez pewien czas ją prowadził) К. I . Giedroyć,
autor jednej z publikowanych bibliografii. O tej postaci nie wspominają polskie
opracowania, inicjały imion zaś nie pozwalają utożsamiać jej z geologiem księciem
Antonim Giedroyciem, również zresztą zapomnianym przez polskich badaczy ze
słania (o tym ostatnim wspomina Z. W ó j c i k ,
Aleksander Czekanowski, Lublin
1982, s. 204; tymczasem Słabczyński podaje w wątpliwość istnienie Antoniego, bez
zasadnie zresztą, pisze natomiast o Aleksandrze; W. S ł a b c z y ń s k i , Polscy pod
różnicy i odkrywcy, Warszawa 1973, s. 123). Dodam, że w Irkucku pracują history
cy radzieccy zajmujący się zesłańcami polskimi, tacy jak S. Kowal i B. Szostako
wicz, którzy doskonale operują materiałem źródłowym i posiadają dużą wiedzę
o temacie. Dziad tego ostatniego, Włodzimierz Szostakowicz syn osiedleńca pol
skiego w Irkucku, był członkiem komitetu zarządzającego muzeum irkuckim i przez
pewien czas jego kierownikiem.
�174
SŁAWOJ
SZYNKIEWICZ
B u r i a c i p r z y c i ą g a l i u w a g ę bardzo w i e l u badaczy nie t y l k o ze w z g l ę d u
n a . i c h d o m i n u j ą c ą p o z y c j ę na etnicznej mapie rosyjskiego wschodu. S ą
oni i n t e r e s u j ą c y m p r z e d m i o t e m b a d a ń t a k ż e z tego w z g l ę d u , że znaj
d u j ą się na s k r z y ż o w a n i u k i e r u n k ó w geograficznych i k o n t a k t ó w k u l t u
r o w y c h . Pod w z g l ę d e m j ę z y k a i p o d s t a w o w y c h cech k u l t u r y n a l e ż ą do
etnosu mongolskiego. I c h t e r y t o r i u m zaliczane jest do p o ł u d n i o w e j Sy
b e r i i , ale j e d n o c z e ś n i e znajduje się t e ż na s k r a j u A z j i Centralnej. P r z y j
m o w a l i zatem i p r z e k a z y w a l i dalej w p ł y w y p o c h o d z ą c e z obu t y c h
o b s z a r ó w . S t a n o w i ą najbardziej na p ó ł n o c w y s u n i ę t e ognisko k u l t u r y
r e l i g i j n e j pochodzenia t y b e t a ń s k i e g o , a j e d n o c z e ś n i e silny o ś r o d e k sza
m a n i z m u syberyjskiego. W i c h k u l t u r z e odnajdujemy ś l a d y bliskich k o n
t a k t ó w z l u d a m i t u n g u s k i m i oraz t u r e c k i m i z p ó ł n o c y (Jakuci) i p o ł u d
niowego zachodu ( A ł t a j , Sajany itp.). J e d n o c z e ś n i e u i c h t u r e c k i c h . i t u n
guskich s ą s i a d ó w z n a l a z ł y się elementy k u l t u r y mongolskiej. U zachod
n i c h B u r i a t ó w (przedbajkalskich) nastąpiła t a k silna a k u l t u r a c j a do
w z o r ó w rosyjskich, że p r a k t y c z n i e nie m o ż n a i c h j u ż u t o ż s a m i a ć z B u r i a t a m i t r a n s b a j k a l s k i m i . D o t y c z y to ż y c i a gospodarczego, j ę z y k a , s t y l u
życia, a nawet cech psychicznych. Charakterystyczna jest postawa części
inteligencji zachodnioburiackiej, k t ó r a w p o s z u k i w a n i u t o ż s a m o ś c i k u l
t u r o w e j przenosi się na w s c h ó d , gdzie żyje jeszcze „ t r a d y c j a b u r i a c k ą " .
Z drugiej s t r o n y wiadomo, że nawet t a m nie istnieje j e d n o l i t y w z ó r owej
t r a d y c j i . B u r i a c i podzieleni b y l i na wiele g r u p u m o w n i e n a z y w a n y c h
p l e m i e n n y m i , p r z y c z y m p r ó b y ustalenia i c h liczby i cech w y r ó ż n i a j ą
cych nie d a ł y z a d o w a l a j ą c e g o r e z u l t a t u . Dopiero po r e w o l u c j i w p r o w a ¬
dzono jeden w s p ó l n y j ę z y k l i t e r a c k i o p a r t y
dialekcie c h o r i ń s k i m nie
znaczy to jednsk ŻG stcił się on j ę z y k i e m codziennym. Wszystkie te
okoliczności s o r a w i l v że bardzo t r u d n o iest d o k o n a ć svntezv k u l t u r v
b u r i a c k i e i " i że w zasadzie do p o ł o w y naszego stulecia koncentrowano
się na o p i s y w a n i u jej r ó ż n o r o d n o ś c i . P o w s t a ł o w t e n s p o s ó b wiele p r z y
c z y n k ó w do etnogafii p o s z c z e g ó l n y c h g r u p l o k a l n y c h .
P r z y c z y n k ó w t y c h , i to bardziej w a r t o ś c i o w y c h , b y ł y setki, t o t e ż m i j a
się z celem i c h analiza czy prezentacja a u t o r ó w . Trzeba w s z a k ż e p o w i e
dzieć, że w g ł ó w n y m nurcie b a d a ń z n a j d o w a l i się autorzy buriaccy. Spod
i c h p i ó r a w y s z ł y t e ż najwybitniejsze w ó w c z a s prace. Chodzi t u z w ł a s z c z a
o d w u badaczy n a z y w a n y c h z a ł o ż y c i e l a m i b u r i a c k i e j e t n o g r a f i i D . B a n zarowa
i N . C h a n g a ł o w a . W y j ą t k o w a p r a c o w i t o ś ć i talent tego ostat1 1
1 0
1 2
Próbę taką podjęła autorka leningradzka: K . W. W j a t к i n a , Oczerki kul
tury i byta burjat, Leningrad 1969.
Dziełem jego życia była praca Czernaja wiera iii szamanstwo u
mongołow
i drugie statji, S-Petersburg 1891 (użyty tu etnonim nie powinien mylić, w owym
czasie stosowano go
jako nadrzędny do Buriatów). Później opublikowane zostały
jego pisma wszystkie: D. B a n z a r o w , Sobranie soczinienij, Moskwa 1955.
Publikował on za życia w różnych czasooismach. Zebrano je i uzupełniono
o pewne inedita w: M. N. С h a n g a ł o w, Sobranie soczinienij, U ł a n - U d e 195811
1 2
�ETNOGRAFIA BURIACJI
175
i.i
liego s p r a w i ł y , że s t a r c z y ł o b y zebranych przez niego m a t e r i a ł ó w jako
jodstawy ź r ó d ł o w e j dla r o z w o j u w s p ó ł c z e s n e j etnografii B u r i a t ó w ,
a przynajmniej pewnych jej k i e r u n k ó w .
W i ę k s z o ś ć relacji etnograficznych w o w y m okresie p o c h o d z i ł a od
zachodnich B u r i a t ó w z n a j d u j ą c y c h się j u ż w ó w c z a s w d ł u g o t r w a ł y m
kontakcie z osadnikami r o s y j s k i m i . Ś w i a d c z y to przede w s z y s t k i m o ak
t y w n o ś c i ś r o d o w i s k a i r k u c k i e g o oraz inteligencji b u r i a c k i e j , k t ó r a zda
w a ł a sobie s p r a w ę z tego, j a k szybko z a c h o d z ą procesy z m i a n y k u l t u
rowej, k t ó r e z m u s z a j ą etnografa do w y ś c i g u z czasem. Inaczej nieco sy
tuacja w y g l ą d a ł a w B u r i a c j i wschodniej z a r ó w n o z p o w o d u powolnego
procesu zmiany, j a k t e ż w z g l ę d n e j słabości ś r o d o w i s k a naukowego.
Wypada nieco szerzej p r z e d s t a w i ć w a r u n k i , w j a k i c h ś r o d o w i s k o to p o
wstawało.
U ł a n - U d e , dzisiejsza stolica R e p u b l i k i B u r i a c k i e j (do 1934 r. n a z y w a ł a
się ona W i e r c h n i e u d i ń s k ) , b y ł o miastem
wojskowym,
urzędniczym
i w dalszej k o l e j n o ś c i k u p i e c k i m . Pod w z g l ę d e m o ż y w i e n i a i n t e l e k t u a l
nego u s t ę p o w a ł o nie t y l k o I r k u c k o w i , lecz t a k ż e Czycie i Kjachcie. T ę
o s t a t n i ą p r z e ś c i g n ę ł o z a u w a ż a l n i e pod w z g l ę d e m liczby m i e s z k a ń c ó w do
piero p o d koniec X I X w . Przed r e w o l u c j ą praktycznie i s t n i a ł a t u jedna
t y l k o i n s t y t u c j a o charakterze d y d a k t y c z n o - n a u k o w y m — I n s t y t u t J ę z y k ó w Wschodnich (1904-1907). B y ł a to p l a c ó w k a rodem z W ł a d y w o s toku, przeniesiona czasowo do W i e r c h n i e u d i ń s k a z p o w o d u z a g r o ż e n i a
j a p o ń s k i e g o . Nie o d e g r a ł a ona w ł a ś c i w i e ż a d n e j r o l i w życiu i n t e l e k t u á l nym Buriacji .
Z k o l e i K j a c h t a oraz j e j b l i s k i s ą s i a d T r o i c k o s a w s k
zrobiły
w X V I I I i X I X w . w y j ą t k o w ą k a r i e r ę . P o ł o ż o n e na granicy z M o n g o l i ą
p r z e j ę ł y c a ł y p r a k t y c z n i e k o n t y n e n t a l n y handel z C h i n a m i , s t a ł y się cen
t r u m n o w o ż y t n e j w e r s j i Szlaku jedwabnego, t y m razem zdominowanego
przez h e r b a t ę . Wobec t y c h d w u miast W i e r c h n i e u d i ń s k b y ł jedynie p r o
w i n c j o n a l n y m o ś r o d k i e m h a n d l o w y m dla wschodniej B u r i a c j i , o ż y w i o
n y m dodatkowo przez pobliskie b a r g u z i ń s k i e tereny z ł o t o n o ś n e . Szlak
1 3
14
-I960, t. 1-3. Bogata spuścizna autora nie została w pełni udostępniona. Według
zasłyszanych opinii, w rękopisach znajdują się materiały dorównujące objętością
już opublikowanym (trzy tomy cytowanej pracy liczą w sumie 1400 stron). Czy
nione są wstępne starania o wydanie dzieł wszystkich Changałowa.
Nawet fakt jej działania nie utrwalił się w pamięci dzisiejszego środowiska
naukowego, historycy zaś, których na ten temat indagowałem, byli nim zaskoczeni.
Źródłem mojej informacji była tablica pamiątkowa na budynku tej szkoły m ó w i ą
ca o antycarskiej demonstracji studentów w 1905 r.
Było to praktycznie jedno bliźniacze miasto, w którym Kjachta stanowiła
podmiejską osadę złożoną z rezydencji kupieckich, budynku urzędu celnego i ma
gazynów towarowych. Znacznie większy Troickosawsk pełnił funkcje „podgrodzia"
skupiającego infrastrukturę obsługującą Kjachtę. Toteż ta ostatnia była bardziej
znana na zewnątrz i w 1934 r. nadała n a z w ę połączonemu organizmowi miejskie
mu.
i S
1 4
"i"
ś
, V
Ь
[¡
jíl
\\
J
|
�1
176
SŁAWOJ
SZYNKIEWICZ
h a n d l o w y z C h i n a m i t ę d y nie p r z e c h o d z i ł . W tej s y t u a c j i w ł a ś n i e K j a c h t a
dzięki s w e m u bogactwu i k u p i e c k i e m u o ż y w i e n i u s t w a r z a ł a m o ż l i w o ś c i
dla ż y c i a intelektualnego. T u p o w s t a ł a pierwsza na terenie wschodniej
B u r i a c j i gazeta, t u t e ż zorganizowano pierwsze m u z e u m (1891), t u c i ą g
n ę l i z E u r o p y o s i e d l e ń c y w nadziei na k a r i e r ę i p r z y g o d ę . B y l i w ś r ó d
nich i Polacy, j a k J. T a l k o - H r y n c e w i c z czy M . L i s o w s k i (przyrodnik),
k t ó r z y jak najlepiej zapisali się w t r a d y c j a c h n a u k i b u r i a c k i e j i r o s y j
skiej. Uczestniczyli a k t y w n i e w t w o r z e n i u i p r a c y m u z e u m i r ó w n o l e g l e
do niego p o w s t a ł e g o T r o i c k o s a w s k o - K j a c h t y ń s k i e g o o d d z i a ł u T o w a r z y s
t w a Geograficznego, k t ó r y o d e g r a ł w y b i t n ą r o l ę w organizacji b a d a ń
t a k ż e etnograficznych — na terenie p o ł u d n i o w e j B u r i a c j i i p ó ł n o c n e j
M o n g o l i i . O d d z i a ł o p u b l i k o w a ł przed r e w o l u c j ą 30 w y d a ń swego pisma .
T a k p o w s t a ł o ś r o d o w i s k o p r z y c i ą g a j ą c e r ó w n i e ż z e s ł a ń c ó w oswobodzo
n y c h z niezbyt o d l e g ł e j k a t o r g i n e r c z y ń s k i e j . S p o ś r ó d około 18 t y s i ę c y
P o l a k ó w k t ó r z y znaleźli sie w S y b e r i i no p o w s t a n i u s t y c z n i o w y m nie¬
k t ó r z y z a t r z y m y w a l i się w B u r i a c j i na d ł u ż e j , a i c h p o t o m k o w i e nieraz
do dziś t u mieszkaia
I n n i d ą ż y l i na z a c h ó d do I r k u c k a Tobolska i dal e i do E u r o p y po drodze niejednokrotnie p o z o s t a w i a j ą c ' p o sobie ś l a d y
w postaci b a d a ń nad k l i m a t e m flora geologia czy etnografia B u r i a c i i
W t e i ostatniej dziedzinie z a p i s a ł sie nie o d k r y t y dotad A p o l i n a r y Ord y ń s k i k t ó r e m u w a r t o p o ś w i e c i ć o d r ę b n y szkic i d o k o n a ć analizy zapi
sanych przez niego m a t e r i a ł ó w nie d o s t r z e ż o n y c h przez badaczy » B y ć
m o ż e odnaida sie t e ż i n n i k t ó r z y p r z e b y w a j ą c w B u r i a c i i pozostawili
po sobie nie znane jeszcze'zapiski z obserwacjami. W C e n t r a l n y m P a ń s t w o w v m A r c h i w u m B u r i a c k i e i A4SR zna idu ia sie n o n o ć reknnisv w ipz y k u p o l s k i m nie poddane d o t ą d kwerendzie.
1 5
1 6
K j a c h t a , podobnie jak I r k u c k , b y ł a o ś r o d k i e m r o s y j s k i m . B y ł o b y
jednak b ł ę d e m sądzić, że nie t w o r z y ł a się t a m inteligencja buriacka. Ro
sjanie nie m i e l i zwyczaju i z o l o w a ć się od l u d n o ś c i miejscowej, często też
uczestniczyli w r o z w i j a n i u w ś r ó d niej o ś w i a t y ( p o w o ł a j m y się jeszcze
raz na p r z y k ł a d z e s ł a ń c ó w , w t y m d e k a b r y s t ó w ) . D z i a ł a ł a t e ż sieć szkol
n i c t w a publicznego. Stopniowo r o s ł a liczba B u r i a t ó w , k t ó r z y nie t y l k o
r o z w i j a l i s a m o ś w i a d o m o ś ć k u l t u r a l n ą , lecz t a k ż e d ą ż y l i do uczynienia
z niej h a s ł a j e d n o c z ą c e g o n a r ó d .
" „Trudy Troickosawsko-Kjachtynskogo Otdielenija Priamurskogo Otdieła I m peratorskogo Russkogo Geograficzeskogo Obszczestwa" (1898-1912). Ukazało się 15 to
m ó w zawierających 30 zeszytów. Prócz tego publikowane były Protokoły
tegoż od
działu zawierające krótkie doniesienia naukowe.
Według spisu z 1923 r. w całej Buriackiej A S S R było ich 214 osób.
Ordyńskiego nie notują żadne polskie opracowania dotyczące P o l a k ó w bada
jących Syberię. Człowiek ten spędził kilkanaście lat w Buriacji, po czym pra
cował jako dziennikarz w zachodniej Syberii. Opublikował wiele obserwacji z ży
cia Buriatów w ujęciu reportażowym (w sumie kilkaset stron druku). Część z nich
ma znaczenie etnograficzne.
1 8
1 7
f
�177
ETNOGRAFIA BURIACJI
Marzenia o awansie k u l t u r a l n y m n a r o d u w ł a ś c i w e w i e l u przedsta
wicielom i n t e l i g e n c j i b u r i a c k i e j w y b u c h ł y z n o w ą siłą po r e w o l u c j i .
H a s ł a r ó w n y c h p r a w i ' p r z y ś p i e s z o n e g o r o z w o j u dla zacofanych l u d ó w
z a k t y w i z o w a ł y d z i a ł a c z y w i e l u sfer życia. ( D o d a ć trzeba, że d o t y c z y ł o
to t a k ż e etnicznych Rosjan, k t ó r z y z i n t e g r o w a l i się z k r a j e m t r a k t o w a
n y m przez n i c h j a k o ojczyzna drugiego stopnia.) Z w ł a s z c z a d z i a ł a c z e
gospodarczy r o z u m i e l i p o t r z e b ę i n t e l e k t u a l n e j p o d b u d o w y dla z a c h o d z ą
cych zmian, czemu d a w a ł o w y r a z p u b l i k o w a n e przez Przybajkalskie Sto
warzyszenie S p ó ł d z i e l c z e pismo „ P r i b a j k a l s k i j K r a j " (lata 1920-1921).
Jego ł a m y w y p e ł n i a ł y studia historyczne, etnograficzne i gospodarcze.
Wspomniane Stowarzyszenie z a i n i c j o w a ł o w y d a w a n i e biblioteczki p o pularnonaukowej, również zawierającej t e m a t y k ę etnograficzną.
,
S ł u s z n i e j b y ł o b y p o w i e d z i e ć , że Stowarzyszenie r e a l i z o w a ł o i n i c j a t y
w y r o d z ą c e się w ł o n i e p o w s t a ł e g o w 1918 r. w W i e r c h n i e u d i ń s k u T o
w a r z y s t w a B a d a ń nad P r z y b a j k a l e m , k t ó r e w 1920 r. Uczyło 50 c z ł o n
ków. W t y m ż e r o k u , k i e d y c z ł o n k o w i e jego p o l i c z y l i się i uznali, że jest
ich z b y t m a ł o , d o p r o w a d z i l i do powstania — za ś r o d k i Stowarzyszenia
Spółdzielców — Katedry wiedzy o Przybajkalu w Uniwersytecie Ludo
w y m , r ó w n i e ż m ł o d e j p l a c ó w c e p o w o ł a n e j w 1920 r. I s t n i e j ą pisane i n
formacje z tego okresu, że K a t e d r a p u b l i k o w a ł a „ I z w i e s t i j a " z w y k ł a d a
m i w y g ł a s z a n y m i podczas zajęć, nie u d a ł o m i się jednak i c h o d s z u k a ć
w bibliotekach. K a t e d r ą k i e r o w a ł h i s t o r y k W . Girczenko. P r z e s t a ł a ona
istnieć, w r a z z u n i w e r s y t e t e m , w 1922 r.
18
i
[
ić
f
.
U t w o r z e n i e w 1923 r. B u r i a t - M o n g o l s k i e j
r e p u b l i k i autonomicznej
na terenie T r a n s b a j k a l i i b y ł o zatem nie t y l k o f o r m a l n y m a k t e m w y n i
k a j ą c y m z z a ł o ż e ń l e n i n o w s k i e j p o l i t y k i n a r o d o w o ś c i o w e j , lecz r ó w n i e ż
rezultatem p r e s j i r ó ż n y c h ś r o d o w i s k b u r j a c k i c h . Z r e s z t ą obie te l i n i e ,
o d g ó r n a i oddolna, w o w y m czasie " w s p ó ł b r z m i a ł y . Ś r o d o w i s k a te upat r y w a ł y w a u t o n o m i i nie f o r m ę izolacji od z e w n ę t r z n e g o ś w i a t a , lecz
na o d w r ó t — m o ż l i w o ś ć kontrolowanego przez siebie i zgodnego z ogol
n y m interesem B u r i a t ó w procesu modernizacji. S t o l i c ą z o s t a ł W i e r c h n i e u d i ń s k , n a j w i ę k s z e j u ż w ó w c z a s miasto r e p u b l i k i , b ę d ą c e jeszcze d w a
lata w c z e ś n i e j c e n t r u m k r ó t k o t r w a ł e j Dalekowschodniej R e p u b l i k i Ra¬
dzieckiej. Podczas istnienia tej ostatniej p o w o ł a n o m u z e u m k r a j o z n a w cze ( 1 9 2 1 ) oraz p i e r w s z ą p l a c ó w k ę n a u k o w ą — B u r i a t - M o n g o l s k i Ko¬
19
18
I
Buriaci należą do mongolskiego zespołu kulturowego i . językowego, z tego
4
więc względu otrzymali w rosyjskojęzycznej literaturze podwójny etnomin o
I
Poziomach identyfikacji.
Nazwa ta
utrzymywała
się
do
1958
r. w
dwu
terminologii
1
oficjalnej. Sami Buriaci stosują etnomin „burjad", który rosyjscy osadnicy przero-
I
I
i
I
I
I
bili jeszcze w X V I I w. na „brat", „bratskij".
Niektóre późniejsze źródła wymieniają datę 1923, ja jednak opieram się
na materiałach ówczesnych. Ponieważ funkcjonowanie instytuacji naukowych w Bu¬
nacji bezpośrednio po rewolucji nie doczekało się jeszcze skrótowego chociażby
opracowania, poświęcam w i ę c temu zagadnieniu nieco w i ę c e j miejsca. B y ł to bo¬
wiem okres bardzo interesujący i płodny w inicjatywy.
I
12 -
11
Etnografia Polska t. 28/2
-
�178
SŁAWOJ
SZYNKIEWICZ
m i t e t N a u k i (1922). K o m i t e t ten, b ę d ą c y c z y m ś w rodzaju m a ł e j akade
m i i nauk, p o w s t a ł z i n i c j a t y w y d w ó c h autonomicznych o k r ę g ó w b u riackich. Jeden z n i c h z n a j d o w a ł się w Republice Dalekowschodniej, d r u g i
z a ś na z a c h ó d od B a j k a ł u , czyU w Republice Rosyjskiej. Ś w i a d c z y to
o autentycznie s p o ł e c z n y m charakterze p o m y s ł u . W p o c z ą t k o w y m okresie
d z i a ł a n i a K o m i t e t k o n c e n t r o w a ł się na badaniach j ę z y k o w y c h i l i t e r a c
k i c h , - z a j ą ł się p r z y g o t o w a n i e m propozycji p o w o ł a n i a j ę z y k a literackiego,
r o z p o c z ą ł prace nad s ł o w n i k i e m i p o d r ę c z n i k a m i .
Równolegle, (od 1924 r.) d z i a ł a ł o w republice B u r i a t - M o n g o l s k i e T o
w a r z y s t w o N a u k o w e i m . D . Banzarowa, k t ó r e p o w s t a ł o zamiast T o w a
r z y s t w a B a d a ń nad P r z y b a j k a l e m r o z w i ą z a n e g o w 1923 r. P u b l i k o w a ł o
ono w s p ó l n i e z K o m i t e t e m N a u k i pismo „ B u r j a t i e w i e d i e n i e " (1925-1930).
U k a z a ł o się 7 jego w y d a ń ( u w z g l ę d n i a j ą c zaś ł ą c z n ą n u m e r a c j ę — 12)
z a n i m z n i k ł o w r a z z w y d a w c ą . S t a ł o ono na stosunkowo w y s o k i m po
ziomie i z a w i e r a ł o wiele m a t e r i a ł ó w ź r ó d ł o w y c h , t a k ż e t y p u etnogra
ficznego. M i a ł o charakter m i ę d z y d y s c y p l i n a r n y zgodnie z t r a d y c j ą w p r o
w a d z o n ą przez T o w a r z y s t w o Geograficzne. Ostatni t o m nie z a p o w i a d a ł
l i k w i d a c j i , natomiast w y t y c z a ł drogi na p r z y s z ł o ś ć , z a r ó w n o T o w a r z y
s t w u j a k i p i s m u . Wydarzenie to n a l e ż y ł ą c z y ć z p o d o b n y m losem u n i
w e r s y t e t u i r k u c k i e g o w t y m s a m y m czasie.
W n i e k t ó r y c h ś r o d o w i s k a c h n a u k o w y c h p o j a w i ł y się w ó w c z a s posta
w y opozycji i n t e l e k t u a l n e j , co d o p r o w a d z i ł o do reorganizacji t y c h ś r o
dowisk w skali k r a j u . U n i w e r s y t e t i r k u c k i p r z e k s z t a ł c o n y z o s t a ł w k i l
k a n i e z a l e ż n y c h i n s t y t u t ó w (nie na d ł u g o z r e s z t ą ) , p e w n e z a ś lokalne
t o w a r z y s t w a n a u k o w e r o z w i ą z a n o bezpowrotnie. I c h f u n k c j e p r z e j ę t e
z o s t a ł y przez i n s t y t u c j e centralne, w d a n y m w y p a d k u T o w a r z y s t w o Ge
ograficzne ZSRR oraz A k a d e m i ę N a u k . C z ę s t e reorganizacje w o w y m
okresie nie s p r z y j a ł y r e a l i z o w a n i u d ł u g o f a l o w y c h i s k o o r d y n o w a n y c h p l a
n ó w n a u k o w y c h . B y ł y one uzasadniane o d c h y l e n i a m i nacjonalistyczny
m i p e w n y c h badaczy, i c h zapatrzeniem w T y b e t jako ź r ó d ł o k u l t u r y re
l i g i j n e j B u r i a t ó w oraz koncepcjami p a n m o n g o l i s t y c z n y m i w y r a ż a j ą c y
m i się w lansowaniu idei j e d n o l i t o ś c i B u r i a t ó w i M o n g o ł ó w w sensie
k u l t u r o w y m i politycznym.
Nieco w c z e ś n i e j (1929 r.) K o m i t e t N a u k i p r z e k s z t a ł c o n y z o s t a ł w P a ń
s t w o w y I n s t y t u t K u l t u r y i jeszcze t r z y k r o t n i e z m i e n i a j ą c n a z w y
po
z o s t a ł j e d y n ą p l a c ó w k ą n a u k o w o - b a d a w c z ą B u r i a c j i do 1958 r. specja
l i z u j ą c ą się c a ł k o w i c i e w problematyce n a u k s p o ł e c z n y c h . B y ł on p o d
p o r z ą d k o w a n y r z ą d o w i R e p u b l i k i B u r i a c k i e j . U k a z a ł o się w ó w c z a s 31
t o m ó w w y d a w n i c t w n a u k o w y c h . P u b l i k a c j e pierwszego okresu k o n 2 0
2 1
» 1936 — Buriat-Mongolski P a ń s t w o w y Instytut Języka, Literatury i Historii;
1944 — Buriat-Mongolski Naukowo-Badawczy Instytut Kultury i Ekonomii: 1949 —
Buriat-Mongolski Naukowo-Badawczy Instytut Kultury.
Wszystkie wymienione wydawnictwa drukowane były w U ł a n - U d e . „Wiestnik
Instituta Kultury Burjat-Mongolskoj ASSR", 1931, ukazały się 2 zeszyty (3 n-ry);
8 1
�179
ETNOGRAFIA BURIACJI
c e n t r o w a ł y się na zagadnieniach k u l t u r y j ę z y k o w e j , sztuki ateizmu oraz
ideologicznej w a l k i w j ę z y k o z n a s t w i e i historiografii. D r u g i okres (1939-1958) znamionuje znaczne podniesienie p o z i o m u naukowego, m . i n . d z i ę
ki n a p ł y w o w i n o w y c h k a d r w y k s z t a ł c o n y c h zgodnie z w y ż s z y m i w y m a
ganiami w a r s z t a t u . P r z e j ś c i e w 1958 r. do s t r u k t u r y A k a d e m i i N a u k
•spowodowało nie t y l k o k o l e j n ą z m i a n ę n a z w y , lecz t e ż o t w o r z y ł o d r o
gę dla d y s c y p l i n d o t ą d nie u p r a w i a n y c h na ziemi b u r i a c k i e j , jeśli po
miniemy przyjezdne ekspedycje — geologii, biologii i c h e m i i . Rozrasta
ły się one na t y l e dynamicznie (dotyczy to t a k ż e nauk s p o ł e c z n y c h ) , że
w 1966 r. p o w s t a ł a potrzeba w y d z i e l e n i a i c h w o d r ę b n e i n s t y t u t y . I s t
nieje i c h obecnie cztery, k t ó r e w r a z z Z a k ł a d e m E k o n o m i i t w o r z ą B u riacką F i l i ę Syberyjskiego O d d z i a ł u A N ZSRR.
2 2
Rok 1958 b y ł p r z e ł o m o w y nie t y l k o z p u n k t u widzenia organizacji
nauki. O t w o r z y ł on nowe, korzystne p e r s p e k t y w y przed d y s c y p l i n a m i
humanistycznymi. W p r a w d z i e u t r a c i ł y one w y ł ą c z n o ś ć na terenie B u
riacji, z y s k a ł y jednak nowe b o d ź c e i zastrzyk sił. O i l e przedtem historia,
etnografia i archeologia u p r a w i a n e b y ł y w j e d n y m z a k ł a d z i e l i c z ą c y m
czterech p r a c o w n i k ó w , to obecnie stan etatowy w z r ó s ł do k i l k u n a s t u
osób. S k o ń c z y ł się okres nacechowany w i e l o m a t r u d n o ś c i a m i .
Przez pierwsze trzydziestolecie po r e w o l u c j i etnografia w B u r i a c j i
p r z e ż y w a ł a w ł a ś c i w i e z a s t ó j . Nie dotyczy to m o ż e p i e r w s z y c h lat tego
okresu, ale w ó w c z a s u k a z y w a ł y się przede w s z y s t k i m p u b l i k a c j e k o n t y
n u u j ą c e stary p r z y c z y n k a r s k i n u r t w badaniach, n i e k t ó r e t e ż s t a r a ł y się
u w z g l ę d n i a ć z m i a n y p o j a w i a j ą c e się, w ś w i a d o m o ś c i l u d z i t u ż po r e w o
lucji. W k r ó t c e jednak n u r t t e n w y g a s ł . N a j w a ż n i e j s z y m chyba o s i ą g n i ę
ciem tego okresu jest praca profesora u n i w e r s y t e t u i r k u c k i e g o B . P e t r i e go Siemja i rod u siewiernych
bur jat p u b l i k o w a n a w latach 1924-1925
w czterech r ó ż n y c h w y d a w n i c t w a c h .
W 1934 r . h i s t o r i o g r a f i a buriacka p r z e s z ł a z w r o t z w i ą z a n y z k r y t y k ą
d o m i n u j ą c e j d o t ą d koncepcji o n i e w y s t ę p o w a n i u w p r z e d r e w o l u c y j n y m
w 1932 r. przekształcony w: „Kultura Burjatii" i wydawany wspólnie z Instytu
tem Ochrony Zdrowia, publikowanie przerwano w tym samym roku po 4 zeszy
tach. W latach 1939-1958 wydano 25 t o m ó w w kolejnej numeracji pod tytułami
odpowiadającymi kolejnym nazwom instytutu. „Zapiski Burjat-Mongolskogo Gosudarstwiennogo Nauczno-Issledowatielskogo Instituta Jazyka, Literatury i Istorii",
1939-1941 (t. 1-6); „Zapiski Burjat-Mongolskogo Gosudarstwiennogo Nauczno-Issle
dowatielskogo Instituta Kultury i Ekonomiki", 1947-1949 (t. 7-9); „Zapiski Burjat-Mongolskogo Nauczno-Issledowatielskogo Instituta Kultury", 1950-1958 (t. 10-25;
z nich t. 16 nieosiągalny w bibliotekach). Opis bibliograficzny powyższych w y
dawnictw spotykany w
pewnych źródłach odbiega często od rzeczywistości, co
może b y ć spowodowane ich rzadkością.
W tym okresie publikowano „Kratkie Soobszczenija Burjatskogo Kompleksnogo Nauczno-Issledowatielskogo Instituta. 1959-1962 (z. 1-4) oraz Trudy tegoż in
stytutu, 1959-1966 (z. 1-23), wydawane w Ulan-Ude. Dziesięć spośród tych ostat
nich poświęcono problemom humanistycznym.
! 2
V
�180
SŁAWOJ
SZYNKIEWICZ
s p o ł e c z e ń s t w i e b u r i a c k i m p o d z i a ł u klasowego i w a l k i klas. J e d n y m z j e j
ź r ó d e ł b y ł y etnograficzne prace Petriego i jego poprzednika Szczapowa
poświęcone wspólnocie krewniaczo-terytorialnej, k t ó r e wspólnotę t ę nie
co i d e a l i z o w a ł y . K o r z y s t n y m r e z u l t a t e m owego z w r o t u b y ł o zajęcie się
badaniem ź r ó d e ł a r c h i w a l n y c h , k r o n i k p r o w a d z o n y c h przez u ł u s y —
w s p ó l n o t y buriackie — oraz k o d e k s ó w p r a w a zwyczajowego spisywa
n y c h na u ż y t e k s a m o r z ą d o w y c h w ł a d z p o s z c z e g ó l n y c h „ p l e m i o n " . Ten
k i e r u n e k badawczy z a o w o c o w a ł p ó ź n i e j p u b l i k a c j ą ź r ó d e ł oraz opraco
waniami syntetyzującymi .
2 3
Z a n i m t o jednak n a s t ą p i ł o , p o w s t a ł a l u k a w badaniach etnograficz
n y c h w y n i k a j ą c a z niedostatecznego * p r z y g o t o w a n i a metodologicznego
i metodycznego k a d r y n a u k o w e j . L u k ę t ę w y p e ł n i a l i f o l k l o r y ś c i z a j m u
j ą c y s i ę zbieraniem i p u b l i k o w a n i e m t e k s t ó w . W ó w c z a s to zapisano w i e
le p r z e k a z ó w epickich oraz legend h i s t o r y c z n y c h . K o n c e n t r o w a n o się na
drobniejszych f o r m a c h , g d y ż d o m i n u j ą c y w folklorze b u r i a c k i m epos
0 Geser-chanie (znany t e ż w M o n g o l i i i Tybecie, lecz w z u p e ł n i e o d m i e n
n y c h wersjach) d o c z e k a ł s i ę oczyszczenia z z a r z u t u o p a n m o n g o l i z m do
piero w latach 50-tych. R ó w n i e ż j ę z y k o z n a w c y p r a c o w a l i nad z r ó ż n i c o
w a n i e m d i a l e k t ó w (temat ten pozostaje a k t u a l n y do dziś, atlas j ę z y k o w y
z a ś znajduje się nadal w p r z y g o t o w a n i u ) . Badania etnograficzne sensu
stricto
w z n o w i o n o po 1950 r. r o z p o c z y n a j ą c od organizowania b a d a ń
t e r e n o w y c h . J e d n o c z e ś n i e z a c z ę ł y się p o j a w i a ć coraz liczniejsze p u b l i
kacje b ę d ą c e r e z u l t a t e m prac p o d j ę t y c h w c z e ś n i e j .
i n t e n s y w n e studia nad ź r ó d ł a m i p i s a n y m i s t w o r z y ł y podstawy do w y
k s z t a ł c e n i a się
etnografii historycznej z a j m u j ą c e j się s p o ł e c z e ń s t w e m
okresu X V I I - X I X w . P r z y okazji w y s u n i ę t a z o s t a ł a w 1950 r. przez
B . ' c i b i k o w a teza o d o b r o w o l n y m p r z y ł ą c z e n i u się B u r i a t ó w do Rosji,
k t ó r a — j a k się zdaje — nie w p e ł n i u w z g l ę d n i a ł a postulat klasowej
analizy (jeśli s p o ł e c z e ń s t w o b u r i a c k i e b y ł o f e u d a l n y m , m u s i a ł y się
w n i m ś c i e r a ć sprzeczne interesy klasowe p r o w a d z ą c e do k o n f l i k t ó w r ó w
n i e ż w tej zasadniczej k w e s t i i politycznej). Zagadnienie to z n a l a z ł o d a l
sze n a ś w i e t l e n i e w pracach w y b i t n e g o h i s t o r y k a i etnografa Z a ł k i n d a ,
k t ó r y p o d j ą ł bardzo u d a n ą p r ó b ę analizy organizacji s p o ł e c z n e j , rodowej
2 4
1 rodzinnej, f o r m życia gospodarczego i s t o s u n k ó w w ł a s n o ś c i o w y c h .
Jest to — j a k d o t ą d — najlepsza synteza w i e d z y o s t r u k t u r z e s p o ł e c z e ń
stwa buriackiego.
W nurcie etnografii historycznej p o z o s t a j ą t a k ż e d o s y ć liczne studia
nad f o r m o w a n i e m się r ó ż n y c h g r u p p l e m i e n n y c h czy t e ż n a w e t h i s t o r i ą
p o s z c z e g ó l n y c h r o d ó w . K w a l i f i k u j e się je j a k o etnogenetyczne, i c h r o -
и
Por. C . B. C y d e n d a m b a j e w , Burjatskie istoriczeskie chroniki i rodoslovjnyje, Ulan-Ude 1973.
E . M. Z a ł k i n d ,
Obszczestwiennyj stroj bur jat w XVIII — pierwoj
połowinie XIX w., Moskwa 1973.
2 4
�ETNOGRAFIA
BURIACJI
181
dowód zaś s i ę g a lat 30-tych i 40-tych, k i e d y to etnografowie-amatorzy
spisywali bez pomocy i n s t y t u c j i n a u k o w y c h relacje w ł a s n e g o ś r o d o w i s k a .
N a w i ą z y w a ł y one do t r a d y c y j n e j f o r m y k r o n i k i historycznej k o n k r e t
nej grupy i w znacznym stopniu o p e r o w a ł y m a t e r i a ł e m f o l k l o r y s t y c z
nym. Zagadnienia etnogenezy p o d e j m o w a l i r ó w n i e ż uczeni profesjonal
n i ' * . Trzeba j e d n a k p o d k r e ś l i ć , że z p u n k t u widzenia r o l i , j a k ą odegrali
przedstawiciele obu t y c h k i e r u n k ó w w n a j n o w s z y m okresie r o z w o j u
etnografii b u r i a c k i e j ,
amatorzy z a s ł u ż y l i się niemniej od uczonych
z u k s z t a ł t o w a n y m warsztatem, g ł ó w n i e d z i ę k i ś w i e t n e j z n a j o m o ś c i m a
teriału. J e d n y m z t y c h wysoce z a s ł u ż o n y c h b y ł S. P. B a ł d a j e w , a u t o r
dwu k s i ą ż e k i k i l k u n a s t u a r t y k u ł ó w p o ś w i ę c o n y c h h i s t o r i i p e w n y c h g r u p
buriackich, o b r z ę d o w o ś c i weselnej i f o l k l o r o w i .
W okresie n a j u b o ż s z y m w p u b l i k a c j e etnograficzne (przed 1960 r.)
pojawiały się prace t r a k t u j ą c e o k u l t u r z e m a t e r i a l n e j i gospodarce, g d y ż
prowadzono je w k i l k u r ó ż n y c h i n s t y t u c j a c h , z w ł a s z c z a w m u z e u m .
Podsumowaniem tego k i e r u n k u badawczego s t a ł a się k s i ą ż k a T u g u t o w a . T e m a t y k a ta jest k o n t y n u o w a n a , z w ł a s z c z a poza s t r u k t u r ą A k a d e
mii Nauk. Z k o l e i p r o b l e m a t y k a etnosocjologiczna o b e j m u j ą c a procesy
zmian w s p ó ł c z e s n y c h i s t o s u n k ó w m i ę d z y e t n i c z n y c h , c z ę s t o podjemowana w i n n y c h o ś r o d k a c h ZSRR, z n a j d o w a ł a się d o t ą d w B u r i a c j i na d a l
szym miejscu. O m ó w i e n i e
p e w n y c h prac z tego zakresu z n a l a z ł o się
nawet w j ę z y k u p o l s k i m .
U w a g ę e t n o g r a f ó w od d a w n a p r z y c i ą g a j ą pewne aspekty o b r z ę d o w o
ści religijnej, t y m bardziej i n t e r e s u j ą c e , że w B u r i a c j i reprezentowane
są szamanizm, l a m a i z m i p r a w o s ł a w i e w w y d a n i a c h o r t o d o k s y j n y m i sekciarskim. Ponadto l a m a i z m p r z e ż y w a ł r ó ż n e f o r m y
ruchu reformator
skiego oraz t w o r z y ł synkretyczne z w i ą z k i z u d z i a ł e m szamanizmu i c h r z e ś
cijaństwa. P o w a ż n e miejsce w t y c h badaniach zajmuje aspekt p r a k t y c z
ny, mianowicie poszukiwanie skutecznych d r ó g laicyzacji. W ś r ó d bada
czy tego n u r t u najwybitniejsze miejsce n a l e ż y do К . M . Gierasimowej,
która zajmuje się r e l i g i o z n a w s t w e m nie t y l k o w aspekcie etnograficznym.
Podejmuje ona r ó w n i e ż zagadnienia historyczne oraz estetyki w sztuce
buddyjskiej. Ten k r ą g p r o b l e m ó w posiada b o g a t ą l i t e r a t u r ę jeszcze z o k r e
su przedrewolucyjnego (o studiach nad szamanizmem w s p o m i n a m na
dalszym miejscu).
T e r y t o r i u m B u r i a c j i jest wieloetniczne, t o t e ż nie m o g ł o z a b r a k n ą ć
r ó w n i e ż b a d a ń nad E w e n k a m i oraz d a w n y m i osadnikami r o s y j s k i m i —
2 6
2 7
8 5
Najciekawszym przykładem publikacji typu amatorskiego jest: I . M .
Manż i g i j e w, Jangutskij burjatskij rod, U ł a n - U d e 1960. Z kolei najlepszą próbą pro
fesjonalnego autora stanowi G. N.
R u m j a n e e w,
Proischożdenie
chorinskich
bur jat, Ułan-Ude 1962.
I. E . T u g u t o w, Materialnaja kultura bur jat, Ułan-Ude 1958.
» B. J e w s i e w i с к i, Problematyka badań
współczesnej
wsi
buriackiej,
„Łódzkie Studia Etnograficzne", t. 10: 1968, s. 107-116.
2 6
�~y
1S2
SŁAWOJ
SZYNKIEWICZ
s t a r o o b r z ę d o w c a m i , c z y l i w y z n a w c a m i sekt p r a w o s ł a w n y c h . k t ó r y c h re
presje z e p c h n ę ł y do S y b e r i i jeszcze w X V I I w . S t a r o o b r z ę d o w c y (ina
czej z w a n i siemiejskimi) nadal jeszcze często s t a n o w i ą zwarte s p o ł e c z n o
ści c h a r a k t e r y z u j ą c e się s w o i s t ą k u l t u r ą i s i l n y m p r z y w i ą z a n i e m do j e j
w z o r ó w . K o n t y n u u j ą oni s w o j ą s p e c y f i k ę p o l e g a j ą c ą m . i n . na w y s o k i m
poziomie g o s p o d a r n o ś c i i w i ę z i g r u p o w e j , co w y r ó ż n i a i c h k o r z y s t n i e od
otoczenia. B y l i o n i p r z e d m i o t e m zainteresowania w i e l u badaczy p r z e d
r e w o l u c j ą , r ó w n i e ż w n a j n o w s z y m okresie nie jest to specjalizacja za
n i e d b a n a . Z kolei zainteresowanie E w e n k a m i ( z w a n y m i d a w n i e j T u n
guzami), najliczniejszym l u d e m m a n d ż u r s k i e j g r u p y j ę z y k o w e j , nie od
powiada randze tego etnosu. O c e n ę t ę m o ż n a o d n i e ś ć do etnografii r a
dzieckiej w ogóle, nie dotyczy ona w y ł ą c z n i e ś r o d o w i s k a b u r i a c k i e g o .
28
29
N i e k t ó r e z w y m i e n i o n y c h t u t e m a t ó w realizuje się pod szyldem i n
n y c h d y s c y p l i n , czasami t e ż poza p l a c ó w k ą A k a d e m i i N a u k . Z e s p ó ł et
n o g r a f ó w w A k a d e m i i liczy 4 p r a c o w n i k ó w n a u k o w y c h i 1 techniczne
go, t o t e ż nie b y ł b y w stanie p o d o ł a ć t y l u zadaniom. N i e m n i e j rodzaj
p r o b l e m ó w , nad k t ó r y m i pracuje, oraz w y n i k i z a s ł u g u j ą na u w a g ę i uzna
nie. N a p i e r w s z y m miejscu w y m i e n i ł b y m opracowanie n a j b l i ż s z e m o i m
zainteresowaniom a p o ś w i ę c o n e rodzinie . Oparte ono z o s t a ł o na s k r u
p u l a t n y m w y k o r z y s t a n i u dotychczasowej l i t e r a t u r y p r z e d m i o t u oraz na
badaniach w ł a s n y c h a u t o r k i i s t a n o w i bardzo c i e k a w ą i w y w a ż o n ą p r ó
b ę syntezy i s t n i e j ą c y c h m a t e r i a ł ó w . Jest to z p e w n o ś c i ą pierwsza w a ż n a
praca o rodzinie i o b r z ę d o w o ś c i u l u d ó w m o n g o l s k i c h , j a k a się w ogóle
p o j a w i ł a . N a p o d o b n ą o c e n ę z a s ł u g u j e r ó w n i e ż podsumowanie d o t y c h
czasowej w i e d z y o szamanizmie u B u r i a t ó w , dobrze osadzone w m a t e r i a
le f a k t y c z n y m i o d w o ł u j ą c e się do analizy p o r ó w n a w c z e j . Jest to r ó w
nież pierwsza p u b l i k a c j a na dany temat p o d j ę t a z a m b i c j ą w y c z e r p a n i a
zagadnienia. Opracowania d w u p o z o s t a ł y c h p r a c o w n i k ó w zeSpołu nie n o
szą cech n o w o ś c i i s t a n o w i ą p r ó b ę doskonalenia w a r s z t a t u badawczego.
P o ś w i ę c o n e s ą etnogenezie oraz p r z e m i a n o m w s p ó ł c z e s n e j w s i .
3 0
3 1
3 2
Z e s p ó ł uczestniczy obecnie w realizacji k i l k u z a d a ń . J e d n y m z n i c h
jest temat „ W s p ó ł c z e s n y b y t i procesy e t n o k u l t u r o w e w B u r i a c j i " , w k t ó
r y m u d z i a ł w e z m ą t a k ż e autorzy z z e w n ą t r z . Obejmie on poza B u r i a t a -
8 8
Wyróżnić tu należy F . F . B o ł o n i e w a oraz W. P, M o t i c k i e g o , a zwłaszcza
pracę tego ostatniego Staroobrjadczestwo
Zabajkalja, U ł a n - U d e 1976.
Ц
" N a u w a g ę zasługuje zwłaszcza niewielka monografia: A . S.
Szubin,
Kratkij oczerk etniczeskoj istorii ewenkow Zabajkalja, U ł a n - U d e 1974.
K . D. В a s a j e w a, Siemja i brak u bur jat (wtoraja połowina XIX — naczalo
XX w.w.), Nowosibirsk 1980.
Т. M. M i с h a j ł o w, Iz istorii burjatskogo szamanizmu (s drieiuniejszich
wriemien po XVIII w.), Nowosibirsk 1980.
D. D.
N i m a j e w,
Problemy etnogeneza bur jat, U ł a n - U d e 1981 (maszy
nopis pracy doktorskiej); B . Z o r i k t u j e w , Sowriemiennyj
byt burjatskogo sieła, Nowosibirsk 1982.
8 0
8 1
8 2
�ш
ETNOGRAFIA BURIACJI
183
m i r ó w n i e ż inne g r u p y etniczne. R o z p o c z ę ł y się t e ż prace p r z y g o t o w a w
cze nad doborem t e k s t ó w z f o l k l o r u o b r z ę d o w e g o ( o b r z ę d o w o ś ć r o d z i n
na, kalendarzowa, t e k s t y s z a m a ń s k i e ) . Przeznaczone s ą do p u b l i k a c j i
w r a m a c h monumentalnego z b i o r u f o l k l o r u syberyjskiego, k t ó r e g o w y
¡
danie planuje A k a d e m i a N a u k ZSRR. M a on liczyć 60 t o m ó w , z czego
7 zarezerwowano dla t w ó r c z o ś c i l u d o w e j z B u r i a c j i . Z n i c h 1 l u b 2 t o m y
p r z y g o t u j ą etnografowie, co obejmie d o b ó r t e k s t ó w , opatrzenie i c h t ł u
maczeniem r o s y j s k i m ( k t ó r e m u s i b y ć wierne, a j e d n o c z e ś n i e dostatecz
nie literackie) oraz k o m e n t a r z a m i n a u k o w y m i . L i t e r a t u r o z n a w c y z a k o ń
czyli j u ż prace nad t o m e m z a w i e r a j ą c y m epos o Geserze. B ę d z i e to j u ż
trzecia edycja tego eposu z n o w y m t ł u m a c z e n i e m i r o z b u d o w a n y m apa
r a t e m n a u k o w y m . U k o ń c z e n i e c a ł e g o p r z e d s i ę w z i ę c i a zaplanowane jest
do k o ń c a w i e k u i b ę d z i e ono n i e w ą t p l i w i e d u ż y m w y d a r z e n i e m .
W p o w y ż s z y m projekcie z a a n g a ż o w a n i są Basajewa i M i c h a j ł o w s p o ś
ród p r a c o w n i k ó w z e s p o ł u etnograficznego A N . Pozostali b ę d ą k o n t y n u o
w a ć r o z p o c z ę t e t e m a t y — etnogeneza' (Nimajew) oraz k u l t u r a materialna
( Z o r i k t u j e w ) . M o ż n a m i e ć n a d z i e j ę , że w s p ó l n i e z etnografami z a t r u d n i o
n y m i w m u z e u m czy w I n s t y t u c i e K u l t u r y ( p l a c ó w k a na p r a w a c h szko
ły w y ż s z e j w U ł a n - U d e ) b ę d ą oni t w o r z y l i coraz p r ę ż n i e j s z e ś r o d o w i s k o
k o n t y n u u j ą c e dobre tradycje, k t ó r e o ż y w i a j ą e t n o g r a f i ę b u r i a c k ą od
ć w i e r ć w i e c z a . J e d n y m ze ś w i a d e c t w tej t r a d y c j i jest sześć t o m ó w E t n o graficzeskogo Sbornika w y d a w a n e g o w latach 1960-1974. I n n y m jest z k o
lei d w u t o m o w e dzieło zbiorowe Oczerki
istorii kultury
Burjatii
(1972,
1974), k t ó r e podejmuje r ó w n i e ż zagadnienia etnograficzne z zakresu k u l
t u r y m a t e r i a l n e j , w i e r z e ń , o b r z ę d o w o ś c i i t p . Oba te w y d a w n i c t w a r e a l i
zowane b y ł y p r z y w s p ó ł u d z i a l e s p e c j a l i s t ó w z r ó ż n y c h d y s c y p l i n . G r u
puje i c h - B u r i a c k i I n s t y t u t N a u k S p o ł e c z n y c h p r z y f i l i i A k a d e m i i N a u k ,
i s t n i e j ą c y od 1966 r.
P o n i ż e j p r z y t o c z ę k r ó t k ą jego c h a r a k t e r y s t y k ę .
3 3
j
•
!
!
Posiada on 6 z a k ł a d ó w , 69 p r a c o w n i k ó w n a u k o w y c h , w t y m 8 h a b i
l i t o w a n y c h i 39 d o k t o r ó w oraz 45 p r a c o w n i k ó w technicznych (stan z k o ń
ca 1982 г.). I s t n i e j ą w n i m z a k ł a d y : 1) h i s t o r i i , etnografii i archeologii,
2) l i t e r a t u r y , f o l k l o r y s t y k i i h i s t o r i i sztuki, 3) o r i e n t a l i ś t y k i , 4) filozofii
(zwłaszcza ś r o d k o w o a z j a t y c k i e j ) , 5) j ę z y k o z n a w s t w a i 6) r ę k o p i s ó w (jest
to p r a k t y c z n i e a r c h i w u m ) . W ś r ó d zasadniczych b i e ż ą c y c h k i e r u n k ó w badań instytutu figurują m.in. następujące:
— współczesny rozwój społeczno-kulturalny Buriacji i w p ł y w budowy
B a j k a l s k o - A m u r s k i e j M a g i s t r a l i na ten proces;
— etniczna historia B u r i a t ó w ;
— historia f o r m o w a n i a się i r o z w o j u klas w d a w n y m s p o ł e c z e ń s t w i e
buriackim;
»» Instytut miał swoją serię w y d a w n i c z ą : Trudy Burjatskogo Instituía Obszczestwiennych Nauk, Ułan Ude 1968-1976 (t. 1-29; spośród nich t. 25 nieosiągalny
w bibliotekach).
�184
SŁAWOJ
SZYNKIEWICZ
— r o z w ó j f o l k l o r u i s z t u k i b u r i a c k i e j we w s p ó ł z a l e ż n o ś c i z k u l t u r ą l u
d ó w ZSRR i Centralnej A z j i ;
— regionalne f o r m y b u d d y z m u w A z j i Centralnej i proces i c h s y n k r e tyzacji z wierzeniami ludowymi.
I n s t y t u t z d o b y ł p o z y c j ę jednego z g ł ó w n y c h o ś r o d k ó w o r i e n t a l i s t y k i radzieckiej. Specjalizuje się o n / w mongolistyce, t y b e t o l o g i i i b u d d o l o g i i . S z c z e g ó l n i e i n t e r e s u j ą c o r o z w i j a j ą się ostatnio badania nad filozofią
b u d d y j s k ą , k t ó r e u z y s k a ł y d u ż ą r e n o m ę m i ę d z y n a r o d o w ą . Jest to obec
nie jedyna p l a c ó w k a buddologiczna w ZSRR. Podejmuje ona w a m b i t n y
s p o s ó b (zwłaszcza m ł o d s i jej w s p ó ł p r a c o w n i c y ) s e m i o t y c z n ą a n a l i z ę teks
t ó w b u d d y j s k i c h , o p r a c o w u j ą i c h s t r u k t u r ę z n a k o w ą , kategorie m y ś l i
filozoficznej i mechanizmy i c h w p ł y w u na k u l t u r ę i zjawiska s p o ł e c z n e .
A r c h i w u m i n s t y t u t u posiada około 10 tys. d o k u m e n t ó w , w t y m m o n g o l
skie i t y b e t a ń s k i e r ę k o p i s y i ksylografy, n i e k t ó r e z n i c h u n i k a l n e . Pewne
t e k s t y p u b l i k u j e się w r a z z opracowaniem n a u k o w y m , w i ę k s z o ś ć j e d
nak czeka na r o z w ó j odpowiedniej k a d r y , k t ó r a m o g ł a b y p o d o ł a ć t a k
w i e l k i e m u zadaniu. W i n n y m j u ż i n s t y t u c i e rozwijane są badania nad
medycyną tybetańską.
Do c z o ł o w y c h o s i ą g n i ę ć i n s t y t u t u n a l e ż y z a l i c z y ć w y d a n i e 2-tomowej
historii Buriacji, wspomnianych już szkiców z historii k u l t u r y Buriacji,
a t a k ż e h i s t o r i i k u l t u r y M o n g o l i i . Z i n s t y t u t e m z w i ą z a n i są l u b b y l i W y
b i t n i uczeni; w orientalistyce Rumjancew, Biertagajew, w h i s t o r i i k u l
t u r y B u r i a t ó w Gierasimowa, Z a ł k i n d , w f o l k l o r y s t y c e b u r i a c k i e j B a ł d a jew, U ł a n ó w , w f o l k l o r y s t y c e rosyjskiej Azadowski, Eliasow. N a l e ż y t a k
że w s p o m n i e ć o badaniach nad nie o p r a c o w a n y m i d o t ą d j ę z y k a m i m a
ł y c h l u d ó w t u r e c k i c h z a m i e s z k u j ą c y c h B u r i a c j ę (Rassadin).
Niejedno z w y m i e n i o n y c h t u nazwisk z n a l a z ł o b y się r ó w n i e ż na l i ś
cie z a s ł u ż o n y c h e t n o g r a f ó w . Nie p o w i n n o to d z i w i ć , g d y ż z w ł a s z c z a
w orientalistyce granice specjalizacji są bardzo p ł y n n e . T r a d y c j a tej
g a ł ę z i w i e d z y k a ż e jej adeptom w y c h o d z i ć daleko poza p r o b l e m y j ę z y k a
i l i t e r a t u r y , s i ę g a j ą w i ę c do h i s t o r i i k u l t u r y , etnografii, f o l k l o r u . J e ś l i
m a j ą w y s t a r c z a j ą c o wszechstronny warsztat badawczy, p o t r a f i ą w ó w c z a s
o s i ą g a ć dobre w y n i k i t a k ż e w dyscyplinach z b i e ż n y c h .
Praktyczne r e z u l t a t y m i ę d z y d y s c y p l i n a r n e g o z a a n g a ż o w a n i a w i e l u au
t o r ó w m o ż n a o b s e r w o w a ć w p o s z c z e g ó l n y c h tomach serii Etnograficzesk i j Sbornik oraz w T r u d a c h I n s t y t u t u . P u b l i k o w a n i e t y c h p o ż y t e c z n y c h
w y d a w n i c t w p r z e r w a n o w 1976 r. W t y m s a m y m czasie podobny los
s p o t k a ł seryjne w y d a w n i c t w a n i e k t ó r y c h i n n y c h r e p u b l i k a ń s k i c h o ś r o d
k ó w A k a d e m i i N a u k . N a tej podstawie m o ż n a sądzić, że decyzja p o d j ę t a
z o s t a ł a centralnie. N i e z a l e ż n i e od jej — w a ż n y c h przypuszczalnie — m o
t y w ó w , u t r u d n i ł a ona o r i e n t a c j ę b i b l i o t e k o m i b i b l i o g r a f o m poza g r a n i
c a m i ZSRR, k t ó r z y ś l e d z ą c w y b r a n e t y l k o w y d a w n i c t w a nie o r i e n t u j ą
się często, czy m a j ą do czynienia z p r z e r w ą , czy t e ż z l i k w i d a c j ą t y t u ł u .
M ó w i ę to t a k ż e na podstawie w ł a s n e g o d o ś w i a d c z e n i a . Siedzenie ż y c i a
•i
Ą
i
�I
ETNOGRAFIA BURIACJI
185
naukowego o d l e g ł y c h p l a c ó w e k najsprawniej odbywa się poprzez u t r a w a lone i p o s i a d a j ą c e t r a d y c j ę w y d a w n i c t w a ciągłe. Z a s t ą p i e n i e i c h w B u
riacji m o n o g r a f i a m i i o d d z i e l n y m i p r a c a m i z b i o r o w y m i proces ten za
kłóciło. K a ż d a pozycja w y m a g a obecnie o d r ę b n e g o s y g n a ł u i n f o r m a c y j
nego zanim zostanie odnotowana, co niejednokrotnie powoduje l u k i w po
znawaniu b i e ż ą c e g o d o r o b k u n a u k i radzieckiej. P r z y m a ł y c h n a k ł a d a c h
każde opóźnienie infprmacji spowodować może bezpowrotną u t r a t ę możli
wości zdobycia p u b l i k a c j i , z w ł a s z c z a u k a z u j ą c y c h się w mniejszych o ś r o d
kach. N a szczęście pewne centralne serie z o s t a ł y u t r z y m a n e (np. T r u d y
Insituta Etnografii, czy S b o r n í k Muzeja A n t r o p o l o g i i i Etnografii).
3 4
Na t y m n a l e ż a ł o b y z a m k n ą ć p r z e g l ą d d o k o n a ń etnografii b u r i a c k i e j .
Nie b y ł b y on p e ł n y bez i n f o r m a c j i o muzealnictwie, ale brakuje m i da
nych, b y p o d j ą ć s i ę tego zadania. T y m n i e m n i e j m i a ł e m o k a z j ę z e t k n ą ć
się z k i l k o m a muzeami, o czym jestem w stanie p r z e k a z a ć jedynie i m
presje nie d o t y c z ą c e i s t o t y d z a ł a l n o ś c i muzealnej. B ę d ą to zatem u w a g i
natury kronikarskiej.
Krajoznawcze m u z e u m w U ł a n - U d e p o w s t a ł o w 1921 r. i z" czasem
rozdzieliło się na t r z y organizmy. B e z p o ś r e d n i m k o n t y n u a t o r e m d a w
nego jest M u z e u m Historyczne. Obecnie f o r m u j e się nowe M u z e u m S z t u
k i Wschodu, k t ó r e w y s t a w i bogate zbiory z k r ę g u buddyjskiego, pozo
stające d o t ą d w magazynach i znane jedynie z objazdowych w y s t a w za
g r a n i c ą . Przed 10 l a t y utworzono m u z e u m etnograficzne w obecnej j e
go w e r s j i , c z y l i pod o t w a r t y m niebem. Znajduje się ono n a d a l w stanie
powstawania i eksponuje t y l k o część zamierzonego zbioru, lecz to, co
zrobiono, sprawia j u ż w r a ż e n i e z a m k n i ę t e j całości i pozostawia w i d z a
z uczuciem satysfakcji. Jest w i ę c p o c h ó w e k archeologiczny t y p u „ k e r e k sur", stella „ j e l e n i k a m i e ń " , b ę d ą d w a h u ń s k i e p o c h ó w k i w k o m o r a c h
z r ę b o w y c h z pobliskich k u r h a n ó w i w o ł g i ń s k i c h . Jest .cerkiew staro
o b r z ę d o w c ó w , jedna z d w u zachowanych w Transbajkalii, j e s t - k o m p l e t
na zagroda s t a r o o b r z ę d o w c ó w - s i e m i e j s k i c h , zabudowa z w y k ł y c h r o s y j
skich o s a d n i k ó w z w i e j s k i m sklepem (też r z a d k o ś ć ) , obozowisko E w e n
k ó w , b u d y n k i B u r i a t ó w zachodnich i o d r ę b n y k o m p l e k s b u d y n k ó w
wschodnich B u r i a t ó w z a w i e r a j ą c y j u r t y drewniane i w o j ł o k o w e ( m u z e u m
z a k u p i ł o o s t a t n i ą podobno na terenie r e p u b l i k i u ż y w a n ą jeszcze w o j ł o
k o w ą j u r t ę p r z e n o ś n ą , k t ó r a b y ł a w posiadaniu pozaklasztornego l a m y ;
s ł u ż y ł a m u ona za „ d o m m o d l i t w y " , sam z a ś m i e s z k a ł w d o m u d r e w n i a
nym). Z nieczynnego obecnie lamajskiego klasztoru w Gusinoziersku prze" Ocena dorobku etnograficznego po rewolucji dokonana przez autorów buriackich patrz: T. M. Mi с h a j ł o w, J u . B. R a n d a ł o w ,
Kratkij obzor etnograttczeskogo izuczenija burjat w sowietskoje wriemja, [w:] Issledowanija i matieriały po istorii Burjatii, U ł a n - U d e 1968, s. 41-54; E . M. Z a ł к i n d, Т. M.
Michai
łów,
Etnograficzeskie issledowanija w Burjatii, [w:] Byt burjat w nastojaszczem.
i proszlom, U ł a n - U d e 1980, s. 3-14. Patrz także: Razwitie nauki w Burjatii, U ł a n -Ude 1982.
�186
SŁAWOJ
SZYNKIEWICZ
niesiono j e d n ą ś w i ą t y n i ę , w k t ó r e j pomieszczono e k s p o z y c j ę - p r z e w o d n i k
po architekturze k l a s z t o r ó w b u d d y j s k i c h . Jedno z p o m i e s z c z e ń muzeal
n y c h przeznaczone jest na czasowe w y s t a w y , t y m razem prezentowano
e w e n ł n j s k i e w y r o b y ze s k ó r y .
M u z e u m ma charakter ż y w e g o skansenu, częściowo t y l k o zamierzony.
W jednej z z a g r ó d jest stajnia z p o t r z e b n y m i do t r a n s p o r t u k o ń m i , obok
s t o j ą owce g a t u n k u obecnie nie hodowanego, lecz c h a r a k t e r y s t y c z n e g o
dla dawnego stada buriackiego. W i n n e j zagrodzie są reny, w i n n e j znow u ż j a k i , k t ó r y c h j e d n a k ż e nie doi s i ę z b r a k u f a c h o w c ó w (obchodzić
się z n i m i u m i e j ą t y l k o n i e w i e l k i e g r u p y na p o ł u d n i u k r a j u ) . N a j b a r
dziej m n i e jednak u j ę ł a t y p o w o skansenowska n a t u r a l n o ś ć zachowania
pracownic n a d z o r u j ą c y c h p o s z c z e g ó l n e obiekty. M i m o że b y ł e m o p r o w a
dzany przez zatrudnionego w m u z e u m etnografa, w ł ą c z a ł y się one a k t y w
nie do w y k ł a d u , znakomicie go p o s z e r z a j ą c , a t a k ż e d e m o n s t r u j ą c u ż y
cie p e w n y c h e k s p o n a t ó w , ł ą c z n i e z w y c i ą g n i ę t y m (z i c h w ł a s n e j i n i c j a t y
w y ) ze s k r z y n i s t r o j e m . Bez z b ę d n y c h p y t a ń w y n i o s ł e m przekonanie, że
k o b i e t y te w y r o s ł y same w ś r o d o w i s k u , o k t ó r y m m ó w i ł y — jedna po
c h o d z i ł a ze w s i s t a r o o b r z ę d o w c ó w , druga z a ś z zachodniej B u r i a c j i . M u
zeum znajduje się na zalesionym terenie w b l i s k i m s ą s i e d z t w i e miasta.
Organizuje c z ę s t o publiczne i m p r e z y f o l k l o r y s t y c z n e i k o n k u r s y ś c i ą g a
jąc w ten sposób wielu widzów. *
D z i ę k i u p r z e j m o ś c i k i e r o w n i c t w a p r z y j m u j ą c e g o m n i e i n s t y t u t u oraz
w ł a d z r e p u b l i k a ń s k i c h bez t r u d n o ś c i o t r z y m a ł e m z g o d ę na w y j a z d do
K j a c h t y , m i m o że nie znajduje się ona na liście miast t u r y s t y c z n y c h .
N i e ma t a m r ó w n i e ż p r z e j ś c i a granicznego o charakterze m i ę d z y n a r o d o
w y m . Los b y ł b o w i e m na t y l e z ł o ś l i w y , że K j a c h t ę o m i n ę ł a nawet n a j
nowsza l i n i a k o l e j o w a do U ł a n - B a t o r i P e k i n u . Jest to s y m b o l e m u p a d k u
tego w a ż n e g o n i e g d y ś o ś r o d k a . P o d u p a d a ć on z a c z ą ł jeszcze w X I X w . ,
gdy t r a n s s y b e r y j s k ą m a g i s t r a l ę k o l e j o w ą , k t ó r a p r z e j ę ł a handel z C h i
n a m i , poprowadzono przez W i e r c h n i e u d i ń s k . K j a c h t a p r z e s t a ł a się l i
czyć w h a n d l u po u n i e z a l e ż n i e n i u się M o n g o l i i od C h i n (1911 г.), co b y ł o
r ó w n o z n a c z n e z ograniczeniem t r a n z y t u do m i n i m u m . Jest to obecnie
miasteczko m a j ą c e około 15 tys. m i e s z k a ń c ó w , m a ł o r u c h l i w e i p r z y c i ą
g a j ą c e jedynie l o k a l n y r u c h t u r y s t y c z n y . W t y c h w a r u n k a c h na szcze
g ó l n y szacunek z a s ł u g u j e u p ó r miejscowego ś r o d o w i s k a (i determinacja
w ł a d z r ó w n i e ż ) b v u t r z y m a ć o r z v z v c i u i r o z w i i a ć istnieiace od Donad
90 l a t m u z e u m k t ó r e nie t y l k o eksponuje r o z r a s t a j ą c e sie z b i o r y lecz
t a k ż e p r o w a d z i badania terenowe. M a j ą one obecnie bardziej p r z y r o d n i czv charakter nie o b e i m u i a
iak niegdyś
c a ł e i B u r i a c i i i rjółnocnpi
M o n g o l i i do ń r z e s z ł o ś c i t e ż n a l e ż ą dynamiczne w v o r a w v archeologiczne
T a l k o H r v n c e w i c z a a t v m bardziei eksnedycie do A z ü CentralneT i a k
te k t ó r e Dodeimowali K o z ł ó w Przewalski i i n n i w v s v l a n i
^ T m ^ c n
w ý o d d z i a ł T o w a r z y s t w a Geograficznego M u z e u m d z L X e Z
nak p o ż ó ł k ł ą k o p i ą dawnego R o z s z e r z y ł o ono i u T u p e h u ł o p o p r z e S
• I
ner ***
�ETNOGRAFIA
BURIACJI
187
e k s p o z y c j ę , na dodatek o t w o r z y ł o d w i e f i l i e . Jedna z n i c h specjalizuje
się w sztuce l u d o w e j , druga z a ś p o ś w i ę c o n a jest r e w o l u c j i mongolskiej,
k t ó r a r o z p o c z ę ł a się w ł a ś n i e od K j a c h t y . K o l e k c j a s z t u k i l u d o w e j jest
stosunkowo ś w i e ż e j d a t y i d o m i n u j ą w niej w y t w o r y w s p ó ł c z e s n e , p r z y
c z y m poszukuje się i c h na t e r y t o r i u m c a ł e j r e p u b l i k i i we w s z y s t k i c h
grupach etnicznych. Planuje się otwarcie trzeciej f i l i i , w k t ó r e j znajdzie
się ekspozycja i l u s t r u j ą c a h i s t o r i ę b a d a ń A z j i Centralnej, do czego zresz
t ą m u z e u m to jest szczególnie predystynowane przez jego r o l ę w przesz
łości. Jak w i ę c w i d a ć , m u z e u m k j a c h t y ń s k i e nie p o d u p a d ł o w r a z z u p a d
k i e m K j a c h t y , lecz w p r o s t przeciwnie. J e c h a ł e m t a m w przekonaniu, że
u j r z ę r e l i k t m i n i o n e j ś w i e t n o ś c i p o d t r z y m y w a n y w wegetacji z nie zna
n y c h b l i ż e j p o w o d ó w . N a miejscu p r z e k o n a ł e m się, że jest inaczej, lecz
na p y t a n i e „ d l a c z e g o tak jest" u s ł y s z a ł e m od m ł o d e g o w i c e d y r e k t o r a :
„ p r z y w i ą z a n i e do t r a d y c j i , do dzieł m i n i o n y c h p o k o l e ń " . Przyznam, że
t a m w Kjachcie z a b r z m i a ł o to bardziej w i a r y g o d n i e , n i ż teraz, gdy na
p o w r ó t w Europie o d t w a r z a ł e m to zdanie f u n k c j o n u j ą c e w naszej sze
rokości geograficznej bardziej jako slogan niż w y z n a n i e w i a r y .
W Kjachcie p i e l ę g n u j e się p a m i ę ć wszystkich, k t ó r z y z a s ł u ż y l i się
w pracy na rzecz m u z e u m , w t y m t a k ż e T a l k o - H r y n c e w i c z a . P o k a z y w a
no m i nie p u b l i k o w a n e d o t ą d jego szkice r y s u n k o w e w n ę t r z mieszkal
n y c h s t a r o o b r z ę d o w c ó w , j e d y n y znany przejaw etnograficznych zainte
r e s o w a ń tego antropologa i archeologa. O g l ą d a ł e m też o d r ę c z n ą m a p ę ba
danych przez niego o b s z a r ó w (cała p o ł u d n i o w a B u r i a c j a i p ó ł n o c n a M o n
golia) z n a n i e s i o n y m i z a b y t k a m i archeologicznymi, k t ó r e r o z k o p y w a ł l u b
jedynie z a o b s e r w o w a ł : M u z e u m p r a g n ę ł o b y o t r z y m a ć od s p a d k o b i e r c ó w
uczonego j a k i e ś jego osobiste p r z e d m i o t y , k t ó r e u ł a t w i ł y b y eksponowanie
jego postaci znanej w i d z o m jedynie z k i l k u zdjęć ( p o w r a c j ą c do P o l s k i
z a b r a ł on ze s o b ą wszystko, co do niego n a l e ż a ł o ) .
Obok m u z e u m d z i a ł a n a d a l miejscowy odział T o w a r z y s t w a Geogra
ficznego, k t ó r e k o n t y n u u j e , stosowanie do ograniczonych m o ż l i w o ś c i , d a w
n ą s e r i ę w y d a w n i c z ą . D z i a ł a l n o ś ć T o w a r z y s t w a na terenie r e p u b l i k i
ogranicza się w zasadzie do K j a c h t y i U ł a n - U d e . Podobnie j a k w I r k u c k u
jest to d z i a ł a l n o ś ć m i ę d z y d y s c y p l i n a r ń a , z t y m że etnografowie b i o r ą
w niej a k t y w n i e j s z y u d z i a ł . B u r i a c k a f i l i a T o w a r z y s t w a p u b l i k o w a ł a r ó w
nież s w o j ą s e r i ę w y d a w n i c z ą .
3 5
3 6
, 5
Wychodzi ona obecnie pod nieco zmienionym tytułem, z zachowaniem wszak
że ciągłej numeracji t o m ó w : Trudy Kjachtinskogo Krajewiedczeskogo Muzeja i K j a chtinskogo Otdielenija Wsiesojuznogo Geograficzeskogo Obszczestwa, t. 16: 1949,
17: 1959, 18: 1961, następne nie ukazały się. (Por. przyp. 15).
Krajewiędczeskij sbornik, Ułan-Ude 1957-1962 (z. 1-7), 1975 (z. 8), wydaje
Burjatskij filial Geograficzeskogo obszczestwa SSSR. W 1979 r. ukazał się tom
Krajewiedienie Burjatii już bez kolejnej numeracji. Wskazuje to, że likwidacja
pewnych seryjnych wydawnictw A N objęła również i ten tytuł (jest on w s p ó ł w y dawany przez A k a d e m i ę Nauk).
w
�188
SŁAWOJ
SZYNKIEWICZ
Ostatnia moja impresja w i ą ż e się z c z y n n y m klasztorem — ś w i ą t y
n i ą l a m a j s k ą . N i e jest to w p r a w d z i e m u z e u m , c h o c i a ż n i e k t ó r z y t a k
w ł a ś n i e go p o s t r z e g a j ą . Z e w n ę t r z n e aspekty jego f u n k c j o n o w a n i a m o g ą
takie skojarzenia n a s u w a ć . I w o ł g i ń s k i dacan l e ż y 40 k m od U ł a n - U d e
i 7 k m od w s i I w o ł g i n s k o j e ( d r u g i c z y n n y klasztor znajduje się poza t e
r y t o r i u m r e p u b l i k i , w A g i ń s k i m B u r i a c k i m a u t o n o m i c z n y m o k r ę g u , na
p o ł u d n i e od C z y t y ) . T r a f i ł e m t a m na trzeci d z i e ń buriackiego Nowego
R o k u w e d ł u g kalendarza k s i ę ż y c o w e g o (w 1983 r . p r z y p a d ł on 13 lutego).
Zgodnie z t r a d y c j ą , r ó w n i e ż tego dnia m o g ł e m s p o d z i e w a ć się uroczysto
ści z u d z i a ł e m licznych w i e r n y c h , z a w i o d ł e m się jednak. Ś w i ą t y n i ę oraz
z a m i e s z k a ł y c h p r z y niej m n i c h ó w o d w i e d z i ł o tego d n i a j e d y n i e k i l k a
osób. Jest to zjawisko dość symptomatyczne, ś w i a d c z y b o w i e m o zaawan
sowanej laicyzacji, a p r z y n a j m n i e j o z a n i k u pewnego t y p u o b r z ę d o w o ś c i .
W latach 1937-1945 nie b y ł o w B u r i a c j i c z y n n y c h ś w i ą t y ń lamajskich,
t o t e ż p o j a w i a l i się liczni w ę d r o w n i m n i s i i nawet s a m o z w a ń c z y
chuUłgani (wcielenia b ó s t w ) . W 1945 r. w z n o w i o n o d z i a ł a l n o ś ć dacanu a g i ń skiego i p o w o ł a n o nowe c e n t r u m religijne w p o b l i ż u U ł a n - U d e , na k t ó r e
przeznaczono teren o p o w i e r z c h n i 4 ha. Wzniesiony na n i m od podstaw
i w o ł g i ń s k i klasztor nie ma w i ę c ż a d n y c h e l e m e n t ó w z a b y t k o w y c h . N a
w e t sakralna r z e ź b a i ikonografia są n o w e j daty, g d y ż p o ż a r w latach
60-tych s t r a w i ł z n a c z n ą część cenniejszych p r z e d m i o t ó w . Klasztor jest
s i e d z i b ą bandido chombo-lamy,
g ł o w y K o ś c i o ł a lamajskiego w ZSRR
(poza B u r i a c j ą obejmuje on T u w ę i - K a ł m u k i ę ) .
3 7
K l a s z t o r sprawia w r a ż e n i e m a r t w e g o n a w e t w d n i ś w i ą t e c z n e , p r z e
widziane l i t u r g i ą m o d ł y o d b y w a j ą się w n i m bez szerszego u d z i a ł u p u
bliczności. W y r a ź n y jest w t y m w z g l ę d z i e k o n t r a s t z p o d o b n y m klaszto
r e m w U ł a n - B a t o r (Mongolia). W y n i k a to przede w s z y s t k i m z charakte
rystycznego dla B u r i a t ó w p o w i ą z a n i a c e r e m o n i a ł u r e l i g i j n e g o z t e r y
t o r i u m społeczności lokalnej. T o t e ż d u c h o w i e ń s t w o znajduje się w c z ę s
t y c h rozjazdach u c z e s t n i c z ą c — z w ł a s z c z a j e s i e n i ą — w z b i o r o w y c h
m o d ł a c h w i e j s k i c h . N a w s i t e ż r e z y d u j ą reprezentanci klasztoru, b y l i
czynni lamowie .
3 8
Temat t e n w s z a k ż e p r o w a d z i j-uż w p r o s t do k r a j o b r a z u etnograficzne
go B u r i a c j i , podczas gdy tematem m o j e j relacji b y ł o jego odbicie w p r a
cach n a u k o w y c h .
s ?
W. В. С y b i к ż a p o w, Sowriemiennaja
cierkownaja organizacija lamaizma
w Burjatii, [w:] Woprosy prieodolenija pierieżitkow
lamaizma, szamanizma i staroobrjadczestwa, Ułan-Ude 1971 s. 69.
88 Tamże, s. 75-76.
I.
i
�т
188
SŁAWOJ S Z Y N K I E W I C Z
Ostatnia m o j a impresja w i ą ż e się z c z y n n y m klasztorem — ś w i ą t y
n i ą l a m a j s k ą . N i e jest to w p r a w d z i e m u z e u m , c h o c i a ż n i e k t ó r z y t a k
w ł a ś n i e go p o s t r z e g a j ą . Z e w n ę t r z n e aspekty jego f u n k c j o n o w a n i a m o g ą
takie skojarzenia n a s u w a ć . I w o ł g i ń s k i dacan l e ż y 40 k m od U ł a n - U d e
i 7 k m od w s i I w o ł g i n s k o j e ( d r u g i c z y n n y klasztor znajduje się poza t e
r y t o r i u m r e p u b l i k i , w A g i ń s k i m B u r i a c k i m a u t o n o m i c z n y m o k r ę g u , na
p o ł u d n i e od Czyty). T r a f i ł e m t a m na trzeci d z i e ń buriackiego Nowego
R o k u w e d ł u g kalendarza k s i ę ż y c o w e g o (w 1983 r. p r z y p a d ł on 13 lutego).
Zgodnie z t r a d y c j ą , r ó w n i e ż tego dnia m o g ł e m s p o d z i e w a ć s i ę uroczysto
ści z u d z i a ł e m licznych w i e r n y c h , z a w i o d ł e m się jednak. Ś w i ą t y n i ę oraz
z a m i e s z k a ł y c h p r z y niej m n i c h ó w o d w i e d z i ł o tego d n i a j e d y n i e k i l k a
osób. Jest to zjawisko dość symptomatyczne, ś w i a d c z y b o w i e m o zaawan
sowanej laicyzacji, a p r z y n a j m n i e j o z a n i k u pewnego t y p u o b r z ę d o w o ś c i .
W latach 1937-1945 nie b y ł o w B u r i a c j i c z y n n y c h ś w i ą t y ń lamajskich,
t o t e ż p o j a w i a l i się liczni w ę d r o w n i m n i s i i nawet s a m o z w a ń c z y
chubiłgani (wcielenia b ó s t w ) . W 1945 r. w z n o w i o n o d z i a ł a l n o ś ć dacanu a g i ń skiego i p o w o ł a n o nowe c e n t r u m religijne w p o b l i ż u U ł a n - U d e , na k t ó r e
przeznaczono teren o p o w i e r z c h n i 4 ha. Wzniesiony na n i m od podstaw
i w o ł g i ń s k i klasztor nie ma w i ę c ż a d n y c h e l e m e n t ó w z a b y t k o w y c h . N a
w e t sakralna r z e ź b a i ikonografia są n o w e j daty, g d y ż p o ż a r w latach
60-tych s t r a w i ł z n a c z n ą część cenniejszych p r z e d m i o t ó w . K l a s z t o r jest
s i e d z i b ą bandido chombo-lamy,
g ł o w y K o ś c i o ł a lamajskiego w ZSRR
(poza B u r i a c j ą obejmuje on T u w ę i - K a ł m u k i ę ) .
3 7
Klasztor sprawia w r a ż e n i e m a r t w e g o n a w e t w d n i ś w i ą t e c z n e , p r z e
widziane l i t u r g i ą m o d ł y o d b y w a j ą się w n i m bez szerszego u d z i a ł u p u
bliczności. W y r a ź n y jest w t y m w z g l ę d z i e k o n t r a s t z p o d o b n y m klaszto
r e m w U ł a n - B a t o r (Mongolia). W y n i k a to przede w s z y s t k i m z charakte
rystycznego dla B u r i a t ó w p o w i ą z a n i a c e r e m o n i a ł u r e l i g i j n e g o z t e r y
t o r i u m społeczności lokalnej. T o t e ż d u c h o w i e ń s t w o znajduje się w c z ę s
t y c h rozjazdach u c z e s t n i c z ą c — z w ł a s z c z a j e s i e n i ą — w z b i o r o w y c h
m o d ł a c h w i e j s k i c h . N a w s i t e ż r e z y d u j ą reprezentanci klasztoru, b y l i
czynni lamowie .
3 8
Temat t e n w s z a k ż e p r o w a d z i j u ż w p r o s t do k r a j o b r a z u etnograficzne
go B u r i a c j i , podczas gdy tematem m o j e j relacji b y ł o jego odbicie w p r a
cach n a u k o w y c h .
« W. В. С y b i к ż a p o w, Sowriemiennaja
cierkownaja organizacija lamaizma
w Burjatii, [w:] Woprosy prieodolenija pierieżitkow
lamaizma, szamanizmu i staroobrjadczestwa, Ułan-Ude 1971 s. 69.
>* Tamże, s. 75-76.
,
i
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/464acc71ec6c85c69ddff10eec9b6f26.pdf
d6ae9ccf5eaa6e20c91f0bf29f53df87
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Etnografia Polska
Subject
The topic of the resource
etnografia, etnologia
Description
An account of the resource
czasopismo
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1958-
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PIA
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
pdf
Language
A language of the resource
polski
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
IAiE PAN ( d.IHKM PAN)
Publisher
An entity responsible for making the resource available
IAiE PAN
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:921
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1978
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:846
Title
A name given to the resource
Jöngsziebü Biambyn Rinczen 1905-1977 / ETNOGRAFIA POLSKA 1978 t.22 z.1
Description
An account of the resource
ETNOGRAFIA POLSKA 1978 t.22 z.1, s.11-14
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
Szynkiewicz, Sławoj
Language
A language of the resource
pol.
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
„Etnografia P o l s k a " , t. X X I I
JONGSZIEBÜ B I A M B Y N
z. 1
RINCZEN
(1905-1977)
D o t k l i w ą stratę poniosła o s t a t n i o m o n g o l i s t y k a , d y s c y p l i n a
sobie
coraz
większą
popularność
4 m a r c a 1977 r . z m a r ł w
w
skali
zyskująca
międzynarodowej.
Ułan B a t o r profesor
W
Rinczen, w y b i t n y
dniu
przed
s t a w i c i e l n a u k i m o n g o l s k i e j , z w i ą z a n y ścisłymi w i ę z a m i z Polską, w k t ó r e j
miał w i e l u przyjaciół.
Urodził
między
się
27 g r u d n i a 1905 r . w
rosyjską
wieństwie
Buriacją
d o pozostałych
i
Mongolią.
członków
Kiachcie,
Był
swej
pogranicznym
B u r i a t e m , lecz
rodziny
wybrał
mieście
w
za
przeci
ojczyznę
M o n g o l i ę i w p e ł n i i d e n t y f i k o w a ł się z M o n g o ł a m i . N i e b y ł a t o
trudna
d o podjęcia,
różnice
języka,
wacja,
nim,
i
która
gdyż
oba t e n a r o d y
historii i kultury.
zresztą określiła
j a k można
emocjonalny.
sądzić,
Wymaga
cały
motywy
dzielą
Bardziej
życiorys
dwojakiego
t o k i l k u słów
niewielkie
interesująca
prof.
rodzaju
wprowadzenia.
—
stosunkowo
jest jej
Rinczena.
decyzja
moty
Kierowały
intelektualny
�12
SŁAWOJ
Ojciec
Profesora
zresztą z a s o b n y m
należał
do
SZYNKIEWICZ
nielicznej
inteligencji
buriackiej,
arystokratą. W ł a d a ł p i ę c i o m a j ę z y k a m i
obcymi,
m a d z i ł bogatą b i b l i o t e k ę , i n t e r e s o w a ł się f i l o l o g i ą buriacką i
w
t y m zakresie
czasy
ze
szczególnym
akcentem
Buriatów. T a o s t a t n i a była s t o s u n k o w o dobrze
XIX-wiecznych
tura —
badaczy
owej
na
historię
luki.
W
ńa o w e
i
lepiej
niż
Mongołów. Toteż młody Rinczen
realizacji
tego
kulturę
p o z n a n a dzięki w y s i ł k o w i
b u r i a c k i c h i rosyjskich, daleko
zwłaszcza l u d o w a —
wypełnienia
pozostawił
k i l k a opracowań. Dał "on s y n o w i w s z e c h s t r o n n e
wykształcenie,
był
zgro
zamierzenia
kul
dążył do
umacniała
go
ś w i a d o m o ś ć jedności k u l t u r a l n e j w s z y s t k i c h l u d ó w m o n g o l s k i c h ,
których
c e n t r u m s t a n o w i l i t r a d y c y j n i e Chałchasi M o n g o l i i , c z y l i w ł a ś c i w i
Mongo
łowie. N i e należy p r z y
t y m zapominać, ż e młodość R i n c z e n a
przypadła
w o k r e s i e n a s i l e n i a t e n d e n c j i p o n m o n g o l i s t y c z n y c h , i c h a s p e k t zaś k u l t u
r a l n y obok politycznego
kształtował e m o c j o n a l n y
motyw
samookreślenia
się R i n c z e n a .
Te u w a r u n k o w a n i a sprawiły między i n n y m i ,
Rinczena
istniała a t m o s f e r a
że w
domu
rodzinnym
przychylna dla zmian politycznych w
Mon
g o l i i , w t y m t a k ż e d l a r e w o l u c j i 1 9 2 1 г., k t ó r a z a p o w i a d a ł a n i e p o d l e g ł o ś ć
k r a j o w i i o d r o d z e n i a n a r o d o w i . D o m t e n służył S u c h e b a t o r o w i za m i e j s c e
spotkań
pewien
z
komunistami rosyjskimi,
czas
jako
pomocnik
i
sam
tłumacz
Rinczen
twórcy
zaś
pracował
rewolucji
przez
mongolskiej.
W k r ó t c e też został w y s ł a n y d o P i o t r o g r o d u ( L e n i n g r a d ) n a s t u d i a w t a m
tejszym
Instytucie Języków Wschodu,
g d z i e zetknął się z n a j w y b i t n i e j
szymi rosyjskimi orientalistami, w t y m mongolistami.
Po powrocie
niejsza
współdziałał w
Akademia
Nauk)
pracach K o m i t e t u N a u k
koncentrując
klorystycznych. Był dziennikarzem w
Mongolii
(póź
się n a z b i e r a n i u m a t e r i a ł ó w
c e n t r a l n e j gazecie „ U n e n " ,
fol
profe
sorem u n i w e r s y t e t u , j e d n y m z p i e r w s z y c h członków A k a d e m i i N a u k . Jego
głęboka w i e d z a
zywania
w
h i s t o r y c z n a , t a l e n t p i s a r s k i i w i e l k a umiejętność
kontaktu
różnych
scenariusz
z
akcjach
ludźmi
sprawiły,
propagandowych.
pierwszego f i l m u
że
Na
odwoływano
prośbę
mongolskiego
się
władz
nawią
do
niego
napisał m . i n .
w
latach
I I w o j n y światowej miał mobilizować naród d o w a l k i z w o j s k a m i
japoń
Cogt
Tajdż,
który
s k i m i p r z e z o d w o ł a n i e się d o b o h a t e r s k i c h t r a d y c j i . Z a p o z n a w a ł t e ż ś w i a t
z
kulturą
i
artykuły.
mongolską
wydając
w
językach
obcych
popularne
książki
Profesor Rinczen, podobnie j a k w i e l u l u d z i n a u k i w M o n g o l i i i i n n y c h
krajach
Wschodu,
także pisarzem,
również
wykorzystywał
talent wszechstronnie.
a u t o r e m k i l k u powieści i zbiorów n o w e l .
tłumaczeniami.
„Zasłużonego
swój
Za
dla K u l t u r y
przekład
Polskiej".
Pana
Język
Tadeusza
polski
znał
Był
więc
Zajmował
się
otrzymał
order
czynnie
(obok
15 i n n y c h j ę z y k ó w ) i p o p o l s k u nadsyłał s w o j e a r t y k u ł y d o d r u k u w n a
szym k r a j u . Jego polszczyzna
b a r w n e j postaci
Profesora.
była nieco
a r c h a i c z n a , co d o d a w a ł o
uroku
�JQNGSZEBÜ
W
swej
HIAMBYN
działalności n a u k o w e j
13
R I N C Z E N 1905—1977
był równie wszechstronny.
Zajmował
się literaturą l u d o w ą , j ę z y k i e m , historią, badał z w y c z a j e i o b r z ę d o w o ś ć ,
organizację
społeczną
—
zwłaszcza
strukturę
rodową,
nizację p r a c y p a s t e r s k i e j , d ą ż y ł d o w y j a ś n i e n i a
wierzenia,
sklasyfikowania
j e g o zainteresowań n a u k o w y c h skazana
wodzenie,
interesował
gdyż
się
praktycznie
orga
zagadki o y e t i m . Próba
jest n a
wszystkim,
co
niepo
należy
do
k u l t u r y m o n g o l s k i e j . Był k l a s y c z n y m przykładem wschodniego p o l i h i s t o r a ,
jednym
z n i e l i c z n y c h już w
drugiej
połowie
XX
w. To
zresztą,
obok
w i e l k i e j ż y w o ś c i u m y s ł u i przystępności w k o n t a k t a c h o s o b i s t y c h , s t a n o
wiło o jego nieprzeciętnym u r o k u i charyzmacie.
Profesor
R i n c z e n b y ł p r z e k o n a n y , całkiem zresztą słusznie, o dawności
k u l t u r y m o n g o l s k i e j i w s w o i c h b a d a n i a c h kładł n a c i s k n a p o s z u k i w a n i e
pierwowzorów czy h i s t o r y c z n y c h analogii d l a faktów n o t o w a n y c h współ
cześnie. D l a t e g o
w a ż n y rozdział j e g o t r u d u b a d a w c z e g o stanowią s t u d i a
n a d s z a m a n i z m e m i l i c z n e e d y c j e tekstów f o l k l o r y s t y c z n y c h o szamańskim
rodowodzie.
K r y t y c y j e g o prac, rekrutujący
naukowego
j a k też p o l i t y c z n e g o ,
zację k u l t u r y
się z a r ó w n o ze
środowiska
z a r z u c a l i m u n i e r a z nadmierną a r c h a i -
M o n g o ł ó w . N i e r e z y g n o w a ł j e d n a k ze s w e g o
założenia, ż e teraźniejszość
tkwi
swymi
korzeniami w
generalnego
przeszłości. G d y
t y l k o mógł, przez swą publicystykę próbował ożywiać tradycję l u b p r z y
najmniej
w
wiedzę
o
niej.
Przysporzyło
mu
to
znacznej
popularności
społeczeństwie, l e c z często b y ł a t o popularność a m b i w a l e n t n a , c o j e s t
zrozumiałe w
kraju
pragnącym
szybko
wydobyć
się z z a c o f a n i a ,
które
z a z w y c z a j w u p r o s z c z o n y sposób k o j a r z y się z przeszłością.
Na
atrakcyjność
j e g o p o s t a c i , zwłaszcza za granicą, składał się
osobowości t a k ż e w y g l ą d z e w n ę t r z n y i z a c h o w a n i e
ność
tradycji.
Nie
przyodzianego
prace
w
wyłącznie
proponował
właśnie —
nosił
garnituru,
strój n a r o d o w y .
imieniem
Jongsziebü
—
stolice
europejskie
a jeśli
rodu,
do
ktoś
chciał
którego
obok
wier
zapamiętały
Dążył d o tego, b y podpisywać
(Rinczen),
nazwę
demonstrujące
się
uściślenia,
zaliczał.
w d e l i i z k o r a l o w y m i l u b s r e b r n y m i g u z a m i oraz
to
Tak
posługując
się w y ł ą c z n i e i m i e n i e m — p r z y j m o w a ł zasłużone d o k t o r a t y honoris
i i n n e wyróżnienia
go
swoje
causa
zagraniczne.
I n t e l e k t s w ó j i osobę o d d a ł c a ł k o w i c i e w służbę i d e i , którą r e a l i z o w a ł
całe ż y c i e —
ginącej
w
ocaleniu od zapomnienia
procesie
szybkich
Mongolia. Występował w
bogatych
przeobrażeń,
jakim
treści d a w n e j
podlega
kultury
współczesna
o b r o n i e w i e l u z j a w i s k u z n a n y c h za
wsteczne,
w s k a z y w a ł n a w a r t o ś c i z a w a r t e w n a l e ż ą c y c h j u ż d o przeszłości s y s t e m a c h
szamańskim i l a m a j s k i m . U m i a ł — w b r e w p o z o r o m — oceniać j e chłodno
i
z d y s t a n s e m i b y n a j m n i e j n i e i d e n t y f i k o w a ł się z n i m i w sensie k o n -
fesjonalnym.
doktryny
Interesowały
go
one w
takim
samym
stopniu, j a k inne
r e l i g i j n e , a z w ł a s z c z a k a t o l i c k a , którą s t u d i o w a ł z d u ż y m
za
angażowaniem.
Profesor
R i n c z e n w y c h o w a ł k i l k a pokoleń badaczy,
filologów i e t n o -
�14
SŁAWOJ
grafów,
być może s p r a w n i e j s z y c h
SZYNKIEWICZ
od mistrza w
metodologii
badań, a l e
ustępujących m u z a k r e s e m z a i n t e r e s o w a ń i z a s o b e m w i e d z y . J e g o u c z n i o
wie
są w s p ó ł c z e s n y m i
naukowcami
z
określoną
specjalizacją,
on sam
należał d o k a t e g o r i i u c z o n y c h w s z e c h s t r o n n y c h , j a k i c h j u ż się n i e s p o t y k a .
Być
może
jego
współczesnej
wiedzy
zamyka
symbolicznie
pewien
okres
w
dziejach
gromadzenia
f a k t o g r a f i c z n e j . P r z y g o t o w a ł o n n i e z b ę d n e m a t e r i a ł y d o podjęcia
koniecznego
Profesor
atlasu
śmierć
m o n g o l i s t y k i , okres szczególnie i n t e n s y w n e g o
nie
dzieła
—
doczekał
próby
syntezy
publikacji
etnograf iczno-językowego
wiedzy
największego
o
kulturze
swego
mongolskiej.
zamierzenia
M o n g o l i i . Będzie o n stanowił
—
wybitny
wkład Zmarłego w p o w s t a n i e o w e j s y n t e z y . B o g a t e materiały, które zebrał
w
swym
a r c h i w u m , również
posłużą t e m u c e l o w i .
Być może z czasem
p o w s t a n i e t a k ż e p r a c a , k t ó r ą chciał z a k o ń c z y ć s w o j e
ż y c i e , a której n i e
rozpoczął — w s z e c h s t r o n n a m o n o g r a f i a C z y n g i s - c h a n a i jego e p o k i .
Jego z a l e t y sprawiły, że b y ł s z a n o w a n y p o w s z e c h n i e
przez wszystkich,
k t ó r z y p o t r a f i ą cenić g e n i u s z l u d z k i w y r a s t a j ą c y n a g l e b i e r ó ż n y c h k u l t u r .
D l a t y c h , którzy go znali i k o r z y s t a l i z jego wiedzy, był profesor
Rinczen
s w e g o r o d z a j u instytucją. C i e s z y l i się n a k o l e j n e z n i m s p o t k a n i a , r a d y
i
d y s k u s j e . W y d a w a ł się b y ć n i e ś m i e r t e l n y m , j e d n a k b ł y s k a w i c z n e
s t ę p y c h o r o b y s p r a w i ł y , że p o z o s t a n i e
po
już t y l k o w p a m i ę c i , u t r w a l o n e j
w i e l o m a p u b l i k a c j a m i w M o n g o l i i i zagranicą.
Sławoj
Szynkiewicz
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/6199f70ea9171d6dc5357cda3b9e5531.pdf
689111b281660495274d1de13c17af76
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Etnografia Polska
Subject
The topic of the resource
etnografia, etnologia
Description
An account of the resource
czasopismo
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1958-
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PIA
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
pdf
Language
A language of the resource
polski
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
IAiE PAN ( d.IHKM PAN)
Publisher
An entity responsible for making the resource available
IAiE PAN
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:898
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1977
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:826
Title
A name given to the resource
Torguci Mongolii / ETNOGRAFIA POLSKA 1977 t.21 z.1
Description
An account of the resource
ETNOGRAFIA POLSKA 1977 t.21 z.1, s.117-136
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
Szynkiewicz, Sławoj
Language
A language of the resource
pol.
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
SŁAWOJ S Z Y N K I E W I C Z
TORGUCI
MONGOLII
Uwagi na tle pierwszych badań etnograficznych
wśród Torgutów
ałtajskich
Polska ekspedycja etnograficzna w M o n g o l i i p r z e p r o w a d z i ł a w r o k u
1975 w s t ę p n e badania terenowe w ś r ó d T o r g u t ó w a ł t a j s k i c h , k t ó r y to
f a k t z a s ł u g u j e na s z c z e g ó l n e odnotowanie, g d y ż b y ł y to badania p i o n i e r
skie. Torguci, jedna z g r u p o j r a c k i c h , z a m i e s z k u j ą na terenie M R L w somonie B u ł g a n a j m a k u kobdoskiego w s p ó l n i e z p e w n ą liczbą C h o s z u t ó w .
Odgrodzeni od reszty k r a j u pasmem A ł t a j u Mongolskiego, s ą s i a d u j ą na
zachodzie z Zachczinami, na p ó ł n o c y z a ś z U r i a n c h a j a m i i K a z a c h a m i ,
k t ó r z y z r e s z t ą w ostatnich d z i e s i ę c i o l e c i a c h d o ś ć licznie p o c z ę l i k o c z o w a ć
t a k ż e na terenach t o r g u c k i c h . T o r g u c i b u ł g a ń s c y s t a n o w i ą część T o r
g u t ó w a ł t a j s k i c h rozdzielonych g r a n i c ą p a ń s t w o w ą z C h i n a m i i j e d n o
c z e ś n i e część szerszej s p o ł e c z n o ś c i o b e j m u j ą c e j T o r g u t ó w S i n k i a n g u .
J e ś l i u w z g l ę d n i m y , że T o r g u c i s t a n o w i l i g ł ó w n y element etnogenetyczny
w s p ó ł t w o r z ą c y n a r o d o w o ś ć k a ł m u c k ą , d o j d z i e m y do w n i o s k u , ż e n a l e ż ą
oni do w a ż n i e j s z y c h i szeroko rozprzestrzenionych g r u p mongolskich.
1
W l i t e r a t u r z e i s t n i e j ą fragmentaryczne relacje o charakterze etnogra
f i c z n y m d o t y c z ą c e T o r g u t ó w S i n k i a n g u . D o s t a r c z y ł y i c h z w ł a s z c z a prace
Potanina,
Iwanowskiego,
Grumm-Grzymajły,
Todajewej,
Haslunda
i Ramstedta. Natomiast T o r g u c i a ł t a j s c y s t a n o w i ą , j a k d o t ą d , b i a ł ą p l a m ę
na mapie naszego poznania. D o t y c z y to b a d a ń etnograficznych, g d y ż
j ę z y k o z n a w c z e p r o w a d z i ł w ś r ó d n i c h w latach 6 0 - t y c h m o n g o l s k i uczony
1
Ponadto bliżej nie określona, lecz niezbyt wielka liczba Torgutów i Szar
Torgutów znajduje się także na terenie somonu Tosoncengel w ajmaku D z a w c h a ń skim, C. S z a g d a r s ü r e n ,
Mongolyn cergijn zachion baiguulaltaas iiusen dorwón owog, [w:] Studia Archaeologica Instituti Historiae Ac. Sc. R. P. Mongolici,
t. V, Ułanbator 1972, s. 181. Przypuszczalnie są oni, podobnie jak Eleci w Archangaju, uciekinierami z Dżungarii z czasów podboju mandżurskiego. Mogli zatem
niegdyś stanowić wspólnotę z obecnymi Torgutami ałtajskimi przed krótkotrwałym
pobytem tych ostatnich nad Wołgą. Potwierdzałby to etnonim Szar Torgut, który
koresponduje z n a z w ą rodu Szar (Szaras, Szarnuud) w y s t ę p u j ą c e g o w ł a ś n i e u T o r
g u t ó w ałtajskich, podczas gdy brak go u Torgutów tarbagatajskich.
�118
SŁAWOJ S Z Y N K I E W I C Z
2
Ł u w s a n b a ł d a n . N a l e ż ą o n i do t y c h n i e l i c z n y c h m n i e j s z o ś c i w M o n g o l i i ,
0 k t ó r y c h b r a k n i e w l i t e r a t u r z e s k r ó t o w e j c h o ć b y i n f o r m a c j i etnograficz
nej. P r z e w a l s k i , k t ó r e g o ś l a d a m i p r z e m i e r z a ł a nasza ekspedycja A ł t a j
Mongolski, p o z o s t a w i ł w zasadzie t y l k o opis k r a j o b r a z u , P o t a n i n z a ś
1 W ł a d i m i r c o w — jedynie listę r o d ó w zaczerpniętą z drugiej r ę k i i w y
m a g a j ą c ą , w ś w i e t l e naszych i n f o r m a c j i , poprawek. W tej s y t u a c j i ekspe
d y c j a nasza p o d j ę ł a się etnograficznego opisu tej s p o ł e c z n o ś c i z z a m i a r e m
odtworzenia integralnego obrazu p e w n y c h dziedzin jej k u l t u r y . P o c z ą t k o
w y etap b a d a ń u z a s a d n i ł , j a k się w y d a j e , s ł u s z n o ś ć w y b o r u z u w a g i na
k u l t u r o w ą i historyczną specyfikę Torgutów.
Od k o m u n i k a t u na temat o r i e n t a c y j n y c h b a d a ń na z u p e ł n i e n o w y m
terenie nie n a l e ż y o c z e k i w a ć u o g ó l n i e n i a zebranego m a t e r i a ł u , t o t e ż ogra
n i c z ę się do przedstawienia w s t ę p n y c h w n i o s k ó w , k t ó r e m o g ą m i e ć zna
czenie dla dalszych s t u d i ó w . W y d a j e się j e d n a k celowe p o p r z e d z i ć je
k i l k o m a i n f o r m a c j a m i h i s t o r y c z n y m i i r e f l e k s j a m i p ł y n ą c y m i z zesta
w i e n i a t y c h i n f o r m a c j i z obserwacjami t e r e n o w y m i .
INFORMACJE
HISTORYCZNE
Torguci p o j a w i a j ą się na scenie historycznej pod koniec X V I w i e k u
jako jedno z najsilniejszych u g r u p o w a ń k s z t a ł t u j ą c y c h s y t u a c j ę p o l i t y c z
n ą w zespole o j r a c k i m , obok C h o s z u t ó w , C z o r o s ó w , D e r b e t ó w i C h o j t ó w .
W k r ó t c e u t r w a l a się i c h p o d z i a ł na d w i e g r u p y k i e r o w a n e przez d w i e
g a ł ę z i e tej samej r o d z i n y a r y s t o k r a t y c z n e j . G r u p a p ó ł n o c n a prowadzona
przez Cho Or loka separuje się od podstawowego t r z o n u l u d ó w o j r a c k i c h
i odkoczowuje na t e r e n y zachodniej Syberii, w dorzecze g ó r n e g o Obu,
I r t y s z u i I s z i m u . M i a ł o to miejsce na p r z e ł o m i e w i e k ó w X V I i X V I I ,
3
4
2
Badania te nie były publikowane. Dr Łuwsanbałdan udostępnił nam wgląd
w swoje materiały terenowe, za co zespół ekspedycji jest mu szczególnie w d z i ę
czny.
Były to w ó w c z a s wolne obszary w sąsiedztwie terytorium zajętego przez
Ojratów. Pod koniec X V I w. Ojraci okazali się szczególnie zagrożeni od wschodu
przez Mongołów Chalcha (por. wojna 1587 roku), od zachodu zaś przez uaktywnia
jących się Kazachów. Toteż dysydentom ojrackim pozostawała w ę d r ó w k a na po
łudnie lub północ. Oba te kierunki zostały wykorzystane, przy czym najwcześniej
południowy (przez Torgutów zwanych później kuku-norskimi). Był on wykorzysty
wany także i później, w drugiej ćwierci X V I I w. przez Guszi-chana, który usadowił
się również w okolicach Kuku-noru tworząc organizm nazywany niekiedy chana
tem choszuckim, a także podjął próbę podbicia Tybetu. Tak więc w ę d r ó w k i Ojra
t ó w kierunkowane były przyczynami zewnętrznymi, te zaś ostatnie miały również
pewien w p ł y w na decyzje o podjęciu wędrówki. Nie wydaje się zatem usprawie
dliwiona przedstawiona przez Złatkina ostra krytyka poglądu Kotwiczą, iż tery
torialna ciasnota powodowana była głównie naciskiem z zewnątrz (I. J . Z ł a t к i n,
Istorija Dżungarskogo
chanstwa, Moskwa 1964, s. 115 przyp.). Autor ten jedyną
przyczynę w ę d r ó w e k upatruje w zapotrzebowaniu na pastwiska, co jest niewątpli
wie również uproszczeniem i wydaje się nie mieć zastosowania do Dżungarii.
3
4
Pierwszy znany raport o obecności Ojratów nad Obem pochodzi z 1598
Z ł a t к i n, op. cit., s. 123.
г.,
�119
T O R G U C I MONGOLII
o d 1627 r. z a ś Cho O r l o k p r o w a d z i w stepy n a d w o ł ż a ń s k i e t y c h ż e p ó ł
n o c n y c h T o r g u t ó w oraz c z ę ś ć C h o s z u t ó w i D e r b e t ó w , r a z e m 50 tys. rodzin,
c z y l i 250 tys. o s ó b . P o ł u d n i o w a g r u p a T o r g u t ó w p o d z i e l i ł a się na d w i e
części, z k t ó r y c h jedna jeszcze w X V I w i e k u o d k o c z o w a ł a poza S i n k i a n g
w r e j o n K u k u - n o r u , d r u g a z a ś p o z o s t a ł a w T i e ń s z a n i u , z w ł a s z c z a w do
l i n i e r z e k i I i i . Ż a d n a z t y c h g r u p zdaje się nie o d g r y w a ć p o w a ż n i e j s z e j
r o l i w p o w s t a j ą c y m w ł a ś n i e p a ń s t w i e d ż u n g a r s k i m . Torguci u s u w a j ą się
na margines w a l k i o p r z y w ó d z t w o w ś w i e c i e o j r a c k i m , k t ó r a p r o w a d z i
do skoncentrowania w ł a d z y w r ę k a c h a r y s t o k r a c j i czoroskiej p r z e w o d z ą
cej u g r u p o w a n i u D ż u n g a r ó w .
5
N i e m n i e j azyl, k t ó r y T o r g u c i w y r o b i l i sobie nad W o ł g ą w postaci
c h a n a t u k a ł m u c k i e g o , nie i z o l o w a ł i c h od ojczyzny. Uczestniczyli o n i
w p r z y g o t o w a n i u kodeksu p r a w z 1640 г., w y m i e n i a l i w i z y t y , p o d t r z y
m y w a l i z w i ą z k i m a ł ż e ń s k i e z D ż u n g a r a m i , bezustannie p o d r ó ż o w a l i do
T y b e t u , p r ó b o w a l i w p ł y w a ć na przebieg sprav/ w d a w n e j o j c z y ź n i e . Po
w r a c a l i t e ż k i l k a k r o t n i e w i ę k s z y m i g r u p a m i , stali się w a ż n y m p r z e d m i o
t e m p o l i t y c z n y c h p r z e t a r g ó w , oni t e ż s p r a w i l i , że d w ó r c h i ń s k i zdecydo
w a ł się w y s ł a ć m i s j ę d y p l o m a t y c z n ą do E u r o p y , b y s k ł o n i ć chana K a ł m u k ó w do ostatecznego p o w r o t u . F a k t , że K a ł m u c y są l a m a i s t a m i , m i m o
iż r u s z y l i na z a c h ó d przed uznaniem l a m a i z m u za o f i c j a l n ą r e l i g i ę O j r a t ó w , r ó w n i e ż wskazuje na silne z w i ą z k i z p o z o s t a ł y m i o j r a c k i m i g r u
pami.
T r w a ł y nie t y l k o k o n t a k t y dyplomatyczne, rodzinne i religijne, lecz
t a k ż e w s t a ł y m p o g o t o w i u z n a j d o w a ł a się p r ę ż n o ś ć m i g r a c y j n a K a ł m u k ó w , m i m o iż k o r z y s t a l i oni bez w i ę k s z y c h o g r a n i c z e ń z d o b r y c h pastwisk.
O k o ł o 1644 r. r o z w a ż a n o p l a n p o w r o t u do A z j i , w ł a d c y k a ł m u c c y s ł a l i
p o s ł ó w do P e k i n u z d a n i n ą , c h o c i a ż f o r m a l n i e znajdowali się pod p r o
t e k t o r a t e m r o s y j s k i m . S y n chana A j u k i S a n c z d ż a w przenosi się do D ż u n g a r i i z 15 tys. r o d z i n , nieco p ó ź n i e j A j u k a zabiera część u p r o w a d z o n y c h
przez syna T o r g u t ó w , a z n o w u ż w 1724 r. arystokracja k a ł m u c k a śle do
6
7
8
9
5
Kałmyckije
istoriko-litieraturnyje
pamjatniki w russkom pieriewodie, Elista
1969, s. 50; D. G o n g o r, Chowdyn churaanguj tüüch, Ułanbator 1964, s. 45.
G a b a n S z a r a w, Skazanije ob ojratach, [w:] Kałmyckije...,
s. 157-158.
Tak to przynajmniej przedstawiają źródła chińskie. Szukur-dajczin
wypra
wiał posłów do Pekinu w latach 1655-1657, zaś chan Ajuka w 1716 г., a jego wnuk
Donrob-raszi w 1766 r. (Men-gu-ju-mu-csi.
Zapiski o mongolskich
koczewjach,
S-Pietierburg 1895, s. 144). Poselstwo Ajuki datowane jest różnie, np. Łytkin mówi,
iż miało ono miejsce w 1700 r. (Kałmyckije...,
s. 71 przyp.), zaś Złatkin (op. cit.,
s. 339) ustala datę na 1709 r. Chan Ajuka interweniował w Pekinie na rzecz zwol
nienia Arawdżura, arystokraty kałmuckiego, zatrzymanego w drodze powrotnej
z pielgrzymki do Tybetu. Misja okazała się bezskuteczna i Arawdżur z towarzyszą
cymi poddanymi pozostał w granicach Chin tworząc w regionie Ningsia enklawę
torgucką (tzw. Torguci Edzi jn-golscy).
1
7
8
S
G a b a n S z a r a w, op. cit., s. 150.
' Batur-Ubuszi
Tiumen, Skazanije
71.
o dierbien-ojratach,
[w:]
Kałmyckije...,
�120
SŁAWOJ S Z Y N K I E W I C Z
D ż u n g a r i i poselstwo dla o m ó w i e n i a ewentualnego p o w r o t u
jednak, n a s t ę p n a
1 0
. Zamiast tego
m i g r a c j a o d b y w a s i ę w k i e r u n k u zachodnim. W
roku
1756 l u b 1758 Ceren t a j d ż i (Szeren w w e r s j i miejscowej) w r a z z 10
r o d z i n t o r g u c k i c h (a t a k ż e
przed
Mandżurami
wielka
z doliny
rzeki
H i nad
Wołgę
1 1
.
Wreszcie
m i g r a c j a z 1771 r o k u — p o w r ó t t e g o ż C e r e ñ a oraz
Ubasziego, k t ó r y
ków
derbeckich, choszuckich i chojckich)
(jedynie
do K o t l i n y D ż u n g a r s k i e j
przypadek
—
odwilż
na
poprowadził
Wołdze
—
ostatnia
kałmuckiego
połowę
miał
tys.
ucieka
Kałmu-
uniemożliwić
u c i e c z k ę c a ł e m u n a r o d o w i ) . B y ł to sukces d y p l o m a c j i c h i ń s k i e j i j e d n o
c z e ś n i e tragedia K a ł m u k ó w ,
gdyż spośród
170 t y s . o s ó b na
miejsce
t a r ł a t y l k o p o ł o w a w s k u t e k g ł o d u i k o n i e c z n o ś c i p r z e b i j a n i a sobie
przez n i e p r z y j a z n e okolice A z j i Ś r o d k o w e j w czasie w ę d r ó w k i
8 miesięcy
1 2
szunów
czuulgan
dokonali
zdecydowali
czowiska w
drogi
trwającej
.
Mandżurowie
którzy
do
się
Tieńszaniu
wchodzących
w
następującej
porzucić
granice
lokacji
Rosji,
przybyszów.
otrzymali
oraz T a r b a g a t a j u . Podzieleni zostali na
skład
sejmu
„Prawowiernych"
Kałmucy,
rozległe
Unen
1 S
10
süsegtejn
i p o w r ó c i l i w S i n k i a n g u do e t n o n i m u T o r g u t . Z k o l e i
dani C e r e ñ a , k t ó r z y kilkanaście lat wcześniej opuścili Tieńszań,
ko
chopod
otrzymali
s t o j ą c e p u s t k ą t e r e n y p o d a ł t a j s k i e — d o l i n y r z e k B u ł g a n , Cagaan i C z i n 1 0
Z ł a t к i n, op. cit, s. 334.
Aż trzy różne daty podaje Men-gu..., s. 144, 154, 155. Por. także G o n g o r,
op. cit., s. 45; G r u m m - G r z у m a j ł o, Zapadniaja Mongolija i
Urjanchajskij
kraj, t. I I I cz. 1, Leningrad 1926, s. 186-187. Przekazywane przez tego ostatniego
autora przypuszczenie, że Ceren był Chojtem, nie może się ostać w świetle faktu,
że ¡po powrocie był on w ł a d c ą choszunu torguckiego (o takiej zaś kwalifikacji de
cydowało pochodzenie władcy, a nie poddanych) oraz powtarzającej się w źródłach
jego konkretnej pozycji w genealogii w ł a d c ó w torguckich (m. in. Men-gu..., s. 145,
154; H . H a s 1 u n d, Men and gods in Mongolia, New York 1935, s. 307).
Men-gu..., s. 453.
13 Przewodnictwo sejmem spoczywało w rękach chana Ubasziego, który zaini
cjował migrację znad Wołgi, po jego śmierci zaś pozostało w jego linii genealo
gicznej. Torguci wchodzący w skład tego sejmu nazwani zostali „starymi" i dzie
lili się na 4 ajmaki, których obiegowe nazwy pochodzą od nazw zajmowanych te
renów. Torguci Char-szar stanowią grupę najliczniejszą (4 choszuny, 54 somony)
i mają koczowiska w Tieńszaniu, zwłaszcza w dolinie rzeki I i i . Torguci Chür-charus (2 choszuny, 7 somonów) oraz Tsin-ho (1 choszun, 4 somony) koczują na północ
od Tieńszaniu w stronę Tarbagataju. Pozostały ajmak, drugi pod w z g l ę d e m liczeb
ności (3 choszuny, 14 somonów) zajął okolice Chowog-sair w górach Tarbagataju.
Ludność tych czterech ajmaków nazywa się często Torgutami Ili-Tarbagatajskimi.
Do sejmu „starych" Torgutów włączono także formalnie małą grupkę (1 somon)
znad rzeki Edzijn, która stanowi byłych poddanych Arawdżura (por. przyp. 7).
Całkowicie odrębną grupę stanowią Torguci kuku-norscy, którzy jeszcze w X V I
wieku odkoczowali z Dżungarii na południowy wschód. Liczą oni 12 choszunów.
Prawdopodobnie w okresie późniejszym część ich powróciła do doliny Iii, skąd ok.
1757 r. w y e m i g r o w a ł a na krótko do K a ł m u k ó w . Po powrocie zajęli oni koczowiska
podałtajskie. Pozostali Torguci kuku-norscy nigdy nie opuszczali Azji. Ich kon
takty z Torgutami Sinkiangu były stosunkowo słabe.
1 1
1 2
�121
T O R G U C I MONGOLII
gel. U t w o r z y l i oni ajmak z ł o ż o n y z d w u c h o s z u n ó w . Jeden z n i c h z n a j
d o w a ł się pod p r z e w o d n i c t w e m C e r e ñ a , k t ó r y o t r z y m a ł t y t u ł
wanga,
w ł a d c ą drugiego z a ś z o s t a ł Szarchuchen z t y t u ł e m bejse. Ten ostatni b y ł
najprawdopodobniej b r a t a n k i e m C e r e ñ a . Poddani obu c h o s z u n ó w n a z y
w a n i b y l i T o r g u t a m i „ n o w y m i " albo b u ł g a n - g o l s k i m i ( t e r m i n „ a ł t a j s c y "
r o z p o w s z e c h n i ł się w l i t e r a t u r z e rosyjskiej), p r z y c z y m jest bardzo p r a w
dopodobne, że o b j ę t o t y m t e r m i n e m r ó w n i e ż nietorguckie n a r o d o w o ś c i ,
k t ó r e w r a z z Cerenem o p u s z c z a ł y D ż u n g a r i ę i w r a z z n i m p o w r ó c i ł y .
W 1773 r . na t e r e n y B u ł g a n u p r z y k o c z o w a ł choszun C h o s z u t ó w z T i e ń szaniu, k t ó r y m k i e r o w a ł a w d o w a po jego w ł a d c y , b ę d ą c a s i o s t r ą Szarchuchena. T r z y w y m i e n i o n e choszuny t w o r z y ł y sejm „ S e r d e c z n i e o d
d a n y c h " ( w d o m y ś l e : d w o r o w i cesarskiemu) Czin setgeltijn
czuulgan,
k i e r o w a n y przez wanga C e r e ñ a .
1 4
Zarysowana w y ż e j sytuacja s t a n o w i ł a r a m y f u n k c j o n o w a n i a s p o ł e c z
ności b u ł g a ń s k i e j w naszych czasach. S p o ł e c z n o ś ć ta dzieliła się i dzieli
nadal, w ś w i a d o m o ś c i starszego pokolenia, na T o r g u t ó w wanga i T o r
g u t ó w beela (co o z n a c z a ł o b y p o d w y ż s z e n i e r a n g i drugiego w ł a d c y w sto
s u n k u do w y j ś c i o w e g o bejse). Od r o k u 1945 koczuje na terenie B u ł g a n u
około 170 r o d z i n p r z y b y ł y c h z C h o w o g - s a i r
w Tarbagataju (a w i ę c
byłych K a ł m u k ó w ) . Tworzą oni trzecią zasadniczą grupę w strukturze
miejscowej. W y s t ę p u j e ponadto jeszcze grupa T a j d ż i j n b ę d ą c a r e z u l t a t e m
p o d z i a ł u choszunu bejse-beela na d w a somony. W t e n s p o s ó b T o r g u c i
b u ł g a ń s c y d z i e l i l i się w p o c z ą t k a c h X I X w i e k u na 3 somony — w a n g a ,
bejse ( p ó ź n i e j beela) i t a j d ż i . Ź r ó d ł a z k o ń c a X I X w i e k u m ó w i ą o 5 som o n a c h , co oznacza, że j u ż w ó w c z a s w r a m a c h choszunu wanga w y
o d r ę b n i ł y się dodatkowe d w a somony A w d ż i j n i Bagszijn, n o t o w a n e
w naszych m a t e r i a ł a c h t e r e n o w y c h . M i m o iż z a c h o w a ł a s i ę p a m i ę ć o n i c h ,
nie w p ł y n ę ł y one zasadniczo na k o n f i g u r a c j ę g r u p o w ą s p o ł e c z e ń s t w a ,
w k t ó r y m obecnie w y r ó ż n i a s i ę t r z y g r u p y autochtoniczne: T o r g u t ó w
W a n g j i n (w w e r s j i miejscowej O n g i j n , najliczniejsi i p r z o d u j ą c y p r e s t i ż o
w o , co jest spadkiem po dawnej h i e r a r c h i i a d m i n i s t r a c y j n e j ) , B e e l i j n
(bardziej zasiedziali na obecnym terenie somonu B u ł g a n ) , T a j d ż i j n (grupa
n a j u b o ż s z a ) , oraz g r u p ę t o r g u c k i c h p r z y b y s z ó w z Chowog-sair, d a w n y c h
K a ł m u k ó w . C h o s z u t ó w n a l e ż a ł o b y u z n a ć r ó w n i e ż za g r u p ę autochtonicz15
1 6
1 4
Dotyczyłoby to przede wszystkim Chojtów i Derbetów, gdyż Choszuci, k t ó
rzy towarzyszyli Cerenowi, powrócili do Sinkiangu bez zmiany etnonimu (por.
Men-gu..., s. 147-148, 156).
Polskie nazewnictwo geograficzne proponuje pisownię Hebukesaier rosyjskie
zaś Kobuk-saur, my jednak będziemy używali pisowni fonetycznie najbliższej ory
ginalnej.
G o n g o r, op. cii., s. 47, przypuszcza, że jest to pomyłka wynikająca z zali
czenia do Torgutów dwu somonów choszuckich. Choszuci jednak nie tworzyli dwu
somonów, co byłoby warunkiem arytmetycznej prawidłowości wnioskowania. Po
nadto miejscowa ludność wyraźnie odróżnia 5 somonów torguckich od somonu
Choszutów.
1 5
1 6
�122
SŁAWOJ S Z Y N K I E W I C Z
n ą w t y m s a m y m sensie, w j a k i m a u t o c h t o n i c z n y m i są b u ł g a ń s c y T o r g u c i .
Pastwiska p o d a ł t a j s k i e zajęli oni b o w i e m w t y m s a m y m m n i e j w i ę c e j
czasie, to znaczy w latach 70-tych X V I I I w i e k u , j a k k o l w i e k p ó ź n i e j przez
k i l k a lat koczowali na terenach p o ł o ż o n y c h bardziej na p ó ł n o c . S t o p i e ń
o d r ę b n o ś c i C h o s z u t ó w od c a ł e g o w y m i e n i o n e g o z e s p o ł u nie w y d a j e s i ę
p r z e k r a c z a ć o d r ę b n o ś c i w y s t ę p u j ą c y c h w e w n ą t r z z e s p o ł u , co sprawia, iż
n i e k i e d y zaciera się poczucie obcości samego e t n o n i m u , s p r o w a d z a j ą c
go do r z ę d u p o z o s t a ł y c h w y r ó ż n i e ń g r u p o w y c h .
P o w y ż s z e u w a g i nie w y c z e r p u j ą b y n a j m n i e j p r o b l e m u h i s t o r i i T o r g u
t ó w . I s t n i e j ą c e ź r ó d ł a u m o ż l i w i a j ą d o k ł a d n i e j s z e jego przedstawienie, co
w y d a j e się potrzebne w k o n t e k ś c i e s ł a b o d o t ą d opracowanej h i s t o r i i
w s z y s t k i c h O j r a t ó w . N a s z y m celem b y ł o wskazanie na t r z y k w e s t i e
o n i e w ą t p l i w y m znaczeniu dla b a d a ń etnograficznych.
Po pierwsze, w i e l k a r u c h l i w o ś ć przestrzenna T o r g u t ó w nie m a j ą c a ,
j a k się wydaje, o d p o w i e d n i k ó w u n o w o ż y t n y c h M o n g o ł ó w wschodnich.
R u c h l i w o ś ć ta, na poziomie w y ż s z y m n i ż z w y k ł e gospodarcze koczowanie
pasterzy — n a z w i j m y go poziomem p o l i t y c z n y m , w i n n a z n a l e ź ć odbicie
w k u l t u r z e . N a l e ż a ł o b y zatem p o s z u k i w a ć ideologicznych u z a s a d n i e ń
r u c h l i w o ś c i , jej e w e n t u a l n y c h k u l t u r o t w ó r c z y c h k o n s e k w e n c j i (tak w za
kresie zmiany, j a k t e ż p e t r y f i k a c j i l u b t w o r z e n i a i n s t y t u c j i ) oraz mecha
n i z m ó w przystosowawczych. Z p u n k t u widzenia h i s t o r i i s p o ł e c z n e j w a ż n e
b y ł o b y o k r e ś l e n i e o ś r o d k ó w i n i c j a t y w y , s p o s o b ó w przekazywania i n f o r
m a c j i i stopnia swobody decyzji, z w ł a s z c z a p r z y p o d e j m o w a n i u m i g r a c j i
przez część zainteresowanej s p o ł e c z n o ś c i .
Po drugie, w e w n ę t r z n e z r ó ż n i c o w a n i e badanego z e s p o ł u w y w o d z ą c e
się z f e u d a l n y c h p o d z i a ł ó w a d m i n i s t r a c y j n y c h ( t r z y g r u p y odpowiada
j ą c e d a w n y m somonom t o r g u c k i m ) . S p o ł e c z n e i k u l t u r o w e konsekwencje
t a k i c h p o d z i a ł ó w u l u d ó w pasterskich nie s ą dobrze zbadane, c h o c i a ż k r y j ą
one i n t e r e s u j ą c e m o ż l i w o ś c i i n t e r p r e t a c y j n e .
Po trzecie, stosunek badanego z e s p o ł u do ś w i a t a z e w n ę t r z n e g o z ł o
ż o n e g o z T o r g u t ó w o o d m i e n n y c h losach historycznych, z i n n y c h n a r o
d o w o ś c i ojrackich, z M o n g o ł ó w Chalcha, wreszcie z l u d ó w obcych etnicz
nie i k u l t u r a l n i e . K r y t e r i a z r ó ż n i c o w a n i a , s p o s ó b s a m o o k r e ś l e n i a , ustale
nie stosunku do g r u p obcych oraz w z g l ę d n y c h odległości s p o ł e c z n y c h
w r a m a c h tego e t n o - u n i w e r s u m w i n n y s t a ć się t u ł a t w i e j u c h w y t n e n i ż
w p r z y p a d k u s p o ł e c z n o ś c i bardziej k o h e r e n t n y c h , o rzadszej sieci w i ę z i
w y c h o d z ą c y c h na z e w n ą t r z g r u p y .
S z c z e g ó l n e o k o l i c z n o ś c i s p r a w i ł y , iż na terenie a ł t a j s k i e g o somonu
B u ł g a n z n a l a z ł s i ę z e s p ó ł l u d z k i s p e ł n i a j ą c y w a r u n k i kompetentnego
zbioru p o t e n c j a l n y c h i n f o r m a t o r ó w w zakresie w y m i e n i o n y c h k w e s t i i .
P o d e j m i e m y obecnie jeden z a s p e k t ó w p r o b l e m u trzeciego, m i a n o
w i c i e podstaw s a m o o k r e ś l e n i a i r e l a c j i do i n n y c h g r u p ojrackich, z n o w u ż
zresztą w ujęciu historycznym.
�123
T O R G U C I MONGOLII
E T N O G E N E Z A TORGUTÓW
Zagadnienie to nie jest d o t ą d w y j a ś n i o n e . K r o n i k i p r e z e n t u j ą c e ideo
l o g i ę p r z y w ó d c ó w f e u d a l n y c h w s k a z u j ą na kereickiego Wang-chana l u b
c z ł o n k a jego r o d z i n y j a k o p r o t o p l a s t ę l i n i i p a n u j ą c e j . N i e u d a ł o s i ę n a m
z n a l e ź ć powszechniejszego odbicia tego w t r a d y c j i l u d o w e j . O r i e n t a c j a
p o l i t y c z n a k r o n i k a r z a ma t u istotne znaczenie, g d y ż znany jest przekaz
0 pochodzeniu z a r ó w n o T o r g u t ó w , j a k i samego Czyngis-chana od m a n
d ż u r s k i e g o d o m u p a n u j ą c e g o . Jedna z p ó ź n i e j s z y c h genealogii w y w o d z i
a r y s t o k r a c j ę t o r g u c k ą od w ł a d c ó w i n d y j s k i c h , co zgodne jest z o g ó l n o m o n g o l s k ą t e n d e n c j ą towarzyszącą umacnianiu się w p ł y w ó w lamaizmu
1 t y m t y l k o s i ę od niej r ó ż n i , że nie adoptuje postaci Czyngisa do k l u c z o
w e j l i n i i , lecz konsekwentnie p o d t r z y m u j e obcość w stosunku
do
C z y n g i s i d ó w . Jednak nawet w tej genealogii w y s t ę p u j e i m i ę W a n g -chana, chociaż w s k a ż o n e j postaci.
Badacze mongolscy d o p a t r u j ą s i ę w y s t ę p o w a n i a e t n o n i m u tor gut j u ż
w Tajnej
historii .
Ramstedt przytacza e t y m o l o g i ę l u d o w ą z a n o t o w a n ą
u T o r g u t ó w w T i e ń s z a n i u — nazwa m a w y w o d z i ć s i ę od
turug-utu
„ s z c z u p l i i d ł u d z y " , sam z a ś ogranicza s i ę do wskazania tureckiego ź r ó d ł o s ł o w i a . Ł y t k i n w y j a ś n i a znaczenie n a z w y j a k o „ p r z y c z y n i a j ą c y t r u d
n o ś c i " , co t a k ż e m o ż e b y ć e t y m o l o g i ą l u d o w ą . Z k o l e i w naszych m a
t e r i a ł a c h t e r e n o w y c h etymologia b u ł g a ń s k a k o j a r z y (chociaż nie w y j a ś n i a )
t e r m i n z n a z w a m i trzech c h a r a k t e r y s t y c z n y c h dla tej z i e m i p r z e d m i o
t ó w — torcog
(czapeczka k o b i e t y z a m ę ż n e j ) , tookun
( b u t y filcowe)
i tooroj (drzewo gobijskie): torcog
malgataj,
tookun
gutaltaj,
tooroj
modtoj
torguud.
D o ś ć rozpowszechniony w l i t e r a t u r z e jest p o g l ą d , że nazwa w y w o d z i
się z w y s t ę p u j ą c e g o w Tajnej
historii
o k r e ś l e n i a g w a r d i i dziennej C z y n
g i s i d ó w , s k ą d niedaleko j u ż do w n i o s k u o genetycznej t o ż s a m o ś c i sub
s t r á t u ludzkiego tej g w a r d i i oraz p l e m i e n i a T o r g u t ó w . Koncepcja taka
ma historyczne analogie i nosi cechy p r a w d o p o d o b i e ń s t w a , ale nie w y
kluczone, że p o w s t a ł a ona p ó ź n o j a k o ś r o d e k i n t e g r a c j i d y s y d e n t ó w
ojrackich, k t ó r z y p r a g n ę l i p o z o s t a ć na marginesie w a l k i o w ł a d z ę w D ż u n
garii. Tezę tę s p r ó b u j e m y u p r a w d o p o d o b n i ć w dalszym ciągu w y w o d u .
1 7
1 8
1S
2 0
2 1
2 2
1 7
Informacja ustna dr. Łuwsanbałdana.
Por. wyjątek kroniki przytoczony przez H a s 1 u n d a, op. cit., s. 306.
S z a g d a r s ü r e n, op. čit., s. 181.
G. I . R a m s t e d t , Etimologija imieni ojrat, [w:] Sbornik w czest 70-letija
G. N. Potanina, S-Pietierburg 1909, s. 556. Koresponduje to z przytoczoną przez
H a s l u n d a (op. cit, s. 307) z kroniki Torgutów Char-szar etymologią w y w o d z ą c ą
etnonim od wyrazu turelluk biyetai „wysokiego wzrostu, wyniośli".
Kałmyckije...,
s. 50 przyp.
Opinię tę powtarzają również G. G. S t r a t a n o v i c h , V . E . E r d n i e v ,
An analysis of social terms, Moskwa 1964, s. 15 (referat na V I I Międzynarodowy
Kongres Nauk Antropologicznych i Etnologicznych w Moskwie).
1 8
1 9
2 0
21
2 2
�124
SŁAWOJ S Z Y N K I E W I C Z
O T o r g u t a c h po raz p i e r w s z y wspomina k r o n i k a Szara Tudżi
wy
m i e n i a j ą c i c h w ś r ó d i n n y c h l u d ó w ojrackich, z i n y c h z a ś k r o n i k X V I I - w i e c z n y c h czyni to j e d y n i e Erdene Tobczi Sagan Seczena. I n n e k r o n i k i
p r z e m i l c z a j ą i c h , n a w e t j e ś l i m ó w i ą o p o z o s t a ł y c h O j r a t a c h . Sam e t n o n i m
p o j a w i a się w e d ł u g Z ł a t k i n a
dopiero w 1567 г., c z y l i na około 40 lat
przed p i e r w s z ą m a s o w ą m i g r a c j ą T o r g u t ó w na t e r e n y Rosji. D a t a ta
nie m o ż e b y ć w p r a w d z i e uznana za d o w ó d na p ó ź n e pojawienie się T o r
g u t ó w , z tej p r z y c z y n y , że w c z e ś n i e j s z e pisane ź r ó d ł a mongolskie są b a r
dzo rzadkie. N i e m n i e j m o ż n a p r z y j ą ć h i p o t e z ę , że sam e t n o n i m jest sto
sunkowo p ó ź n e g o pochodzenia.
I n t e r e s u j ą c e , że najbardziej k o m p e t e n t n a w sprawach
ojrackich
Szara Tudżi postacie historyczne, znane n a m s k ą d i n ą d j a k o p r z y w ó d c y
T o r g u t ó w , i d e n t y f i k u j e j a k o n a l e ż ą c e do omoku ( l i n i i pochodzeniowej)
K e r e i t . Z b i e ż n o ś ć z K e r e i t a m i Wang-chana jest oczywista. Z k o l e i
Gaban Szaraw, autor o stulecie p ó ź n i e j s z y i n a l e ż ą c y do a r y s t o k r a c j i
torguckiej, t w i e r d z i , że część b l i s k i c h p r z o d k ó w Cho O r l ó k a (inicjatora
k a ł m u c k i e j migracji) nazywano Machaczin K e r i a t a m i (Kereitami) . T a k
p o w a ż n e ź r ó d ł o j a k Men-gu-ju-mu-tsi
(z r a c j i d o s t ę p u do nie zachowa
n y c h j u ż k r o n i k torguckich) t w i e r d z i , że w p r z e c i w i e ń s t w i e do pozos
t a ł y c h g ł ó w n y c h n a r o d o w o ś c i ojrackich, pochodzenie rodowe T o r g u t ó w
( k o n k r e t n i e j : i c h p r z y w ó d c ó w ) jest n i e z n a n e .
M a m y praw o s ą d z i ć , że T o r g u t o m z a l e ż a ł o na u z n a n i u i c h p e ł n e j p r z y
n a l e ż n o ś c i do etnosu mongolskiego, czemu p r z e s z k a d z a ł a kereicka t r a
dycja. (Do dziś jeszcze istnieje n i e p e w n o ś ć , czy K e r e i c i b y l i l u d e m m o n
golskim, czy t e ż t u r e c k i m ) . W y r a z e m tego pragnienia jest p o d k r e ś l e n i e
przez Gaban Szarawa, ż e „ T o r g u c i autentycznie [pochodzą] z r o d u o j rackiego" . Z k o l e i a r y s t o k r a t a choszucki, jeszcze w p o c z ą t k a c h X I X w i e
k u k o n t y n u u j e — j a k się w y d a j e — o p i n i ę p r z e c i w s t a w n ą , iż „ T o r g u c i
2 3
ы
2 5
26
r
2 7
2 3
Z ł a t к i n, op. cit, s. 72.
Dotyczy to Mergen-Tumenego, inicjatora przyjęcia lamaizmu przez Ojratów,
niewątpliwego Torguta i kuzyna 2-go stopnia innego przywódcy torguckiego Cho
Orlóka, który prowadził migrację nad Wołgę. Por. Szara Tudżi, mongolskaja leto
pis XVII wieka, Moskwa 1957, s. 169.
Chodzi o pięciu młodszych braci dziada Cho Orlóka, G a b a n
Szaraw,
op. cit., s. 141. Torgucka linia rządząca niewątpliwie traktowała owych Machaczin
Keriatów jako bliskich k r e w n i a k ó w (por. tamże, s. 154). Nie jest wykluczone, że
„Machaczin" jest pomocniczym etnonimem wyróżniającym linię boczną od głównej
linii Kereit (bez przymiotnika) reprezentowanej zgodnie z zasadą senioratu przez
starszych braci znanych jako rządząca linia torgucka. S p r a w ę komplikuje fakt, że
etnonim ma charakter patronimiczny, przodek zaś imieniem Machaczi był (w prze
ciwieństwie do sugestii Gaban Szarawa) pradziadem w prostej linii Cho Orlóka,
co wskazywałoby, że to g ł ó w n a linia arystokracji torguckiej zrezygnowała z etnonimu Kereit, który zresztą rzeczywiście przestał być stosowany. (O Machaczim
wspominają jedynie genealogie wykorzystane w dwu, skądinąd bardzo kompeten
tnych źródłach, Szara Tudżi..., s. 160 i Men-gu..., s. 133.)
2 4
2 5
2
<¡ Men-gu..., s. 115, 133.
G a b a n S z a r a w , op. cit,
2 7
s. 140.
�125
T O R G U C I MONGOLII
2 8
p r z y ł ą c z y l i się do O j r a t ó w " . N i e b y ł o b y zatem nic dziwnego w t y m ,
ż e część a m b i t n i e j s z y c h K e r e i t ó w o d r z u c i ł a t ę n a z w ę p o s ł u g u j ą c się
p a t r o n i m e m Machaczin l u b p r z y j m u j ą c n a z w ę T o r g u t , b y ć m o ż e z i n s p i
r a c j i Tajnej
historii,
czy z b l i ż o n e g o do n i e j ź r ó d ł a . Ten ostatni e t n o n i m
u t w i e r d z i ł s i ę z czasem w p r a k t y c e s p o ł e c z n e j , K e r e i t z a ś p o z o s t a ł w po
staci n a z w y jednego z r o d ó w t o r g u c k i c h (ale w y s t ę p u j e t e ż w tej f u n k c j i
u i n n y c h l u d ó w ) . W e d ł u g i n f o r m a c j i Ramstedta Torguci S i n k i a n g u
m i e l i zachować p a m i ę ć o t y m , jakoby kilkakrotnie zmieniali n a z w ę .
2 B
3 0
Sugerowana t u zmiana m i a ł a j e d n a k szersze, n i ż t y l k o t e r m i n o l o g i c z
ne, znaczenie. T o w a r z y s z y ł a jej t a k ż e , j a k s i ę w y d a j e , zmiana s y m b o
licznej f u n k c j i e t n o n i m u . Przypuszczalnie K e r e i t o d n o s i ł o się jeszcze
(zgodnie ze ś r e d n i o w i e c z n ą t r a d y c j ą r o d o w ą , k t ó r ą w Szara Tudżi s z c z ą t
k o w o reprezentuje o k r e ś l e n i e omok) do c z ł o n k ó w l i n i i a r y s t o k r a t y c z n e j ,
a w i ę c l i n e a ż u w y w o d z ą c e g o s i ę od o k r e ś l o n e g o protoplasty. K i e d y z a ś
w w i e k u X V I O j r a c i poczęli t w o r z y ć p l u r a l i s t y c z n e s p o ł e c z e ń s t w o p o l i
tyczne z ł o ż o n e z m n i e j l u b bardziej n i e z a l e ż n y c h u d z i a ł ó w f e u d a l n y c h
ułusów,
k r y t e r i u m r e k r u t a c j i s p o ł e c z n o ś c i takiego ułusu
nie b y ł o j u ż
krewniacze, c h o c i a ż u O j r a t ó w d ł u ż e j n i ż u C h a ł c h a s ó w z a c h o w a ł y się
g r u p y o cechach r o d u . K r y t e r i u m t y m b y ł a s o l i d a r n o ś ć g r u p y zorganizo
w a n e j na zasadach w s p ó l n o t y interesu, k t ó r a integrowana b y ł a ś r o d k a m i
e k o n o m i c z n y m i i p r z y m u s u zbrojnego. K i e r o w a ł a n i ą rodzina a r y s t o k r a
tyczna n a l e ż ą c a do l i n e a ż u o o k r e ś l o n e j nazwie, n a z w ą z a ś ułusu,
sym
b o l e m i n t e g r u j ą c y m poddanych w o k ó ł w ł a d c y , m o g ł a b y ć w ł a ś n i e nazwa
jego l i n e a ż u l u b t e ż z u p e ł n i e inna, u t w o r z o n a dla tego celu. W y d a j e się,
że t a k i m o g ó l n o s p o ł e c z n y m czy p o l i t y c z n y m e t n o n i m e m b y ł „ T o r g u t "
Nie b y ł to też, j a k się w y d a j e , przypadek izolowany. Podobnie m o ż n a
interpretować relację między terminami Udżeit — Choszut
oraz
Czoros — D ż u n g a r i Czoros — Derbet. N i e m n i e j przypadek T o r g u t ó w
z jednego p u n k t u widzenia w y d a j e się s z c z e g ó l n y . O t ó ż jest bardzo
prawdopodobne, że w s p ó l n o t a i n t e r e s ó w , k t ó r a ex definitione
miała
i n t e g r o w a ć ułus t o r g u c k i , p o l e g a ł a na opozycji wobec idei p a ń s t w a
d ż u n g a r s k i e g o . W procesie f o r m o w a n i a się n a r o d o w o ś c i k l u c z o w ą r o l ę
o d e g r a ł p r o g r a m p o l i t y c z n y o d w o ł u j ą c y się do t r a d y c j i rozdrobnienia
feudalnego ( j a k k o l w i e k b y paradoksalnie t a k i wniosek nie b r z m i a ł ) . P r z y
puszczenie to m o ż n a b u d o w a ć na w y j ą t k o w o k o n s e k w e n t n e j polityce se
p a r o w a n i a się T o r g u t ó w od w ł a d z y centralnej, t y m bardziej z r e s z t ą k o n
sekwentnego, i m bardziej Torguci r o ś l i w siłę, co oznacza p o w i ę k s z a n i e
się i c h l i c z e b n o ś c i w s k u t e k n a p ł y w u n o w y c h z w o l e n n i k ó w i c h izolacjonistycznej p l a t f o r m y politycznej.
31
2 8
В a t u r - U b u s z i, op. cit., s. 26.
" G i u m m - G r z y m a j ! o , op. cit., s. 188-189 przyp.
R a m s t e d t , op. cit., s. 556.
Według Szara Tudżi, s. 169, przywódca Choszutów Bajbagas należał do amo
ku Udżeit.
3 0
3 1
�126
SŁAWOJ S Z Y N K I E W I C Z
Tworzenie n a r o d o w o ś c i w r a m a c h politycznej j e d n o ś c i ułusu
wyma
g a ł o k u l t y w o w a n i a tej j e d n o ś c i , c z y l i d ł u ż s z e j stabilizacji. P o n i e w a ż j e d
n a k ułusy p o w s t a w a ł y w w y n i k u d z i a ł a ń spontanicznych, l i n i e p o d z i a ł ó w
u t r w a l i ł y p o c z ą t k o w ą m o z a i k ę . Czytelna jest ona z l i s t y nazw r o d o
w y c h w s k ł a d z i e p o s z c z e g ó l n y c h n a r o d o w o ś c i . T y t u ł e m p r z y k ł a d u po
s ł u ż m y się l i s t ą r o d ó w n o t o w a n y c h u T o r g u t ó w i C h o s z u t ó w a ł t a j s k i c h
oraz T o r g u t ó w Chowog-sair. W y s t ę p u j e w n i c h co n a j m n i e j 5 r o d ó w
0 nazwach i d e n t y c z n y c h z e t n o n i m a m i ułusów
czy n a r o d o w o ś c i f u n k c j o
n u j ą c y c h samodzielnie w n o w s z y m okresie (Bagatuud, Barga, C h a t a m u u d ,
Chojt, C h u s z u u t ) . Ponadto w d w u w y p a d k a c h w y s t ę p u j e z b i e ż n o ś ć
nazw r o d o w y c h u C h o s z u t ó w i T o r g u t ó w ( C h o t t u u d i Szarnuut). Z k o l e i ,
dla p o d k r e ś l e n i a s p o n t a n i c z n o ś c i procesu f o r m o w a n i a się n a r o d o w o ś c i
trzeba w s k a z a ć na r ó ż n i c e w y s t ę p u j ą c e m i ę d z y a ł t a j s k ą i t a r b a g a t a j s k ą
g a ł ę z i a m i T o r g u t ó w . O t ó ż na 19 r ó ż n y c h nazw r o d o w y c h w y s t ę p u j ą
c y c h w obu grupach razem w z i ę t y c h , t y l k o 2 są w s p ó l n e (Chuszuut
32
3 3
1 M e r k i t ) . Jest to d o k ł a d n i e t a k i sam w s k a ź n i k z b i e ż n o ś c i , j a k i w y
s t ę p u j e m i ę d z y Choszutami i T o r g u t a m i a ł t a j s k i m i . Z a t e m s t o p i e ń z r ó ż
nicowania w ramach tej samej n a r o d o w o ś c i m o ż e b y ć t a k i sam j a k poza
jej granicami. S ą to o c z y w i ś c i e t y l k o formalne k r y t e r i a z r ó ż n i c o w a n i a ,
k u l t u r o w e m o g ą d a ć obraz odmienny. P r z e m a w i a j ą one jednak silnie na
rzecz w n i o s k u o p o c z ą t k o w y m chaosie c h a r a k t e r y z u j ą c y m f o r m o w a n i e s i ę
n a r o d o w o ś c i na etapie z w i ą z k ó w p o l i t y c z n y c h oraz na rzecz tezy, że d o
piero stabilizacja polityczna, p o c z y n a j ą c od X V I I w i e k u d a ł a m o ż l i
w o ś ć tworzenia się stosunkowo s t a ł y c h i j e d n o r o d n y c h s p o ł e c z n o ś c i j a k o
d e s y g n a t ó w i s t n i e j ą c y c h e t n o n i m ó w . P o n i e w a ż jednak stabilizacja ta n i e
b y ł a t r w a ł a , proces b y ł k o n t y n u o w a n y , c h o ć w z w o l n i o n y m tempie. Jest
p r z e c i e ż znamienny b r a k p e w n o ś c i , czy Derbeci i Chojci, k t ó r z y ok.
1757 r. u c i e k l i z D ż u n g a r i i w r a z z T o r g u t a m i C e r e ñ a , p o w r ó c i l i j a k o
Torguci, czy t e ż oddzielnie . Podobnie K a ł m u c y pod w o d z ą Ubasziego,
k t ó r z y nad W o ł g ą s k ł a d a l i się p r ó c z T o r g u t ó w co n a j m n i e j z C h o s z u t ó w
oraz D e r b e t ó w , osiedleni zostali w S i n k i a n g u j a k o Torguci, ź r ó d ł a z a ś
m a n d ż u r s k i e nie w s p o m i n a j ą nic o o d r ę b n y c h r o z w i ą z a n i a c h a d m i n i s t r a
c y j n y c h dla i n n y c h n a r o d o w o ś c i .
3 4
W y d a j e się zatem, że nie m o ż n a obecnie d a ć precyzyjnej odpowiedzi
na pytanie o etniczne k o m p o n e n t y procesu etnogenezy T o r g u t ó w , poza
wskazaniem, że b y ł y to r ó ż n e g r u p y O j r a t ó w . W y d a j e się jednak n i e 3 2
Bagatuud, ród choszucki i zarazem omok ojracki poświadczony w Szara
Tudżi. Chadamuud, ród choszucki i zarazem lud wymieniony przez
Batur-Ubus z i (op. cit., s. 47) w jednym rzędzie z Choszutami i Chojtami. Chuszuut, ród
torgucki jednobrzmiący z etnonimem Choszut.
Opieram się na porównaniu własnych materiałów terenowych z informacja
mi Potanina i Władimircowa.
T a druga ewentualność nie oznacza jednak zachowania odrębności, gdyż nie
ma żadnego śladu ich samodzielnego istnienia wśród azjatyckich Ojratów (por.
przyp. 14). Jeśli zatem powrócili, to tylko w składzie Torgutów albo Choszutów
3 3
3 4
�.127
T O R G U C I MONGOLII
m a l pewne, że proces t e n r o z p o c z ą ł się n i e w i e l e w c z e ś n i e j n i ż w w i e
k u X V I , nie z a ś w czasach f u n k c j o n o w a n i a dziennej g w a r d i i C z y n g i s i d ó w .
Wskazanie p r o p o r c j i u d z i a ł u p o s z c z e g ó l n y c h n a r o d o w o ś c i o j r a c k i c h w et
nogenezie T o r g u t ó w m u s i a ł o b y p o d l e g a ć o d r ę b n e m u p o s t ę p o w a n i u do
w o d o w e m u dla k a ż d e j n i e m a l z 7 i c h g r u p t e r y t o r i a l n y c h ( p o m i j a j ą c
K a ł m u k ó w ) . D z i e l i je b o w i e m nie t y l k o p r z e s t r z e ń , lecz t a k ż e koleje l o
s ó w , kompozycja r o d ó w oraz odmienne stosunki z s ą s i a d a m i . W y s t a r c z y
p o w i e d z i e ć , że t y l k o w ostatnich d w u stuleciach T o r g u c i a ł t a j s c y w s p ó ł
ż y l i bardzo blisko (ze znamionami a k u l t u r a c j i ) z s ą s i e d n i m i Choszutami,
u t r z y m y w a l i t e ż ścisłe z w i ą z k i z Zachczinami i U r i a n c h a j a m i . P o z o s t a ł e
g r u p y t o r g u c k i e w s p ó ł ż y ł y bliżej — p r ó c z C h o s z u t ó w — r ó w n i e ż z E l e t a m i ,
D e r b e t a m i a t a k ż e Czacharami. P ó ł n o c n i Torguci s ą s i a d o w a l i z Kazacha
m i , p o ł u d n i o w i z a ś m i ę d z y i n n y m i z U j g u r a m i , co r ó w n i e ż nie p o z o s t a ł o
bez w p ł y w u na pewne dziedziny k u l t u r y . Towarzyszy t e m u t a k ż e silne
z r ó ż n i c o w a n i e antropologiczne wykazane przez I w a n o w s k i e g o .
35
Przedstawiony p o w y ż e j wniosek o pochodzeniu T o r g u t ó w nie p o j a w i a
się po raz pierwszy. S f o r m u ł o w a ł go j u ż G r u m m - G r z y m a j ł o , ogranicza
j ą c w p r a w d z i e proces etnogenezy do ś r e d n i o w i e c z a . W e d ł u g jego o p i n i i
T o r g u c i to „ g r u p a narodowa p o w s t a ł a w epoce mongolskiej z f r a g m e n t ó w
r o z l i c z n y c h n a r o d o w o ś c i " . Ś w i a d o m i go są t a k ż e Ojraci, k t ó r z y nazy
w a j ą T o r g u t ó w cochor, c z y l i „ p s t r y m i , z r ó ż n i c o w a n y m i " . Co w i ę c e j ,
ś w i a d o m o ś ć ta nie obca jest s a m y m T o r g u t o m , k t ó r z y zgodnie z z a s a d ą
socjocentryzmu p r z y m i o t n i k i e m cochor o b d a r z a j ą i n n ą g r u p ę t o r g u c k ą ,
z a ś dżinken
„ p r a w d z i w y , a u t e n t y c z n y " o d n o s z ą do w ł a s n e j .
3 6
3 7
3 8
W ź r ó d ł a c h nie z n a j d u j e m y b e z p o ś r e d n i c h s t w i e r d z e ń o w y p a d k a c h
zlania się T o r g u t ó w z i n n y m i n a r o d o w o ś c i a m i o j r a c k i m i . N a t r a f i a m y
jednak na w s k a z ó w k i , że n i e j e d n o k r o t n i e i s t n i a ł y po t e m u s p r z y j a j ą c e
w a r u n k i . Tak w i ę c część T o r g u t ó w k u k u - n o r s k i c h w c h o d z i ł a w s k ł a d
choszunu C h o s z u t ó w i celem przerwania tego stanu rzeczy g r o ż ą c e g o
a s y m i l a c j ą , z d e c y d o w a ł a się na uznanie z w i e r z c h n i c t w a c h i ń s k i e g o uzys
k u j ą c mecenat dla o d r ę b n o ś c i a d m i n i s t r a c y j n e j . D o k ł a d n i e n i e m a l
o d w r o t n a sytuacja w y s t ą p i ł a w B u ł g a n i e z a g r a ż a j ą c i n t e g r a l n o ś c i Cho
s z u t ó w , k t ó r z y j a k o p ó ł somonu w c h o d z i l i w s k ł a d choszunu torguckiego
beela Szarchuchena. K i e d y z w i ą z e k ten zaczął n a r u s z a ć interesy Cho
s z u t ó w , u z y s k a l i o n i z g o d ę w ł a d z m a n d ż u r s k i c h na opuszczenie t e r y t o r i u m
B u ł g a n u pod pretekstem o k r u c i e ń s t w p o p e ł n i a n y c h przez beela.
Po
w r ó c i l i do B u ł g a n u dopiero, gdy u z y s k a l i m o ż l i w o ś ć u f o r m o w a n i a od3 9
3 5
Opieram się na relacji przekazanej przez G r u m m - G r z y m a j ł ę ,
op. cit.,
s. 185.
36
Tamże, s. 186.
Tamże.
Zanotowane przez naszą ekspedycję
Torgutami ałtajskimi i chowog-sairskimi.
Men-gu..., s. 133.
37
3 8
39
we
wzajemnych
relacjach
pomiędzy
�128
SŁAWOJ S Z Y N K I E W I C Z
40
r ę b n e g o c h o s z u n u . O Choszutach z Char-szar i n t e g r u j ą c y c h się z t a m
t e j s z y m i T o r g u t a m i , p r z y n a j m n i e j w f o r m i e w s p ó l n e j organizacji w o j s k o
w e j , pisze H a s l u n d . M i m o iż nie m o ż e m y p r z y t o c z y ć k o n k r e t n y c h p r z y
k ł a d ó w d e f i n i t y w n e j asymilacji, o i c h i s t n i e n i u ś w i a d c z y k o m p o z y c j a
r o d o w a p o s z c z e g ó l n y c h n a r o d o w o ś c i o j r a c k i c h oraz historia E l e t ó w , k t ó
r z y u f o r m o w a l i się p ó ź n i e j od T o r g u t ó w , w c h ł a n i a j ą c stopniowo r ó ż n e
grupy, zwłaszcza zaś D ż u n g a r ó w .
4 1
K U L T U R A A D Z I E J E SPOŁECZNE
P r o p o n u j ą c w y ż e j uznanie tezy, iż n a r o d o w o ś ć torgucka r o z w i n ę ł a
się i u m o c n i ł a w X V I w i e k u j a k o o ś r o d e k d y s y d e n t ó w wobec n o w y c h
tendencji p o l i t y c z n y c h l u b raczej z w o l e n n i k ó w status quo,
przyjąłem
p o g l ą d , że T o r g u c i nie m i e l i a m b i c j i p o l i t y c z n y c h i pozostawali na
uboczu w a l k i o p r z y w ó d z t w o w ś r ó d O j r a t ó w , k t ó r a t o c z y ł a s i ę g ł ó w n i e
m i ę d z y Czorosami i Choszutami. Dlatego t e ż o p u ś c i l i D ż u n g a r i ę p r z e
k s z t a ł c a j ą c ą się z r e p u b l i k i u d z i e l n y c h p a n o w a ń w centralistycznie r z ą
dzony chanat. Paradoksalnie, owo d ą ż e n i e do p a r t y k u l a r y z m u m i a ł o
s p r a w i ć , ż e T o r g u c i u t w o r z y l i o r g a n i z m p o l i t y c z n y nad W o ł g ą i k i e r o
w a l i n i m jako p r z y w ó d c y K a ł m u k ó w . W i e m y t e ż , ż e u t r z y m y w a l i a k t y w
ne k o n t a k t y z r e s z t ą O j r a t ó w .
J e ś l i z p o w y ż s z e g o zechcemy w y c i ą g n ą ć wniosek, że c e c h ą T o r g u t ó w
jest pragnienie pozostawania na p e r y f e r i a c h w stosunku do o ś r o d k a
p r e z e n t u j ą c e g o d y n a m i k ę r o z w o j o w ą , to i c h w s p ó ł c z e s n e p o ł o ż e n i e , za
r ó w n o w M o n g o l i i , j a k t e ż w S i n k i a n g u czy s ą s i a d u j ą c y c h z n i m p r o
w i n c j a c h C h i n , z d a w a ł o b y s i ę to p o t w i e r d z a ć . K o n t y n u o w a n y jest j e d n o
c z e ś n i e paradoks a k t y w n e g o m a r g i n a l i z m u , k t ó r e to p o j ę c i e s t o s u j ę na
oznaczenie odrzucenia z a ś c i a n k o w o ś c i i uczestniczenia z dystansu w w a ż
n y c h w y d a r z e n i a c h . P o d a ł t a j s k i , g ł ę b o k o k r e s o w y somon t o r g u c k i , m ó g ł
b y b y ć p o k a z o w y m p r z y k ł a d e m p o z y t y w n y c h z m i a n z a c h o d z ą c y c h obec
nie w M o n g o l i i . W y s t a r c z y w s p o m n i e ć w i e l k ą b a d a w c z ą s t a c j ę sadown i c z o - o g r o d n i c z ą ( j e d n ą z czterech w k r a j u ) , d z i ę k i k t ó r e j B u ł g a n z y s k a ł
s ł a w ę oazy; r o l n i c t w o — w p r a w d z i e o d a w n e j t r a d y c j i — lecz w s p ó ł
c z e ś n i e sprawnie zorganizowane i p o s ł u g u j ą c e się m a s z y n a m i ; p r z e m y s ł
t e r e n o w y na s k a l ę w i ę k s z ą n i ż w i n n y c h znanych n a m somonach; w r e s z
cie urbanistyczne planowanie c e n t r u m somonowego. Somon s p r a w i a w r a
ż e n i e bogatego i wszechstronnie w y k o r z y s t u j ą c e g o m o ż l i w o ś c i awansu,
jakie s t w o r z y ł o p a ń s t w o .
K o n t r a s t u j e to z a r ó w n o z p r z e s z ł o ś c i ą , j a k t e ż ze w s p ó ł c z e ś n i e u k s z t a ł
t o w a n y m m o d e l e m z m i a n y k u l t u r o w e j . P i e r w s z y k o n t r a s t sprowadza s i ę
do prostej opozycji: dostatek — u b ó s t w o . P r z e ł o m w i e k ó w X I X i X X
40
4 1
Tamże, s. 156.
H a s l u n d , op. cit., s. 220.
�129
T O R G U C I MONGOLII
c h a r a k t e r y z o w a ł się w e d ł u g s ł ó w G r u m m - G r z y m a j ł y oraz naszych i n
f o r m a t o r ó w k a t a s t r o f a l n y m p o ł o ż e n i e m gospodarczym, k t ó r e z m u s i ł o a d
m i n i s t r a c j ę c h i ń s k ą do u l g p o d a t k o w y c h , z z w ł a s z c z a zniesienia u c i ą ż l i w e j
s ł u ż b y p o c z t o w e j . D l a b e z p o ś r e d n i e g o obserwatora
oczywista jest
r a d y k a l n a zmiana s y t u a c j i , p r z y n a j m n i e j w s k a l i o g ó l n e j , jeśli nie
w s z y s t k i c h jednostek.
D r u g i k o n t r a s t dotyczy k o n s e k w e n c j i z m i a n m o d e r n i z a c y j n y c h d l a
miejsca k u l t u r y t r a d y c y j n e j w systemie w a r t o ś c i . W w i e l u rejonach
k r a j u notuje się drastyczny spadek a u t o r y t e t u w a r t o ś c i t r a d y c y j n y c h ,
k t ó r e — z p e w n y m i w y j ą t k a m i — p o j m u j e się jako s t o j ą c e w sprzecz
ności z procesem w s p ó ł c z e s n y c h przemian, co odbija się t a k ż e na sto
sunkach m i ę d z y p o s z c z e g ó l n y m i p o k o l e n i a m i . W p r z y p a d k u T o r g u t ó w
nie s t w i e r d z i l i ś m y pojawienia s i ę t a k i e j opozycji, co nie oznacza, że
t r a d y c y j n a k u l t u r a f u n k c j o n u j e t a m w niezmienionej postaci. Z m i a n y
w ś w i a d o m o ś c i s p r a w i ł y , że s t r a c i ł a ona s w ą f u n k c j o n a l n o ś ć , jednak pa
m i ę ć o n i e j akceptowana jest jako element o k r e ś l e n i a w ł a s n e j t o ż s a
m o ś c i g r u p o w e j . W tej sytuacji nie dochodzi do zerwania ciągłości prze
kazu k u l t u r o w e g o , ani t e ż do przerwania k o n t a k t u m i ę d z y p o k o l e n i a m i .
42
P o j a w i ć się m o ż e pytanie o s t o p i e ń z a c h o w a w c z o ś c i k u l t u r y t o r g u c k i e j . N a l e ż a ł o b y s t w i e r d z i ć , że najprawdopodobniej nie s p r a w d z ą s i ę
oczekiwania G r u m m - G r z y m a j ł y , k t ó r y p i s a ł :
„Ałtajcy (tzn. Torguci ałtajscy) winni reprezentować inny stopień bytowania
niż ich współplemieńcy, którzy oddzielili się od nich w pierwszej połowie X V I I
wieku, ponieważ będąc grupą poddaną mniejszym w p ł y w o m obcym e w o l u o w a ł a
słabiej i w mniejszym stopniu podlegała przekształceniom, winna też zachować
bardziej pierwotne, podstawowe cechy życia społecznego..."
4 3
F a k t e m jest, że s p o t k a l i ś m y się z ż y w ą jeszcze p a m i ę c i ą o w i e l u
cechach k u l t u r y t r a d y c y j n e j , k t ó r e w ś r ó d C h a ł c h a s ó w nie t y l k o p r z e s t a ł y
f u n k c j o n o w a ć , lecz n a w e t nie w c h o d z ą j u ż do zasobu w i e d z y o w ł a s n e j
p r z e s z ł o ś c i . D o t y c z y to przede w s z y s t k i m sfery w i e r z e n i o w e j , a p r z y
czyna t k w i chyba w znacznie s ł a b s z y m o d d z i a ł y w a n i u l a m a i z m u , k t ó r y
nie zdołał z n i s z c z y ć p e w n y c h p r a k t y k n a l e ż ą c y c h do etapu w c z e ś n i e j
szego. Natomiast p o r ó w n a n i e , k t ó r e s u g e r o w a ł G r u m m - G r z y m a j ł o , to
znaczy z i n n y m i g r u p a m i t o r g u c k i m i , nie d a ł o b y przypuszczalnie spo
dziewanego p r z e z e ń obrazu. N a podstawie w s t ę p n e g o zestawienia T o r
g u t ó w m i e j s c o w y c h z chowog-sairskimi m o ż n a p r z y p u s z c z a ć , że w ł a ś n i e
t y m o s t a t n i m n a l e ż a ł o b y p r z y p i s a ć w i ę k s z ą z a c h o w a w c z o ś ć , t a k w za
kresie s t r o j u , uczesania i o b r z ę d o w o ś c i ( p r z y n a j m n i e j w e d ł u g s t a n u bez
p o ś r e d n i o po i c h p r z y b y c i u pod A ł t a j ) .
N i e m n i e j w jednej w a ż n e j dziedzinie T o r g u c i b u ł g a ń s c y zachowali,
wprawdzie już tylko pamięć interesującego kompleksu obrzędowego,
k t ó r y w y d a j e s i ę m i e ć z r e s z t ą znacznie szerszy geograficznie zasięg, j a k 4 2
43
Grumm-Grzymajło,
Tamże, s. 193-194.
9 — Etnografia Polska, t. X X I , z. 1
op. cit., s. 194.
�130
SŁAWOJ S Z Y N K I E W I C Z
k o l w i e k w ł a ś n i e b y l i K a ł m u c y u t r a c i l i go. M a m t u na m y ś l i f u n k c j ę
o b r z ę d u weselnego p o l e g a j ą c ą na s y m b o l i c z n y m o d t w a r z a n i u wczesnego
s t a d i u m procesu f o r m a t y w n e g o s p o ł e c z e ń s t w a i jego k u l t u r y . J e ś l i u i n
n y c h l u d ó w Ś r o d k o w e j A z j i c e n t r a l n y m p u n k t e m o b r z ę d u weselnego
b ę d z i e inscenizacja bohaterskich w y d a r z e ń historycznych, to u T o r g u t ó w
w y d a j e się n i m b y ć demonstracja c y k l u ewolucyjnego domostwa. (Nie
b y ł to w p r a w d z i e w ą t e k eksponowany, t k w i ł on niejako w t l e o b r z ę d u ,
j a k k o l w i e k b y ł o b o w i ą z k o w y ) . N o w o p o w s t a j ą c a rodzina m i a ł a o b o w i ą z e k
r o z p o c z y n a ć ż y c i e w dżołom — pomieszczeniu b ę d ą c y m p r y m i t y w n i e j szą
f o r m ą j u r t y (pozbawionej p i o n o w y c h ścian), w k t ó r y m stawiano dodatko
w o rosochaty maszt s y m b o l i z u j ą c y jeszcze w c z e ś n i e j s z ą f o r m ą domos
t w a — s z a ł a s . Ognisko domowe i n i c j o w a n o p o m i ę d z y k a m i e n i a m i p o d
t r z y m u j ą c y m i kocioł. Ta demonstracja filogenezy domostwa, a p o ś r e d n i o
i r o d z i n y , t r w a ł a przez czas o b r z ę d u weselnego jedynie, m i a ł a w i ę c cha
r a k t e r r y t u a ł u . K w a l i f i k a c j i tej nie zmienia fakt, że w p r z e s z ł o ś c i bar
dzo w i e l e r o d z i n z p o w o d u u b ó s t w a k o n t y n u o w a ł o ż y c i e w
dżołomie
przez czas d ł u ż s z y . J e ś l i jednak o d p a d a ł y ograniczenia materialne, w ó w
czas nowa j u r t a , o m o ż l i w i e w y s o k i m standarcie, o c z e k i w a ł a z a k o ń c z e n i a
o b r z ę d u p o w t a r z a j ą c e g o j e j c y k l r o z w o j o w y , b y p r z e j ą ć swe f u n k c j e .
W t e n s p o s ó b s p o ł e c z e ń s t w o o d n a w i a j ą c e s i ę biologicznie przez zawie
ranie m a ł ż e ń s t w , o d n a w i a ł o t e ż stale proces k r e o w a n i a s i ę j a k o i n s t y t u c j i
przez s y m b o l i z u j ą c e j ą r ó w n a n i e : domostwo 4- ognisko domowe = r o
dzina
s p o ł e c z e ń s t w o . W y s t ą p i e n i e t a k i e j f u n k c j i w o b r z ę d z i e wesel
n y m l u d ó w mongolskich, w r a z z r u d y m e n t a r n ą i n t e r p r e t a c j ą , zanoto
wane z o s t a ł o po raz pierwszy, co przypuszczalnie z a w d z i ę c z a m y ż y w o t
n o ś c i d a w n y c h e l e m e n t ó w w k u l t u r z e T o r g u t ó w , j a k t e ż zachowanej
przez n i c h samych, p r z y n a j m n i e j c z ę ś c i o w o , u m i e j ę t n o ś c i w i d z e n i a w ł a s n e
go ż y c i a s p o ł e c z n e g o i duchowego w kategoriach systemu uniwersalnego.
W y d a j e się, że ś l a d y tej u m i e j ę t n o ś c i dostrzec m o ż n a r ó w n i e ż w i n t e r
p r e t o w a n i u przez n i c h w ł a s n e j m o b i l n o ś c i .
H i s t o r i a T o r g u t ó w , j a k w s k a z y w a l i ś m y na to w c z e ś n i e j ,
obfituje
w p r z y k ł a d y d y n a m i z m u przestrzennego. R ó w n i e ż ta cecha jest k o n t y
nuowana. W y s t a r c z y w s k a z a ć na t r z y w i e l k i e m i g r a c j e w czasach n o w o
ż y t n y c h . R o k 1922 — T o r g u c i W a n g i j n o d b y w a j ą d r o g ę do T i e ń s z a n i u
(ok. 600 k m w l i n i i prostej) po to, b y po 20 z g ó r ą latach p o w r ó c i ć . Po
dobnie, t y l k o w i n n y m czasie, w ę d r u j e część T o r g u t ó w B e e l i j n . Rok
1945 — n i e m a l 200 r o d z i n T o r g u t ó w tarbagatajskich przesiedla się pod
A ł t a j (ok. 460 k m w l i n i i prostej). R u c h y mniejszych g r u p na k r ó t s z y c h
nieco trasach t r w a j ą stale, powodowane naporem K a z a c h ó w l u b i n n y m i
p r z y c z y n a m i . D o l a t 4 0 - t y c h S i n k i a n g c h a r a k t e r y z u j ą c y s i ę b r a k i e m sta
b i l n o ś c i p o l i t y c z n e j s t a n o w i ł d u ż ą siłę p r z y c i ą g a j ą c ą . W p ó ź n i e j s z y m
okresie, po z a m k n i ę c i u g r a n i c y p a ń s t w o w e j , d y n a m i c z n i T o r g u c i z w r ó c i
l i s w o j ą u w a g ę k u r o z w i j a j ą c y m się o ś r o d k o m p r z e m y s ł o w y m samej
M o n g o l i i , m i g r u j ą c do n i c h dla p o d j ę c i a pracy zarobkowej. C o k o l w i e k
�T O R G U C I MONGOLII
181
d a ł o b y s i ę p o w i e d z i e ć o m o t y w a c h tej r u c h l i w o ś c i , na pewno nie b y ł a
ona spowodowana k o n i e c z n o ś c i ą e k o n o m i c z n ą w sensie m a k r o s p o ł e c z n y m — m i a n o w i c i e p o t r z e b y m i e s z k a ń c ó w tej ziemi nie w y k r a c z a ł y poza
m o ż l i w o ś c i ś r o d o w i s k a . To ostatnie b o w i e m dostarcza obszernych i w y
d a j n y c h pastwisk, k t ó r e zawsze są w stanie w c h ł o n ą ć d o d a t k o w y c h u ż y t
kowników, o czym świadczy przykład Choszutów, przesiedleńców z Tarbagataju, czy licznych kazachskich p r z y b y s z ó w . N i e zamierzam b y n a j
m n i e j s u g e r o w a ć istnienia n i e o k r e ś l o n e j i m m a n e n t n e j potrzeby r u c h l i
w o ś c i przestrzennej u k o c z o w n i k ó w , c h c i a ł b y m raczej w s k a z a ć na r o l ę
c z y n n i k a ideowego j a k o p o w a ż n e j s i ł y m o t y w a c y j n e j w ż y c i u pasterzy
b ę d ą c y c h p r z e d m i o t e m niniejszej r e l a c j i .
P r z y j r z y j m y się p r z y k ł a d o m p r z y t a c z a n y m uprzednio. Choszuci (gdy
w 1773 r. p r z e n i e ś l i s i ę pod A ł t a j ) o d e r w a l i się od w s p ó ł p l e m i e ń c ó w rze
k o m o w p r o t e ś c i e p r z e c i w k o i c h postawie w j a k i m ś zatargu i po to, b y
z a d o ś ć u c z y n i ć p r a g n i e n i u swej p r z y w ó d c z y n i p o ł ą c z e n i a s i ę z k r e w n y m i ,
z r y w a j ą c z r e s z t ą tego samego t y p u w i ę z i c a ł e j g r u p y . Po r e w o l u c j i ,
m i e s z k a ń c y d o l i n y B u ł g a n opuścili k r a j pod w p ł y w e m m o t y w a c j i p o l i
tycznej, p r o w a d z e n i nie przez w ł a s n e g o w ł a d c ę , lecz przez u r i a n c h a j skiego mnicha-demagoga. C i sami u c i e k i n i e r z y p o w r ó c i l i m i ę d z y i n n y m i
w rezultacie m i s j i propagandowej zorganizowanej przez lokalne w ł a d z e
b u ł g a ń s k i e . Z k o l e i T o r g u c i Chowog-sair zdecydowali s i ę o p u ś c i ć z a j m o
wane t e r e n y w w y n i k u sporu z ż o n ą z m a r ł e g o p r z y w ó d c y na t l e j e j n i e
u d o l n o ś c i oraz ulegania w p ł y w o m c h i ń s k i m i w y b r a l i B u ł g a n w s k u t e k
ideowego o d d z i a ł y w a n i a nowego w z o r u ż y c i a s p o ł e c z n e g o w l u d o w e j
M o n g o l i i , przekazanego i m u m i e j ę t n i e przez o f i c e r ó w p o l i t y c z n y c h .
O d w o ł a j m y s i ę do w e r b a l i z a c j i p r z y c z y n podobnych decyzji. W i e l k a
m i g r a c j a nad W o ł g ę r o z p o c z ę ł a się, p o n i e w a ż k s i ą ż ę Cho O r l o k „ n i e c h c i a ł
wyniszczenia s w o i c h poddanych, g d y w czasie zamieszek O j r a c i d ż u n garscy zabijali s i ę n a w z a j e m " . W s p ó ł o r g a n i z a t o r i p r z y w ó d c a m i g r a c j i
T o r g u t ó w Chowog-sair do B u ł g a n u podaje j a k o b e z p o ś r e d n i ą p r z y c z y n ę
d e z e r c j ę o d d z i a ł u r e k r u t ó w t o r g u c k i c h , przestraszonych źle z r o z u m i a n y m
s y g n a ł e m t r ą b k i ż o ł n i e r z y c h i ń s k i c h i o b a w ę przed s k u t k a m i tej dezercji.
C z ł o w i e k , k t ó r y to m ó w i , zdaje sobie j e d n o c z e ś n i e s p r a w ę ze w z m o ż o n e
go ucisku, j a k i z a s t o s o w a ł y w ł a d z e m a n d ż u r s k i e wobec T o r g u t ó w oraz
z a g r o ż e n i a ze s t r o n y kazachskich b a n d nacjonalisty Osmana. N i e prze
szkadza m u t o jednak i n t e r p r e t o w a ć h i s t o r i ę , k t ó r ą sam t w o r z y ł , na w z ó r
m i t u o powrocie K a ł m u k ó w do D ż u n g a r i i w w y n i k u poruszenia spowo
dowanego h a r c a m i konia, k t ó r e g o s i e r ś ć z a j ę ł a s i ę ogniem.
44
N i e p r o p o n u j ę t r a k t o w a ć r e a k c j i e m o c j o n a l n y c h — n a w e t jeśli rze
czywiście w y s t ę p o w a ł y — jako przyczynowej siły w dzianiu się historii.
M i a ł y one b o w i e m g ł ę b s z e p o d ł o ż e i w n i m dopiero t k w i ą m e c h a n i z m y
o k r e ś l a j ą c e losy zainteresowanych s p o ł e c z n o ś c i . N i e m n i e j , w a r t o z w r ó c i ć
u w a g ę na to, że m y ś l e n i e historyczne k r o n i k m o n g o l s k i c h (ale p r z e c i e ż
4 4
В a t u r - U b u s z i, op. cit., s. 50-51.
�132
SŁAWOJ S Z Y N K I E W I C Z
nie t y l k o a u t o r ó w t y c h k r o n i k ) opiera się na mitologizacji zgody l u b n i e
zgody m i ę d z y p r z y w ó d c a m i , operuje b ł a h y m nieraz sporem czy niepo
r o z u m i e n i e m j a k o w a r t o ś c i ą o b j a ś n i a j ą c ą wydarzenia. D z i ę k i t e m u za
gadkowo dla nas b r z m i ą w Tajnej
historii
Mongołów
s p ó r Temuczyna
z Begterem czy r o z e j ś c i e się tego pierwszego z D ż a m u k ą oraz w i e l e i n
n y c h s y t u a c j i . D z i ę k i t e m u t e ż w ł a d c y ojraccy w d ą ż e n i u do ł a d u po
litycznego p o r o z u m i e w a j ą się co j a k i ś czas, b y nie d z i a ł a ć sobie na prze
kór, tłumacząc napięcia powstające w świecie ojrackim wzajemnym nieposzanowaniem swego arystokratycznego s t a t u s u . G d y „ r o z c h o d z ą s i ę
m y ś l i " grozi k o n f l i k t . W o m a w i a n y c h w a r u n k a c h k o n f l i k t m ó g ł d o t y
c z y ć t y l k o u d z i e l n y c h k s i ą ż ą t , r e a l i z o w a ł się jednak j a k o k o n f l i k t spo
ł e c z n y l u b p o l i t y c z n y . M a m y t u zatem do czynienia z k o n c e p c j ą s p o ł e
c z e ń s t w a jako u n i w e r s u m g r u p reprezentowanych przez p r z y w ó d c ó w ,
w k t ó r y m chaos powstaje t y l k o w ó w c z a s , g d y w j e d n o c z ą c y m i c h k r ę g u
idei — m y ś l i , c z y j a ś m y ś l o p u ś c i tor n a t u r a l n y i z m i e n i a j ą c k i e r u n e k
zderzy się z i n n ą . W k o n s e k w e n c j i powstaje naruszenie p o r z ą d k u spo
ł e c z n e g o , p o w o d u j ą c e w o j n ę l u b z e s p o ł o w ą z m i a n ę koczowisk. Ta ostat
nia jest b o w i e m r ó w n i e ż p r z e j a w e m chaosu, m i m o iż dotyczy n o m a d ó w .
Ł a d s p o ł e c z n y ma w i ę c w znacznym stopniu o d z w i e r c i e d l a ć ł a d kosmicz
ny, b y t y z a ś t w o r z ą c e jego s t r u k t u r ę p o c h o d z ą z koncepcji feudalnej.
45
Wniosek, że m i g r a c j a n o m a d ó w jest stanem chaosu d l a zaintereso
wanej s p o ł e c z n o ś c i nie t y l k o z p u n k t u widzenia organizacji życia, lecz
t a k ż e w o g ó l n i e j s z y m w y m i a r z e k u l t u r o w y m , z a s ł u g u j e na p o d k r e ś l e n i e .
Z b y t c z ę s t o b o w i e m zdarza się r o z u m i e ć j ą o d w r o t n i e — j a k o stan n a t u
r a l n y . T o r g u c i b u ł g a ń s c y d o s t a r c z a j ą m o ż l i w o ś c i odpowiedzenia na w y
n i k a j ą c e z tego w n i o s k u p y t a n i a . Przemieszczenia l u d n o ś c i , k t ó r e prze
ż y w a l i , nie m o g ą b y ć t r a k t o w a n e w jednej p ł a s z c z y ź n i e z przekoczowan i a m i sezonowymi j a k o zjawisko p o d l e g a j ą c e w y j a ś n i e n i o m ekonomicznej
n a t u r y . R ó ż n i je b o w i e m nie t y l k o skala wydarzenia. Jak w i d z i e l i ś m y ,
m a j ą one s w o j ą i d e o l o g i ę i m i t o l o g i ę , m o g ą m i e ć t a k ż e s p e c y f i c z n ą o b y
c z a j o w o ś ć , zwyczajowe mechanizmy u ł a t w i a j ą c e przystosowanie się do
n o w y c h w a r u n k ó w w n o w y m otoczeniu. B y ł y b y to mechanizmy ustalane
przez k u l t u r ę , nie z a ś w y n i k a j ą c e b e z p o ś r e d n i o z n a w y k u — u o g ó l n i o n e
go praktycznego d o ś w i a d c z e n i a , g d y ż rzadko migracje takie z d a r z a j ą się
częściej n i ż raz w j e d n y m pokoleniu. M a t e r i a ł y ekspedycji p o z w a l a j ą
s t w i e r d z i ć , że w p e w n y c h sytuacjach m i g r a n c i s t o s u j ą w i n t e n c j i magicz
nej o d w r ó c o n y schemat p o d z i a ł u w e w n ę t r z n e g o j u r t y , p r z y p o m i n a j ą c y
ten, j a k i p r z e j ś c i o w o w p r o w a d z a się na w y p a d e k ś m i e r c i d o m o w n i k a .
Z m i a n a ma charakter s t a ł y , u t r w a l a ona a k t z w y c z a j o w y p o w o ł a n y dla
p o d k r e ś l e n i a w a g i p r z e j ś c i a w i n n y stan, p r z e m i a n y p o r z ą d k u rzeczy.
Stabilizuje niejako stan chaosu p o t w i e r d z a j ą c p r a w i d ł o w o ś ć p r z y j ę t e j t u
interpretacji.
45
Tamże,
s. 32-33.
�T O R G U C I MONGOLII
M ó w i ą c w y ż e j o t w o r z e n i u się m i t ó w m i g r a c y j n y c h oraz o l u d o w y c h
interpretacjach bodźców migracji d o t k n ę l i ś m y sprawy subiektywizmu
w t r a k t o w a n i u w y d a r z e ń przez l u d o w ą h i s t o r i o g r a f i ę . Postawa taka zda
je się c h a r a k t e r y z o w a ć w i e l e a s p e k t ó w stosunku c z ł o w i e k a do h i s t o r i i .
T o r g u c i są z w o l e n n i k a m i zasady z g o d n o ś c i m i ę d z y w s p ó ł c z e s n o ś c i ą
a p r z e s z ł o ś c i ą . Postawa taka, k t ó r a k a ż e z d o b y w a ć d o ś w i a d c z e n i e (lub
m o t y w a c j e ) w h i s t o r i i nie jest w ś w i e c i e m o n g o l s k i m ograniczona t y l k o
do T o r g u t ó w , j e d n a k w M R L z o s t a ł a p r z y t ł u m i o n a w t a r g n i ę c i e m w ż y c i e
s p o ł e c z n e d o ś w i a d c z e ń urbanizacji. Te ostatnie n a d a ł y p r z e s z ł o ś c i w y
m i a r diachroniczny, n a k a z u j ą c t r a k t o w a ć j ą z szacunkiem w p r a w d z i e , lecz
t a k ż e z czasowym i i n t e l e k t u a l n y m dystansem. Natomiast t r a d y c y j n y
stosunek do p r z e s z ł o ś c i m i a ł charakter synchroniczny, p r z y b l i ż a j ą c y , na
r z u c a j ą c y bardziej i n t y m n ą r e a k c j ę na w y d a r z e n i a dawne i w y m a g a j ą c y
j e d n o c z e ś n i e uznania z w i ą z k u p r z y c z y n o w o - s k u t k o w e g o m i ę d z y przesz
łością i w s p ó ł c z e s n o ś c i ą . Z a c h o w a ł się on jeszcze w p e w n y m stopniu
w ś r ó d przedstawicieli starszego pokolenia T o r g u t ó w .
N a l e ż a ł o b y w y r ó ż n i ć p r z y n a j m n i e j d w a t y p y a k t y w n y c h historiozofów, b ę d ą c y c h j e d n o c z e ś n i e w swojej s p o ł e c z n o ś c i nauczycielami (a po
części t w ó r c a m i ) t r a d y c j i k u l t u r o w e j . T y p rzadszy — k r e a t y w n y ; p o b u
dzony i n t e l e k t u a l n i e , n i e k i e d y k o n t r o w e r s y j n y , „ p r o r o c z y " , t w o r z y i prze
t w a r z a i n t e r p r e t a c j e w y d a r z e ń , uczestniczy w p o w o ł y w a n i u do ż y c i a he
r o s ó w k u l t u r o w y c h . Ekspedycja z e t k n ę ł a się z o s t a t n i m w badanej g r u
pie przedstawicielem tego g a t u n k u , k t ó r y m . i n . l a n s o w a ł k s i ę c i a C e r e ñ a
(o n i m patrz część historyczna a r t y k u ł u ) na t w ó r c ę j u r t y . Istnieje t a k ż e
z r ó w n o w a ż o n a w e r s j a tego t y p u — d o ż y w a j ą c e g o s w y c h lat d z i a ł a c z a ,
t w ó r c y w y d a r z e ń , k t ó r y m obecnie przydaje i n t e r p r e t a c j ę . N a l e ż ą t u p r z y
p a d k i organizatora m i g r a c j i T o r g u t ó w chowog-sairskich oraz c z ł o n k a m i
sji m a j ą c e j z a c h ę c i ć do p o w r o t u z S i n k i a n g u g r u p ę p o r e w o l u c y j n y c h
uciekinierów.
46
T y p d r u g i , c z ę s t s z y — o d t w ó r c z y , r e i n t e r p r e t u j ą c y dawne a u t o r y t e
t y , w t y m t a k ż e k s i ę g i historyczne. L u d z i t a k i c h t w o r z y ł y z w y k l e s p r z y
j a j ą c e w a r u n k i , a m i a n o w i c i e d o s t ę p do ź r ó d e ł w i e d z y — d w o r u k s i ą
ż ę c e g o i p r z e c h o w y w a n y c h t a m k s i ą g . Z a r ó w n o relacje T o r g u t ó w b u ł g a ń s k i c h j a k t e ż chowog-sairskich m ó w i ą o i s t n i e n i u Historii Torgutów
4 7
4 6
Ilustruje to napotkany przez nas przypadek abstynencji od alkoholu uzasad
nianej nakazem Czyngis-chana.
W relacjach grupy Wangijn nazywa się ją Torguutyn tiiiich, zaś grupy przy
byłej z Chowog-sair Mongol cajdzyn dewter. Żaden z ich egzemplarzy nie zacho
w a ł się na terenie M R L , tak w rękach prywatnych jak też w bibliotekach. H a s
l u n d , op. cit, s. 306-307, mówi o podobnej kronice w posiadaniu chańskiego cho
szunu Torgutów Char-szar, przy czym - podany przez niego tytuł kroniki Torgutyn
Rarelro jest z pewnością skażony. Z przytoczonych przez Haslunda w y j ą t k ó w wy
nika, że kronika powstała po migracji znad Wołgi. Czas powstania pozostałych nie
jest znany. Szczegółowy materiał genealogiczny zawarty w
Men-gu-ju-mu-csi
wskazywałby, że jej autorzy mieli dostęp do kroniki starszej.
4 7
�134
SŁAWOJ S Z Y N K I E W I C Z
czytanej na d w o r a c h w p u b l i c z n y c h seansach dla ograniczonego a u d y
t o r i u m . D w a j b y l i dworzanie, m o g ą c y p r z y s ł u c h i w a ć się l e k t u r z e z r a c j i
p e ł n i o n y c h o b o w i ą z k ó w , n a l e ż e l i do n i e l i c z n y c h przedstawicieli l u d u ,
k t ó r z y b y l i w stanie z a p o z n a ć s i ę p o ś r e d n i o z k s i ę g a m i . Obecnie n a l e ż ą
oni do a u t o r y t e t ó w l o k a l n y c h , p o w a ż n i e w p ł y w a j ą c y c h na k s z t a ł t o w a n i e
o p i n i i . Jeden z n i c h p r z e c i w s t a w i a s i ę w y n o s z e n i u C e r e ñ a na p i e d e s t a ł
herosa k u l t u r o w e g o o d n o s z ą c p o c z ą t e k k s z t a ł t o w a n i a się i n s t y t u c j i t o r
g u c k i c h do okresu n a d w o ł ż a ń s k i e g o , z czego t e ż logicznie w y n i k a uzna
nie Czyngischana za jednego z p i e r w s z y c h r e e m i g r a n t ó w do D ż u n g a r i i
znad W o ł g i (a zatem k o n t y n u a t o r a mitycznego p o r z ą d k u j u ż na z i e m i
torguckiej). D r u g i z tych ludzi b y ł j e d y n y m informatorem, k t ó r y w y
m i e n i ł kereickiego Wang-chana jako p r o t o p l a s t ę T o r g u t ó w , co n a l e ż y
p r z y p i s a ć w i e d z y z a c z e r p n i ę t e j z k r o n i k oficjalnych. F a k t t e n z r e s z t ą
z o s t a ł p r z e t w o r z o n y tak, a b y p o z o s t a w a ł w zgodzie z s a m o i d e n t y f i k a c j ą
T o r g u t ó w j a k o jednej z g ł ó w n y c h g a ł ę z i l u d ó w mongolskich, m i a n o w i c i e
Wang-chan uznany z o s t a ł za syna Czyngisa. Przedstawiona t u sytuacja
w s k a z y w a ł a b y , że t r a d y c y j n a k u l t u r a torgucka nie m i a ł a z a m k n i ę t e g o
systemu mitologicznego, że stale b y ł y do niego wnoszone p o p r a w k i i prze
sunięcia dzięki aktywności ludzi z k r ę g u i n t e p r e t a t o r ó w i twórców trady
c j i . W y d a j e się zatem, że w podobnych badaniach n a l e ż y szerzej u w z g l ę d
n i a ć p o s t u l a t y dynamicznego t r a k t o w a n i a m i t o l o g i i l u d o w e j w procesie
jej bezustannego t w o r z e n i a s i ę i adaptowania do w a r u n k ó w .
4 8
S p o ł e c z n o ś ć torgucka podlega obecnie procesowi modernizacji w t e m
pie szybszym n i ż w i e l e i n n y c h na terenie M o n g o l i i . O b e c n o ś ć l u d z i , o k t ó
r y c h wspomniano w y ż e j , jest s z c z ę ś l i w y m p r z y p a d k i e m z a p o w i a d a j ą c y m
i n t e r e s u j ą c y przebieg z m i a n y k u l t u r o w e j , a j e d n o c z e ś n i e dostarcza etno
g r a f o w i jednego z ostatnich j u ż b y ć m o ż e w M o n g o l i i p r z y k ł a d ó w f u n k
cjonowania k u l t u r y t r a d y c y j n e j , w p r a w d z i e w o t w a r t y m k o n t a k c i e ze
ś w i a t e m z e w n ę t r z n y m , ale za to -— co cenniejsze — z u d z i a ł e m j e j ak
t y w n y c h r z e c z n i k ó w . Jest to zjawisko rzadkie nie t y l k o dla M o n g o l i i ;
nawet w t y c h c z ę ś c i a c h ś w i a t a , gdzie w y s t ę p u j ą jeszcze z a m k n i ę t e spo
ł e c z e ń s t w a t r a d y c y j n e , nie zawsze dane jest e t n o g r a f o w i t r a f i ć na w y b i t y n c h f u n k c j o n a r i u s z y t r a d y c j i — jej t w ó r c ó w i i n t e r p r e t a t o r ó w o ż y
w i o n y c h duchem m i s j i , nie p o j a w i a j ą s i ę oni b o w i e m w k a ż d y m pokole
n i u . Co frapuje w p r z y p a d k u t o r g u c k i m , t o m o ż l i w o ś ć p o ł ą c z e n i a w j e d
n y m c z ł o w i e k u tego ducha z a k t y w n o ś c i ą s p o ł e c z n ą i p o l i t y c z n ą na rzecz
z m i a n w s p ó ł c z e s n y c h . Z n a n y jest n a m t a k ż e p r z y k ł a d o d w r o t n y , nie
m o ż n a zatem p r z e w i d y w a ć p e ł n e g o sojuszu t r a d y c j i z n o w o c z e s n o ś c i ą
i jest to jeden z a r g u m e n t ó w za n i e o d k ł a d a n i e m dalszych b a d a ń .
4 3
Jest to wyraźnie inspirowane księgami historycznymi, gdyż człowiek głoszą
cy tę opinię należy do tej grupy torguckiej, która pod p r z y w ó d z t w e m Cereña s p ę
dziła nad Wołgą jedynie kilkanaście lat.
�T O R G U C I MONGOLII
135
Славой Шинкевич
ТОРГУТЫ] МОНГОЛИИ. ЗАМЕТКИ НА ФОНЕ ПЕРВЫХ ЭТНОГРАФИЧЕСКИХ
ИССЛЕДОВАНИЙ СРЕДИ АЛТАЙСКИХ ТОРГУТОВ
Резюме
Этнографические исследования среди булган-мангольских торгутов (ин. называемых ал
тайскими) не проводились еще до сих пор, и поэтому материалы, собранные в 1975 г. поль
ско-монгольским исследовательским коллективом, заслуживают внимания. Статья стре
мится разобраться в нескольких вопросах, возникающих в связи с предварительными ито
гами исследований. Тот факт, что торгутское общество исследовалось впервые, заставлял
исходить с установлений, касающихся прошлого.
В части, посвященной исторической информации, изложены факты, проливающие свет
на следующие вопросы:
1. Большая миграционная подвижность торгутов по сравнению с другими монгольс
кими народами (наблюдающаяся с XVI в.). Это подвижность политического, а не эконо
мического порядка, а потому и возникает вопрос о ее особом месте в культурной традиции,
отличном от того, какое занимают сезонные перекочевки.
2. Дифференцированность торгутского этноса на 7 групп (не считая калмыков) с от
личными историческими судьбами и с специфическими междуэтническими контактами.
Следует, поэтому, ожидать подачи интересных ответов относительно их самоопределения
как торгутов, и отдельно как общности булганских торгутов по отношению к остальным
торгутским группам и к другим монголам.
3. Внутренняя дифференцированность булганскою общества. Ее наличие делает воз
можными поиски последствий былого феодального административного деления дж. об
щественного сознания и для этнографических отличий. То же самое касается и результатов
сожительства с торгутами, прибывшими из Тарбагатая, и с хонгутами.
Во второй части статьи предпринята попытка привести в порядок накопленные до сих
пор сведения об этногенезисе торгутов, проблема о которой содержится в пункте 2 выше
указанного перечня исследовательских вопросов.
Родословные владетельного дома Торгутов, ведущие его начало от кереитского Ванг-хана, не дают основания для высказываний о происхождении самого торгутского этноса.
Владетельная ветвь еще до X V I I в. пользовалась наименованиями кереит и махачин для
определения собственного происхождения. Они носили печать чужеродности в монгольской
среде, а потому и были покинуты в пользу этнонима торгут, появившегося, по всей веро
ятности, в X V I в. Некоторые исследователи ведут этимологию этого термина от дневной
гвардии чингисидов. Если она окажется даже и верной, то это не может означать сущес
твования непрерывной последовательности между людским субстратом этой гвардии и тор
гутским обществом. Однако она может означать идеологическую попытку установить связь
с чингисской традицией через чуждую по своему происхождению торгутскую аристократию.
Автор полагает, что толчком для образования торгутской национальности вокрук двух
или большего числа ойратских улусов были политические события X V I в. Торгуты могли
зародиться как центр, сосредотачивающий диссидентов, которые не признавали тенденцию
к цеитрализаании власти, приведшую к возникновению джунгарского ханства. Политичес
кая программа торгутов, как их южной, так и северной ветви, состояла в последовательном
обосолении от макрополитической структуры Эта программа могла составлять идеоло
гическую основу объединения в одно целое различных ойратских групп — в торгутскрю
национальность.
В третьей части статьи автор рассматривает некоторые из остальных вопросов сфор
мулированной в начале проблематики. Торгутский изоляционизм, который можно было
наблюдать в первый период их этнического бытия, сейчас не выступает. Торгуты сомона
�136
SŁAWOJ S Z Y N K I E W I C Z
Булган активнее многих других сомонов МНР используют возможности, созданные го
сударством, благодаря чему они — одно из самых зажиточных обществ с.х.о., само же на
селение часто мигрирует на работу в индустрии и интеллигентских профессиях в городские
центры страны. Это доказательство далеко продвинутого объединения с остальной частью
общества Монголии.
Так как булганские торгуты происходят из южной, кукунорской группы торгутов, в ли
тературе встречались мнения, что они могут представлять „более первобытные черты"
в противоположность торгутам, составлявшим некогда часть калмыкской национальности
(Грумм-Гжимайло). Сегодня нельзя было бы поддерживать такое мнение потому, что про
изошли коренные преображения, последовавшие после революции. Сравнение же с группой,
прибывшей в сороковые годы из Тарбагатая (именно былых калмыков), указывало бы на
то, что в момент соприкосновения больше традиционных черт представляли пришельцы.
Тем не менее, всему торгутскому обществу свойственно уважение к собственной тра
диции и ко многим еще лицам, хранящим знание о ней (м.пр. в статье приведена система
тизация таких „хранителей традиции"). Правда, это уже лишь историческое знание, но оно
тем более ценно для этнографа. Благодаря тому было записано редкое сообщение о сва
дебном обряде, существенной частью которого являлся обычай показывать эволюцион
ные стадии жилища как обрядовое оживление исторического процесса становления жилища,
а тем самым возобновление общества в ходе обряда, согласно с единством триады: жилище,
семья, общество.
Анализ примеров торгутских миграций указывает на то, что их сообщаемые причины
имеют идейный характер — их, как правило, сочетают с конфликтом, особенно с конфли
ктом, вовлекающим феодального повелителя. Такой конфликт, толкуемый как наруше
ние правил общественного сожительства, вызывает в обществе хаос в смысле отхода от
определенных культурой норм функционирования общества и его институтов. Он вместе
с тем является и стимулом для миграции, понимаемой как стремление выйти из хаоса.
Одновременно массовая миграция есть некое продолжение состояния хаоса (ей нельзя счи
тать нормальном положением у кочевых народов) и сопутствуют ей некоторые обычаи,
свойственные такому состоянию (например, реверсирование функционального плана юр
ты).
Более близкое изучение тсргутской культуры должно внести много нового в толко
вание былой жизни кочевников Средней Азии и современных процессов социальных пре
образований в МНР.
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/092ab177442b7a7f0960b8b057c5cd8b.pdf
f64c002787215c327540a9034dbcafbc
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Etnografia Polska
Subject
The topic of the resource
etnografia, etnologia
Description
An account of the resource
czasopismo
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1958-
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PIA
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
pdf
Language
A language of the resource
polski
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
IAiE PAN ( d.IHKM PAN)
Publisher
An entity responsible for making the resource available
IAiE PAN
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1460
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1992
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:1350
Title
A name given to the resource
Po co nam antropologia? / ETNOGRAFIA POLSKA 1992 t.36 z.1
Description
An account of the resource
ETNOGRAFIA POLSKA 1992 t.36 z.1, s.21-24
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
Szynkiewicz, Sławoj
Language
A language of the resource
pol.
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
„Etnografia Polska", t. XXXVI: 1992, z. 1
PL ISSN 0071-1861
Po co nam antropologia?
W końcu maja 1992 r. odbyło się zebranie Komitetu Nauk Etiologicz
nych PAN o charakterze samounicestwiającym. Rozważano na nim bowiem
czy nie należy pożegnać się z nazwą dyscypliny „etnologia" i zastąpić jej
terminem „atropologia". Wyrażano przypuszczenie, że taka operacja mogła
by uplasować etnologię polską na lepszej pozycji wobec innych dyscyplin,
czyli wyciągnąć ją z zapaści, na którą jest niechybnie skazana z powodu
niemodnego brzmienia, często lekceważonego przez innych uczonych, a co
ważniejsze, przez dysponentów funduszy badawczych. Powyższe zdanie nie
charakteryzuje całej dyskusji, tylko te jej fragmenty, które niżej podpisanego
przyprawiły o smutne refleksje.
Rozumując we wspomniany sposób, etnologowie uciekli się do fetyszyzacji nazwy, czyli zabiegu opisywanego przez innych ich kolegów jako
zachowanie magiczne, zastępcze wobec zachowań będących w stanie roz
wiązać istniejące problemy. Już sam ten fakt wskazuje na to, iż przyczyną
musiała być poważna sytuacja stresowa, w jakiej znaleźli się uprawiający
tę dyscyplinę.
We wprowadzeniu do dyskusji wspomniano o godnych tradycjach ter
minu „etnologia" i o jego równorzędności wobec „antropologii". Wspom
nienia te utonęły jednak w mrocznym obrazie świata coraz powszechniej
uciekającego od stosowania pierwszego z nich na rzecz tego drugiego. Etno
logia, w Polsce znana częściej jako etnografia i kojarzona z folklorystyką, nie
znajduje się raczej na naukowym Olimpie, pod jej bokiem zaś socjo
logowie tworzą ośrodki antropologii społecznej, zmierzając do zgarnięcia
laurów przynależnych etnologii. Rozsądnie wskazywano na to, że nic nie
wyniknie z prawowania się o tytuł pierwszeństwa czy też o zawłaszczenie
działki z pola badawczego etnologii, gdyż we współczesnej nauce nie uznaje
się takich praw własnościowych. Zaproponowano zatem remedium w postaci
�22
SŁAWOJ SZYNKIEWICZ
antropologizacji etnologii, czyli ewentualnej zmiany nazwy, a na pewno
sięgnięcia po zastrzyk teorii i metod sprawdzonych w antropologii.
Lecz „sprawdzone w antropologii" wykłada się nie inaczej jak „spraw
dzone w etnologii anglosaskiej", oba używane tu terminy są bowiem synonimiczne. Trzeba to dobitnie podkreślić, gdyż zbyt częste są próby wynoszenia
odmienności do rangi różnic między dyscyplinami. Tożsamość znaczeniowa
obu terminów występowała w końcu X I X w. z pewną przewagą na rzecz
popularności „etnologii", nawet w nauce amerykańskiej, i w tym lub zbliżo
nym znaczeniu są one do dziś w niej używane. Równoznaczność tę potwier
dza Dictionary of Anthropology Ch. Winick'a (1964, hasło ,,Ethnology"). Do
niedawna jeszcze (1985) „American Anthropologist" grupował materiały
recenzyjne w działy antropologii, wśród których kulturowa etnologia wy
stępowała pod wspólną nazwą obok stosowanej, lingwistycznej, archeologii
itd. Inne pismo amerykańskie „Ethnology" nosi podtytuł „Journal of Cul
tural and Social Anthropology", czyli przyznaje etnologii pozycję jeśli nie
nadrzędną, to uogólniającą wobec pozostałych. Zatem w kraju, w którym
antropologia zajmuje miejsce mocarstwowe nie uznaje się bynajmniej etno
logii za młodszą siostrę. Amerykanie nie uważają etnologii za plamę na
honorze w przeciwieństwie do Anglików, którzy nadal jeszcze odżegnują się
od niej energicznie.
Godzi się przypomnieć genezę dzisiejszego zróżnicowania terminologicz
nego. Pojawiło się ono wraz z funkcjonalistyczną rewolucją przeciw ewolucjonizmowi i dyfuzjonizmowi, czyli głównym kierunkom wczesnej etnologii.
Był to protest przeciwko dominującemu w niej historyzmowi i manifest
badania jedynie współczesnego stanu społeczeństwa w izolacji od jego włas
nej przeszłości i bodźców płynących od innych społeczeństw. Zaważyła tu
durkheimowska tradycja, iż społeczne bada się za pośrednictwem społecz
nego i , zgodnie z nią, Malinowski nazywał początkowo swe badania socjo
logicznymi. Najistotniejsze dla niego było bowiem zademonstrowanie odręb
ności od metod ówczesnej etnologii. Dla podkreślenia owej odrębności me
todzie funkcjonalnej przyznano nazwę dyscypliny: „antropologia społecz
na", którą odziedziczyły postfunkcjonalne kierunki etnologii brytyjskiej. Tak
więc to, co istnieje dziś w kilku krajach jako dziedzina wiedzy stanowi frakcję
światowej etnologii, rezultat kontestacyjnego pochodzenia samego terminu.
Antropologia amerykańska rozwijała się wielokierunkowo, część jej kon
tynuowała twórczo tradycje etnologiczne, część w inny sposób rozwijała
studia historyczne nad kulturami ludzkimi we współpracy z archeologią.
Zbiorczo całą dyscyplinę nazywało się antropologią, często z przydatkiem
„kulturowa", chociaż nikomu nie przeszkadzało, że równolegle odwoływano
się do etnologii. Brytyjczycy byli bardziej dogmatyczni, ale i oni z czasem
zaczęli nieśmiało powracać do studiów historycznych przy okazji opisu
konkretnego społeczeństwa. E. Gellner nazwał to głaskaniem ogona komety
w takiej konfiguracji gdy jądrem komety jest badane społeczeństwo, ogonem
zaś jego historia.
�PO CO NAM ANTROPOLOGIA?
23
Parabola Gellnera idzie dalej, sięga etnografii radzieckiej, której niebo
skłon rozjarzony jest światłem mnóstwa komecich ogonów, składających się
na historię ludzkości, pieczołowicie studiowaną w kontekście kilku już teorii
o ewolucjonistycznym rodowodzie. W oglądzie brytyjskim etnografia radzie
cka jest klasyczną etnologią, w amerykańskim natomiast typową antropolo
gią, gdyż badania etnograficzne wchodzą też na teren socjologii, antropologii
fizycznej, archeologii, językoznawstwa, demografii, ekologii, nie mówiąc już
0 historii. Toteż wydawcy przedruków prac autorów radzieckich (a wśród
wydawców są Brytyjczycy) nie mieli wątpliwości gdy nadawali serii tytuł
Soviet Anthropology and Archaeology. Sami Rosjanie określają się jako
etnografowie/etnolodzy i ostatnio zmienili nazwę swego Instytutu w Akade
mii Nauk na Instytut Etnologii i Antropologii, przy czym ostatni człon
odnosi się do antropologii fizycznej, dość intensywnie uprawianej w tymże
Instytucie. Prywatnie komentowali to jednak jako dań dla tych cudzoziem
ców, których widnokrąg ograniczony jest etykietą antropologii.
Z powyższego wynikać musi konstatacja, że poza Wielką Brytanią
etnologia i antropologia są nadal synonimami. Już w latach 30-tych tego
wieku ich zasięg przestrzenny był wyraźnie rozgraniczony: etnologia obej
mowała kontynent europejski, antropologia zaś kraje anglosaskie i byłe
kolonie angielskie. Występują między nimi różnice przedmiotu i metody,
nie większe jednak niż w obrębie każdej z nich, jest to różnica szkół,
a nie dyscyplin. Ilustruje to zresztą porównanie haseł „Etnologia" oraz
„Antropologia społeczna" zamieszczonych w Słowniku etnologicznym (red.
Z. Staszczak, PWN 1987). To ostatnie odnosi się praktycznie do etnologii,
niezależnie od poglądów jego autora, zwolennika autonomii obu, rzekomo
odrębnych, dyscyplin.
Teza o odrębności lub podrzędności etnologii wobec antropologii ma
wybitnych poprzedników. Należy do nich Lévi-Strauss, który w antropologii
widział naddyscyplinę koronującą wiedzę o człowieku. Wynikało to z trady
cji francuskiej, typologizującej nauki w porządku hierarchicznym (filozofia
kartezjańska, socjologia Durkheima), ale także ze słusznego przekonania, że
jego własne koncepcje lepiej wpisują się w teoretyczne osiągnięcia antropo
logii anglosaskiej niż etnologii francuskiej czy europejskiej. Autorytet Lévi-Straussa oraz szybko rosnąca dominacja nauki amerykańskiej sprawiły, że
w drugiej połowie naszego stulecia Europa zaczęła poddawać się wpływom
tej ostatniej, w wyniku czego kolejne ośrodki akademickie dokonywały
przechrzczenia etnologii na antropologię. Wiązało się to z przejmowaniem
bardziej wyrafinowanych założeń teoretycznych i narzędzi analizy naukowej
powstałych na gruncie amerykańskim i częściowo brytyjskim. Nowe teorie
1 metody sprawiały wrażanie, że reprezentują inną dyscyplinę, a nie tylko
doskonalszy poziom wiedzy uprawianej od dawna u siebie. Zabieg metaboli,
zmiany terminu, miał sankcjonować nowy status starej dyscypliny.
Przeprowadzenie podobnego zabiegu proponuje się teraz w Polsce. Jest
on logicznie wadliwy, co usprawiedliwiałoby sarkazm na temat bezdroży
�24
SŁAWOJ SZYNKIEWICZ
„powrotu do Europy", gdyby motyw owej propozycji nie był nadzwyczaj
poważny. Idzie o ratowanie miejsca naszej etnologii zarówno w odbiorze
publicznym, jak też w wewnętrznym rankingu nauki polskiej. Wątpię, by cel
ten można było osiągnąć przez mechaniczne kopiowanie najbardziej nawet
przodującego wzoru anglosaskiego, a praktycznie amerykańskiego. Status
antropologii jest wysoki nie z powodu jej nazwy, lecz jej potencjału intelek
tualnego; należy więc orientować się na ten ostatni. Antropologizację pol
skiej entologii trzeba zatem rozumieć jako jej dynamizaq'e i poszukiwanie
(w tym zapożyczanie) subtelniejszych podstaw teoretycznych dla dotych
czasowych i nowych tematów badawczych oraz sposobów ich realizacji. Nie
jest to postulat łatwy do spełnienia, gdyż wymaga nie tylko dobrej znajomo
ści światowych tendencji badawczych, lecz przede wszystkim instytucjonal
nych reform w organizacji ośrodków etnologicznych w celu ich wzmocnienia.
Etnologia przoduje bowiem tam, gdzie liczba personelu badawczego jest
proporcjonalna do ilości wzorów analitycznych. Kryzys stanu nauki polskiej
nie rokuje tu optymistycznie
Powstające w środowiskach socjologicznych antropologiczne grupy stu
dyjne (określające się u nas zwykle mianem antropologii społecznej) są
między innymi rezultatem regresu badań socjologicznych i konieczności
zatrudnienia wolnego personelu w tej dziedzinie. Nie jest to związane z po
ważniejszymi nakładami, gdyż antropolodzy tej proweniencji zajmują się
studiami gabinetowymi, czyli akurat tym, co stanowiło dotąd trudno osięgalny luksus w etnologii. Przyszłość tych badań w Polsce ograniczona jest
perspektywą ich wyjałowienia bez towarzyszących im badań empirycznych
w terenie. Toteż racjonalnym wyjściem będzie w przyszłości raczej fuzja niż
konkurenqa między „nową" antropologią i „starą" etnologią.
Manipulacje polegające na zmianie nazwy nie mogą niczego zmienić
w samej istocie rzeczy. Zmienić się może na krótko jedynie samopoczucie
niektórych etnologów przemianowanych na antropologów. Z drugiej strony,
powstaje pytanie czy nie należy liczyć się z modą, która narzuca Europie
amerykanizację i w konsekwencji kalkę nazewniczą. Byłby to zabieg pusty,
chociaż nie pozbawiony symbolicznego znaczenia o wymowie zarówno ne
gatywnej, jak i w jakiejś części pozytywnej. Pozytywny aspekt upatruję
w podniesieniu progu ambicji samych badaczy i (wątpliwym w pewnych
wypadkach) obłaskawieniu socjologów, który zajęli się antropologią i lek
ceważąco traktują etnologów, głównie ze względu na dominującą niegdyś
wśród tych ostatnich czystą etnografię. Negatywy widzę w przejmowaniu
cudzych wzorów, utracie bogatych tradycji europejskiej etnologii i tym
samym jej tożsamości. Ta ostatnia nie musi być przecież, i na pewno nie jest,
skamieliną.
Sławoj Szynkiewicz
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/03829ff62c0f3dfa3976112e01419c24.pdf
5bd005f6b17f7cfc28709b0e630abd74
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Etnografia Polska
Subject
The topic of the resource
etnografia, etnologia
Description
An account of the resource
czasopismo
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1958-
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PIA
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
pdf
Language
A language of the resource
polski
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
IAiE PAN ( d.IHKM PAN)
Publisher
An entity responsible for making the resource available
IAiE PAN
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:635
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1968
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:583
Title
A name given to the resource
Wspólnota wiejska w Wietnamie Południowym / ETNOGRAFIA POLSKA 1968 t.12
Description
An account of the resource
ETNOGRAFIA POLSKA 1968 t.12, s.253-284
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
Szynkiewicz, Sławoj
Language
A language of the resource
pol.
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
SŁAWOJ S Z Y N K I E W I C Z
WSPÓLNOTA WIEJSKA W WIETNAMIE POŁUDNIOWYM
Jednym z problemów najczęściej podejmowanych w literaturze etno
graficznej jest przemiana kulturowa, powstawanie nowych wartości i no
wych rozwiązań społecznych w strukturach tradycyjnych pod wpływem
bodźców zewnętrznych. Bodźce wywołujące te przemiany bywają różnego
rodzaju, najczęściej zaś ograniczają się do gospodarczych i administra
cyjnych przedsięwzięć władz kolonialnych lub nowoczesnej państwowości
własnej. Jak dotąd jednak nie znany był w praktyce etnografów przy
padek społeczeństwa tradycyjnego biorącego udział — w znacznym stop
niu aktywnie — w wieloletniej wojnie, znajdując się w stałym kontakcie
z przeciwnikiem o całkowicie odmiennej kulturze. Wietnam Południowy
stanowi od 1945 r. do dziś arenę gwałtownej, można by rzec brutalnej,
agresji zewnętrznej wobec układu społecznego, który w nikłym jedynie
stopniu zapoczątkował uprzednio proces przekształcania się. W czasie
kolonizacji francuskiej, trwającej krócej niż jedno stulecie, wieś wiet
namska była poddana infiltracji gospodarki towarowej i zaawansowa
nych metod produkcji w mniejszym jeszcze stopniu niż Лр. kolonie
angielskie tego rejonu geograficznego. W warunkach takiego układu
społeczno-gospodarczego nastąpiło stopniowe zaangażowanie całego niemal
kraju w walkę zbrojną.
Wstrząs, jaki lata walki przyniosły wsi południowowietnamskiej,
wydaje się nie mieć sobie równego w znanej historii społeczeństw trady
cyjnych. Zbadanie jego konsekwencji należy jednak odłożyć na czas,
kiedy będzie mogła nastąpić względna stabilizacja po zakończeniu wojny.
Najistotniejszy ze względu na skutki społeczne będzie niewątpliwie okres
od 1961 г., charakteryzujący się nasileniem działań i przystąpieniem do
walki wojsk amerykańskich. Okres wojny wyzwoleńczej z Francją w la
tach 1945—1954 dostarczył jednak również aktywnych bodźców pro
cesowi przemiany kulturowej. Mimo iż działania militarne nie objęły
wówczas całego terytorium i operowały mniej niszczącymi środkami, to
poważne znaczenie miały rozpoczęte wtedy reformy społeczne, które
�254
SŁAWOJ
SZYNKIEWICZ
wniosły czynnik fermentu ideologicznego. Dla tego pierwszego okresu
jednak nadal braknie poważniejszych opracowań .
Niektóre zagadnienia interesujące etnografów podejmowane są także
aktualnie przez nielicznych socjologów, głównie amerykańskich. Badania
te, wycinkowe i z natury rzeczy mało reprezentatywne, służą —• zwłasz
cza w ostatnim okresie — przede wszystkim planowaniu strategicznemu,
pozostają zatem niedostępne ogółowi. W t y m ostatnim sensie mają one
charakter pragmatyczny, jak i inne badania nad przemianami kulturo
w y m i , tyle że służący innym celom. Wydaje się jednak, że dla nauki
studia nad wojennym okresem w ostatnich dziejach wiejskiego społe
czeństwa Wietnamu Południowego będą miały zasadniczo walor po
znawczy, pozwalający wyjaśnić kilka interesujących problemów. Wśród'
nich zaś głównie związane z organizacją wspólnoty wiejskiej i systemem
władzy wiejskiej oraz z organizacją rodziny i jej aspektem kultowym. Są
to bowiem zagadnienia, które do tej pory najbardziej interesowały bada
czy, które uznano za najistotniejsze elementy struktury społeczeństwa
wietnamskiego i które wydają się być płodne.
1
Pozostawiając na później właściwe poznanie roli, jaką trwająca wojna
odegrała w kształtowaniu się nowych zjawisk we wsi wietnamskiej,
można już obecnie wstępnie wskazać na kilka jej wybranych rezultatów.
Wymienię je t u bez próby określania ich rozmiarów, zasięgu i znaczenia,
wskazując jedynie na fakt powstania zjawiska istotnego społecznie. Nie
które zjawiska mogą być trwałe i wywrzeć wpływ na dalszy rozwój
kultury, inne zaś mają charakter czasowy, ale i ich aktualne oddziały
wanie może być istotne. Wśród charakterystycznych zmian powstałych
w wyniku wojny można więc podkreślić następujące:
a. Zerwanie łączności ekonomicznej poszczególnych wiosek i całych
obszarów z rynkiem krajowym.
b. Przekazywanie nadwyżek na cele wojny bez uzyskiwania adekwat
nego ekwiwalentu pobudzającego rozwój.
c. Aktywizacja istniejących i powstanie nowych rzemiosł służących
celom wojennym na terenach współpracujących z ruchem partyzanckim.
d. Zakłócenie r y t m u gospodarczego i obrzędowego w wyniku stałego
lub okresowego uczestnictwa części ludności w walkach oraz w wyniku
bezpośrednich zniszczeń.
e. Powstanie nowej formy więzi społecznej, solidarności typu ideowo-politycznego.
f. Zmniejszenie roli tradycyjnych grup działających we wsi na rzecz
1
Pomocne w badaniach nad skutkami społecznymi pierwszego etapu wojny mogą
być, również nieliczne, opracowania autorów nie będących etnografami, np.
P. M u s , Vietnam, sociologie d'une guerre, Paris 1952.
�WSPÓLNOTA
WIEJSKA
W WIETNAMIE
POŁUDNIOWYM
255
wspomnianych więzi solidarnościowych oraz niekiedy na rzecz grup para
militarnych.
g. Występowanie obok tendencji integracyjnych także dezintegracyjnych, zwłaszcza w większych skupiskach ludzkich, czy w rejonach
sąsiadujących z bazami wojskowymi. Ich wynikiem jest m. i n . wzrost
przestępczości, rozluźnienie tradycyjnych zasad etycznych, pojawienie się
nowych form zarobkowania związanych z obecnością obcych żołnierzy.
Jest to źródło postaw indywidualistycznych, tworzących się w niespoty
kanym wcześniej zakresie. Również dezercja z armii częściowo powiększa
zasięg marginesu społecznego.
h. Pojawienie się ostrych nieraz form regulowania wewnątrzwiejskich
konfliktów płynących z naruszania solidarności oraz niekiedy z krzyw
dzących stosunków własnościowych.
i . Zachwianie tradycyjnego modelu władzy wiejskiej w wyniku
aktywności zewnętrznych ośrodków decyzji w warunkach partyzanckich,
dodatkowo zaś na terenach kontrolowanych przez rząd, w wyniku narzu
cania funkcjonariuszy i ich płynności.
j . Wzrost przestrzennej ruchliwości społecznej, zarówno mężczyzn
zmobilizowanych, jak i ludności cywilnej, co osłabia więź terytorialną
wsi.
k. Ustępowanie partykularyzmu lokalnego przez wprowadzenie do
świadomości chłopów koncepcji celu ogólnonarodowego i poczucia dumy
narodowej przeciwstawionej obecności wojsk amerykańskich.
1. Formułowanie się nowych wyznaczników poczucia odrębności na
rodowej wśród ludności stykającej się z żołnierzami obcymi, o najczęściej
nieakceptowanym stylu bycia.
ł. Uznanie dla wartości instrumentalnych cywilizacji technicznej
poznawanej za pośrednictwem obserwacji urządzeń bojowych i pomocni
czych armii.
Względy obiektywne nie pozwoliły autorowi podczas pobytu w Wiet
namie Południowym w roku 1966 przeprowadzić bliższych studiów nad
aktualnymi zmianami w kulturze wsi wietnamskiej. Z tego też względu
ograniczył się on w niniejszym artykule do skrótowego przedstawienia
stanu wiedzy oraz własnych uwag o niektórych aspektach organizacji
wspólnoty wiejskiej w Wietnamie, w nadziei, iż będzie to stanowiło wstęp
do ewentualnego opracowania na temat funkcjonowania tej wspólnoty
oraz rodziny w warunkach wojny oraz ich zmian w wyniku wojny.
Autor starał się ograniczyć do terytorium Wietnamu Południowego, cha
rakteryzującego się zresztą pewnymi odrębnymi cechami rozwojowymi
w stosunku do północnej części kraju. Nie zawsze jednak było to możliwe
i potrzebne, zwłaszcza przy omawianiu historii kształtowania się form
tej instytucji.
�256
SŁAWOJ
SZYNKIEWICZ
Wieś wietnamska powszechnie uważana bywa za bastion partykula
ryzmu lokalnego, charakteryzujący się długą tradycją autonomii w sto
sunku do ogólnokrajowej struktury władzy. Często za symbol izolacjonizmu służą gęste bambusowe płoty zwarcie otaczające zabudowania
wiejskie odcinając członków wspólnoty od reszty świata. Cytuje się przy
słowie: „Prawa cesarskie ustępują przed zwyczajami wsi". Podkreśla się
siłę obserwowanego dziś jeszcze przywiązania do wsi rodzinnej u ludzi,
którzy dawno z niej wyemigrowali, lecz nadal uważają ją za jeden ze
środków identyfikacji własnej osoby. Z udziałem autorów europejskich,
lecz nie bez natchnienia ze strony niektórych tradycjonalistycznie nasta
wionych historyków wietnamskich, rodzi się koncepcja wsi jako tworuimpregnowanego na wpływy zewnętrzne i samowystarczalnego w zaspo
kajaniu potrzeb materialnych, społecznych i duchowych. Powstaje prze
konanie, że owemu izolacjonizmowi i niezmienności wsi naród wiet
namski zawdzięcza zachowanie swej tradycji i jedności kulturowej, mimo
wielowiekowego panowania Chin i powtarzających się okresów rozbicia
dzielnicowego. Twierdzi się nawet, że polityczne podporządkowanie
Wietnamu Chinom w okresie od I I w. p.n.e. do X w. n.e. nie wniosło
zasadniczych zmian do kultury chłopskiej, która oparła się sinizacji .
2
Z drugiej znowu strony, nie widząc potrzeby przeczenia powyższym
koncepcjom, uważa się często, że wspólnota wiejska w Wietnamie, a także
inne cechy kulturowe, jak m. in. organizacja rodziny, instytucja ziem
komunalnych, życie religijne, modyfikacja systemu pokrewieństwa, wpro
wadzone zostały przez Chińczyków - . Świadczyć by za tym mogły ana
logie w instytucjach i nazewnictwie oraz zaznaczająca się, także w innych
przypadkach, skłonność społeczeństwa wietnamskiego do przystosowy
wania się — początkowo przynajmniej zewnętrznego — do reform admi
nistracyjnych, ingerujących często w różne sfery życia społecznego.
Spór wokół wywodzenia instytucji wspólnoty wiejskiej z C h i n na
trafia na poważną przeszkodę, jaką stanowi brak źródeł do historii spo
łecznej Wietnamu przed inwazją chińską. Uznaje się w każdym bądź
razie za pewne, że nastąpił już wówczas rozpad wspólnoty rodowej,
istniejące zaś na terenie późniejszego Tonkinu i przylegających rejonów
!
4
5
2
J . B u t t i n g e r , The smaller dragon. A political history of Vietnam, New
York 1962, s. 172—173, 108.
M. R o u i l l y , La commune annamite, Paris 1929, s. 18 n.
Zwolennikami miejscowego pochodzenia tej instytucji są m. in.: N g u y e n
H u u K h a n g , La commune annamite, Paris 1946; A. I. M u с h 1 i n o w, Wietnamskaja sel'skaja obszczina (X w. — pierwaja polowina XIX w.), „Wostoczno-aziatskij etnograficzeskij sbornik", t. 2, A N SSSR, Trudy Institute Etnografii im.
N. N. Miklucho-Maklaja, nowaja sierija, t. 73, Moskwa 1961.
Nazwa Tonkin, nie posiadająca żadnej miejscowej tradycji na określenie
obszaru geograficznego czy politycznego, została tu użyta incydentalnie. W dalJ
4
5
�WSPÓLNOTA
WIEJSKA
W WIETNAMIE
POŁUDNIOWYM
257
Chin twory polityczne — Van Lang, A u Lac i na koniec Nam Viet
(w porządku chronologicznym) — były luźnymi organizacjami feudalnymi.
Wioski stanowiły wówczas podstawową jednostkę lenna feudalnego
i znajdowały się pod pełną (gospodarczą, administracyjną, polityczną oraz
być może religijną) i dziedziczną kontrolą rodzin najniższego szczebla
drabiny feudalnych panów lub członków rodziny w ł a d c y . Wieś przy
puszczalnie była wówczas grupą lokalną zorganizowaną na bazie sąsiedz
kiej, złożoną jednak z k i l k u wielkich rodzin powstałych w wyniku
dezintegracji rodu .
Jeszcze więc przed impaktem cywilizacji chińskiej musiał następować
proces zespalania się mieszkańców wsi wokół pewnego integralnego
systemu organizacyjnego, który nie pozostał bez w p ł y w u na późniejsze
kształtowanie się wspólnoty wiejskiej. Tuż przed podbojem chińskim
w I I w. p.n.e. zakończył się lub zbliżał ku końcowi ostatni etap formo
wania się wspólnoty etnicznej W i e t n a m c z y k ó w , czemu towarzyszyło
umacnianie się określonych instytucji kulturowych, które niekiedy prze
trwały do czasów nowożytnych, jak np. kult ducha opiekuńczego wsi,
ducha ogniska domowego itp. Mimo że nie mamy dokładniejszych danych
o życiu wsi w okresie przedchińskim, czynione były jednak pewne próby
wnioskowania na ten temat przy zastosowaniu metody porównawczej,
jednak bez poważniejszych rezultatów .
6
7
8
9
szym ciągu artykułu stosuję nazwy pochodzenia miejscowego: Вас Bo (Północ),
Trung Bo (Centrum) i Nam Bo (Południe) odpowiadające kolejno francuskim:
Tonkin, Annam i Kochinchina.
Nguyen
Xuan
D a o, Village government in Viet Nam. A survey of
historical development, Saigon 1958, s. 9, aneks do: L . W. W o o d r u f f ,
The
study of a Vietnamese rural community — administrative activity, vol. 2, Michi
gan State University Vietnam Advisory Group (w dalszym ciągu w y s t ę p u j e jako
M S U V A G ) , Saigon 1960 (powiel.). Patrz także В u 11 i n g e r, op. cit., s. 76.
Por. M u с h 1 i n o w, op. cit., s. 222-223.
Miało to miejsce w okresie brązu, nazwanym dla terenu Indochin kulturą
Dong Son, której odpowiadała tzw. trzecia wielka migracja ludów z terenu płd.
Chin do Azji płd.-wsch. Substrát rasowy tej migracji stanowili mongoloidzi,
którzy zetknęli się w dorzeczu Rzeki Czerwonej z melano-indonezyjskimi ludami
tzw. drugiej wielkiej migracji. Na bazie tego zetknięcia nastąpił proces etnoge
nezy Wietnamczyków (zwanych także Vietami). Niektórzy przypuszczają, że pro
ces ten rozpoczął się w c z e ś n i e j , jeszcze na terenach położonych na południe od
Jangtsakiangu, zamieszkiwanych w I tysiącleciu p.n.e. przez ludy m. in. indone
zyjskie, znane w kronikach chińskich jako „sto plemion Yueh". Zakończenie
formowania się etnosu wietnamskiego bywa niekiedy przesuwane na I tysiąclecie
n.e., czyli okres panowania chińskiego; por. B u t t i n g e r , op. cit., s. 94.
M. in. Masparo, który doszukiwał się analogii u spokrewnionych etnicznie
z Wietnamczykami Muongów (lud żyjący na płd. od delty Rzeki Czerwonej,
liczebność ok. 260 tys., zachował przeżytki organizacji feudalnej), podobnie zresztą
jak zamieszkujących Wietnam P ł n . Tajów uznał za źródło informacji o wczesno5
7
3
9
17 — E t n o g r a f i a P o l s k a , t. X I I
�258
SŁAWOJ
SZYNKIEWICZ
Nieuważni obserwatorzy europejscy nazywali niekiedy wspólnotę
wiejską w Wietnamie „chłopską demokracją". Wittfogel zaś nadał takiej
instytucji, występującej w państwach orientalnych, nazwę „demokracji
żebraków"
na podkreślenie względnej swobody układania wewnętrz
nych stosunków w ramach wspólnoty, przy czym wspólnota jednak nie
poprzestawała być częścią organizacji państwowej i od niej była uzależ
niona. Państwo nie interesowało się w e w n ę t r z n y m życiem tej jednostki
dopóki funkcjonowała ona sprawnie w całym systemie politycznym. Otóż
właśnie w kontekście szerszej organizacji politycznej wspólnota wietnam
ska nabiera nowego znaczenia. Gdy w I w. n.e., po zduszeniu rebelii
miejscowych feudałów, Chińczycy centralizują stopniowo władzę w kraju,
system rządów zbliżają do własnego modelu państwa biurokratycznego.
W t y m modelu wartość dla władcy przedstawia już nie wasal feudalny
z organizowanym przez siebie potencjałem gospodarczym i militarnym,
lecz właśnie wieś dostarczająca trybutu pieniężnego w postaci podatków
i ludzkiego w postaci pracy przymusowej (corvee) oraz rekrutów. Dzieje
się to poprzez aparat urzędniczy, a więc niejako w bezpośrednim kon
takcie z państwem. Taki układ stosunków wieś-państwo został z biegiem
czasu wprowadzony w Wietnamie , a jego sprawnego działania prze
strzegał szef wioski będący funkcjonariuszem administracyjnym. Ten sam
układ wieś-państwo charakteryzował również następne etapy rozwoju
historycznego.
1 0
J1
Tak więc wietnamska wspólnota wiejska została z początkiem naszej
ery zdefiniowana w swojej funkcji zewnętrznej i taka pozostała w cza
sach późniejszych. Płaciła podatki (główne źródło dochodów dworu, gdyż
późniejsi mandaryni ani nobiles nie byli opodatkowani, nawet jeśli po
siadali ziemie uzyskane od dworu za zasługi) oraz dostarczała żołnierzy
i siły roboczej, czyli środków do wypełniania dwu zasadniczych funkcji
państwa: 1) obrony rodziny panującej i dokonywania zaborów terytorial
nych oraz 2) wykonywania centralnie planowanych prac w zakresie
infrastruktury.
feudalnym społeczeństwie płd. Chin. H . M a s p е г о , Étude sur la phonetique
historique
de la langue annamite, „Bulletin de l'École Francaise d'Extreme
Orient", t. 12: 1912, s. 1—123; t e n ż e , L e Royaume de Van Lang, tamże, t. 18:
1928 nr 3. Por. także wstęp w pracy J . C u i s i n i e r ,
Les Muong, Paris 1948.
К. A. W i t t f o g e l ,
Oriental despotism. A comparative study of total
power, New Haven 1957, s. 126.
Nazwa Wietnam (Viet-Nam) pojawia się dopiero w 1803 r. Chińczycy
używali na określenie kraju dwu różnych nazw, z których najbardziej znana jest
Annam — „spacyfikowane południe". Niepodległy Wietnam od X I w. uzyskał
nazwę Dai Viet. Dla większej sprawności toku rozważań w artykule stosowana
jest nazwa współczesna, niezależnie od okresu historycznego.
1 0
11
�WSPÓLNOTA
WIEJSKA
W WIETNAMIE
POŁUDNIOWYM
259
Zbliżone, choć nie identyczne świadczenia były również obowiązkiem
wsi we wczesnym okresie feudalnym, lecz nie cechowała ich regularność
ani też jednolitość form egzekwowania. W czasach przed inwazją chińską
aktywniejszą rolę odgrywali przywódcy wielkich rodzin, którzy wchodzili
w kontakt z suwerenem. Natomiast centralny system rządów uznawał
za partnera wyłącznie całą wieś, nie zaś jej części składowe. Tak okre
ślona przez relację ze światem zewnętrznym wspólnota stała się nową
wartością, t y m bardziej że spełnianie nałożonych powinności wymagało
pewnych, przystosowawczych przynajmniej zmian w jej organizacji we
wnętrznej. W tej sytuacji można proponować uznanie za mało istotną
dyskusji nad pochodzeniem (chińskim lub lokalnym) instytucji wspólnoty
wiejskiej. Nie miejsce jej powstania jest bowiem istotne, lecz cel, jakiemu
instytucja służy, i warunki, w jakich funkcjonuje. Zmiana ustroju p a ń
stwowego spowodowała przekształcenie jego elementów, również w w y
padku tych spośród nich, które — jak organizacja wiejska — przejęte
zostały z poprzedniej formy ustrojowej . Upodobnienie ustroju chińskiej
prowincji Wietnam do ustroju metropolii wywołało takiż sam skutek
w odniesieniu do wsi.
Wprowadzeniu centralistycznej władzy imperialnej towarzyszyły ele
menty nadbudowy ideologicznej — przejęcie chińskiej koncepcji cesarza
będącego synem niebios, pośrednikiem między ludźmi i światem nad
przyrodzonym, głównym kapłanem, sędzią i panem (właścicielem) dóbr.
Prywatnie posiadana część ziemi również uchodziła za dominium cesar
skie, nawet jeśli cesarz występował tu tylko jako przedstawiciel sił nad
ludzkich . Proces przyswajania kultury chińskiej stopniowo postępuje —
adoptowana jest literatura, pismo, filozofia konfucjańska, niektóre ze
społy obrzędowe (np. ślubne, pogrzebowe). Najważniejszą wszakże korzy
ścią kontaktu z cywilizacją chińską było przejęcie technik rolnych, to
znaczy radła płużnego z żelaznym ostrzem ciągnionego przez woły, oraz
ulepszonych metod irygacyjnych
12
13
12
Mówię o zmianie ustroju p a ń s t w o w e g o w związku z powstaniem centra
listycznego państwa, w którym aparat biurokratyczny zastąpił w a r s t w ę feudałów
w transmisji władzy. Feudalny układ stosunków w ł a s n o ś c i o w y c h nie zanikł
w epoce imperialnej (chociaż Wittfogel w cytowanej pracy twierdzi, że centra
listycznie rządzone p a ń s t w a Wschodu, zwane przez niego społeczeństwami hydra
ulicznymi, nie były feudalne). B y ł on jednak ograniczany administracyjnie i praw
nie, choć niezależnie od tych ograniczeń struktura feudalna (oparta na bazie biuro
kracji) periodycznie odżywała na nowo dominując w ustroju społeczno-gospo
darczym.
Nawet obecnie utrzymuje się w Wietnamie Północnym przekonanie, że
„grunty nie są własnością ludzi, lecz królestwem podziemnego smoka". Agricul
tural problems, ..Vietnamese Studies", nr 2, Hanoi 1964, s. 5.
Do podboju chińskiego stosowano uprawę motykową. Irygację w ó w c z a s
1 3
1 4
�260
SŁAWOJ
SZYNKIEWICZ
Wittfogel doszukuje się współzależności pomiędzy zastosowaniem
w Chinach sprzężajnej uprawy płużnej a odejściem od systemu wspólnej
pracy pańszczyźnianej chłopów na polach publicznych (królewskich)
w okresie dynastii Czou. Zakłada on, że indywidualna praca na małym
polu umożliwiała lepsze wykorzystanie nowego narzędzia pracy . Jeśli
zależność taka w warunkach chińskich istotnie zachodziła i jeśli jej
istnienie było uświadamiane, tłumaczy to system nadzielania przez Chiń
czyków ziemią wspólnot wiejskich w Wietnamie. Polegał on na przy
znawaniu poszczególnym wielkim rodzinom ziemi prywatnej oraz całej
wspólnocie ziemi komunalnej, a praktycznie państwowej, przeznaczonej
do rotacyjnego podziału między członków . Rozróżnienie ziem prywat
nych i komunalnych istnieje do dziś w Wietnamie i obowiązywało zawsze
przy tworzeniu nowych wiosek '. Grunty komunalne pozostające w użyt
kowaniu wspólnot były opodatkowane i stanowiły najważniejsze źródło
wpływów podatkowych skarbu państwa.
Przy okazji nasuwa się problem wymagający oddzielnego przebadania,
a mianowicie, czy występuje związek między wprowadzeniem sprzężajnej
uprawy płużnej oraz indywidualnej obróbki ziemi (niezależnie od sto
sunku własności chłopa do niej i jej produktu) a powstaniem wspólnot
wiejskich . Mogło bowiem być tak, że dopiero likwidacja wspólnej pracy
pańszczyźnianej na polach feudała i wprowadzenie na to miejsce podatku
od użytkowania przydzielonej ziemi stworzyły odpowiednie warunki do
powstawania wewnątrzwiejskich zależności (chociażby przy rozdziale
gruntów komunalnych czy przy ustalaniu indywidualnego wymiaru po15
16
17
18
również znano, jednak tworzone lokalnie sieci k a n a ł ó w były zbyt wątłe i nie
stanowiły odpowiedniej bazy dla intensywnej uprawy. Chińskie pochodzenie radła
w p o ł u d n i o w o - w s c h o d n i e j Azji jest kwestionowane przez niektórych badaczy
problemu. Np. A. Reszetow zebrał materiały (jeszcze nie opublikowane) mogące
świadczyć o niezależnym pochodzeniu radła płużnego, a nawet o zapożyczeniu
go przez Chińczyków południowych od pewnych mniejszości na pograniczu
pld.-zach. Chin.
1 5
W i t t f o g e l , op. cit., s. 69.
Dzielono w ó w c z a s ziemię na równe udziały po 90 таи (ok. 45 ha), które
przypadały na w ł a s n o ś ć wielkim rodzinom (ho) jako tzw. tu dien. Pozostała część
obszaru przeznaczana była na tzw. cong dien, ziemię komunalną należącą do
państwa, które nakładało podatek za jej użytkowanie przez wspólnotę. Por.
N g u y e n X u a n D a o, op. cit., s. 11.
Również w trakcie niedawnej praktyki tworzenia osad przesiedleńczych na
terenach nieuprawianych władze Wietnamu Południowego wydzielały niekiedy
grunty komunalne — cong dien. Por. Z. W. D u d n i k, Agrarnyj wopros w Jużnom
Wietnamie, Moskwa 1964, s. 108.
Te trzy zjawiska wystąpiły w Chinach w okresie dynastii Czou (lata
1027—256 p.n.e.), chociaż mniej wiadomo o względnej chronologii ich zachodzenia.
Por. O. L a n g , Chinese family and society, New Haven 1946, s. 21.
1 6
1 7
1 8
�WSPÓLNOTA
WIEJSKA
W WIETNAMIE
POŁUDNIOWYM
261
datkowego), które wymagały stworzenia odpowiedniego schematu ich
funkcjonowania i podtrzymywania. Dodatkowo, bardziej skomplikowany
system kanałów nawadniających wymagał współdziałania użytkowników
na szczeblu całej wsi, wykraczał więc poza system pomocy wzajemnej
obowiązującej w grupie krewnych. Powstała w ten sposób sieć interakcji
przekształciła istniejącą we wczesnofeudalnym okresie wieś ze zwykłej
aglomeracji domostw i rodzin w powiązaną wzajemnie wspólnotę wiejską,
w której kooperacja i współzależność była t y m intensywniejsza, i m licz
niejsze stawały się zobowiązania do udziału w czynnościach wykracza
jących poza potrzeby własnego gospodarstwa.
Rozumując w ten sposób, zasadniczy etap kształtowania się i integracji
wspólnoty można by przypisać czasom dominacji chińskiej w Wietnamie,
t y m bardziej że wtedy właśnie państwo dostarczało mieszkańcom wsi
aktywnych bodźców do działania na forum komunalnym. Jednym z tych
bodźców •— wspomnianym już wcześniej — były zorganizowane odgórnie
i egzekwowane przez aparat urzędniczy prace irygacyjne oraz komunika
cyjne (drogi, kanały), które raz rozpoczęte absorbowały ciągle ze względu
na konieczność konserwacji urządzeń i utrzymywania ochrony przeciw
powodziowej.
Zupełnie inny z kolei bodziec stanowił — i stanowi w pewnym sensie
do dzisiaj — kompleks obrzędowy związany z kultem ducha opiekuń
czego w s i . K u l t ten stanowił główną funkcję sakralną wspólnoty, kon
centrując wokół siebie zasadniczą część życia społecznego jej członków.
Mimo iż sam kult jest przypuszczalnie starszy od wspólnoty, stał się on
w pewnym — może bardziej symbolicznym niż praktycznym — stopniu
instrumentem kontroli cesarskiej nad wspólnotą. Zinstytucjonalizowanie
kultu i nadanie mu jednolitej formy w całym kraju nastąpiło wskutek
interwencji administracyjnej (już w niepodległym Wietnamie). Duch
opiekuńczy musi uzyskać inwestyturę cesarską, zanim zostanie wpro
wadzony do domu komunalnego i zanim zacznie sprawować funkcje opie
kuńcze. Inwestytura taka w formie dokumentu cesarskiego wystawianego
na wniosek wsi sama posiada cechy sakralne i jest czczona jako symbol
1 9
19
Dokładnie pochodzenie tego kultu nie jest znane, może on mieć pewien
związek z wierzeniami totemistycznymi. Najczęściej na ducha opiekuńczego wy
bierano znaną postać historyczną lub mityczną albo też osobę, która w s ł a w i ł a się
czymś lokalnie (niekiedy nawet mógł to być czyn nieetyczny). Rzadko wybór padał
na kobietę lub zwierzę. Funkcją kultu jest zapewnienie społeczności spokoju
i dobrobytu. Miejscem kultu jest dom komunalny — dinh, który służy również
celom publicznym. Por. A. L e r o i - G o u r h a n ,
J . P o i r e r, Ethnologie
de
1'Union Francaise, t. 2, Paris 1953, s. 567—568; M u с h 1 i n o w, op. cit., s. 270
n. Ten ostatni wiąże powstanie kultu ducha opiekuńczego z kultem przodka —
założyciela wsi.
�262
SŁAWOJ
SZYNKIEWICZ
20
ducha . Cesarz wprowadził hierarchizację duchów opiekuńczych i spra
wując nad nimi władzę jako syn nieba stał się — jak powiada Nguyen
Xuan Dao — najwyższym panem wszystkich wiosek w uzupełnieniu
do cesarskiej funkcji władcy. Wieś co prawda kontynuowała starszy
jeszcze zwyczaj zabiegania o protekcję całego zespołu duchów uznanych
za opiekuńcze , jednak główne miejsce zajmował duch posiadający świa
dectwo cesarskie.
Samo istnienie departamentu obrzędów na dworze cesarzy wietnam
skich — mimo iż było ono funkcją arcykapłańskiej roli cesarza — stwa
rzało podstawy do ingerowania w obrzędowe życie wsi. Ceremoniał reli
gijny układał się warstwowo. Większość obrzędów odprawianych przez
cesarza na szczeblu państwowym powtarzana była na szczeblu wspólnoty
przez jej funkcjonariuszy (np. składanie ofiar duchowi ziemi, obrzędy
wyjścia w pole i zakończenia prac polowych itp.). Ingerencja państwa
nie ograniczała się do sfery życia religijnego, lecz działała także w dzie
dzinie obyczaju. Jeszcze władcy chińscy wprowadzili obowiązek przyjęcia
chińskiego ceremoniału w niektórych obrzędach rodzinnych oraz pewnych
elementów chińskiego stroju codziennego. W okresie niepodległości ko
deks prawny Le (od nazwy dynastii panującej w X V w.) ustalił odrębnie
dla każdej kategorii ludności wartość podarków małżeńskich wnoszonych
rodzinie narzeczonej przez rodzinę młodego .
2 1
22
23
2 0
Dokument umieszczony jest w relikwiarzu, czymś w rodzaju tabernakulum,
które przechowuje się niekiedy poza domem komunalnym. Podczas obrzędów
relikwiarz ten jest uroczyście przenoszony w procesji do domu komunalnego,
umieszczany na g ł ó w n y m ołtarzu i honorowany pokłonami. G . C . H i с к e у,
Village in Vietnam, New Haven 1965, s. 225 n.
N g u y e n X u a n D a o , op. cit, s. 15. Por. także M u c h l i n o w, op. cit.,
s. 271.
H i с к e у opisując obrzęd can an, odbywający się w wiosce K h a n h Hau
w 1958 г., kilkakrotnie wspomina o ofiarach i zabiegach magicznych skierowanych
do „duchów opiekuńczych", „duchów m a n d a r y n ó w wojskowych" i „złych duchów",
mimo iż ośrodkiem całej ceremonii był w ł a ś c i w y duch opiekuńczy wioski, mar
szałek Nguyen Huynh Due. (op. cit., s. 227 п.).
Patrz L e r o i - G o u r h a n ,
op. cit., s. 563. Przykłady takie można by mno
żyć, m. in. edykty cesarskie ustalały sposób zajmowania miejsc przez uczestników
ceremonii w dinh. Tradycja regulowania życia społecznego na drodze prawnej,
kontynuowana w ciągu całej historii państwa, utrzymała się do dziś. I tak np.
prawo małżeńskie obowiązujące w D R W zakazuje nadmiernych w y d a t k ó w
w związku z odbywaniem obrzędów rodzinnych. W 1957 r. powstała konieczność
ingerencji ministerstwa sprawiedliwości dla urtegulowania sprawy m a ł ż e ń s t w
rozdzielonych w wyniku przeprowadzania reformy rolnej. Dopuszczono w ó w c z a s
bigamię w okolicach, gdzie pozwalał na to zwyczaj. Patrz H o a n g V a n C h i ,
From colonialism to communism,
London 1964, s. 217—219. Podobne zjawisko
spotyka się również w ustawodawstwie Wietnamu Południowego (np. zakaz tań
ców europejskich w czasach Diema). Nie zawsze nakazy lub zakazy prawne
21
2 2
23
�SŁAWOJ
203
SZYNKIEWICZ
Inną formą regulowania wewnętrznego życia wsi, w t y m wypadku
pośrednią, było wprowadzenie podczas panowania dynastii L y ( X I —
X I I I w.) spisów ludności do celów administracyjnych, a zwłaszcza do
ustalania podatku pogłównego i poboru rekruta . Spis obejmował męż
czyzn zamieszkujących wieś i dzielił ich na 5 grup, z których najważ
niejsza zawierała zdrowych ludzi w wieku od 18 do 60 lat. W oczach
państwa tylko osoby uwzględnione w spisach wiejskich stanowiły pełno
prawnych członków wspólnoty i kwalifikowały się do uczestnictwa w po
dziale ziem komunalnych. Pojawiły się również próby przywiązania na
stałe zarejestrowanych chłopów do ich miejsca zamieszkania . Pojęcie
wspólnoty z punktu widzenia państwa oznaczało jednostkę administra
cyjną, element struktury politycznej.
Na wspólnocie wiejskiej, głównym płatniku podatków oraz źródle siły
roboczej i militarnej, opierało się więc istnienie państwa. Z tego względu
jednym z jego obowiązków była ochrona interesów wspólnoty, przede
wszystkim zaś interesów ekonomicznych. Sprowadzało się to do utrzymy
wania na odpowiednim poziomie areału ziem komunalnych w użytkowa
niu wspólnoty. Ziemie te przynosiły dochód państwu, ale też w założeniu
dostarczały podstawy utrzymania biedniejszym członkom wspólnoty.
Wprowadzony został zakaz sprzedaży i odstępowania tych gruntów, k t ó
rego przestrzegano w zasadzie do czasów kolonizacji francuskiej . Aby
zapobiec procesowi prywatyzacji ziemi — a w dążeniu t y m wyrażała się
również obawa' przed powstawaniem latyfundiów i konkurującej o wła2 i
25
26
odnosiły skutek, czego przykładem jest zachowanie się praktyki żucia betelu
i czernienia zębów mimo zabronienia jej w czasie krótkiego panowania Chińczy
k ó w na pocz. X V w. (B u 11 i n g e r, op. cit., s. 157).
Muchlinow
twierdzi, że celem sporządzania spisów ludności było d ą
żenie wspólnoty wiejskiej do hermetycznego zamknięcia się przed przybyszami
i ludźmi obcymi wobec generacji założycieli i kontynuatorów wspólnoty. Patrz
jego artykuł Narody Wietnama, [w:] Narody Jugo-wostocznoj
Azii, Moskwa 1966,
s; 113. Pogląd ten nie wydaje się być uzasadniony, tak ze względu na późne
pochodzenie samej instytucji (wobec niekiedy długiej historii już istniejących
wiosek), jak również z uwagi na jej wyraźny charakter rejestru podatkowo-szarwarkowego. Niejednokrotnie, zwłaszcza w czasach nowożytnych, część chło
pów dobrowolnie unikała włączenia do spisu, aby zwolnić się tym samym od
części obowiązków wobec państwa.
24
25
Dekret wydany przez krótko panującego uzurpatora Ho Qui L y (1400—1407).
Odstępstwa od zasady przybierały na ogół formę nielegalną. Jednym z wy
jątków jest decyzja cesarza T u Due z 1871 г., który zarządził sprzedaż ziem pu
blicznych celem sfinansowania walki z Francuzami. Z kolei Francuzi w Nam Bo
(która była kolonią w odróżnieniu od pozostałych rejonów traktowanych jako
protektoraty), czyli Kochinchinie, uznali się za spadkobierców praw cesarskich,
a zatem właścicieli ziem dominialnych i publicznych. Prowadziło to do przyjęcia
zasady swobodnej sprzedaży kolonistom — zwłaszcza francuskim — tych ziem,
łącznie z cong dien.
26
�264
WSPÓLNOTA
WIEJSKA
W WIETNAMIE
POŁUDNIOWYM
dzę warstwy feudalnej — państwo ograniczało swobodę nabywania grun
tów na własność lub interweniowało na rzecz zmniejszenia posiadłości .
Pierwszy wypadek zastosowania metody konfiskat notujemy w 1399 г.,
kiedy zlikwidowano majątki powyżej 10 mau (ok. 5 ha) i wydzierżawiono
chłopom uzyskaną w ten sposób przez państwo ziemię. W 30 lat później
zabieg ten musiano znów powtórzyć. Inne próby ograniczania rozwoju
feudalnej własności czynione były w X V I I w. na Północy, m. i n . zakazu
jąc mandarynom tworzenia wiosek poddanych ich wyłącznej jurysdykcji.
Wprowadza się wynagradzanie mandarynów pieniędzmi zamiast nadziałami ziemi. Te i podobne i m reformy, jak pisze Buttinger , pozostawały
najczęściej m a r t w ą literą albo po niedługim czasie przestawały działać,
a wielka własność pojawiała się na nowo. Toteż dopiero w X I X w. groźba
upadku kraju w wyniku daleko posuniętej pauperyzacji c h ł o p s t w a
oraz zarysowujące się niebezpieczeństwo interwencji francuskiej spowo
dowały energiczniejsze działania. Nastąpiła seria zarządzeń cesarza Gia
Long (1802—1820) i kolejne reformy z 1839 i 1883 r. Likwidowały one
wielkie posiadłości książąt, nobiles oraz mandarynów, znosiły trwającą
od początków niepodległości praktykę nadawania mandarynom przywile
jów ściągania podatków z wiosek, zarządzały zwrot przywłaszczonych
gruntów komunalnych. Mimo iż kontrola państwa nad wielką własnością
ziemską nie była szczególnie efektywna, należy ją tu odnotować, gdyż
w wyniku tej działalności wspólnoty wiejskie przynajmniej trzykrotnie
(lata 1429, 1839 i 1883) otrzymywały większe przydziały ziem publicz
nych cong dien.
21
28
29
Wprowadzenie na przełomie er ulepszonych technik rolniczych oraz
postępująca stabilizacja wspólnot wiejskich spowodowały rozwój pro
dukcji, który stworzył warunki do szybkiego przyrostu l u d n o ś c i . Ten
z kolei w y w a r ł presję na kolonizację nowych obszarów, początkowo
30
2 7
Wydaje się to być cechą charakterystyczną większości państw orientalnych,
por. W i 11 f o g e 1, op. cit., s. 271 n. Ten sam autor wymienia cztery sposoby
sprawowania kontroli nad własnością prywatną i osłabiania jej: fiskalny (po
datki, Wietnamu to jednak nie dotyczy), administracyjny (konfiskaty), prawny
(reguły dziedziczenia) i ogólniejszy — polityczny (tamże, s. 78).
В u 11 i n g e r, op. cit., s. 174.
W latach 1772—1848 miało miejsce przynajmniej 5 powstań chłopskich.
M u c h l i n o w (Sel'skaja obszczina..., s. 223 przyp.) cytuje obliczenia histo
ryka wietnamskiego, z których wynika, że w początkach I w.n.e. ludność części
terytorium ówczesnego Wietnamu wynosiła 981 tys. osób w porównaniu z nieca
łymi 400 tysiącami przed kilku dziesięcioleciami. Duży udział w tym przyroście
należy przypisać licznej podówczas imigracji Chińczyków uciekających z rozdar
tego wojnami dynastycznymi kraju. Brakuje bliższych danych statystycznych
o liczbie ludności w późniejszych okresach. Istnieją jedynie niepełne informacje
zaczerpnięte ze spisów podatkowych, nie obejmujące jednak całej ludności.
2 8
2 9
30
�WSPÓLNOTA
WIEJSKA
W
WIETNAMIE
POŁUDNIOWYM
265
w delcie Rzeki Czerwonej, później zaś stopniowo na terenach mniej
dogodnych, suchych i lesistych. Koloniści rekrutowali się spośród bez
rolnych chłopów, dynamicznej młodzieży, przestępców w koloniach kar
nych i żołnierzy. Stosunkowo liczna była pierwsza grupa ludzi, którzy
nie mogli zapewnić sobie i rodzinom utrzymania w ramach własnej
wspólnoty. Problem był niekiedy tak poważny, że zagrażał bezpieczeń
stwu publicznemu, gdyż ludzie z marginesu społeczności wiejskiej łączyli
się niejednokrotnie w agresywne bandy. W dążeniu do uregulowania go
państwo uciekało się do środków prawnych (np. wspomniany zakaz
opuszczania miejsca zamieszkania i następnie surowe represje prze
widziane przez kodeks Le) oraz ułatwiało, a nawet samo organizowało
kolonizację .
Ze względów geograficznych najkorzystniejsze do uprawy tereny roz
ciągały się wąskim pasem wzdłuż wybrzeża morskiego na południe. Kie
runek zachodni zamykało pasmo Gór Annamickich. Z tej przyczyny prąd
kolonizacyjny podążał w dół półwyspu. Owo trwające już od X I w. parcie
na południe —- nam tien, jest bardzo ważnym elementem historii Wiet
namu. Towarzyszył mu. stopniowy podbój państwa Czampa (w przybliże
niu dzisiejsze Tran Bo, Środkowy Wietnam) i wschodnich rejonów
Kambodży (Nam Bo). Czampa zostało podbite w X V w., a ostatecznie
zagarnięte w X V I I w. Delta Mekongu zajęta została w pierwszej połowie
X V I I I w., południowy zaś cypel Soc Trang otwarto dla kolonistów dopiero
w 1840 r. Intensywniejsza kolonizacja obszarów na południe od delty
Mekongu rozpoczęła się wraz z przybyciem Francuzów, którzy zakładali
tam plantacje . Jest to więc proces ostatnich niemal lat, dzięki czemu
znaczna część wiosek w Nam Bo nie ma długiej tradycji zasiedzenia
i w organizacji wspólnoty wykazuje pewne różnice w stosunku do reszty
kraju .
W zajmowaniu terenów centralnych, Trung Bo, uczestniczyły nieraz
31
32
33
31
I tak np. pierwszą u s t a w ę kolonizacyjną w y d a ł L e Than Tong w 1467 r.
określając warunki tworzenia kolonii p ó ł w o j s k o w y c h na nowych terenach. Celem
pełniejszego zasiedlenia delty Mekongu Minh Mang w 1830 г., obok inicjowania
kolonii karnych i wojskowych na dogodnych warunkach, zachęca chłopów do
tworzenia osad nadając tytuł mandaryński organizatorowi grupy osiedleńczej.
Również inni w ł a d c y podejmowali podobne kroki.
H i с k e y , op. cit, s. 15.
Za przykład niech posłuży statystyka dotycząca obszaru ziem komunalnych
cong dien, sporządzona w latach dwudziestych X X w. Grunty komunalne stano
w i ł y w poszczególnych rejonach kraju następującą część obszarów uprawnych:
Вас Bo (Płn.) — 20%, Trung Bo (Sr.) — 25%, Nam Bo (Płd.) — 3%. Y . H e n r y ,
Economic agricole de I'Indochine, Hanoi 1932, cyt. za H o a n g V a n C h i , op. cit,
s. 149.
3 2
3 3
�266
SŁAWOJ
SZYNKIEWICZ
y
całe wspólnoty *, istniały więc korzystne warunki dla utrzymania i kon
tynuacji tradycji wyniesionej z Północy. Natomiast w osiedlaniu Nam Bo
brały udział raczej grupy wielkich rodzin obok poszczególnych jednostek
i oddziałów wojskowych . Na dodatek procesowi temu towarzyszyła
długotrwała wojna domowa . Skoro w takich okolicznościach wspólnota
wiejska na południu zachowała daleko idące podobieństwo cech z organi
zacjami wiejskimi pozostałych części kraju, dowodzi to siły tej instytucji
i przywiązania ludności do jej tradycji.
Pozostaje jeszcze wspomnieć o ostatnim etapie przemieszczeń teryto
rialnych, w które uwikłana jest wieś, już w ramach istniejącej współ
cześnie w Wietnamie Południowym państwowości. W latach 1957—1963
realizowane były cztery odrębne programy przenoszenia ludności do no
wych osiedli. Pierwsza akcja wiązała się z zasiedlaniem Pogórza Central
nego ludnością pochodzącą z Centralnego Wybrzeża (oba rejony położone
w Trung Bo). Rozpoczęta w 1957 г., spowodowała przeniesienie ok. 210
tys. osób na tereny zajęte dotąd głównie przez mniejszości narodowe,
co wywołało poważne konflikty. Dwa cele leżały u podłoża akcji — za
gospodarowanie terenów słabo dotąd eksploatowanych rolniczo oraz ułat
wienie kontroli politycznej nad ludnością związaną z dawnym ruchem
Viet Minh, którą to ludność osadzano przymusowo w strzeżonych zbrojnie
wioskach-obozach . Pozostali uczestnicy akcji zasiedleniowej Pogórza
rekrutowali się spośród zdemobilizowanych żołnierzy, chłopów z prze
ludnionych wsi nadbrzeżnych oraz przesiedleńców z DRW.
35
3G
3 7
за
Trzy następne programy, realizowane pod nadzorem wojskowym,
miały już całkowicie charakter polityczny. Ich celem było zduszenie
nastrojów buntu, a z upływem czasu również aktywnego uczestnictwa
wsi w ruchu powstańczym. Pierwszy program, zwany przegrupowaniem
chłopstwa, realizowany w 1959 г., polegał na tworzeniu dwu rodzajów
osiedli komasujących oddzielnie ludność podejrzaną o wrogość wobec
rządu oraz uznawaną za lojalną. „Przegrupowywanie" przerwano z utwo
rzeniem 147 nowych wsi obejmujących ok. 200 tys. ludności . Zostało
3!)
34
Jak pisze M u c h l i n o w , w X I I — X I I I w. zezwalano wspólnotom wiejskim
przenosić się na tereny zdobyte kosztem Czampa (op. cit., s. 228).
B u t t i n g e r , op. cit., s. 173.
Doniosłą rolę w przyswojeniu Wietnamczykom regionu południowego ode
grało rozbicie kraju na dwie jednostki polityczne w wyniku trwającej od X V I w.
rywalizacji między północnymi możnowładcami Trinh i feudalną rodziną Nguyen
na południu. Rozbicie zakończyło się objęciem w 1802 r. tronu przez dynastię
Nguyen.
R. S c i g l i a n o, South Viet-Nam, nation under stress, Boston 1963, s. 44.
Tamże, s. 182.
Tamże, s. 178, 9; D u d n i к, op. cit., s. 104; Q u a c h T o n g D u e , Dense
35
3 6
3 7
38
30
�WSPÓLNOTA
WIEJSKĄ
W WIETNAMIE
267
POŁUDNIOWYM
ono zastąpione koncepcją ,,agromiasteczek", czyli umocnionych osiedli,
które w założeniu miały być funkcjonalnie rozplanowane i zaopatrzone
w urządzenia i instytucje użyteczności publicznej. Ich lokalizację prze
widziano w najbardziej wybuchowych rejonach i nadano i m rolę twierdz
panujących nad okolicą. Plany przewidywały zbudowanie 80 głównych
i 400 satelickich „agromiasteczek" z ludnością ok. pół miliona, jednakże
w latach 1959—1961 zdołano wybudować 22 osady z bliżej nie określoną
liczbą l u d n o ś c i . Pod koniec 1961 r. władze zrażone trudnościami oraz
niefunkcyjnością podejmowanych prób przystąpiły do realizacji programu
tzw. „wiosek strategicznych", czyli umacniania istniejących aglomeracji
budynków celem przerwania kontaktów oddziałów partyzanckich ze wsią.
W t y m wypadku zmuszano do przenosin jedynie mieszkańców gospo
darstw położonych poza linią umocnień. Jednakże gdy wieś znajdowała
się na „obszarze niebezpiecznym", niszczono ją, a ludność osadzano
w innym miejscu. Program ten został przerwany wraz z obaleniem rządu
Ngo Dinh Diema w 1963 r.
Wszystkie te trzy ostatnio wymienione programy spotkały się z opo
rem ludności i musiały być przeprowadzane pod przymusem. Główną
przyczyną takiej reakcji była niechęć do opuszczenia własnego gospodar
stwa lub wsi, ponoszone straty materialne oraz obowiązek dostarczenia
bezpłatnej pracy przy konstrukcji nowych osiedli i całej infrastruktury,
nałożony na wszystkich mężczyzn w wieku 18—60 l a t . Pomijając nie
które pozytywne rezultaty zasiedlania Pogórza Centralnego, omówione
akcje rządu przyniosły poważne szkody dotkniętym nimi wsiom, które
albo uległy rozbiciu, albo też naruszona została ich wewnętrzna równo
waga. Pojawiło się wiele konfliktów między mieszkańcami na tle zaj
mowanych bez odszkodowania gruntów, zniszczeń w inwentarzu i zasie
wach. Konflikty te, jakkolwiek były poważnym problemem ze względu
na ich przedmiot oraz ilość, neutralizowały się z punktu widzenia inte
resu wspólnoty w ten sposób, że niezadowolenie kierowane było w stronę
władz. W chwili obecnej (1966—1967) kontynuowane są równolegle dwie
różne inicjatywy. Pierwsza z nich, polegająca na tworzeniu tzw. „wiosek
nowego życia", stara się łączyć koncepcję wiosek strategicznych i „agro
miasteczek". Druga polega na wysiedlaniu ludności z rejonów przejścio
wych między obszarami kontrolowanymi przez rząd i partyzantów. Około
pół miliona tej ludności zwanej „uciekinierami" zamieszkuje w obozach,
w warunkach pozbawionych zupełnie cech stabilizacji. Niektóre z tych
obozów umieszczono w miastach lub ich pobliżu.
40
4 1
and prosperous areas, [w:] L . W. W o o d r u f f , Local administration
-Nam, its future development, M S U V A G , Saigon 1961 powiel.), s. 134.
"o S с i g l i a n o, op. cit., s. 179—81.
« Tamże, s. 179 п.; H i с к e у, op. cit., s. 12, 53—54.
in
Víet-
�268
SŁAWOJ
SZYNKIEWICZ
Na zakończenie części poświęconej zewnętrznym związkom wspólnoty
wiejskiej, a konkretnie relacji wspólnota—państwo, omówić należy za
gadnienie bezpośrednio związane z problemem autonomii, mianowicie
system władzy i administracji wiejskiej. Interesować nas będzie m. i n .
ten aspekt systemu, który łączy wspólnotę z organizacją polityczną kraju,
a więc władza wspólnoty jako najniższy szczebel administracji państwo
wej. Jest to jednocześnie moment umożliwiający przejście do w e w n ę t r z
nego aspektu funkcjonowania wspólnoty przez zapoznanie się ze struk
turą władzy w ramach samej wsi.
Początki formalnej autonomii wieś uzyskała w wieku X V wraz ze
zmianą statusu oficjalnego pośrednika między wspólnotą i państwem —
z urzędnika państwowego na przedstawiciela ludności pochodzącego z w y
boru. Autonomia ta jednak może wydawać się wątpliwa, skoro Nguyen
Xuan Dao, periodyzując dzieje organizacji wiejskiej, dzieli je następująco:
1) okres częściowej autonomii —• od początku do przybycia Francuzów;
2) okres częściowej kontroli nad wsią — okupacja francuska (1858—1954);
3) okres zmian (od 1954) , które to wyliczenie można uzupełnić 4) okre
sem całkowitej kontroli nad administracją wiejską (od 1956).
Wiemy, że w okresie poprzedzającym inwazję chińską wieś była
wkomponowana we wczesnofeudalny układ stosunków, nie posiadamy
jednak informacji na temat władzy w niej. Ponieważ zakładamy, że for
mowanie się wspólnoty wiejskiej (w odróżnieniu od wsi) nastąpiło w ze
tknięciu się z centralną organizacją państwową, interesuje nas historia
rozpoczynająca się od pojawienia się Wietnamu jako prowincji Chin.
Chiński aparat państwowy włącza do swego systemu przywódców wiej
skich, którzy przypuszczalnie wywodzili się z przywódców rodowych.
Chińczycy ponadto uznali wielką rodzinę za podstawę organizacyjnej
kompozycji wsi, którego to elementu nie znajdujemy w późniejszej prak
tyce i ustawodawstwie administracyjnym Wietnamu (dopiero współ
cześnie najmniejsze komórki podziału wsi oparto na gospodarstwach-rodzinach). Nie jest jednak pewne, że już wówczas wieś stanowiła jed
nostkę administracyjną, przynajmniej w początkach panowania chiń
skiego. Dopiero wraz z pojawieniem się xa (termin na oznaczenie wsi)
w X w. mamy na pewno do czynienia ze zorganizowaną wspólnotą .
Wiek X I przynosi już w pełni scentralizowany system rządów w kraju,
oparty na chińskich wzorach drabiny mandaryńskiej. Wsią kieruje raan42
4 3
4 2
N g u y e n X u a n D a o , op. cit., s. 7—8.
Tamże, s. 12. Xa (czyt. sa) oznacza w ł a ś c i w i e „zjednoczenie się w o k ó ł ołta
rza ducha ziemi". W terminie tym zawarta jest zatem koncepcja integracji na
bazie religijnej. Odpowiednikiem terminu „wieś" jest lang, również u ż y w a n e obok
xa na określenie wspólnoty. Por. M u c h l i n o w , op. cit., s. 242; L e r o i - G o u r h a n, op. cit., s. 565 n.
43
�WSPÓLNOTA
WIEJSKA
W WIETNAMIE
POŁUDNIOWYM
269
daryn najniższego szczebla — xa quan. Jest ona traktowana jako element
ogólnopaństwowego mechanizmu (który obejmuje także dwór cesarski)
obsługiwanego i wykorzystywanego przez zhierarchizowaną sieć man
darynów. Jednakże utworzona wówczas jednostka wewnętrznego po
działu giap reprezentowana jest już przez obieralnego jej c z ł o n k a .
Władza wykonawcza państwa nie musi bowiem sięgać w wewnętrzną
strukturę wsi, gdyż ta jest na tyle zorganizowana, że potrafi sama
sprostać egzekwowaniu zobowiązań wobec państwa. Wkrótce okazuje
się, że wieś jest tak zintegrowana z organizacją państwową, że nie
potrzebna staje się bezpośrednia kontrola nad nią przez aparat biuro
kratyczny. Przypomnijmy, że jest to okres porządkowania machiny
państwowej i społecznej, okres bezpośrednio po wprowadzeniu pierw
szego kodeksu prawnego w Wietnamie. W wieku X V miejsce wiejskiego
mandaryna zajmuje obierany przez wszystkich mężczyzn we wsi xa
truong, który formalnie nie jest już urzędnikiem, a jako wynagrodzenie
za reprezentowanie interesów państwa uzyskuje część ziemi komunalnej
do własnego użytku .
44
4 5
Było to ustępstwo na rzecz ukształtowanej już w t y m czasie war
stwy wiejskich posiadaczy ziemskich reprezentowanych przez działającą
we wsi grupę przywódców (notabli), którzy mieli sankcję p r a w n ą na
udział w zarządzaniu sprawami wspólnoty. Starszyzna wiejska, złożona
głównie z kierowników wielkich rodzin jeszcze w X I I I w. uzyskała
formalne prawo uczestniczenia z głosem doradczym w procesie za
rządzania przez mandarynów wiejskich . Zinstytucjonalizowana została
w ten sposób elita władzy we wspólnocie. Biorąc pod uwagę istniejące
już wówczas we wsi rozwarstwienie majątkowe można sądzić, że elita
wiejska formowała się w coraz szerszym zakresie na podstawie k r y
terium ekonomicznego, co mogło pozostawać w zgodzie z kryterium
niepełnej reprezentacji wielkich rodzin. Ustanowieniu funkcji xa truonga
towarzyszył zakaz sprzedawania lub odstępowania pozostających
46
47
4 4
Jednostka ta funkcjonowała tylko podczas panowania dynastii L y , czyli
przez dwa stulecia. Kryterium jej wyodrębnienia było czysto formalne — 15
mężczyzn zarejestrowanych w spisie wiejskim, wraz z ich rodzinami. Chińska jed
nostka o tej samej nazwie wyodrębniana była na podstawie liczby rodzin. N g u
y e n X u a n D a o, op. cit, s. 16.
« Tamże, s. 18.
M u c h l i n o w , op. cit., s. 247.
Termin xa truong lub używany na północy ly truong tłumaczony był przez
Francuzów jako maire, wójt. Tłumaczenie to nie oddaje właściwie funkcji urzędu,
tak jak u ż y w a n e w literaturze angielskiej village chief niewłaściwie charakteryzuje
pozycję xa truonga w hierarchii władzy wiejskiej. Podobnych kłopotów termino
logicznych dostarcza pojęcie elity w ł a d z y we wsi, oddawane najczęściej jako
„notable". Chociaż ten ostatni zwrot może p r z y w o ł y w a ć n i e w ł a ś c i w e skojarzenia
4 5
4 7
�270
SŁAWOJ
SZYNKIEWICZ
we wsi ziem komunalnych, a to celem ograniczenia tendencji boga
cenia się jednostek kosztem całej wspólnoty. Zgodnie z zaleceniem władz
xa truongowie rekrutowali się spośród ludzi uczonych mających stopień
n a u k o w y , a od X V I I w. dopuszczono do kandydowania członków
rodzin zamożnych bez statusu uczonego . Ponieważ uczeni wywodzili
się również z rodzin bogatych, oznacza to, że władza wspólnoty spoczy
wała w rękach przedstawicieli warstwy uprzywilejowanej ekonomicznie.
Od wieku X V I I rozpoczyna się bardzo poważny rozwój atrybutów
samodzielności wspólnoty. Państwo (północne) zajęte wojną secesyjną
z Południem nadaje notablom wiejskim przywilej (gdyż tak to trzeba
nazwać) samodzielnego rozkładania podatków między ludność. Nie
długo zaś po t y m wieś otrzymuje prawo przeprowadzania podziałów
ziemi komunalnej według własnych tradycji, co praktycznie oznaczało
prawo do przywłaszczania tych z i e m . Kontrola państwa nad sprawa
mi wewnętrznymi wspólnoty maleje do minimum. Powyższe decyzje
obowiązywały na Północy, polityka wiejska Nguyenów na Południu
nie jest bliżej znana, wiadomo jednak, że zaabsorbowanie rywalizacją
polityczną dało wspólnotom absolutną niemal swobodę regulowania
swych spraw w owym okresie instalowania się na tych ziemiach. W obu
częściach kraju powstały więc sprzyjające warunki do fałszowania przez
notabli katastrów gruntowych celem zajmowania ziem publicznych
48
49
50
51
europejskie, będzie on tu w dalszym ciągu używany, ze względu na brak odpo
wiednika polskiego. M. in. zwrot „starszyzna" jest nieadekwatny, gdyż często wy
starcza odpowiedni status ekonomiczny lub wykształcenia, by być zaliczonym do
grupy notabli. Poza tym z pojęciem notabla wiąże się tytuł honorowy oraz
hierarchizacja pozycji.
Jest to kolejna możliwość powstawania nieporozumień
znaczeniowych.
Adoptując do w a r u n k ó w wietnamskich system mandarynatu w X I w. stworzono
także sieć szkolnictwa regionalnego z centralną akademią w stolicy. Mandaryni
rekrutowani byli spośród absolwentów tego systemu szkolnego. Absolwenci zaś
uzyskiwali różne stopnie oznaczające poziom ich wiedzy, zależnie od w y n i k ó w
egzaminów, i w większości powracali na w i e ś nie otrzymując pozycji w admini
stracji. Tę kategorię ludzi nazwano „uczonymi" lub literati. Ich wiedza obejmo
wała filozofię konfucjańską, historię i literaturę. W tradycyjnej skali prestiżowej
stanów społecznych zajmowali oni pierwsze miejsce, w rzeczywistej zaś skali,
obowiązującej w centralistycznym imperium biurokratycznym i określanej sto
sunkiem do władzy, znajdowali się na pozycji pośredniej między rządzonymi
i rządzącymi, z możliwością awansu do tej ostatniej grupy.
M u с h 1 i n o w, op. cit., s. 248.
so Decyzje podjęte odpowiednio w 1664 i 1711 r. Patrz tamże,
s. 234, oraz
N g u y e n X u a n D a o, op. cit., s. 23.
X I X - w i e c z n y historyk Phan Huy Chu, emerytowany mandaryn w jednej
z p o ł u d n i o w y c h prowincji, uznał postępujący proces prywatyzacji gruntów komu
nalnych cong dien za przyczynę niepokojów społecznych we wsi wietnamskiej
4 8
4 9
51
�WSPÓLNOTA
WIEJSKA W
WIETNAMIE
POŁUDNIOWYM
271
lub też zaniżania liczby płatników w rejestrach podatkowych dla za
garnięcia części n a l e ż n o ś c i . Zwłaszcza istnienie dużych obszarów
gruntów państwowych przy braku stabilizacji politycznej stwarzało na
Południu szerokie pole do nadużyć. Pewne źródło francuskie z X I X w.
twierdzi, że w Nam Bo na jedną osobę uwidocznioną w spisie podatko
w y m przypadało ok. 20 niezarejestrowanych .
Powyższe uwagi dostatecznie ilustrują mechanizm powstawania nie
równości ekonomicznej na wsi, zwłaszcza po uwzględnieniu faktu, że
kolonizacja Nam Bo sprzyjała również legalnemu nabywaniu ziemi na
własność. W tej zresztą części kraju stwierdzono w X X w. stosunkowo
największą ilość obszarników. Posiadacze ziemscy, uczeni, emerytowani
mandaryni (dwie ostatnie kategorie najczęściej pokrywały się z pierw
szą) stanowili siłą rzeczy najbardziej wpływową grupę wśród członków
wspólnoty wiejskiej i wpływ ten egzekwowali w formie uczestnictwa
w tzw. radzie wiejskiej, zwanej zresztą inaczej radą notabli. Z wyjąt
kiem k i l k u jej członków, pełniących wraz z xa truongiem funkcje w y
konawcze, były to pozycje zwyczajowe i dożywotnie, nie pochodzące
z wyboru. Ową radę notabli (zwanych hao truong, „wybitne osoby")
cechowała hierarchizacja, ze ściśle przestrzeganym obowiązkiem utrzy
mywania kolejności stopni przy awansowaniu, zwłaszcza w zespole
wyższych notabli. Odbiciem hierarchizacji rady była uregulowana edyktem cesarskim kolejność miejsc zajmowanych podczas zebrań i uro
czystości publicznych. Najwyższy stopień „najbardziej czcigodnego" na
leżał do człowieka najstarszego wiekiem w elicie notabli. Jego głos był
przede wszystkim brany pod uwagę przy podejmowaniu decyzji, które
zapadały większością głosów. Ilość stopni czy tytułów była ograniczo
na, niektóre jednak mogły być nadawane kilku osobom. Poniżej przy
taczam pełną listę . tytułów notabli według stanu sprzed reformy ad
ministracyjnej z roku 1904 . Z listy tej wynika, że pozycja xa truonga
52
r>3
54
i powstań zbrojnych. Wg P h a n G i a B e n , L a recherche historique en
Républiquc Démocratique
du Vietnam, Hanoi 1965, s. 21.
Por. M u с h 1 i n o w, op. cit., s. 236, 237. Cytowana tam liczba 206 tys.
podatników na Północy dla roku 1713 jest wyraźnie zaniżona. Autor nie ma
danych odnoszących się do liczby ludności w tym okresie, była ona jednak
z pewnością większa niż I w. n.e., kiedy to wynosiła niecały 1 milion dla tere
nów Północy, co odpowiadało ponad 200 tys. rodzin (patrz przyp. 30).
А. В o u i n a i s, A. P a u l u s , La Cochinchine
contemporaine, Paris 1884.
cytowane w N g u y e n X u a n D a o , op. cit., s. 25. Rozmiary fałszerstwa okażą
się mniejsze, gdy przypomni się, że dzieci, kobiety, starcy, żołnierze, uczeni
i mandaryni byli zwolnieni od podatków.
Przywileje prestiżowe, oparte o cenzus majątkowy, edukacyjny lub zasług
dla państwa, nie były jeszcze równoznaczne z posiadaniem pozycji notabla wiej
skiego. Jednakże grupa wyższych notabli, stanowiąca elitę władzy, ściśle współ5 2
5 3
5 4
�272
SŁAWOJ
SZYNKIEWICZ
w skali prestiżowej wspólnoty należy do niższych, niż można by się tego
było spodziewać, jakkolwiek może on awansować z wiekiem po zrezyg
nowaniu z urzędu. Poniższa lista jest ponadto instruktywna, jeśli idzie
o typ przypisanych poszczególnym stopniom funkcji, które informują
o zakresie wpływu notabli na życie wspólnoty. Skład jest typowy dla
Nam Bo (chociaż mógł się on nieco zmieniać w poszczególnych przy
padkach) i różni się w stosunku do pozostałych dwu regionów kraju,
przede wszystkim w tytulaturze, ale również w zasięgu odpowiedzial
ności . Powtarzający się w tytułach termin huong znaczy „odnoszący
się lub należący do wspólnoty" i posiada honorowe zabarwienie:
5 5
Huong ca — senior notabli, najstarszy wiekiem
Huong chu (lub h. chanh) — oficjalny radca wspólnoty
Huong nhut — pierwszy notabl
Huong nhi — drugi notabl
Huong lao — doradca rady wiejskiej
Huong su — pośrednik między wspólnotą i mandarynami
Huong truong — doradca w sprawie wykonywania zarządzeń władz wyższych
Huong chanh — doradca w kwestiach wymiaru sprawiedliwości
Huong quan — kierujący milicją wiejską
Huong le — nadzorujący organizację ceremonii i obrzędów
Huong nhac — odpowiada za przygotowanie m u z y k ó w
Huong am — organizator uczt i posiłków publicznych
Huong van — poeta wspólnoty, twórca maksym publikowanych z okazji świąt
Huong than i huong hao •— odpowiedzialni za ogólne sprawy administracji w s p ó l
noty
Xa truong — pośrednik między wspólnotą i p a ń s t w e m
Thu bo — odpowiedzialny za spisy podatkowe i zbiór podatków
Thu chi — archiwista rady
Thu bon — skarbnik
Thu khoan •— odpowiedzialny za rozdział i kontrolę ziem komunalnych
Cau duong •— sędzia
Cai dinh — opiekun domu komunalnego.
Ponadto istnieli młodsi notable, podzieleni na trzy kategorie: a) asy
stenci niektórych notabli, zwłaszcza tych, których działalność wymagała
pracowała z szerszą grupą ludzi uprzywilejowanych. Ilustracji tej współpracy
dostarczają losy reformy cesarza Minh Manga z 1839 г., który zarządził konfi
skatę przywłaszczonych ziem komunalnych i włączenie ich do puli gruntów perio
dycznie wydzierżawianych członkom wspólnoty. Rady notabli, które nadzorowały
rozdział cong dien, przydzielały skonfiskowane ziemie na powrót ich poprzednim
właścicielom. Patrz R. J u m p e r , N g u y e n T h i H u e , Notes on the political
and
administrative
history of Vietnam,
1802—1962, Saigon
1962,
MSUVAG
(powiel.), s. 60.
5 5
Listę sporządzono na podstawie N g u y e n X u a n
D a o, op. cit., s. 23
przyp.; H i c k e y , op. cit, s. 180. Por. także fragmentaryczne zestawienie dla
Вас Bo i Trung Bo w M u с h 1 i n o w, op. cit, s. 253.
�WSPÓLNOTA
WIEJSKA
W
WIETNAMIE
POŁUDNIOWYM
273
czynności organizacyjnych; b) asystenci xa truonga (zespół wykonawczy);
c) sekretarze wspólnoty, zw. bien lub bien lai.
Wprowadzone w 1904 r. przez administrację francuską zmiany
w strukturze władzy wiejskiej poszły w następujących kierunkach:
1) zmniejszenie składu rady (do 11 członków) i nałożenie dodatkowych
obowiązków, jak rejestracja urodzeń i zgonów (w związku ze zmianą
systemu podatkowego), odpowiedzialność za opiekę nad urządzeniami
komunikacyjnymi i telekomunikacyjnymi, funkcje śledcze i policyjne;
2) zwiększenie kontroli nad radą, zwłaszcza w zakresie egzekwowania
podatków i w sprawach budżetowych; 3) wprowadzenie wyborów
w miejsce kooptacji do rady notabli. Pojawienie się nowych obowiąz
ków, wymóg aktywności, ograniczenie źródeł nielegalnego bogacenia
się — zwłaszcza przy ściąganiu podatków — sprawiły, że notable często
bojkotowali wybory •' . Jednakże usuwając się częściowo z administracji,
nie zrezygnowali z tak bardzo liczącej się otoczki prestiżowej związanej
z tytułami honorowymi, z uczestnictwa w zhierarchizowanej organizacji
i ze spełniania czynności ceremonialnych we wsi. W miejsce uszczuplo
nej rady wiejskich notabli powstaje wówczas w większości wiosek Nam
Bo instytucja „komitetów kultowych", ban hui huong, które przejmują
większość pozycji dawnej rady i dodają również nowe . Zaledwie kilka
osób w komitecie ma konkretne funkcje organizowania i nadzoru uro
czystości oraz obrzędów odbywających się w domu wspólnoty dinh.
Pozostałe mają charakter wyłącznie prestiżowy.
Powstanie komitetów kultowych oznaczało właściwie tylko zmianę
formy, w mniejszym zaś stopniu treści instytucji. Poprzednia rada
notabli również sprawowała kontrolę nad życiem obrzędowym wsi,
o czym świadczą niektóre funkcje na liście jej członków. Obecnie
istniejący komitet nadal wywiera wpływ na ośrodek władzy wiejskiej
(współczesny organ administracyjny został nieformalnie włączony
w skład komitetu) i nadal stanowi elitę władzy we w s p ó l n o c i e ,
w zakresie co prawda ograniczonym polityką administracyjną rządu.
6
57
58
5 6
P. M u s , The role oj the villages in Vietnamese politics, „Pacific Affairs",
t. 22: 1949 nr 3, s. 266—267; N g u y e n X u a n D a o , op. cit., s. 28—29. Reforma
ta dotyczyła tylko Nam Bo i nie objęła południowej części Trung Bo, która znajduje
się obecnie na terytorium Wietnamu Południowego.
H i с k e y , op. cit., s. 214 n. W badanej przez autora wsi rada notabli
posiadała przed 1904 r. 22 stopnie, komitet zaś kultowy 29 stopni (nie licząc
tytułów członków aktualnego organu administrującego wsią, również wchodzących
do komitetu).
H i с к e у podaje przykład inicjatywy budowy szkoły w jednym z przy
siółków wsi. Zanim wniosek przekazano radzie wiejskiej, zorganizowano zebranie,
na którym uzyskał aprobatę miejscowej starszyzny i ogólnowiejskiego seniora
notabli, czyli „najbardziej czcigodnego" (op. cit., s. 185).
5 7
5 8
18 — E t n o g r a f i a P o l s k a , t. X I I
�274
SŁAWOJ
SZYNKIEWICZ
Dwoistość funkcji wiejskiej elity notabli, jej polityczną (w sensie de
cyzji i czynności istotnych dla życia wspólnoty) i kultową rolę pod
kreśla takiż sam charakter dinh — miejsca kultu ducha opiekuńczego
i innych obrzędów religijnych, należących do zespołu wierzeń trady
cyjnych, o animistycznym podłożu, a jednocześnie miejsca, w k t ó r y m
odbywały się laickie posiedzenia dawnej rady poświęcone problemom
administracyjnym. A n i członkowie dawnej rady, ani też obecnego ko
mitetu kultowego nie spełniają podczas obrzędów funkcji kapłańskich;
takie zresztą nie i s t n i e j ą . Część z nich, wyróżniona jako „czcigodni",
pełni jednakże funkcje liturgiczne, jak np. kontrolowanie dokumentu
inwestytury ducha opiekuńczego w relikwiarzu, uroczyste przenoszenie
relikwiarza, skomplikowany i zhierarchizowany system oddawania po
kłonów przed ołtarzem. Tradycyjną władzę we wspólnocie wiejskiej
można więc uznać za szczególny rodzaj teokracji.
59
Pierwszym krokiem na drodze do zlikwidowania tego charakteru
władzy wspólnoty była wspomniana francuska reforma administracyj
na. Wszystkie następne reformy utrzymały ten kierunek, nie zdołały
jednak doprowadzić do całkowitego rozdziału kultowego i politycznego
aspektu w systemie władzy. Wraz z powstaniem Demokratycznej Re
publiki Wietnamu wprowadzono po raz pierwszy w historii wspólnoty
wiejskiej powszechne i bezpośrednie wybory bez ograniczeń dotyczą
cych płci i długości rezydencji. W wyborach powstawała rada, z któ
rej konstytuował się komitet wykonawczy. Wieś .otrzymała prawo od
wołania rady i przeprowadzenia nowych wyborów. Nastąpiło daleko
idące odmłodzenie członków rad wiejskich . Objęcie t y m i zmianami
również Nam Bo (w okresie wojny wyzwoleńczej) przyniosło na ten
teren nie znany dotąd rozdział funkcji ustawodawczej i wykonawczej,
które w tradycyjnym systemie połączone były w jednym kompleksie —
radzie notabli. (Rozdział taki istniał już poprzednio w. Вас Bo i Trung
Bo).
60
Wpływ reform administracyjnych wprowadzonych przez rząd DRW
odczuwany jest do dziś w Wietnamie Południowym. Dotyczy to przede
wszystkim koncepcji oparcia władzy o szeroką bazę społeczną. Mimo
iż w całym kraju zastosowano sztywny system nominowanych komite
tów wiejskich, w kilku rejonach, które do 1954 r. były szczególnie
silnie związane z ruchem Viet Minhu, zezwolono ludności na kontynuo
wanie pewnych zdobyczy w sferze przedstawicielskiego charakteru wła
dzy wiejskiej. To samo dotyczy wiosek zamieszkałych przez ludność
5 9
Prócz — być może — roli czarownika pojawiającego się podczas uroczystości
zwanej cau an. Bliżej o nim H i с к e у, op. cit., s. 225—228.
N g u y e n X u a n D a o, op. cit., s. 33—35; M u s , op. cit., s. 269.
6 0
�WSPÓLNOTA
WIEJSKA
W WIETNAMIE
275
POŁUDNIOWYM
6 1
przesiedloną z północy po 1954 r .
Świadczy to o popularności, jaką
zdobyła instytucja pochodzących z wyborów rad wiejskich uniezależnia
jących się od elity n o t a b l i . Poza t y m i wyjątkami władzę we wsiach
Wietnamu Południowego sprawują dziś „rady wiejskie" (chociaż po
winny się zwać komitetami) złożone z 3—5 etatowych funkcjonariuszy
mianowanych przez władze prowincji i zatwierdzanych przez minister
stwo spraw wewnętrznych, których „kwalifikacje opierają się głównie
na lojalności wobec aktualnego r z ą d u " . Rolę tych rad w obecnej
politycznej sytuacji kraju najlepiej określają funkcje poszczególnych
członków: przewodniczący, skarbnik, sekretarz do spraw policji, sekre
tarz polityczny, sekretarz do spraw informacji i m ł o d z i e ż y . Władze
wiejskie, będąc całkowicie podporządkowane interesom administracji
państwowej i w nikłym jedynie stopniu kontynuując tradycje dawnej
rady wspólnoty (rozdział nielicznych gruntów komunalnych, rozstrzyga
nie konfliktów między mieszkańcami oraz uczestniczenie w obrzędach
odbywających się w dinh), straciły wiele na autorytecie, a piastowanie
funkcji w radzie nie wiąże się już automatycznie z wysoką pozycją
w skali prestiżowej w s p ó l n o t y . Hickey cytuje wypowiedź jednego
ze starych notabli: „kiedyś ludzie byli sługami rady wiejskiej, dziś rada
jest sługą ludzi" .
62
63
64
65
66
Nie oznacza to bynajmniej, że rada zdemokratyzowała się. Nadal
funkcjonariuszami zostają posiadacze ziemscy i nadal przy rozdziale
gruntów komunalnych faworyzowani są członkowie kręgu najbliższego
61
W o o d r u f f , Local administration in Viet-Nam..., s. 125; Research Report:
Field study of Refugee Commission, M S U V A G , Saigon 1955, wyjątki zamieszczone
w powyższej pracy Woodruff a, s. 153 n.
Tym niemniej statut tzw. „eksperymentu w naprawie administracji tere
nowej" w prowincji Thue Thien, w części dotyczącej tworzenia rad konsulta
tywnych (a zatem nie ustawodawczych), zezwala na wybory z przygotowanej
przez władze zwierzchnie listy kandydatów, których „selekcja powinna być
skierowana na dobór notabli, głów rodzin, przedstawicieli rodzin i emerytowa
nych mandarynów, którzy... reprezentują stanowisko nacjonalistyczne [anty
komunistyczne — S. Sz.] i są wpływowi". Wg dokumentu cytowanego
tamże,
s. 127.
Nguyen Xuan
D a o , op. cit, s. 37; T r u o n g N g o c G i a u , L . W.
W o o d r u f f , My Thuan: Administrative
and financial aspects of a village in
South Vietnam, M S U V A G , Saigon 1961 (powiel.), s. 4.
Tamże, s. 83.
Tamże, s. 86—88; J . D. D o n o g h u e , V o
H o n g P h u c , My
Thuan:
The study of a delta village in South Viet-Nam, M S U V A G , Saigon 1961 (powiel.),
s. 17—18; D o V a n R o, Suggested solutions to help the village budget attain
autonomy, artykuł zawarty w: W o o d r u f f , Local administration in Viet-Nam...,
s. 355; H i c k e y , op. cit., s. 185—186, 217.
«« Tamże, s. 185.
6 2
6 3
6 4
6 5
�276
SŁAWOJ
SZYNKIEWICZ
67
elicie władzy lub jej przedstawiciele . Pomoc ubogim mieszkańcom
wsi nie stanowi przedmiotu zainteresowania r a d y . Z drugiej strony,
biedna i średniozamożna warstwa ludności nie interesuje się pracami
rady ani nie uczestniczy czynnie w życiu społecznym wsi, rozumianym
jako te sfery działania, których centrum stanowi rada wiejska i komitet
k u l t o w y . Nieliczni przedstawiciele tych warstw, wyróżniający się np.
postawą etyczną, otrzymują niekiedy niższe pozycje w komitecie kulto
w y m i związane z nimi stopnie. Nie mogą jednak spodziewać się
awansu do czołówki komitetu, a t y m samym do elity wiejskiej, wiąże
się to bowiem z poważnymi wydatkami. Między innymi wysokie składki
obowiązujące członków komitetu z okazji uroczystości w dinh funkcjo
nują jako skuteczny mechanizm obronny przed rozpłynięciem się grupy
uprzywilejowanych w morzu szeregowych członków wspólnoty i przed
rozbiciem elitarnej organizacji notabli opartej o autorytet funkcji reli
gijnych spełnianych w imieniu całej wsi. Toteż ludzie ubodzy obdarzani
tytułami niższych notabli zwracają się często do komitetu o przyjęcie
rezygnacji . A jeśli nawet pozostają, nie uzyskują już na ogół więcej
żadnego z dwudziestu kilku tytułów dzielących ich od „najbardziej
czcigodnego". Wielu wieśniaków, nie zaliczających się do zamożnych,
często nie uczestniczy nawet w uroczystościach odbywających się w do
mu komunalnym, a to ze względu na brak obowiązującego w takich
68
69
7()
67
Tamże, s. 191, 238—240.
Z badań Woodruffa nad budżetem jednej z wiosek wynika, że przez dwa
lata (badania obejmowały 1958 i 1959 r.) do planu w y d a t k ó w kształtujących się
na ok. 900 tys. dongów rocznie wystawiano pozycję 2 tys. przenaczoną na pomoc
biednym. W ciągu obu tych lat nie wydano nic z owego paragrafu, mimo
iż zawsze pozostawała nadwyżka w bilansie k o ń c o w y m . Wieś należy do uboższych
w rejonie delty Mekongu. T r u o n g N g o c
Giau,
Woodruff,
op. cit.,
s. 119, 121.
H i с к е у, op. cit., s. 243, 246. Wyjątkiem są organizowane pod presją ma
sówki polityczne i prace przymusowe.
Por. tamże, s. 216. Udział procentowy w y d a t k ó w na ceremonie w dinh
wśród ogółu w y d a t k ó w w budżetach rodzinnych (bez żywności) rozkłada się
stosunkowo równomiernie w warstwie zamożnych chłopów (2,3—4,2%), różnicuje
się jednakże w warstwach średniej (0,7—7,1%) i ubogiej (0,8—12,6%). Potwierdza
to tezę, że członkowie tych ostatnich grup albo powstrzymują się od aktywnego
udziału w uroczystościach, albo też uczestnicząc w komitecie kultowym ponoszą nie
współmiernie duże koszty. Wzięci do obliczenia chłopi zamożni mieli największy
udział w wydatkach ceremonialnych w e d ł u g ich wartości bezwzględnej (byli stosun
kowo wysoko postawionymi członkami komitetu kultowego), nie spowodowało to
jednak napięcia w ich budżecie. Obliczenie zostało dokonane na podstawie danych
o budżetach rodzinnych w próbie liczącej 18 gospodarstw (przy 590 we wsi),
a więc nie będącej próbą reprezentatywną, zawartych w J . B. H e n d r y , The
study of a Vietnamese rural community — economic activity, M S U V A G , Saigon
1959 (powiel.), tabl. 8.4, s. 244.
6 8
6 9
7 0
�WSPÓLNOTA
WIEJSKA
W WIETNAMIE
277
POŁUDNIOWYM
71
sytuacjach stroju tradycyjnego — czarnej tuniki i turbanu . Obserwa
tor najważniejszego obrzędu wiejskiego, święta ku czci ducha opieku
jącego się wspólnotą, podaje, że w czasie jego trwania rozgrywany był
we wsi mecz piłki nożnej, a dopiero idąca ulicą procesja z relikwiarzem
sprowokowała ciekawskich do wyjrzenia z c h a t
Świadczyłoby to
o tym, że dla wielu nie istnieje odczucie identyfikacji celów ceremonii
kultowej, poświęconej w założeniu dobrobytowi wspólnoty, z potrze
bami członków tej wspólnoty. Na dodatek, nawet funkcjom obrzędo
w y m obce jest pojęcie egalitaryzmu. Tylko notable albo osoby szczegól
nie uprzywilejowane mogą znajdować się wewnątrz dinh, zresztą bywa
ich często tylu, że wypełniają cały budynek. I tylko notable biorą
udział w ucztach organizowanych z okazji święta. Wśród kilku przyjęć
odbywających się w czasie dwudniowych uroczystości cau an (ku czci
ducha opiekuńczego) jedno zaledwie — skromne śniadanie było wydane
dla ojców rodzin, i to tych tylko, którzy wpłacili składkę .
72
73
Indyferentyzm części mieszkańców wsi wobec jej spraw ma więc
podłoże ekonomiczne. Idzie tu nie tylko o brak środków, ale i o zwią
zany z t y m brak czasu. Wydzierżawiający swoje pola posiadacze ziem
scy mogą poświęcić czas na uczestnictwo w życiu społecznym. Po
zostali muszą troszczyć się o zabezpieczenie bytu, między innymi opusz
czając wieś w poszukiwaniu pracy. Na obszarach, gdzie dokonywany
jest tylko jeden zbiór ryżu rocznie (a takie znajdują się również
w delcie), chłop przez pół roku jest wolny od pracy w polu. Okres
ten często spędza poza wsią odcinając sobie w ten sposób kontakt
z wydarzeniami w niej zachodzącymi. Do przeszłości należą czasy, gdy
„gospodarka wsi mogła rozwijać się we własnych granicach bez wzglę
du na to, co działo się o dziesięć m i l od niej" . Obecnie to, co nazywa
się wspólnotą wiejską, nie jest już zintegrowaną wspólnotą gospodar
czą . Jeszcze do początków X I X w. sfeudalizowani mandaryni mogli
izolować wieś od zewnętrznej aktywności ekonomicznej przez ograni
czanie rozwoju rzemiosła, handlu i innych dziedzin składających się
74
75
71
H i с к e у, op. cit., s. 246.
Tamże, s. 225, 226.
Tamże,
s. 225, 229. Powyższe uwagi, generalizujące w swoim charakterze,
oparte zostały głównie na materiale z jednej tylko wsi. Jednakże, w e d ł u g luźnych
informacji w posiadaniu autora zachowują one swoją wartość dla znacznie szer
szego terytorium, zwłaszcza zaś rejonu delty Mekongu.
Tak m ó w i o czasach średniowiecznych B u t t i n g e r , op. cit., s. 170.
H e n d r y w swojej monografii stwierdza, że „wioska nie jest ani ekono
miczną, ani. społeczną jednostką. Mieszkańcy wsi funkcjonują niekiedy jako
członkowie m a ł y c h grup w e w n ą t r z wsi, podczas gdy innym razem i w innych
celach wchodzą w kontakt z wsiami sąsiednimi. Działalność gospodarcza nie
zawsze bywa oparta na »wsi« jako zespole..." (op. cit., s. 6).
72
73
74
7 5
�278
SŁAWOJ
SZYNKIEWICZ
na krajowy rynek gospodarczy. Ich interes bowiem leżał w zachowaniu
dotychczasowej struktury własnościowej społeczeństwa agrarnego, w któ
rej sami zajmowali czołową pozycję. Powstanie miejskich ośrodków
handlu i wytwórczości stworzyłoby konkurencję dla ich wpływów
i wzmocniłoby interwencję władzy centralnej w stosunki własnościo
we . Dlatego też między innymi miasta w Wietnamie są tworem
bardzo młodym. Dopiero założenie pierwszych mechanicznych łuszczarni
ryżu w siedemdziesiątych latach X I X w. otwarło rynek zbytu dla
produktów rolnych, a t y m samym miejsca pracy na plantacjach ryżu
przeznaczonego na eksport. Dalsza aktywizacja gospodarki towarowej
i pieniężnej nastąpiła wraz z rozwojem francuskich plantacji, zwłaszcza
kauczuku i herbaty, oraz eksploatacji lasów, które wymagały licznej
siły roboczej . Powstaje więc sytuacja ułatwiająca czasową lub stałą
emigrację ze wsi. Sytuację tę chłop wykorzystuje, tak samo jak w cza
sach wielkiej kolonizacji Południa, mimo iż popularne przekonanie
sugeruje, że wszelkie aspiracje należy realizować we własnej wsi,
określenie zaś nguoi tu xu — „człowiek czterech stron świata" — ma
nadal pejoratywny wydźwięk.
Ruchliwość przestrzenna jest też stałym elementem współczesnej
wsi w Południowym Wietnamie (pomijając nawet rządowe programy
przesiedleńcze), a radom wiejskim dostarcza jednego z najbardziej
pracochłonnych zajęć w związku z administracyjnym wymogiem uzy
skiwania pisemnych zezwoleń na opuszczenie w s i . Przywiązanie do
wsi przestaje być czynnikiem dominującym w świadomości chłopów,
natomiast myślenie w kategoriach ekonomicznych staje się zjawiskiem
coraz c z ę s t s z y m . Oczywiście przywiązanie to rośnie wraz ze zwięk
szaniem się stanu posiadania i maleje według podobnej zależności. Na
76
77
7 8
79
7 6
B u t t i n g e r , op. cit., s. 171—172.
Chociaż szybki rozwój plantacji roślin przemysłowych rozpoczął się do
piero w wieku X X , to do roku 1900 w Wietnamie P o ł u d n i o w y m obszar koncesji
francuskich w y n o s i ł już 78 tys. ha, by wzrosnąć prawie dziesięciokrotnie do roku
1932. N g u y e n
V a n H a o, Les problěmes
de la nouvelle agriculture
vietnamienne, Geneva 1963, s. 53.
H e n d r y oblicza, że w latach 1944—1959 badaną przez niego wieś, liczącą
3200 mieszkańców, opuściło na stałe ponad 400 osób (op. cit., s. 81). Podczas
tygodniowej obserwacji pracy rady w innej wsi stwierdzono zgłoszenie 17 próśb
o zezwolenie na wyjazd (w tym 2 na stałe), co stanowi 1 promil ogółu m i e s z k a ń
ców. T r u o n g N g o c G i a u , W o o d r u ff, op. cit., s. 15, 76.
W ankiecie, którą objęto 100 osób (na ok. 1500 dorosłych mieszkańców wsi),
H e n d r y uzyskał 47°/o odpowiedzi wykazujących niechęć do opuszczania wsi ze
względów interpretowanych jako przywiązanie do niej. M.in. wśród odpowiedzi
7 /o powołało się na to przywiązanie, a 6°/o na chęć pozostania w pobliżu grobów
swoich przodków (op. cit., s. 80).
7 7
7 8
7 9
l0
�WSPÓLNOTA
WIEJSKA
W WIETNAMIE
POŁUDNIOWYM
279
skrajnych końcach continuum obrazującego stopień integracji ze wspól
notą znajdują się najbogatsi, piastujący wysokie stanowiska prestiżowe,
oraz robotnicy rolni nie posiadający własnej ziemi, którzy przenoszą
się ze wsi do wsi, ładując na wóz skromny dobytek oraz dach chaty,
który następnie mocują na palach w innej już wiosce, zakładając dom
na tak długo, na ile będą mogli znaleźć zatrudnienie .
Z zagadnieniem integracji wspólnoty wiejskiej wiążą się jeszcze
dwie sprawy, mianowicie struktura terytorialna wsi oraz sieć działają
cych w niej grup nieformalnych. W obu tych aspektach organizacji
społeczności wiejskiej znajdziemy odbicie rzeczywistych więzów, które
jednoczyły mieszkańców i sprawiały, że pojęcie wspólnoty miało swą
autentyczną treść.
Wieś w Wietnamie jest z reguły wielka obszarowo i liczebnie. Gmi
na byłaby bardziej odpowiednim terminem na określenie np. zbioro
wiska liczącego ok. 16 tys. osób i zamieszkującego 10 odrębnych kom
pleksów zabudowań, rozdzielonych warunkami topograficznymi w ten
sposób, że dostanie się z jednej części wsi do drugiej możliwe jest
często tylko łodzią wzdłuż któregoś ze strumieni gęsto ocienionych buj
ną roślinnością. Gdy jeszcze dodamy, że część tak rozumianej wsi znaj
duje się pod kontrolą rządową, inna zaś jest bazą partyzantów, i w tej
ostatniej przedstawiciele administracji wiejskiej w ogóle się nie po
jawiają, oczywista stanie się konieczność modyfikacji pojęcia „wieś"
w warunkach wietnamskich . Właściwie każdy zabudowany kompleks
stanowiący część składową wsi w Wietnamie byłby z osobna odpowied
nikiem wsi europejskiej. (Ów człon terytorialny na użytek tego arty
kułu nazywany będzie s i o ł e m ) . Powyższa charakterystyka nie ma
jednak cech powtarzalności, gdyż na ogół wsie są mniej liczne i skła
dają się z mniejszej ilości siół .
80
81
82
83
8 0
O istnieniu takich wngabundów wspominają
Donoghue,
Vo
Hong
P h u c, op. cit., s. 14.
Przedstawiony opis dotyczy autentycznej wsi My Thuan w delcie Mekongu, badanej przez T r u o n g N g o c
G i a u , W o o d r u f f , op. cit., oraz
D o n o g h u e , V o H o n g P h u c , op. cit.
W języku wietnamskim ap lub thon, przy czym pierwszy termin jest
szerzej używany w Nam Bo, drugi zaś w Вас Bo. Literatura obca oddaje ap
jako hameau (fr.) i hamlet (ang.).
Według komunikatu oficjalnego, wydanego z okazji zapowiedzianych na
rok 1967 w y b o r ó w do rad wiejskich (innowacja ta dotyczyć ma tylko części
wiosek), istnieją w Wietnamie P o ł u d n i o w y m 2552 wsie podzielone na 17 784 sioła.
Daje to przeciętną prawie 7 siół w jednej wsi. Posługując się statystyką ludności
wiejskiej, która w 1956 r. wynosiła ponad 9525 tys. osób ( N g u y e n V a n Н а о,
op. cit., s. 30) stwierdzamy przeciętną liczebność mieszkańców wsi ponad 3700
osób.
81
8 2
83
�280
SŁAWOJ
SZYNKIEWICZ
84
Sioło jest najważniejszą jednostką podziału terytorialnego w s i ,
tworząc zarazem grupę zintegrowaną społecznie. Często sioło takie sta
nowi odrębną wspólnotę mającą własny dom komunalny i własnego
ducha opiekuńczego \ Tendencja do samookreślania się siół w stosunku
do reszty wsi wzmacniała się w takich nierzadkich sytuacjach, jak
zmiana przynależności administracyjnej. Zdarzało się to w czasach
francuskiego panowania lub jeszcze wcześniej, gdy przesunięć granic
poszczególnych wspólnot dokonywano przy okazji imperialnych pro
gramów nadzielania wiosek ziemią uzyskaną z konfiskaty wielkich
m a j ą t k ó w . Przyłączenie sioła do innej wioski nie oznaczało automa
tycznego włączenia się w obcą wspólnotę wiejską, najczęściej powodo
wało wykształcenie własnej o d r ę b n o ś c i . Z drugiej znowu strony próby
łączenia kilku siół w jedno spotykają się z opozycją i kończą się nieraz
niepowodzeniem .
Wykształcenie się sioła jako podstawowej lokalnej grupy odniesie
nia jednostek i przejmowanie przez nią funkcji wspólnoty jest natural
nym procesem rozwojowym. Społeczność chłopską wydaje się charakte
ryzować tendencja, którą można by nazwać gigantofobią, czyli niechęcią
do uczestniczenia w życiu wielkich zbiorowisk, zbyt dużych na to, by
zaspokajały potrzebę wiedzy o wydarzeniach zachodzących w zbioro
wości, poczucie uczestniczenia w nich, wreszcie pragnienie bezpieczeń
stwa i lojalności w kontaktach z ludźmi. Gdy wspólnota wiejska roz
rasta się tak, że jej członkowie nie mogą już pozostawać ze sobą
8
86
87
88
84
Ponadto w różnych okresach historycznych istniały także drobniejsze jed
nostki noszące różne nazwy i nie mające poważniejszego znaczenia poza admini
stracyjnym. Współcześnie w Wietnamie P o ł u d n i o w y m sioło dzieli się na khom
(25—35 gospodarstw) oraz na len gia (5—6 gospodarstw). Zadaniem tego podziału
jest kontrola polityczna nad ludnością oraz transmisja poleceń władz wiejskich.
Każda z tych grup, jak również sioło, ma kierownika mianowanego przez radę
wiejską lub w ł a d z e okręgu. Por. T r u o n g N g o c G i a u, W o o d r u f f , op. cit.,
s. 8—10.
Por. L e r o i - G o u r h a n, op. cit., s. 567; M u c h l i n o w , op. cit., s. 246.
Podczas kolektywizacji rolnictwa w D R W jednostki spółdzielcze tworzone były
w oparciu o sioła lub ich części, co wynika z danych liczbowych w: W. A. Z i e
leńców,
Razwitije
ekonomiki
Diemokraticzeskoj
Riespubliki
Wietnam,
[w:]
Nowiejszaja istorija Wietnama. Sborník
statiej, A N S S S R , Moskwa 1963, s. 69.
J u m p e r , N g u y e n T h i H u e , op. cit., s. 60.
We wsiach badanych przez D o n o g h u e i H e n d r y ' e g o
znajdują się
sioła mające odrębny dinh i komitet kultowy, funkcjonujące niezależnie od ofi
cjalnego kultu wspólnoty.
• Taka reforma w My Thuan nie dała żadnego skutku i rada wiejska, by
efektywnie pracować, musi kontaktować się z przedstawicielami każdego spośród
dawnych 10 siół, mimo formalnego istnienia tylko trzech siół połączonych. T r u o n g
N g o c G i a u, W o o d r u f f , op. cit., s. 2.
85
8 6
8 7
88
�WSPÓLNOTA
WIEJSKA
W WIETNAMIE
281
POŁUDNIOWYM
w bezpośrednich stosunkach osobowych, następuje proces wyobcowania
zarówno poszczególnych instytucji tej wspólnoty (co obserwowaliśmy
w obrzędowych funkcjach komitetu kultowego), jak też jej uczestni
ków. I m większa jest wieś — liczebnie i obszarowo — t y m większe
stają się odległości społeczne między jej mieszkańcami. Temu po
wszechnemu prawu podlega także wieś wietnamska. Usprawiedliwiona,
choć może przesadzona, jest zatem obserwacja stwierdzająca, że „w pe
ryferyjnych rejonach [wsi] rolnik ustosunkowuje się z pełnym poświę
ceniem tylko do swego kawałka ziemi, zna tylko właściciela, od które
go tę ziemię dzierżawi i nie interesuje się sprawami wsi" .
Wieś, jaką znamy ze współczesnej obserwacji w Wietnamie, w y - •
rosła z małej stosunkowo grupy lokalnej. W X V w. wieś licząca 100
mieszkańców uchodziła za d u ż ą . Stała się ona ośrodkiem aglomeracji
z kilku zasadniczych powodów. Jako już zorganizowana wspólnota
dawała ona ochronę przed niebezpieczeństwami, które kryła w sobie
natura, gdyż walka z agresywną roślinnością i drapieżnymi zwierzę
tami dżungli mogła być skuteczna tylko w kolektywie. To samo do
tyczyło także obrony przed ludźmi z marginesu społecznego, którzy
stanowili niekiedy bardzo drastyczny element życia publicznego w Wiet
namie, tak samo zresztą jak i w innych krajach Wschodu aż do X I X w.
Dalej, tecłmiczny> aspekt uprawy ziemi, konieczność korzystania z urzą
dzeń irygacyjnych, skłaniał k u przyłączaniu się do już istniejącego
systemu w miejsce tworzenia nowego. Ponadto istotną rolę odgrywał
status wspólnoty wiejskiej, w ramach której jednostka mogła liczyć
na ochronę przed wyzyskiem ze strony nieobliczalnego, gdyż nie mają
cego kodeksu organizacyjnego, niejako nielegalnego feudalizmu biurokratyczno-dorobkiewiczowskiego. Wspólnota istniała z przyzwolenia p a ń
stwa, otrzymywała od niego inwestyturę i grunty uprawne -do użyt
kowania. Wszystko co nie miało tego statusu, zdane było na niełaskę
lokalnego władyki z tytułem mandaryńskim lub szlachcica — krewnego
cesarza, którzy z daleka od dworu sami ustalali prawa w sytuacjach
nieprzewidzianych ustawodawstwem cesarskim, a nawet i w jego ra
mach. Dlatego też nowe osadnictwo — a rozwijało się ono intensywnie
i stworzyło Wietnam w jego obecnych granicach — było zawsze orga
nizowane, grupowe i opierało się w znacznej mierze na koloniach
wojskowych. Spontaniczny indywidualizm w t y m zakresie nie istniał,
a jeśli się pojawiał, to albo był wchłaniany przez feudałów kolekcjo
nujących pańszczyźnianą, na wpół niewolniczą służbę, albo też w y
kolejał się i przekształcał się w aspołeczne pasożytnictwo. Wspólnota
8 9
90
1 1
9 0
Q u a c h T o n g D u e , op. cit., s. 133.
N g u y e n X u a n D a o , op. cit., s. 17.
�282
SŁAWOJ
SZYNKIEWICZ
wiejska jest zatem owocem braku spontaniczności, rozrastała się przez
przyciąganie do siebie tych, którzy ceniąc stabilizację wspólnoty w spo
łeczno-politycznej organizacji państwa i jej szeroko pojętą infrastruk
t u r ę — od kanałów nawadniających po środki walki z n a t u r ą i nie
przyjacielem — osiadali na jej peryferiach, tworząc z czasem przy
siółki i potem sioła.
Z upływem czasu wspólnota wiejska utraciła wiele ze swych ochron
nych funkcji. Natura przestała być groźna, modernizujące się państwo
i przekształcenie się nieregularnego feudalizmu w ustabilizowany sy
stem wielkiej własności ziemskiej zlikwidowały inne niebezpieczeństwa
zewnętrzne. Stworzyły natomiast nowe zagrożenie dla całości wspól
noty, zagrożenie od wewnątrz. Była nim owa ustabilizowana własność
ziemska. Sytuacja taka sprawiła pojawienie się tendencji odśrodkowych
we wspólnocie, a jednocześnie napięcia na tle nierówności społeczno- m a j ą t k o w e j . Tendencje odśrodkowe realizowałyby się tylko lub
głównie przez zwykłe odruchy buntu (na płaszczyźnie społecznej) oraz
przez rozczłonkowanie na organizmy pochodne (na płaszczyźnie teryto
rialnej), gdyby nie ukształtował się inny czynnik wpływający na życie
wsi, a nie znany lub mało rozwinięty jeszcze w początkach X I X w.
Było nim miasto oraz umacnianie się rynku towarowego, które prze
chwyciły w postaci migracji część owych dezintegracyjnych postaw,
same je zresztą także swoim oddziaływaniem mobilizując.
Ponadto, reakcja wobec nierówności majątkowej wzmocniona została
rozpowszechnieniem ideologii socjalistycznej w czasach wojny wyzwo
leńczej z Francją, kiedy to Demokratyczna Republika Wietnamu się
gała na południe od delty Mekongu i zdołała przystąpić do realizacji
reformy r o l n e j . Konsekwencją tego stanu rzeczy stało się między
innymi zachwianie tradycyjnej skali prestiżowej. Zaczęła być kwestio
nowana oczywista dawniej pozycja właścicieli ziemskich, wsparta blis
kością lub uczestnictwem w administracyjno-sakralnym kręgu przywód
czym wsi. Pojawia się na tym tle interesująca polaryzacja postaw
91
92
91
Według danych sprzed I I wojny ś w i a t o w e j struktura własności przedsta
wiała się następująco: w Nam Bo 71,7°/o chłopów posiadało 12% ogółu ziemi,
2,5°/o gospodarstw zaś kontrolowało 44°/o obszarów. Odpowiednie liczby dla Trung
Bo wynoszą: 94—36,7°/o oraz 0,06—16,6°/». Prócz tego istniała liczna kategoria
bezrolnych. Ziemie komunalne uwzględnione zostały w obliczeniu obszaru, jednak
pominięte w rozkładzie własności ze względu na brak danych. N g u y e n
Van
H a o, op. cit., s. 45, 47.
92
Oficjalne liczby mówią, że tylko w Nam Bo rozdano chłopom 547,2 tys.
ha ziemi. Z pewnością jednak część decyzji o rozdziale pozostawała praktycznie
niezrealizowana, a wszystkie reformy obowiązywały bardzo krótko, najwyżej do
1954 r. Ich w p ł y w psychologiczny był jednak niewątpliwy. Dane liczbowe za
czerpnięte z D u d n i k, op. cit., s. 55.
�WSPÓLNOTA
WIEJSKA
W WIETNAMIE
POŁUDNIOWYM
283
światopoglądowo-politycznych. Znaczna część chłopstwa ubogiego i śred
niozamożnego (a w pewnym stopniu także bogatego) ciąży ku spadko
biercom reform z lat 1945—1954, udzielając pomocy partyzantom lub
czynnie uczestnicząc w walce. Z kolei przedstawiciele warstwy, która
może się czuć zagrożona społeczno-reformatorskim kontekstem ruchu
partyzanckiego, rzadko demonstrują otwarte poparcie dla siły przeciw
stawiającej się temu ruchowi, czyli dla władz oficjalnych. Swoją ak
tywność społeczną kierują utartym torem i koncentrują wokół trady
cyjnych instytucji, głównie obrzędów kultowych. Narzucane przez rząd
nowoczesne formy grupowania ludności w organizacjach typu społecz
nego i politycznego nie przyjmują się. Nawet elita wiejska odmawia
czynnego w nich u d z i a ł u . Być może przyczyną jest ich polityczne
obciążenie, co w warunkach dwuwładzy narzuca szczególną ostrożność.
Taka sama ostrożność cechuje też sympatyków Frontu Wyzwolenia
powstrzymujących się od publicznego ujawniania poglądów, ale nie
budzi ona potrzeby uciekania się pod opiekę instytucji tradycyjnych.
Kompleks kultowo-obrzędowy utrzymuje nadal — chociaż wyraźnie
osłabioną — swoją funkcję integracyjną. Na ten stan rzeczy składa się
wiele czynników, m. in. tradycje konfucjańskich nauk etycznych, filo
zofia więzi rodzinnych, kontynuowany kult przodków, którego obrzę
dowość stanowi paralelę do ogólnowiejskiego zespołu obrzędowego
w dinh i tym samym wzmacnia jego rolę. Poważne znaczenie mają
również zachowujące się przeżytki wierzeń animistycznych, kult ducha
ogniska domowego, ducha ziemi, ducha rolnictwa itp. Odprawianie tych
kultów na szczeblu rodziny musi iść w parze z szacunkiem dla odpo
wiadających im obrzędów w dinh. Równoległość tradycji obrzędowej,
stwierdzona już powyżej dla szczebla państwowego i wspólnoty wiej
skiej, sięga także do rodziny i wywiera hamujący wpływ na proces
dezintegracji wspólnoty. Taki sam wpływ przypisać należy aktywnie
do niedawna działającym licznym grupom i stowarzyszeniom niefor
malnym. Formowały się one na kilku różnych podstawach — wspólnoty
sąsiedzkiej, pomocy wzajemnej o charakterze gospodarczym i kultowym
(rytualny udział w obrzędach rodzinnych — głównie pogrzebowych —
93
93
We wsi badanej przez D o n o g h u e i V o H o n g P h u c , na 11 istnieją
cych organizacji i stowarzyszeń, przewodniczący rady wiejskiej kierował aż
dziewięcioma z nich (w tym także komórką tzw. Ruchu Solidarności Kobiet).
Wiejskiej sekcji rządzącej partii politycznej przewodniczył inny funkcjonariusz
rady. W jedynej pozostałej organizacji, działającej pod nazwą „Związku Rolni
ków", autorzy stwierdzili. brak jakiejkolwiek formalnej struktury i podejrzewali,
że ukrywa się pod nią tradycyjne stowarzyszenie pomocy wzajemnej, które
prezentowano im pod pozornie oficjalną etykietką z uwagi na tendencję władz do
podejrzewania o nielojalność polityczną wszelkich ugrupowań lokalnych
nie
organizowanych odgórnie (op. cit., s. 23—28).
�284
SŁAWOJ
SZYNKIEWICZ
i w pokrywaniu ich wysokich na ogół kosztów). Miały one także
charakter korporacji profesjonalnych, lub też stowarzyszeń tworzących
się na bazie płci i wieku. Ugrupowania tego rodzaju, represjonowane
przez władze państwowe, popierane były przez siły Viet
Minhu,
a i obecnie przypuszczalnie traktowane są przez Front Wyzwolenia
jako skuteczne forum organizowania poparcia i konspiracyjnej aktyw
ności . Uzasadnieniem tego faktu jest tradycja wysokiego poziomu
integracji wewnętrznej takich grup korporacyjnych.
Na bliższe omówienie problematyki związanej z funkcjonowaniem
i s t r u k t u r ą tych grup oraz rodziny brakuje tu miejsca, chociaż jest to
zagadnienie istotne dla samej instytucji wspólnoty wiejskiej. Pozosta
wienie go do oddzielnego opracowania nie powinno jednak utrudnić
przyjęcia już teraz wniosku, że pomimo istnienia nadal we wsi pewnych
ośrodków integrujących
nie stanowi ona w czasach obecnych zwartej
wspólnoty. Jej rozkład, przyśpieszony w warunkach wojny domowej,
rozpoczął się jednak na długo wcześniej, bo w okresie utrwalenia się
nierówności majątkowej jej członków. Był on wyraźnie widoczny już
w X I X w., o. czym świadczą odzywające się wówczas nawoływania do
restauracji tej i n s t y t u c j i . Można sformułować opinię, że w kolejnych
ustawach cesarskich rozszerzających autonomię wspólnoty, tkwił za
rodek jej rozpadu, ponieważ autonomia ta dawała notablom prawo dość
swobodnego kierowania tak majątkiem wspólnoty jak i regulowania
sytuacji materialnej jej członków. Paradoksalnie mogłoby brzmieć
twierdzenie, że wspólnota wiejska w Wietnamie powstała dzięki p a ń
stwu, rozpadła się zaś samobójczo. Paradoks ten uzyska cechy wniosku
sprawdzalnego drogą analizy faktów, jeśli w obu jego członach do
damy zastrzeżenie: ,,w dużej mierze". Artykuł ten stanowił próbę dania
częściowej odpowiedzi na pytanie: w jakiej mierze, a właściwie w jaki
sposób i jakimi środkami organizacja państwowa przyczyniła się, mię
dzy innymi czynnikami, do uformowania wspólnoty oraz w jaki sposób
pewne siły wewnętrzne i zewnętrzne zadecydowały o jej dezintegracji.
Rozpoczął się w ten sposób proces zmiany kulturowej, poddany szcze
gólnie silnemu przyśpieszeniu w czasie wojny domowej. Aby jednak
można było przystąpić do analizy tego ostatniego okresu, konieczne jest
dokładne określenie stopnia dezintegracji wspólnoty przed nasileniem
tej wojny. Jak dotąd brakuje poważniejszych prób w t y m kierunku.
9 4
9 5
90
9 4
M u s , op. cit., s. 271. Por. także uwagę, w przypisie 93.
H i с к eу
pisze, że „silne więzi społeczne i poczucie solidarności spo
łecznej... można we wsi odnaleźć, ale nie można ich wsi przypisać" (op. cit.,
s. 278).
Por. np. opinie ówczesnego uczonego Phan Huy C h u (1782—1840), wg
P h a n G i a B e n , op. cit., s. 21.
9 5
9 6
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/fa901f3b8fa5a7687a7098fe979bb98f.pdf
e885e97279a72257cc98e6309f218efa
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Etnografia Polska
Subject
The topic of the resource
etnografia, etnologia
Description
An account of the resource
czasopismo
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1958-
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PIA
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
pdf
Language
A language of the resource
polski
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
IAiE PAN ( d.IHKM PAN)
Publisher
An entity responsible for making the resource available
IAiE PAN
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1762
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1965
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:1632
Title
A name given to the resource
Rozpad rodziny macierzystej na Sumatrze a pozycja społeczna kobiety / ETNOGRAFIA POLSKA 1965 t.9
Description
An account of the resource
ETNOGRAFIA POLSKA 1965 t.9, s.294-321
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
Szynkiewicz, Sławoj
Language
A language of the resource
pol.
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
SŁAWOJ
SZYNKIEWIČZ
ROZPAD RODZINY MACIERZYSTEJ NA SUMATRZE
A POZYCJA SPOŁECZNA K O B I E T Y
Teza o i s t n i e n i u m a t r i a r c h a t u jako przedpatriarchalrrego etapu roz
w o j u społecznego ludzkości, wysunięta jeszcze w X I X w i e k u , stanowi
nadal — w p r a w d z i e w zmienionej postaci — zagadnienie frapujące
etnografa. Zarzucenie d y s k u s j i n a d nią, oznaczające często b r a k zaufa
nia dla j e j płodności, n i e równa się wcale milczącej zgodzie na pogląd
o j e j bezprzedmiotowości. W y n i k a wyłącznie z przekonania, że p r z y
o b e c n y m stanie w i e d z y t r u d n o jest rozstrzygnąć trwający od dawna
spór. Przeważa jednakże opinia, że w a l o r y naukowe posiadać może
przede w s z y s t k i m analiza organizacji czy f u n k c j o n o w a n i a r o d u macie
rzystego, a nie próby umieszczenia go w schemacie e w o l u c y j n y m .
Niniejszy artykuł ograniczy się jedynie do analizy
wybranego
aspektu organizacji społecznej uznanej za matriarchalną, m i a n o w i c i e
pozycji społecznej k o b i e t y na t l e rozpadu r o d z i n y macierzystej w M i nangkabau. Ponieważ temat t e n wchodzi w zakres rozważań n a d m a
t r i a r c h a t e m , celowe będzie dokonanie przeglądu stanowisk, j a k k o l w i e k
bez a m b i c j i przedstawienia h i s t o r i i p r o b l e m u .
Myśl o powszechności m a t r i a r c h a t u jako etapu rozwojowego spo
łeczeństw n i e o d r a z u została włączona w skład t e o r i i ewolucjonistycznej w e t n o g r a f i i . Pojawiła się ona w kręgu myśli prawniczej jako
w y n i k poszukiwań p r a w społecznych rządzących życiem ludzi, j e d n a k
że całkowicie w i c h aspekcie legalistycznym. Mocno u t r w a l o n y w p r a
wie r z y m s k i m p a t r i a r c h a l i z m i związany z n i m system pokrewieństwa
oraz dziedziczenia własności — t a k ważny dla koncepcji p r a w n i c z e j —
ukierunkował zainteresowania prekursorów trwającego później długie
lata sporu. Charakterystyczne jest, że dopiero o d połączenia rozważań
1
1
Morgan
liwość,
po
zapoznaniu
że o r g a n i z a c j a
rzystnym,
zanim
triarchalną.
L.
„po
H.
się
społeczna
pojawieniu
z wynikami
ludów
przemyśleń
pierwotnych
się w ł a s n o ś c i
M o o r g a n , Społeczeństwo
masowej"
pierwotne,
Baohofena
oparta
była
dopuścił
na prawie
przekształciła
Warszawa
się
moż
maciew
1887, s . 67.
pa-
�ROZPAD
RODZINY
MACIERZYSTEJ
295
nad pokrewieństwem i przekazywaniem własności rozpoczyna sią l i n i a
r o z u m o w a n i a , która doprowadziła do p o w s t a n i a t e o r i i m a t r i a r c h a l n e j
l u b p a t r i a r c h a l n e j . Wcześni socjologowie, j a k Spencer, D u r k h e i m czy
Pareto, którzy zaczynali studiowanie społeczeństwa od jego ekonomicz
n y c h i n s t y t u c j i , a więc systemu własności l u b podziału pracy, nie m o
g l i sią spotkać z e t n o g r a f a m i - p r a w n i k a m i na t e j samej drodze myślowej,
a nawet po ogłoszeniu w s p o m n i a n y c h t e o r i i w y k a z a l i dla n i c h b r a k
zainteresowania. Podejście t y c h ostatnich prowadziło do b u d o w y z w a r
tej s t r u k t u r y p r a w n e j określającej s t o s u n k i między członkami g r u p y ,
a zatem do wyodrębnienia ludów o p o d o b n y m systemie p r a w n y m . K o
r e l u j e to z m e t o d o l o g i c z n y m w y m o g i e m t w o r z e n i a typów (idealnego
m o d e l u społeczeństwa, do którego przyporządkowujemy
spotykane
w p r a k t y c e ) j a k o podstawowego narzędzia porządkowania zjawisk. T a
k i e r o z um o wa n i e umożliwiło Bachofenowi stworzenie z poszczególnych
przekazów a n t y c z n y c h e t a p u • g y n a j k o k r a c j i (władztwa kobiet) będącego
p i e r w s z y m okresem dziejów ludzkości, posiadającym zwyczajowo skod y f i k o w a n y zespół zasad obowiązujących członków r o d u i społeczeń
stwa, a zatem p i e r w s z y m systemem p r a w n y m .
Również M c L e n n a n , zaliczany do twórców t e o r i i m a t r i a r c h a t u , p r z y
jął p r a w n y p u n k t wyjścia. Na konsekwencje odrzucenia takiego stano
w i s k a wskazuje przykład Westermarcka, który — m i m o iż był p r z e
c i w n i k i e m koncepcji m a t r i a r c h a t u — t y l k o pośrednio związany jest
z teorią wiecznego p a t r i a r c h a t u . Pożyteczne w t y m względzie jest 'po
równanie d e f i n i c j i małżeństwa podanych przez M c L e n n a n a i Wester
marcka.
P i e r w s z y z n i c h stwierdza: „Małżeństwo... O z n a c z a związek (union)
mężczyzny i k o b i e t y j a k o p r a w n ą relację mąż—żona i w t e n sam
sposób może być- określone przez miejscowe p ra w o l u b z w y c z a j e "
{podkreślenie S. S.]. D r u g i zaś: „małżeństwo jest n i c z y m i n n y m , jak
m n i e j l u b b a r d z i e j stałym związkiem (connection) między p r z e d s t a w i
cielem płci męskiej i żeńskiej trwającym dłużej poza a k t k o n t y n u o w a
nia g a t u n k u i u r o d z i n y p o t o m k a " . Ta ostatnia definicja (zbudowana
zresztą w t e n sposób, b y do wyraźnych celów ideologicznych objęła
również zwierzęta) w y k a z u j e w przeciwieństwie do poprzedniej b r a k
zainteresowania
pozaetycznymi
n o r m a m i społecznymi
regulującymi
stosunki między członkami g r u p y . Usuwając z r o z u m o w a n i a element
p r a w n y Westermarck poszedł w k i e r u n k u o b r o n y k o n k r e t n e j i n s t y t u c j i
k u l t u r o w e j — m i a n o w i c i e m o n o g a m i i . Zupełnie inaczej M c L e n n a n .
Określając p r z e d m i o t swoich badań jak*o „prawiną relację mąż—żona"
2
3
2
J . F. M c L e n n a n ,
3
E.
wyd.
W e s t e r m a r c k ,
V , s . 71
(wyd.
I
Studies
The
ukazało
in
Ancient
History
sią
w
of
г.
History,
Human
1891).
London
Marriage,
1896, s. 44.
t.
1, L o n d o n
1921,
�SŁAWOJ
296
SZYNKIEWICZ
mógł skonstruować na t e j bazie koncepcję p r a w n e j przewagi k o b i e t
w społeczeństwie na p e w n y m etapie r o z w o j u . Powyższe zestawienie
d e f i n i c j i małżeństwa jest j e d n y m z przykładów wpływu założeń teo
r e t y c z n y c h na r e z u l t a t y badań. H i s t o r i a sporu o m a t r i a r c h a t dostarcza
n a m więcej okazji do obserwowania podobnej zależności.
W r o k u 1861, t z n . w t y m samym, w którym Maine ogłosił swoją
teorię p a t r i a r c h a t u , ukazała się praca B a c h o f e n a .
Przeprowadza
w niej .autor dowód na powszechność etapu m a t r i a r c h a t u , c h a r a k t e r y
zującego się następującymi zasadami obowiązującymi w życiu społecz
n y m : u p r z y w i l e j o w a n a pozycja k o b i e t y i j e j decydująca r o l a p o l i t y c z
na, przekazywanie dzieciom i m i e n i a poprzez matkę, przynależność
dzieci do g r u p y społecznej m a t k i , wreszcie dziedziczenie własności j e
d y n i e przez k o b i e t y . Bachofen wysunął tezę, że etap t e n poprzedzał
ostatecznie s t a d i u m r o z w o j u ludzkości — p a t r i a r c h a t . Należy przy t y m
podkreślić, że k o n s t r u k c j a Bachofena
nie zmierzała do wyróżnienia
etapów r o z w o j u r o d z i n y , a jedynie r o z w o j u społeczeństwa z p u n k t u w i
dzenia p o z y c j i zajmowanej w n i m przez k o b i e t y . Niezależnie od nie
go M c L e n n a n p u b l i k u j e pogląd o wykształceniu się z p r o m i s k u i t y z m u
egzogamicznego i nia t r y linearnego r o d u poprzedzającego ród p a t r y l i n e a r n y . Jego pogląd, że rodzina wykształciła się dopiero w trzeciej i n
stancji po p l e m i e n i u o p a r t y m na więzach t e r y t o r i a l n y c h i rodzie — na
więzach pokrewieństwa, a także szeroko spopularyzowane i rozszerzo
ne przez E n g e l s a w n i o s k i Morgana wywołały reakcję Westermarcka
broniącego odwieczności r o d z i n y monogamicznej. Z u w a g i na p o p u l a r
ność Westermarcka i udzielone m u poparcie szerokich kół k l e r y k a l n y c h E u r o p y powrócił do k o n s t r u k c j i McLennana B r i f f a u l t , który
reprezentował lewicową ideologię społeczną. W t e n sposób koncepcja
m a t r i a r c h a t u związana została pośrednio z ideologiczną w swojej naturze
walką s k r a j n y c h poglądów na pochodzenie r o d z i n y . O l b r z y m i e dzieło
B r i f f a u l t , zawierające mnóstwo materiału, było w zasadzie o s t a t n i m
głosem z serii wczesnych teoretyków m a t r i a r c h a t u . Trwająca o d p o 4
5
6
7
8
4
J . J . B a c h o f e n ,
kratie
5
dwa
a
der
alten
Tak
więc
okresy:
także
isiię
zgodnie
w
—
oratz
zbrojnym
formie
7
F . E n g e ls,
R.
epoka
—
kobiet
gynajkakracja
Primitive
Pochodzenie
Untersuchung
und
matriarchat
uniwersalny
przeciwko
wprowadzić
The
Marriage,
rodziny,
Mothers,
Natur,
die
(gynajkokrację)
stosunków
etap
miała
poprzedzały
społecznych,
przejściowy
brutalnemu
Gynaiko-
S t u t t g a r t 1861.
charakte
traktowaniu
s t a b i l n ą (instytucję
ich
mał
*
London
własności
1884.
B r i f f a u l t ,
uber
rechtlichen
nieuporządkowanych
ama-zoriirzim
monogamicznej.
J . F. M c L e n n a n ,
8
Eine
religiÓsen
oparem
6
Zurich
Mutterrecht.
ihrer
z jego koncepcją
mężczyzn. D o p i e r o
żeństwa
Das
nach
heteryzm
płciowych,
ryzujący
przez
Welt
London
1927.
1865.
prywatnej
i
państwa,
wyd.
1,
�ROZPAD
RODZINY
297
MACIERZYSTEJ
czątku X X w . k r y t y k a t e o r i i m a t r i a r c h a t u doprowadziła do spadku za
interesowania zagadnieniem. K r y t y k a , podjęta głównie przez anglosa
skich antropologów społecznych, dotyczyła * przede w s z y s t k i m tezy
o uniwersalności s t a d i u m oraz szczególnie silnie wyeksponowanej przez
Bachofena idei władztwa kobiet jako podstawowego wyznacznika tego
etapu r o z w o j u społeczeństwa. Materiał zbierany u współczesnych ludów
p i e r w o t n y c h rzeczywiście i c h nie potwierdza a n i też zdecydowanie n i e
obala. Stwierdzono więc, że u p r z y w i l e j o w a n i e kobiet nie m u s i iść w p a
rze z matrylinearnością czy matrylokalnością, a podrzędna j e j pozycja
z patrylinearnością. Poza t y m n i e zaobserwowano w y p a d k u , który b y
uzasadniał dosłowność pojęcia „matriarchat", j a k k o l w i e k istnieją spo
łeczeństwa, w których zinstytucjonalizowana r o l a żony i m a t k i jest
wyższa niż męża i ojca, m i m o że jednocześnie stosunek t e n może być
o d w r o t n y w r e l a c j i kobieta — j e j męscy k r e w n i . W y m i e n i o n a t u sy
tuacja często uznawana b y w a za definicję m a t r i a r c h a t u . Z wieloma
wątpliwościami spotkało się też t w i e r d z e n i e o sukcesywności stadium,
matriarchalnego po p r o m i s k u i t y z m i e , a przed p a t r i a r c h a t e m . Uznano,
że nie można dowieść istnienia etapu p r o m i s k u i t y z m u a n i też przejścia
m a t r i a r c h a t u w p a t r i a r c h a t w s k u t e k zmiany gospodarki kopieniaczej
na r o l n i c t w o sprzężajne, czy też na pasterstwo. Dane wskazują rów
nież, że wątpliwe są poglądy o względnej wyższości k u l t u r y p a t r i a r chalnej nad m a t r i a r chaina. Jednakże o p i n i e 1 t u są rozbieżne. T a k n p .
W. P. S c h m i d t zdecydowanie wiąże ród macierzysty z k o p i e n i a c t w e m .
9
10
Lowie
i L i n t o n dochodzą do w n i o s k u , że r o d y macierzysty i p a t r i a r c h a l n y mogą istnieć niezależnie o d siebie i że jest to u w a r u n k o
wane wypływającą ze społecznego podziału pracy rolą poszczególnych
płci w gospodarce . K r o e b e r
i Olson'
ogólnie zakładając również
niezależność t y c h d w u rodzajów organizacji dopuszczają ewentualność
przejścia matrylinearności w patrylinearność. Sumując trzeba s t w i e r
dzić, że w zachodniej etnografii zdecydowanie przeważa tendencja do
1 1
1 2
13
For. M.
9
cial
New
York
P. W.
S c h m i d t ,
1 1
R.
H.
L o w i e ,
1 2
R.
L i n t o n ,
1 0
s.
Woman.
M e a d ,
Sciences,
1 4
15
Position
in
Society,
[w:]
Encyclopaedia
of
the
So
1949, s . 193.
Das
Mutterrecht,
„Studia
Instituti Anthropos",
t. 1 0 : 1 9 5 5 ,
186.
1 3
Takie
Primitive
The
Tree
założenie
gospodarczego
siłą
matriarchacie.
Schemat
przy
irzeozy
Society,
of
London
Culture,
New
zachowaniu
implikowałoby
t e n jednakże
1961, s
York
463.
1957, s . 692.
ewolucjonistycznego
ewolucyjne
nie jest obecnie
schematu
następstwo
w
całości
rozwoju
patriarchatu
przyjmowany
po
bez
zastrzeżeń.
can
1 4
A.
1 5
R. L . O l s o n ,
L.
K r o e b e r ,
Archaeology
Clan
and
The
and
Nature
of
Moiety
Ethnology",
t.
in
Culture,
Native
33: 1933.
Chicago
America,
1952, s . 437.
Publications
in
Ameri
�SŁAWOJ
298
SZYNKIEWICZ
u n i k a n i a generalizacji t y p o w y c h d l a X I X w . oraz dążenie do rozczłon
k o w a n i a teoretycznej w i z j i m a t r i a r c h a t u n a j e j części składowe podlega
jące obserwacji badacza. D o t y c z y to głównie matrylinearności i m a t r y lokalności, p r z y c z y m — j a k k o l w i e k często się t o zdarza — n i e muszą
one współwystępować. Wykazały t o chociażby badania M a l i n o w s k i e g o
na W y s p a c h T r o b r i a n d z k i c h , gdzie patrylokalności towarzyszy m a t r y l i nearność. Zaprezentowane wyżej poglądy stanowią wyjście pośrednie,
t y m bardziej możliwe do przyjęcia, i m bardziej okazuje się, że nie moż
na dowieść bachofenowskiej l u b p o k r e w n e j j e j t e o r i i m a t r i a r c h a t u a n i
też j e j obalić. M i m o wszystko z b y t surowa w y d a j e się być ocena P i d d i n g t o n a , który stwierdził, że ,,»matriarchat« jest to koncepcja, której
n i k t dziś poważnie nie p o w i n i e n bronić". Są b o w i e m uczeni wychodzący
z założenia, że powoływaniem się na współczesne k u l t u r y nie można
dowodzić niebyłości m a t r i a r c h a t u , jako że odnosi się go do dalekiej
przeszłości, a obserwowane dzisiaj i n s t y t u c j e , którjmi p r z e c i w n i c y m a
t r i a r c h a t u nadają istnienie niezależne o d m a t r i a r c h a l n e j organizacji
społeczeństwa, są n i c z y m i n n y m , j a k j e j przeżytkami. Pogląd p o d o b n y
przeważa w e t n o g r a f i i radzieckiej, która tezę o uniwersalności m a t r i a r
c h a t u włączyła do t e o r i i r o z w o j u społeczeństw. Niektórzy radzieccy
etnografowie traktują stosunek do powyższej tezy jako pomocnicze
k r y t e r i u m postępowości b a d a c z a .
1 6
17
N a j w y b i t n i e j s z y m przedstawicielem radzieckiej n a u k i o m a t r i a r c h a
cie jest K o s w e n . Zachowując ogólną ideę bachofenowską złagodził o n
niektóre tezy Bachofena, przystosowując je do bieżącego stanu w i e d z y
o społeczeństwach p i e r w o t n y c h . T a k więc stwierdza m . i n . , że „rozwój
m a t r i a r c h a t u w różnych epokach i różnych k o n k r e t n y c h społeczeń
stwach przebiegał niejednakowo i wysoce nierównomiernie. Dotyczy
to zarazem r o z w o j u u s t r o j u rodowego w jego całokształcie. Dlatego
jedne m a t r i a r c h a l n e społeczeństwa r o d o w e mogły i musiały pozostać na
bardzo n i s k i m szczeblu r o z w o j u , i n n e — osiągnąć poziom f o r m wysoce
r o z w i n i ę t y c h " . Według Koswena przejście do p a t r i a r c h a t u dokonuje
się poprzez przekształcenie r o d z i n y macierzystej w patriarchalną w y
wołane p r z e m i a n a m i w społeczno-gospodarczej pozycji o b u p ł c i .
W o s t a t n i m czasie na gruncie n a u k i p o l s k i e j zakwestionował tezę
o powszechności s t a d i u m m a t r i a r c h a t u J . K u l c z y c k i stwierdzając, że
1S
19
R.
1 6
1952,
P á d d i n g t o n,
An
Introduction
K o s w e n ,
Matriarchat.
to
Social
Anthropology,
t.
1,
London
s. 171.
1 7
Por.
1 8
M.
O.
M.
K o s w e n ,
O.
M.
O.
K o s w e n ,
Historia
kultury
Istorija
problemy,
pierwotnej
w
Moskwa
zarysie,
1948.
Warszawa
1955,
s. 177.
1 9
„Sowietskaja
Siemiejnaja
E t n o g r a fi j a " ,
nr
3:
obszczina
1 9 4 8 , s.
3—32.
{opyt
istoriczeskoj
charaktieristiki)
�ROZPAD
RODZINY
MACIERZYSTEJ
299
należy ją m n i e j stanowczo formułować, zachowując jednakże t w i e r d z e
nie o prawidłowości tego s t a n u . A n i u Koswena, a n i u i n n y c h r a
dzieckich teoretyków społeczeństwa pierwotnego, j a k n p . u J e f i m i e n k i
l u b Potiechina, nie z n a j d u j e m y d e f i n i c j i pojęcia m a t r i a r c h a t u , m i m o że
jest ono często używane. Nie jest to w i n a przeoczenia, gdyż Kos w e n
z u w a g i na dobro d y s k u s j i apeluje o ostrożne określanie tego trudnego
p r z e d m i o t u . Definicję taką można jednak odtworzyć na (podstawie p u
b l i k o w a n y c h w y p o w i e d z i w s p o m n i a n y c h uczonych. D l a m a t r i a r c h a t u
j e j differentia
specifica
brzmiały następująco: uniwersalność, prawidło
wość d l a społeczeństw o poziomie sił wytwórczych właściwych n e o l i t o
w i (pamiętając o c y t o w a n y m wyżej zastrzeżeniu]), wyższa l u b równa
mężczyźnie pozycja k o b i e t y w życiu społecznym, występowanie r o d z i n y
macierzystej stanowiącej wspólnotę ekonomiczną.
J a k w y n i k a z powyższego przeglądu, istnieje duża różnica stanowisk.
Wybór jednego z n i c h , g d y b y był potrzebny, niewątpliwie byłby t r u d
n y . W y d a j e się, że dla zrealizowania celu niniejszego artykułu w y
starczy, pamiętając o b r a k u zgody, stwierdzić, co następuje. Każda j e d
nostka l u d z k a jest członkiem w i e l u g r u p uwikłanych w system z w a n y
organizacją społeczną. System t e n określają zasady związane z k i l k o m a
w y z n a c z n i k a m i , z których do najważniejszych należą: pokrewieństwo,
płeć, stan c y w i l n y , w i e k , zamieszkanie. Wpływają one często d e c y d u
jąco na obraz k u l t u r y konkretnego społeczeństwa i dlatego mogą słu
żyć czasem za podstawę k l a s y f i k a c j i społeczeństw. Zależnie od wyznacz
n i k a wziętego ża podstawę k l a s y f i k a c j a taka m a różną wagę dla t e o r i i
k u l t u r y . Możliwy jest więc dychotomiczny
podział n a l u d y współdzia
łające i współzawodniczące ; n a społeczeństwa, których sprawne f u n k
cjonowanie w y m a g a aktywniejszej r o l i k o b i e t niż mężczyzn, i na takie,
2 0
21
2 2
23
matriarchatu
w
świetle
prac
radzieckich,
Wrocław
s. 49, 50.
2 1
o
Teoria
J. K u l c z y c k i ,
2 0
1955,
Pod
wieloma
względami
Być
bez
totemizm.
może
rozumienie
tego
społecznej
posiadającej
chalne,
a będzie
terminu,
dyskusja
które
odbierze
konkretne,
oznaczało
nad
poważniejszych
matriarchatem
oporów
mu
znaczenie
strukturalnie
zbiór niezależnych,
przypomina
zaakceptowane
zintegrowanej
powiązane
niekiedy
zostanie
spór
takie
organizacji
instytucje
matriar-
współwystępujących
insty
tucji.
2 2
Nie
zawsze
w
naukach
dychotomiczny
jest
porządkowania
.zasadę
teczna
będzie
2 3
jest
chodziło
Przyjęty
Cooperation
and
społecznych
w
continuum
jest o n a także w
społeczeństwo
gdy
praktyczny
tych
klasyczny,
Często
obrazującego
wypadkach,
matriarchalne,
o określenie
np. bez większego
Competition
uży-ciiu.
Among
gdy
nasilenie
może
czy patriarchálně
„stopnia
jest
cech
zaistnieć
lub
przyjąć
schemat
do
jakościowych.
spór Ъ
bardziej
to, czy
celów
Uży
dane
prawdopodobne,
rnatriarchalnośoi''.
powodzenia
Primitive
arystotelesowski
wygodniej
przez
Peoples,
Margaret
New
Mead
York
w
1937.
jej
pracy
�300
SŁAWOJ
SZYNKIEWICZ
które tego nie wymagają; na społeczeństwa tworzące g r u p y oparte na
więzi pokrewieństwa według reguł matrylinearności, j a k również na
stosujące reguły pątrylinearności. O wartości i przydatności t a k i c h
i w i e l u i n n y c h możliwych k l a s y f i k a c j i decydują różne c z y n n i k i , lecz
o m a wi a n i e i c h na t y m miejscu nie jest potrzebne.
W y d a j e się, że o s t a t n i z wyżej przytoczonych podziałów współczes
n y c h społeczeństw, połączony z d w o m a równoległymi m u podziałami,
których podstawą w p i e r w s z y m w y p a d k u jest dziedziczenie po l i n i i
jednego z rodziców, a w d r u g i m rezydencja małżeństwa, pozwala w y
odrębnić społeczeństwa nazywane m a t r i a r c h a l n y m i . W t y m znaczeniu
też będę stosował t u t a j t e r m i n „matriarchat". U s u w a m w t e n sposób
poza zasięg zainteresowania sprawę m a t r i a r c h a t u jako etapu historycz
nego r o z w o j u . P r z e d m i o t e m
b o w i e m dalszych rozważań będzie l u d
współczesny, powszechnie w l i t e r a t u r z e uznany za jeden z n a j w y b i t
niejszych przykładów do niedawna obserwowanego m a t r i a r c h a t u .
Do i n n y c h terminów, które wymagają sprecyzowania dla jasności
niniejszego artykułu, należą:
r o d z i n a e l e m e n t a r n a — r o z u m i e m przez nią parę małżeń
ską (niekoniecznie cechującą się stałą współrezydencją) z dziećmi w y
magającymi fizycznej l u b społecznej o p i e k i rodziców;
m a t r y l i n e a r n o ś ć — zasada przekazywania p o t o m k o m poprzez
matkę majątku, pokrewieństwa i członkostwa g r u p y , l u b też któregoś
z t y c h elementów z osobna;
m a t r y l o k a l n o ś ć — zasada zamieszkiwania r o d z i n y elementar
nej z rodziną l u b grupą rodową k o b i e t y ;
r o d z i n a m a c i e r z y s t a l u b m a t r i a r c h a l n a — w i e l k a rodzina
złożona z k i l k u pokoleń, będąca ekonomiczną i terytorialną wspólnotą
charakteryzującą się matrylokalnością i pełnym k o m p l e k s e m m a t r y l i n e a r n y m (patrz: matrylinearność).
Konieczne jest także określenie d w u następnych pojęć ważnych
z p u n k t u widzenia c e l u tego artykułu. U p r z y w i l e j o w a n a pozy
cja społeczna k o b i e t y występuje wówczas, g d y istnieją: 1) możliwość
s p r a w o w a n i a w grupie, której jest ona członkiem, władzy o p a r t e j na
prestiżu osobistym i i n s t y t u c j o n a l n y m (w związku z w y k o n y w a n i e m
określonej f u n k c j i ) w s t o p n i u wyższym niż mężczyźni oraz w t a k i spo
sób, że o ile w g r u p i e również mężczyźni posiadają władzę, to jest ona
t y l k o transmisją władzy k o b i e t i może być przez n i e z l i k w i d o w a n a ;
2) niewystępowanie d y s k r y m i n a c y j n e g o t r a k t o w a n i a kobiet w porówna
n i u z mężczyznami przez obowiązujące w grupie prawo.
�ROZPAD
RODZINY
MACIERZYSTEJ
301
Przez władzę r o z u m i e m w t y m w y p a d k u wpływanie na decyzje do
tyczące całej g r u p y l u b też j e j poszczególnych członków, jeżeli w r a
chubę wchodzą s p r a w y związane z kontynuacją f u n k c j o n o w a n i a t e j
g r u p y . W y k l u c z a m władzę w stosunkach osobowych, których konsek
wencje dotyczą wyłącznie zainteresowanych jednostek, gdyż ta zależna
jest również od cech charakterologicznych. Włączam natomiast n p . de
cyzje o małżeństwie, ponieważ r e p r o d u k c j a jest p r o b l e m e m społecznym
i za t a k i uznana została u M i n a n g k a b a u .
Stopień, w j a k i m prawo faworyzuje kobietę w stosunku do męż
czyzny ( l u b o d w r o t n i e ) , oraz zakres władzy sprawowanej przez kobiety
stanowią w a l o r ilościowy, którego w y m i e r z e n i e byłoby użyteczne p r z y
badaniach porównawczych. N a m chodzić będzie t y l k o o ustawienie, po
z y c j i społecznych o b u płci względem siebie i zaobserwowanie, j a k i e
w tej mierze zachodzą przesunięcia. M . i n . ważne więc będzie wystę
powanie o d p o w i e d n i c h n o r m p r a w n y c h , a nie częstotliwość ich stoso
wania.
D l a uzyskania jasności rozważań nad sytuacją kobiet u M i n a n g k a
bau konieczne jest — wydaje się — wprowadzenie następnego pojęcia.
Jest n i m b e z p i e c z n a pozycja społeczna k o b i e t y , którą definiuję jako
możliwość realizacji p o d s t a w o w y c h interesów ekonomicznych w ramach
trwałej r o d z i n y . Oznacza to zapewnienie b y t u sobie i dzieciom p r z y
założeniu, że t a k m a t k a , j a k i dzieci pozostają członkami g r u p y uzna
wanej za rodzinę, niezależnie o d tego, czy będzie to w i e l k a r o d z i n a m a
cierzysta, czy też elementarna.
Podstawowa teza do udowodnienia w t y m a r t y k u l e b r z m i , że m a
cierzysta rodzina M i n a n g k a b a u , obserwowana o d końca X I X w., n i e
charakteryzuje się uprzywilejowaną pozycją k o b i e t y , natomiast stwarza
w a r u n k i konieczne do zachowania j e j bezpieczeństwa społecznego.
Dowiedzenie prawdziwości t e j tezy będzie równoznaczne ze s t w i e r
dzeniem b r a k u zależności pomiędzy matrylinearną i matrylokalną orga
nizacją g r u p y a z j a w i s k i e m u p r z y w i l e j o w a n e j pozycji społecznej kobie
t y u M i n a n g k a b a u . P r a w d z i w e więc będzie wówczas twierdzenie, że
w w y p a d k u M i n a n g k a b a u rezydencja i sposób dziedziczenia oraz wła
dza w g r u p i e są niezależnymi od siebie aspektami organizacji społecz
nej.
W dalszym ciągu możliwe będzie stwierdzenie, że zjawiska p o w o d u
jące zagrożenie tego, co nazwane zostało bezpieczną pozycją społeczną
k o b i e t y , tkwiły w p r a w i e z w y c z a j o w y m społeczeństwa M i n a n g k a b a u
w okresie d o m i n a c j i r o d u macierzystego, a i c h u j a w n i e n i e spowodowane
zostało dezintegracją tego r o d u i p r z e j m o w a n i e m przez rodzinę elemen
tarną ekonomicznych f u n k c j i r o d z i n y macierzystej. Proces t e n wywoła
n y został wejściem M i n a n g k a b a u w zasięg działania k a p i t a l i s t y c z n e j
�302
SŁAWOJ
gospodarki t o w a r o w e j
rodziny macierzystej.
SZYNKIEWICZ
i z m i a n a m i w stosunkach własności w
ramach
Nazwa M i n a n g k a b a u oznacza t e r y t o r i u m znane w a d m i n i s t r a c y j n e j
t e r m i n o l o g i i Holendrów jako Rezydencja Zachodniego Wybrzeża S u m a
t r y oraz narodowość zamieszkującą to t e r y t o r i u m . C e n t r u m k u l t u r o w e
r e g i o n u stanowi wyżyna Padangu. Podstawą gospodarczą M i n a n g k a b a u
jest r o l n i c t w o z zastosowaniem i r y g a c j i . U p r a w i a się t a m głównie ryż,
palmę kokosową, kawę, orzeszki ziemne. W X I X w . na tereny zachod
n i e j S u m a t r y wkroczyła gospodarka p l a n t a c y j n a .
W l i c z n y c h miastach i osiedlach o d dawna poważne znaczenie eko
nomiczne posiada rzemiosło (obróbka m e t a l i , t k a c t w o i in.) znajdujące
się na w y s o k i m poziomie t e c h n i c z n y m i a r t y s t y c z n y m . W rejonach
przybrzeżnych istotną rolę odgrywał także handel m o r s k i .
M i n a n g k a b a u zalicza się do M a l a j ó w . Istnieją opinie, że M i n a n g
kabau stanowi „kolebkę" Malajów, z której ci rozprzestrzenili się n a
archipelag i Malakkę. Część mieszkańców N e g r i S e m b i l a n (kraj na pół
wyspie M a l a k k a , członek Malajzji) także nazywa siebie M i n a n g k a b a u ;
są o n i p o t o m k a m i emigrantów z S u m a t r y . M i n a n g k a b a u N e g r i S e m b i
lan posiadają organizację społeczną bardzo zbliżoną do t e j , która cha
r a k t e r y z u j e i c h imienników z w y s p y .
24
Od X V w . M i n a n g k a b a u znalazło się w strefie wpływów islamu,
który n i e wprowadził zasadniczych z m i a n w życiu społecznym l u d u aż
do t z w . w o j n y Padris (1821—1837), w czasie której m i e j s c o w i o r t o d o k
s y j n i mahometanie p o k u s i l i się o wprowadzenie r e f o r m metodą siły.
Obrońcy tradycyjnego społeczeństwa rządzonego p r a w e m
zwyczajowym
z w a n y m adat w y k o r z y s t a l i w w a l c e pomoc Holendrów i od tego czasu
datuje się ekspansja k o l o n i a l n e j gospodarki na dotychczas stosunkowo
izolowane t e r y t o r i u m Padangu.
P r z e d przystąpieniem do przedstawienia p r z e m i a n w organizacji
r o d z i n y macierzystej wybiorę za p u n k t wyjścia niektóre elementy s t r u k
t u r y społecznej związane z organizacją w i e l k i e j r o d z i n y w i c h stanie
sprzed wprowadzenia n o w y c h stosunków gospodarczych. Obraz, który
t u przedstawię, będzie nosił charakter statyczny dla łatwiejszego u c h w y
cenia zmian, które zaszły w n i m o d końca X I X w . Jest to niewątpli
w i e uproszczenie wywodzące się nie t y l k o z chęci ułatwienia r o z u m o
w a n i a , ale także Stąd, że dostępna m i l i t e r a t u r a t y l k o w t e n sposób
relacjonuje układ t r a d y c y j n e j
organizacji,
którego
prawdopodobnie
Niekiedy
zwani
Malajami
późnymi
lub
Deutero-Malajami.
�ROZPAD
RODZINY
303
MACIERZYSTEJ
w p r a k t y c e nie można było obserwować całościowo. N a t a k i stan z ł o
żyły się m . i n . następujące p o w o d y .
*
Materiały, którymi dysponowałem, dostarczyły opisów odnoszących
się do różnych okresów — o d i n f o r m a c j i zebranych w w i e k u X I X
przez W i l k e n a , a powtórzonych w różnych pracach późniejszych, aż
po w y c i n k o w e doniesienia o s y t u a c j i obserwowanej
w X X w . Zało
żeniem większości z n i c h było przedstawienie t r a d y c y j n e j organizacji
m a t r i a r c h a l n e j , a dokonano tego stosując zasadę praesens
ethnographicum.
2 5
W y k o r z y s t a n e materiały dotyczą także różnego t e r y t o r i u m . Obszar
zamieszkały przez M i n a n g k a b a u jest stosunkowo w i e l k i , niektórzy
a u t o r z y włączają do niego okręgi I n d r a g i r i i K o r i n c z i . Poszczególne
r e j o n y miały nieraz różną historię i w n i e j e d n a k o w y m też czasie w e
szły w k o n t a k t z kolonizacją holenderską. Co p r a w d a w i e l u piszących
interesowało się przede w s z y s t k i m wyżyną Padangu, ale to, co jest
przez n i c h nazywane oryginalną strukturą społeczną, skonstruowane
zostało na podstawie d a n y c h pochodzących z całego t e r y t o r i u m , które
mogło być p o d t y m względem zróżnicowane w przeszłości, t a k j a k jest
dziś.
2 6
W d o d a t k u większość opisów sporządzonych w X I X czy w X X w .
opierała się na w y w i a d a c h przeprowadzonych wśród samych M i n a n g k a
bau, głównie osób spełniających pierwszoplanowe r o l e społeczne, co
w p e w n y m s t o p n i u s u b i e k t ywizowało i c h w y p o w i e d z i . W t e n sposób
i n f o r m a c j e pochodzące od przywódców odpowiedzialnych za p r z e
strzeganie przez grupę p r a w a zwyczajowego relacjonować musiały stan
i d e a l n y w y m a g a n y przez to p r a w o .
Najistotniejszą jednak przyczyną scharakteryzowanego
stanu rze
czy była właściwa badaczom M i n a n g k a b a u , t a k w X I X , j a k i w X X w.,
pogoń za r e l i k t a m i przeszłości i k u r i o z a m i k u l t u r o w y m i , która spowo
dowała, że d o k u m e n t o w a l i o n i n i e m a l wyłącznie t r a d y c y j n e f o r m y o r
ganizacji r o d u macierzystego, pomijając niewątpliwie zachodzące w ó w
czas zmiany. Rezultatem tego była arehaizacja obrazu społeczeństwa
M i n a n g k a b a u , która siłą rzeczy m u s i znaleźć swoje odbicie w opraco
waniach o p a r t y c h na tychże badaniach .
21
Z t y m i w s z y s t k i m i zastrzeżeniami przystępuję do zaprezentowania
organizacji społecznej M i n a n g k a b a u z okresu d o m i n a c j i adatu, c z y l i
G.
2 6
Łącznie z Indiragim
kałe
2 7
A.
W i 1к e n,
Verspreide
2 5
było
w
1930 r.
Na
tę
sytuację
matierinskogo
połowina
roda
XX
wieka),
przez
v
geschriften,
i Korinczi wynosi
Semarang
1912.
o n 70 624 k m . T e r y t o r i u m
2
to
zamiesz
2 073 647 osób.
¡zwraca
uwagę
siemiejno-bracznych
„Sowietskaja
J . V.
M a r e t i n ,
otnoszenijach
Otmiranije
minangkabau
E t n o g r a f í a " , таг 3 : 1 9 6 0 , s . 7 6 .
pierieżitkow
(pierwaja
�SŁAWOJ
304
SZYNKIEWrCZ
p r a w a zwyczajowego obowiązującego w t y m społeczeństwie do czasu
rozpadu w i e l k i e j r o d z i n y m a t r i a r c h a l n e j . Z s y t u a c j i przedstawionej
powyżej w y n i k a także stosowanie w opisie czasu teraźniejszego, co n i e
i m p l i k u j e aktualności przytaczanych faktów.
System g r u p społecznych, do których należeli M i n a n g k a b a u , był —
i w zasadzie pozostał do dziś — s k o m p l i k o w a n y . Można je generalnie
podzielić na g r u p y wyodrębnione na 'podstawie t e r y t o r i a l n e j i genealo
gicznej. Z t y c h p i e r w s z y c h największą jednostką jest negeri
(nagari,
negari),
lokalna r e p u b l i k a , j a k ją nazywa S c h r i e k e . O b e j m u j e ona
jedno l u b k i l k a osiedli i nosi obecnie charakter a d m i n i s t r a c y j n y .
Wszystkie negeri mają od dawna ustalone granice określające zasięg
ziemi, z której mogą korzystać jego mieszkańcy. Negeri jest jednostką
endogamlczną.
Jednostką podrzędną w s t o s u n k u do poprzedniej jest osiedle —
kota. S t a n o w i ono grupę domów r o d o w y c h (ramah
kamanakan)
oraz
spichlerzy, obok których istnieją meczet i balai — wspólny d o m
młodzieży, a jednocześnie miejsce o b r a d . Kota, t a k j a k i negeri, po
siada radę starszych kierującą s p r a w a m i społeczności. Dalsze g r u p y l o
kalne, począwszy od dzielnicy w osadzie, a skończywszy na długim
( w i e l k i m ) d o m u , są już ściśle związane z podziałem r o d o w y m .
Najszerszą grupą genealogiczną jest suku.
Wszyscy w zasadzie
M i n a n g k a b a u podzieleni są między cztery suku noszące nazwy Koto,
P i l i a n g , B o d i i Tjamiago. Suku jest uważane za rozrośnięty ród p i e r
w o t n y , toteż dalej będę zamiennie używał t e r m i n u ród i
suku.
Członkowie tego samego suku są rozrzuceni po całym k r a j u M i n a n g k a
bau i łączy ich głównie przekonanie o wspólnym pochodzeniu oraz
nakaz endogamii. W każdym osiedlu zamieszkują
przedstawiciele
wszystkich czterech rodów. Mieszkańcy osiedla wywodzący się z tego
samego r o d u stanowią zwartą grupę zajmującą najczęściej odrębną dziel
nicę, zwaną kumpulan
rumah,
i reprezentowaną w radzie
negeri.
W przeciwieństwie do negeri ród (rozumiany t u t a j , jak również w d a l
s z y m ciągu, jako ta część suku, która zamieszkuje jedno negeri)
jest
jednostką silnie zintegrowaną i dopiero przynależność do niego nadaje
człowiekowi pełne p r a w a członka społeczeństwa. O b y w a t e l negeri nie
adoptowany przez ród stoi poza nawiasem życia społecznego.
28
29
2 8
Б.
2 9
W
dowymi
zwane
miarę
suku
Sociological
Studies.
Selected
Writings,
cz.
I,
1955, s. 95.
wzrostu
dzieliły
kampueng
wymieniały
puengów.
Indonesian
S c h r i e k e ,
Hague—Bandung
lub
24 d o
27
liczby
się
także
ludności
one
suku.
wtórnych
na
i utraty
mniejsze
Raporty
suku,
kontaktów
•—
również
holendeskie
Maretin
zaś
między
częściami
egzogamiczne
—
z lat dwudziestych
przytacza
liczbę
skła
grupy,
X X
96
w.
kam-
�ROZPAD
RODZINY
MACIERZYSTEJ
305
Każda g r u p a genealogiczna M i n a n g k a b a u pieczołowicie pielęgnuje
podania o założeniu j e j przez przodka płci żeńskiej. I m większa i b a r
dziej złożona grupa, t y m bardziej podania t a k i e komplikują się, stają
się odległe, przybierają postać m i t u . . Stosunkowo najjaśniej i bardziej
wiarogodnie przedstawia się t r a d y c j a p r z o d k a w podstawowej grupie
społecznej M i n a n g k a b a u sa-buwah-parui,
c z y l i w i e l k i e j rodzinie. T u
założycielem miała być rzeczywiście istniejąca kobieta nazywana ibu
(matka) l u b nini (najstarsza k o b i e t a ) . Sa-buwah-parui
(„wywodzący
się z jednego łona") l u b w skrócie parui obejmuje z reguły pięć gene
r a c j i „wszystkich, którzy .mieszkają obok siebie, mają wspólny grób,
te same pola r y ż o w e " . Członkowie j e j (waris) zamieszkują najczęściej
k i l k a domów położonych w sąsiedztwie. Działalność gospodarcza p r o
wadzona przez wielką rodzinę (parui), k w a l i f i k u j e ją do nazwy zasad
niczej ekonomicznej jednostki w społeczeństwie M i n a n g k a b a u . Żadna
b o w i e m j e j część składowa, t a k grupa, j a k i poszczególne osoby, nie
jest u p r a w n i o n a do p o d e j m o w a n i a decyzji i przedsięwzięć n a t u r y go
spodarczej, które nie uzyskałyby zgody parui.
30
81
W i e l k a rodzina (parui) d z i e l i się na k i l k a djurai stanowiących ze
spół najbliżej s p o k r e w n i o n y c h r o d z i n w k i l k u pokoleniach. Zajmują
one najczęściej jeden d o m i jednoczą się we wspólnym w y k o n y w a n i u
znacznej części pracy, w y c h o w y w a n i u dzieci i t p . Z tego też względu
djurai
będę dla uproszczenia nazywał dalej domem. Rodzina d w u p o koleniowa, zwana sa-mandeh
(„jednej m a t k i " — t e r m i n t e n n i e o b e j
m u j e więc ojca r o d z i n y ) , u p r a w n i o n a była w sferze działań pozagrupow y c h w zasadzie t y l k o do zajmowania odrębnego pomieszczenia we
wspólnym d o m u , oddzielnego p r z y g o t o w y w a n i a posiłków i wyłącznej
u p r a w y drobnej części wspólnej ziemi na własny użytek.
S y m b o l e m genealogicznej i b y t o w e j wspólnoty w i e l k i e j rodziny
jest długi d o m (rumah
gadang!), który zamieszkiwało często 70—80
osób, a nieraz około 100 . W l a t a c h trzydziestych X X w . obserwo
wano jeszcze d o m y składające się z 20 pomieszczeń dla poszczególnych
sa-mandeh
.
Władza spoczywa w rękach męskich k r e w n y c h najstarszej k o b i e t y
każdej jednostki genealogicznej, w y b i e r a n y c h przez zebranie członków
danej j e d n o s t k i . T a k więc k i e r o w n i k i e m d o m u (djurai)
jest najstarszy
32
33
3 0
F . C. C o l e ,
3 1
O. J . A.
3 2
E.
Batak
s.
M.
and
L o e b,
the
3 3
20 -
and
Peoples
Terres
People,
S c h r . i e k e ,
of
w
op.
cit.,
E t n o g r a f i a F o l s k a , t. I X
and
cz.
książce
Wian
Malaysia,
et peuples
Patrilineal
Minangkabau,
30; ipowtórzane
History
The
C o l l e t ,
R.
New
de
York
Sumatra,
Matrilineal
2, „ A m e r i c a n
Organization
s. 1 1 7 .
in
Anthropologist",
H e i n e - G e l d e r n ,
1935.
1945, s. 295.
Amsterdam
E . M.
t.
L o e b ,
1925, s. 438.
Sumatra:
the
3 6 : 1 9 3 4 n r 1,
Sumatra.
Its
�SŁAWOJ
306
SZYNKIEWTCZ
b r a t najstarszej k o b i e t y w domu, a więc w p r a k t y c e jego najstarszy
mężczyzna, pod w a r u n k i e m jednakże pełnej sprawności fizycznej i u m y
słowej, a także postępowania zgodnego z adatem . Nazwa, którą o t r z y
m u j e przywódca domu, b r z m i mamak i znaczy „ w u j " , „brat m a t k i " ,
albo też ogólnie „mężczyzna starszej generacji". Do jego zadań należy
a d m i n i s t r o w a n i e wspólną własnością, ułatwianie i nadzorowanie w y
kształcenia dzieci, p r z y g o t o w y w a n i e
małżeństw dziewcząt z
djurai.
Mamak jest przedstawicielem r o d z i n y na zewnątrz, obowiązuje go j e d
n a k w większości wypadków konsultacja z radą r o d z i n y , w której
skład wchodzą także k o b i e t y . G d y członek r o d z i n y chce opuścić negeri
czy dokonać t r a n s a k c j i swoją prywatną własnością, m u s i konsultować
się z n i m i zastosować do jego poleceń, z p r a w e m odwołania się do
wyższego rangą funkcjonariusza w rodzie. Sankcją za niesubordynację
jest pozbawienie p r a w a korzystania z własności r o d z i n n e j .
P r a w o i obowiązek opiekowania się członkami swojej g r u p y , zwłasz
cza młodszymi, zachował mamak w niektórych w y p a d k a c h do ostatnich
l a t . Znane jest pochodzące z okresu po w y z w o l e n i u Indonezji s t w i e r
dzenie lekarza szpitala B a t u Sengkar, że d l a zoperowania chorego
dziecka potrzebuje zgody rodziców i
mamaka .
Mamak
najstarszego i najbardziej szanowanego d o m u (djurai)
zo
staje z reguły penghulu,
czyli przywódcą w i e l k i e j r o d z i n y
(parui).
Jego wybór m u s i uzyskać aprobatę przywódcy r o d u (suku).
Obowiąz
k i e m penghulu
jest sprawowanie k o n t r o l i zarówno n a d przestrzeganiem
adatu, j a k i p r a w a muzułmańskiego (sjarď, szariat), czuwanie za p o
średnictwem mamaków nad przebiegiem prac w rodzinie, d o p i l n o w y
wanie w y k o n a n i a zobowiązań w s t o s u n k u do całej wspólnoty t e r y t o
r i a l n e j , j a k n p . budowa dróg, meczetów, balai (wspólnych domów
w i e j s k i c h ) i t p . Jest także reprezentantem interesów swojej r o d z i n y
w radzie suku i jeśli r o b i to w sposób niedostateczny, może być przez
swoich k r e w n y c h odwołany. Penghulu
m u s i być i n f o r m o w a n y o wszyst
k i c h ważniejszych wydarzeniach dotyczących k i e r o w a n e j przez niego
w i e l k i e j r o d z i n y . K o n t r o l u j e też stan wspólnej własności oraz wszel
kie poważniejsze transakcje w y m i e n n e i w y d a t k i pieniężne członków
r o d z i n y . Korzyści płynące z urzędu penghulu
nie są n a t u r y ekono
micznej, lecz h o n o r o w e j . O t r z y m u j e o n prawo noszenia specjalnego
tytułu ( w miejsce i m i e n i a własnego), s t r o j u i różnych emblematów. T a k
mamak, j a k i penghulu
w sprawach zasadniczych nie mogą podejmo
wać decyzji w sposób a r b i t r a l n y ; p o w i n n y być one r e z u l t a t e m ogólnego
zebrania, gdzie przodującą rolę o d g r y w a indua — najstarsza kobieta.
34
35
3 4
L o e b ,
3 5
C.
vewents,
op.
c i i . , s . 30 i
V r e e d e - d e
Gravenhage
32.
Stuejrs,
I 9 6 0 , s. 25.
The
Indonesian
Woman.
Struggles
and
Achie^
�ROZPAD
RODZINY
MACIERZYSTEJ
307
Konsultacje starszych członków r o d z i n y macierzystej nazywają się
mapakat. W ważnych w y p a d k a c h (jak n p . dysponowanie wspólną wła
snością) obowiązuje uczestników r a d y jednomyślność. Głos ostateczny
należy więc w t y m s a m y m s t o p n i u do kobiet, j a k i mężczyzn biorących
udział w
mupakat:
W skrótowej, aforystycznej f o r m i e c h a r a k t e r y z u j e powyższy układ
stosunków władzy przypowieść należąca do wykładni p r a w a zwyczajo
wego — adatu:
Dziecko
kłania
się
przed
mamak
kłania
się
przed
penghulu
kłania
się
mamkiem
penghulu,
mupakat .
przed
3a
Pomiędzy poszczególnymi r o d z i n a m i istnieje zróżnicowanie w i c h
statusie społecznym, wywodzące się jeszcze prawdopodobnie z czasów
h i n d u s k i c h . T r a d y c y j n e dotyczące d a w n y c h przywilejów, czy też p o
dania o sukcesach przodków powodują, że niektóre w i e l k i e r o d z i n y
wysuwają się na czoło w skali prestiżu. (Mówiąc dokładniej, t e n k i e
r u n e k związku przyczynowego akceptują sami Minangkabau.) Pocho
dzący z t a k i c h r o d z i n penghulowie
zajmują z reguły w radzie
penghulów stanowisko kierownicze — przywódcy r o d u (suku) .
Nazywa
się ich datuk nan berampe. Datuk każdego r o d u wchodzi w skład r a d y
negeri. W j e j rękach spoczywa władza w y k o n a w c z a . J e d n y m z j e j
obowiązków było przeprowadzanie co jakiś czas podziału gruntów ne
geri między poszczególne r o d y (suku), które z k o l e i przekazywały j e
do u p r a w y w i e l k i m r o d z i n o m ( p a r u i ) . Te ostatnie dysponowały j e d
nakże również ziemią nieprzechodnią, stanowiącą i c h tradycyjną
własność.
Jak w y n i k a z powyższych danych, władza w społeczeństwie M i
nangkabau sprawowana była przez mężczyzn, którzy — jeśli chodzi
° J J wyższe szczeble — reprezentowali g r u p y u p r z y w i l e j o w a n e . J a k 3 7
за
S9
4 0
e
3
3 7
tą
6
V r e e d e - d e
S t u e r s ,
Mowa
okresie
obejmuje
oraz
o
tzw.
się
czasy
powstawania
rośniętych
element
się
skich
i
Trwała
jednostek
państw,
od
II
ona
L o e b ,
ierres
cit,
L o e b ,
op.
cit,
4 0
L o e b ,
op.
cit.,
35.
archipelagu.
zachodnie
drobnych
rolę
kulturę
wpływem
z
wyspy
księstw
Nazwą
Indonezji
lub
organizacyjną
też
kolonistów,
różnych
przynajmniej
do
części
X I V
w.
roz
odgrywał
hindu-gumatrańską,
indyjskich
napływających
autora
historii
która
buddyj
Indii
oraz
( H e i n e -
s. 3 2 9 ) .
Paris
is. 3 1 .
s.
tegoż
géographie
océaniques,
3 9
pod
—
poważną
wyodrębnia
misjonarzy
według
op.
których
w
z Indii na
politycznych
w
n.e.
w.
E . R e e l u s , Nouvelle
et
kolonistów
Heine-Geldern
rozwinąć
- G e l d e r n ,
Ocean
tam
hinduistycznych
Indochim.
3 8
ekspansji
terytorialnie
indyjski.
miała
op. c i i .
hindu-indanezyjskim
universelle.
1889, s. 246.
La
terre
et
les
hommes,
1.14:
�SŁAWOJ
308
SZYNKIEWICZ
k o l w i e k b y l i o n i , zwłaszcza mamacy
i penghulowie,
mandatariuszami
swoich r o d z i n i m o g l i zostać przez nie odwołani, posiadali jednak duży
zakres swobody decyzji, zwłaszcza w sprawach n i e dotyczących dyspo
nowania wspólną własnością. I s t o t n y m m o m e n t e m jest także wspo
m n i a n y już f a k t , że instancją odwoławczą od decyzji mamaka czy peng
hulu był w w i e l u w y p a d k a c h wyższy stopniem funkcjonariusz, nie zaś
r a d a rodzinna. T y m n i e m n i e j t a ostatnia posiadała poważne znaczenie,
a j e j członkowie obojga płci m i e l i status równorzędnych uczestników
w p o d e j m o w a n i u decyzji. Czołową rolę n a t a k i c h zebraniach, którym
przewodniczył mamak
l u b penghulu,
odgrywała dzięki s w e m u a u t o
r y t e t o w i najstarsza k o b i e t a w rodzinie. Jednakże w p ł y w k o b i e t na
s p r a w y publiczne i rodzinne nie był większy niż wpływ mężczyzn. Przez
„mężczyzn" należy t u rozumieć wszystkich mężczyzn będących człon
k a m i danej g r u p y r o d o w e j . Mężowie przez sam f a k t nienależenia do
g r u p y żony wpływu takiego teoretycznie nie posiadali. Ta d y s k r y m i
nacja nie jest jednak sprawą istotną w rozważaniach dotyczących p o
działu władzy według płci w r a m a c h g r u p y . J a k już b o w i e m zwrócono
na to uwagę , bezpośrednim r e z u l t a t e m m a t r y l o k a l n e j rezydencji n i e
jest przewaga kobiety, lecz j e j r o d u n a d mężami członkiń.
4|1
Podstawową cechą opisywanej t u r o d z i n y macierzystej przed j e j
rozkładem jest wspólna własność. Celowe jest zatem dokonanie krótkiej
c h a r a k t e r y s t y k i związanych z nią reguł postępowania.
Istnieją dwie kategorie własności — rodzinna (harto
pusako
—
rzeczy odziedziczone) oraz i n d y w i d u a l n a , zdobyta własną pracą posia
dającego (harto pantjarian).
Własność rodzinna jest wspólna, ale t y l k o
w t y m sensie, że każdy pełnoprawny członek r o d z i n y może z niej k o
rzystać w miarę potrzeby. N i e znaczy to jednak, że każdy m a p r a w o
w równym j a k i n n i s t o p n i u używać j e j wyłącznie. Rozumując w t e n
ostatni sposób administracja kolonialna popełniła błąd, gdy w 2 poło
w i e X I X w . rozpatrywała sposoby i n d y w i d u a l i z a c j i ziemi w celu p o d
dania j e j k a p i t a l i s t y c z n e m u systemowi u p r a w y . Pozbycie się własności
r o d z i n n e j mogło być uzasadnione t y l k o koniecznością zdobycia środków
na przedsięwzięcia związane z i s t n i e n i e m r o d z i n y jako I n s t y t u c j i , a za
strzeżone przez p r a w o zwyczajowe. Adat nie dopuszczał wydzierżawiania
ziemi celem zaspokojenia potrzeb ekonomicznych. Dzierżawa mogła
więc nastąpić dla p o k r y c i a t a k i c h m . i n . kosztów, j a k pogrzeb członka
rodziny, uroczystości weselne, wprowadzenie penghulu
na urząd, n a
p r a w a wspólnego d o m u i t p .
Z i e m i a n i e mogła być sprzedana, a j e 42
4 3
sia,
4 1
Poir.
4 2
E. H.
[w:]
4 3
m.
band
in. L o w i e ,
J a c o b ,
Tenure
S c h r i e k e ,
op.
Obesrvations
Symposium,
op.
c i t . , s.
c i t , s. 191.
on
the
Development
Amsterdam
107.
of
1950, L e i d e n
Landrights
in
1951, s . 143.
Indone
�ROZPAD
RODZINY
MACIERZYSTEJ
309
d y n i e wydzierżawiona z zastrzeżeniem możliwości j e j ponownego odzy
skania.
Z u w a g i n a przesunięcia w r o l i gospodarczej poszczególnych płci
w okresie późniejszym należy t u jeszcze wspomnieć o schemacie p o
działu p r a c y obowiązującym podczas istnienia nienaruszonej wspólnoty
r o d z i n y macierzystej u M i n a n g k a b a u . Na ziemi w i e l k i e j r o d z i n y (parui)
siła robocza użytkowana była wspólnie p r z y zachowaniu podziału p r a c y
według płci. Tak więc obok u p r a w y pól ryżowych, dokonywanej wspól
nie z mężczyznami, do k o b i e t należała praca w ogrodzie p r z y d o m o w y m ,
łowienie krabów i r y b w płytkich wodach, w y k o n y w a n i e całej p r a c y
domowej łącznie z p r z y g o t o w a n i e m posiłków, t k a n i e odzieży. N a t o
miast mężczyźni, zgodnie z relacją Loeba, ogradzają pola płotem, b u
dują d o m y i opiekują się n i m i , przygotowują utensylia r y b a c k i e i łodzie,
polują i dokonują p o ł o w ó w .
44
Jak można się było przekonać, rodzinę macierzystą M i n a n g k a b a u
cechuje d e m o k r a t y z m stosunków władzy oraz równość społeczna do
rosłych członków. Zastrzeżenie do t e j ostatniej k w e s t i i może dotyczyć
wyłącznie odrębnego t r a k t o w a n i a płci. I t a k n p . kobieta nie jest u p r a w
niona do zawierania samodzielnie kontraktów h a n d l o w y c h ani małżeń
skich. Również w w y p a d k u zabójstwa k o b i e t y morderca uiszcza t r z y
k r o t n i e niższą opłatę rekompensacyjną
niż za zabicie m ę ż c z y z n y .
Zakazu wchodzenia w stosunki matury handlowej n i e można wyjaśnić
t y m , że kobieta przez f a k t istnienia m a t r y l i n e a r n e j f o r m y przekazu
własności była niejako strażnikiem własności r o d o w e j , co miałoby k o
lidować z j e j aktywną rolą w podobnych transakcjach. Dopuszczalne
b o w i e m przez adat a k t y dzierżawy były zawierane w i m i e n i u r o d z i n y
nie przez najstarszą kobietę, lecz przez mamaka. Mamak również akcep
tował transakcje własnością prywatną, która zgodnie z p r a w e m z w y
czajowym (np. adat kamanakan)
po śmierci dysponenta mogła stać się
częścią składową własności r o d z i n n e j . Płynie stąd wniosek o szerokich
u p r a w n i e n i a c h władzy w y k o n a w c z e j sprawowanej przez mężczyzn, któ
ra zdecydowanie przerastała u p r a w n i e n i a kobiet.
45
Osobnego zwrócenia u w a g i wymagają sposoby, j a k i m i realizowana
była zasada matrylinearności r o d z i n y u M i n a n g k a b a u . W części d o t y
czącej stosunków własności była m o w a o t y m , że wszystkie dzieci o t r z y
mują potencjalne p r a w o do korzystania z własności r o d z i n n e j . Dzieje
się t a k poprzez sam f a k t urodzenia się z m a t k i będącej członkiem r o
dziny, z którą wspólnie zamieszkuje. Reguła m a t r y l i n e a r n e g o dzie
dziczenia obowiązuje także mężczyzn, i to w d w o j a k i sposób: 1) nieza-
4 4
L o e b,
op.
cit.,
s.
4 5
L o e b ,
op.
cit.,
s. 36.
48.
�SŁAWOJ
31C
SZYNKIEWICZ
leżnie o d tego, że w s k u t e k małżeństwa wchodzą do obcej rodziny,
utrzymują o n i n i e p r z e r w a n y k o n t a k t z rodziną swojej m a t k i , w której
mogą spełniać f u n k c j e kierownicze i są u p r a w n i e n i do korzystania z j e j
własności (harto pusako);
2) i c h własność osobista (harto
pantjarian)
nie jest dziedziczona przez własne dzieci (w każdym bądź razie nie
w całości), ale na m o c y p r a w a siostrzeńców (adat kamanakan)
dostaje
się dzieciom siostry.
Ożenek n i e pociąga za sobą żadnych świadczeń m a t e r i a l n y c h z w y
jątkiem s y m b o l i c z n y c h podarków d a w a n y c h o d czasu do czasu żonie.
Zapewnienie j e j stałego u t r z y m a n i a czy współudział w uprawie pól
ryżowych j e j r o d z i n y nie są przez adat wymagane i zależą tylko, o d
dobrej w o l i m ę ż c z y z n y . Obowiązki męża mogą się sprowadzać w y
łącznie do składania żonie w i z y t i do pożycia seksualnego. Rozluźnienie
w z a j e m n y c h kontaktów może spowodować rozpadniecie się małżeństwa,
które zresztą u M i n a n g k a b a u jest bardzo nietrwałe. W t e j części k r a j u ,
gdzie w p ł y w y i s l a m u były najsłabsze, rozwód w ogóle nie wymagał
żadnych formalności. D l a i l u s t r a c j i przytacza się w y p a d k i piątego l u b
szóstego z k o l e i zamążpójścia k o b i e t y 2 0 - l e t n i e j .
Zawarcie małżeństwa było przede w s z y s t k i m sprawą rodziny, w któ
r e j i m i e n i u działał mamak. Wiąże się to z jeszcze jedną funkcją mał
żeństwa — nawiązaniem kontaktów między dwoma r o d z i n a m i . J a k
chce L o e b , mają one 'polegać n a w y m i a n i e między g r u p a m i dojrza
łych mężczyzn, która — t a k j a k w y m i a n a t o w a r o w a — pociąga za sobą
zbliżenie d w u s t r o n . W y d a j e się jednak, że idea wiązania d w u r o d z i n
poprzez małżeństwo f u n k c j o n u j e przede w s z y s t k i m jako r e z u l t a t wspo
mnianego poprzednio zróżnicowania poszczególnych w i e l k i c h r o d z i n (pa
rui), jeśli chodzi o i c h status społeczny. Zróżnicowanie to wyraża się
w i s t n i e n i u r o d z i n posiadających swoistą szlachetność i dostarczających
kandydatów na stanowiska przywódcze obok rodzin, które t a k i c h p r z y
wilejów nie posiadają. Małżeństwo może t a m przybierać formę kasto
w e j endogamii poprzez tendencję do łączenia w t e n sposób r o d z i n
równych sobie. Za taką interpretacją przemawiałyby f a k t y układania
się zawczasu między dwoma d o m a m i (djurai)
o małżeństwo dzieci, j a k
40
4 7
4 8
4 9
5 0
4 6
G.
ing
A.
L o e b,
de
op.
C . de
Countries,
cit.у
fi.
4 2 . Вот.
M o u b r a y ,
London
L o e b ,
op.
cit,
4 8
L o e b ,
op.
c i t . , 5. 44.
4 0
Jak
bangsa,
5 0
przy
czym
Schrieke
dziedzicznego
bangsa
mówi
relację
the
Wilkena
Malay
przytoczoną
Peninsula
and
przez
Neighbour
s. 4 2 , 4 3 , 4 5 , 4 7 .
Loeb
urzędu
in
1 9 3 1 , 5. 20 n .
4 7
podaje
także
Matriarchy
o
(s.
33),
ma
członkowie
pochodzić
sankcjonowaniu
przywódcy
rodu
od
takich
przez
{suku)
rodzin
sanskryckiego
w
adat
jednej
(w
nazywam
vamca,
niektórych
rodzinie
są
orang
tzn. rasa.
(op.
wypadkach)
c i i . , s . 139),
�ROZPAD
RODZINY
MACIERZYSTEJ
311
również 'konieczność zgody mamaka n a wybór męża celem u p e w n i e n i a
się, czy k a n d y d a t zostanie przyjęty przez r o d z i n ę .
A więc, m i m o iż przynależność dzieci do r o d u określana jest przez
'pochodzenie m a t k i i dla p o z y c j i dzieci f o r m a l n i e n i e m a znaczenia, z j a
k i e j r o d z i n y w y w o d z i się i c h ojciec, to f a k t ten o d g r y w a rolę dla do
rosłych k r e w n y c h i c h m a t k i . Pomimo to, f o r m a l n i e rzecz biorąc,
mężczyzna n i e posiada żadnego związku z rodziną żony, gdyż n i e zo
staje przyjęty na j e j członka. Oddaje to zresztą t e r m i n stosowany n a
oznaczenie zięcia — orang semando, czyli człowiek pożyczony. Istnieje
j e d y n i e podporządkowanie n a t u r y organizacyjnej, gdyż mąż, który
może być mamakiem
w rodzinie swojej m a t k i , jest podległy
mamakowi
swojej żony przebywając na j e j terenie. Pozycja społeczna mężczyzny
w g r u p i e żony była w k o m p o n o w a n a w obowiązującą skalę prestiżu.
Po uwzględnieniu wysokiego statusu funkcjonariuszy r o d o w y c h i star
szych k o b i e t pozycja mężczyzny była w a r u n k o w a n a przede w s z y s t k i m
jego w a l o r a m i osobistymi. Pewną ilustrację tej zależności może dać
wierszowana formuła adatu pochodząca z M i n a n g k a b a u N e g r i S e m b i l a n :
51
5 2
Człowiek
pożyczony
jeśli
człowiekiem
jest
jeśli
jak
da
jest
pień
mi
głupi
—
winien
zobaczymy
wielkiego
cień,
jak
posłuszeństwo
bystrym,
drzewa
gęsta
będę
go
przy
będzie
korona
mu
mnie
liści
5 3
swojej
teściowej;
schlebiać,
pracy,
wspierał,
.
K o b i e t a posiada w o m a w i a n y m okresie n i e m a l kompletną niezależ
ność o d swego męża, m . i n . dlatego, że zgodnie z adatem n i e m a o n
obowiązku materialnego wspomagania żony. N i e jest to potrzebne,
ponieważ posiada ona zabezpieczony b y t ze s t r o n y swojej r o d z i n y .
N a wzajemne p r a w a i obowiązki k o b i e t y i j e j r o d z i n y oraz ną sytuację
dzieci nie ma wpływu także stosowana i n i e wzbroniona przez adat
poligamia (poligynia). Również rozwód n i e zmienia niczego, gdyż n i e
oznacza o n usunięcia e l e m e n t u istotnego dla stabilizacji l u b poczucia
bezpieczeństwa którejkolwiek ze stron, a n i też nie prowadzi do narusze
nia i c h stanu posiadania. Mówi o t y m następujący f r a g m e n t ustnie
przekazywanego kodeksu p r a w a zwyczajowego:
(Dzieciom
ojciec)
c o złączono
s.
5 1
L o e b,
5 2
Por.
op.
c i t . , s.
zebraną
przez
—
pozostawia
rozpada
się
według
na
uznania,
dwoje,
45.
Loeba
bogatą
Papers
on
terminologię
powinowactwa
(op.
cit.,
38—39).
3 3
pur
R.
J. W i l k i n s o n ,
1908, s .
12.
Malay
Subjects.
Law.,
cz.
I,
Kuala
L u m
�SŁAWOJ
312
co z d o b y t o
wspólnie
co w n i e s i o n e
(przez
co przyniiesiome
SZYNKIEWICZ
—
jest
żoną)
(przez
dzielone,
zostaje,
męża)
wraca
5 4
.
Sytuacja dzieci w w y p a d k u r o z w o d u także n i e p o w i n n a ulegać z m i a
nie, gdyż i c h w y c h o w a n i e m zajmują się członkowie r o d z i n y m a t k i .
Można więc wysunąć wniosek, że kobieta w r a m a c h r o d z i n y m a t r i a r chalnej posiadała bezpieczną pozycję społeczną.
W l i t e r a t u r z e zwraca n i e k i e d y uwagę przekonanie o podrzędnej po
z y c j i mężczyzny w M i n a r i g k a b a u wynikłej z rzekomego podporządko
w a n i a ekonomicznego, którego przyczyną miałoby być n o m i n a l n e d y
sponowanie przez k o b i e t y własnością rodową. P r z y c z y n tego n i e p o r o
zumienia należy się doszukiwać w stosowaniu schematów europejskich
do oceny sytuacji g r u p y m a t r i a r c h a l n e j . Wyjaśni to przykład jednej
z p i e r w s z y c h prac dotyczących M i n a n g k a b a u N e g r i S e m b i l a n . P e r r
i Mackiray piszą: „Okazuje się na pierwszy r z u t oka, że pozycja męż
czyzny nawet w kręgu jego własnej r o d z i n y jest niższa o d pozycji jego
sióstr... Daje o n swoją pracę n a p o l u ryżowym, z której dzięki r e g u
łom p r a w a zwyczajowego n i g d y n i e osiągnie korzyści własnościowych.
Jako k a w a l e r przynosi o n do d o m u m a t k i p r z y n a j m n i e j część swoich
zarobków, a jeśli — zanim się ożeni — umrze pod opieką swej m a t k i
i sióstr, to na nie przechodzi własność, którą mógł posiadać" . Błę
dem w t y m w y p a d k u było przyjęcie za k r y t e r i u m oceny pozycji spo
łecznej stosunku własności do podstawowego środka p r o d u k c j i , j a k i m
jest w s y t u a c j i M i n a n g k a b a u ziemia.
55
Tymczasem w okresie istnienia zintegrowanego r o d u macierzystego
wszyscy jego członkowie posiadali t e n sam status, jeśli chodzi o p r a w o
korzystania ze wspólnej własności. Małżeństwo mężczyzny n i e u m n i e j
szało jego p r a w , gdyż jego własna r o d z i n a pozostawała n a d a l podsta
wową grupą odniesienia. T a k i e m u układowi stosunków własnościowych
w M i n a n g k a b a u , które n i e wiązały mężczyzn z p r y w a t n i e posiadaną
własnością, niektórzy autorzy przypisują ich znaczną ruchliwość spo
łeczną i aktywność gospodarczą w okresie ekspansji gospodarki t o w a rowo-pieniężnej.
*
U podłoża poważnych zmian, j a k i e zaszły w t r a d y c y j n e j organizacji
społecznej M i n a n g k a b a u na przełomie X I X i X X w., leżały zjawiska
ekonomiczne. Otwarcie r y n k u z b y t u dla k o p r y , p r z y m u s o w e w p r o
wadzenie u p r a w y drzewa kauczukowego i k a w y , wreszcie liczne p o d a t k i
its
5 4
De
5 5
C.
History,
Straits
Moubray,
W.
C.
op.
P e r r ,
c i t . , s. 164.
W.
Constitution
Branch,
nr
56, s .
and
70
H.
M а с к г а у,
Customs,
(cytuję
Rembau:
„Journal
za
de
of
one
the
M o u bray,
of
Royal
op.
the
Nine
Asiatic
cit., s.
States;
Society",
120, 121).
�ROZPAD
RODZINY
MACIERZYSTEJ
313
nałożone przez władze kolonialne spowodowały likwidacją n a t u r a l n e j
gospodarki w i e j s k i e j . Przymusowe wydzierżawianie z i e m i i r e k w i r o w a nie ugorów zainicjowane, przez t z w . p r a w o agrarne w 1870 г., s p r z y
jały zakładaniu p l a n t a c j i europejskich w środkowej Sumatrze. S t w o
rzyło to chłonny r y n e k pracy. A d m i n i s t r a c y j n y i ekonomiczny p r z y m u s
spowodował rozwój u p r a w przemysłowych kosztem p r o d u k c j i ryżu.
M . i n . powyższe c z y n n i k i , j a k też o t w a r c i e r y n k u d l a k o n s u m p c y j n y c h
towarów przemysłowych z i m p o r t u wytworzyły potrzebą pieniądza,
która prowadziła do e m i g r a c j i zarobkowej. Z j a w i s k a te, na których bliż
sze przedstawienie n i e m a t u m i e j s c a , spowodowały poważny nacisk
na t r a d y c y j n e społeczeństwo m a t r i a r c h a l n e M i n a n g k a b a u drogą bezpo
średniego w p r o w a d z e n i a gospodarki pieniężnej n a miejsce wspólnoty
ziemskiej oraz poprzez nowe koncepcje współżycia społecznego prze
niesione przez emigrantów, którzy z czasem p o w r a c a l i do M i n a n g k a b a u .
56
Pierwszą podstawową konsekwencją t y c h z m ia n był upadek n o r m
rządzących życiem e k o n o m i c z n y m w s i . O sposobie zdobywania pieniędzy
decydowała początkowo w i e l k a r o d z i n a (parui) będąca podstawową j e d
nostką gospodarczą w społeczeństwie. W e wszelkich transakcjach parui
mogła dysponować przede w s z y s t k i m ziemią jako najważniejszą częścią
składową swego majątku. Transakcje te były coraz liczniejsze, ponieważ
ziemia stanowiła zasadniczy przedmiot zainteresowania ze s t r o n y e u r o
pejskich plantatorów. Uległy zatem rozluźnieniu zasady o b r o t u obsza
r a m i r o l n y m i pozostającymi we władaniu w i e l k i e j r o d z i n y l u b przez
nią użytkowanymi. M e m o r a n d u m rezydenta holenderskiego w Pajak u m b u h z r o k u 1907 stwierdza: „Prawo zwyczajowe, które obowiązuje
każdego, obecnie n i e jest już honorowane a n i p o d t r z y m y w a n e . Ziemia
r o d u l u b negeri b y w a sprzedawana nawet w w y p a d k a c h zabronionych
przez adat" . W t y m s a m y m czasie stwierdzono, że zasady ogranicza
jące możliwości zastawiania ziemi były uważane za nieaktualne nawet
w k o n s e r w a t y w n y m c e n t r u m Padangu, gdzie dla dzierżawy wystarczyła
konieczność usunięcia niedostatków ż y c i a . Dzierżawa zamieniła się
p r a k t y c z n i e w sprzedaż w w y n i k u rezygnacji z zastrzeżenia o p r a w i e
w y k u p u . J a k t w i e r d z i Schrieke, w latach t r z y d z i e s t y c h parui niektórych
okręgów (np. A i r D i n g i n i Solok) wydzierżawiły całą swoją ziemię i n
d y w i d u a l n y m użytkownikom .
57
58
59
5 6
Istnieje
Indonesian
Indonesia
nesian
na
ten
Trade
in
Society
the
temat
obszerna
and
Society,
Modern
World,
in
Transition,
t.
S c h r i e k e ,
op.
5 1
S c h r i e k e ,
I. c.
5 9
S c h r i e k e ,
op.
1,
Bandung
Hague—Bandung
Schrieke.
5 7
literatura.
Por.
Hague—Bandung
c i t . , s. 1 0 8 .
c i t . , s. 110.
m.
in.: J . C.
1955;
1954; W .
1956;
J .
M.
van
den
L e u r ,
К г o e f,
F. W e r t h e i m ,
także
cytowana
Indo
praca
�314
S Ł A W O J
S Z Y N K I E W I C Z
W procesie prywatyzacji ziemi szczególną pozycją zajmowali funkcjo
nariusze rodowi. Ich działalność w tym przejściowym okresie jest cie
kawą ilustracją początków stratyfikacji społecznej w Minangkabau.
Nadanie w 1888 r. penghulom
statusu urzędnika państwowego do
starczyło okazji do nadużyć finansowych i wielu przywódców usuwano
z urzędu za tego rodzaju przewinienia . Kolaboracja z kolonizatorami
prowadziła do przekształcenia stanowiska przywódcy rodu
(penghulu),
a niejednokrotnie także przywódcy wielkiej rodziny (mamaka), w źródło
niekontrolowanych dochodów. Ponieważ obok funkcji administracyjnych
pełnili oni także tradycyjną rolę strażników adatu, powyższa sytuacja
zobojętniła ich na przepisy prawa zwyczajowego, co tym samym ogra
niczało jego znaczenie. Wydana w obronie adatu książka Ibrahima
Sangguno Diradjo Kitab • Peratoeran
(1924) stwierdza, że
penghulu
ciągną zyski z pośredniczenia przy dzierżawie ziemi rodzinnej i użytkują
je na cele prywatne. Prowadziło- to do załatwiania transakcji wbrew
przepisom adatu (np. z pominięciem ogólnego zebrania rodziny) .
W ten sposób funkcjonariusze rodowi przestali być strażnikami bo
gactwa rodziny i stali się jego dyspozytorami i użytkownikami. Stopnio
wo funkcja tradycyjnego przywódcy utraciła przywileje prestiżowe,
a zyskała przywileje ekonomiczne.
60
61
Ďo warstwy bogacących się urzędników przyłączyli się inni, którzy
w tym celu zużytkowali rodzinny kredyt pieniężny udzielony im na
zainstalowanie warsztatów rzemieślniczych lub prowadzenie handlu.
Początkowo część dochodów mieli oni przekazywać rodzinie .
Powstanie możliwości pracy zarobkowej oraz rozwój handlu wy
tworzyły zupełnie inny podział pracy niż ten, który został przedsta
wiony w części dotyczącej tradycyjnej organizacji społeczeństwa. Tak
więc ci z mężczyzn, którzy nie wyemigrowali, pracują w rolnictwie lub
te? zajmują się kopalnictwem minerałów, ciesielstwem i obróbką drze
wa, rzeźnictwem, kowalstwem itp. Zawodami kobiet stały się tkactwo,
plecenie mat, barwienie tkanin, garncarstwo. Rolnictwo, uprawa gambiru i tytoniu były zajęciami obu płci .
Różnica pomiędzy poprzednim i nowym zestawem zajęć polega nie
tylko na zmianie zakresu, ale także na tym, że poprzedni był oparty
na społecznym podziale pracy wynikającym z zamkniętego modelu
gospodarki, nowy zaś jest rezultatem koniunkturalnego podziału pracy
i ma charakter rynkowy. Handel, rzemiosło i chałupnictwo pozwoliły
62
63
6 0
S c h r i e k e ,
op.
cit.,
6 1
S c h r i e k e ,
op,
cit,
s.
8 2
S c h r i e k e ,
op.
cit,
s. 141.
G 3
H e i n e-G e l d e r n ,
s . 137.
116.
L o e b ,
op,
cit.,
s.
101.
�ROZPAD
RODZINY
MACIERZYSTEJ
315
niektórym osobom n a zebranie kapitału umożliwiającego i m zajęcie
równej penghulom
pozycji obszarnika wykorzystującego pracę najemną.
Przesunięcie podstawy u t r z y m a n i a z u p r a w y ziemi r o d o w e j n a
pozarodową działalność ekonomiczną sprzyjało i n d y w i d u a l i z a c j i społe
czeństwa M i n a n g k a b a u , która wyrażała się w 'konsumowaniu korzyści
gospodarczych w r a m a c h r o d z i n y elementarnej. G d y w skali wartości
zysk i n d y w i d u a l n y w y m i e r n y w pieniądzu otrzymał piórytet przed
więzami wspólnoty r o d o w e j , zmienił się także sposób dziedziczenia
własności. W b r e w zasadom adatu ludzie możniejsi p r z e k a z y w a l i zdo
b y t e przez siebie harto pantjarian
s w o i m własnym dzieciom, obchodząc
w t e n sposób p r a w o siostrzeńców . Już w r o k u 1895 zaświadcza to
m . i n . v a n Bosse . Przewidziana przez adat możliwość darowania wła
s n y m dzieciom części d o b y t k u została w y k o r z y s t a n a jako f u r t k a dla
pozostawiania w końcu całego majątku w swojej r o d z i n i e elementarnej .
Integracja r o d z i n y elementarnej rozpoczęła się o d stopniowego prze
kształcania j e j w gospodarstwo p r o d u k c y j n e . Wchodziło p o w o l i w z w y
czaj, że mąż wnosił do małżeństwa pole ryżowe dla zabezpieczenia p o d
s t a w o w y c h potrzeb gospodarstwa. Zamieszkiwał o n na stałe w d o m u
żony, który nazywał o d t e j p o r y „moim d o m e m " (rumah
hambo) .
R o z w i j a się k o n t r o l a ojca n a d dzieckiem, coraz częściej też ojciec, a nie
mamak, p o k r y w a koszty n a u k i .
64
6S
66
67
6 8
Zmniejszanie się własności r o d o w e j , r o z w a r s t w i e n i e ekonomiczne,
w z r o s t l i c z b y chłopów p o z b a w i o n y c h ziemi, powstanie p r o l e t a r i a t u r o l
nego oraz emigracja prowadziły do zdecydowanego osłabienia więzów
łączących członków r o d z i n y m a t r i a r c h a l n e j . S y m b o l e m tego procesu
jest stopniowe porzucanie wspólnych domów, będących w y r a z e m j e d
ności genealogicznej.
Miejsce
i c h zajmują
domy jednorodzinne .
e9
6 4
wo
De
Moubray
późnego
dziczenia
po
puszczeniu
a
Z
co
linii
do
i
tego,
uważa,
nie
matki.
ma
Funkcja
aby
że
zasada
adat
nic wspólnego
tej
mężczyzna
reguły
z
polega
użytkował
kamanakan
opinią
tą
6 5
Patrz
6 6
De
jednakże
Moubray
pisze
własności
dzieci"
cit.,
6 7
(op.
Patrz
V.
trudno
S c h r i e k e ,
s.
o
z
jest
cit.,
op.
tym w
jednego
się
s.
jest
matriarchalną
według
własność
z a t e m m a to być r e a k c j ą n a s t o p n i o w ą i n d y w i d u a l i z a c j ę
przenoszenia
za
prawda
pochodzenia
stosunko
zasadą
niego
poza
na
dzie
niedo
swoim
rodem,
( o p . cit., s. 1 0 7 ) .
własności
zgodzić.
119.
1931 r .
rodu
jako
do
o
„całkiem
drugiego
w
niedawnym
formie
procesie
daru
ojca
dla
137).
V r e e d e - d e
S t u e r s ,
op.
cit.,
s. 2 5 , 26, k t ó r a
podaje
te
informacje
E. Kom.
6 8
M a r e tin,
6 9
Już
w
jednorodzinnych
stwa,
Insulinde.
które
X I X
wokół
opuściły
Sumatra
cit.,
op.
końcu
s. 8 9 .
w.
poświadczono
miasta
wyżytnę
und
der
Indrapura,
Padangu.
malaische
istnienie
osiedli
zamieszkałych
E.
C a r t h u s ,
Archipel,
Leipzig
złożonych
m.
Aus
in.
z
przez
dem
domów
małżeń
Reich-
1891, s. 180.
von
�SŁAWOJ
316
SZYNKIEWICZ
W związku z zanikiem r a d r o d z i n n y c h wzrasta arbitralność przywód
ców. Następuje więc obumieranie i n s t y t u c j i stanowiących
funkcję
wspólnoty w i e l k i e j r o d z i n y (parui). Oznacza to także, że władza w g r u
pie coraz wyraźniej sprawowana jest przez jednostki. Proces t e n za
chodził przede w s z y s t k i m w rejonach przybrzeżnych i położonych poza
stosunkowo konserwatywną wyżyną Padangu. Według o p i n i i urzędnika
kolonialnego w latach trzydziestych w i e l k a rodzina m a t r i a r c h a l n a n i e
była już w t y c h okręgach s p o t y k a n a .
70
M a r e t i n t w i e r d z i , że omówione zjawiska prowadzą do powstania
patrylokalnośei . N i e przechodzono j e d n a k do zamieszkiwania z rodziną
ojcowską. Małe r o d z i n y osiadały w większości na n o w y c h terenach i j e
śli nawet z czasem rozwinął się t a m pa'try l o k a l n y t y p rezydencji, to n i e
ma podstaw, aby uznać go za prawidłowy r e z u l t a t rozpadu r o d u m a
cierzystego. Mógł o n być w y n i k i e m przejęcia w z o r u popularnego wśród
pozostałych g r u p muzułmańskiego społeczeństwa indonezyjskiego, z któ
r y m i M i n a n g k a b a u poczęli utrzymywać ożywione k o n t a k t y . Jeśli chodzi
o system dziedziczenia własności oraz w y p r o w a d z a n i a pokrewieństwa —
można stwierdzić, że w w i e l u w y p a d k a c h samodzielnie gospodarujące
r o d z i n y przyjęły wzór b i l a t e r a l n y (parentalny).
71
Sama i n s t y t u c j a małżeństwa również usunęła się w znacznej części
spod k o n t r o l i r o d z i n y macierzystej. W p ł y w na decyzję o małżeństwie
dziewczyny uzyskuje ojciec współpracując w t y m względzie z mamakiem
j a k o reprezentantem f o r m a l n i e istniejącego nadal r o d u swojej
córki i jednocześnie p r a w a zwyczajowego. M . i n . tę nową rolę ojca
formalizują niejako postanowienia przyjęte przez przedstawicieli egze
k u t y w y adatu oraz prawodawców muzułmańskich w 1916 r . w B u k i t t i n g g i . Mówiąc o r o l i odpowiedzialnych za właściwe zawarcie małżeń
stwa, stwierdzają one: „Jeśli maindatariusz p r a w a zwyczajowego (wali
adat) i manidatariusiz szarłatu (wali sjarď) chcą wydać za mąż i c h córkę,
muszą najprzód stwierdzić, czy młodzi ludzie rzeczywiście pragną się
pobrać i wyrażają na to zgodę" . W r o l i mandatariusza szariatu w y
stępował z w y k l e ojciec biologiczny. Postanowienie powyższe oznaczało
duży postęp w k i e r u n k u uznania w y b o r u młodych, jednakże w p r a k t y c e
ich swoboda w t y m względzie była nadal ograniczona.
r ¿
Tak j a k poprzednio, małżeństwo spełniało funkcję łączenia intere
sów d w u r o d z i n . W e r t h e i m pisze: „nouveaux riches w Minangkabau...
domagali się ius connubii
z przywódcami r o d o w y m i " . Podobna sy7 3
cit.
7 0
M a r e t i n ,
op.
7 1
M a r e t i n ,
op.
7 2
Cyt.
7 3
W e r t h e i m ,
za
s. 8 8 .
y
cit.
V r e e d e - d e
op.
cit.,
S t u e r s ,
s.
146.
op.
cit.,
s.
26.
�ROZPAD
RODZINY
MACIERZYSTEJ
317
tuacja stanowi osnowę d r a m a t u w powieści M , Rusli, Sitti
Nurabaja,
w y d a n e j w 1922 г., a opisującej sytuację w M i n a n g k a b a u .
W społeczeństwie t r a d y c y j n y m podstawową formą ograniczenia s w o
body zawierania małżeństw była endogamia negeri oraz egzogamia suku.
E m i g r a c j a mężczyzn ułatwiła i m przełamanie o w y c h reguł, m i m o że
powodowało to n i e j e d n o k r o t n i e k o n f l i k t y z rodziną . O wiele m n i e j
korzystna była sytuacja kobiet, które złamały nakazy endogamii l u b
egzogamii. Jeśli l i t e r a t u r a n i e c y t u j e wypadków k a r a n i a mężczyzn za
podobne postępki, t o znane są t a k i e w y p a d k i wobec kobiet, którym
jeszcze w t r z e c i m dziesięcioleciu X X w . odbierano p r a w a członka spo
łeczności za naruszenie e n d o g a m i i . Kobieta, m n i e j ruchliwa,, pozosta
jąc w s w o i m osiedlu była ostrzej k o n t r o l o w a n a przez p r a w o zwyczajowe
niż mężczyzna. Z u w a g i na to j e d n y m z haseł rozwijającego się r u c h u
feministycznego
stało się ograniczenie powyższych zakazów. W swojej
walce o emancypację k o b i e t y przeciwstawiły adatowi islam. W 1924 r.
7 4
75
76
77
Relacja
1 4
s.
76—79.
opisane
tując
z
literaturze
pięknej
w
beletrystyki
dzących
w
jak
również
X X
w.,
kilku
Egzemplifikuje
7 5
młody
dałem
z
cit.,
tych
i
względów
nie
zjawisk
te
opinii.
W
artystyczne
uważam
za
publikacji
zabarwiona
sytuacji
na
które
Indonezji,
literatura
były
ona
zacho
tendencje,
miała
cit.,
trak
porusza
subiektywna,
miahistaryezina
walory
to
jeśli
charakterystyki
szerszej
nowelistycznych
s.
m.
z
piękna
celu
przede
podporządko
uzasadnione
odwołanie
indonezyjskich
omawia
M a r e t i n , op.
cit.,
7 7
Emancypacyjny
ruch
tendencjami
ano
społeczne.
Nosiła
ona
okresie
(Rozbici
na
w
w
fali
1 9 2 6 г.,
której
Dżakarcie;
miłości).
bohaterem
Karam
K e d j o r a ,
V r e e d e-de
S t u e r s ,
w
1912 r.
W
nazwę
Padang
rozwoju
i
S t u e r s ,
op.
kobiet. w
Padjang
ruchu
feministycznego
61 n .
jak
Bergerak"
i
kahiet,
się
Sumatry.
wydawano
(Aktywna
bliskim
za
też
główny
niektóre
w
Istri
mieściło
pisma
Kobieta).
o
1914
Kobiety).
Minangkabau
dwa
swój
założona
Wierzącej
związku
towarzystwo
walkę
Keutamaan
Tam
W
także
(została
(Aktywność
towarzystwo
w
Pierwsze
następne,
а
organizacja
Satia
Minangkabau).
Kobiecycih
„Perempuan
s.
utworzono
Kobiety
li, t a k
wśród
taka
Amai
rozwijał
wyzwoleńczymi.
Dżakarcie
Minangkabau
Bytu
cit.,
w
Indonezji
i
oświatową
Keradjinan
Stowarzyszeń
(Wschód)
s. 87.
działalność
(Polepszenie
Federacji
wydana
pracujący
nacjonalizastyoznym
powstało
uznało
w
powieść
79 n.
7 6
stępnie
an.
Padangu
pertjintaan
prawa
bau
je
mężczyzna
gelombang
kobiece
cel
Z
do
sytuacje
czy
okresu.
jest
op.
realizmu.
op.
tego,
że
nacjonalistycznymi,
jej
S t u e r s ,
społeczne,
odzwierciedla
niereligiijna
a
do
przyjąć,
charakterystyka
jednakże
zainteresowanie
społeczną,
co
za fakty
należy
dostanoza
to
Azji,
V г e e d e-de
uznane
z tendencjami
wypadkach
u
wątpliwości
źródła
autora,
krajów
silnie
interwencję
wymogom
być
samym
Jest
i budzą
innych
powiązana
wszystkim
nego
mogą
tym
się
pewne
zasadniczego
stanowiskiem
istnieją
znajduje
mieć
społeczeństwie.
rzeczywiście
w
jako
społeczną,
emocjonalnym
wane
książki
można
problematykę
się
treści
Jakkolwiek
kobiece:
Por.
Minangka
się
w
r.
Na
centrum
pierwszym
„Al
Sjarq"
V r e e d e - d e
�SŁAWOJ
318
SZYNKIEWICZ
zwróciły się one do Karapatan
adat (rada adatu) z żądaniem zniesienia
endogamii negeri i egzogamii r o d u , argumentując, że ograniczają one
p r a w a kobiet i są sprzeczne z islamem. R e z u l t a t e m tego była podjęta
w 1934 r . decyzja zezwalająca na małżeństwo poza
negeri™.
W n o w e j s y t u a c j i , k i e d y rodzina elementarna uzyskała status p o d
stawowej komórki gospodarczej, n i e p o m i e r n i e wzrosło znaczenie spo
łeczne r o z w o d u . T r a d y c y j n a łatwość przeprowadzenia go groziła k o b i e
cie pozbawieniem środków do życia. W w a r u n k a c h b o w i e m gospodarki
kapitalistycznej mężczyzna dostarczał gros dochodu r o d z i n y , pozosta
wiając kobiecie pracę chałupniczą, a często t y l k o zajęcia domowe i w y
chowanie dzieci. Ze względów ekonomicznych kobieta p r a k t y c z n i e n i e
inicjowała r o z w o d u . Jednakże w niektórych sytuacjach, n p . p r z y p r z e
dłużającej się nieobecności męża przebywającego na e m i g r a c j i zarobko
w e j , było to konieczne. Stąd p o j a w i a się n i e znana w 1 ćwierci X X w .
w M i n a n g k a b a u f o r m a r o z w o d u w a r u n k o w e g o , zw. talak. N a z y w a się
t a k uzgadnianą p r z y ślubie formułę dającą prawo do zerwania małżeń
stwa przez kobietę, jeśli nieobecność męża p r z e k r o c z y pewien l i m i t
czasu (najczęściej pół r o k u ) bez jednoczesnego wsparcia finansowego .
Pojawienie się w a r u n k o w e g o r o z w o d u oznaczało zmianę dawnego ukła
d u stosunków w małżeństwie, które nie postulowały obowiązku u t r z y
m y w a n i a żony przez męża. Formuła talak jest dowodem w z r o s t u za
leżności gospodarczej żony.
Inną sytuację grożącą bezpiecznej pozycji społecznej k o b i e t y była
szerząca się poligamia. Występująca także w okresie p o p r z e d n i m , stała
się p r o b l e m e m , k i e d y ilość żonatych mężczyzn praktykujących poligamię
osiągnęła w M i n a n g k a b a u w 1930 r . cyfrę 8,7%, p r z y przeciętnej d l a
wszystkich w y s p archipelagu pozą Jawą i Madurą wynoszącej 4% .
Z w y c z a j p o l i g a m i i , dopuszczony przez islam, miał swoje oparcie w p r a
w i e z w y c z a j o w y m . D o w o d z i tego pouczenie wchodzące w skład k o d e k s u
adatu:
7 9
80
81
Jeśli
lub
n i e jesteś
jeśli
taka
i
nie
z
i
7 8
M a r e t in,
7 8
V г e e d e-de
8 0
Przykłady
S t u e r s ,
op.
op.
jest
tego
okazuj
czuj
cit., s.
S t u e r s ,
formuł
V г e e d e-de
S t u e r s ,
V г e e d e-de
S t u e r s ,
innej;
adatu
religia:
niechęci,
pozwól
się
mu
iść
zawiedziona
op.
cit.,
s.
stasowane
8 2
.
36.
w
c i i . , s. 169.
8 2
bu
87, 88.
talak
8 1
żoną
się
praktyka
wymaga
uśmiechem
nie
jedyną
o n skłamią
op.
op.
c i i . , s. 104.
cit.,
s.
68.
Minangkabau
patrz
V r e e d e - d e
�ROZPAD
RODZINY
319
MACIERZYSTEJ
!
I n n y m przykładem na rolę adatu w r o z w o j u p o l i g a m i i jest wspo
m n i a n a już powieść R u s l i . Jedna z postaci, t y p starszej k o b i e t y , obroń
czyni p r a w a zwyczajowego, r o b i w y r z u t y s w e m u b r a t u , który piastujeurząd penghulu:
„Wszyscy penghulu
Padangu mają po d w i e l u b t r z y ,
a nawet i cztery żony. Jesteś wyjątkiem, który t r z y m a się jednej i t e j
samej kobiety. Nie zmieniasz j e j , 'nie bierzesz i n n y c h żon. Jednakże
człowiek twego stanowiska p o w i n i e n mieć i c h k i l k a . Czyż n i e jest właści
we d l a mężczyzny t e j r a n g i zastąpienie j e d n e j żony przez drugą dla
zapewnienia licznego p o t o m s t w a ? "
A r g u m e n t „licznego p o t o m s t w a "
zdaje się wskazywać, że relacjonowana w powieści sytuacja zaistniała
w okresie zanikania matrylińearności, t y m n i e m n i e j mówiącą te słowa
jest kobieta reprezentująca p r a w o zwyczajowe. N i e można wyciągnąć
stąd jeszcze w n i o s k u , że adat stymulował r o z w o d y czy poligamię. P e w
ne jest jednak, że i c h nie wzbraniał a n i utrudniał.
W a l k a z poligamią i r o z w o d a m i oraz ułatwienie zdobycia wykształ
cenia były p o d s t a w o w y m i hasłami i w y t y c z n y m i p r o g r a m o w y m i t o
w a r z y s t w kobiecych działających o d 2 dekady X X w .
T e t r z y za
gadnienia uznano za najbardziej palące, gdyż niepodjęcie środków za
radczych zagrażało bezpiecznej pozycji społecznej k o b i e t y . Wielożeństwo, łatwy rozwód, b r a k pełnej swobody w y b o r u małżonka i o g r a n i
czenie sfery działania kobiet do d o m u przez t r a d y c y j n e odcięcie i c h
od oświaty w n o w y c h w a r u n k a c h zaczęły mieć n e g a t y w n y w p ł y w na
pozycję k o b i e t y . Powyższe zjawiska występowały również w t r a d y
cyjnej organizacji społeczeństwa M i n a n g k a b a u , jednakże ów n i e k o r z y
stny w p ł y w .wówczas nie uzewnętrzniał się. Płynęło to stąd, że elemen
t e m określającym t o , co nazwaliśmy bezpieczną pozycją, była p r z y n a
leżność do r o d z i n y macierzystej zapewniającej b y t kobiecie i j e j
dzieciom.
Przez nowe w a r u n k i , zaistniałe na przełomie X I X i X X w., należy
t u rozumieć rozpad r o d z i n y macierzystej spowodowany p r z e m i a n a m i
gospodarczymi. Dokonał się o n poprzez likwidację wspólnej własności
ziemi, upadek znaczenia r a d y r o d z i n n e j , uniezależnienie się f u n k c j o n a
r i u s z y r o d o w y c h o d reprezentowanej przez n i c h g r u p y , wreszcie po
wstanie r o z w a r s t w i e n i a społecznego na podstawie nierówności gospo
darczej. Rezultatem dezintegracji r o d u było pojawienie się r o d z i n ele
m e n t a r n y c h wykazujących znaczną niezależność ekonomiczną ( w s k u t e k
i n d y w i d u a l i z a c j i źródeł dochodu) i społeczną (dzięki oddzielnej o d r o d u
rezydencji). Porzucały one stopniowo zasadę m a t r y l m e a r n e g o dziedzi83
6 4
"
V r e e d e - d e
8 4
Szerokie
S t u e r s ,
o p . cit,
S t u e r s ,
omówienie
op.
celów
cit., s.
76
ruchu
zwłaszcza rozdziały I I I , V
(cytat).
feministycznego
VI.
patrz
V r e e d e-de-
�320
SŁAWOJ
SZYNKIEWICZ
-czenia. Ponieważ w rozwijającej się gospodarce" k a p i t a l i s t y c z n e j męż
czyznom przygadała w udziale zasadnicza rola w z d o b y w a n i u u t r z y
m a n i a , o d n i c h więc zależał w dużym s t o p n i u b y t kobiet. O działaniu
t e j zależności na niekorzyść k o b i e t y decydowały wspomniane i n s t y t u
cje k u l t u r o w e , które przetrwały z o k r e s u organizacji r o d o w e j . T a k więc
w s y t u a c j i , gdy rodzina elementarna stała się podstawową grupą o d
niesienia jednostki, bezpieczna pozycja społeczna k o b i e t y została zagro
żona przez ograniczenie możliwości pełnego zabezpieczenia b y t u , czę
ściowo w s k u t e k p o l i g a m i i l u b całkowicie w s k u t e k r o z w o d u . N i w e l a c j i
tego zagrożenia służyła zarobkowa praca kobiet, którą ułatwiał p r o g r a m
kształcenia zawodowego i ogólnego lansowany przez r u c h f e m i n i s t y c z n y .
Jednocześnie, w miarę zanikania r o d u macierzystego, rodzina ele
m e n t a r n a stawała się jedyną spoistą grupą o charakterze genealogicz
n y m . Pozostałe g r u p y , do których m o g l i należeć Minangkabau, miały
charakter t e r y t o r i a l n y l u b zawodowy. Rozpad r o d u , a wraz z n i m r a d y
rodzinnej, zamknął przed kobietą możliwość sprawowania władzy przez
uczestniczenie w r a d z i e . W n o w y c h g r u p a c h n i e ukształtowały się
f o r m y dostarczające kobiecie tego samego r o d z a j u wpływów. W s k u t e k
tego co n a j m n i e j równorzędna pozycja mężczyzn z okresu d o m i n a c j i
r o d u macierzystego, jeśli chodzi o sprawowanie władzy, uległa p e w
n e m u awansowi. Było to szczególnie widoczne t a m , gdzie d a w n i f u n k
cjonariusze r o d o w i pełnili f u n k c j e a r b i t r a l n y c h urzędników a d m i n i s t r a
c y j n y c h . Należy t u jednak pamiętać o zastrzeżeniu, o którym niżej.
Tak więc, m i m o że w okresie istnienia r o d u macierzystego k o b i e t y
nie posiadały u p r z y w i l e j o w a n e j p o z y c j i społecznej rozumianej jako
przeważający udział w d e c y d o w a n i u o sprawach g r u p y , udział t e n był
znaczny. W okresie scharakteryzowanych z m i a n społeczno-ekonomiczn y c h zmniejszył się o n częściowo poprzez likwidację r a d r o d z i n n y c h .
F a k t ten j e d n a k w równym s t o p n i u odsuwał od podejmowania decyzji
kobiety, j a k i mężczyzn n i e pełniących żadnych f u n k c j i . Można założyć,
że radę zastąpiły obecnie wpływy g r u p ekonomicznie zaawansowanych,
co oznaczałoby k l a s o w y podział władzy. A u t o r n i e posiada jednak na
ten t e m a t szczegółowej d o k u m e n t a c j i . Z podobnych względów pozo
stawiona t u została na uboczu analiza n i e l i c z n y c h stosunkowo, a w y
stępujących n a o b u etapach r o z w o j u społecznego M i n a n g k a b a u , w y
padków d y s k r y m i n o w a n i a kobiet przez niektóre postanowienia p r a w a
zwyczajowego. T y m n i e m n i e j u s p r a w i e d l i w i o n y wydaje się wniosek,
że rozkład r o d u macierzystego nie zmienił zasadniczo stosunku względ
nej równowagi pomiędzy wpływami o b u płci na s p r a w y społeczne, j a k 85
8 5
towane
s.
Co
prawda
jako
25, za
V.
funkcje
zastępstwo
E. Kom.
mamaka
pełniły
nieobecnych
także
mężczyzn;
kobiety,
V r e e d
było
e-de
to
jednakże
S t u e r s ,
trak
op. c i t . ,
�ROZPAD
RODZINY
321
MACIERZYSTEJ
k o l w i e k w p ł y w t e n uległ zmniejszeniu n a rzecz w a r s t w y l u d z i boga
t y c h . N i e płeć więc a n i sposób dziedziczenia przynależności r o d o w e j
i majątku, lecz p r z y w i l e j e ekonomiczne stały się k r y t e r i u m podziału
władzy.
Sławoj
Szynkiewicz
THE
DISINTEGRATION
AND
O F T H E M A T R I A R C H A L
T H E SOCIAL
POSITION
F A M I L Y
O F
IN
SUMATRA,
WOMEN
S u m m a r y
The
cited
Minangkabau
as
one
experienced
These
by
of
changes
were
deals
Minangkabau
From
in
do
by
examination
on
of
decisions
to
the family
as
members
is
of
the
bau
of
the
of
the
who
a
process
of
on
are
19th
clan
and
system,
20th
centuries.
economy
introduced
property.
the
frequently
matriarchal
money-based
system
in
the
hand
in which
family
brought
social
The
present
position
with
class
of
the
of
a
some
women
no
based
in
to note
social
of
weighty,
can
the
extended
was
secure.
be
matriarchal
B u t even
The
appearance
and
social
family.
a
(talak),
position
widespread
of
the
of
women
20th
21 - E t n o g r a f i a
P olska, t. I X
w a s
factors
the
could
of
among
century.
framework
certain factors
expediences
development
the
disintegrated,
extended
included
at the suggestion
of
family
then
women
Certain
within
these
factors
when
clansmen.
of
functions
These
danger
achieved
women.
this
sphere,
Individualiz
privilege,
that
of
their
of
longer
were
then
the women.
already
to
the
matriarchal
polygamy
no
the
the social
were
due
of
and
count
ease
on
the
the
adopted,
position
beginning
family
security,
as
Minangkabau
the
feminist
was
movement
one
of
dating
of
the
the
economic
elementary
which
from
became
their
conditional
of
from
causes
the
fellow
divorce
the secure
the
Until
woman
to t h r e a t e n it.
the
divorce,
T h e disappearance
the
to
and her
family.
of
assistance
such
that
econo
Minangka
social
stable
transfer
of
male
the
functionaries.
position
question
making
belonged
did the
to
economic
of t h e o l d c l a n
the
the
was
case
changes
on
women
revealed
it)
the two sexes.
I t is interesting
examines
of
inferior
other
between
or
pant
men. In
position
the privileged
also
or
of
was
(institutionalized
power,
the older
were
authority
power
that
was
matrilocal
position
men). This
family
uip primarily
of
of
wielding
the
occupy
it
privileged
and
t h a t , i s , o f t h e e x t e n t to w h i c h t h e b a s i c e c o n o m i c i n t e r e s t s o f t h e w o m a n
children
the
domination
matrilineal
evident
of p o w e r
class w a s m a d e
author
is
who
character.
matriarchal
case
position
for
It
about
of the balance
the question
the
with
the opinion
functionaries,
a
our
the
(e.g.
group
when
in
with
the group.
brought
advanced
period
that
opportunities
in
extended
¡posesKung
women,
the
clear
hand
changes
from
of
the
council,
property
Apart
of
this
compared
to the clan
authority
mically
of
is
conceinninig
of
of
go
(as
not disturbance
ation
it
prestige)
Socio-economic
but
know
not
the community
as* w e l l
turn
the previous
effect
clan,
in
based
the
the
t h e effect
ousted
we
the
organization
and
to
at
Suimaltra,
examples
women.
what
prevalent
due
Western
interesting
changes
which
with
inhabiting
most
important
the Dutch,
paper
people
the
social
of
the
beginning
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/02979e65a99f445cc2735ebaf1eafe55.pdf
2bf009f4f0222a1840965626dfd5db8d
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Etnografia Polska
Subject
The topic of the resource
etnografia, etnologia
Description
An account of the resource
czasopismo
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1958-
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PIA
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
pdf
Language
A language of the resource
polski
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
IAiE PAN ( d.IHKM PAN)
Publisher
An entity responsible for making the resource available
IAiE PAN
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6433
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PIA
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
2009
Subject
The topic of the resource
recenzje
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:6006
Title
A name given to the resource
Recenzje/ ETNOGRAFIA POLSKA 2009 t.53
Description
An account of the resource
Etnografia Polska 2009 t. 53 s.249-266
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
Szynkiewicz, Sławoj
Kabzińska, Iwona
Szalbot, Maria
Królewski, Jarosław
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Instytut Archeologii i Etnologii PAN
Type
The nature or genre of the resource
czas.
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
R
E
C
E
N
Z
J
E
„Etnografia Polska”, t. LIII: 2009, z. 1-2
PL ISSN 0071-1861
Wojciech Olszewski, Tożsamość kulturowa Kresów w humanistycznym nurcie polskiej myśli etno
logicznej do roku 1939. Studium z zakresu antropologii stosowanej, Wydawnictwo Uniwersytetu
Mikołaja Kopernika, Toruń 2007, ss. 326
Publikacja Wojciecha Olszewskiego to przydatna pozycja traktująca o historii polskiej etnologii
w okresie jej dynamicznego rozwoju, nacechowanego dużą samodzielnością. Dyscyplina była już
uformowana, a w wieloetnicznej Polsce działy się procesy o zróżnicowanych wektorach rozwo
jowych od nacjonalizmu państwowego po próby hamowania go, które wychodziły ze środowisk
badawczych. Ten etap formowania się myśli naukowej w etnologii, uległ niesprawiedliwemu zapom
nieniu po II wojnie światowej zarówno z powodu reorientacji ideowej i metodologicznej, jak też
zauroczenia Bronisławem Malinowskim.
W cieniu tych zjawisk znalazły się osiągnięcia polskich badaczy nie należących do szkoły funkcjonalistycznej. Ich dorobek niekiedy odkrywamy w obcych zasobach archiwalnych dzięki utrwalonej
za granicą (w krajach ich działalności) pamięci o ich dokonaniach, jak to ma miejsce, np. z Eugeniu
szem Frankowskim. Wojciech Olszewski zajął się jednak badaczami procesów zachodzących na
terenie Polski, dokonania których i ich recepcja zostały drastycznie przerwane katastrofą II wojny.
Przerwę w tradycji intelektualnej i naukowej pogłębił dodatkowo zwrot ustrojowy w czasach PRL.
Tej wcześniejszej perspektywie i jej rozpoznaniu poświęcona jest recenzowana publikacja. W jej
centrum znalazły się postacie Floriana Znanieckiego i Józefa Obrębskiego, których dokonania były już
wcześniej omawiane w różnych publikacjach. Jeden z walorów rozprawy polega na tym, że przy
okazji wydobywa ona z zapomnienia grupę badaczy, intelektualnie lub instytucjonalnie związanych
z J. Obrębskim. Grupa ta skupiała się na studiowaniu stanu etnicznego i jego przemian na kresach
Polski, głównie wschodnich. Proweniencja teoretyczna tych badaczy mieściła się w założeniach szkoły
etno-socjologicznej F. Znanieckiego, stanowiła jednakjej polski nurt, wyrażony silniej niż za granicą,
gdzie nie zdołał się on wyraźniej ukonstytuuować, mimo że obaj wspomniani uczeni tam też wykładali.
Ambicją autora jest umieszczenie prac owego kręgu uczonych w tradycji historycznej polskiej
etnologii, jak też wskazanie na ich ciągle inspirujące oddziaływanie. Tak sformułowany cel stanowi
też zasadniczą tezę pracy.
Założeniem publikacji jest przekonanie, że spora część etnologów międzywojnia pozostawiła
dorobek nadal aktualny w sferze możliwości interpretacyjnych i dający się włączyć do dzisiejszych
teorii etniczności. Zatem ich myśl jest żywa, choć wyrosła w innych warunkach i dla innych po
trzeb. Teza ta nie musi być przekonująca dla wielu czytelników.
Dobrze napisany Wstęp nie tylko uzasadnia podjęcie tematu, ale też ujawnia emocjonalne zaanga
żowanie autora, dla którego wcześniejszy okres historii dyscypliny etnologicznej w Polsce stanowi
jeden z głównych problemów w sferze jego zainteresowań badawczych. Rozdział II (w istocie pierw
szy merytoryczny) jest dla rozprawy najważniejszy, analizuje bowiem podstawy myśli teoretycznej
polskich badań nad tożsamością etniczną, rozpisane na poszczególnych autorów. Stanowi on rezul
tat żmudnej rekonstrukcji hipotez i postulatów badawczych, które nie były wprost ujawniane przez
większość spośród owych autorów. W rozdziale III zostały syntetycznie scharakteryzowane kon
kretne studia nad mniejszościami obszarów pogranicznych. Zakończenie kontynuuje wątki podjęte
wcześniej, zwłaszcza w aspekcie obecnej przydatności poszczególnych koncepcji i propozycji teore
tycznych wysuwanych w latach 1920-1930. Książkę zamykają noty biograficzne o pięciu bada
czach zaliczonych do nurtu tożsamościowego w etnologii międzywojennej. Bibliografia jest ostatnią
częścią książki i należy tylko żałować, że zabrakło w niej indeksów.
Osią opracowania jest wyodrębnienie nurtu podmiotowego w studiach nad etnicznością, to zna
czy akcentującego świadomość nosicieli tożsamości etnicznej. Autor nazywa go humanistycznym,
�250
RECENZJE
podtrzymując nazwę nadaną przez F. Znanieckiego. Odróżniał się on od popularniejszego nurtu
przedmiotowego, który analizował dystrybucję sztywnych, bo arbitralnie ustalanych przez uczonych,
wskaźników czy elementów kultury, mających przesądzać o przynależności etnicznej ludności.
Tendencja do obiektywizacji wyznaczników etniczności była podówczas powszechna i jest nadal
popularna u wielu polskich badaczy, za granicą zaś rozpowszechniona zwłaszcza w kręgu dawnej
nauki radzieckiej. Charakterystyczne, że towarzyszy ona z reguły politycznej walce o potencjał po
szczególnych narodowości współzawodniczących ze sobą o wpływy lub dominację w ramach jednej
struktury państwowej. Wynika to stąd, że „obiektywnymi wskaźnikami” można manipulować także na
bazie materiału etnograficznego. Niedawno obserwowaliśmy takie zjawisko w ośrodkach naukowych
Białorusi, Litwy czy Ukrainy, gdzie chodziło o minimalizację znaczenia tzw. żywiołu polskiego.
Takie postępowanie może być spóźnioną odpowiedzią na zaangażowanie niektórych między
wojennych ośrodków, które wspomagały administrację państwową w realizowaniu polskiej koncepcji
narodowej, sprowadzającej się do rozszerzonego traktowania etnizmu i zmierzającej do absorbcji
ludności o zakłóconej świadomości kulturowej. W. Olszewski zresztą wskazuje na polityczną usługowość części badań etnologicznych, która krępowała właściwe funkcje nauki. Takie działania, jak
i ich przeciwieństwo, czyli właściwe rozpoznanie sytuacji, które dostarczałoby państwu narzędzi do
sprawnej interwencji mogą być użyteczne w praktyce administracyjnej i noszą nazwę „antropologii
stosowanej”, chociaż w Polsce międzywojennej była ona mało skuteczna.
Nazwa ta znalazła się w podtytule recenzowanej publikacji przede wszystkim dlatego, że celem
badaczy nurtu „humanistycznego” było rzeczowe rozpoznanie sytuacji etnicznej na kresach, aby móc
uniknąć błędnych reakcji. Obejmowało ono zarówno charakterystykę cech tożsamościowych, ich
uwikłania społeczne, jak też ustalenie liczebności poszczególnych grup. U przedstawicieli tego nurtu
autor odnajduje też próby dokonania uściśleń statystycznych w dążeniu do znalezienia rzeczywistych
proporcji demograficznych mniejszości w II RP, a polegających na reinterpretacji danych spisów po
wszechnych. Z reguły uściślenia te polegały na zwiększeniu liczebności niepolskich grup kresowych.
Szczególną konsekwencją w defalsyfikacji danych oficjalnych wykazywał się Leon Wasilewski.
Podejście humanistyczne akcentuje zintemalizowane składniki tożsamości. Jest ono dziś kano
nem badawczym, chociaż po I wojnie światowej rozwijało się ono nieśmiało i niekonsekwentnie,
także poza Polską. Nie uzyskało też ono w owym czasie wyraźnej wykładni teoretycznej, co sprawi
ło, że m.in. Obrębskiemu przypisywano sztywną i przedmiotową definicję grupy etnicznej. Nie było
to nadużyciem, gdyż podmiotowe podejście nie ujawniło się jeszcze jako wyraźne założenie teore
tyczne. Autor recenzowanej publikacji stawia sobie zadanie odtworzenia pierwocin podmiotowości
wśród badaczy polskich pograniczy (s. 27). O powodzeniu tego zadania przesądza zatem to, czy
czyni to z należytą ostrożnością i czy unika projekcji dzisiejszych metod postępowania i teorii.
Zespół badaczy pograniczy II RP nie tworzył grupy o wspólnych założeniach badawczych, ani
tym bardziej szkoły naukowej, mimo że jego centralną postacią była osoba J. Obrębskiego i niemal
wszystkich łączył związek z Instytutem Badań Spraw Narodowościowych. Na dodatek nie wszyscy
oni prowadzili badania terenowe. Ogranicza to pokusę przypisania Obrębskiemu roli sprawczej
w rozwoju polskiej etnologii. Mimo, że funkcjonował on w pamięci profesjonalnej, to szersza wiedza
0 jego dokonaniach pojawiła się dopiero w pierwszej dekadzie XXI wieku wraz z publikacją wzno
wionych jego prac wcześniejszych.
Rozdział II stanowi skrupulatną i pożyteczną egzegezę poglądów Znanieckiego, Obrębskiego
1trzech innych badaczy na to czym jest grupa etniczna. Zmienia ona stereotypową interpretację tego
pojęcia spotykaną w polskiej literaturze etnologicznej, która utrwaliła reistyczne pojmowanie tej
grupy jako bytu społecznego, ograniczonego lokalnie i podrzędnego taksonomicznie wobec narodu
etnicznego. Autor nie zajmuje się tym nieporozumieniem, przypuszczalnie dlatego, że musiałby pod
dać krytyce żyjących autorów.
Istotne jest to, że praca wykazuje pionierskość myśli Znanieckiego i Obrębskiego o etnizmie.
W. Olszewski nie odwołuje się wprawdzie do uznanej za przełomową w tej dziedzinie publikacji
Fredrika Bartha Ethnic boundaries z 1969 roku, ale dowodzi tego, że kilkadziesiąt lat wcześniej
obaj polscy uczeni wprowadzili dwa elementy definicji grupy etnicznej, powszechnie potem przy
pisywane Barthowi. Są to mianowicie warunek odbicia w świadomości członków grupy przekona
�RECENZJE
251
nia o własnej odrębności (w recenzowanej pracy omówiony na s. 87) oraz warunek dostrzegania
w sąsiedztwie przynajmniej jednej podobnej grupy, stanowiącej punkt odniesienia lub też opozycji
(por. s. 89). Co ciekawe, Obrębski posługuje się popularnym dziś terminem „grupa wyobrażeniowa”
(w znaczeniu „wyobrażona”), czyli istniejąca w przekonaniu społecznym i poza jakimkolwiek
bytem konkretnym. Tymczasem określenie to zrobiło wielką karierę, gdy znalazło się w tytule pracy
Benedicta Andersona, wydanej w 1983 roku.
Umieszczenie etniczności w wyobrażeniach człowieka o sobie i sobie podobnych było bardzo
istotną konstatacją teoretyczną. Wynikało z niej pośrednio, bo Obrębski tego nie sformułował, że
grupa etniczna nie jest żadnym konkretem społecznym (poza sytuacjami konfliktowymi). Podobnie
jest ze „świadomością etniczną”, który to termin powtarza się dziś często w druku i w wystąpieniach
z katedry. Odnosi się on do dostrzeżonej w samoocenie odrębności, równorzędnej przekonaniu
0 tożsamości z pewnym zespołem ludzi, których zwyczajowe zachowania są akceptowane. To ostat
nie jest obserwacją Obrębskiego, podobnie jak jego udane określenie, że jednostka pozostaje wobec
owego zespołu w stanie „adekwatności kulturalnej” (dziś powiedzielibyśmy: kulturowej). Gdyby
Obrębski był konsekwentny w swoim myśleniu o etniczności, musiałby wprost zakwestionować jej
pochodzeniowe (biologiczne) źródła.
Obrębski różni się zasadniczo od Bartha uznaniem grupy etnicznej za kategorię odmienną niż
naród etniczny, hierarchicznie od niego niższą. Tym samym posiadałaby ona zawsze status mniej
szości etnicznej. Gwoli ścisłości należy powiedzieć, że Obrębski na ten temat jasno nie wypowiadał
się, ale takie stanowisko przypisano mu w późniejszym okresie. Nie jest to zgodne ze współcześnie
dominującym rozumieniem tego terminu, zgodnie z którym grupy etniczne nie podlegają hierarchi
zacji ze względu na ich liczebność, poziom rozwoju, stan otwartości lub zamkniętości oraz złożoności
ich struktury. Jako grupy społeczne mogą one podlegać rangowaniu ze względu na miejsce zajmo
wane w strukturze państwa, lecz w sensie etnicznym są równe etnosowi dominującemu.
Dokonana w rozdziale II analiza poglądów pięciu etnologów stara się odtworzyć teoretyczne
przesłanki leżące u podstaw ich założeń badawczych. Stwarzało to poważne trudności wskutek ich
niekoherentności, a niekiedy wprost ich braku. Zastrzeżenie to nie dotyczy jedynie F. Znanieckiego.
W analizie tej występują jednak pewne potknięcia, o czym wspomnę na koniec.
Rozdział III jest odmienny od poprzedniego tym, że podsumowuje stan wiedzy w okresie mię
dzywojennym na temat wszystkich pograniczy, podczas gdy przedstawiciele nurtu humanistycznego
interesowali się głównie Kresami wschodnimi. Wspomniana odmienność wynika również z dwu
innych przyczyn. Po pierwsze na pozostałych granicach etnolodzy nie prowadzili intensywniejszych
badań terenowych, nie sformułowali zatem dla nich metodologicznych podstaw, które mogłyby być
zweryfikowane w trakcie obserwacji. Po drugie, cel analiz na materiałach z granicy niemieckiej lub
czeskiej miał służyć obronie polskich interesów politycznych o nacjonalistycznym zabarwieniu.
Autor ograniczył się zatem do prezentacji ich tez merytorycznych, porządkując przy okazji stan
wiedzy o sytuacji etnicznej na tym obszarze.
Merytoryczne znaczenie publikacji mieści się moim zdaniem przede wszystkim w próbie od
tworzenia założeń teoretycznych omawianych autorów, graniczącego z przypisaniem im takowych.
Nie stawia ona sobie zadania przywrócenia polskiej etnologii postaci Józefa Obrębskiego, chociaż
jest ona centralną w przedstawionej rozprawie. Obrębski doczekał się przypomnienia przede wszyst
kim artykułami Anny Engelking publikowanymi w ciągu trzech lat poprzedzających wydanie książki
Olszewskiego. Wniosły one wiele nowego do rozumienia dorobku Obrębskiego.
Istota rozprawy polega na tym, że dwaj wybitni uczeni międzywojnia wraz z trzema innymi
badaczami przedstawieni zostali jako inicjatorzy nowego i ożywczego kierunku interpretującego pro
cesy etniczne w sposób wcześniej w nauce światowej nieuprawiany. Jednakże umieszczenie Alfonsa
Krysińskiego, Stanisława T. Orsini-Rosenberga i Leona Wasilewskiego we wspólnocie teoretycznej
z Obrębskim i Znanieckim może wywoływać zastrzeżenia, gdyż tym ostatnim nie udało się stworzyć
własnej szkoły analizy etniczności. Ponadto, pozostała trójka badaczy różniła się między sobą zasadni
czo, także w postawach politycznych, co musiało wyrazić się w ich ocenie zjawisk etnicznych.
Nazwa kierunek humanistyczny, akcentując świadomość, pośrednio indywidualizuje tożsamość
1 odrębność etniczną. W literaturze anglojęzycznej został on odkryty znacznie później i dopiero
�252
RECENZJE
wówczas stał się popularny. Z kolei polscy jego twórcy oddziaływają wciąż na obecne pokolenia
naszych badaczy swoimi publikacjami z lat 1930., ale bardzo często bez uzupełnień wniesionych
przez ogólny rozwój wiedzy.
W zakończeniu książki autor podejmuje interesującą dyskusję nad rolą państwa narodowego
i jego relacji wobec nacjonalizmu. Zajmuje w niej wyraźne stanowisko optując na rzecz istnienia
i rozwoju takich państw raczej niż federalizacji czy zacierania granic państwowych. Przedkłada on
interesy „narodowowyzwoleńcze” ponad rozwiązania wieloetniczne. Jednocześnie wykładając swój
pogląd gubi czasem - jak się wydaje - różnicę między państwem narodowym i obywatelskim.
W zakończeniu znalazła się też sugestia, że tradycje polskiej myśli teoretycznej w studiach nad
etnicznością mogą i powinny być wykorzystane współcześnie ze względu na ich aktualność. Opinia
ta wydaje się zbyt optymistyczna nie tylko z powodu słabego usystematyzowania tej myśli, ale
zwłaszcza ze względu na znaczne zaawansowanie światowych studiów empirycznych i teoretycz
nych w ostatnich trzech dekadach. Przedstawiony został również pogląd, że tzw. „grupy buforowe”
mogą być współcześnie analizowane zgodnie z interpretacją Obrębskiego. W istocie, ważne to zja
wisko opisał Obrębski chyba jako pierwszy, co jednak nie oznacza, że wskazał użyteczne obecnie
metody jego analizy i wykorzystania praktycznego.
Na koniec też podniesiona została kwestia wyważenia aspiracji większości i mniejszości w pań
stwie wieloetnicznym, szczególnie ważna dzisiaj na obszarach licznego występowania ludności na
pływowej. Ich często sprzeczne postawy i nadmierna ustępliwość ze strony większości bywają szko
dliwe dla zrównoważonego i właściwego funkcjonowania państwa. W tym kontekście autor podnosi
fakt, że polscy „humanistyczni” badacze znacznie wcześniej ostrzegali przed naruszeniem harmonii
społecznej w wyniku zbyt daleko posuniętej tolerancji wobec żądań mniejszości, chociaż Wasilewski
był od takiej oceny daleki. Przestrogi te można uznać za wysoką zdolność przewidywania skutków
takiej tolerancji, z projekcją na czasy współczesne. Natomiast aktualne wówczas ostre konflikty na
tle etnicznym w Polsce bynajmniej o tolerancji nie świadczyły. Doszukiwanie się tu wzoru dla współ
czesnego świata byłoby raczej nadużyciem.
Wspominałem już o dwuznacznej interpretacji terminu „grupa etniczna” przypisywanej J. Obrębskiemu. Autor nie ułatwia uporania się z tym problemem, gdyż Obrębski posługiwał się trzema
bliskoznacznymi - grupa etniczna, lud, naród. Pierwsze dwa z nich były dla niego często (choć nie
zawsze) synonimiczne, co zresztą w pracy zostało podkreślone. Otóż jeśli autor zajął się bliżej poję
ciem grupy etnicznej, to zaniedbał (lub nie udało mu się) prześledzenia niuansów towarzyszących
słowu „lud”, co utrudnia rozwianie nieporozumień wokół aparatu terminologicznego Obrębskiego.
Sam Obrębski winien jest brakowi jasności w rozumieniu jego spuścizny. Za przykład niech po
służy zwrot „beznarodowa masa ludowa, czyli grupa etniczna” (cyt. za omówieniem W. Olszewskiego,
na s. 97/98). Pojawia się w związku z tym pytanie: czy, lub w jakich warunkach, członkowie owej
„masy ludowej” wyobrażają siebie jako zespół wyróżniający się specyfiką kulturową, co uzasadnia
łoby nazwanie jej grupą etniczną. Jeśli zaś owa „masa” traci poczucie odrębności i aspiruje do zlania
się z sąsiadami (jest to stan, jaki Obrębski przypisuje Poleszukom), to czy można nazywać ją jeszcze
grupą etniczną, czy już bezetniczną ludnością. Taka ludność bez określonej tożsamości i uznania
granic z otoczeniem nie może też być zwykłą grupą społeczną. Autor nie zaproponował czytelni
kowi próby rozwikłania tego problemu, być może dlatego, że jego konsekwencją byłoby uznanie, iż
Obrębski pozostawił niedopracowaną koncepcję grupy etnicznej, zaś sam Olszewski nie był dość
odważny, by taką możliwość przyjąć.
Na dodatek autor zdaje się przyjmować niejasne sformułowania międzywojennych badaczy
etniczności, kiedy operuje we własnej analizie takimi określeniami, jak np. „grupy ludowe w sensie
etnicznym” (s. 109). Pozostając w sferze terminologii należałoby wytknąć błąd, kiedy etnicznie mie
szane związki małżeńskie nazywa się w książce „związkami rodowymi”, opatrując je objaśnieniem,
że chodzi o endogamię (s. 94). Tej ostatniej jednak nie odnosimy do rodów (poza pewnymi społe
czeństwami muzułmańskimi), lecz właśnie do tradycyjnych grup etnicznych.
Innym przykładem braku rygoryzmu terminologicznego jest traktowanie Orawian jako jednej
odrębnej grupy etnicznej, niezależnie od tego czy deklarują oni tożsamość polską, czy też słowacką.
Olszewski odnosi tę sytuację do współczesności, czyli do stanu, gdy po obu stronach powstały
�RECENZJE
253
stosunkowo klarowne, choć niekonsekwentne, postawy narodowe i Orawianie w większości już opo
wiedzieli się po jednej z nich (s. 219).
Autor niekiedy popada w reifikację bytów świadomościowych, jak np. „naród”, pisząc o nim „gru
pa narodowa akceptuje”, „naród przyjmuje” aspirującą do niego zbiorowość, itp. (s. 96 i in.). Czyni
to z pewnością dla potoczystości wykładu, ale odpowiednie zastrzeżenie należało gdzieś umieścić.
Wątpliwości wzbudza również przyjęcie wizji Obrębskiego o stanie umysłowości Polaków za
mieszkujących Polesie, rzekomo odczuwających zagrożenie wchłonięciem przez obce i odrzucane
otoczenie Poleszuków (s. 100, 129). Wydaje się jednak, że postawa obronna nie dotyczyła więk
szości Polaków. Wysyłani tam do pracy nauczyciele i funkcjonariusze państwowi (poza osadni
kami wojskowymi) przyjęli z dobrą wiarą narzuconą im misję szerzenia kultury polskiej i przycią
gania do narodu polskiego. Pełnili oni swoje funkcje zgodnie z syndromem Siłaczki, a przypadki
utraty entuzjazmu i izolowania się kończyły się szybkim powrotem na tereny etnicznie polskie.
Podkreślana przez Obrębskiego lojalność Poleszuków wobec państwa nie mogła wywoływać reak
cji zagrożenia, co zresztą potwierdzają wspomnienia inteligencji z owych terenów. Misja inteli
gencji wśród Poleszuków z założenia miała wywołać ich akces do polskości i żadna ze stron nie
wykształciła na tym tle mazu.
Zaskakuje także ujawniona w książce aprobata dla tezy, iż bunty chłopstwa ukraińskiego w cza
sach II RP były „formą agresji innego państwa” (s. 109, za Orsinim-Rosenbergiem). Wydawałoby
się, że historycy przekonująco uzasadnili pogląd, że to właśnie niezręczna i represyjna polityka
władz państwowych sprzyjała recepcji rosyjskiej propagandy komunistycznej w pewnych środowis
kach ukraińskich, a po części także białoruskich. Dopatrywanie się we własnych błędach manipulacji
rosyjskich ciąży stale na naszym oglądzie relacji ze wschodnim sąsiadem.
Wydaje się, że W. Olszewski myli kwestię kształtowania tożsamości etnicznej lub narodowej
z objawami nacjonalizmu szowinistycznego, gdy krytykuje tych autorów, którzy obawiali się wy
buchu takiego nacjonalizmu po upadku ZSRR. Jego przejawy uznaje on bowiem za dowód rewitali
zacji tożsamości lub godne aprobaty tendencje narodowowyzwoleńcze. Krytyka ta sięga również
zachodnich autorów (np. Dietera Lange-Weischego), którym bezzasadnie przypisuje „nostalgię” za
czasami komunizmu (s. 278). Zbyt pochopne wydaje się utożsamianie nacjonalizmu z odradzaniem
tożsamości i wynoszenie go do wartości pozytywnej, niezależnie od tego czy działa jako siła twórcza,
czy też niszcząca, jak to było np. w Jugosławii.
Niepotrzebnie też autor używa idealistycznej koncepcji F. Znanieckiego o zjednoczonej Europie
jako tarczy ochronnej dla instytucji narodu (por. s. 279). Jeśli bowiem ktoś nawet uprawia krytykę
państwa narodowego jako koncepcji politycznej, nie jest to równoważne odrzuceniu prawa do toż
samości etnicznej lub narodowej.
W wywodzie autorskim często występują niejasne fragmenty. Nie wiemy np. jak rozumieć zdanie
o „braku zdolności do własnej, «twórczej» ekspansji kulturowej, nawet na jej tradycyjnych, histo
rycznych kierunkach” w byłych państwach bloku komunistycznego, co przypisuje osłabieniu tożsa
mości narodowych (s. 281). Domyślamy się, że autor nie podziela postaw ksenofobicznych ani ekspansjonistycznych, ale wyrażenie „własna twórcza ekspansja kulturalna” może brzmieć niepokojąco.
Sławoj Szynkiewicz
Jacek Schmidt, Nowe tożsamości w czasach transformacji europejskich. Imigranci z Polski
w Niemczech, Wydawnictwo NEWS - Witold Nowak, Poznań 2009, ss. 197
Książka stanowi podsumowanie wieloletnich, systematycznych prac badawczych przeprowa
dzonych przez Autora wśród imigrantów z Polski w Niemczech, określanych w pracy terminem
„późni wysiedleńcy” (niem. Spataussiedler). Ukazano w niej różne oblicza migracji, jej mechanizmy,
przyczyny i następstwa, procesy wrastania imigrantów w nowe środowisko i wybierane przez nich
strategie adaptacyjne. Wiele miejsca poświęcono modelom tożsamości i procesom ich konstruowa
nia w warunkach imigracyjnych.
�254
RECENZJE
Terminem Spataussiedler określane są w Niemczech osoby, które od połowy lat 1970. emigro
wały z Polski i osiedlały się na terenie tego kraju. Autor zdaje sobie sprawę z kontrowersji, jakie
określenie „późni wysiedleńcy” budzi po polskiej stronie granicy z Niemcami, a także z jego „nieprzystawalnoś[ci] do typu opisywanej [...] migracji, mającej charakter dobrowolnych przemiesz
czeń ludnościowych [...]” (s. 6, przyp. 2). Nasuwa się pytanie o sens oraz merytoryczną zasadność
świadomego stosowania w pracy naukowej terminu nieprzystającego do opisywanej rzeczywistości.
Moim zdaniem, wystarczyłoby zasygnalizować terminologiczne rozbieżności występujące w języku
polskim i niemieckim, pozostając przy neutralnych terminach: ‘imigranci’, ‘emigranci’, ‘migranci’.
W podtytule książki badana grupa określona została mianem imigrantów, w tekście natomiast Autor
posługuje się najczęściej kontrowersyjnym terminem „późni wysiedleńcy”, konsekwentnie - co trzeba
przyznać - opatrując go cudzysłowem.
Jacek Schmidt informuje, że interesująca go fala migracji ma charakter dobrowolny (s. 6, przyp. 2),
w tej sytuacji, jak sądzę, trudno mówić o wysiedleniach. Kojarzą się one bowiem przede wszystkim
z przymusem, odgórnymi nakazami, brakiem alternatywy. W przypadku członków badanej grupy
decyzje o emigracji były podejmowane samodzielnie, najczęściej z przyczyn ekonomiczno-politycznych. Zawiera się w nich wprawdzie, dostrzeżony przez Autora, element przymusu (poczu
cie braku perspektyw i niskiej jakości życia, negatywne oceny ustroju socjalistycznego), nie ma to
jednak nic wspólnego z przymusem występującym w przypadkach wysiedleń, o których z reguły
arbitralnie decydują inne osoby.
Użycie terminu „późni wysiedleńcy” może sugerować, że Autor podjął próbę spojrzenia na imi
grantów z Polski z perspektywy Niemców, sugestia ta jest jednak myląca. Najważniejsza jest per
spektywa imigrantów. Na podstawie cytowanych w pracy materiałów biograficznych można wpraw
dzie wnioskować o stosunku ludności niemieckiej do przybyszy z Polski, informacje na ten temat
ukazują jednak wyłącznie punkt widzenia samych imigrantów, a nie członków grupy dominującej.
Jacek Schmidt nie wyjaśnia, jaki jest stosunek przybyszy z Polski do niemieckiego nazewnictwa.
Czy odgórna klasyfikacja: Spataussiedler ma dla nich jakiekolwiek znaczenie?
Z cytowanych w książce wypowiedzi wynika, że członkowie badanej grupy uważają się przede
wszystkim za imigrantów. Terminem „wysiedleńcy” posłużyły się jedynie dwie osoby. Jedna z nich
użyła określenia polskiego (s. 138), druga, pochodząca z rodziny śląskiej o niemieckiej identyfika
cji, zastosowała terminologię niemieckąAussiedler (s. 155, 156), nie Spataussiedler. Brak odniesień
do kategorii „późnych wysiedleńców” w wypowiedziach rozmówców jest, moim zdaniem, kolej
nym argumentem wskazującym na nietrafńe, w przypadku recenzowanej pracy, użycie tego terminu.
Z materiałów zgromadzonych przez Autora wynika, że dla osób, które wyjechały z Polski
i osiedliły się w Niemczech niezwykle ważne znaczenie, poza świadomością bycia imigrantem, ma
przynależność do mniejszości. Fakt ten nierzadko staje się bodźcem do podjęcia starań o zniwelo
wanie różnic między własną grupą odniesienia i większością, upodobnienie się do niej, a ściślej - do
tej jej części, do której z różnych względów aspirują przedstawiciele mniejszości.
Autor zwraca uwagę na asymetrię w relacjach między mniejszością i grupą dominującą. Podkreśla
też, że „racjonalizacje o podłożu etnicznym, dokonywane przez «późnych wysiedleńców)) podczas
budowania autowizerunku, noszą często znamiona reakcji na dominację zewnętrzną. Uzewnętrznia
się to między innymi w [...] sztywnym rozdzielaniu przez nich sfer aktywności publicznej i prywatnej
(tożsamość manifestowana us tożsamość odczuwana), postawie powstrzymywania się od aktywności
na forum publicznym i funkcjonowaniu w sferach autonomicznych względem dominującego otoczenia
społecznego, a wielokrotnie też w jego zakamuflowanej krytyce i trwaniu przy dawnych wzorach”
(s. 146). Zjawiska te zostały bardzo dobrze ukazane w recenzowanej pracy.
Badania terenowe stanowiące podstawę książki przeprowadzono na obszarze Nadrenii Północ
nej - Westfalii. Informacje o objętych nimi miejscowościach oraz liczbie zamieszkujących je osób
znajdują się w Tabeli 2 (s. 36), brak natomiast danych na temat liczby wywiadów/rozmów zrealizo
wanych w poszczególnych ośrodkach.
Autor przyznaje, że wnioski płynące z jego badań są „nieistotne statystycznie” (s. 38). Uwagę
tę można odnieść generalnie do badań etnologicznych o charakterze jakościowym, także tych,
jak w przypadku recenzowanej pracy, opartych na analizie materiałów biograficznych. O wiele waż
�RECENZJE
255
niejsze byłoby, moim zdaniem, wyjaśnienie czy materiały źródłowe zgromadzone podczas badań
pozwalają mówić o tzw. nasyceniu, tj. osiągnięciu stanu, w którym dalsze rozmowy nie przy
noszą już istotnych danych na temat badanych zagadnień (o zjawisku tym pisali m.in. Antonina
Kłoskowska i Daniel Bertaux).
W przypadku recenzowanej pracy o częściowym „nasyceniu” można sądzić (pośrednio i z dużą
ostrożnością) na podstawie informacji o tym, że satysfakcjonujące Autora materiały, „wystarcza
ją c e ] do kompleksowej analizy i zabiegu tworzenia modeli” tożsamości regionalnej, pochodzą
jedynie z rozmów z imigrantami ze Śląska. W narracjach imigrantów z Wielkopolski lub Mazur
natomiast nie odnalazł on „tak spektakularnych i jednoznacznych opcji regionalnych, jak w materiale
«śląskim»” (s. 146, przyp. 92). Nie wydaje mi się jednak, by mogło to stanowić przeszkodę w skon
struowaniu odrębnego modelu tożsamości regionalnych uwzględniającego tę część rozmówców.
Przybyszy z Polski mieszkających w Niemczech łączy m.in. kraj pochodzenia, funkcjonowanie
przez część życia w warunkach PRL, status imigranta, konieczność adaptacji do nowej dla nich
sytuacji i określenia własnego stosunku do Polski. Różnią ich osobiste doświadczenia, sytuacja
rodzinna (w kraju pochodzenia i w nowym miejscu zamieszkania), wątki biograficzne i narracja
0 nich. Odmienne są też sposoby „konstruowania siebie” w nowym miejscu zamieszkania (ter
min „konstruowanie siebie”, adekwatny do opisywanych sytuacji, został użyty przez Autora m.in.
na s. 169 i 170).
Na podstawie badań terenowych J. Schmidt stworzył sześć modeli tożsamości, w tym trzy modele
dwuwariantowe. Ich egzemplifikacją są przedstawione w książce obszerne fragmenty biografii dzie
więciu osób. Ukazują one znakomicie proces budowania nowych tożsamości w warunkach migracyj
nych, konieczność pokonywania barier i przyjęcia określonych strategii adaptacji. Postawy cechujące
osoby reprezentujące poszczególne typy tożsamości zostały określone przez Autora trafńymi termina
mi: „neofita” (lub „neofita etniczny”), „frustrat” i „realista” (postawa ta dominuje w badanej grupie).
Jacek Schmidt przyznaje, że prezentowane przez Niego „modele nie wyczerpują złożoności
1 różnorodności form autopercepcji imigrantów” (s. 168). Wynika to m.in. z celowego pominięcia
w badaniach trzech grup: dzieci poniżej dziesiątego roku życia, które wyemigrowały do Niemiec
wraz ze swymi rodzinami, osób, które „nie były skłonne do uzewnętrzniania swoich doświadczeń
biograficznych” oraz „imigrantów zaangażowanych w działalność na forum polonijnym” (tamże).
Nieobecność osób należących do drugiej z wymienionych grup nie wymaga wyjaśnień, nie wia
domo natomiast dlaczego Autor nie uwzględnił pozostałych kategorii. Uważam, że choć dzieci
poniżej dziesiątego roku życia nie podejmowały samodzielnych decyzji o emigracji, nie znaczy to,
że nie przeżywały problemów związanych z adaptacją do nowego środowiska i określeniem własnej
tożsamości w warunkach imigranckich (dotyczy to zwłaszcza dzieci starszych, ośmio-dziesięciolatków). Niektóre z nich byłyby zapewne zdolne (być może, z pomocą dorosłych) do narracji biogra
ficznej oraz rozmów na temat własnej tożsamości i doświadczeń imigracyjnych.
Zbyt pochopnie, według mnie, i bez podania przyczyn, Autor zrezygnował z rozmów z działa
czami polonijnymi. Aktywność na tym polu nie świadczy o braku problemów z tożsamością etnicz
ną (narodową i regionalną) w nowym miejscu zamieszkania. Niektóre osoby mogą mieć trudności
z „konstruowaniem siebie”, choć nie manifestują tego na zewnątrz (wspomniana w książce sytuacja:
tożsamość manifestowana v.s tożsamość odczuwana). Wielu członków tej grupy zadaje też sobie
z pewnością, interesujące Autora, pytania: Co to znaczy być Europejczykiem/Europejką? Czym
jest europejska tożsamość?
Jacek Schmidt zwraca uwagę na małą aktywność społeczną większości imigrantów z Polski.
Podkreśla też, że fakt ten odróżnia ich od innych grup mniejszościowych (s. 98-101). Wyjątek sta
nowią działacze polonijni. Dlaczego więc zostali oni pominięci w badaniach?
Ukazując różne oblicza migracji i przykłady tożsamości migrantów, Autor podkreśla, że decyzja
o migracji nie jest nieodwracalna. Zauważa też, że wiele osób, bez względu na przyjęte wcześniej
strategie adaptacyjne i motywy wyjazdu, decyduje się na reemigrację. Charakteryzują się one naj
częściej silną tożsamością regionalną, poczuciem więzi z regionem pochodzenia.
Za ogromnie ważny, a przy tym znakomicie napisany, uważam rozdział poświęcony tożsamościom europejskim.
�256
RECENZJE
W większości znanych mi prac dotyczących tego zjawiska tożsamość europejska jawi się jako
kategoria niedookreślona, niejasna, albo też, jak można sądzić, niewymagająca zdefiniowania. Jest
ona najczęściej postrzegana przez badaczy jako jedna z wielu identyfikacji składających się (lub
mogących się składać) na tożsamość poszczególnych osób. Dla imigrantów z Polski do Niemiec,
0 których pisze J. Schmidt, bycie Europejczykiem/Europejką oznacza m.in. możliwość dokonywa
nia wyborów z repertuaru różnych kultur, w tym także - odrzucenia treści uznanych przez poszcze
gólne osoby za złe lub przestarzałe, pielęgnowanie różnorodności, umiejętność porozumiewania się
z osobami reprezentującymi inne grupy kulturowe, brak uprzedzeń, unikanie wartościowania osób
1 kultur oraz wyznaczania niemożliwych do przekroczenia granic między nimi, poczucie wolności,
łatwości przemieszczania się, wyrównywanie poziomów życia. Europejskość może oznaczać „wznie
sienie się ponad wszelkie podziały, w tym także te natury etnicznej, przy równoczesnym dostrzega
niu różnic, bez jakiejkolwiek stygmatyzacji - naznaczania społecznego. Różnorodność tożsamości,
języków, stylów życia, czy miejsc jest [...] czymś naturalnym, stałym [...]” (s. 133). „Bycie Euro
pejczykiem jest wyzwoleniem się z obowiązku zgłaszania jednej, jedynie słusznej przynależności
narodowej. [...] Europejczyk to [...] [człowiek], który jest ponad narodami, łączy te narody, godzi
je, a jednocześnie nie daje się przypisać, przyłączyć do jednej grupy” (s. 137-138).
Zdaniem Autora, „tożsamość europejska nosi cechy społecznej konstrukcji, w której zawie
szeniu ulega większość tradycyjnych wyznaczników tożsamości, «rozpisanych na poszczególne
narody i państwa», a nieodzownym warunkiem jej budowania jest sytuacja, stan wielokulturowości
i jej akceptacja” (s. 126). Tożsamości europejskie mogą też być formą wyzwania transkulturowego, nie stanowiąc przy tym konkurencji dla tożsamości narodowej, jak również przejawem
kosmopolityzmu oraz próbą ucieczki od etniczności. Każda z tych sytuacji została w przekonujący
sposób ukazana w pracy.
Jacek Schmidt zaznaczył, że przedstawione przez niego warianty tożsamości europejskiej nie
wyczerpują wszystkich możliwości. Istnieją bowiem np. tożsamości budowane „w pełnej autonomii
od tożsamości narodowych lub na drodze ich selektywnej syntezy, która prowadzi do pojawienia się
niezależnych identyfikacji, w żadnym miejscu niewpisujących się w model hierarchiczny. Poczucie
tożsamości tych ludzi, jako forma identyfikacji ekskluzywnej, nie koresponduje też z modelem
tożsamości skorelowanych. Opisany stan rzeczy rodzi potrzebę skonstruowania nowych modeli
zjawiska tożsamości europejskich, wykraczających poza proste dychotomie, takie jak np. europejski-nieeuropejski, europejski (ponadnarodowy)-narodowy” (s. 144). Autor nie podjął jednak tej próby.
Nie wyjaśnił też czy wśród objętych badaniami imigrantów znalazły się osoby reprezentujące tego
rodzaju warianty tożsamości. Jeśli tak, dlaczego je pominięto?
Bardzo dobrze ukazane zostały natomiast związki między Walencją kulturową i identyfikacją
narodową. Przedstawiono również różne typy tożsamości regionalnych (o charakterze ekskluzyw
nym i inkluzyjnym). Autor wskazuje na „zmieszanie istniejących struktur tożsamości” „w sytuacji
zwiększonej liczby wyborów w warunkach imigracyjnych” (s. 169). Podkreśla przy tym, że struktury
te „nie są odbudowywane na drodze biernych zapożyczeń od otoczenia przyjmującego lub o r to
doksyjnego odświeżania)) wzorów znanych z kraju pochodzenia w nowych warunkach” (tamże).
Na podstawie recenzowanej pracy można m.in. mówić o wielości imigranckich życiorysów, dróg
adaptacji do nowej rzeczywistości, opanowywania nowego kodu kulturowego, poszukiwania włas
nego miejsca do życia, o wielości obrazów kraju pochodzenia i zróżnicowanym stosunku do niego.
Jest w niej mowa o zjawisku zakorzeniania się i wykorzenienia, pojęciu ojczyzny, bagażu kulturo
wym, poczuciu niepewności identyfikacyjnej, dystansie etnicznym, stereotypach etnicznych i regio
nalnych, kompleksie imigranta, mechanizmach przechodzenia od dwukulturowości do transkulturowości, charakterze powiązań transnarodowych oraz roli imigrantów w łączeniu różnych kultur.
Książka jest znaczącym głosem w dyskusji o zjawisku migracji i losach migrantów, konstruowaniu
modeli ich tożsamości, konieczności dokonywania wyborów określonych strategii adaptacyjnych
i odnalezienia się w sytuacji „obcego” w wielokulturowym społeczeństwie.
W tytule pracy jest mowa o nowych tożsamościach i europejskich transformacjach. Użycie liczby
mnogiej jest zabiegiem trafńym i jak najbardziej uzasadnionym, wskazuje bowiem na różne oblicza
badanych zjawisk.
�RECENZJE
257
Jacek Schmidt nie unika wątków autobiograficznych. Nie są one „literackimi ozdobnikami”,
lecz stanowią ważną część tekstu. Pozwalają na zrozumienie wielu kwestii, np. relacji między Auto
rem książki i członkami badanej przez Niego grupy. Ma ona duże znaczenie dla możliwości realiza
cji badań i pozyskania znakomitych materiałów źródłowych.
Na podkreślenie zasługują zastosowane w książce rozwiązania graficzne. Można je uznać za
rodzaj cząstkowych podsumowań, ułatwiających lekturę i refleksję nad tekstem. Bardzo dobrym
zabiegiem jest wyróżnienie wypowiedzi rozmówców przez dobór odpowiedniej kolorystyki stron
i oddzielenie ich w ten sposób od komentarzy Autora.
Niedosyt budzi rozdział poświęcony etniczności. Autor ograniczył się do wskazania kilku, dość
przypadkowo, moim zdaniem, wybranych prac, więcej miejsca poświęcił natomiast tożsamości.
Rozdział dotyczący badań nad tym zjawiskiem nosi tytuł: „Współczesne tożsamości jako obszar
zainteresowań badawczych” (s. 41). Jest on zbyt szeroki w stosunku do zawartości tej części książki.
Autor skoncentrował się na pracach o charakterze teoretycznym, ukazujących różne możliwości
analizowania i klasyfikowania tego zjawiska, uwzględniających element narracyjności, wielowy
miarowości, refleksyjności i temporalności, jak też relacje między tożsamością i migracją. Pominął
natomiast prace etnologiczne oparte na wynikach badań terenowych. Zabrakło mi przede wszystkim
choćby kilku wybranych prac dotyczących ludności śląskiej, jej tożsamości, życia na pograniczach
kulturowych, refleksji nad historią regionu i jego mieszkańców.
Jacek Schmidt twierdzi, że przyjęta przez niego „optyka [...] zasadza się na rozpoznawaniu
właściwości obranej kategorii [tożsamości - I.K.] przez pryzmat badania empirycznego” (s. 41).
Tym bardziej dziwi brak odwołań do prac opartych na tego typu badaniach.
Wspomniane braki i odczucie niedosytu z nawiązką rekompensują rozdziały, w których Autor
prezentuje efekty własnych badań terenowych.
Uważam, że po recenzowaną pracę powinny sięgnąć nie tylko osoby zainteresowane sytuacją
Polaków i ludności polskiego pochodzenia w Niemczech oraz zjawiskiem migracji. Można w niej
również znaleźć mnóstwo inspiracji do badań nad tożsamością, pograniczem kulturowym, relacjami
etnicznymi, wielokulturowością.
Na koniec uwaga: Jacek Schmidt nie posługuje się terminem ‘pogranicze kulturowe’, jest ono
jednak wyraźnie obecne na kartach Jego książki.
Iwona Kabzińska
Irena Bukowska-Floreńska, Rodzina na Górnym Śląsku, Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego,
Katowice 2007, ss. 328
Recenzowana książka jest efektem wieloletnich i wieloaspektowych badań Ireny BukowskiejFloreńskiej nad rodziną górnośląską. W dorobku naukowym autorki, na który składają się prace
m.in. na temat funkcji tradycji w społeczeństwie nowoczesnym, kulturowego uwarunkowania toż
samości regionalnej i narodowej, funkcjonowania pogranicz kulturowych i etnicznych, degradacji
środowiska kulturowego i społecznego, rodzina śląska - poczynając od pierwszych opublikowanych
artykułów - zawsze zajmowała poczesne miejsce. Na omawianą pracę można spojrzeć nie tylko jak
na osobiste dokonanie autorki, ale również jak na ważne osiągnięcie dla całego śląskiego ośrodka.
W ustaleniu przedmiotu badań, sformułowaniu założeń i sprecyzowaniu pytań badawczych, po
mocna autorce okazała się znajomość górnośląskich realiów. Wybrana za podmiot etnologicznoantropologicznego studium tytułowa górnośląska rodzina została potraktowana jako wartość dla
jej członków, wartość społeczna oraz środowisko powstawania, kumulowania i transmisji tradycji
i postaw określonych. Analizując śląską rodzinę w kategoriach systemu podlegającego zmiennym
w czasie zewnętrznym oddziaływaniom społecznym-kulturowym I. Bukowska-Floreńska pokazuje,
w jakim zakresie nadal stanowi ona środowisko przekazu wartości, decydujących o kulturowej spe
cyfice rodzin i całych śląskich społeczności. Przyjęcie założenia, że centrum wyznawanego przez
mieszkańców Górnego Śląska systemu wartości stanowi w pierwszym rzędzie człowiek i rodzina,
�258
RECENZJE
a w następnej kolejności: praca, religijność, przestrzeganie norm społeczno-obyczajowych oraz stan
posiadania, stanowi fundament, na którym autorka starannie buduje strukturę swego popartego
badaniami empirycznymi wnioskowania.
Kierunek poszukiwań badawczych wytyczają pytania o relacje między systemem wartości a trady
cją i funkcjami rodziny. Autorkę interesuje, czy przestrzeganie tradycji ma wpływ - z jednej strony na
trwałość więzi rodzinnych, a z drugiej - ujmując zagadnienie szerzej - więzi lokalnych i regionalnych,
przekładających się na zachowanie poczucia śląskiej tożsamości. Celem badawczym I. BukowskiejFloreńskiej jest więc ukazanie specyfiki „istoty ideowej systemu wartości śląskich rodzin” (s. 20) i wy
kazanie, że fakt ten znajduje odzwierciedlenie w kulturowej odrębności mieszkańców Górnego Śląska.
Zdobiąca okładkę książki pożółkła fotografia, na której utrwalono wizerunek śląskich nowożeń
ców z początku ubiegłego stulecia, jak również słowa wybrane na motto pracy mówiące, że „Ludzie
wykorzenieni, ogołoceni z pamięci, przywiązań, wartości przekazanych przez poprzednie pokolenia
nie wiedzą po co żyją, i nie mają nic do przekazania swoim dzieciom” (Olczak-Ronikier 2001),
sygnalizują przyjęte przez autorkę założenie, że poznawanie aktualnej postaci śląskiej rodziny nie
ma sensu bez odwoływania się do historycznego podłoża, z którego wyrastają kolejne generacje.
Na książkę składa się wprowadzenie, siedem rozdziałów oraz zakończenie. Wprowadzenie przy
bliża tematykę pracy, nakreśla zasadnicze problemy badawcze i precyzuje cele naukowo-poznawcze.
Etnologicznie ukierunkowane zainteresowanie tym często poruszanym - gdyż ważnym społecznie
- zagadnieniem, autorka dodatkowo uzasadnia aktualną kondycją rodziny w sytuacji zaistniałego
we współczesnej kulturze kryzysu wartości, który dotyka również śląskie społeczności.
Pierwszy rozdział pracy przypomina klasyczny dorobek etnologii i dyscyplin pokrewnych
w zakresie badań nad rodziną. Znajomość różnorodnej literatury przedmiotu, dotychczasowych do
konań oraz inicjatyw badawczych daje autorce interdyscyplinarną wiedzę i stanowi zaplecze dla
własnych badań i wniosków. W tym fragmencie I. Bukowska-Floreńska omawia specyfikę badaw
czą poszczególnych polskich ośrodków zajmujących się studiami nad rodziną. Konstrukcja roz
działu zakłada „schodzenie” od problematyki ogólnej do przywołania prac szczegółowych - po
święconych już przede wszystkim rodzinie śląskiej.
Autorka powraca do pojęcia wartości w różnych miejscach swej książki, jednak szczególnie
dużo uwagi poświęca temu zagadnieniu w rozdziale drugim zatytułowanym „Rodzina jako war
tość”. Lektura tego fragmentu pozwala przyjrzeć się procesowi kształtowania kolejnych generacji
śląskich rodzin i poznać mechanizmy regulujące przekaz tradycyjnych wartości, norm i postaw,
które współtworzą relacje między jej członkami oraz członkami lokalnych społeczności. Omawiając
określony aspekt funkcjonowania górnośląskiej rodziny autorka dokonuje porównań, między tym,
co było, a tym, co jest współcześnie i wykorzystuje ten schemat analizy również w dalszych rozdzia
łach pracy. Z wielu stwierdzeń autorki przebija doskonała znajomość śląskiej mądrości życiowej,
której ponadczasową wartość - co wykazały badania - doceniają nawet początkowo negujące
jej przydatność - kolejne, młodsze pokolenia. Począwszy od tego rozdziału I. Bukowska-Floreńska
w tekst naukowy wplata określenia, zwroty oraz przysłowia, w sposób świadczący o znajomości
- również realiów językowych badanego terenu.
Interesująca perspektywa spojrzenia na rodzinę śląską została zastosowana w trzecim rozdziale
książki. Autorka zaprasza czytelnika, aby przyjrzał się specyfice rodzin zamieszkujących Górny
Śląsk przez pryzmat przestrzeni - a dokładniej - sposobów jej oswajania, organizowania, wartościowa
nia i symbolicznego naznaczania. Analizując różne składniki i typy przestrzeni „swojskiej”, a więc:
domu rodzinnego, wsi, przestrzeni sacrum, podwórza, bramy oraz ulic, sklepów, ogródków działko
wych, miejsc targowych, itd., nie ogranicza się wyłącznie do opisu warstwy materialnej badanego
zjawiska. Zwraca uwagę na ich symbolikę i kulturowe znaczenie oraz przypomina tłem realizacji
jakich zwyczajów były poszczególne miejsca.
W czwartym rozdziale autorka dowodzi, jak istotną wartością dla Ślązaków była i nadal jest
praca, której brak destabilizuje życie rodzinne i społeczne. W kojarzący się - przede wszystkim
z ciężką pracą mężczyzn w kopalniach - śląski etos pracowitości wpisuje się również domowa krzą
tanina i zapobiegliwość miejscowych kobiet. Pracy, jako wartości o szerokim wymiarze moralnym
i społecznym, podporządkowana jest cała organizacja życia codziennego śląskich rodzin.
�RECENZJE
259
Kolejny, piąty rozdział książki, omawia różne aspekty życia religijnego Ślązaków. Zestawione
w jednym fragmencie opisy praktyk religijnych, zwyczajów, obrzędów oraz form świętowania
rodzinnego i związanego z rokiem kościelnym, ukazują jak śląska religijność wpisuje się i warun
kuje system wartości i mentalność mieszkańców Górnego Śląska.
Formy uczestnictwa śląskiej rodziny w życiu społecznym i kulturalnym omawia szósty rozdział
pracy. W tym fragmencie znajdujemy informacje na temat jej uczestnictwa w życiu społeczno-kultu
ralnym parafii, realizowanych wzorów zachowań ludycznych, przejawiających się w uczestnictwie
w życiu kulturalnym, okolicznościowych świętowaniach, czytelnictwie i aktywności twórczej.
Siódmy rozdział stanowi klamrę logicznie spinającą empirycznie podbudowane rozważania
I. Bukowskiej-Floreńskiej na temat tożsamości rodziny śląskiej. Autorka pokazuje, jakie znaczenie
w kształtowaniu regionalnej i narodowej tożsamości Ślązaków mają warunki społeczno-polityczne
oraz tradycje patriotyczne. Proces kształtowania się tożsamości śląskich rodzin ukazuje przez pryz
mat relacji między „swoimi” a „obcymi” oraz omawia współczesne inicjatywy na rzecz zachowania
specyfiki społeczno-kulturowej śląskiej tożsamości. W zakończeniu, będącym syntezą najważniej
szych wniosków wypływających z poszczególnych rozdziałów, znajdujemy zestawienie cech trady
cyjnej śląskiej rodziny. Kończąc opowieść o śląskiej rodzinie autorka pozostawia czytelnika z zasłu
gującym na poddanie interdyscyplinarnej dyskusji stwierdzeniem, że „...wiele z doświadczeń
tradycyjnej rodziny śląskiej jest nie tylko godne naśladowania, ale powinno wejść do kanonu systemu
wartości procesu wychowania kolejnych polskich pokoleń” (s. 292).
Książkę zamyka załączona w postaci aneksu oracja weselna, pozyskana od niedawno zmarłej
informatorki ze Świerklan Dolnych, siedmiostronicowy, niezwykle przydatny w czasie lektury książki
słowniczek gwarowy, w którym autorka wyjaśnia znaczenie ponad dwustu zastosowanych w tek
ście, a używanych dawniej i dziś na Śląsku pojęć i zwrotów, obszerna bibliografia, będąca zestawie
niem: głównie polskojęzycznych opracowań naukowych dotyczących rodziny i Śląska w ujęciu
przedstawicieli różnych dyscyplin oraz wybranych prac autorki związanych z Górnym Śląskiem,
a ponadto wykaz wykorzystanych wydawnictw bibliograficznych, materiałów źródłowych, kronik
i ksiąg pamiątkowych.
Walorem opracowania są zamieszczone w różnym miejscach pracy zdjęcia w większości pocho
dzące z prywatnego archiwum autorki. Szczególnie pouczające są zestawienia przeważających liczeb
nie w pracy reprodukcji dawnych czarno-białych fotografii ze zdjęciami kolorowymi, dokumentują
cymi czasy współczesne, za pomocą których I. Bukowska-Floreńska wprost pokazuje, że życie na
Śląsku na przestrzeni kilku dziesięcioleci nie zmieniło się tak bardzo, jak mogłoby się wydawać.
Mimo iż książka powstała jako efekt bezpośrednich uczestniczących badań terenowych, a więc
bazuje na rozmowach przeprowadzonych z wieloma mieszkańcami Górnego Śląska, w pracy brak
cytatów wypowiedzi konkretnych informatorów. W przypisach autorka powołuje się jednak na ma
teriały z badań, podając rok i miejsce ich pozyskania. Ze względu na dużą wartość dydaktyczną
recenzowanej pozycji, do której niewątpliwie odwoływać będą się kolejne pokolenia badaczy - nie
tylko śląskiej rodziny, w książce zabrakło jeszcze syntetycznego rozdziału skupiającego w jednym
miejscu informacje o stwierdzonych przez autorkę zmianach, jakie zaszły w śląskiej rodzinie na
przestrzeni kilku kolejnych pokoleń oraz odwracającego nieco zasadnicze założenie badawcze
- zestawienia czynników przyczyniających się nie tyle do zachowania, co właśnie do zauważonej
we wstępie, erozji tradycyjnych zachowań i wartości. Z podobnych względów szerzej potraktowany
mógł zostać również problem społeczno-kulturowych skutków, jakie dla śląskiej rodziny miała nie
dawna transformacja społeczno-gospodarcza w Polsce. Mając tak dobry dostęp do rodzin o długim
lokalnym rodowodzie i dobrze zasymilowanych, wywodzących się z dawniejszych fal osadniczych,
ale i żyjących obok nich rodzin napływowych, które osiedliły się na Górnym Śląsku w ciągu ostat
niego półwiecza, niewiele uwagi poświęca autorka tym ostatnim. Być może był to zabieg celowy
i I. Bukowska-Floreńska świadomie pozostawia - póki co - na boku szeroki problem stosunku tego
typu rodzin do śląskości na kolejną publikację?
Podsumowując, należy podkreślić, że I. Bukowskiej-Floreńskiej nie tylko udało się uzyskać
i przystępnie zaprezentować szeroką wiedzę na temat śląskiego życia rodzinnego, ale i w interesujący
sposób uporządkować wiadomości na ten temat. Praca jest ważna poznawczo, gdyż poprzez sposób
�260
RECENZJE
ujęcia dopowiada o rodzinie śląskiej to, czego do tej pory nie powiedziano lub nie ujęto z takiej
perspektywy. Dostarcza szczegółowej wiedzy na temat realiów życia, stałości i przemian kultury
śląskich rodzin na przestrzeni dwóch stuleci, ale - co trzeba podkreślić - fragmenty te nie są po
zbawione trafnych wniosków o charakterze ogólnym. Sposób postawienia problemu oraz przyjęte
założenia pozwoliły autorce na napisanie pracy świadczącej o zainteresowaniu tak empiryczną, jak
teoretyczną stroną badanego zjawiska.
Magdalena Szalbot
Etniczność - o przemianach społeczeństw narodowych, red. Maria Szmeja, Zakład Wydawniczy
Nomos, Kraków 2008, ss. 478
Zjawisko etniczności to jeden z najciekawszych wątków badawczych dla socjologów, antro
pologów i kulturoznawców ostatniego półwiecza. W epoce postępującej globalizacji, liberalizacji
rynków międzynarodowych oraz nieustannej ruchliwości przestrzennej ludności ponowoczesnego
świata, kwestie etniczne wciąż fascynują zarówno badaczy terenowych jak i teoretyków.
Niezależnie od przekonań kulturowych i ideologicznych przyszłych odbiorców, książka pt. Etnicz
ność - o przemianach społeczeństw narodowych pod redakcją Marii Szmeji jest niepodważalnym
impulsem dla kolejnych dyskusji oraz rozważań na temat aktualnych badań nad szeroko rozumia
nym pojęciem etniczności w skali Polski i świata. Publikacja ta, jest interesującym zbiorem, dedy
kowanym jednemu z najbardziej znanych badaczy etniczności i wielokulturowości w Polsce, jakim
jest Grzegorz Babiński. Wśród najważniejszych zainteresowań naukowych i badawczych jubilata,
które ewoluowały na przestrzeni kilkunastu ostatnich lat, znajdują się dylematy tożsamościowe na
poziomie etnicznym, religijnym i narodowym, a także metodologia nauk społecznych. To właśnie te
nurty badawcze stały się podstawą dla wyodrębnienia głównych części omawianej publikacji.
Wprowadzenie do książki, będące przyczynkiem do biografii Grzegorza Babińskiego, pomija
niestety rzeczową prezentację struktury omawianych w dalszych częściach książki zagadnień. Książka
podzielona została na pięć głównych części. Pierwsza dotyczy mniejszości kulturowych, poczynając
od społeczeństw tradycyjnych do ponowoczesnych. Część tą rozpoczyna tekst Janusza Muchy, który
przedstawia losy mniejszości kulturowych w dobie transformacji ustrojowej i kształtowania się de
mokracji w Europie Środkowo-Wschodniej.
Artykuł ten został osadzony teoretycznie i w swojej treści nawiązuje do wybitnych teorii socjo
logicznych XX wieku, sformułowanych między innymi przez Roberta Dahla, Martin Lipseta, Louisa
Wirtha i wielu innych. Ta wielowymiarowa analiza uświadamia czytelnikowi złożoność przemian
zachodzących w wyniku procesu demokratyzacji, zarówno na płaszczyźnie polityczno-kulturowej,
jak również społecznej, którym poddane zostały państwa Europy Środkowo-Wschodniej w dobie
tworzenia się nowego, demokratycznego porządku społecznego.
W kolejnym tekście pierwszej części, św. pamięci Andrzej Kapiszewski zaprezentował proble
matykę narodu w odniesieniu do Zatoki Perskiej. W swojej analizie wykazuje, że polityka wobec
obywateli oraz imigrantów w tym rejonie świata jest silnie determinowana zarówno przez władze
państwowe, jak i przez mechanizmy umożliwiające naturalizację ludności. Poziom demokratyzacji
oraz wpływ organizacji międzynarodowych, propagujących poszanowanie praw obywatelskich na
całym świecie, determinują stopień otwartości społeczeństwa i państwa wobec imigrantów.
Kolejne dwa teksty dotyczą genezy narodu ukraińskiego a także nowych wyzwań stojących przed
nim w XXI wieku. Włodzimierz Pawluczuk koncentruje się na historycznym procesie kształtowania
się narodu ukraińskiego w starożytności i średniowieczu, podkreślając przy tym rolę świadomego
zakłamania historii, które jest wynikiem teorii tworzonych na rzecz określonych ideologii. Dariusz
Wojakowski dokonuje analizy kilku wybranych aspektów relacji etnicznych pomiędzy polską a ukra
ińską ludnością pogranicza w ostatnim dziesięcioleciu. Autor, odwołując się do publikacji Grzegorza
Babińskiego z roku 1997, prezentującej relacje polsko-ukraińskie w trakcie transformacji systemo
wej, wskazuje na nowe kierunki wspólnej polityki obu państw a także na znaczenie współczesnych
�RECENZJE
261
wydarzeń łączących przedstawicieli obu narodowości (np. kryzys rosyjski z 1998 roku, Pomarań
czowa Rewolucja z 2004 roku). Punktem wyjścia Wojakowskiego jest zdefiniowanie pojęcia „po
granicza polsko-ukraińskiego” (s. 73), które według autora, w ostatnich latach nie jest już tylko
determinowane przez geograficzne powiązania pomiędzy Ukraińcami a Polakami, ale także jest
rezultatem „odnawiania się” (s. 74) polsko-ukraińskich stosunków w sferze świadomowościowej.
Autor w sposób rzetelny przedstawia różnice w stanie badań nad problematyką polską-ukraińską,
zestawiając m.in. wyniki badań socjologicznych przeprowadzonych przez Grzegorza Babińskiego
z najnowszymi publikacjami i danymi.
Kolejnym artykułem ujętym w pierwszej części książki są rozważania Ewy Nowickiej na temat
znaczenia tradycji i nowoczesności we współczesnej Mongolii. Według autorki „Mongolia jest
jednym z krajów, w których zderzenie tradycji i nowoczesności odbywa się w sposób wyjątkowo
spektakularny i zarazem [...] bezkonfliktowy” (s. 85). Rewolucja, która dokonała się w tym pań
stwie w ciągu ostatnich szesnastu lat, pokrzepiona demokratyzacją, nie spowodowała, według
Nowickiej, zaniku wartości tradycyjnych wśród Mongołów. Artykuł zaprezentowany został w for
mie raportu z wyników badań terenowych, których głównym problemem badawczym był wpływ
systemu edukacji na wartości tradycyjne i nowoczesne wśród młodych Mongołów. Wnioski z badań
pokazują, że stosunek do tradycji w społeczeństwie mongolskim wciąż ma charakter przede wszyst
kim bezrefleksyjny. Podczas badań stwierdzono również, że w społeczeństwie mongolskim pier
wiastki nowoczesności i wartości tradycyjnych przeplatają się nawzajem.
Ostatnim artykułem w pierwszej sekcji książki, jest tekst odnoszący się do zbiorowości montre
alskich Żydów. Marta Kijewska-Trembecka, przeanalizowała rozwój żydowskiej grupy etnicznej
w Kanadzie na przestrzeni kilku ostatnich stuleci. Wnioski płynące z tego artykułu świadczą o dużo
wyższym stopniu zamożności współczesnych, żydowskich mieszkańców Montrealu w porównaniu
z przeciętną klasą średnią tego miasta. Według analiz autorki, przedstawiciele mniejszości żydow
skiej są zdecydowanie lepiej wykształceni w porównaniu z resztą społeczeństwa, a „niemal 30%
z nich należy do co najmniej jednej organizacji filantropijnej” (s. 112). Sukces montrealskich
Żydów oprócz jawnego wymiaru finansowego widoczny jest również w ich bogatym życiu kultu
ralnym, religijnym i społecznym, co, według autorki, jest najbardziej obiektywnym wskaźnikiem
statusu i pozycji w społeczeństwie wypracowanej na przestrzeni wielu lat przez mniejszość żydow
ską. Pierwsza część książki jest najobszerniejsza ze wszystkich, a jej tematyka w sposób najbardziej
wiarygodny koresponduje z tytułem omawianej publikacji.
Kolejny, wyodrębniony segment książki nosi tytuł „Tożsamość religijna a tożsamość etniczna”.
Jego tematyka odnosi się przede wszystkim do religijnych wyznaczników etniczności. Część tą in
auguruje tekst Ireny Borowik, będący poszukiwaniem modelu, mogącego opisać znaczenie tożsa
mości i religii w odniesieniu do biografii. Autorka zauważa, że zarówno pojęcie tożsamości, religii
jak i biografii to podstawowe, nieodzowne elementy współczesnych badań nad etnicznością,
w związku z czym należy w sposób odpowiedni zaprezentować ich znaczenie podczas analiz socjolo
gicznych. Tożsamość, według autorki, nie zawsze jest wynikiem uświadomionej odrębności kulturo
wej, podobnie jak biografia wielokrotnie nie jest adekwatnym obrazem życia jednostki, aczkolwiek
są to pojęcia znacznie bliższe człowiekowi niż religii.
W kolejnym tekście ks. Roman Dzwonkowski prezentuje destrukcyjny wpływ działań władz
państwowych ZSRS na Kościół katolicki na dawnych ziemiach wschodnich I i II Rzeczpospolitej.
Autor przedstawia bilans strat poniesionych przez Kościół katolicki w czasie istnienia ZSRS. Opty
mistycznym akcentem według ks. Dzwonkowskiego, jest wciąż relatywnie wysoki wyraz poczucia
moralnego wśród tradycyjnych zbiorowości ludności katolickiej na ziemiach zachodnich obecnej
Białorusi i Ukrainy.
Wątek Kościoła katolickiego jest również tematem rozważań Katarzyny Sztop-Rutkowskiej, która
wraz ze współpracownikami (Radosławem Poczykowskim i Beatą Borawską) opisuje zjawisko integra
cji narodu polskiego po śmierci Jana Pawła II. Jest to analiza dyskursu medialnego, będąca pewnego
rodzaju odzwierciedleniem reakcji Polaków jako narodu na śmierć papieża. Według autorki, „zjawisko
tworzenia wspólnoty narodowej w kontekście śmierci Jana Pawła II wydaje się być raczej graniczne,
zawieszone pomiędzy epoką romantyzmu a ponowoczesnością” (s. 155). Zdaniem Sztop-Rutkowskiej
�262
RECENZJE
jest to być może ostatni zryw romantyczny polskiego społeczeństwa po czasach Solidarności i walki
z komunistycznym reżimem. Zryw ten jest jednak charakterystyczny dla fazy ponowoczesności,
kiedy to integracja i więzi narodowe nie są tak często eksponowane, a wspólnota narodowa „nie jest
już czymś oczywistym, niekwestionowanym i wyraźnie funkcjonującym w polskiej rzeczywistości”
(s. 156). Autorzy artykułu podkreślają również znaczenie „nieładu aksjologicznego” (s. 156) pol
skiego społeczeństwa, który objawia się tęsknotą za zjednoczoną wspólnotą narodową. Dużą rolę
w kształtowaniu polskiej świadomości narodowej odgrywają również media, których obecność wpły
wa na postawy obywateli i jest swoistym mechanizmem przypominającym narodowi o ważnych
momentach w jego dziejach. Kult papieża - bohatera zbiorowego, umożliwia Polakom identyfikację
z człowiekiem, który stał się symbolem narodowych cech i dał im poczucie wyjątkowości.
W części drugiej znalazł się również tekst Ewy Michny, dotyczący relacji pomiędzy etnicznością,
a religią wśród Rusinów Karpackich. Autorka, opierając się na analizie egzemplifikacyjnej pokazuje,
że związek między religią, a etnicznością jest w dużej mierze zdeterminowany poprzez historyczną
zmienność oraz przez różnice pomiędzy miejscem zamieszkiwania grup mniejszościowych, które
w dość istotny sposób determinowały przynależność religijną.
Niepodważalną rolę odgrywają również liderzy etniczni, którzy dostrzegają znaczenie religii
w kształtowaniu świadomości etnicznej. Wnioski płynące z analizy autorki pokazują, że religią nie
jest już wyznacznikiem jednoznacznie scalającym zbiorowość Rusinów Karpackich, gdyż zarówno
Cerkiew greckokatolicka, jak i prawosławna nie może być dziś uważana za kościół narodowy tejże
mniejszości. Autorka wskazuje na dynamiczny charakter przemian religijnych zachodzących w bada
nej społeczności, podkreślając, że znaczenie religii postrzegane jest coraz rzadziej w sposób dogma
tyczny na rzecz rozumienia jej jako pewnego rodzaju nośnika tradycji i historii kultury rusińskiej.
Ostatnim artykułem tej części jest opracowanie Anny Reczyńskiej, która analizuje relacje po
między francuskojęzycznymi a anglojęzycznymi wyznawcami Kościoła rzymskokatolickiego w Ka
nadzie na początku XX wieku. Autorka wskazuje na językowe determinanty zróżnicowania wśród
katolików w Kanadzie, które wpływały na poczynania duchowieństwa w pierwszych dwóch dekadach
XX wieku. Problem szkół dwujęzycznych oraz rozbieżności w traktowaniu religii pomiędzy francu
ską, a angielską częścią społeczeństwa kanadyjskiego, stał się osią niezgody, powodującą nasilenie
się konfliktów pomiędzy obiema grupami językowymi.
Trzecia część książki poświęcona została dylematom współczesnej wielokulturowości. Więk
szość artykułów tu prezentowanych ma charakter teoretyczny, są one próbą wyjaśnienia znaczenia
wielokulturowości dzisiejszego świata w kontekście najnowszych trendów w analizach etniczności,
jako zjawiska ponadczasowego.
W pierwszym artykule Janusz Majcherek zastanawia się nad mitem wielokulturowości, jako
pewnego rodzaju ideału dzisiejszych społeczeństw. Według autora, większość miast i regionów dzisiej
szej Polski, tudzież świata, namiętnie odkrywa i wielbi swoją przeszłość historyczną oraz wielokulturowość, która często jest elementem zamierzchłej przeszłości, sprawnie wykorzystywanej na „potrzeby
teraźniejszości: budowania genealogii i tożsamości” (s. 193). Autor udowadnia, że mit homogeniczności kulturowej silnie propagowany w Polsce w czasach komunistycznych stracił rację bytu ze
względu na swoją wysoką „ekskluzywność i konfliktogenność” (s. 200). Nie jest w stanie spełniać
licznych potrzeb kulturowych, przez co traci znaczenie wraz z pojawieniem się mitologii wielokul
turowości - „koherentnej i inkluzyjnej” (s. 200), która może zawierać w sobie inne mity kulturowe
i nie powoduje konfliktu między nimi. Autor nadaje wielokulturowości znaczenie wartości „wyko
rzystującej i zaspokajającej uniwersalne ludzkie potrzeby w dobrym celu” (s. 202).
Nowy ład międzykulturowego współżycia, proponuje z kolei w swoim artykule Andrzej Sadow
ski, który dowodzi, „że w społeczeństwie zróżnicowanym kulturowo, wyczerpały się możliwości
dalszego żywiołowego kształtowania się stosunków międzynarodowych” (s. 203). Według autora
konieczne jest wypracowanie odpowiednich mechanizmów współpracy, wspierających dialog mię
dzykulturowy. Istotną rolę w kształtowaniu się nowego ładu kulturowego odgrywa instytucjonaliza
cja struktur etniczno-kulturowych, które podtrzymują i scalają określone mniejszości, powodując
zaniechanie działań na rzecz dialogu i integracji ogólnospołecznej. Według Andrzeja Sadowskiego,
warunkiem niezbędnym dla zaistnienia dialogu międzykulturowego jest szerzenie się wartości demo
�RECENZJE
263
kratycznych w społeczeństwie, zapewniających wolność i swobodę działania człowieka oraz moż
liwość jego organizowania się. Kolejnym warunkiem podtrzymującym dialog powinny być: „nieakceptacja dyskryminacji społecznej, akceptacja partnerstwa kultur, relatywizmu kulturowego”
(s. 214) oraz szeroko pojmowanego pluralizmu kulturowego w społeczeństwie. Ostatnim warun
kiem sprzyjającym dialogowi międzykulturowemu jest, według autora, wyzbycie się stereotypów
kulturowych, co jest pewnego rodzaju oczekiwaniem z każdej ze stron dialogu.
„Czy etniczność można sobie dobrać?” (s. 218) Na to pytania w kolejnym artykule rozdziału
trzeciego, próbuje odpowiedzieć Andrzej A. Zięba. Autor zastanawia się, czy etniczność można sobie
przywdziać, przyswoić niezależnie od pochodzenia. Poprzez interesujące historyczne przykłady,
Zięba pokazuje, że tego rodzaju praktyki wielokrotnie zdarzały się w przeszłości. Tzw. „kostium
etniczny” (s. 232) pełni, według autora tekstu, również funkcje legitymizującą, która umożliwia sta
ranie się o stanowiska społecznie doniosłe, a także może być płaszczem ochronnym w sytuacji nie
ustannych prześladowań, bądź niemożności odnalezienia własnego miej sca w kulturze macierzystej.
Ostatni z artykułów trzeciej części, przygotowany przez Victora Greene’a, przybliża czytelnikowi
tematykę szeroko pojmowanych zależności pomiędzy muzyką, a ludzkimi zachowaniami w Ameryce
w czasach społeczeństwa przemysłowego. Zmiany demograficzne, a także silny rozwój technologicz
ny, doprowadziły według autora do specyficznych zmian w sektorze muzyki rozrywkowej, znanych
od tamtych czasów jako Tin Pan Alley. Głównym celem tego skomercjalizowanego sektora muzycz
nego było wyprodukowanie jak największej ilości popularnych, dobrze sprzedających się utworów
muzycznych, niezależnie od ich walorów artystycznych. Spowodowało to, że z czasem coraz większa
ilość elementów kultury imigrantów, była przemycana do kręgu muzyki popularnej, odpowiednio prze
rabiana i wprowadzana na rynek. Typ muzyki nie wyrafinowanej, wpadającej w ucho, stał się wkrótce
motorem napędowym amerykańskiego rynku muzycznego. Artykuł jest zbiorem ciekawych konsta
tacji na temat tworzenia się jednego z podstawowych dziś elementów rzeczywistości społeczeństwa
amerykańskiego, jakim jest przemysł muzyczny oraz wpływu mniejszości etnicznych na ten rynek.
Część czwarta omawianej książki dotyczy migracji i oparta jest w większości na konkretnych,
demograficznych przykładach ruchliwości społecznej.
Pierwszy artykuł, opracowany przez Adama Walaszka, dotyczy pojęcia diaspory. Autor wskazuje,
że obecnie termin ten „traktuje się bardziej inkluzywnie” (s. 261) niż kilka dekad temu, co jest
użyteczne zarówno podczas analiz migracji, jak i samej etniczności. Walaszek prezentuje typologie
diaspor, wyróżniając między innymi diaspory: ofiar, pracy, handlowe, imperialne, itp. Opisuje po
szczególne z nich udowadniając, że dziś „demonstrowanie dumy etnicznej na zewnątrz stało się
jednym z głównych celów diaspor” (s. 279).
Kolejne teksty omawianej części prezentują specyficzne przykłady migracji. Dorota Praszałowicz
omawia polskie migracje do Berlina na przełomie XIX i XX wieku. Autorka oprócz ekonomicznych
podkreśla również polityczne przyczyny tych migracji, takie jak: przeświadczenie o łatwości inte
gracji polskich imigrantów w społeczeństwie niemieckim, imigracyjny charakter Berlina (imigranci
rozbudowywali przez lata to miasto), a także założenie, w myśl którego diaspora Polaków w Berlinie
różniła się znacząco od innych np. we Francji, Austrii czy też Anglii.
Hieronim Kubiak, przedstawia szkic biograficzny Eugeniusza Kusielewicza, zasłużonego dzia
łacza Fundacji Kościuszkowskiej, który w latach 1970-1980. wspierał Instytut Badań Polonijnych,
a także samego Grzegorza Babińskiego podczas jego pierwszych etapów naukowej kariery, umoż
liwiając mu między innymi wyjazd zagraniczny do USA. Według autora omawianego szkicu bio
graficznego, Eugeniusz Kusielewicz nie miał dylematów tożsamościowych, akceptował zarówno
świadomość bycia Amerykaninem, jak i swoje polskie pochodzenie uważając, że ma również obo
wiązki wobec Polski, miejsca życia jego rodziców. Mimo faktu, że artykuł ten porusza wątek emigra
cyjny, z pewnością lekko zaburza prezentacje tematyki migracyjnej tej części książki, która odnosi
się przede wszystkim do ruchliwości wertykalnej zbiorowości, a nie poszczególnych jednostek.
Losy emigrantów i imigrantów w Szwajcarii oraz ich historyczną genezę przedstawia Halina
Florkowska-Francić. Autorka zarysowuje historyczne źródła migracji. Zastanawia się nad przyczy
nami masowych migracji w obrębie kraju szwajcarskiego. Za główne zajęcie emigrantów ze Szwaj
carii w przedziale od XV do XVIII wieku, uważa przede wszystkim najemnictwo wojskowe. Kraj
�264
RECENZJE
ten charakteryzował się również bardzo wysokim odsetkiem bezrobotnych, co znacząco przyczyniła
się do masowych migracji ekonomicznych. Kolejnym istotnym problemem pojawiającym się od
XVI wieku, był fakt, że Szwajcaria stała „się krajem azylu dla protestantów z Włoch, Niderlandów,
południowych Niemiec i z Francji” (s. 314-315), powodując z jednej strony „postawy solidarności
i pomocy, z drugiej zaś nastroje ksenofobii” (s. 315). Masowa emigracja hugenotów do Szwajcarii,
ze względu na ich wysoką wiedzę i umiejętności w zakresie techniki spowodowała wkrótce rozwój
gospodarczy kraju, składającego się z coraz większej liczby cudzoziemców. Imigranci, zaczęli rów
nież sprawowanie władzy politycznej w najbardziej liberalnych kantonach. Tak więc, do I wojny
światowej, Szwajcaria była jednym z głównych miejsc emigracji ludności europejskiej, zaintere
sowanej działaniami politycznymi, chęcią nauki na tamtejszych uniwersytetach oraz względami
ekonomicznymi (16% ludności kraju stanowili cudzoziemcy). W czasie I wojny światowej odsetek
migrantów znacznie się zmniejszył, co spowodowane było przede wszystkim mobilizacją sił w kra
jach macierzystych cudzoziemców. W okresie międzywojennym oraz podczas II wojny światowej
nastąpił kolejny odpływ imigrantów z państwa szwajcarskiego, spowodowany bardziej restrykcyjną
polityką migracyjną. Po wojnie, do czasów dzisiejszych liczba cudzoziemców w Szwajcarii rosła,
przysparzając wielu ustawodawczych problemów.
W kolejnym artykule Janusz Pezda prezentuje trzy dokumenty pochodzących ze zbiorów biblio
teki Czartoryskich w Krakowie, chcąc przybliżyć czytelnikowi relacje o „pierwszym dziesięcioleciu
pobytu emigrantów polskich po powstaniu listopadowym w Stanach Zjednoczonych Ameryki Północ
nej” (s. 330). Prezentowany materiał to list Feliksa Gwinczynskiego do Adama Czartoryskiego
a także dwa listy do Jana Juszkiewicza, pisane przez ks. Ludwika Jerzykowica. Zdaniem autora te
dokumenty s ą ,jakby podsumowaniem losów Polaków w ciągu 10 lat po wylądowaniu na amerykań
skiej ziemi” (s. 331). Pazda podkreśla również, że „wady narodowe doskwierały i naszym przodkom
[...] gdyż kłótliwość, zapiekłe spory i osobiste animozje dominowały ponad dbałość o los wygnańców
i wysiłki, których celem powinny być wspólne działania wszystkich emigrantów” (s. 331-332).
Ostatni artykuł tej części, o szczególnie nurtującym tytule „Polska księżniczka w Stanach Zjedno
czonych”, został opracowany przez Małgorzatę M. Wawrykiewicz. Główną bohaterką artykułu jest
Elżbieta Sapieha, a całość tekstu oparta jest na analizie listów, które w czasie pobytów w Stanach
Zjednoczonych pisała do bliskich w Polsce. Analiza autorki skupia się na trzech podstawowych
wątkach przygotowanych na podstawie zgromadzonego materiału archiwalnego: a) subiektywnej
oceny bohaterki na temat Stanów Zjednoczonych, b) jej życia, pracy, nauki i rozrywki oraz c) zary
sowania stosunku Elżbiety Sapiehy do tworzącej się w Polsce w owych czasach Young Women’
Christian Association (YWCA), czyli organizacji „przygotowującej młodych ludzi do dorosłego
życia” (s. 343), do której przekonała bohaterkę jej matka zabierając ją na jedno ze spotkań YMCA
podczas pobytu w Stanach Zjednoczonych. Z listów wyłania się obraz Stanów Zjednoczonych jako
państwa o m.in. wspaniałej opiece lekarskiej, w którym rozwój wsi jest zdecydowanie na niższym
poziomie niż w ojczyźnie; gdzie w prasie dominującymi tematami są sport i skandale, gdzie party
cypacja w wyborach jest mocno przeżywana i analizowana. Autorka przedstawia bardzo ciekawą
analizę materiałów zastanych, dzięki czemu, podobnie jak w poprzednim artykule, czytelnik może
pokusić się o wyłonienie własnych wniosków i analizę dostarczonego materiału.
Piąta, ostatnia część książki, nazwana „Meandry Pamięci Zbiorowej” jest zarazem najmniej
obszerną ze wszystkich. Otwiera ją tekst Marcina Kuli, który traktuje o patriotyzmie w Polsce i na
świecie, doszukując się pewnego rodzaju prognoz na podstawie analizy historii i zdarzeń współcze
snych. Autor zastanawia się również nad szansami lansowanego obecnie w Polityce „Patriotyzmu
Jutra” (s. 365), pokazując w jaki sposób zgrabnie wykorzystywać patriotyzm na własny użytek
i jakie zagrożenia i rozczarowania może nieść takie działanie. Całość artykułu pisana w dość kry
tycznym klimacie, w bardzo interesujący sposób prezentuje tematykę patriotyzmu, którego dziś oby
watel Polski uczy się dzięki różnego rodzaju akcjom prokurowanym przez rząd i wspieranym przez
media. Marcin Kula w sposób bardzo swobodny mówi również o „rekonfiguracji historii” (s. 374),
czyli próbie radykalnego odcinania się od komunizmu i od dziedzictwa komunistycznego, co
w praktyce oznacza, że aktywność patriotyczna Polaków, może być odzwierciedleniem ich wielkości
i determinacji w walce z dawnym systemem. Autor przewiduje odbudowę polskiego patriotyzmu,
�RECENZJE
265
nakierowanego „na to co własne” (s. 381). Wyraża również opinię, że w przyszłości ludzie nawet,
jeśli będą coraz bardziej podobni do siebie, nie zatracą swoich wartości narodowych, które zawsze
będą emanować podczas rywalizacji międzynarodowej - czy to sportowej, czy też innej.
Kolejny tekst ostatniej sekcji książki został przygotowany przez Jana Lencznarowicza. Tematem
tego artykułu są analogie pomiędzy konferencją jałtańską z roku 1945 a monachijską z 1938 roku,
wpisujące się w mit „zdrady polskiego sojusznika przez mocarstwa zachodnie” (s. 384) oraz jego
wpływ na migracyjną aktywność Polaków pod koniec drugiej wojny światowej i w kilka lat po jej
zakończeniu. Autor ukazuje oba wydarzenia jako wstydliwe dla państw europejskich, z tą różnicą,
że tylko jedno z nich zostało oficjalnie odrzucone (Monachium), drugie z „powodu oportunizmu,
tchórzostwa, pomieszania pojęć politycznych i moralnych” (s. 386), mimo swojego negatywnego
wydźwięku, według emigracyjnych narratorów było pomijane w dyskursie politycznym a także
dyplomatycznym państw zachodnich.
Ostatni artykuł tomu Etniczność - o przemianach społeczeństw narodowych to tekst przygoto
wany przez redaktorkę książki, Marię Szmeję. Autorka próbuje odpowiedzieć na pytanie: co? jak?
i dlaczego ludzie przywołują ze swojej przeszłości? Szmeja, w pierwszej części swojego tekstu,
wskazuje na trudności metodologiczne zarówno jeśli chodzi o badania socjologiczne, jak i histo
ryczne, a także interpretacje i selekcję materiałów zastanych, podkreślając, że „odtwarzając prze
szłość zawsze mamy do czynienia z informacjami niepełnymi, przypadkowymi” (s. 401). W dalszej
części tekstu autorka zastanawia się, dlaczego ludzie wspominają przeszłość, wskazując, że podsta
wowymi determinantami ludzkiej retrospekcji są przede wszystkim: poczucie zakorzenienia w danej
kulturze, przynależności do określonych grup i m.in. „posiadanie zacnych przodków” (s. 402).
Prezentuje także analizę oraz wybrane zapisy dyskusji z forów internetowych dotyczących pa
mięci historycznej wśród społeczności śląskiej. Według autorki anonimowość, którą umożliwiają
nowe narzędzia technologiczne, jak np. Internet, pozwalają nawet nieśmiałym osobom na uczestnic
two w bardzo emocjonujących dyskusjach. Główną tematyką analizowaną na podstawie dyskusji
internetowych był spór o planowaną i częściowo budowaną obecnie metropolię Silesia*. Większość
internautów według autorki zdroworozsądkowo podchodziła do tematyki tego sporu, nie odwołując
się do poglądów polityków, czy też wypowiedzi uczonych. Zdecydowanie najliczniejsza grupa
Internautów powoływała się na „bardziej doświadczonych życiowo członków grupy” (s. 407). Szcze
gólnie poważnym problemem dla Internautów jest możliwość połączenia zwaśnionych ze sobą naj
większych miast śląskich i zagłębiowskich, takich jak np. Katowice i Sosnowiec. Autorka prezentuje
poglądy kilku grup dyskusyjnych, które, podczas rozmów internetowych, wykazują wyraźną odręb
ność kulturową (np. w przypadku Katowic i Sosnowca) i gloryfikują cechy własnego regionu.
Książka pt. Etniczność - o przemianach społeczeństw narodowych z pewnością jest godna pole
cenia wszystkim czytelnikom zainteresowanym tematyką etniczności, migracji, w odniesieniu do
przemian społeczeństw narodowych, a także dla osób zafascynowanych historią dawnych pokoleń.
Dostarcza bardzo bogatego materiału dla przyszłych analiz i z pewnością dla wielu badaczy i czytel
ników może być motywacją do dalszych dyskusji i rozważań a także sporów. W książce czytelnik
spotyka się zarówno z analizami socjologicznymi, politologicznym, jak i historycznymi; zakres pre
zentowanej tematyki obejmuje materiał zebrany w wielu krajach europejskich i Ameryce Północnej.
Każda z pięciu części prezentuje dość odmienną tematykę badawczą. Z tego też powodu, powinny
być one poprzedzone odpowiednim wstępem opisującym główne wątki w niej zawarte. Dobór mate
riału prezentowanego w książce w małym stopniu odnosi się również do zmian zachodzących
w epoce ponowoczesności, brakuje analiz związanych z wpływem postmodernizmu na wartości kul
turowe i przejawy etniczności w nowoczesnych społeczeństwach. Nie mniej jednak książka z pew
nością zainteresuje wielu badaczy prezentowanej w niej tematyki.
Jarosław Królewski
1 Metropolia Silesia to projekt jednostki aglomeracyjnej łączącej 17 miast śląskich, współpracujących
w ramach szeroko rozumianego rozwoju gospodarczego regionu a także jego promocji, poprzez realizację
wspólnych planów inwestycyjnych (w dużej mierze opartych na środkach unijnych).
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/8f88f6e9d3e6900a792d35143626816b.pdf
fce5e119c34a6071d78723ee42a494b4
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Etnografia Polska
Subject
The topic of the resource
etnografia, etnologia
Description
An account of the resource
czasopismo
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1958-
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PIA
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
pdf
Language
A language of the resource
polski
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
IAiE PAN ( d.IHKM PAN)
Publisher
An entity responsible for making the resource available
IAiE PAN
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:882
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1976
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:811
Title
A name given to the resource
Grupy krewniacze u Mongołów. Studium organizacji w społeczeństwie postrodowym / ETNOGRAFIA POLSKA 1976 t.20 z.2
Description
An account of the resource
ETNOGRAFIA POLSKA 1976 t.20 z.2, s.85-146
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
Szynkiewicz, Sławoj
Language
A language of the resource
pol.
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
„Etnografia P o l s k a " , t. X X z. 2
SŁAWOJ
SZYNKIEWICZ
GRUPY K R E W N I A C Z E U MONGOŁÓW.
S T U D I U M O R G A N I Z A C J I W SPOŁECZEŃSTWIE P O S T R O D O W Y M
1. P R O B L E M A T Y K A I P O J Ę C I A *
Pojęcie społeczeństwa rodowego b y w a dość często stosowane dowolnie.
Jego stosunek do t a k i c h pojęć, j a k społeczeństwo wspólnoty rodowej l u b
społeczeństwo plemienne, n i e zawsze jest precyzyjnie r o z u m i a n y . B y w a
zaś, że wszystkie t r z y utożsamia się ze szkodą dla właściwego t r a k t o w a n i a
procesów d y n a m i k i s t r u k t u r y społecznej ludów będących przedmiotem
badań etnologicznych. Z wyjątkiem wspólnoty p i e r w o t n e j , która określa
formację społeczno-ekonomiczną, pozostałe d w a pojęcia odnoszą się do róż
n y c h szczebli organizacji politycznej l u d u , k o n k r e t n i e j zaś do rodzaju
g r u p organizujących społeczeństwo w całość stanowiącą etnos albo też
strukturę polityczną niekoniecznie pokrywającą się z etnosem. Pojęcie
„społeczeństwo r o d o w e " odnosiłoby się więc do takiego społeczeństwa,
które zorganizowane jest z g r u p k r e w n i a c z y c h (zatem n i e obowiązkowo
z rodów), co znaczy, że żaden z elementów współtworzących strukturę
organizacyjną l u d u nie jest o p a r t y na i n n y m k r y t e r i u m d o b o r u niż po
krewieństwo. „Społeczeństwo p l e m i e n n e " oznaczałoby natomiast takie,
którego j e d n o s t k i s t r u k t u r a l n e ( p r z y n a j m n i e j zasadnicze) powstały p r z y
zastosowaniu kryteriów i n n y c h niż krewniacze, chociaż również operują
członkostwem p r z y p i s a n y m . To ostatnie oznacza, że członek danej g r u p y
i d e n t y f i k u j e się z nią przez całe życie, jeśli zaś zmienia afiliację to w spo
sób ceremonialny. W obu t y c h w y p a d k a c h organizacja g r u p o w a ma cha
r a k t e r t o t a l n y , t o znaczy nie p r z e w i d u j e miejsca d l a osób niezrzeszonych.
Społeczeństwo plemienne może również odwoływać się do k r y t e r i u m
pokrewieństwa, lecz nie jest ono stosowane konsekwentnie. Najczęściej
wyraża się to w symbolice n a z w y własnej g r u p y i dziedzicznie przekazy
wanego członkostwa w grupie (dotyczy to n p . kasty czy plemienia, które,
jeśli n a w e t dysponują ideologią wspólnego pochodzenia, nie są w stanie
zademonstrować tej wspólnoty w płaszczyźnie synchronicznej).
* Przedstawione
w
tej części u w a g i
pojęć i mogą być w e f r a g m e n t a c h
stanowią próbę uporządkowania
dyskusyjne.
pewnych
�86
SŁAWOJ S Z Y N K I E W I C Z
W konsekwencji należy zdawać sobie sprawę z dwojakiego r o z u m i e
nia pojęcia „społeczeństwo p l e m i e n n e " . Rozpowszechnione jego szersze
zastosowanie (zwłaszcza w liczbie mnogiej), które zastępuje wychodzące
z użycia określenia „prymitywne", „pierwotne", „przedliterackie" l u b po
dobne, odnosi się do tworów etnicznych o organizacji g r u p o w e j opartej
na członkostwie p r z y p i s a n y m , w t y m także k r e w n i a c z y m . T y m n i e m n i e j
celowe wydaje się wyróżnienie d w u w y m i e n i o n y c h wyżej postaci szeroko
rozumianego społeczeństwa plemiennego, zwłaszcza że dezintegracja rodo
wego i zastępowanie go p l e m i e n n y m (w węższym r o z u m i e n i u , które bę
dzie stosowane również dalej) s t a n o w i ważny proces h i s t o r y c z n y przed
stawiający d l a etnografa ciekawe pole badań. Powyższe nie oznacza, że
taką sekwencję ewolucyjną uważamy za prawidłowość, znane są b o w i e m
społeczności, które n i e były zorganizowane krewniaczo, jednak k w a l i f i
kują się do określenia „plemienne".
Interesujący przykład t a k i e j t r a n s f o r m a c j i o d n a j d u j e m y w h i s t o r i i
Mongołów, dlatego też opisowa część artykułu nie s t a n o w i w zamierze
n i u autora jedynie monograficznego s t u d i u m mongolistycznego. Podjęta
t u t e m a t y k a w i n n a służyć zarówno uporządkowaniu p e w n y c h zastosowań
t e r m i n o l o g i c z n y c h (dotyczy to r o d u i lineażu), wskazaniu na c h a r a k t e r y
styczne cechy niektórych p r z y n a j m n i e j społeczeństw r o d o w y c h (w d a n y m
w y p a d k u g r u p o w a w y m i a n a małżeńska l u b s t r u k t u r a f u n k c j i p o l i t y c z
n y c h czy k u l t o w y c h ) , czy wreszcie określeniu stosunku i n s t y t u c j i społe
czeństwa plemiennego do t r a d y c j i r o d o w y c h , który zwłaszcza w w y p a d k u
ludów pasterskich nasuwać może kłopoty n a t u r y i n t e r p r e t a c y j n e j , jaką
określilibyśmy stopniem rodowości w i c h plemienności. Specyfika histo
ryczna ludów pasterskich wskazuje, że etap p l e m i e n n y charakteryzują
centralizacja władzy politycznej oraz tworzenie zależności t y p u f e u d a l
nego. S y m b o l i k a polityczna tego okresu operuje często pojęciami właści
w y m i społeczeństwu r o d o w e m u , lecz niestety l i t e r a t u r a n a u k o w a okres
ten opisująca czyni często to samo, a to już wymaga k o r e k t y .
Społeczeństwo przechodzące od f o r m y organizacji rodowej do p l e m i e n
nej n a z y w a m y t u t a j p o s t r o d o w y m . W o l n o sądzić, że t e r m i n t e n n i e jest
zbędny, gdyż określa n i e t y l k o konkretną sytuację przejściową, lecz s y
tuację zatracania cech organizacji rodowej w ogóle, nawet jeśli nie koń
czy j e j etap organizacji plemiennej, j a k na to wskazują przykłady p e w
n y c h ludów S y b e r i i .
Podjęty t u temat w y m a g a operowania pojęciem r o d u . Tymczasem l i
t e r a t u r a p r z e d m i o t u o b f i t u j e w przykłady nieostrego jego rozumienia
i nieprecyzyjnego stosowania. N a z y w a się w t e n sposób p r a k t y c z n i e
każdy szerszy zespół l u d z i podtrzymujących tradycję o łączącym i c h p o
krewieństwie, niezależnie od tego czy zespół t e n s t a n o w i wyróżniającą
się grupę w s t r u k t u r z e społecznej, organizującą ją wspólnie z i n n y m i
g r u p a m i tego samego rzędu. T a k więc stosuje się t o określenie również
do współczesnych f o r m f a m i l i j n y c h — zespołów r o d z i n bliżej s p o k r e w n i o -
�87
G R U P Y K R E W N I A C Z E U MONGOŁÓW
n y c h i na tej podstawie integrujących się w działaniach gospodarczych,
społecznych l u b k u l t o w y c h bez przestrzegania jednak k r y t e r i u m k o m p l e t
ności l i n i i pochodzeniowej, co p r o w a d z i do przypadkowego d o b o r u t a k i e
go zespołu wynikającego z bliskości t e r y t o r i a l n e j .
W naszych rozważaniach t e r m i n r ó d będziemy stosowali w znacze
n i u zespołu ludzkiego wyróżnionego następującymi cechami: 1) grupa
krewniacza włączająca wszystkie osoby, które wywodzą się rzeczywiście
l u b teoretycznie o d wspólnego przodka zgodnie z zasadą sukcesji u n i l i nearnej; 2) wspólnym p r z o d k i e m danej g r u p y jest istota rzeczywista l u b
f i k c y j n a , ludzka l u b inna, której t r a d y c j a genealogiczna przypisuje zapo
czątkowanie g r u p y , niezależnie od tego, czy t r a d y c j a ta zawiera dane
o dalszych jeszcze przodkach danego przodka (tzw. genealogia p l e m i e n
na); 3) całkowita i najszersza egzogamia; 4) występowanie f u n k c j i k u l
towej właściwej d l a g r u p y ; 5) istnienie władzy w y k o n y w a n e j najczęściej
przy równoległym występowaniu ciała przedstawicielskiego; 6) j a k o f a
k u l t a t y w n a cecha r o d u — tytuł do posiadania przez jego członków o k r e
ślonych wartości m a t e r i a l n y c h , zwłaszcza w zakresie środków p r o d u k c j i ,
chociaż i c h użytkowanie nie należy do k o m p e t e n c j i samej g r u p y k r e w niaczej; 7) podobnie, ród może kultywować tradycję lokalizacji t e r y t o
r i a l n e j , lecz jego członkowie w zasadzie muszą być przemieszani z człon
k a m i i n n y c h rodów, co w y n i k a z egzogamii; 8) istnienie s y m b o l i i n t e
grujących — t a k i c h j a k nazwa własna, z n a k i wyróżniające (np. oznaki,
pieśni l u b o k r z y k i wojenne); 9) równoległe występowanie w społeczeń
stwie sieci podobnych g r u p składających się w sumie na dane społeczeń
stwo.
1
2
W zasadzie wszystkie w y m i e n i o n e differentia
specifica (z wyjątkiem '
p u n k t u 9) można traktować j a k o symbolikę integrującą, d l a której n i e
z b y t zgodnie z zasadami logicznego postępowania wydzielono p u n k t 8
zbierający m n i e j istotne elementy s y m b o l i k i jedności rodowej. Każdy
z w y m i e n i o n y c h s y m b o l i wchodzi w skład odrębnego k o m p l e k s u k u l t u
rowego (np. religia, zasady zawierania małżeństw itp.) regulowanego spe
c y f i c z n y m i zasadami wspólnymi d l a całego społeczeństwa l u b nawet
jeszcze szerszego kręgu. F a k t , iż i c h p r a k t y c z n a realizacja odbywa się na
szczeblu g r u p y nazwanej rodem, wyróżnia tę grupę jako jednostkę o r
ganizacji społecznej pod w a r u n k i e m wszakże spełnienia w y m o g u ( w l i t e -
1
W t y m z n a c z e n i u pojęcie r o d u często występuje w l i t e r a t u r z e p o l s k i e j . W
n i e s i e n i u zaś do M o n g o l i i
u
współczesnych
Bajtów
w
oraz
tym samym
Chotgojtów
znaczeniu
Władirnircow
zamieszkujących
mówi
Mongolię
o
od
rodzie
(s. 51, 132).
P o d o b n e z a s t o s o w a n i a są b a r d z o l i c z n e , zwłaszcza w l i t e r a t u r z e dotyczącej Buriatów.
Próbą
uporządkowania
tej s y t u a c j i było w p r o w a d z e n i e przez
Petriego
b u r i a c k i m pojęcia „rodu t e r y t o r i a l n e g o " — wspólnoty l o k a l n e j operującej
fikcyjnego
pokrewieństwa p r z y pełnej świadomości b r a k u
k i m i członkami zespołu.
2
P o r . definicje r o d u i lineażu u S o k o l e w i c z , s. 86-88.
na
gruncie
koncepcją
więzów k r w i ze w s z y s t
�88
SŁAWOJ S Z Y N K I E W I C Z
raturze z w y k l e n i e formułowanego, lecz przyjmowanego i m p l i c i t e ) przed
stawionego w o s t a t n i m punkcie — powszechności systemu. Pojawiające
się n i e k i e d y g r u p y quasi-rodowe, nie spełniające zwłaszcza ostatniego
w y m o g u , nie p o w i n n y być określane t y m t e r m i n e m . N i e będziemy zatem
respektowali często w l i t e r a t u r z e występujących zastosowań t e r m i n u
,,ród" niezgodnych z podaną definicją l u b w kontekstach wewnętrznie
sprzecznych .
Drugą grupą wymagającą omówienia jest 1 i n e a ż, który stanowić
może r e z u l t a t wewnętrznego podziału r o d u według zasad genealogicznych
i występować równolegle z rodem, l u b też p r z y jego całkowitym b r a k u .
Cechy charakterystyczne lineażu są n i e m a l identyczne z cechami r o d u ,
ponieważ obie g r u p y powstają na podstawie wspólnego k r y t e r i u m — po
krewieństwa, i spełniają podobne f u n k c j e — integrujące i organizujące
społeczeństwo. Mogą to być również f u n k c j e polityczne, jeśli nie k o n k u
rują t u inne silniejsze, niekrewniacze g r u p y organizacji społecznej. L i neaż jest ex definitione
mniejszą grupą od r o d u (jeśli z n i m współwystępuje), chociaż jego głębokość genealogiczna może sięgać przodka rodu.
Jeśli jednak m a m y do czynienia ze społeczeństwem o hierarchicznej orga
nizacji lineaży różnych szczebli, d l a najmniejszych — o głębokości jedne
go nawet l u b p a r u pokoleń — należałoby stosować określenie podlineażu
albo lineażu minimalnego. W parze ze znacznym zmniejszeniem g r u p y
idzie b o w i e m z w y k l e ograniczenie atrybutów i f u n k c j i właściwych lineażowi. Na przykład m i n i m a l n y lineaż, wokół którego t w o r z y się k o r p o r a
cyjna grupa, zwana wielką rodziną, p r a k t y c z n i e nie m a nazwy własnej
(patronimiczne określenie dotyczy raczej r o d z i n y i nie obejmuje człon
kiń lineażu w y d a n y c h za mąż) a n i najczęściej i n n y c h s y m b o l i i d e n t y f i k u
jących, zachowuje wszakże n i e k i e d y własny k u l t (zwany czasem k u l t e m
r o d z i n n y m ) i władzę ograniczoną n i e m a l wyłącznie do i n i c j a t y w k u l t o
w y c h , zapisów genealogicznych czy decyzji w zakresie sukcesji majątko
wej. Natomiast władza dotycząca działań gospodarczych, organizacji pracy
i t p . odnosi się już do rodziny, a nie lineażu (chociaż może być w y k o n y
wana przez tę samą osobę).
Użyteczność pojęcia lineażu polega na precyzyjniejszym wyróżnianiu
genealogicznych podziałów wewnątrzrodowych, w w y p a d k u zaś k i e d y
ród n i e występuje, na dokładniejszym r o z u m i e n i u krewniaczego charak
t e r u organizacji społeczeństwa, opartego wówczas na zasadzie segment a r n e j , n i e zaś r o d o w e j . Występujące z w y k l e w definicjach lineażu s t w i e r
dzenie, iż minione generacje danego lineażu stanowią jego składnik
3
3
Takie
opracowań
zastosowania
pojawiają
się n i e s t e t y w
znacznej
dotyczących s y s t e m u społecznego Mongołów. Z
części
podstawowych
kolei w
literaturze r a
d z i e c k i e j n i e c z y n i się żadnego rozróżnienia między r o d e m i lineażem. Np. W j a t k i n a
identyfikuje
oba r o d z a j e
łeczeństwa mongolskiego
grup, n a dodatek
niesłusznie odnosi pojęcie r o d u
do spo
i b u r i a c k i e g o z przełomu X I X i X X w i e k ó w (1969, s. 44, 52)
nazywając r o d e m zespół k r e w n y c h albo rozrośniętą rodzinę.
�G R U P Y K R E W N I A C Z E U MONGOŁÓW
89
równorzędny z generacjami żyjącymi, odnosi się nie t y l k o do k u l t o w y c h
f u n k c j i tej g r u p y ( k u l t przodków), lecz także d e l i m i t u j e te granice. Przod
kowie żyjącej części lineażu zajmują w j e j pamięci z i n d y w i d u a l i z o w a n e
miejsce (czemu z w y k l e towarzyszy znajomość imienia i pozycji genealo
gicznej), w przeciwieństwie do amorficznej i nieistotnej d l a h i s t o r i i g r u p y
s u m y przodków w s z y s t k i c h członków danego rodu. W konsekwencji, ży
jący członkowie lineażu określani są na t y l e z i n d y w i d u a l i z o w a n y m i ter
m i n a m i pokrewieństwa, b y p r z y n a j m n i e j precyzyjnie oznaczyć linię bocz
ną, do której należą. Z w y k l e też stosowanie t e r m i n o l o g i i pokrewieństwa
zamyka się w granicach lineażu, zastosowania zaś szersze mają charak
ter honoryfikujący l u b f i k c y j n y . Jednakże poziom amorficzności l u b k o n
kretności m i n i o n y c h pokoleń podlega s t o p n i o w a n i u i występują nieraz
p r z y p a d k i , których i n t e r p r e t a c j a nasuwa wątpliwości.
Określając zatem lineaż odwołamy się do powyższego określenia r o d u ,
wprowadzając konieczne uściślenia. A d 1 i 2 — p r z o d k i e m lineażu jest
zawsze k o n k r e t n a osoba, człowiek rzeczywiście żyjący w przeszłości, od
którego pochodzenie może być genealogicznie wykazane. A d 3 — lineaż
jest grupą egzogamiczną, lecz najszerszą grupą egzogamiczną może być
wówczas, g d y nie występują większe g r u p y krewniacze (np. rody), c z y l i
w t y c h t y l k o p r z y p a d k a c h , gdy spokrewnione lineaże nie tworzą zintegro
wanej g r u p y . A d 5 — władza w y k o n y w a n a w lineażu może być s p r a w o
wana w sposób odformalizowany, dotyczyć ograniczonego zakresu s p r a w
i łączyć się z f u n k c j a m i k u l t o w y m i , ale też może to być władza o szero
k i c h p r e r o g a t y w a c h i p o l i t y c z n y m znaczeniu, jeśli organizacji lineażowej
nie towarzyszy rodowa. A d 8 — symbole właściwe lineażowi będą o d
mienne od s y m b o l i rodowych, p r z y czym na t y m prawdopodobnie pozio
mie wystąpią znaki własnościowe. A d 9 — p u n k t t e n zasługuje n a szcze
gólne podkreślenie z t e j racji, że w każdym społeczeństwie można w y
różnić p r z y n a j m n i e j m i n i m a l n e lineaże, jeśli t y l k o jego przedstawiciele
zachowują rudymentarną pamięć genealogiczną. Tymczasem organizacja
lineażowa właściwa jest j e d y n i e niektórym społeczeństwom.
K o m e n t a r z a w y m a g a kwestia r o d o w o d u lineażu, rzadko b o w i e m spo
t y k a m y się z występowaniem równorzędnych lineaży wzajemnie obcych
wobec siebie, najczęściej zaś m a m y do czynienia z zespołami lineaży
spokrewnionych. Wówczas mają one niejako d w u przodków: właściwego,
który jest założycielem lineażu, oraz krańcowego, który s t a n o w i wspólny
p u n k t wyjściowy dla zespołu bliskich lineaży u t w o r z o n y c h w w y n i k u
oddzielania się k o l e j n y c h l i n i i genealogicznych na coraz niższych pozio
m a c h generacyjnych. Jeśli podział następuje symetrycznie i bezustannie
wzdłuż l i n i i zapoczątkowanych przez każdego krewnego uprawnionego
do sukcesji pokrewieństwa (mężczyznę w społeczeństwach p a t r y l i n e a r nych), m a m y do czynienia z systemem segmentarnym. Rezultatem t a k i e
go podziału jest zespół równorzędnych pod względem statusu lineaży o tej
samej głębokości genealogicznej. Podlegają one p r a w u segmentarnej opo-
�90
SŁAWOJ S Z Y N K I E W I C Z
zycji, zgodnie z którym stopień współpracy i społecznej bliskości określa
n y jest względną odległością wspólnego przodka. I m głębsza jest genea
logia lineaży znajdujących się n p . w k o n f l i k c i e , t y m szerszy będzie d l a
n i c h krąg sojuszniczych lineaży. Jeśli natomiast w opozycji znajdzie się
lineaż (lub i c h grupa) całkowicie obcy pochodzeniowo, wówczas solidar
nie występuje cały zespół lineaży wywodzących się od wspólnego p r z o d
k a krańcowego (czyli w p e w n y c h sytuacjach ród). T a k i system s p o t y
k a n y jest w społecznościach bez centralnej władzy politycznej i n t e g r a l
nie związanej z d a n y m systemem społecznym, a więc nie narzuconej
z zewnątrz .
D r u g i ze znanych systemów lineażowych t w o r z y się według zasady
stosu pacierzowego polegającej na i s t n i e n i u głównego lineażu, o d którego
w d o w o l n y c h miejscach odgałęziają się inne podlegające również dalszym
podziałom. System t a k i n i e m a wewnętrznej s y m e t r i i i jest zhierarchizo
w a n y , p r z y c z y m główny lineaż zajmuje najwyższą pozycję prestiżową.
Jest on właściwy społeczeństwom, w których występuje wartość niepo
dzielna (np. władza dziedzicznego przywódcy politycznego l u b r e l i g i j n e
go) przekazywana wyłącznie w c e n t r a l n y m lineażu.
Powyższe u w a g i będą niezbędne d l a analizy g r u p k r e w n i a c z y c h spo
t y k a n y c h w M o n g o l i i . P o d s u m u j m y zatem powyższe ustalenia. Przez l i
neaż rozumie się wszelką unilinearną grupę krewniaczą, której przodek
był osobą rzeczywistą, podobnie j a k i osoby łączące przodka z każdym
żyjącym członkiem lineażu. I n n y m i słowy, do m i a n a lineażu aspiruje
każda grupa, która jest w stanie k o n k r e t n i e (imiennie) zademonstrować
genealogiczną historię s w y c h członków prowadzącą do wspólnego p r z o d
ka. P r z y j m u j e się występowanie w i e l o s t o p n i o w y c h lineaży — od m a k s y
m a l n y c h d o m i n i m a l n y c h , powstałych w w y n i k u k o l e j n y c h podziałów i o d
powiadających t r a d y c j i genealogicznej w i e l k i e j rodziny. Z k o l e i ród,
według powszechnego rozumienia, oznacza każdą pozostałą unilinearną
grupę krewniaczą o wspólnym p r z o d k u , który j e d n a k nie był s k o n k r e t y
zowaną postacią ludzką. W t e n sposób ród pozostaje mało precyzyjną
nazwą, której desygnaty t r u d n o odróżnić z jednej s t r o n y od f r a t r i i u w a
żanej za rozrośnięty ród, z d r u g i e j zaś od lineażu, ponieważ różni je t y l
ko sprawa drugorzędnej nieraz r a n g i — historyczności przodka, ponadto
zaś p r z y j m u j e się, iż ród może być rozrośniętym lineażem.
Wcześniej podkreślaliśmy konieczność rozróżniania między grupą r o
dową a grupą pochodzeniową, która z w y k l e nie w y k a z u j e żadnego stopnia
i n t e g r a c j i wewnętrznej i s t a n o w i jedynie zespół osób połączonych poczu
ciem więzi pokrewieństwa bez żadnego odniesienia do m a k r o s t r u k t u r y
społecznej. Wskazaliśmy, że jeśli ród m a być pojęciem o p e r a c y j n y m i teo
retycznie i s t o t n y m , w i n i e n odnosić się do g r u p k r e w n i a c z y c h właściwych,
4
4
P o r . B o h a n n a n , s. 301. P o d o b n e s y s t e m y zostały opisane
s k i c h m. i n . p r z e z E v a n s - P r i t c h a r d a oraz F o r t e s a .
d l a ludów
afrykań
�G R U P Y K R E W N I A C Z E U MONGOŁÓW
91
c z y l i odpowiednio silnie z i n t e g r o w a n y c h . Znacznie j e d n a k kłopotliwszą
rzeczą jest wyznaczenie g r a n i c y między r o d e m i lineażem.
Realność p r z o d k a nie w y d a j e się być k r y t e r i u m właściwym, ponieważ
zdarzają się n a w e t genealogie plemienne sięgające do osób za realne
u z n a w a n y c h (np. Noego u Turków środkowoazjatyckich), p r z y czym b r a k
podstaw do zakwestionowania realności osób zamieszczonych w ogniwach
pośrednich. U ludów pasterskich zdarza się, że t r a d y c j a genealogiczna
jednoczy różne plemiona egzemplifikując poszczególne ogniwa i m i o n a m i
przodków (być może nie istniejących osób, lecz w r o z u m i e n i u d e f i n i c j i
r e a l n y c h , gdyż d e m o n s t r o w a n y c h imiennie). Ciąg t a k i może być u k o r o n o
w a n y , j a k u Mongołów, p r z o d k i e m n i e r z e c z y w i s t y m — m i t o l o g i c z n y m
zwierzęciem. N i e m n i e j któryś z jego potomków, n i e j e d n o k r o t n i e p i e r w
szy, będzie musiał być u z n a n y za realnego, a stanie się to n a poziomie
chronologicznie jeszcze wcześniejszym niż początek maksymalnego line a
żu czy rodu. Stajemy wówczas przed koniecznością uznania, że m a m y do
czynienia ze społeczeństwem bezrodowym, złożonym wyłącznie z l i n e a
ży i głębokiej t r a d y c j i genealogicznej wyznaczającej linię, po której stop
n i o w o przesuwa się w dół przodek maksymalnego lineażu i t y m s a m y m
granica egzogamii. Jednak wówczas, g d y b r a k dowodów na takie przesu
wanie, c z y l i w s y t u a c j i występowania względnie stałych g r u p o n i e z m i e n
n y m p r z o d k u m i m o m i j a n i a k o l e j n y c h pokoleń, należy uznać, że są to
g r u p y o cechach r o d u . Będzie to z w y k l e najszersza grupa egzogamiczna
jednocząca spokrewnione lineaże, j e j p r z o d k i e m zaś nieraz k o n k r e t n a p o
stać historyczna. W p r a w d z i e g r u p a taka k w a l i f i k u j e się również do m i a
na lineażu maksymalnego, lecz jest ona jednostką innego rzędu i o i n
n y c h f u n k c j a c h niż wchodzące w j e j skład lineaże (najszersza egzogamia,
niepodzielność wspólnych wartości, najszerszy zakres i n t e g r a c j i poprze
dzający szczebel plemienia). M u s i więc być naszym zdaniem pojęciowo
wyodrębniona od lineażu i przyrównana do rodu. Jest to propozycja n a
rzucająca się w w y n i k u i n t e r p r e t a c j i materiału mongolskiego. Być może
k o m p l i k u j e ona jednoznaczność g r a n i c y zakresów obu pojęć, lecz zgodna
jest z p r z y j m o w a n y m na ogół stanowiskiem, że rozrośnięty lineaż prze
kształca się w ród. D o t y c z y ona właśnie owego jakościowego przekształ
cenia. Na materiale m o n g o l s k i m można w p r a w d z i e zademonstrować, iż
takiej zmianie towarzyszy proces odrealniania przodka rzeczywistego p o
legający na jego stopniowej sakralizacji ( l u b mitologizacji), lecz nie b y
libyśmy skłonni uznawać tego za istotne k r y t e r i u m ze względu na jego
nieprecyzyjny, narastający charakter. W tej s y t u a c j i będziemy posługi
w a l i się pojęciem „ r ó d " w znaczeniu u n i l i n e a r n e j i najszerszej w d a n y m
społeczeństwie egzogamicznej g r u p y krewniaczej wywodzącej pochodze
nie o d wspólnego — raczej odległego — przodka, która — jeśli t o w a r z y
szy j e j organizacja lineażowa — s t a n o w i najszerszy zespół s p o k r e w n i o
n y c h lineaży i która jest powtarzalną w d a n y m społeczeństwie instytucją.
Z powyższego w y n i k a , że rozróżnienie między r o d e m i lineażem n a -
�92
SŁAWOJ S Z Y N K I E W I C Z
biera szczególnego znaczenia w p r z y p a d k u i c h łącznego występowania,
i że daleko istotniejszą kategorią jest grupa krewniacza, której poszcze
gólne szczeble różnią się między sobą raczej ilościowo' niż jakościowo.
Na dodatek w społeczeństwie zorganizowanym z w i e l o s t o p n i o w y c h g r u p
k r e w n i a c z y c h c z y n n i k i demograficzne powodują z upływem czasu k o r e k
tę s t r u k t u r y prowadzącą n p . do podziału wynoszącego lineaż do r a n g i
rodu.
Definicja g r u p y krewniaczej wydaje się nie nasuwać trudności p r z y
zastrzeżeniu, że nie będzie ona m y l o n a z grupą pochodzeniową. Omówie
nia w y m a g a jednak pojęcie „korporacyjnej g r u p y k r e w n i a c z e j " . Obejmuje
ono takie f o r m y organizacyjne, które wprowadzono do l i t e r a t u r y etno
graficznej pod nazwą „kompromisowej g r u p y k r e w n i a c z e j " (Murdock),
„patronymii" ( K o s w e n ) l u b „rezydencyjnej g r u p y k r e w n i a c z e j " . W y c h o
d z i m y z założenia, że każda l u b n i e m a l każda g r u p a krewniacza jest
w jakimś s t o p n i u k o r p o r a c y j n a w t r a d y c y j n y m r o z u m i e n i u słowa, tzn.
dysponuje p e w n y m zespołem wartości, którymi zarządza. W przeciw
n y m w y p a d k u n i e będzie u s p r a w i e d l i w i o n a j e j powtarzalność w s t r u k t u
rze społecznej i n i e będzie ona grupą krewniacza, lecz pochodzeniową.
Z k o l e i wartości k o r p o r a c y j n e a d m i n i s t r o w a n e są w i m i e n i u całej g r u p y
krewniaczej, lecz z w y k l e z wyłączeniem t y c h j e j członków, którzy należą
do płci nielinearnej i na ogół tracą z nią rezydencjonalny k o n t a k t po za
w a r c i u małżeństwa. O w e wartości p r a k t y c z n i e realizują się przez i c h k u l
tywację w zespołach współrezydujących i są n i e k i e d y (zwłaszcza ekono
miczne) delegowane do jednostek najmniejszych, t z n . poszczególnych r o
dzin. Rodzina zaś nie jest grupą krewniacza, gdyż włącza małżonków
pochodzenia obcego i wyłącza własnych członków zawierających małżeń
stwo w obcej grupie. N i e m n i e j małżonkowie obcego pochodzenia dzia
łają n a rzecz k o r p o r a c y j n y c h interesów g r u p y , z którą zamieszkują, są
j e j r e z y d e n c y j n y m i i w p e w n y c h aspektach społecznymi członkami. Z t e
go względu właściwe będzie rozciągnięcie także na n i c h pojęcia g r u p y
k o r p o r a c y j n e j , w t y m w y p a d k u krewniaczej, gdyż są o n i s k o n c e n t r o w a
n i wokół t r z o n u właściwej g r u p y krewniaczej. T y p o w y m przykładem
t a k i e j g r u p y najniższego szczebla jest właśnie rodzina. Będzie ona zawsze
zbudowana wokół m i n i m a l n e g o lineażu. K o r p o r a c y j n a grupa krewniacza
różni się zatem od właściwej g r u p y krewniaczej t y m , że włącza małżon
ków członków t e j ostatniej, jeśli stale zamieszkują wspólnie.
5
Poniżej p r z e d s t a w i a m y zestawienie pojęć i s t o t n y c h d l a s t r u k t u r y spo
łeczeństwa rodowego w r o z u m i e n i u stosowanym w n i n i e j s z y m a r t y k u l e .
G r u p a k r e w n i a c z a — zespół osób występujący j a k o z i n t e g r o
w a n a jednostka w s t r u k t u r z e złożonej z podobnych zespołów, operująca
5
W
z a s a d z i e pojęcie p a t r o n y m i i o d p o w i a d a j e d y n i e k o r p o r a c y j n e m u
natomiast dla rodu j a k o grupy korporacyjnej proponuje
( K r i u k o w ) pojęcie „wspólnoty
rodowej".
lineażowi,
się w l i t e r a t u r z e , r a d z i e c k i e j
�G R U P Y K R E W N I A C Z E U MONGOŁÓW
93
pokrewieństwem j a k o ideologicznym uzasadnieniem i n t e g r a c j i i k o n k r e t
ną zasadą regulującą sposób n a b y w a n i a p r a w członkowskich uzależnioną
od akceptacji wspólnego przodka, a także dysponująca zespołem wartości
ekonomicznych l u b ideologicznych j e j t y l k o właściwych.
G r u p a k r e w n i a c z ą k o r p o r a c y j n a — zlokalizowana g r u p a
krewniaczą o bardzo w y s o k i m poziomie i n t e g r a c j i dysponująca k o n k r e t
n y m i a t r y b u t a m i jedności, głównie n a t u r y ekonomicznej (np. środki p r o
d u k c j i , t e r y t o r i u m ) , których użytkowanie zapewnia kontynuację odręb
ności g r u p y . W w y p a d k u gdy z i c h użytkowania wyłączeni są członkowie
nie rezydujący wspólnie ze względu na egzogamię, na i c h miejsce g r u p a
włącza małżonków stałych rezydentów m i m o obcości i c h pochodzenia.
G r u p a p o c h o d z e n i o w a — zespół osób połączonych świadomoś
cią unilinearnego pochodzenia od wspólnego, n a w e t nieokreślonego p r z o d
ka, który to zespół poza t y m nie m a cech p o w t a r z a l n e j g r u p y w s t r u k t u
rze społecznej.
Linia pochodzeniowa
— sprecyzowany ciąg genealogiczny
prowadzący do określonego przodka wspólnego d l a jakiegoś zespołu osób.
L i n e a ż — unilinearną grupa krewniaczą składająca się z osób, któ
re powiązane są r z e c z y w i s t y m pochodzeniem od realnie istniejącego
przodka za pośrednictwem więzi genealogicznych u t r z y m y w a n y c h w pa
mięci i podlegających demonstracji.
L i n e a ż m a k s y m a l n y — lineaż w systemie segmentarnym, zło
żony z k i l k u m n i e j s z y c h lineaży akceptujących tę wspólnotę na wzór p o
dobnych wspólnot lineażowych w ramach tego samego konkretnego ukła
d u segmentarnego.
L i n e a ż m i n i m a l n y — najmniejszy lineaż nie mający a t r y b u
tów odrębnej j e d n o s t k i wchodzącej w skład systemu lineażowego.
Lineaż podstawowy
— najmniejszy lineaż w systemie seg
m e n t a r n y m , którego odrębna pozycja w zespole lineaży została społecz
nie uznana i podkreślona elementami obrzędowymi oraz symboliką, s t a
nowiący jednostkę systemu lineażowego.
R ó d — unilinearną i najszersza w d a n y m społeczeństwie egzogamiczna g r u p a krewniaczą wywodząca pochodzenie od wspólnego (raczej o d
ległego) przodka, która — jeśli towarzyszy j e j organizacja lineażowa —
stanowi najszerszy zespół s p o k r e w n i o n y c h lineaży.
Z e s p ó ł k r e w n y c h — grono osób powiązanych pokrewieństwem
l u b p o w i n o w a c t w e m z k o n k r e t n y m człowiekiem bez jednoczącego i c h
w wyodrębnioną grupę poczucia wyłączności wspólnego pochodzenia.
2. S P O R Y O R Ó D
MONGOLSKI
Na temat r o d u w p r z e d i m p e r i a l n y m społeczeństwie m o n g o l s k i m w y
p o w i a d a l i się językoznawcy, h i s t o r y c y i etnografowie. Jego istnienie k w e
stionował t y l k o etnograf (Bacon) sugerując występowanie z w a r t e j h i e -
�94
SŁAWOJ S Z Y N K I E W I C Z
r a r e h i i g r u p o w e j o d r o d z i n y do plemienia z pominięciem r o d u , nie dając
jednak wyjaśnienia, na j a k i m szczeblu g r u p y krewniacze zastępowane są
p l e m i e n n y m i , j a k również tego, czy jest t o przejście w nową strukturę
polityczną, czy też plemię s t a n o w i ukoronowanie h i e r a r c h i i g r u p k r e w
niaczych. I n n i natomiast albo pojęcie r o d u stosowali bardzo rozciągliwie,
albo też dążąc do jego sprecyzowania p o d t r z y m y w a l i stan niejasności d o
tyczący k o m p o z y c j i grupowej społeczeństwa i jego- ewentualnego c h a r a k
t e r u rodowego.
Odpowiedzi na pytanie, jakie g r u p y krewniacze funkcjonowały w śre
dniowiecznej M o n g o l i i , należy szukać głównie w Tajnej historii
Mongołów
(dalej cytowana jako T H M ) oraz w kronice Raszid ed-Dina. Źródła te
dostarczają i n f o r m a c j i odnoszących się w zasadzie do X I I I w i e k u . Obszer
nej analizy tego materiału, wykraczającej daleko poza sformułowane t u
zagadnienie, dokonał Władimir cow i jego praca zachowała do dziś o l b r z y
mią wartość. Materiał t e n poddany był również analizie przez autorkę
amerykańską Bacon w porównawczym s t u d i u m euro-azjatyckich s t r u k
t u r społecznych. W y m i e n i e n i a u t o r z y p r z e d s t a w i l i skrajnie odmienne s u
gestie. Władimircow nazywa r o d e m oboy wszystkie opatrzone e t n o n i m e m
g r u p y nie zasługujące na miano p l e m i e n i a i przypisuje r o d o w i takie m .
i n . cechy, j a k agnatyczna sukcesja, egzogamia, lokacja t e r y t o r i a l n a , spec
j a l n y k u l t oraz i n s t y t u c j a zemsty r o d o w e j jako wskaźnik solidarności .
W zgodzie z sytuacją dokumentowaną przez źródła Władimircow uważa,
że w X I I I w i e k u proces dezintegracji rodów był już daleko posunięty
i towarzyszyło m u powstawanie g r u p o f u n k c j a c h p o l i t y c z n y c h tworzą
cych się n a podstawie zależności feudalnych, w których pokrewieństwo,
było jedynie wtórną siłą integrującą.
6
Z k o l e i Bacon uważa, iż w społeczeństwie m o n g o l s k i m r o d y n i e i s t n i a
ły i istnieć nie mogły, gdyż było ono zorganizowane na zasadzie „ple
miennego pokrewieństwa genealogicznego". Zgodnie z nią najszerszą g r u
pą f i k c y j n y c h k r e w n y c h jest plemię dysponujące wspólną genealogią
i dzielące się według schematu segmentarnego n a podpiemiona, gałęzie,
lineaże i rodziny. Podział t e n — zresztą niejako z założenia — m a być
mało precyzyjny, gdyż realizuje się dość dowolnie na continuum
prowa
dzącym od r o d z i n y jako f o r m y wyjściowej do plemienia. Wszystkie g r u p y
powstające między t y m i e k s t r e m a m i muszą być płynne, t a k b y mogły
łatwo przystosowywać się (m. i n . adaptować swoją interpretację genea
logiczną) do zmian p o l i t y c z n y c h i t e r y t o r i a l n y c h . Z tego względu poszcze
gólne i c h f o r m y nie są wyróżniane terminologicznie i noszą wspólnie
6
„Typowy związek k r e w n y c h b i o l o g i c z n y c h
agnatycznego
oparty
n a zasadzie
oraz egzogamii, związek p a t r i a r c h a l n y z p e w n y m i
pokrewieństwa
tylko cechami prze
żytkowych stosunków k o g n a t y c z n y c h , z indywidualną gospodarką, l e c z ze wspólnotą
terenów p a s t w i s k o w y c h , przewidujący
przy
zachowaniu
określonych p r a w
p e w n e szczególne p r a w a
dla starszego,
z e m s t y i s p e c j a l n y m k u l t e m " (Władimircow, s. 58).
związek
d l a młodszego s y n a
zjednoczony
instytucją
�95
G R U P Y K R E W N I A C Z E U MONGOŁÓW
z p l e m i e n i e m nazwę óboy. (Stąd też pochodzi nazwa ta k określonej s t r u k
t u r y społecznej, przyjęta przez autorkę dla w s z y s t k i c h podobnych p r z y
padków również poza światem m o n g o l s k i m ; Bacon, s. 129-130). W t e j
koncepcji, właściwie odrzucającej występowanie s t r u k t u r y r o d o w e j , opory
wzbudza n i e t y l k o równorzędne t r a k t o w a n i e g r u p krewniaćzych (lineaż)
z k o r p o r a c y j n y m i (rodzina) i czysto p o l i t y c z n y m i (plemię), lecz również
jej niezgodność z f a k t a m i .
!
Lineaż m i n i m a l n y u Mongołów, wokół którego k o n c e n t r u j e się w i e l k a
rodzina, może być uznany za replikę g r u p krewniaćzych wyższego szcze
bla z d w o m a i s t o t n y m i zastrzeżeniami — nie m a on n a z w y własnej oraz
przypisuje ważną rolę sukcesji m i n o r a l n e j (o c z y m dalej). Bacon t w i e r
dzi, iż w i e l k a rodzina stanowiła podstawę organizacji społecznej M o n g o l i i
średniowiecznej, z której wyrastały j e d n o s t k i t y p u lineażu i plemienia.
Jeśli twierdzenie to rozumieć w t e n sposób, że na organizacji r o d z i n y
wzorowały się inne k o r p o r a c y j n e g r u p y krewniacze, to nie będziemy
w stanie go zweryfikować ze względu n a b r a k materiałów (niezależnie od
zastrzeżeń w y m i e n i o n y c h wyżej). Jednakże można dowieść, że w społe
czeństwie t y m istniał wyraźny k o n t r a s t między strukturotwórczą rolą r o
d z i n y i lineażu, a wcześniej także r o d u , nie mówiąc już o powstających
na i c h miejsce g r u p a c h p o l i t y c z n y c h i w o j s k o w y c h . N i e były one odwzo
r o w a n i e m organizacji r o d z i n y . Twierdzenie Bacon w y d a j e się t y m b a r
dziej wątpliwe, że wyjaśnianie f o r m krewniaczej organizacji wychodzące
od r o d z i n y , a nie od zasady sukcesji, zostało w etnologii zakwestionowane
jako mało owocne.
Bacon operuje pojęciem „genealogii p l e m i e n n e j " jako głównym w y
znacznikiem poczucia przynależności g r u p o w e j , co m u s i m y poddać w wąt
pliwość n i e odrzucając samego występowania t a k i e j genealogii.
Tajna
historia podaje listę 12 przodków poprzedzających bezpośredniego zało
życiela l i n i i Czyngis-chana (którego w dalszych w y w o d a c h u z n a m y za
przodka r o d u ) , otwieraną przez parę zwaną Szary W i l k i Piękna Łania.
W i e m y jednak, że już w X I V w i e k u Raszid e d - D i n ( I s. 80) w y p r o w a d z a
pochodzenie władców mongolskich oraz i n n y c h ludów t u r e c k i c h w prostej
l i n i i od Noego, k r o n i k i zaś okresu nowożytnego od legendarnych wład
ców i n d y j s k i c h sprzed setek tysięcy l a t . M i t genealogiczny jest w t y m
w y p a d k u niezależny od genealogii g r u p krewniaćzych i służy h o n o r y f i k a c j i l i n i i panującej oraz każdorazowo odpowiada o b i e g o w y m koncep
cjom ideologicznym — szamańskiej, muzułmańskiej (powstałej na dworze
Mongołów irańskich) oraz b u d d y j s k i e j . Inną wersją poglądu o genealogii
plemiennej jest błędne przekonanie K r a d e r a (s. 321-322), iż każdy M o n
goł uważał się za spokrewnionego z Czyngis-chanem i mógł wyprowadzić
od niego swe pochodzenie. W istocie dotyczyło to t y l k o a r y s t o k r a c j i chał7
7
D l a potrzeb
potoczystości
średniowieczny ( r e p r e z e n t o w a n y
(reprezentowany
wykładu
wprowadzamy
umowny
podział n a
okres
p r z e z źródła z X I I I i X I V w i e k ó w ) oraz nowożytny
p r z e z k r o n i k i X V I I i X V I I I wieków).
�96
SŁAWOJ S Z Y N K I E W I C Z
chaskiej i quasi-rodowej g r u p y pochodzeniowej nowożytnych Bordżiginów. Był to już c z w a r t y etap imitologizacji genealogii, również w s w o i m
założeniu ideologiczny ze względu na cześć religijną, którą zaczęto ota
czać osobę chana, b y wynieść jego potomków do pozycji altan uruy —
złotego r o d u .
Bacon odrzuca symbolikę, k u l t i egzogamię jako elementy towarzyszą
ce g r u p i e krewniaczej. Symbolikę przypisuje g r u p o m w o j s k o w y m (buńczuki), ceremonie k u l t o w e jedynie rodzinie, egzogamię zaś zakresowi pa
mięci genealogicznej. Ponadto odmawia Mongołom konsekwentnie p a t r y linearnej sukcesji pokrewieństwa proponując na to miejsce „asymetrycz
ną ambilinealność", tzn. dwulinearność z przewagą l i n i i ojcowskiej (s. 4851, 58-65, 107). Są to zasadnicze elementy a r g u m e n t a c j i a u t o r k i przeciwko
i s t n i e n i u rodu. P r z y p o m n i j m y , że opiera się ona na m a t e r i a l e z X I I I - X I V
wieków, który już przez Władimircowa został uznany za źródło do ana
l i z y kształtowania się stosunków f e u d a l n y c h niszczących poprzednią orga
nizację g r u p krewniaćzych. N i e p o w i n n o zatem dziwić występowanie
i nawet dominacja s y m b o l i k i wojskowej, t y m n i e m n i e j można również
znaleźć ślady tego, co mogło być symboliką rodową. Tę kwestię zosta
w i a m y jednak na później.
Sytuacja „postrodowa" wyrażająca się w przekształceniu g r u p y k r e w
niaczej w polityczno-wojskową, operującą częściowo ideologią solidarności
krewniaczej, zadecydowała również o nieporozumieniu t e r m i n o l o g i c z n y m
dotyczącym pojęć obóy i yasun. Potrzeba i c h zdefiniowania nasunęła
p e w n y m a u t o r o m ze środowiska językoznawców sugestię przyporządko
w a n i a i c h t y m d w u g r u p o m — rodowej i postrodowej, m i m o że ta ostat
nia najprawdopodobniej żadnego wyróżnienia terminologicznego nie w y
maga (przynajmniej jeszcze w X I I I w i e k u ) . S t a n o w i b o w i e m r e z u l t a t ewo
lucyjnego r o z w o j u r o d u , czy też zakłócenia w t y m r o z w o j u , i chętnie
przez samych Mongołów widziana była jako jego k o n t y n u a c j a celem
p o d t r z y m a n i a więzi płynących z solidarności k r e w n y c h . Świadczy o t y m
p o l i t y k a Czyngis-chana zachowująca fikcję t r a d y c j i krewniaczej w g r u
powej organizacji zmilitaryzowanego społeczeństwa. T e r m i n y d l a g r u p
krewniaćzych (a także niektóre e t n o n i m y ) zachowały się w użyciu jeszcze
długo po z a n i k u t y c h g r u p i oznaczały już zupełnie inne elementy s t r u k
t u r y społecznej. Z a t e m to, co było odstępstwem od n o r m y , starało się
f i k c y j n i e w tej n o r m i e utrzymać przez kontynuację zewnętrznego j e j
a t r y b u t u , j a k i m była nazwa.
K o n t r o w e r s j a dotycząca zakresów znaczeniowych terminów obóy i yasun
ma u swego podłoża również założenie (przynajmniej u niektórych auto
rów), że oba odnosić się muszą do konkretów s t r u k t u r y społecznej, c z y l i
do zbiorowości l u d z k i c h . Zarówno jeden, j a k i d r u g i odnoszony b y w a do
r o d u , lecz t y l k o Bacon stawia między n i m i znak równości . Władimircow
8
8
W r o z u m i e n i u B a c o n , (s. 116), która o d r z u c a występowanie r o d u u Mongołów,
oba t e r m i n y miały odnosić się do dowolnego u g r u p o w a n i a
krewniaczego. Autor
tych
�97
G R U P Y K R E W N I A C Z E U MONGOŁÓW
i K o t w i c z uważają, że t y l k o jeden z n i c h dokładnie określa grupę rodową,
d r u g i zaś ma być s y n o n i m e m wprawdzie, lecz daleko m n i e j p r e c y z y j
n y m . T a k więc Władimircow uznaje oboy za odpowiednik r o d u oraz jego
odgałęzień, c z y l i zgodnie z naszą terminologią — lineaży (s. 58, 71), n a
tomiast yasun za „zespół k r e w n y c h agnatów" (s. 46). Z k o l e i K o t w i c z
(1948, s. 160-162) wychodząc z f a k t u , że g r u p y określane w Tajnej
historii
jako oboy stanowią w istocie zespoły wojskowo-polityczne o zróżnicowa
n y m składzie pochodzeniowym, uważa je za luźną jednostkę s t r u k t u r y
społecznej przyjmując jednocześnie, że yasun odpowiada rodowej grupie
krewniaczej. Podobne stanowisko zajmuje również Kałużyński (1970,
s. 180, 1970a, s. 40). Jesteśmy skłonni sądzić, że o p i n i a Władimircowa n a j
lepiej oddaje stan f a k t y c z n y przyjmując, że zastrzeżenia Kotwiczą d o
tyczą okresu rozkładu organizacji rodowej, c z y l i s y t u a c j i , k i e d y na j e d
n o s t k i t y p u r o d u nałożyły się feudalno-wojskowe g r u p y stosujące rodowe
e t n o n i m y . Tajna historia w y d a j e się nie pozostawiać co do tego wątpli
wości stosując oboy w znaczeniu g r u p y l u d z i o wspólnym p r z o d k u . N a
tomiast yasun n i e jest pojęciem z zakresu s t r u k t u r y społecznej, n i e odnosi
się b o w i e m do f o r m a l n i e określonej j e d n o s t k i podziału społecznego, cho
ciaż obejmuje zespół l u d z i mogący się z taką jednostką pokrywać. Z n o w u
wydaje się, że Władimircow właściwie uchwycił znaczenie tego t e r m i n u
(chociaż zabrakło m u konsekwencji, gdyż n i e k i e d y stosuje go w znaczeniu
„ród", por. s. 137). P r e c y z y j n i e j d e f i n i u j e t o pojęcie K r a d e r (s. 324) j a k o
„konceptualizację wspólnego patrylinearnego pochodzenia i związku ag9
slów, wychodząc z i n n y c h przesłanek, również
wypowiadał
opinią o i d e n t y c z n y m
z n a c z e n i u obu terminów
(określającym
zastąpił drugi w
h i s t o r y c z n y m ( S z y n k i e w i c z , s. 307). Z poglądu tego obecnie
rozwoju
grupę rodową) sugerując,
że j e d e n
z nich
m u s i m y wycofać się.
9
T e r m i n ten pojawia
się właściwie wyłącznie w
opisie genealogii
stępuje z e t n o n i m e m zespołu o r a z i m i e n i e m jego p r z o d k a (dalej w
n i m y n i e są już o p a t r y w a n e określeniem oboy). W s k a z u j e
i współwy-
tekście T H M
etno
to wyraźnie n a jego k o n o
tację krewniaczą. Późniejsze losy g r u p n a z w a n y c h początkowo oboy
n i e mają
zatem
istotniejszego z n a c z e n i a d l a i n t e r p r e t a c j i t e r m i n u . Można n a w e t twierdzić, że autor
k r o n i k i zdawał sobie sprawę z jakościowej różnicy między grupą krewniaczą i u g r u
powaniem
feudalno-wojskowym.
historyczno-genealogicznej
Zdarza
przedstawiono
się b o w i e m ,
że e t n o n i m y , które w
j a k o oboy, p r z y r e l a c j o n o w a n i u
z czasów współczesnych a u t o r o w i określane są j a k o irgen,
„lud", społeczność, w której r e p r e z e n t o w a n e
notację
t e r m i n u irgen
sugeruje
co o z n a c z a p r z y p u s z c z a l n i e
są różne g r u p y
T H M § 11). D o t y c z y
części
wydarzeń
krewniacze
(taką k o
to np. Dżiirkinów,
Uruutów
i Mangkutów, pod którymi to e t n o n i m a m i kryły się w c z a s a c h C z y n g i s - c h a n a
woj
s k o w e f e d e r a c j e k i l k u odrębnych lineaży l u b i c h fragmentów ( T H M §§ 137, 139, 170,
208). P o z a t y m t e r m i n irgen
Tatarzy,
stosuje się w o b e c t a k dużych zespołów j a k Mongołowie,
Merkici, Najmanowie,
m a podobny z a k r e s co ulus,
Irgen
K i t a n i e c z y T u n g u c i . J a k się w y d a j e ,
odnosi
się j e d n a k
do innego
termin ten
a s p e k t u pojęcia
plemię.
r o z u m i e m y m i a n o w i c i e j a k o społeczność powiązaną wspólnotą kulturową i p i e
lęgnującą
przekonanie
o jedności pochodzenia,
oznaczałby
raczej
zdaje
się obejmować s w o i m z a k r e s e m również pojęcie
7 — Etnografia Polska, t. X X z. 2
podczas
gdy ulus
tę samą społeczność ujętą w strukturę polityczną. W c z a s a c h nowożytnych ulus
irgen.
�98
SŁAWOJ S Z Y N K I E W I C Z
natycznego". N i e jest więc kość yasun grupą krewniacza, lecz abstrakcją
związku spajającego taką grupę, inaczej mówiąc t e r m i n t e n oznacza linię
pochodzeniową. Myśl taką można także wyczytać u Raszid ed-Dina
( I s. 153-154): „każda gałąź była znana pod określoną nazwą i stanowiła
oddzielny obak, оЪак zaś stanowią ci, którzy należą do określonej kości
i r o d u " . Pojęcie „kości" m a więc charakter ogólniejszy i może być p r e c y
zowane etmonimem dowolnego szczebla n a określenie związku z daną
grupą krewniacza, n p . K i j a t , Tajcziut, M e r k i t .
To ostatnie sformułowanie każe powrócić do rozróżnienia ród — lineaż
i jego t e r m i n o l o g i c z n y c h odpowiedników. Jeśli oba te rodzaje g r u p k r e w
niaćzych c z y m k o l w i e k poza względną liczebnością wyróżniały się, w i n n o
t o było znaleźć odzwierciedlenie w t e r m i n o l o g i i . Wjatkiina (1969 s. 40)
sugeruje, że r o d o w i odpowiada określenie dboy, natomiast jego rozgałę
zieniom (czyli lineażom) yasun. N i e można się z t y m zgodzić, ponieważ
wszystkie n i e m a l zastosowania oboy w Tajnej
historii
dotyczą naszym
zdaniein lineaży. Charakterystyczne, że k r o n i k a t a odnosi dboy w zasadzie
do lineaży r o d u Bordżigin, inne zaś g r u p y określa inaczej . Płynie to
z całościowego sposobu widzenia świata zewnętrznego; przynależność l i neażowa osób należących do i n n y c h rodów nie podlegała i d e n t y f i k a c j i bez
wyraźnej po t e m u potrzeby. I d e n t y f i k a c j a ta ulegała dalszemu uogólnie
n i u w miarę zwiększania się odległości społecznej. Obce plemiona ( K e r e i ci, M e r k i e i , Tatarzy) z rzadka t y l k o reprezentowane są przez e t n o n i m y
rodowe, co zachodzi wówczas, g d y sytuacja t y c h rodów jest w jakiś spo
sób odimienna w stosunku d o reszty plemienia.
Możemy więc przypuszczać, że óboy określał w istocie lineaż, ród n a
tomiast n a z y w a n y był inaczej, j a k k o l w i e k t r u d n o jest odpowiedzieć na
p y t a n i e : jak? Tajna historia (§ 262) podsuwa n a m zestaw trzech możli
wości odnoszących się przypuszczalnie do t r z e c h różnych szczebli o r g a n i
zacji społecznej: ayimay, qarin, ir gen. O s t a t n i z n i c h dotyczy n a j p r a w d o
podobniej plemienia (por. p r z y p . 9), zatem wśród d w u pierwszych może
1 0
n
1 0
Por. zwrot:
„należący d o yasun
Kijat
oraz
oboy
Bordżigin"
zarejestrowany
u R a s z i d e d - D i n a oraz w k i l k u k r o n i k a c h nowożytnych. N a s z y m z d a n i e m
Bawden
przetłumaczył j e n i e z b y t właściwie j a k o „należący do r o d z i n y K i j a t i k l a n u Bordżi
g i n " (1955, s. 118, 125). G d y b y ś m y Kijatów t r a k t o w a l i n a p o d s t a w i e
Tajnej
historii
j a k o grupę k r e w n i a c z a , byłby to w istocie m i n i m a l n y lineaż, c z y l i w i e l k a r o d z i n a .
J e d n a k w powyższym z w r o c i e i d z i e o linię pochodzeniową, która zgodnie z d u c h e m
języka mongolskiego
j a k o pojęcie g e n e r a l n i e ] sze p o p r z e d z a b a r d z i e j szczegółowe p o
jęcie r o d u . G d y b y tłumaczenie B a w d e n a było p o p r a w n e ,
kolejność w o r y g i n a l e m u
siałaby być o d w r o t n a .
1 1
W
istocie d o t y c z y
to także g r u p
wyodrębnionych
w
generacji
Bodonczara,
a więc n i e będących Bordżiginami. T H M n a z y w a j e również oboy, a l e dzieje się to
podczas p r e z e n t o w a n i a genealogii, c z y l i n a u m o w n y m p o z i o m i e c h r o n o l o g i c z n y m p o
czątków t y c h grup,
k i e d y n i e stanowiły one j e s z c z e odrębnych rodów, l e c z t y l k o
lineażowe odgałęzienia w r a m a c h jednoczącej j e wówczas g r u p y . Z a t e m z a s t o s o w a n i e
w
tym wypadku
t e r m i n u oboy
było u z a s a d n i o n e , jeśli kojarzył się on z
wewnętrznego podziału w r a m a c h g r u p y
rodowej.
pojęciem
�99
G R U P Y K R E W N I A C Z E Ú MONGOŁÓW
znajdować się t e r m i n d l a r o d u . Haenisch (1939) przypisuje i m w s z y s t k i m
znaczenie Stamm, chociaż dokładniejsza analiza językowa mogłaby je c h y
ba uściślić. O g r a n i c z y m y się zatem t y l k o do domysłu, że p o s z u k i w a n y m
t e r m i n e m może być ayimay . Sugeruje to jego zastosowanie w kronice
( T H M § 156), a także etymologia w y r a z u (por. Bertagajew, s. 30). T e r m i n
ten, którego generalne znaczenie „zbiór j e d n o r o d n y c h części składowych"
pozostaje a k t u a l n e do dziś, k o j a r z y się z r o d e m jalko zespołem s p o k r e w
n i o n y c h lineaży. Rozumienie go jako nieokreślonej g r u p y krewniaczej za
chowało się jeszcze w czasach nowożytnych , j a k k o l w i e k w p r a k t y c e
językowej ograniczyło się ono w zasadzie do j e d n o s t k i podziału a d m i n i
stracyjnego l u b feodum (por. Władimircow, s. 139-140).
12
13
I n n y m nieporozumieniem s p o t y k a n y m w l i t e r a t u r z e , którego wyjaś
nienie n i e może budzić żadnych k o n t r o w e r s j i , jest wspomniana uprzednio
teza Bacon o dwulinearności Mongołów. Inaczej mówiąc jest to spoty
kana także u i n n y c h autorów (por. Władimircow, s. 48-49) koncepcja
obocznego występowania sukcesji macierzystej, niezależnie od zasadniczo
dominującej p a t r y l i n i i . N i e m a m y t u n a myśli przypadków k w a l i f i k o
w a n y c h j a k o pokrewieństwo kognatyczne, lecz kwestię przekazywania
przynależności grupowej przez k o b i e t y .
Jako przykłady t e j rzekomej p r a k t y k i c y t u j e się wspomniane w źród
łach sytuacje, k i e d y synowie poczęci po śmierci l u b pod nieobecność p r a
w o w i t e g o męża zaliczani są do jego g r u p y pochodzeniowej ( T H M §§ 18,
40). Zakłada się, że skoro ojciec biologiczny nie adoptuje syna do swojej
l i n i i , dziecko uzyskuje przynależność grupową za pośrednictwem m a t k i .
Tymczasem w s k u t e k egzogamii matika należy do zupełnie i n n e j l i n i i n i e
będącej linią j e j męża a n i też j e j pozamałżeńskiego p a r t n e r a , dzieci zaś
zaliczane są nieodmiennie do l i n i i męża. M a m y t u d o czynienia z oczy
w i s t y m p r z y p a d k i e m ojcostwa społecznego, zawsze należącego do męża
k o b i e t y (lub też j e j ojca, jeśli idzie o dzieci przedmałżeńskie), który moż
na określić j a k o kompleks Onana. Tej więc t y l k o zasadzie, a nie obocznej
m a t r y l i n i i , należy przypisać f a k t , że ród Bordżiginów, a w n i m także l i
neaż Dżadaran, znalazły się w zespole Mongołów, a nie innego plemienia
(przodkowie t y c h g r u p pochodzili z nieprawego łoża). W podobnej zresztą
s y t u a c j i był p i e r w o r o d n y s y n Czyngis-chana.
1 2
W ł a d i m i r c o w (s. 136-137) r o z u m i e t e r m i n j a k o zespół s p o k r e w n i o n y c h
rodzin
koczujących n a j e d n y m t e r y t o r i u m , „podplemię l u b r a c z e j f r a t r i a " , chociaż z d a r z a
się, że używa go w z n a c z e n i u w i e l k i e j r o d z i n y (s. 180). B a w d e n
84.2) tłumaczy ayimay
(1955, s. 170 p r z y p .
j a k o „sub-tribe" idąc p r z y p u s z c z a l n i e z a Władimircowem. D o
t y c z y to j e d n a k X V I I w i e k u .
1 3
Np. k r o n i k a M e r g e n G e g e n a
używa określenia „zebrali s p o k r e w n i o n e
ajmaki
z c z t e r e c h s t r o n " (Bałdanżapow, s. 141, k o l . 29v) oraz często stosuje t e n t e r m i n w r a z
z
e t n o n i m a m i , które n a p o d s t a w i e
T H M można identyfikować
j a k o rody,
chociaż
także j a k o lineaże i p l e m i o n a (tamże, k o l . 25r, 30r, 34rv, 35r, 37rv). P o d o b n e zasto^
s o w a n i a s p o t y k a się w a n o n i m o w e j
Altan
Tobczi
(Bawden
1955).
�100
SŁAWOJ S Z Y N K I E W I C Z
3. P R Ó B A R E K O N S T R U K C J I R O D U
MONGOLSKIEGO
Jeśli p r z y j m u j e m y , że społeczeństwo mongolskie epoki i m p e r i a l n e j
wkroczyło w okres postrodowy, oznacza to, że zakładamy wcześniejsze
istnienie organizacji r o d o w e j . Tajna historia często operuje n a z w a m i d u
żych związków p l e m i e n n y c h zamieszkujących stepy dziś zwane m o n g o l
s k i m i (Kereici, M e r k i e i , Najmanowie) w kontekście sugerującym istnienie
u n i c h c e n t r a l n e j organizacji p o l i t y c z n e j o charakterze państwowym. N a
tomiast samych Mongołów t r a k t u j e ona w rozproszeniu sugerując, że
państwowa organizacja zjednoczonych Mongołów — qamuq
Mongol
ulus —• powstawała i n c y d e n t a l n i e , jeśli znalazł się odpowiednio s i l n y p r z y
wódca. Istnieją też wskazówki mówiące o politycznej samodzielności g r u p
mongolskich, które z dużym prawdopodobieństwem uznać można za r o d y .
C z y n i m y t a k n a przekór rozpowszechnionej w l i t e r a t u r z e mongolistycznej tendencji do n a z y w a n i a p l e m i e n i e m małych n a w e t g r u p k r e w n i a
ćzych, które n i e zasługują często n a miano r o d u (klasycznym przykła
d e m są t u t a j Tajcziuci). Oczywiście w X I I I w i e k u samodzielność g r u p
szczebla r o d u była j e d y n i e fikcją, t y m ważniejsze są zatem sugestie k r o
n i k i świadczące, że mogła ona istnieć w przeszłości.
Celowe w y d a j e się podjęcie próby r e k o n s t r u k c j i tego, co mogło być
w w a r u n k a c h m o n g o l s k i c h r o d e m l u b lineażem. P u n k t e m wyjścia będzie
tablica genealogiczna g r u p krewniaćzych sporządzona na podstawie i n f o r
m a c j i dostarczonych przez Tajną historią (tabl. I ) . Pominięto w n i e j i m i o
na osób, umieszczając j e d y n i e n a z w y g r u p p r z y symbolach osób uznanych
za i c h założycieli. Związki genealogiczne demonstrują ojcostwo społeczne
lekceważąc w y p a d k i wątpliwego ojcostwa 'biologicznego.
Jak w y n i k a z t a b l i c y , Tajna historia dostarcza i n f o r m a c j i genealogicz
nej o Bordżiginach — g r u p i e krewniaczej Czyngis-chana — z k i l k o m a
uzupełnieniami dotyczącymi g r u p powstałych równocześnie z Bordżigi
n a m i . Zgodnie z przedstawioną w t a b l i c y kompozycją etnonimów, t e r m i n
Bordżigin może być stosowany w d w u znaczeniach: szerszym — wszyst
k i c h potomków Bodonczara włączając t y c h , którzy w y d z i e l i l i się w opa
trzone e t n o n i m e m p o d g r u p y , zwane dalej lineażami, oraz węższym —
potomków Bodonczara w l i n i i przekazywanej według zasady p r i m o g e n i
t u r y , z w a n y c h dalej lineażem Bordżigin. I n f o r m a c j a przekazana przez
kronikę n i e jest j e d n a k k o m p l e t n a , gdyż p o m i j a g r u p y , które musiały
powstać w w y n i k u segmentacji t y c h , które zainicjowane zostały w gene
racjach wyższych od I V . Jest to zatem p r a k t y c z n i e genealogia l i n i i po14
15
1 4
nie
S y n B o d o n c z a r a , który przejął transmisję lineażu o tej s a m e j co ród n a z w i e ,
był s y n e m n a j s t a r s z y m , j a k tego należałoby oczekiwać. Jednakże w e d ł u g i n t e r
p r e t a c j i Tajnej
jem".
1 5
historii
był on p i e r w o r o d n y m
z żony „poślubionej zgodnie z o b y c z a
D w a j jego s t a r s i b r a c i a p r z y r o d n i b y l i u r o d z e n i z b r a n k i w o j e n n e j i k o n k u b i n y .
Np. n a z w y
się w genealogii
występujące
podanej
w
t a b l i c y bez t o w a r z y s t w a
przez Tajną
historię,
trójkątów
n i e znalazły
l e c z zostały z i d e n t y f i k o w a n e
części t e k s t u , która d o t y c z y wydarzeń z a życia C z y n g i s - c h a n a .
w tej
�101
G R U P Y K R E W N I A C Z E U MONGOŁÓW
1
X
A
Д A
Д T
Д 1
Д
Г
DORBEN
IX
T&
A
BELGÜNÜT
Г
Goa
T
A
BÜGÜNÜT
KATAGIN
Bodónczar
ЮОГ11
SALDZI'UT
4
BORDZIGIN
г
T
DZADARAN
Atan
А
DZE'ÜREIT
BA'AR IN
VIII
Ч1СМ
MENEN
1
.
NICZUGuT
BA'ARIN
VII
VI
í
I
í
I
A~^ А д А
A
Д
NOJAKIN
i
BARUtAS
WK. MAŁY
BARULA
BUDA'AT
Г
1 AAA
AOARKIN
1
URU'UT MANGKUT
1
KAR DA'AT
Д
IV
A
Д
1
TAJCZI'UT
Á
BESÜT
I
I
7
CZINOS
TO'OLES
I
ORONAR KONGKOTAN ARUfcAT SÜNIT
I
3
I
TELENGUT
I
KABTURGAS GENIGES
Д
¡I
j
А
A A A A A
KIJAT?
A
-1
l-XI
-2
T
CZINOS -3
A
A
W
OŻURKIN
ГА
A AAAA A
Czyngis
chan
ТаЫ. I . G e n e a l o g i a lineaży Bordżiginów
Legenda: Bordżigin — nazwa lineażu zapoczątkowanego w danym miejscu genealogii; Ałan
Goa — imię osoby; 1 — zidentyfikowany wypadek patronimicznej nazwy lineażu, 2 — nume
racja pokoleń wstępnych w stosunku do Czyngis-ehana, 3 — lineaż, którego przodek nie został
dokładnie umiejscowiony, 4 — porządek prezentacji rodzeństwa od najstarszego z lewej strony.
Grubą kreską pionową zaznaczono przebieg głównej linii Bordżiginów (senioralnego lineażu
maksymalnego)
�102
SŁAWOJ S Z Y N K I E W I C Z
chodzeniowej Czyngis-chana, a n i e zespołu s p o k r e w n i o n y c h lineaży wcho
dzących do szeroko r o z u m i a n e j g r u p y Bordżigin. N i e jest t o n a w e t genea
logia lineażu Bordżiginów, gdyż nie mówi wiele o p o t o m k a c h osób p r z y
p i s a n y c h generacjom I do I I I i nic w ogóle o rówieśniczej generacji sa
mego chana w jego własnym lineażu. T y m n i e m n i e j n i e może ulegać
wątpliwości, że n a z w y pojawiające się w r a m a c h g r u p y Bordżigin są
e t n o n i m a m i lineaży, n i e zaś rodów. Niezależnie b o w i e m od każdorazowego
przodka założyciela ebüge uznają one Bodonczara za swego przodka krań
cowego yeke ebüge, o jego matce zaś Raszid e d - D i n mówi: „Ałan Goa —
przodek w s z y s t k i c h " . Wszystkie te lineaże uważały się za spokrewnione,
nie wyłączając Dżadaranów ( T H M §§ 105, 121) założonych przez człowieka
związanego z Bordżiginami jedynie pokrewieństwem społecznym, a nie
związkiem k r w i . Stanowiły one razem grupę egzogamiczną. Najbliższe
g r u p y , z którymi wchodzono w związki małżeńskie, t o Sałdżiut oraz Dórben (Władimircow, s. 47). Ponieważ Sałdżiuci, podobnie j a k Bordżigini,
wywodzą swe pochodzenie od synów Ałan Goy, oznacza to, że uznanie
tej k o b i e t y za „przodka w s z y s t k i c h " było wyrażeniem m e t a f o r y c z n y m bez
k o n k r e t n y c h k o n s e k w e n c j i egzogamicznych, a t y m s a m y m dla organizacji
krewniaczej .
16
Uznanie całej w i e l k i e j g r u p y Bordżigin za najszerszą jednostkę egzo
gamiczną pozwala n a m widzieć w niej potencjalny ród. Grupę tę wyróż
n i a znamienny f a k t , że na 56 etnonimów występujących w Tajnej
historii
z i d e n t y f i k o w a n y c h jako mongolskie aż 28, czyli dokładnie polowa nazw,
należy do zespołu Bordżigin. Pozostałe określają najprawdopodobniej g r u
p y s t r u k t u r a l n i e równorzędne Bordżiginom w najszerszym r o z u m i e n i u
(spotyka się je często n a poziomie c h r o n o l o g i c z n y m początków tego r o d u ) ,
nie zaś segmenty t y c h grup—lineaże. Oznacza to, że w k o n t a k t a c h ze
wnętrznych operowano pojęciami (nazwami własnymi) odnoszącymi się do
większych zespołów, przypuszczalnie r o d o w y c h , pojęciem zaś lineażu
w k o n t a k t a c h ograniczonych do własnej g r u p y r o d o w e j . Tego rodzaju
dwoistość spojrzenia „na zewnątrz — na wewnątrz" umacnia hipotetyczne
założenie, że szeroko r o z u m i a n i Bordżigini b y l i grupą rodową.
Przyjęliśmy, że etno-nim Bordżigin można rozumieć d w o j a k o — na
określenie lineażu grupującego csobników oznaczonych w tabl. I trój
kątem bez towarzyszącej nazwy, oraz na określenie r o d u grupującego
16
Po
śmierci
męża
Ałan
Goa
urodziła
t r z e c h synów
przez s t a r s z y c h b r a c i ze wspólnoty rodzeństwa. P o t o m k o w i e
wyłączonych
następnie
tej wyłączonej
trójki
z n a n i b y l i później p o d nazwą N i r u n ó w ( t e r m i n s p o t y k a n y t y l k o u R a s z i d e d - D i n a :
I s. 152; zaś T H M p r z e m i l c z a go), która obejmowała t r z y rody, w t y m Bordżiginów
i Sałdżiutów. Ponieważ te ostatnie dopuszczały małżeństwo s w o i c h członków, N i r u n i
n i e b y l i grupą egzogamiczną, a n i też n i e m i e l i c e c h k o n k r e t n i e wyodrębnionej
p y społecznej ( k r e w n i a c z e j ) , j a k możemy sądzić z f a k t u , że Tajna
ich
istnienie. T r u d n o
jednak
całkowicie
g r u p y r o d o w e miał m i e j s c e w przeszłości.
wykluczyć,
że r o z p a d
gru
historia
pomija
Nirunów
na trzy
�103
G R U P Y K R E W N I A C Z E U MONGOŁÓW
wszystkie lineaże założone przez potomków Bodonczara jako przodka r o
du. N i e m a m y możliwości bezpośredniej w e r y f i k a c j i tego założenia, Tajna
historia b o w i e m ogranicza się wyłącznie do jednokrotnego użycia e t n o n i m u mówiąc o p o w s t a n i u nazwy, p o t e m zaś j a k b y zapomina o i s t n i e n i u
tak określonej g r u p y (podobny los spotkał jeszcze pięć i n n y c h g r u p m o n
golskich, co nie m u s i oznaczać i c h w y m a r c i a , a jedynie nieobecność na
arenie wydarzeń koncentrujących się wokół Czyngis-chana). Może to w y
nikać stąd, że Bordżigini w o b u znaczeniach n i g d y n i e występowali s o l i
darnie i w Tajnej
historii jest wiele przykładów na ustawiczne przesu
nięcia lojalności i z m i a n y aliansów . Nie pomogą w rozwiązaniu p r o b l e
m u zakresu inazwy również mongolskie k r o n i k i nowożytne, które zgodnie
z ukształtowaną pod koniec istnienia i m p e r i u m tradycją, m i a n e m B o r dżigin określają potomków Czyngis-chana w l i n i i prostej.
M u s i m y p r z y t y m odnotować f a k t r z a d k o s p o t y k a n y w genealogiach
r o d o w y c h , t e n mianowicie, że przodek r o d u nie jest postacią w y i z o l o w a
ną, zajmującą wyjątkową — a więc samotną — pozycję w l i n i i genealo
gicznej. Przeciwnie, znamy jego b r a c i rodzonych, p r z y r o d n i c h i stryjecz
n y c h . Z n a m y też szczegółowo pewne k o n f l i k t y wewnętrzne całej t e j
rodziny. Sytuacja taka jest z n o w u bliższa naszym wyobrażeniom o przod
k u lineażu raczej niż r o d u . Można b y więc jeszcze rozpatrywać e w e n t u a l
ność, że Bodonczar ze s w y m i d w o m a r o d z o n y m i braćmi b y l i drugą gene
racją przodków r o d u . Taką interpretację podsuwa istnienie e t n o n i m u N i r u n obejmującego potomków tej trójki (por. p r z y p . 16). W i e m y jednak, że
w X I I I w i e k u nie była t o grupa egzogamiczna, co narusza podstawowe
k r y t e r i u m wyróżnienia r o d u i pozostawia nas w punkcie wyjścia. P r z y
puszczenie Bacon, że społeczeństwo mongolskie nie znało i n s t y t u c j i r o d u ,
znajduje pewne u s p r a w i e d l i w i e n i e w w y m i e n i o n y c h t u trudnościach, j a
k i e nasuwa f o r m a l n e określenie zakresu g r u p y Bordżigin.
Materiał nie dostarcza n a m jednoznacznych i n f o r m a c j i dotyczących
pozostałych elementów c h a r a k t e r y s t y k i r o d u (symbole jedności, t e r y t o
r i u m , władza, k u l t ) . Z Tajnej historii d o w i a d u j e m y się pośrednio o istnie
n i u obrzędów k u l t o w y c h obejmujących więcej niż jeden lineaż, a więc
być może rodowych. K r o n i k a mówi mianowicie o w y p r a w i e kobiet wże
n i o n y c h do lineaży Bordżigin i Tajcziut n a miejsce k u l t u przodków celem
„wzięcia udziału w jedzeniu i p i c i u tego, co pozostaje po złożeniu o f i a r " .
11
18
1 7
Może n a j b a r d z i e j
charakterystyczną ilustracją takiego s t a n u r z e c z y są a f i l i a c j e
człowieka i m i e n i e m M o n g l i k
należącego do lineażu K o n g k o t a n . Był on s o j u s z n i k i e m
J e s i i g e j a , zaś po jego śmierci o j c z y m e m i o p i e k u n e m
Czyngis-chana w
jego m ł o
dzieńczych l a t a c h . Następnie przyłączył się do jego głównego k o n k u r e n t a o w p ł y w y
wśród Mongołów — Dżamuki, po c z y m sprzymierzył się p o n o w n i e z C z y n g i s - c h a n e m ,
by znów po jakimś c z a s i e patronować s p i s k o w i p r z e c i w n i e m u .
18
T H M § 70. W e d ł u g
przodkom",
polskiego
tłumaczenia
kobiety
te miały
„złożyć
co j e d n a k n i e k o n i e c z n i e o d p o w i a d a t e k s t o w i o r y g i n a l n e m u .
w n i m b o w i e m z w r o t yekes-e
qajaru
ofiary
Znajdujemy
inerü, który oznaczać może „udać się do m i e j s c a
�104
SŁAWOJ S Z Y N K I E W I C Z
Passus t e n i n t e r p r e t u j e m y przez analogię do buriackiego zwyczaju
toxoren (por. W j a t k i n a 1946, s. 142). Polega on na t y m , że k o b i e t y nie nale
żące do g r u p y krewniaczej swoich mężów i w związku z t y m nie biorące
udziału w j e j obrzędach k u l t o w y c h organizowały po i c h zakończeniu o d
rębną kobiecą uroczystość mającą charakter zbiorowej zabawy. W M o n
g o l i i właściwej zwyczaj t e n n i e zachował się.
Tajna historia n i e mówi n a m n i c o e w e n t u a l n y m i s t n i e n i u s y m b o l i
integrujących ród poza wspólną nazwą. Również t e r y t o r i u m zajmowane
przez Bordżiginów nie jest precyzyjnie określone, chociaż w odniesieniu
do i n n y c h g r u p k r o n i k a umiejscawia je dość dokładnie . N i e z n a j d u j e m y
też żadnych d a n y c h o i n s t y t u c j a c h władzy w r a m a c h g r u p y rodowej.
Istniały w p r a w d z i e z całą pewnością kuriłtaje — powszechne zgromadze
nia przedstawicielskie decydujące o najważniejszych sprawach p o l i t y c z
n y c h , nie w i e m y jednakże, czy były one związane z rodem. Tradycje
w t y m zakresie można jednak chyba przypisać g r u p o m k r e w n i a c z y m .
Raszid e d - D i n ( I s. 193) powiada, że „kiedy ród Czyngis-chana podejmuje
decyzje, przebiega t o u n i c h z należnym uwzględnieniem zasad i obycza
jów". Spośród Bordżiginów r e k r u t o w a l i się d w a j chanowie (jeszcze przed
Czyngis-chanem), jednakże określani są o n i j a k o władcy mongolscy,
a więc przywódcy j e d n o s t k i politycznej t y p u plemienia. O wyborze chana
decydowały ostatecznie k w a l i f i k a c j e osobiste, ale — co jest godne p o d
kreślenia — k i l k a k r o t n i e w y m i e n i a się k r y t e r i u m przynależności do s t a r
szej l i n i i l u b p r i m o g e n i t u r y jako wystarczającą przyczynę w y b o r u ( T H M
§§ 177, 179). W j e d n y m w y p a d k u dotyczy to starszeństwa l i n i i w r a m a c h
Bordżiginów, co może sugerować, że g r u p a ta była t r a k t o w a n a w całości
j a k o zespół e l e k c y j n y p r z y wyborze władcy, a więc uznawana za taką,
która w i n n a mieć polityczne p r z y n a j m n i e j k i e r o w n i c t w o . Oznaczałoby t o
wówczas k i e r o w n i c t w o r o d e m . D o d a j m y , że równoległe występowanie
d w u terminów — chan i chagan, z których ostatni miał przypuszczalnie
wyższą rangę, daje się interpretować jako oznaka zróżnicowania pozio
mów władzy politycznej — być może odpowiednio na szczeblu r o d u i p l e
mienia, chociaż źródła nie wskazują na konsekwencję w t a k i m i c h sto
sowaniu.
19
K r y t e r i u m starszeństwa l i n i i pojawia się jeszcze raz j a k o sposób s u k
cesji innego stanowiska o charakterze ponadlineażowym, mianowicie o k r e
ślanego t e r m i n e m beki. Według i n t e r p r e t a c j i Władimircowa (s. 49-50) god
ność bekiego oznaczała funkcję głównego szamana w rodzie wypełniają
cego najważniejsze obrzędy k u l t o w e . Czyngis-chan po u m o c n i e n i u się
u władzy powołał na to stanowisko starca z lineażu B a a r i n wyjaśniając
przodków". W p r a w d z i e z a pierwszą wersją o p o w i a d a się także M o s t a e r t (s. 301), lecz
niektórzy i n n i tłumacze ( w t y m Damdinsüren) rozumieją t e r m i n qa)ar
c z y l i j a k o „miejsce" — zaś z w r o t yekes
"
gajar
dosłownie —
j a k o „cmentarz przodków".
Odwołajmy się do i n f o r m a c j i z a w a r t y c h w T H M §§ 9, 53, 94, 105, 176, 177, 219.
�105
G R U P Y K R E W N I A C Z E U MONGOŁÓW
wybór t y m , że „Baarinowie b y l i [grupą] starszych k r e w n y c h " . F a k t t e n ,
obok tego, że u j a w n i a zasadę sukcesji f u n k c j i k u l t o w e j w rodzie, zawiera
także wskazówkę, iż Czyngis-chan traktował właśnie Bordżiginów (w zna
czeniu zespołu rodowego), a n i e żadną inną grupę j a k o centralną w t w o
r z o n y m przez siebie systemie władzy państwowej. P r z y całej r e w o l u c y j ności koncepcji organizacji społeczeństwa, jaką w o w y m czasie reprezen
tował Czyngis ( p r z y n a j m n i e j w s k a l i mongolskiej), nie mógł on — albo
nie chciał — całkowicie zerwać z tradycją, według której g r u p y k r e w
niacze tworzą strukturę społeczną. Przypuszczalnie był to w jego za
mysłach d o d a t k o w y c z y n n i k integrujący państwo.
To co dotychczas powiedziano o starszeństwie l i n i i w rodzie Bordżigin,
zawiera p e w n e niekonsekwencje. Z jednej s t r o n y reprezentuje taką linię
lineaż B a a r i n ( p r z y f u n k c j i bekiego), z d r u g i e j zaś lineaż Bordżigin (przez
sam f a k t p r a w a do t r a n s m i s j i n a z w y r o d o w e j j a k o głównej n i e m a t e r i a l
nej i symbolicznej wartości, którą dysponuje grupa). Odwołajmy się jesz
cze raz do t a b l . I . W y n i k a z n i e j , że p i e r w s z y m według starszeństwa był
lineaż Dżadaran. Odebrano m u jednak przypuszczalnie p r a w a senioralne,
ponieważ jego założyciel nie był r z e c z y w i s t y m s y n e m Bodonczara . K o
l e j n y lineaż B a a r i n założony był przez syna Bodonczara w p r a w d z i e , ale
j a k podkreśla genealogia w Tajnej historii nie pochodził o n z p r a w o m o c
nego małżeństwa. T y m tłumaczy się przejęcie l u b uzurpacja senioralności
przez potomków trzeciego z k o l e i syna Bodonczara. W t e j l i n i i zasada
jest już konsekwentnie przestrzegana, transmisja lineażowej przynależ
ności do Bordżiginów odbywa się t y l k o przez najstarszych synów k o l e j
n y c h pokoleń, jednakże znów p r z y końcu l i n i i pojawia się odstępstwo.
Czyngis-chan n i e należał m i a n o w i c i e do senioralnej l i n i i Bordżiginów,
gdyż jego dziad był d r u g i m z rodzeństwa, ojciec zaś dopiero t r z e c i m
w kolejności. Znamienną korektę wprowadziły k r o n i k i epoki nowożytnej
uznając obu l u b p r z y n a j m n i e j ojca za p i e r w o r o d n y c h , przywracając
t y m s a m y m naruszoną zasadę senioralności, obowiązującą j a k widać rów
nież w czasach nowożytnych. N i e jest również pewne, czy sam Czyngischan był najstarszym s y n e m Jesügeja. Tajna historia mówi jedynie o t y m ,
że był on p i e r w o r o d n y m z m a t k i - Hoelun, lecz n i e określa kolejności
względem p r z y r o d n i c h b r a c i urodzonych z i n n e j żony Jesügeja. W p r a w 20
21
22
2 0
2 1
na
T H M § 216. P o r . interpretację tego p a s s u s u u S z y n k i e w i c z a , s. 311.
P o r . T H M § 40. N i e jest w y k l u c z o n e , że i n t e r p r e t a c j a t a została
rozwinięta
użytek lineażu C z y n g i s - c h a n a , b y dowieść nieprawomocności a s p i r a c j i p o l i t y c z
n y c h Dżamuki (z lineażu Dżadaran), głównego k o n k u r e n t a C z y n g i s - c h a n a w
o władzę wśród Mongołów. F a k t , iż Dżamuka zdołał w s w o i m
walce
c z a s i e pozyskać l o
jalność większości lineaży Bordżiginów, może wskazywać n a to, że prócz kryteriów
czysto p o l i t y c z n y c h wchodziły
również
w
grę p o c h o d z e n i o w o - k r e w n i a c z e
kryteria
a f i l i a c j i , c z y l i po p r o s t u u z n a n i e s e n i o r a l n y c h p r a w Dżadaranów, dopiero potem p r z y
właszczonych sobie p r z e z Bordżiginów.
2 2
D o t y c z y to m. i n . k r o n i k Łubsan D a n d z a n a (s. 61 k o l . 19) oraz M e r g e n
(Bałdanżapow, s. 142, k o l . 29v).
Gegena
�106
SŁAWOJ S Z Y N K I E W I C Z
cizie Raszid ed^Din sugeruje, że bracia p r z y r o d n i b y l i od niego młodsi (II
s. 51, 59), podobnie również anonimowa A l t a n Tobczi, lecz już A l t a n
Tobczi a u t o r s t w a M e r g e n Gegena w y m i e n i a b r a c i p r z y r o d n i c h j a k o u r o
dzonych przed T e m u d ż y n e m . W t y m kontekście, jeśli p r z y j m i e m y , że
Temudżyn n i e był najstarszy, bardziej zrozumiałe będzie zabicie przez
niego przyrodniego b r a t a Begtera wyjaśnione w Tajnej historii mało p r z e
konująco k o n f l i k t e m na t l e podziału złowionej r y b y . Być może istotną
przyczyną była chęć w y e l i m i n o w a n i a ewentualnego pretendenta do p r z y
wództwa w grupie b r a c i i potem w szerszym zespole koncentrującym się
wokół tego ambitnego rodzeństwa.
Dokonawszy przeglądu losów koncepcji senioralności powróćmy obec
nie do k w e s t i i w y b o r u bekiego d l a r o d u Bordżigin. N a podstawie tego,
co powiedziano wyżej, możemy przyjąć, że podniesienie przez Czyngischana l i n i i B a a r i n do godności senioralnej spowodowane było względami
k o n i u n k t u r a l n y m i ( k o n k r e t n i e j potrzebą odbudowy naruszonej jedności
rodu). Wniosek t e n wydaje się oczywisty, skoro o f u n k c j i bekiego zade
cydowała n i e t r a d y c j a , lecz w o l a władcy. Jej k o n k r e t n e umiejscowienie
mogło już wynikać z aktualnego układu sojuszów p o l i t y c z n y c h .
Dopuścić jednak można również inną interpretację. Zgodnie z nią
p r z y w i l e j starszeństwa dzierżyli B a a r i n o w i e l u b nawet Dżadarani, nazwa
r o d u zaś nie była w ogóle t r a n s m i t o w a n a lineażowo i p o t o m k o w i e trzecie
go syna Bodonczara n o s i l i odrębną nazwę (albo też inną nazwę miał sam
ród). Milczenie Tajnej historii na t e n temat może wynikać z pragnienia
kształtowania genealogii w t a k i sposób, b y zgodnie z a s p i r a c j a m i Czyngis-chana uzasadniała ona jego dążenie do przewodzenia p r z y pomocy t r a
d y c j i rodowej. T y m s a m y m pień jego przodków lineażowych podniesiony
został decyzją władcy do r o l i spadkobierców t e j t r a d y c j i i opatrzony
nazwą własną r o d u . Taka hipoteza jest jednak mało prawdopodobna, gdyż
zakładała zafałszowanie e t n o n i m u oraz pozycji lineażu Bordżigin jeszcze
za życia osób świadomych rzeczywistej s y t u a c j i . Można w p r a w d z i e t w i e r
dzić, iż Tajna historia nie fałszuje e t n o n i m u , gdyż operuje nazwą „ K i
j a t " — g r u p y , której członkami b y l i Czyngis-chan i jego ojciec, a którą
można b y przypisać całemu lineażowi* z w a n e m u przez nas Bordżigin. Je
steśmy jednak zdania, że K i j a c i nie p o k r y w a l i się z lineażem Bordżigin
23
2 3
P o r . Bałdanżapow, s. 142, 29v, 30r (jest to k r o n i k a późniejsza od w y m i e n i o n y c h ) .
W y d a w a ł o b y się to s p r z e c z n e z postępującą w c z a s i e tendencją k o l e j n y c h źródeł do
i d e a l i z o w a n i a genealogii
wielkiego
się być m n i e j z a i n t e r e s o w a n a
wodza.
Jednakże k r o n i k a M e r g e n
Gegena
osobą C z y n g i s - c h a n a n a korzyść jego b r a t a
ponieważ powstała w kręgu potomków tego ostatniego. M n i e j
zdaje
Kasara,
j a s n e są p r z y c z y n y ,
dla których również Łubsan D a n d z a n (s. 74, kolof. 36) s t w i e r d z a wyraźnie starszeń
s t w o b r a c i p r z y r o d n i c h i o b a w ę Temudżyna, iż w w y n i k u r y w a l i z a c j i z n i m i będzie
„pozbawiony d o m u " . Być może j e s t to p r z e o c z e n i e a u t o r a , który w i n n y m m i e j s c u
stosuje
się
kollof. 28).
do
obowiązującej
wersji
o pierworodności
Temudżyna
(tamże,
s. 67,
�107
G R U P Y K R E W N I A C Z E U MONGOŁÓW
i s t a n o w i l i grupę w t y m układzie przypadkową . T y m s a m y m nie z n a j
d u j e m y argumentów przemawiających za przyjęciem powyższej hipotezy^
0 senioralności lineaży Dżadaran l u b B a a r i n w r a m a c h r o d u Bordżigin
1 p o d t r z y m u j e m y wniosek o starszeństwie lineażu Bordżigin. Zatem bez
sporne wydaje się twierdzenie, że starszeństwo l i n i i zapewnia transmisję
f u n k c j i k u l t o w y c h oraz przywódczych w rodzie, co również zdaje się d o
tyczyć także lineażu. Jest to zatem sytuacja odmienna od t e j , jaką bę
dziemy m o g l i stwierdzić w lineażu ńiinimalnym, w którym sukcesja ele
mentów s y m b o l i k i i n t e g r a c y j n e j ( j u r t a ojcowska, ognisko domowe, f u n k
cje k u l t o w e ) odbywa się m i n o r a l n i e .
Podsumowując powyższe u w a g i odnoszące się do r o d u , p r z y j m u j e m y ,
że grupa pochodzeniowa Bordżigin wywodząca się od Bodonczara miała
wyraźne cechy r o d u , które na podstawie i n f o r m a c j i uzupełniających
w Tajnej historii dają się uogólnić również na i n n e podobne g r u p y . M o
żemy więc założyć, że w X I I I w i e k u m a m y w M o n g o l i i do czynienia z tą
24
24
Źródła są wyjątkowo n i e p r e c y z y j n e w
historia
całkowicie
przemilcza
określaniu genealogii
j e j założyciela,
w o d n i e s i e n i u do l i n i i pochodzeniowej
co j e s t
wyjątkowym
C z y n g i s - c h a n a . R a s z i d e d - D i n stosuje t e r m i n
K i j a t w oo n a j m n i e j t r z e c h z n a c z e n i a c h : 1) j e d e n z d w u p i e r w s z y c h r o d ó w
s k i c h obok legendarnych
Nukuzów
Tajna
Kijatów.
przypadkiem
mongol
( I I s. 152), w r a m a c h którego wyodrębniły
m. i n . g r u p y Darlekinów i N i r u n ó w ( I I s. 154); 2) lineaż w r a m a c h g r u p y
się
Nirunów
zapoczątkowany p r z e z Kabuł-chana, c z y l i p r a d z i a d a C z y n g i s a (I s. 32, I I s. 152, 155),
to z n a c z y n a p o z i o m i e
ostatniej
segmentacji,
3) g r u p a zapoczątkowana przez n a j s t a r s z e g o
w
której
powstali
m. in. T a j c z i u c i ;
s t r y j a C z y n g i s - c h a n a (I s. 49). P o n a d t o
ten s a m a u t o r stosuje d w a złożone e t n o n i m y n a o z n a c z e n i e segmentów w
ostatniej, n a j m n i e j s z e j
grupy
zwanej
K i j a t a m i . Są to Kijat-Dżurkin
ramach
(potomkowie
BrOjOj C z y n g i s a ; I s. 33, I I s. 105) oraz Kijat-Bordżigin ( p o t o m k o w i e ojca C z y n g i s a ;
I s. 48, I I s. 79, 153).
Wskutek
tych
Kijat-Bordżigin
przez
niejasności
również
w
Władimircow
1)
ojca C z y n g i s - c h a n a (s. 71, 100); 2) najbliższej
o r a z 3) całej g r u p y p o c h o d z e n i o w e j
i
posługuje
trzech znaczeniach:
włączającej
odgałęzienia
się
etnonimem
podlineażu
rodziny
Kijat
lub
zapoczątkowanego
C z y n g i s - c h a n a (s. 98)
zapoczątkowanej p r z e z trzeciego s y n a B o d o n c z a r a
lineażowe,
czyli
części grupy,
którą
nazywamy
rodem
Bordżigin (s. 79, 80, 84, 87, 89, 92).
W y d a j e się, że wyodrębnienie Kijatów można przypisać d z i a d o w i
Czyngis-cha
n a , który w s k u t e k s w e g o j u n i o r a l n e g o
s t a t u s u n i e dziedziczył głównej l i n i i
dzeniowej,
p o l i t y c z n y m i stworzył grupę wojskową
kierując
się zaś a m b i c j a m i
dobną Dżiirkinom. Była to więc f o r m a c j a
przed
czasem zwyczajowo
własnego
przez
etnonimu.
Raszid
ustalonym
I s t n i e j e ponadto
ed-Dina
interpretacji.
c z y s t o „plemienna", u t w o r z o n a
dla wydzielenia
lineażu
możliwość przyjęcia
Oznaczałoby
mającego
drugiej
to wówczas,
ze
że
pocho
po
n a długo
prawo
do
stosowanych
obok
8 lineaży
powstałych w o s t a t n i e j s e g m e n t a c j i ( n a poziomie I V g e n e r a c j i w g t a b l . I ) wyodrębnił
się lineaż d o d a t k o w y
w linii senioralnej
znaczne
tradycją
zerwaniu
z
świadczyłoby o całkowitej
rodu, n a z y w a n y
senioralnego
dziedziczenia
Kijat.
Byłoby to r ó w n o
etnonimu
rodowego, co
d e z i n t e g r a c j i r o d u i przejściu do k o s e k w e n t n i e
segmen-
t a r n e j o r g a n i z a c j i lineażowej. P r z e c i w k o równorzędnemu t r a k t o w a n i u K i j a t ó w i p o
zostałych
lineaży
przemawia
jednak
nomenklatura
stosowana
w
Tajnej
historii.
O i l e lineaże n a z y w a się w n i e j n a ogół oboy, to w o d n i e s i e n i u do Kijatów k r o n i k a
używa t e r m i n u irgen
( T H M §§ 63, 73) oznaczającego „lud".
�108
SŁAWOJ S Z Y N K I E W I C Z
formą organizacji społecznej, chociaż w ustępującej już postaci. Ród t e n
jnożemy scharakteryzować j a k o zespół lineaży wywodzących się od wspól
nego przodka, stanowiący jednostkę egzogamiczną, członkostwo w któ
r y m regulowane było p a t r y linearnie ( w a r u n e k wystarczający — ojcostwo
społeczne). Występowały w n i m nikłe i n s t y t u c j e władzy politycznej —
kuriltaj
oraz centralna władza w y k o n a w c z a słabo korelująca z grupą r o
dową ( K o t w i c z 1925, s. 9), t r a d y c j e k u l t u rodowego i odpowiedniej f u n k c j i
k u l t o w e j , senioralna sukcesja f u n k c j i i przywilejów g r u p o w y c h (przy
zachowaniu możliwości w y k l u c z e n i a z sukcesji l i n i i n i e pochodzącej z mał
żeństwa zwyczajowo uznanego za główne l u b p r a w n i e zawarte) oraz t r a
dycje lokalizacji t e r y t o r i a l n e j , która przypuszczalnie odpowiadała wspól
nocie terenów wypasowych, z j a k i c h k o r z y s t a l i męscy członkowie r o d u .
M u s i m y j e d n a k zastrzec, że w czasach Czyngis-chana ród ( t a m , gdzie
się zachował) był jedynie pomocniczą jednostką organizacji społecznej
i utracił już wiele ze s w y c h f u n k c j i . Materiał przedstawiony powyżej d o
starcza i n f o r m a c j i o f a k t a c h i n t e r p r e t o w a n y c h przez nas w kategoriach
r o d o w y c h , ale będących już najczęściej f o r m a m i ustępującymi. R o z w a r
stwienie majątkowe i aspiracje polityczne jednostek (por. Władimircow,
s. 87 n.) sprawiały, że ambicje osób bardziej d y n a m i c z n y c h realizowały
się najczęściej poza rodem. Wykorzystywało się w t y m celu m . i n . druży
n y wojskowe pretendentów na przywódców, będące bardziej zbieraniną
wychodźców z g r u p k r e w n i a c z y c h niż zespołem k r e w n y c h . Powstawały
w t e n sposób nowe g r u p y polityczne łączące w sobie elementy o r g a n i
zacji feudalnej oraz n i e k i e d y czysto rozbójniczej bandy, odrzucające a f i
liacje rodowe i dążące do zdobycia dobrego miejsca w kształtującej się
s t r u k t u r z e feudalnego społeczeństwa plemiennego. D o t a k i c h g r u p z a l i
czyć można z pewnością Dżurkinów (por. historię i c h powstania — T H M
§ 139) i najprawdopodobniej Kijatów u f o r m o w a n y c h na poziomie I l u b
I I wstępnej generacji w stosunku do Czyngis-chana. Taka sytuacja p r z y
puszczalnie w a r u n k u j e opinię Bacon, która nie znalazła podstaw do
stwierdzenia g r u p y rodowej u Mongołów. N i e powstała ona w X I I I w i e k u ,
lecz trwała o d pewnego już czasu. U t w o r z e n i e pierwszego państwa t u r e c
kiego już w w i e k u V I było wstępnym k r o k i e m n a drodze r e f o r m y orga
nizacji społecznej ludów stepu mongolskiego. Początków procesu rozkładu
r o d u należy więc szukać już wówczas i chociaż dotyczył o n Turków, to
miał j e d n a k również pewien wpływ także na ewolucję społeczeństwa
mongolskiego .
25
2 5
Wiktorowa
rozdrobnienie
zastąpiła j e n o w a
którym
(Narody...,
s. 711) p i s z e o c z a s a c h p r z e d X w i e k i e m :
„Następowało
d a w n y c h wspólnot r o d o w y c h , n a r u s z o n e zostały d a w n e więzi r o d o w e ,
forma
zamieszkiwali
wspólnoty; l u d z i obecnie łączyła wspólność t e r y t o r i u m , n a
przedstawiciele
różnych
ludów".
T a sama
autorka
jedno
brzmiącą n i e m a l ocenę w y s t a w i a o k r e s o w i t w o r z e n i a i m p e r i u m C z y n g i s - c h a n a ( t a m
że, s. 715). W ą t p l i w e w y d a j e
nota rodowa w y p a r t a
się c y t o w a n e s t w i e r d z e n i e , iż p r z e d X w i e k i e m
została p r z e z inną formę o r g a n i z a c j i społecznej, zwaną
wspól
przez
�109
G R U P Y K R E W N I A C Z E U MONGOŁÓW
4. K O N K R E T Y Z A C J A S T R U K T U R Y R O D O W E J —
LINEAŻ
W zamęcie p o l i t y c z n y m towarzyszącym p o w s t a w a n i u państwowości
mongolskiej znikać począł ród jako suwerenne u g r u p o w a n i e społeczne.
Dzięki t e m u łatwiej jest dostrzec istnienie lineaży, w których poziom i n
t e g r a c j i był, j a k się wydaje, wyższy. W niektórych w y p a d k a c h Tajna hi
storia operuje n a z w a m i lineaży Bordżiginów j a k b y to były zwarte g r u p y
ze s p r a w n y m k i e r o w n i c t w e m , a k t y w n i e uczestniczące w kształtowaniu
p o l i t y k i stepowej . Jednakże t a aktywność może jednocześnie wzbudzać
podejrzenie co do c h a r a k t e r u samej g r u p y . W i e m y , że niektóre z n i c h
miały w s w o i m składzie członków obcych g r u p , stowarzyszonych dobro
w o l n i e l u b zagarniętych siłą. I o d w r o t n i e , członkowie jednego lineażu
odnajdują się n i e k i e d y w zwalczających się obozach p o l i t y c z n y c h , cho
ciaż częściej dotyczy t o g r u p r o d o w y c h niż Imeażowych. To, co mówi
liśmy o przekształceniu r o d u w polityczną jednostkę właściwą s t r u k t u r z e
plemiennej, często w równym s t o p n i u dotyczyło lineaży. Proces feudal i z a c j i społeczeństwa był n a t y l e zaawansowany, że nie mógł n i e objąć
lineaży, t y m bardziej że stanowiły one lepszy od r o d u ośrodek i n t e g r u
jący, gdyż zachowały silniejsze poczucie odrębności . Możemy o t y m
mówić na podstawie cech charakteryzujących mongolski system lineażow y , którą to charakterystykę b u d u j e m y n a podstawie skąpych chociaż
wiele mówiących d a n y c h z a w a r t y c h w Tajnej
historii.
26
21
28
S t a n o w i o n swoiste połączenie systemu segmentarnego z systemem sto
su pacierzowego. Tablica I w y k a z u j e , że podział lineażowy następował
według reguł ciągłej segmentacji, zgodnie z którymi każdy mężczyzna
zapoczątkowuje nową linię, dzielącą się dalej według t e j samej zasady.
N i e dotyczyło to jedynie najstarszego brata w każdym p o k o l e n i u , który
przekazywał linię główną i t y m s a m y m n i e dawał początku n o w e m u l i neażowi. Dzięki t e m u powstawał w rodzie oraz w każdym lineażu z o d
dzielna u p r z y w i l e j o w a n y t r z o n transmitujący zasadnicze d l a g r u p y n i e
podzielne wartości (te same, które omówiliśmy w odniesieniu do r o d u —
władza polityczna, f u n k c j e k u l t o w e , nazwa własna). Jest to cecha systeautorkę n i e p r e c y z y j n i e „wspólnotą
terytorialną". Materiał z X I I I
wieku
wskazuje,
że proces z m i a n y dopiero dobiegał końca.
26
Należy
wśród
nich
przede
wszystkim
wymienić
Tajcziutów,
Mangkutów
i U r u u t ó w (patrz tabl. I ) .
2 7
Dość c h a r a k t e r y s t y c z n y m przykładem jest przyłączenie się do C z y n g i s - c h a n a
członka lineażu Dżadaran, którego przywódca zwalczał C z y n g i s a ( T H M § Г22). P o
dobnie
2 8
s t r y j C z y n g i s a pozostawał w
s o j u s z u z jego w r o g a m i
(tamże, § 242).
P o u s t a n i u z a m i e s z a n i a wojennego, w r a z ze stabilizacją władzy C z y n g i s - c h a n a
pojawiły się t e n d e n c j e do g r o m a d z e n i a
r o z p r o s z o n y c h członków r o d ó w w zwartą n a
powrót grupę pod wspólnym przywództwem (dotyczyło to rodów B a j a u t oraz I k i r e s ,
por. T H M §§ 213, 218), nigdzie j e d n a k n i e o d n o t o w a n o podobnej t e n d e n c j i do j e d n o
c z e n i a lineaży, z czego
można wnosić, że p r o b l e m
n i e musiał być r o z s t r z y g a n y a d m i n i s t r a c y j n i e .
t a k i n i e istniał, a
przynajmniej
�110
SŁAWOJ S Z Y N K I E W I C Z
m u lineażowego t y p u stosu pacierzowego, która sprawia, że system n i e
p r o d u k u j e równorzędnych hierarchicznie lineaży, j a k to się dzieje w ide
a l n y m systemie segmentarnym. Zasadę organizacji obu systemów i l u
s t r u j e d i a g r a m 1, którego część a odpowiada s y s t e m o w i stosu pacierzo
wego, zaś b segmentarnemu.
Diagram 1
a
b
U p r a w n i o n e jest chyba przypuszczenie, że t y p stosu pacierzowego po
przedzał w społeczeństwie m o n g o l s k i m t y p segmentarny. Sama b o w i e m
zasada senioralności, n a j a k i e j się on opiera, była cechą trwałą i dawną
w t e j k u l t u r z e . Pojawienie się t e j zasady w okresie późniejszym n i e
znajduje przekonującego uzasadnienia, zwłaszcza że służyła ona przeka
z o w i t a k i c h elementów władzy, które stopniowo zanikały i częściowo —•
j a k władza polityczna — przechodziły w kompetencje g r u p n i e będących
k r e w n i a c z y m i . Ponadto, h i e r a r c h i c z n y system stosu pacierzowego zakłada
integrację całego zespołu lineaży w g r u p i e r o d o w e j , ponieważ zróżnico
w a n i e nierównorzędnych elementów m u s i być odniesione do konkretnego
ich zbioru, żeby mogło funkcjonować. J a k w i e m y , rozwój organizacji spo
łecznej nie sprzyjał późniejszemu p o j a w i e n i u się omawianego systemu.
Na odwrót, dezintegracja r o d u i s t o p n i o w y zanik centralnego przywódz
t w a w jego r a m a c h czyniły t e n system coraz bardziej zbytecznym. Z k o
l e i segmentarny t y p podziałów lineażowych c h a r a k t e r y s t y c z n y jest d l a
takiego społeczeństwa, w którym władza centralna jest słaba l u b w ogóle
nie istnieje, członkowie zaś lineażu muszą sami zapewniać sobie bezpie
czeństwo. N i e oznacza to, że jest o n ograniczony do t a k i c h t y l k o s y t u a c j i
i nie może współwystępować z silną centralną władzą r o d u . Byłby j e d
n a k do niej źle dopasowany, gdyż d y s t r y b u c j a władzy jest k i e r u n k o w o
sprzeczna z j e j centralizacją.
Być może zatem f o r m a systemu lineażowego średniowiecznej M o n
g o l i i s t a n o w i przejściowe połączenie starszego t y p u hierarchicznego z n o w
s z y m segmentarnym. Ów etap przejściowy odpowiada bardziej generalnej
zmianie — przejęciu k i e r o w n i c t w a politycznego przez g r u p y wojskowe
i t e r y t o r i a l n e od g r u p k r e w n i a c z y c h . F a k t , iż n i e wszyscy mężczyźni do
tego u p r a w n i e n i zapoczątkowywali n o w y lineaż, lecz w zespole b r a c i
t w o r z y l i przodka zbiorowego (patrz t a b l . I), można b y rozumieć jako n i e
konsekwencję niezbyt jeszcze sprawnie realizowanej zasady segméntamej.
�111
G R U P Y K R E W N I A C Z E U MONGOŁÓW
Uznanie s y t u a c j i za przejściową i t y m s a m y m względnej chronologizacji
obu systemów lineażowych p r o p o n u j e m y n i e dlatego, że chcielibyśmy te
systemy ująć w r y g o r y koncepcji stadialnej. W y d a j e się jednak, że d y
namiczne spojrzenie n a n i e — mało popularne w l i t e r a t u r z e etnograficz
nej — może być pożyteczne.
Zasada segmentacji była r e g u l a r n a : n i e m a l każdy z n i e p i e r w o r o d n y c h
b r a c i zapoczątkowywał n o w y lineaż. Jest t o jednak sformułowanie obra
zowe i nie oddaje rzeczywistego m e c h a n i z m u podziału. P r a k t y c z n i e bo
w i e m bracia mający dorosłych synów m o g l i dać początek m i n i m a l n e m u
lineażowi wyznaczającemu strukturę w i e l k i e j r o d z i n y , pozostawali n a t o
miast członkami tego samego lineażu podstawowego, dysponującego włas
n y m etnonimem. O p o w s t a n i u nowego lineażu decydowali p r a k t y c z n i e po
i c h śmierci odlegli potomkowie. Zespół żyjących członków lineażu
je
dnocześnie z pojawieniem się nowej generacji dorosłych i zakładających
r o d z i n y mężczyzn decydował o w y d z i e l e n i u ze swego grona t y l u g r u p ,
i l u było braci-przodków w czwartej wstępnej generacji. Wszystkie, z w y
jątkiem jednej, były n o w y m i lineażami przybierającymi patronimiczną
z w y k l e nazwę , g r u p a zaś wywodząca się od najstarszego z b r a c i - p r z o d
ków kontynuowała tradycje i nazwę głównego — maksymalnego lineażu.
Praktykę tę i l u s t r u j e diagram 2 n a s t r . 112.
Przyjęcie czwartego pokolenia wstępnego za poziom, na którym p r a k
tycznie zachodziła segmentacja, w y n i k a z i n f o r m a c j i dostarczonych przez
t a b l . 1 . Nic ponadto, zwłaszcza o sposobie j e j przeprowadzania, nie w i e 2 9
30
3 1
2 9
Można w przybliżeniu określić s t a n l i c z e b n y takiego p o d s t a w o w e g o
4-pokole-
niowego lineażu. P r z y założeniu, że każdy mężczyzna m a d w u synów, zespół
jących członków lineażu w
d w u dorosłych g e n e r a c j a c h
ży
liczył 24 mężczyzn i tyleż
małych r o d z i n . W p r a k t y c e był on l i c z n i e j s z y , ponieważ ilość urodzeń —
zwłaszcza
w małżeństwach p o l i g a m i c z n y c h — okazywała się wyższa od przyjętej.
Przyjmując
z a podstawę osiągalne i n f o r m a c j e
o rodzie
Bordżiginów, w
którym
n a każdego mężczyznę przypadało przeciętnie 2,35 synów, l i c z b a członków przeciętne
go p o d s t a w o w e g o lineażu (tylko żyjących dorosłych mężczyzn w
dwu
pokoleniach)
wynosiłaby 37 osób. K o n s e k w e n t n i e , w skład r o d u Bordżigin wchodziłoby z a życia
C z y n g i s - c h a n a ok. 10 tysięcy dorosłych mężczyzn, p r z y założeniu, że w s z y s t k i e p o
działy lineażowe zachodziły zgodnie z i d e a l n y m w z o r e m . L i c z b a t a w y d a j e się j e d n a k
znacznie przesadzona.
3 0
N o w y lineaż przybierał nazwę n i e od i m i e n i a j e d n e g o z b r a c i —
przodków, l e c z i c h synów. Można więc tę praktykę uznać z a w a r i a n t
mongolski.
Nie zmienia
on z a s a d y
segmentacji,
c z e r p i e e t n o n i m d l a nowo powstałej
przodków
danej
iserii lineaży n i e j a k o
grupy
a jedynie
pozostawiając
honorowymi
z nieco
innego
rodzeństwo
członkami
wspólnych
specyficznie
głównej
źródła
wyjściowych
linii.
Miało
to p r z y p u s z c z a l n i e n a c e l u łatwiejsze określenie odległości każdego z lineaży o d tej
linii.
3 1
W y n i k a z n i e j , że wyodrębnienie Tajcziutów nastąpiło n a poziomie I V
lenia. Dane, j a k i c h dostarcza n a m terminologia
nicę, gdyż przewidują
poko
pokrewieństwa, potwierdzają tę g r a
t e r m i n o l o g i c z n e zróżnicowanie l i n i i b o c z n y c h w z a k r e s i e w y
czerpującym możliwości n a poziomie najmłodszej g e n e r a c j i jednego lineażu o t a k i e j
właśnie głębokości.
�112
SŁAWOJ S Z Y N K I E W I C Z
Diagram 2
A"
kontynuacja lineażu maksymalnego
nowy lineaż
m y . Możemy j e d y n i e odwołać się do materiału porównawczego. W B u r i a c j i zachodniej do początków X X w i e k u zachował się zwyczaj dziele
n i a kości yaxi xalaxo. Według opisu W j a t k i n y (1969, s. 41): „Rozmnożo
n y ród decydował za pośrednictwem s w y c h najstarszych przedstawicieli
o konieczności podziału. W oznaczony dzień wszyscy najstarsi przedsta
wiciele r o d u zjeżdżali się, m o d l i l i do przodków i n a g r a n i c y r o d o w y c h
terytoriów łamali na d w i e części kocioł i łuk". Podobny zwyczaj, z w a n y
ióról multaraqu,
n o t u j e d l a Dagurów Rinczen (s. 207). Możemy więc
przypuszczać, że segmentacja lineaży dokonywała się na podstawie decyzji
przedstawicielskiego zgromadzenia członków i połączona była z obrzędami
k u l t o w y m i , którym towarzyszył symboliczny ceremoniał przypieczętowujący podział.
Przedstawiony powyżej schemat zakłócony zostaje j e d y n i e przez p o
j a w i e n i e się n a niezwykłym d l a procesu segmentacji poziomie d w u g r u p —
Dżurkin i K i j a t . Ponieważ n i e możemy i c h zakwalifikować jako g r u p
krewniaćzych i n n y c h niż lineaże m i n i m a l n e , którym odpowiada grupa
w i e l k o r o d z i n n a , m u s i m y j e widzieć w kategoriach i n t e r w e n c j i wczesnofeudalnego m o d e l u organizacji społeczeństwa. N a z w y te zatem nie stanowiły
etnonimów, lecz określenie w o j s k o w o - p o l i t y c z n y c h zjednoczeń k i e r o w a
n y c h przez osoby, które nazwę przybrały, b y mogła służyć za s y m b o l
integrujący na wzór g r u p krewniaćzych. T e r m i n Dżurkin był p a t r o n i miezny, lecz odnosił się do wychodźców z w i e l u lineaży bordżigińskich
oraz i n n y c h rodów. Przyjęcie takiego q u a s i - e t n o n i m u wskazuje n a pewne
go rodzaju p r z y m u s k u l t u r o w y , b y operować pojęciem mieszczącym się
w schemacie podziałów genealogicznych. Dżiirkinowie, m i m o iż n i e b y l i
f o r m a l n i e grupą krewniacza, c h c i e l i widzieć się w k o m p o n o w a n y m i w sieć
g r u p związanych pochodzeniem. Z a m i a r swój zresztą osiągnęli — k w a
l i f i k o w a n i b y l i j a k o oboy, t a k j a k inne lineaże, Czyngis-chan zaś starał
się demonstrować wobec n i c h stosunek bliskości właściwy s p o k r e w n i o n y m
lineażom ( T H M §§ 49, 130). Zabiegał także o i c h przyjaźń, przypuszczalnie
dla f a k t u , że b y l i oni spadkobiercami głównej l i n i i Bordżiginów.
�113
G R U P Y K R E W N I A C Z E U MONGOŁÓW
Władimircow nazwał Dżurkinów bandą rozbójniczą. Podobnie ego
istyczne m o t y w y spowodowały przypuszczalnie zerwanie Kijatów z B o r dżiginami przed upływem w y m a g a n y c h czterech pokoleń. Kształtujące
się s t o s u n k i feudalne obiecywały a m b i t n y m g r u p o m więcej korzyści, jeśli
występować będą we własnym i m i e n i u . Powodzenie Kijatów przerwało
się ze śmiercią i c h przywódcy Jesügeja, również z tą chwilą nazwa K i j a t
znika z łamów Tajnej historii, co dodatkowo świadczy o j e j p o z a s t r u k t u r a l n y m pochodzeniu. Czyngis-chan podejmując aspiracje swoich poprzed
ników odrzuca i c h metodę separacji od g r u p y krewniaczej i decyduje się
wygrywać t r a d y c j e związków genealogicznych. Dlatego też stara się p o
n o w n i e zdobyć p r z y w i l e j członkostwa w s e n i o r a l n y m lineażu Bordżigi
nów, puszczając w zapomnienie Kijatów i dążąc do u t r z y m a n i a d o b r y c h
stosunków z Dżurkinami ze względu n a i c h siłę i dobrą (bo senioralną)
lokatę genealogiczną w r a m a c h senioralnego lineażu Bordżiginów.
Stopień wzajemnej bliskości lineaży określony jest sposobem segmen
tacji i regułą segmentarnej opozycji. Są one t y m bliższe sobie, i m bliższy
genealogicznie jest wspólny przodek, zaś p r z y t y m s a m y m p r z o d k u de
cyduje względne starszeństwo jego synów — inicjatorów patronimicznego
określenia g r u p y . T a k więc lineażowi Bordżiginów najbliżsi b y l i Tajcziuci
i bezpośrednio po n i c h Besüci. Był t o jednak t y l k o idealny wzór, który
realizował się t y l k o wówczas, jeśli nie interferowały względy f e u d a l n y c h
r o z g r y w e k o władzę. T a k się złożyło, że lineaż T a j c z i u t
pozostający
3 2
3 2
W
radzieckiej
i mongolskiej
literaturze przedmiotu
n a w e t j a k o odrębne plemię (por. M u n k u j e w ,
Tajcziuci
s. 355, Iistorija
MNR
określani
są
s. 102), m i m o iż
w c z a s a c h C z y n g i s - c h a n a , których rozważania o T a j c z i u t a c h dotyczą, głębokość g e
n e a l o g i c z n a tej g r u p y k r e w n i a c z e j wynosiła z a l e d w i e c z t e r y pokolenia. Tego r o d z a j u
kłopoty t e r m i n o l o g i c z n e
wynikają
m. i n . stąd, że e t n o g r a f i a
radziecka nie
opero
w a ł a do n i e d a w n a pojęciem lineażu oraz że w o d n i e s i e n i u do średniowiecznej
golii n i e stosowano dotąd tej k a t e g o r i i pojęciowej (nie licząc m a r g i n a l n e g o
Mon
j e j uży
c i a przez B a c o n ) .
I s t n i e j e j e s z c z e j e d n a p r z y c z y n a tego, że d o Tajcziutów przylgnęła n a z w a
czy też „plemię". J e s t nią m i a n o w i c i e w y b i t n e
r a c j i Tajnej
historii
m i e j s c e , j a k i e zajmują
oraz u z n a n i e i c h p r z e z R a s z i d e d - D i n a
oni w
„ród"
nar
( I I s. 84) z a „naczelne
odgałęzienie". Dzięki t e m u w p e w n y c h p r a c a c h h i s t o r y c z n y c h p r z y p i s u j e się i m cał
k o w i c i e niezasłużenie pozycję jednego z najpotężniejszych
ugrupowań wśród
Mon
gołów. W istocie lineaż T a j c z i u t wyodrębnił się n i e wcześniej niż z a życia Jesügeja
i pozostawał z t y m o s t a t n i m w s o j u s z u w o j s k o w y m . P o jego Śmierci przywódcy tego
lineażu przejęli kontrolę n a d większością sił m i l i t a r n e g o u g r u p o w a n i a
poczynając w t e n sposób s a m o d z i e l n e — l e c z b y n a j m n i e j
w p o l i t y c z n e j s t r u k t u r z e Mongołów. N i e p r o p o r c j o n a l n e
sce, j a k i e zajmują w w y d a r z e n i a c h Tajnej
historii,
Kijatów
roz
nie wybitne — istnienie
do i c h r z e c z y w i s t e j r o l i m i e j
tłumaczy się t y m , że b y l i p i e r w
s z y m p r z e c i w n i k i e m , którego Temudżyn musiał pokonać. C e l u tego n i e mógł osią
gnąć dość długo ze względu n a nikłe początkowo siły, j a k i m i dysponował, oraz fakt,
że T a j c z i u c i
będący lineażem najbliższym
odgałęzienie" w g
ed-Dina)
s e n i o r a l n e j l i n i i Bordżiginów
zdołali pozyskać współpracę
(„naczelne
w i e l u i n n y c h lineaży
tego
r o d u . P o r w a n i e przez n i c h Temudżyna ( T H M §§ 79-87) stanowiło próbę podporządko
w a n i a również tej grupy, która p r z y n i m pozostała. Szczegółowa r e l a c j a t y c h w y 8 — Etnografia Polska, t. X X z. 2
�114
SŁAWOJ S Z Y N K I E W I C Z
w b l i s k i m sojuszu z ojcem Czyngis-chana, znalazł się wśród najbardziej
k o n s e k w e n t n y c h wrogów tego ostatniego. I właśnie płynące stąd niespeł
nienie oczekiwań wynikających z reguły segméntamej opozycji sprawia,
iż k a r t y Tajnej historii pełne są podświadomie demonstrowanego uczucia
zawodu i rozgoryczenia przejawiającego się w stałym współwystępowaniu
tego e t n o n i m u z określeniem wskazującym bliskość pokrewieństwa —
„bracia T a j c z i u c i " . W p r z y p a d k u żadnego innego e t n o n i m u t e n t e r m i n
pokrewieństwa n i e jest t a k często stosowany, p r z y Tajeziutach zaś w y d a j e
się być nawet nadużywany, co w kontekście o t w a r t e j i k r w a w e j wrogości
zakrawa n a samoudręczenie. I n t e r p r e t a c j a taka w y d a j e się być subiek
t y w n a , można ją jednak potwierdzić bardziej drobiazgową analizą o r y g i
nalnego t e k s t u Tajnej historii (por. §§ 74, 76-78, 82, 94).
Reguła segméntamej opozycji zakłada współpracę bliższych lineaży
w e w e n t u a l n y m k o n f l i k c i e z d a l s z y m i l u b też pierwszeństwo współpracy
b e z k o n f l i k t o w e j . M i m o powyższego negatywnego przykładu była ona dość
często stosowana . Jest t o współpraca jednostek równorzędnych, j a k to
przewiduje równoprawny system segmentarny. Ponieważ jednak realizuje
się ona w w a r u n k a c h w a l k i , n i e można wykluczyć elementu p r z y m u s u .
W niektórych w y p a d k a c h występuje też przypuszczalnie hierarchiczne
podporządkowanie lineaży ze względu n a konkurujący z s e g m e n t a r n y m
system stosu pacierzowego. Jest prawdopodobne, że względna odleg
łość lineażu od głównej l i n i i r o d o w e j kształtowała jego rangę hierarchicz
ną. N i e m a m y żadnych i n f o r m a c j i o f o r m a l n y c h oznakach takiego zróż
nicowania. W p r a k t y c e natomiast lineaż nadrzędny mógł rościć p r a w a do
k i e r o w a n i a losami g r u p z niego wyodrębnionych.
Mówiliśmy wyżej, że Czyngis-chan posługiwał się genealogią j a k o n a
rzędziem podporządkowującymi swej władzy g r u p y p o k r e w n e . W i e m y , że
Baarinowie działali razem „ze s w y m i Menen B a a r i n a m i " ( T H M § 120).
Również o U r u u t a c h i M a n g k u t a c h w i e m y , że występowali wspólnie, i to
z siłą wojskową znacznie przekraczającą liczebność podstawowego lineażu,
m o g l i zatem jednoczyć g r u p y wyłonione z siebie w t r a k c i e procesu seg
m e n t a c j i ( T H M § 175). Być może istniało też hierarchiczne zróżnicowanie
(chociaż t y m razem innego t y p u ) między równorzędnymi genealogicznie
lineażami wywodzącymi się od braci, p r z y c z y m spadkobiercy starszego
m o g l i być uważani za linię główną względem spadkobierców młodszego.
33
darzeń p r z e z kronikę sprawiła, iż czerpiące z n i e j obficie
k r o n i k i nowożytne
olbrzymiły pozycję Tajcziutów traktując i c h równorzędnie z p l e m i e n i e m
wy
mongolskim
(np. „Mongołowie i T a j c z i u c i " u Łubsan D a n d z a n a s. 64 k o l . 23; j a k k o l w i e k w t y m
wypadku
cytowany
fragment
można
czytać bez łącznika
„i", z a który
odpowie
d z i a l n a jest t y l k o tłumaczka. P o d o b n y błąd popełnia H a e n i s c h w tłumaczeniu § 57
THM).
który
T e n s a m sposób myślenia przyświecał
Tajcziutom
według Tajnej
83
przypisał
historii
ściągnięcie
na
autorowi
anonimowej
Czyngis-chana
Altan
niepowodzeń
Tobczi,
będących
dziełem M e r k i t ó w (por. B a w d e n , 1955 § 1.1).
T a j c z i u t współdziałają z Besüt, U r u u t z M a n g k u t ,
K a t a g i n z Sałdżiut, C z i n o s
współwystępuje z Toóles i T e l e n g i i t ( T H M §§ 119, 130, 141, 170, 207).
�115
G R U P Y K R E W N I A C Z E U MONGOŁÓW
Dotyczyło to — j a k stwierdziliśmy poprzednio — lineażu Bordżiginów
j a k o głównej l i n i i r o d o w e j . Mogło j e d n a k również dotyczyć 'bocznych
l i n i i lineażowych. Nikłym śladem t a k i e j p r a k t y k i byłaby kolejność w y
mieniania nazw przestrzegająca zasady senioralności . Należałoby to
wówczas interpretować j a k o kontynuację ideologicznych założeń systemu
stosu pacierzowego w r a m a c h systemu segmentarnego.
Należy podkreślić, że e w e n t u a l n y status w s k a l i hierarchicznej l i n e a
ży r o z u m i e m y t u t a j wyłącznie jako pozycję krewniaczej g r u p y względem
wartości p r z e k a z y w a n y c h w całym zespole t a k i c h g r u p . Dotyczy t o głów
n i e uczestnictwa w t r a n s m i s j i różnych elementów władzy, tytułów, s y m
boli, udziału w obrzędach k u l t o w y c h i t p . N i e w y k l u c z a m y , że mógł on
jeszcze przed X I I I w i e k i e m stać się c z y n n i k i e m ułatwiającym różnicowa
n i e społeczne, ale n i e można go z n i m identyfikować, a n i też uważać za
c z y n n i k bardzo ważny (z pewnością m n i e j i s t o t n y niż pozycja majątkowa
l u b zasługi wojenne po stronie zwycięzcy). Tymczasem t a k i p u n k t w i d z e
nia zdaje się przyjmować Władimircow, który t w o r z y konstrukcję „rodów
a r y s t o k r a t y c z n y c h " , co także odnosi się d o lineaży.
T r u d n o odmówić m u słuszności, g d y stwierdza, że już przed X I I I w i e
k i e m trwał proces powstawania a r y s t o k r a c j i stepowej i podporządkowy
w a n i a przez nią części społeczeństwa, proces r o z w a r s t w i a n i a na noyad —
władców i boyol — poddanych. Można j e d n a k mieć zastrzeżenia wobec
uznania go za zakończony już w końcu X I I w . „ w w a r u n k a c h u s t r o j u
rodowego (i w formie) t w o r z e n i a złożonych jednostek r o d o w y c h " (Władi
m i r c o w , s. 83). Zwłaszcza t r u d n o zgodzić się z t w i e r d z e n i e m o t w o r z e n i u
przez arystokrację „złożonych jednostek r o d o w y c h " . Wykorzystywała ona
j edy ni e t r a d y c j e solidarności g r u p krewniaćzych w t r a k c i e zmagań o wła
dzę i pozycję społeczną, posługiwała się też w t y m c e l u e t n o n i m a m i m a
jącymi integrować zespoły w o j s k o w e raczej niż krewniacze. G r u p y , które
w t e n sposób powstawały, miały już mało wspólnego z g r u p a m i pocho
d z e n i o w y m i . I m p e r i u m Czyngis-chana przyniosło wreszcie o t w a r t e zer
wanie z krewniacza organizacją społeczeństwa, wyłaniając a d m i n i s t r a c y j
ne j e d n o s t k i w o j s k o w o - t e r y t o r i a l n e .
Jeszcze więcej zastrzeżeń wywołuje koncepcja, że r o z w a r s t w i e n i e sta
nowe wywodziło się między i n n y m i z istnienia rodów a r y s t o k r a t y c z n y c h
l u b n i e w o l n i c z y c h czy poddańczych. Władimircow (s. 84) p r z y j m u j e zało
żenie, że Bordżigini ( w r a z ze s w y m i ' poddziałami) b y l i r o d e m a r y s t o k r a
t y c z n y m , pozostali natomiast należeli w większości do niższej k a t e g o r i i .
Uważa nawet, że pominięcie n a liście g r u p w y m i e n i o n y c h na początku
Tajnej
historii
jest wystarczającym k r y t e r i u m uznania g r u p y za „ród
n i e w o l n i c z y " (tamże, s. 78). Zapomina p r z y t y m , że lista owa stanowiła
wyłącznie genealogię Czyngis-chana, dotyczyła jednego t y l k o spośród
34
3 4
N p . K a t a g i n o w i e p r z e d Saldżiutami, U r u u c i p r z e d M a n g k u t a m i
141 in.).
( T H M §§ 130,
�116
SŁAWOJ S Z Y N K I E W I C Z
w i e l u rodów mongolskich. Bez obawy popełnienia błędu można założyć,
że pozostałe r o d y „rozwarstwione" były podobnie — na segmenty line a żowe według zasady senioralności. Ta zasada, j a k powiedzieliśmy, mogła
być i była w y k o r z y s t y w a n a do uzasadnienia i n d y w i d u a l n y c h roszczeń do
władzy. Jednak senioralny lineaż n i e może być utożsamiany z „rodem
a r y s t o k r a t y c z n y m " , pojęciem właściwym stosunkom f e u d a l n y m i u s p r a
w i e d l i w i o n y m w zasadzie j e d ynie wobec potomstwa Czyngis-chana i jego
k r e w n y c h czy w y b i t n y c h wodzów l u b sojuszników w okresie później
szym.
Po tej d y g r e s j i dotyczącej p o j m o w a n i a senioralności w organizacji
krewniaczej powróćmy do omówienia niektórych pozostałych cech line a
żu. Pierwszeństwo winniśmy t u oddać s p r a w o m k u l t u jako jednego
z głównych wyznaczników g r u p y k r e w n i a c z e j . Podobnie j a k i ród rów
nież lineaż miał przypuszczalnie wydzielone f u n k c j e k u l t o w e . Jak w i e m y ,
beki był głównym f u n k c j o n a r i u s z e m k u l t o w y m r o d u , lecz tytuł t e n o d
n a j d u j e m y również w poszczególnych lineażach. Występowanie jego
s t w i e r d z a m y u Dżurkinów (najstarszy z b r a c i kierujących tą grupą) oraz
w lineażu Bordżiginów (stryjeczny b r a t Czyngis-chana ze starszej l i n i i ) .
Ten ostatni pojawił się przypuszczalnie dlatego, że Dżurkinowie — spad
k o b i e r c y senioralnej l i n i i Bordżiginów — wyłączyli się dobrowolnie z l i
neażu, który w tej s y t u a c j i musiał powołać n a tę funkcję nową osobę,
co dokonało się z zachowaniem reguły senioralności. Niestety, Tajna
his
toria a n i inne dostępne źródła nie dostarczają materiału potwierdzającego
występowanie odrębnych obrzędów n a szczeblu lineażu. Jeśli jednak i s t
niały one w rodzie oraz — j a k można sądzić z f u n k c j i otčigina (patrz n i
żej) — w lineażu m i n i m a l n y m i skoro występowała f u n k c j a
bekiego,
możemy przypuszczać, że odbywały się też w lineażu p o d s t a w o w y m . T y m
bardziej, że wszystkie z n i c h oparte były na k u l c i e przodków, stanowiły
więc szczególny ciąg f o r m a l n y — od obrzędów o d b y w a n y c h w najniższej
grupie pochodzeniowej, przez średnią do najwyższej. Jest p r z y t y m p r a w
dopodobne, że f u n k c j e kapłańskie oddzielone były od f u n k c j i czarownika
i lekarza, o c z y m świadczyłby fakt, że Czyngis-chan utrzymywał n i e t y l k o
bekiego, lecz także szamana.
K w e s t i a systemu władzy w lineażu pozostaje o t w a r t a , podobnie j a k
w rodzinie. W p r a w d z i e na k a r t a c h Tajnej historii bezustannie mówi się
o k o n k r e t n y c h osobach przewodzących zespołom l u d z k i m , w t y m także
i d e n t y f i k o w a n y m jako lineaże, n i e możemy jednak mieć pewności, czy
nie kryją się pod n i m i oddziały wojskowe l u b p a r a m i l i t a r n e .
Źródła nie mówią wyraźnie o t y m , b y k o n k r e t n e m u lineażowi p r z y
porządkowane było określone t e r y t o r i u m koczowisk. Jednakże dość często
występuje t e r m i n oznaczający takie t e r y t o r i u m — nutuy dający się tłu
maczyć j a k o rodzinne miejsce, okolica. Wydaje się, że dotyczy on nie
t y l k o g r u p y r o d o w e j , lecz także lineażowej. Przemawiałby za t y m wspól
n y sposób koczowania k r e w n y c h w r a m a c h lineażu. Również fakt, że już
�G R U P Y K R E W N I A C Z E U MONGOŁÓW
117
w czasach Czyngis-chana koczowiska znajdują się w t y t u l a r n y m władaniu
pana feudalnego (Władimircow s. 111), wskazuje na ugruntowaną k o n
cepcję „osoby p r a w n e j " rozporządzającej t e r y t o r i u m . Występowanie t a
kiego t e r y t o r i u m n i e musiało oznaczać p r a w a wyłączności i t y m s a m y m
poszanowania granic . Być może pojęcie nutuy miało charakter bardziej
k u l t o w y i emocjonalny niż p r a w n y . W y d a j e się, że obrzędy k u l t u p r z o d
ków odbywały się zawsze w k o n k r e t n y m miejscu, które w t e n sposób s t a
nowić mogło c e n t r u m obszaru koczowisk danej g r u p y (miejsca te określa
ne były jako yekes yajar lub ąoriy).
35
Z większym prawdopodobieństwem możemy mówić o t y m , że pojęcie
„osoby p r a w n e j " nie odnosiło się do lineażu j a k o j e d n o s t k i gospodarczej
ze względu n a b r a k wspólnej własności ruchomej (stad). W świetle n i e
wątpliwych faktów świadczących o i n d y w i d u a l i z a c j i posiadania i r o z w a r
s t w i e n i u majątkowym możemy wykluczyć istnienie w X I I I w i e k u lineażowego p a t r y m o n i u m w postaci stad (Władimircow, s. 54).
Sytuacja polityczna powstała wśród Mongołów w X I I I w i e k u ułatwiała
lineażom dostosowanie się do powstającego układu stosunków społecz
n y c h bardziej niż r o d o m . W mniejszych grupach łatwiej można było m o
bilizować postawy solidarne, nawet jeśli dotyczyły one nie bezpośredniego
interesu g r u p y , ale t y l k o j e j przywódcy. Jeśli c i przywódcy uczestniczyli
w r o z g r y w k a c h p o l i t y c z n y c h , angażowali również t y m s a m y m interes
członków g r u p y ryzykujących stan swego posiadania oraz zakres s w y c h
swobód. Od powodzenia w t y c h r o z g r y w k a c h mogło zależeć, czy grupa
u t r a c i samodzielność działania, ulegnie rozproszeniu, albo też wzbogaci
się materialnie, czy zostanie powiększona w w y n i k u aliansu o cechach
sojuszu albo w a s a l i t e t u . Lineaże b o w i e m stanowiły dobrą podstawę do
f o r m o w a n i a g r u p , które po u s t a b i l i z o w a n i u się s y t u a c j i politycznej miały
.wejść do s t r u k t u r y społeczeństwa plemiennego. Zatem już w r o l i nie
t y l e g r u p krewniaćzych, co quasi-plemiennych brały udział w t w o r z e n i u
s t r u k t u r y przypominającej na powrót wcześniejszą fazę systemu lineażowego, mianowicie opartą na h i e r a r c h i c z n y m zróżnicowaniu. K r y t e r i a p o
z y c j i były już jednak daleko m n i e j stabilne i często sprowadzały się do
siły w o j s k o w e j mierzonej potencjałem ludnościowym. P o d s t a w o w y lineaż
liczący idealnie 20-40 r o d z i n mógł w swej nowej r o l i kurczyć się l u b cał
kowicie zanikać, albo też podlegać h i p e r t r o f i c z n e m u r o z w o j o w i .
5. L I N E A Ż M I N I M A L N Y — W I E L K A
RODZINA
Najniższym szczeblem organizacji lineażowej jest lineaż m i n i m a l n y .
Stosunkowo najłatwiej daje się on obserwować za pośrednictwem jego
f o r m y k o r p o r a c y j n e j , c z y l i g r u p y w i e l k o r o d z i n n e j . Ta ostatnia b y w a czę
sto t r a k t o w a n a j a k o podstawowa grupa krewniacza, chociaż określenie j e j
35
Tajna
historia
wspomina
n i c p l e m i e n n y c h , por. § 188.
j e d y n i e r a z o k a r a n i u śmiercią z a pogwałcenie
gra
�118
SŁAWOJ S Z Y N K I E W I C Z
miejsca w systemie krewniaczej organizacji społeczeństwa możliwe jest
t y l k o poprzez relację między konstytuującym ją trzonem k r e w n y c h a p o
zostałymi k r e w n y m i . D o t y c z y to przede w s z y s t k i m k w e s t i i , czy w r e l a c j i
tej zawierają się p r a w a do sukcesji pochodzenia oraz f u n k c j a p o t e n c j a l
nego i n i c j a t o r a nowego lineażu podstawowego w dalszych chronologicznie
podziałach. W y n i k a z tego konieczność u t r z y m y w a n i a przez tę małą grupę
swojej odrębności nie t y l k o w kategoriach ekonomicznych, lecz także
ideologicznych. I n n e jest jednak znaczenie t e j odrębności w społeczeń
s t w i e r o d o w y m (wyjściowy element mechanizmu k o n t y n u a c j i grupowego
istnienia), inne zaś poza n i m (często j e d y n a działająca g r u p a krewniaczą,
ośrodek integrujący i wyzwalający postawy solidarnościowe).
Przytoczyliśmy wcześniej przykłady na to, że ojcostwo społeczne n i e
poparte biologicznym daje w p r a w d z i e p r a w a członka g r u p y krewniaczej
ojca, nie zapewnia jednak równych p r a w w k o r p o r a c y j n y m zespole r o
d z i n n y m . Rodzeństwo może wykluczyć przyrodniego b r a t a z tego zespo
łu l u b ograniczyć jego p r a w a , lecz w y k l u c z e n i e t o nie dotyczy p r a w a do
t r a d y c j i genealogicznej wspólnej dla całego rodzeństwa. Może jednak
mieć konsekwencje dla przyszłości genealogicznej w postaci wyodrębnie
nia l i n i i sukcesyjnej. K o n f l i k t y takie powstają często u ludów pasterskich,
i c h tłem są z w y k l e s t o s u n k i majątkowe.
Charakterystyczne, że dotyczą one n i e t y l k o rodzeństwa pochodzą
cego z nieprawego łoża, lecz także z równoległego poligamicznego mał
żeństwa ojca, a n i e k i e d y n a w e t rodzeństwa sensu stricto ( T H M §§ 23, 44,
76, 77). Osiągają one p u n k t k u l m i n a c y j n y po śmierci ojca, c z y l i wówczas,
gdy zainteresowani tworzą najstarszą żyjącą generację mężczyzn k i e r u
jących życiem gospodarczym swojego zespołu r o d z i n . Wskazuje to zresz
tą wyraźnie, że jest to już zespół w i e l k o r o d z i n n y . Zewnętrznym przeja
w e m takiego k o n f l i k t u jest odsunięcie i n k r y m i n o w a n y c h osób od wspól
n y c h obrzędów k u l t o w y c h (por. T H M § 44). Ponieważ osoby te e l i m i n u j e
się w t e n sposób z k o r p o r a c j i w i e l k o r o d z i n n e j oraz odpowiadającego j e j
lineażu minimalnego, a n i e z zasadniczej g r u p y pochodzeniowej (lineażu
podstawowego l u b rodu), powyższa p r a k t y k a d o w o d z i istnienia k u l t u r o
dzinnego l u b p o p r a w n i e j : k u l t u w r a m a c h najmniejszego społecznie uzna
nego lineażu (gdyż żony, członkinie obcych lineaży, n i e uczestniczą w ce
remoniach).
Istnienie w i e l k i e j r o d z i n y w średniowiecznej M o n g o l i i możemy p o s t u
lować na podstawie materiałów Tajnej
historii.
Związani agnatycznym
pokrewieństwem członkowie t e j r o d z i n y stanowiący j e j trzon, i n t e g r o w a
n i b y l i wspólnym k u l t e m s w o i c h najbliższych przodków, o którym była
wyżej m o w a . Rodzina taka przypuszczalnie koncentrowała się najczęściej
wokół wspólnoty b r a c i . B r a c i i n t e g r u j e jedność i c h ogniska domowego,
3 6
3 8
P r z y k ł a d ó w n a to j e s t w
„siedmiu
Kongkotanów"
Tajnej
spiskujących
historii
przeciwko
sporo,
że w y m i e n i m y
Czyngisowi
(THM
tylko
grupę
§244) l u b też
l i c z n e zespoły rodzeństwa wspólnie deklarujące c h a n o w i lojalność i pomoc
(wymię-
�119
G R U P Y K R E W N I A C Z E U MONGOŁÓW
nawet jeśli nie dzielą go z rodzeństwem p r z y r o d n i m ( T H M § 77). Po
śmierci jednego z n i c h jego synowie mogą kontynuować wspólnotę ze
s w y m i s t r y j a m i , a jeśli oddzielą się, k r o n i k a odnotowuje to wydarzenie
jako godne u w a g i ( T H M § 11). Opinia społeczna nalega jednak n a u t r z y
m y w a n i e p o p r a w n y c h i b l i s k i c h stosunków ze s t r y j a m i , którzy „przy
czyniają się d o wznoszenia d y m u n a d o b o z o w i s k a m i " ( T H M § 242). N a j
młodszy s y n , jeśli nie dotkną go konsekwencje k o n f l i k t u między rodzeń
s t w e m , przejmie po ojcu jurtę, opiekę n a d pozostałymi w d o m u k o b i e t a m i
i obowiązki k o n t y n u a t o r a k u l t u przodków. N i e będzie o n jednak s p r a w o
wał władzy n a d pozostałymi braćmi a n i n a d i c h majątkiem. Majątek ów
może być k o n t r o l o w a n y wspólnie, zwłaszcza jeśli należy do rodzeństwa
pochodzącego od t y c h samych rodziców i jeśli p r z y życiu pozostaje m a t
ka. W t e j s y t u a c j i koordynacja wspólnych działań gospodarczych p r z e j
dzie w kompetencje najstarszego z braci. W i n i e n on jednak interesom
najmłodszego b r a t a dać pierwszeństwo przed interesami pozostałych b r a
c i oraz swoich własnych synów, co znajdzie odbicie w proporcjach dzie
d z i c t w a p r z y rozdziale majątku .
37
Sprawowanie f u n k c j i k u l t o w y c h przez najmłodszego z rodzeństwa n i e
oznacza, że pozostali bracia w r a z ze s w y m i p o t o m k a m i tracą p r a w o do
własnego odrębnego k u l t u . Jeśli zapoczątkują o n i odrębny lineaż m i n i
m a l n y i z czasem odseparują się od dotychczasowej swojej w i e l k i e j r o
dziny, będą m i e l i n i e t y l k o p r a w o do zainicjowania obrzędów w e własnym
i m i e n i u , lecz po upływie czterech pokoleń mogą być u z n a n i za przodków
nowego lineażu .
W i e l k a rodzina j a w i się n a m zatem jako g r u p a k o r p o r a c y j n a a d m i n i
strująca majątkiem członków, lecz raczej n i e operująca wspólnotą włas
nościową (lub p r z y n a j m n i e j nie zawsze operująca), utworzona wokół
minilineażu zintegrowanego wspólnym k u l t e m i poddana c h a r a k t e r y
stycznej dwuwładzy odpowiadającej j e j d w o i s t e m u c h a r a k t e r o w i k o r p o racyjno-krewniaczemu. W sferze p r o d u k c y j n e j władza ta przekazywana
38
nione m. i n . w §§ 120, 122, 137). Z e wzglądu n a k l a s y f i k a c y j n y c h a r a k t e r
oznaczających „braci" t r u d n o
stwa
między w y m i e n i o n y m i
jest najczęściej określić rodzaj
t a m „braćmi". Jeśli
dotyczy
związków
o n rodzeństwa
l i n i i b o c z n y c h , to wspólne i c h występowanie może mieć c h a r a k t e r więzi
dzinnej, lub przynajmniej
3 7
brata
odwoływać się do tej s a m e j z a s a d y
P o r . T H M § 242. W s p o m n i a n a
podziału majątku
dokonuje
braci
dalszych
wielkoro-
integrującej.
sytuacja dotyczy dokonywanego przez
wśród własnych
terminów
pokrewień
i synów. Jeśli n a t o m i a s t
starszego
rozdziału
ojciec pomiędzy s y n a m i , to J a s a C z y n g i s - c h a n a mówi, że s t a r s z y s y n o t r z y
m u j e więcej od młodszych (por. Władimircow, s. 54). S t a r s z y b o w i e m będzie k o n t y
nuował senioralną linię lineażu. N i e o z n a c z a to d y s k r y m i n a c j i najmłodszego, który
o t r z y m a w s z y s t k o to, co zostawił sobie ojciec.
3 8
Znany
j e s t z Tajnej
historii
nowili stryj z synami i bratanek
(§ 180) przykład wspólnoty r o d z i n n e j , jaką s t a
dysponujący pospołu siłą niewolniczą. W
przyszło
ści s y n o w i e owego s t r y j a m i e l i zostać u z n a n i z a przodków lineażu T a j c z i u t , p o d c z a s
gdy b r a t a n e k
pozostał w lineażu Bordżigin.
�120
SŁAWOJ S Z Y N K I E W I C Z
jest według zasad p r i m o g e n i t u r y , w sferze k u l t o w e j zaś — u l t i m o g e n i t u r y . Sprawowanie tej ostatniej jest funkcją określaną t e r m i n e m otčigin,
który często zastępuje imię własne człowieka l u b m u towarzyszy. W y
raz jest pochodzenia tureckiego i oznacza „książkę ognia", co w t y m
w y p a d k u wiąże się z dosłownie r o z u m i a n y m k u l t e m ogniska domowego.
Z k o l e i r o l a najstarszego, kierującego sferą p r o d u k c j i w w i e l k i e j r o d z i
nie i jednocześnie spadkobiercy i n n y c h wartości społecznych przekazy
w a n y c h w lineażu określana jest t e r m i n e m ejen „gospodarz", „ p a n .
Wydaje się, że ową dwuwładzę możemy uważać za swoisty mechanizm
powołany do i n t e g r o w a n i a w i e l k i e j r o d z i n y , poza którą u l t i m o g e n i t u r a
nie jest respektowana. Władimircow w cytowanej d e f i n i c j i r o d u (przyp. 6)
popełnił zatem błąd ekstrapolacji przypisując tej grupie jako cechę w y
różniającą „szczególne p r a w a dla młodszego s y n a " .
39
6. D O B Ó R M A Ł Ż E Ń S K I A
POKREWIEŃSTWO
Jeden ze sposobów porządkowania u n i w e r s u m społecznego polega na
k l a s y f i k o w a n i u l u d z i na podlegających d o b o r o w i małżeńskiemu oraz na
rygorystycznie z takiego d o b o r u wyłączonych. Celowi t e m u zawsze służy
pokrewieństwo, poziom zaś przestrzegania n o r m regulujących dobór zna
mionuje poziom doskonałości krewniaczej organizacji społeczeństwa.
Poziom ów był już d a l e k i od doskonałości w czasach Tajnej
historii,
m i m o że z n a j d u j e m y w niej sporo przykładów na rolę g r u p krewniaćzych
w r e g u l o w a n i u zawierania małżeństw. Jeden z występujących t a m rodów
formułuje ją wyraźnie j a k o element swej p o l i t y k i : „Dla was, którzy
zostaliście chanami, wsadzamy nasze córki na o d k r y t y wóz [...] Od d a w
n y c h czasów m y , l u d Ongiratów, mieliśmy chanowe tarczami, córki orę
d o w n i c z k a m i . Istnieliśmy [...] dzięki piękności naszych córek". A jedno
cześnie: „[...] ludzie dający [nam] dziewczynę patrzą na nasze obozowiska"
( T H M §§ 64, 65). Małżeństwo było c z y n n i k i e m ułatwiającym współdziała
nie rodów, nawiązywało je i podtrzymywało. Toteż „patrzono na obozo
w i s k a " n i e t y l e z p u n k t u Widzenia i n t e r e s u oddawanej dziewczyny, co
interesu j e j g r u p y , t a k skoncentrowana zaś uwaga owocowała nie j e d n y m
związkiem, lecz całą i c h serią. U t r z y m a n i u tej więzi, s t w o r z e n i u z n i e j
stałego systemu przekazu i n f o r m a c j i i usług, sprzyjała p r a k t y k a ciągłej
w y m i a n y k o b i e t między r o d a m i . N i e wydaje się, b y była ona sformalizo
w a n a j a k o obowiązująca reguła, stosowana jednak często zasługuje na
miano i n s t y t u c j i . W i e m y , że ojciec Czyngis-chana zamierzał go wyswatać
z dziewczyną spokrewnioną z jego matką i zamiar t e n formułował jako
3 9
J e s z c z e w k r o n i k a c h nowożytnych z n a j d u j e m y
ten t e r m i n w z n a c z e n i u „głowa
r o d z i n y " , „przywódca g r u p y l u d z i ( w t y m g r u p y o c e c h a c h k r e w n i a c z e j ) " , zaś t a k i e
p o z y c j e d z i e d z i c z o n o z z a s a d y w l i n i i s e n i o r a l n e j . (Por. m. i n . Bałdanżapow, s. 139,
140, 141, 27r, 28v, 29r; B a w d e n ,
przyjmuje,
1955, s. 251 p r z y p .
iż e j e n o z n a c z a dziedzicznego
od państwa po rodzinę.
540.) W ł a d i m i r c o w
przywódcę g r u p y
od ulusu
(s. 158-159)
po ayil,
czyli
�G R U P Y K R E W N I A C Z E U MONGOŁÓW
121
n a t u r a l n i e wynikający z obyczaju ( T H M § 62). Z d r u g i e j s t r o n y sam
Czyngis-chan pragnął dokonać wymiennego małżeństwa swego syna
i swojej córki z k r e w n y m i chana kereickiego, „aby zadzieżgnąć jeszcze
silniejsze więzi" ( T H M § 165).
Pierwszy przypadek mieści się w kategoriach m a t r y l a t e r a l n e g o mał
żeństwa, jednakże n i e z kuzynką przeciwległą, a po p r o s t u członkinią
g r u p y m a t k i . G d y b y był p r z e j a w e m ustalonej p r a k t y k i , na co zresztą
wskazuje kontekst relacji, oznaczałby instytucję cyklicznej w y m i a n y mał
żeńskiej. D r u g i przypadek k w a l i f i k u j e się do całkowicie odmiennej k o n
w e n c j i — d w u s t r o n n e j w y m i a n y bezpośredniej, chociaż p a r t n e r z y tej w y
m i a n y mogą być z m i e n n i (zwielokrotnieni). W i e m y ponadto, że małżon
k o w i e dzieci Czyngis-chana r e k r u t o w a l i się z różnych rodów i nawet
plemion. D o t y c z y to także i n n y c h osób spoza r o d z i n y Czyngis-chana.
Możemy zatem przyjąć, że w o w y m czasie n i e istniał określony m o d e l
w y m i a n y małżeńskiej, j a k k o l w i e k można przypuszczalnie mówić o tra
d y c j i preferowania małżeństwa matrylateralnego, p r z y czym „lateralność'
należy t u rozumieć w t e n sposób, że określa ona szeroką grupę krewniaczą
m a t k i , nie zaś stronę j e j najbliższych k r e w n y c h . T a k pojętą preferencję
dość przekonująco dokumentują źródła, w których z n a j d u j e m y ślady
trwającej w czasie w y m i a n y łączącej poszczególne g r u p y . N i e jest t o
wszakże w y m i a n a regularna, którą znamionuje wyłączność związku. J e d
na i ta sama grupa t y p u r o d u pozostaje już w t a k i m związku z k i l k o m a
i n n y m i g r u p a m i . Żona Czyngis-chana pochodziła z Ongiratów, dotyczy
to również żony brata jego dziada (Raszid e d - D i n , I I s. 40). Jest p r a
wdopodobne, że O n g i r a c i j a k i Ołkunuci (do których należała m a t k a cha
na) w c h o d z i l i w skład zespołu zwanego Dorben. O t y c h ostatnich zaś
Raszid e d - D i n mówi następująco: „przez wszystkie czasy z tego ple
m i e n i a wywodziły się starsze żony" ( I s. 187), co oznacza, że Bordżigini
z w y k l i stamtąd brać pierwsze — i w h i e r a r c h i i poligamicznej główne —
małżonki. Z k o l e i Bordżiginki rodziły dzieci B a j a u t o m , którzy „mieli usta
nowione przez obyczaj prawo na to, b y i m z r o d u [Czyngis-chana] d a
wano dziewczęta ( I s. 176).
Preferencje w adresowaniu aliansów m a t r y m o n i a l n y c h podlegały j e d
nak zmianie, być może zależnie o d układu aliansów p o l i t y c z n y c h . D o w i a
d u j e m y się bowiem, że w początkach kształtowania się i m p e r i u m m o n
golskiego (a są d o w o d y na to, że również i wcześniej) Mongołowie w y
m i e n i a l i k o b i e t y z T a t a r a m i , p r z y czym była to już w y m i a n a d w u s t r o n
na (I s. 160). Przykłady d w u s t r o n n e j w y m i a n y zaczynają się mnożyć
w okresie stabilizowania się władzy Czyngis-chana. Może to wynikać
z u t r w a l e n i a p r a k t y k i małżeństw dynastycznych o f u n k c j i politycznej,
może jednak również być r e z u l t a t e m f a k t u , iż tego właśnie okresu do
tyczą bardziej szczegółowe informacje źródłowe, które do nas dotarły.
Jeden z t a k i c h przykładów w y m i e n i o n o w p r z y p . 40, i n n y dotyczy g r u p y
Ongutów. W i e m y , że córka i wnuczka Czyngisa zostały wydane za mąż
�122
SŁAWOJ S Z Y N K I E W I C Z
do t e j g r u p y , zaś jego w n u k H u l a g u ożenił się również z Ongutką ( I s. 141;
por. też T H M §§ 202, 239). N a w e t jeśli p r a k t y k a d w u s t r o n n e j w y m i a n y
wzajemnej była ograniczona do górnych w a r s t w społeczeństwa f e u d a l
nego i ' chociaż odbywała się z więcej niż j e d n y m p a r t n e r e m g r u p o w y m ,
oznacza ona odejście od wcześniejszych f o r m w y m i a n y j e d n o k i e r u n k o w e j
w r a m a c h większego c y k l u . Ta ostatnia, j a k można sądzić z przytoczo
n y c h wyżej świadectw, miała w przeszłości następujący k i e r u n e k : Dórben
Bordżigin - > Baj aut.
D y w e r s y f i k a c j a społeczeństwa w okresie w o j e n i m p e r i a l n y c h s p r a w i
ła, że k o n t y n u o w a n i e takiego c y k l u natrafiało n a przeszkody polityczne,
j a k również stawało się niecelowe ze względów p r a k t y c z n y c h . F u n k c j a
społeczna stałego p a r t n e r s t w a w zamkniętym c y k l u t r a c i b o w i e m n a zna
czeniu w czasach kształtowania się stosunków feudalnych. P o w i n o w a c i
chana na przykład uporczywie trwają w sojuszu z jego p r z e c i w n i k i e m
Dżamuką i dopiero środki m i l i t a r n e sprawiają, iż stają się jego b i e r n y m i
raczej sprzymierzeńcami (dotyczy Ongiratów, por. T H M §§ 141, 176, 196).
M o w a t u p r z y n a j m n i e j o części r o d u , podczas g d y i n n a jego część n a j
prawdopodobniej m u sprzyjała, o czym świadczy k o n t y n u o w a n i e w y m i a
n y małżeńskiej . Jednakże po u t w o r z e n i u scentralizowanego państwa,
w którym więzi pokrewieństwa j a k o c z y n n i k integrujący zeszły na dalszy
plan, Czyngis przyjął stosowaną również przez dwór chiński zasadę żenie
nia s w y c h k r e w n y c h z w a s a l n y m i przywódcami, co zresztą z f u n k c j o n a l
nego p u n k t u widzenia było nowszą wersją poprzedniej p r a k t y k i w y m i a n y
k o b i e t między r o d a m i (por. T H M §§ 208, 235, 238, 239).
40
Rozbicie rodowej
organizacji społeczeństwa musiało zlikwidować
wszelkie f o r m y uregulowanej w y m i a n y małżeńskiej. Wznawiano
ją
w p r a w d z i e w różnych w e r s j a c h później, g d y z jakichś względów odżywała
t r a d y c j a g r u p k r e w n i a c z y c h . T a k i m o m e n t stanowiło wprowadzenie s u
p r e m a c j i Mandżurów, arywistów p o l i t y c z n y c h X V I - X V I I wieków. P r z y
nieśli o n i własne tradycje rodowe i wzorując się na n i c h n a r z u c i l i M o n
gołom stałą 9-pokoleniową granicę egzogamii, której towarzyszyła również
nieco płytsza egzogamia obejmująca k r e w n y c h w l i n i i żeńskiej. Z czasem
granica t a przybliżała się do ego, zmniejszając zakres osób wyłączonych
z m a t r y m o n i u m , pozostała już jednak bilateralna. Oznaczało t o zamknię-
4 0
Ałczi. tysięcznik w
armii
Czyngis-chana,
był
młodszym
bratem
jego
zony,
jednocześnie zaś zięciem c h a n a . J a k p i s z e R a s z i d e d - D i n (I s. 162) s t r y j e c z n i b r a c i a
Ałcziego i i c h s y n o w i e żenili się również z k r e w n y m i
chana i oddawali
wzajemnie
z a mąż s w o j e k r e w n e . Oznaczało to przyjęcie f o r m właściwych w y m i a n i e
nej,
gdyż
zgodnie
z matrylateralnym
małżeństwem
z kuzynką
dwustron
przeciwległą
ko
b i e t y z g r u p y X w i n n y być w y d a w a n e z a mąż do i n n e j g r u p y niż grupa, z której X
biorą żony d l a siebie. Z k o l e i s y n Ałcziego — C z i g i i także zwał się zięciem C z y n g i s - c h a n a , c z y l i z a w a r ł małżeństwo m a t r y l a t e r a l n e . W y m i a n a
kontynuowana,
gdyż d w a j w n u k o w i e
z g r u p y Ongiratów, b l i s k i e k r e w n e
dwustronna
c h a n a — Kubiłaj i H u l a g u
była
jednak
m i e l i po d w i e żony
w s p o m n i a n e g o Ałczi ( R a s z i d e d - D i n
I , s. 163).
�123
G R U P Y K R E W N I A C Z E U MONGOŁÓW
cie g r u p y macierzyńskiej d l a doboru małżeńskiego, podtrzymało jednak
zaktywizowaną nieco wcześniej wymianę o charakterze d w u s t r o n n y m .
N i e w i e m y , czy i n t e r w e n c j a mandżurska w postaci prawnego usankcjo
nowania podwójnej egzogamii w l i n i i ojcowskiej i macierzystej aprobo
wała ustaloną już u Mongołów praktykę^ czy też stanowiła innowację.
Prawdopodobna jest pierwsza sytuacja, ponieważ d o w i a d u j e m y się, że
w czasach nowożytnych Mongołowie uważali za kazirodcze małżeństwo
z k r e w n y m i Imatki zawarte w epoce Czyngis-chana . Nieliczne informacje
o małżeństwach d l a schyłku średniowiecza sugerują, że w doborze mał
żeńskim u n i k a n o k r e w n y c h macierzystych , nadto zaś sposób i c h adreso
w a n i a wskazuje n a koncentrację na w y b r a n y c h k i l k u grupach, co można
tłumaczyć bezpośrednimi względami p o l i t y c z n y m i albo też ożywieniem
t r a d y c j i o w y m i a n i e międzygrupowej w w a r u n k a c h osłabienia centralnej
władzy p o l i t y c z n e j . T y m n i e m n i e j n i e zachowały się żadne tradycje
w y m i a n y j e d n o k i e r u n k o w e j . W większości wypadków g r u p a dająca żony
brała je również z tego samego źródła. Istnieje przekaz o t y m , że d w i e
g r u p y zachowujące pamięć o wspólnym p r z o d k u żyjącym w X I I w i e k u
podjęły w w i e k u X V — p r z y n a j m n i e j przejściowo — dwustronną w y
mianę małżeńską zainicjowaną przez i c h przywódców (Bałdanżapow's. 156).
41
42
43
D y s p o n u j e m y również informacją o małżeństwie z X V w i e k u zawar
t y m według reguł w y m i a n y pulsującej, c z y l i między t y m i s a m y m i lineażami po upływie 4 pokoleń
Jednostkowy f a k t nie s t a n o w i o prawidło
wości, n i e m n i e j jest on interesujący z tego względu, że n i e przestrzega
reguł egzogamii ustalonych według ilości pokoleń dzielących od wspól
nego przodka, które wprowadzono w czasach mandżurskich. Małżonkowie
s t a n o w i l i pierwszą generację osób, n a które nie rozciągała się t e r m i n o
logia pokrewieństwa obowiązująca w r a m a c h 4-pokoleniowego lineażu.
W y m i a n a pulsująca oznacza z w o l n i o n y r y t m j e d n o k i e r u n k o w e j w y m i a n y
z k r e w n y m i m a t r y l i n e a r n y m i . Będą to w p r a w d z i e k r e w n i przodka osoby
4 4
S i o s t r z e n i e c C z y n g i s - c h a n a Czigü ożenił się z krewną c h a n a (por. p r z y p . 40),
w związku z c z y m M e r g e n G e g e n p o w i a d a , że „Mongołowie w późniejszych c z a s a c h
n i e pojęli tego w y d a r z e n i a . . . (uważając), że b r a t i s i o s t r a zbliżyli się" (Bałdanżapow,
s. 145, 32v).
4 1
4 2
Szara
Tudżi
identyfikuje
pochodzenie
żeństw mężczyzn należących do p o t o m s t w a
(zawierane
wencji
żon i
matek
ok. połowy X V I w.). Żadne z n i c h n i e p o w t a r z a
grupy pochodzenia
obu kobiet,
w
przypadku
23 m a ł
Geresendże, p i e r w s z e g o władcy Chałchy
w
bezpośredniej
można więc wykluczyć p a t r y l i n e a r n y
sek
zwią
z e k pokrewieństwa między matką i synową (por. S z a s t i n a , s. 163-1106).
4 3
W ś r ó d kontraktów małżeńskich z a w i e r a n y c h
Geresendże, d l a 91 z n i c h S z a r a Tudżi i d e n t y f i k u j e
W
przez
trzy pokolenia
pochodzenie
s u m i e małżonkowie p o c h o d z i l i z 17 g r u p o p a t r z o n y c h
potomków
grupowe partnera.
etnonimami.
Jednakże 21
małżeństw z a w a r t o z p a r t n e r a m i r o d e m z d w u t y l k o grup, co s t a n o w i wysoką (41°/o)
koncentrację. Jednocześnie aż 7 1 % kontraktów ograniczyło się do 5 grup, гЭ'/о
do pozostałych 12 ( S z a s t i n a , tamże).
4 4
Małżeństwo C h a r g a c u g a z S e c e g ( S z a s t i n a , s. 143 п.).
zaś
�124
SŁAWOJ S Z Y N K I E W I C Z
zawierającej małżeństwo, n i e zaś tej ostatniej, lecz upływ pokoleń w y m a
zuje owo p o w i n o w a c t w o i umożliwia wznowienie w y m i a n y . Jest p r a w d o
podobne, że p r z y p a d k i małżeństwa m a t r y l a t e r a l n e g o czasów Czyngis-cha
na miały t e n sam charakter — były zawierane z kobietą pochodzącą
z g r u p y rodowej m a t k i , ale nie z j e j lineażu. G d y b y przypuszczenie t o
było prawdziwe, uzyskalibyśmy pośrednią wskazówkę na to, że dezinte
gracja r o d u u Mongołów rozpoczęła się k i l k a s t u l e c i przed początkiem
kształtowania się i m p e r i u m . Płynie to b o w i e m z zależności pomiędzy f o r
mą małżeństwa m a t r y l a t e r a l n e g o a stopniem zwartości g r u p k r e w n i a
ćzych uczestniczących w w y m i a n i e .
O i l e p r a k t y k a w y m i a n y małżeńskiej w społeczeństwie r o d o w y m m a
istotne znaczenie d l a jego c h a r a k t e r y s t y k i , to nieregularne p r z y p a d k i t a
k i e j w y m i a n y — a t y l k o z n i m i m a m y do czynienia w źródłach pisa
n y c h — stanowią wskaźnik żywotności t r a d y c j i r o d o w y c h w społeczeń
s t w i e inaczej zorganizowanym.
7. L O S Y G R U P
KREWNIAĆZYCH
W
SPOŁECZEŃSTWIE
POSTRODOWYM
W i e m y z całą pewnością, że w czasach nowożytnych g r u p y krewniacze
nie współtworzyły w M o n g o l i i s t r u k t u r y społecznej, występując j e d y n i e
na j e j marginesie. C h a r a k t e r y s t y c z n y jest w t y m względzie f r a g m e n t k r o
n i k i Łubsan Dandzana (s. 121) odnoszący się w p r a w d z i e do wydarzenia
z czasów wcześniejszych, lecz pochodzący z X V I I w i e k u . Jest t o przekaz
o zetknięciu się straży Czyngis-chana z n i e z i d e n t y f i k o w a n y m i k o c z o w n i
k a m i . Z a p y t a n i , czy są „ludźmi z i m i e n i e m " , odpowiedzieli, że nie mogą
być „dobrego i m i e n i a " , ponieważ są r y b a k a m i i myśliwymi. G d y b y prze
kaz t e n znalazł się w Tajnej historii należałoby raczej oczekiwać i d e n t y
f i k a c j i p r z y pomocy e t n o n i m u , zgodnie z praktyką powszechną w X I I I
w i e k u . Poczucie l u b pamięć przynależności do g r u p y krewniaczej były
jeszcze wówczas stosunkowo silne. Natomiast w X V I I w i e k u operowało
się już k w a l i f i k a c j a m i zajęciowo-warstwowymi.
N i e m n i e j , już epoka i m p e r i a l n a przyniosła z m i a n y zmierzające do
u f o r m o w a n i a plemiennej s t r u k t u r y społeczeństwa. Były one kierowane,
pozostawiono n i e w i e l k i margines d l a procesów spontanicznych, dzięki cze
m u k r y t e r i a nowej s t r u k t u r y z a c j i społeczeństwa były w części p r z y n a j
m n i e j odmienne, niż wynikałoby to z jego późniejszego c h a r a k t e r u . Ope
rowano m i a n o w i c i e nie członkostwem p r z y p i s a n y m przez urodzenie, lecz
zależnym od w o l i władcy l u b nieraz całkowicie d o b r o w o l n y m . Z tego
względu proces zasługuje na określenie go r e w o l u c y j n y m raczej niż ewo
l u c y j n y m . Dopiero stabilizacja nowego systemu oznaczała powrót do s t a
bilizowanego, przypisanego członkostwa grupowego.
Wspominaliśmy wcześniej, że Tajna historia jest wyjątkowo w s t r z e
mięźliwa w precyzowaniu r a n g i g r u p o w e j stosowanych etnonimów.
Kontrastują z nią k r o n i k i nowożytne, które n a w e t przepisywane z niej
�215
G R U P Y K R E W N I A C Z E U MONGOŁÓW
f r a g m e n t y uzupełniają t a k i m i określeniami, chociaż czynią t o już często
bez dobrej znajomości i c h znaczenia . Być może, właśnie w X I I I w i e k u
znaczenie t o było jeszcze dobrze znane i t y m można tłumaczyć niechęć
przed stosowaniem terminów określających g r u p y fcrewniacze p r z y etnon i m a c h oznaczających już j e d n o s t k i skażone wojskowo-feudalną o r g a n i
zacją państwa. Władimircow t w i e r d z i (s. 131), że po u p a d k u d y n a s t i i
mongolskiej t e r m i n oboy przestał być używany n a określenie g r u p y k r e w
niaczej. W i e m y jednocześnie, że n i e wyszedł o n całkowicie z użycia ,
na p e w n y c h zaś obszarach zastąpił go t e r m i n omoy
będący nowszą
wersją poprzedniego, t a k z językowego j a k i funkcjonalnego p u n k t u
widzenia. Oznaczał już b o w i e m nie g r u p y krewniacze, lecz j e d n o s t k i a d
m i n i s t r a c y j n e l u b feoda (wskazał na to Władimircow, s. 131, odrzucając
twierdzenie Potanina, iż e t n o n i m y przypisywane przez niego
omoyom
odnoszą się do g r u p rodowych). S w y m i g r a n i c a m i obejmowały one j e d n a k
społeczności połączone więzami długotrwałej s u b o r d y n a c j i wobec wspól
nego feudała oraz mające rozbudowaną sieć związków pokrewieństwa,
c z y l i charakteryzowały się cechami g r u p y o s t r u k t u r z e plemiennej.
45
46
47
Całkowicie a d m i n i s t r a c y j n y ( p r z y n a j m n i e j początkowo) charakter n o
siły pojawiające się o d X V w i e k u g r u p y t y p u otoy, wyróżnione na podsta
wie wspólnoty t e r y t o r i u m oraz k r y t e r i u m demograficznego i powołane
dla ułatwienia r e k r u t a c j i pospolitego ruszenia, zupełnie p r z y t y m nieza
leżne od k r y t e r i u m pokrewieństwa (Władimircow s. 132-135). N i e m n i e j
zakorzeniona w k u l t u r z e imongolskiej ideologia pokrewieństwa j a k o jednej
z głównych wartości integrujących sprawiła, iż w nowszych czasach
przypisano otoyowi
charakter wspólnoty krewniaczej (por. Gałstuński,
który hasło to oddaje jako „ród, pokolenie"). Również etnografowie m o n
golscy skłonni są sądzić że otoy rozwinął się z dawnej g r u p y r o d o w e j ,
któremu to sądowi sprzyja okoliczność, iż wiele nazw własnych p o k r y w a
się z e t n o n i m a m i s p o t y k a n y m i w średniowieczu (por. też Władimircow
s. 135). Ponieważ jednak te ostatnie już w X I I I w i e k u często nie odpo-
4 !
W s k a z y w a ł a b y n a to wielość znaczeń p r z y p i s y w a n y c h t e r m i n o w i ayimay
pojęć ayimay
p r z y p . 13), t r a k t o w a n i e
oraz oboy
(por.
j a k o równorzędnych ( K a s a r
„usta
nowił pokój i przyjaźń między s e t k a m i ajmaków i w i e l o m a o b o g a m i " , Bałdanżapow
s.
i
151, 31r), w r e s z c i e
lineażom
oraz
przypisywanie
nowożytnym
grupom
terminu
oboy
średniowiecznym
pochodzeniowym
(tamże,
plemionom
s. 137, 143; 25r,
30v itd.).
4 6
S t o s u j e się go s y s t e m a t y c z n i e , chociaż w w i e l u różnych z n a c z e n i a c h , w
kro
n i c e M e r g e n G e g e n a , r z a d z i e j w S z a r a Tudżi oraz u Łubsan D a n d z a n a , zaś całko
w i c i e został z a p o m n i a n y w a n o n i m o w e j
Altan
Tobczi.
Pozostał j e d n a k w użyciu do
początków X X w i e k u w z n a c z e n i u „nazwiska r o d o w e g o " oraz obecnie
l e n i e „ojcostwa" ( i m i e n i a
4 7
Anonimowa
niektóre kopie
Altan
Tobczi
tego samego
posługuje się wyłącznie t y m t e r m i n e m ,
t e k s t u wprowadzają
den 1955 s. 36, 47). T r z e b a dodać, że omoy
historii
(§ 247).
jako
okreś
patronimicznego).
n i e k i e d y wersję
pojawia
oboy
jakkolwiek
(por. B a w -
się wyjątkowo także w
Tajnej
�126
SŁAWOJ S Z Y N K I E W I C Z
wiadały g r u p o m k r e w n i a c z y m sensu stricto, należy takie sądy traktować
z dużą rezerwą.
Koniec i m p e r i a l n e j d y n a s t i i J u a n zastał Mongołów podzielonych na
czterdzieści oddziałów w o j s k o w y c h i odpowiadających i m g r u p zaplecza
cywilnego. Przypuszczalnie przetrwały w n i c h g r u p y lineażowe, p r z y czym
poziom i c h zwartości zależny był od decyzji -operacyjnych, i n d y w i d u a l
n y c h losów i c h przywódców, a także p o z y c j i wyjściowej zdobytej w m o
mencie t w o r z e n i a sojuszu z Czyngis-chanem oraz od w i e l u i n n y c h c z y n
ników. Można założyć, że nie istniała już lineażowa organizacja społe
czeństwa składająca się z sieci m a k s y m a l n y c h lineaży sięgających p r z o d
k a r o d u i podzielonych segmentarme. Takie lineaże były już n a j p r a w d o
podobniej nieliczne,- jeśli w ogóle zachowały się, gdyż tworzyłyby w ó w
czas organizmy zbliżone do r o d u już wówczas nie istniejącego. Źródła
z epoki nowożytnej przekazują n a m koncepcję 9-pokoleniowej granicy
egzogamii czy 9 albo też — k o n k u r e n c y j n i e — 7 s t o p n i pokrewieństwa .
Odniesienie egzogamii do stopnia odległości pokrewieństwa (z czasem
zresztą zmniejszającego się), n i e zaś do członkostwa w g r u p i e opatrzonej
etnonimem, oznacza likwidację egzogamii g r u p o w e j n a rzecz l i n i o w e j . Jest
to równoznaczne z w p r o w a d z e n i e m ruchomego przodka określającego każ
dorazowo głębokość aktualnego maksymalnego lineażu na 9 l u b 7 p o k o
leń. Proces t e n nie objął j e d y n i e tzw. złotego r o d u , c z y l i a r y s t o k r a c j i
wywodzącej się od Czyngis-chana, który teoretycznie pozostał stałym
48
4 8
R i n c z e n (s. 207) powołuje się n a zachowaną j e s z c z e pamięć o z a k a z i e małżeń
s t w a z osobą spokrewnioną p r z e z wspólnego p r z o d k a w 1 2 - t y m l u b 9 - t y m p o k o l e n i u
( w l i n i i k o b i e c e j g r a n i c a t a miała wynosić 7 pokoleń). A u t o r sporządził odpis
koleniowej
l i s t y genealogicznej
zapisanej
w
X I X wieku
9-po
d l a władz a d m i n i s t r a c y j
n y c h c e l e m rozsądzenia s p o r u majątkowego. D l a w y k a z a n i a s t o p n i a
pokrewieństwa
pretendentów wystarczyłaby l i s t a z n a c z n i e krótsza; j e j zasięg w s k a z u j e
na konty
nuację o b y c z a j u (dotyczy o n a j e d n a k członków l i n i i a r y s t o k r a t y c z n e j ) . P o d c z a s n a
s z y c h badań t e r e n o w y c h
granicę najwyżej
udało się spotkać n i e l i c z n e już osoby, które
7 pokoleń j a k o obowiązującą
n i e stosowaną. D o d a j m y ,
w
wskazywały
przeszłości, l e c z z a i c h pamięci
że w w y d a n y c h p r z e z S u m j a a b a a t a r a
buriackich zapisach
g e n e a l o g i c z n y c h większość poszczególnych l i n i i n i e p r z e k r a c z a 7 pokoleń. Również
r e l a c j a R a s z i d e d - D i n a o t e r m i n a c h pokrewieństwa d l a przodków w 7 p o k o l e n i a c h
może wskazywać n a to, że w X I V w i e k u istniała t e n d e n c j a skrócenia do t y c h w y
miarów maksymalnego
lineażu ( w s k u t e k
d e z i n t e g r a c j i r o d u p o z b a w i o n e g o już g ó r
nej g r a n i c y , jaką stanowił p r z o d e k r o d u ) . T y m n i e m n i e j l i m i t 9 pokoleń w y d a j e
potwierdzać występujące u M e r g e n G e g e n a wyrażenie yisun
toról
„dziewięciu
k r e w n i o n y c h " , które może być r e z u l t a t e m i n t e r w e n c j i u s t a w o d a w s t w a
się
spo
mandżurskie
go. W p r a w d z i e Bałdanżapow (s. 212 przyp_ 377) tłumaczy j e j a k o dziewięć k o n k r e t
n y c h typów k r e w n i a c z y c h , wymieniając: O j , O j O j , O j O j O j , S y , S y S y , S y S y S y , S t B r ,
M ł B r oraz S y B r O j , j e s t to j e d n a k i n t e r p r e t a c j a b a r d z o
z
powodu
arbitralnego
reprezentowanej
w
stopni odległości w
doboru
tych
właśnie
patrylineażu. N a s z y m
prostej
gicznej l u b egzogamii.
linii
wstępnej
relacji
zdaniem
dowolna
spośród
cytowany
wyznaczającej
i nieprzekonująca
większej
zwrot
ich liczby
odnosi
z a k r e s pamięci
się do
genealo
�127
G R U P Y K R E W N I A C Z E U MONGOŁÓW
krańcowym p r z o d k i e m maksymalnego lineażu, co przekształciło się
w uznany p r z y m i o t wyjątkowości t e j właśnie panującej l i n i i .
Jednakże potomkowie b r a c i chana podlegali już ogólnemu społecznemu
p r a w u skracania l i n i i rodowodowej i operowania płynnymi lineażami
o zmniejszonej głębokości. Interesującego przykładu dostarczają t u po
t o m k o w i e Kasara, którzy w południowej M o n g o l i i t w o r z y l i lineaż Bürin.
Lineaż t e n uległ w połowie w . X V podziałowi n a cztery mniejsze lineaże,
których n i e obowiązywała już egzogamia względem siebie. M e r gen Gegen relacjonujący to wydarzenie (Bałdanżapow, s. 156-157, 41v) dodaje,
że w 1632 r. cesarz mandżurski Abchaj zarządził przywrócenie egzogamii
wśród wszystkich kasarydów wprowadzając jednocześnie k a r y za n a
ruszenie egzogamii w r a m a c h w s z y s t k i c h zachowanych g r u p t y p u oboy.
A u t o r k r o n i k i opatruje tę informację następującą uwagą: „[uczynił t a k ]
nie zważając na trudności połączenia i organizacji oboy'ów rozproszonych
podczas poprzednich rządów". Reforma ta, polegająca n a przywróceniu
t r a d y c j i krewniaczej organizacji społeczeństwa była najprawdopodobniej
próbą narzucenia Mongołom f o r m , w i c h p r z y p a d k u już n i e a k t u a l n y c h ,
lecz żywych jeszcze w społeczeństwie mandżurskim. N u r c h a c z i rozpoczął
w X V I w i e k u tworzenie i m p e r i u m mandżurskiego opierając się n a g r u
pach k r e w n i a c z y c h jako jednostkach organizacyjnych, co wydawać się
może anachronizmem w porównaniu ze wcześniejszymi o t r z y stulecia
m e t o d a m i Czyngis-chana. W y n i k a to j e d n a k z f a k t u , że mandżurski l i
neaż hala był wówczas jednostką daleko s i l n i e j zintegrowaną niż m o n g o l
s k i oboy czasów Czyngis-chana.
Zgodnie z przyjętą taktyką Mandżurowie przystąpili do rejestrowania
g r u p k r e w n i a c z y c h n a p o d b i t y c h t e r y t o r i a c h . Udało się i m spisać 233
g r u p y mongolskie t y p u omoy w południowej M o n g o l i i (por. Lebiediewa),
co wydaje się być niewielką liczbą j a k na teoretycznie możliwą ilość
4-pokoleniowych lineaży w całym społeczeństwie i świadczy o i c h postę
pującej dezintegracji. Większość z n i c h nie odgrywała p r a k t y c z n i e żadnej
r o l i w życiu p o l i t y c z n y m , j a k można sądzić z f a k t u , że nie wymieniają
ich k r o n i k i historyczne (np. Szara Tudżi relacjonująca w y d a r z e n i a ze
znacznie większego obszaru zamieszkałego przez Mongołów zawiera 68
etnonimów). Można więc sądzić, że wiele pozycji na tej liście reprezen
towało sztuczne nieco t w o r y powstałe — j a k mówił Meirgen Gegen —
w b r e w trudnościom w łączeniu i organizowaniu p o n o w n y m lineaży.
Sztuczność tę podkreśla f a k t , że Mandżurowie dość szybko p o r z u c i l i ideę
organizacji państwa i jego a d m i n i s t r a c j i opartej n a sieci g r u p k r e w n i a
czych. Próby takiej nie p o n o w i l i mianowicie na terenie Chałchy po j e j
4 9
4 9
nych
W połowie XSVII
przez
w i e k u sporządzono> taką listę d l a obszarów podporządkowa
d w u p i e r w s z y c h w ł a d c ó w mandżurskich
—
Nurchacziego
D o k u m e n t t e n został w y d a n y w 1744 r. w P e k i n i e pt. Ogólny
dżurskich
wchodzących
w skład ośmiu
chorągwi
przegląd
(por. L e b i e d i e w a ) .
g r u p y mandżurskie, mongolskie, chińskie i koreańskie.
i
Abchaja.
rodów
Lista
man
obejmuje
�128
SŁAWOJ S Z Y N K I E W I C Z
podporządkowaniu w końcu X V I I w i e k u . Było t o r e z u l t a t e m oporu, j a k i
owa koncepcja napotkała w samej m a t e r i i społecznej n i e dostosowanej już
do podobnych rozwiązań. N i e należy j e d n a k przeceniać opozycji ze s t r o
n y społeczeństwa mongolskiego, gdyż pierwszorzędne znaczenie miała r a
czej klęska koncepcji na g r u n c i e chińskim, gdzie lineażowa grupa tsun
okazała się niezdolna do pełnienia f u n k c j i p o l i t y c z n y c h .
Mandżurowie zatem przyjęli k o m p r o m i s o w e rozwiązanie adaptując
doświadczenia w o j s k o w e j organizacji Mongołów w postaci jednostek t y p u
otoy i choszun oraz ustanawiając p r a w n y obowiązek u t r z y m y w a n i a egzo
g a m i i l i n i o w e j wśród k r e w n y c h o wspólnych agnatach do 9 pokolenia
wstępnego. Można przypuszczać, że t a k i obowiązek zahamował, lecz nie
powstrzymał procesu rozdrabniania lineaży w rodzaju tego, j a k i relacjo
nowaliśmy w odniesieniu do potomków Kasara (Mergen Gegen przytacza
także inne przykłady, por. Bałdanżapow, s. 156, 41v). W p r a w d z i e kasarydzi rządzący 16 choszunami b y l i grupą n a t y l e eminentną, że zmuszeni do
u t r z y m y w a n i a egzogamii nie m o g l i otwarcie zerwać z tradycją jedności.
Inne jednak lineaże mogły dzielić się bez większych raczej przeszkód,
zachowując j e d y n i e pamięć l i n i i pochodzeniowej d l a celów k o n t r o l o w a n i a
d o b o r u małżeńskiego. W t e n sposób w okresie nowożytnym najszerszą
grupą krewniaczą, j a k a zachowała się w społeczeństwie, był przypuszczal
nie 4-pokoleniowy lineaż podstawowy, w średniowieczu będący je d ynie
j e d n y m z segmentów lineażowej s t r u k t u r y . Jednocześnie utrzymywała
się najprawdopodobniej głębsza genealogicznie
grupa pochodzeniowa
utworzona wokół l i n i i egzogamicznej nadal — zgodnie z tradycją —
określanej yasun. Tymczasem spłycony lineaż n i e dysponował w zasadzie
nazwą własną, być może dlatego, że t a ostatnia pojmowana była jako
a t r y b u t g r u p y występującej w kontekście s t r u k t u r y lineażowej tworzącej
sieć jednostek wyczerpujących schemat organizacji społeczeństwa. Toteż
dawne e t n o n i m y stosowano raczej n a określenie jednostek a d m i n i s t r a
c y j n y c h otoy oraz l i n i i pochodzeniowych yasun. Przykład t a k rozwiązanej
i d e n t y f i k a c j i będącej w użyciu w X V I I w i e k u c y t u j e Władimircow
(s. 132) z t e r e n u ojrackiego: „z kości Choszut, z o t o k u K o r o c z i n " .
Czteropokoleniowy lineaż podstawowy nie miał n i e t y l k o n a z w y włas
nej, lecz przypuszczalnie również t e r m i n u rodzajowego d l a tego t y p u
g r u p y , skoro t e r m i n właściwy oboy począł zanikać. W p r a w d z i e w s k u t e k
odnowicielskich działań Mandżurów przywrócono go na krótko do ży
cia , lecz nie utrzymał się on dłużej, gdyż z b y t ściśle związany był
50
Świadczy o t y m jego występowanie w tekście k r o n i k i M e r g e n G e g e n a . W y
daje się, że autor t e n był z w o l e n n i k i e m mandżurskich i n t e r w e n c j i n a r z e c z r e a k t y
w o w a n i a g r u p k r e w n i a c z y c h , gdyż starał się j e podeprzeć a u t o r y t e t e m kościoła l a m a j s k i e g o , który s a m reprezentował j a k o d u c h o w n y , a także h i s t o r y c z n e j t r a d y c j i
i n d y j s k i e j i tybetańskiej, którą posługiwał się ten kościół. T e j ostatniej m i a n o w i c i e
p r z y p i s u j e u s t a n o w i e n i e podziału ludzkości n a oboy i w p r o w a d z e n i e egzogamii t y c h
g r u p (por. Bałdanżapow, s. 114, 6v).
5 0
�129
G R U P Y K R E W N I A C Z E U MONGOŁÓW
z tradycyjną organizacją krewniacza. I z o l o w a n y lineaż pozbawiony za
plecza krewniaczego i n i e odgrywający już istotniejszej r o l i w organizacji
społeczeństwa przestał kojarzyć się z pojęciem oboy. N i e w i e m y , czy zo
stało ono zastąpione przez Chałchasów i n n y m t e r m i n e m , w każdym razie
b r a k u j e na to dowodów.
Prawdopodobnie w epoce nowożytnej lineaż określano t e r m i n e m gene
r a l n i e odnoszącym się wcześniej do k r e w n y c h agnatycznych l u b takichże
więzów pokrewieństwa (nie zaś k o n k r e t n e j g r u p y ) , c z y l i tóról. Można
tak sądzić z f a k t u , że kodeks p r a w mandżurskich operuje określeniem
tdroliyin
daruya. Oznacza ono głowę l u b przywódcę zespołu k r e w n y c h ,
co wskazuje na istnienie f o r m a l n e j organizacji takiego zespołu ( p r z y n a j
m n i e j z p u n k t u widzenia prawodawcy) i t y m s a m y m jego zbliżony do l i
neażu charakter.
Istnieją ponadto ślady t e r m i n o l o g i i , która również może być odnoszo
na do g r u p y lineażowej. T a k więc w materiałach współczesnych n a t r a
f i a m y na określenia biileg oraz miyen stosowane jeszcze w X X w i e k u
dla wspólnie koczującego zespołu k r e w n y c h w odróżnieniu od chot l u b
ayil oznaczających zespół o d o w o l n y m składzie. P i e r w s z y z tej p a r y o d
n a j d u j e m y w najwcześniejszych źródłach w znaczeniu wspólnie koczują
cej g r u p y ( T H M § 28), w p r a w d z i e nieokreślonej wielkości, j a k też nie
mającej e t n o n i m u , ale za t o — w o w y m czasie — najpewniej k r e w n i a
czej. Z k o n t e k s t u można t y l k o wnosić, że n i e była ona liczna, j a k też n i e
stanowiła f o r m a c j i w o j s k o w e j a n i politycznej ( T H M § 35). Jednocześnie
t e n sam t e r m i n może określać grupę t y p u oboy ( T H M §§ 8, 9). O m a w i a n y
w y r a z oznacza współcześnie „grupę j a k i c h k o l w i e k desygnatów; dział ca
łości". Jego związek z systemem pokrewieństwa zdaje się jednak n i e p o d
legać wątpliwości , j a k o zaś a n t o n i m wobec ayimay układa się w t r i a
dzie: ayimay-oboy-biileg.
Ostatniemu j e j członowi można przypisać zna
czenie: „terytorialna i gospodarcza wspólnota k r e w n y c h stanowiących
część lineażu". N i e jest też wykluczone, że w czasach nowożytnych mógł
on n i e k i e d y zastępować oboy . Podstawowe znaczenie biileg k o j a r z y m y
jednak z koczującą wspólnotą k r e w n y c h , i to raczej tą, którą Władimir
cow nazwał ajlową, c z y l i odpowiadającą przede w s z y s t k i m m i n i m a l n e m u
lineażowi.
51
52
5 1
Również
w
Buriacji
spotykamy
zastosowanie
wyrazu
buluk
w
znaczeniu
wspólnoty t e r y t o r i a l n e j o t r a d y c j a c h wspólnego p o c h o d z e n i a p r z y n a j m n i e j części z e
społu (np. buluk
j a n g u c k i złożony z „rodów" J a n g u t i Mongoloid). O występowaniu
t e r m i n u w B u r i a c j i por. W j a t k i n a
1969 s. 38. T r z e b a
j e d n a k nadmienić, że w z u
pełnie i n n y m z n a c z e n i u używa go R a s z i d e d - D i n (I s. 185), a m i a n o w i c i e n a okreś
l e n i e oddziału w o j s k o w e g o .
5 2
P r z y p u s z c z e n i a tego n i e p o t w i e r d z a
j e d n a k fakt, że w y r a z n i e j e s t
popularny
w k r o n i k a c h nowożytnych. T e i c h partie, które powtarzają w y d a r z e n i a z §§ 8 i 28
Tajnej
historii
raczej
pomijają
k r o n i k a Łubsan D a n d z a n a
giidel
ów t e r m i n . Spośród
stosuje
bólók,
„grupa koczująca", zaś M e r g e n G e g e n
9 — Etnografia Polska, t. X X z. 2
t r z e c h Altan
natomiast w e r s j a
qotan
ayil
Tobczi,
anonimowa
jedynie
używa
„obozowisko j u r t " .
ne-
�130
SŁAWOJ S Z Y N K I E W I C Z
Wydaje się, że w y r a z chot, będący określeniem sposobu zajmowania
przestrzeni (grupa j u r t ustawiona w e wspólnym obozowisku) od dość d a w
na s t a n o w i s y n o n i m t e r m i n u biileg. N a podstawie materiałów o j r a c k i c h
Władimircow d e f i n i u j e chot w kategoriach krewniaćzych j a k o „część
r o d u , grupę b l i s k i c h współrodowców koczujących razem i kierowaną przez
najstarszego j e j członka"; j e j wielkość mogła wynosić 30 i więcej j u r t
(s. 170, 192). Złatkin uzupełnia, że kontrolowała ona k o n k r e t n e t e r y t o
r i u m określając j e p r z y t y m n a 200-300 k m . Według tego ostatniego
autora chałchaskie chot liczyły 3-7 j u r t i już w X V I I w i e k u i c h skład był
płynny, a k r y t e r i u m pokrewieństwa n i e obowiązywało (Złatkin, s. 9-10).
Duża dysproporcja stopnia i n t e g r a c j i k r e w n y c h między Chałchasami i pe
r y f e r y j n y m i zachodnimi g r u p a m i m o n g o l s k i m i była u w a r u n k o w a n a specy
fiką historycznego r o z w o j u i znajduje odbicie także w i n n y c h dziedzinach
życia społecznego. Władimircow przyjmując k r y t e r i u m wielkości zespo
łu rozróżnia o j r a c k i „chotonowy" i chałchaski „ajlowy" sposób koczowa
nia. Zastosowane przez niego n a z e w n i c t w o jest umowne, gdyż Chałchasi
swoje mniejsze zespoły również n a z y w a l i chot. T o rozróżnienie dotyczy
jednak istotnego f a k t u , czy zespół koczujący stanowiła g r u p a lineażowa,
czy t y l k o j e j część. W p i e r w s z y m b o w i e m p r z y p a d k u , p r z y 4-pokoleniow e j głębokości lineażu, koczowisko t a k i e j g r u p y mogło składać się z ok.
30 r o d z i n . F a k t , że Chałchasi koczują od m n i e j więcej X V I I w i e k u ,
w mniejszych zespołach, nie m u s i jednak oznaczać dezintegracji lineażu,
chociaż niewątpliwie m u sprzyja. Wielkość koczującego zespołu zależna
jest b o w i e m n i e t y l k o o d w o l i uczestników, lecz m . i n . także o d w a r u n
ków naturalnego środowiska. Lepsze pastwiska ułatwiały wspólne koczo
wanie w liczniejszych grupach. Wniosek Władimircowa (s. 171), że m n i e j
sze koczowiska Chałchasów potwierdzają wczesne porzucenie przez n i c h
„ustroju r o d o w e g o " (tzn. organizacji krewniaczej), n i e jest zatem sam
przez się oczywisty, chociaż koresponduje z i n n y m i f a k t a m i . W jeszcze
m n i e j s z y m s t o p n i u r o z m i a r y koczującego zespołu zależały od zróżnicowa
n i a ekonomicznego członków. W i k t o r o w a sugeruje takie właśnie rozwią
zanie twierdząc, że już w średniowieczu istniała następująca zależność:
bogate r o d z i n y koczowały w małych zespołach, biedne zaś w i e l k i m obo
zem kureniem, zachowującym cechy wspólnoty r o d o w e j (Narody..., s. 715).
T e n ostatni nie m a jednak żadnego związku z korporacyjną wspólnotą
k r e w n i a c z a i jest — j a k wskazał Władimircow (s. 37, 128) — funkcją n i s
kiego stopnia bezpieczeństwa i centralizacji władzy, dlatego też często
s p o t y k a m y go w w i e k a c h X I - X I I oraz X I V - X V .
2
Jak powiedzieliśmy, koczowanie w małej grupie nie m u s i oznaczać
rozluźnienia więzów z pozostałymi członkami lineażu, zwłaszcza jeśli
koczują o n i w pobliżu. N i e m n i e j j e d n a k w y m o g i organizacji pracy p r o
wadzą n i e u n i k n i e n i e do takiego rozluźnienia. I m mniejsza jest b o w i e m
grupa, t y m ważniejsze stają się właśnie proporcje między zasobami siły
roboczej a potencjałem gospodarczym r e p r e z e n t o w a n y m głównie przez
�131
G R U P Y K R E W N I A C Z E U MONGOŁÓW
stado zwierzęce. Zachowanie t y c h p r o p o r c j i w gronie k r e w n y c h jest czę
sto niemożliwe (szczególnie p r z y i c h zróżnicowaniu majątkowym), co po
woduje konieczność współdziałania — a zatem sąsiedzkiego zamieszkiwa
n i a — z osobami n i e należącymi do patrylineażu. W i e l k a rodzina, zwła
szcza posiadająca wystarczające zabezpieczenie materialne, łatwiej w t y c h
w a r u n k a c h stanie się ośrodkiem i n t e g r a c j i niż agnatyczna l i n i a pocho
dzeniowa. Oznacza to, że współpracujący zespół będzie składał się rów
nież z k r e w n y c h n i e l i n e a r n y c h oraz p o w i n o w a t y c h zatracając t y m s a m y m
charakter podlineażu i przeksztacając się z g r u p y o cechach k r e w n i a
czych w luźny zespół k r e w n y c h n i e powiązanych wspólnotą l i n i i pocho
dzeniowej. Z czasem, zwłaszcza w X I X w i e k u , w t a k i c h zespołach za
cznie dominować więź sąsiedzka. Będą t e m u sprzyjały ruchliwość spo
łeczna i wychodźstwo nasilające się właśnie pod koniec X I X w i e k u ,
a przybierające postać quasi-urbanizacji wokół ośrodków k l a s z t o r n y c h
albo też z m i a n y statusu społecznego w postaci przejścia w stan szabinarów — przywiązanych do majątków klasztornych, co często połączone
było ze zmianą koczowisk i t y m s a m y m intensywności p e w n y c h więzi
pokrewieństwa, chociażby przez ograniczenie kontaktów osobistych.
W początkach X X w i e k u , n a w e t w rejonach najbardziej sprzyjających
chotonowej organizacji wypasów i dających — z p o w o d u d o b r y c h past
w i s k — więcej swobody w m a n e w r o w a n i u siłą roboczą, zaledwie 2 2 %
chot składało się z agnatycznych k r e w n y c h (głównie r o d z i n y b r a c i oraz
i c h synów), 3 2 % zaś tworzyły zespoły k r e w n y c h nie a g n a t y c z n y c h .
W t y c h w a r u n k a c h chotony n i e mogły stanowić g r u p y k o r p o r a c y j n e j
0 stałym członkostwie i wspólnocie majątku; cechy te mogły się j e d y n i e
utrzymać t a m , gdzie pokrywały się one ze wspólnotą wielkorodzinną l u b
j e j pozostałością — rodziną rozrośniętą wokół jednego lineażu m i n i m a l n e
go. Wspólnota chotonowa s t a n o w i zatem formę organizacyjną, którą
w różnych okresach tworzyły różne zespoły l u d z k i e — od 4-pokoleniowego lineażu przez podlineaż, wielką rodzinę aż do zespołu k r e w n y c h i g r u
p y sąsiedzkiej. P r z y istniejącym zasobie źródeł nie jesteśmy w stanie za
proponować chronologizacji poszczególnych etapów, można jednak w s k a
zać na zbieżność procesu rozwojowego zachodzącego u Mongołów
53
1 i n n y c h ludów pasterskich, nawet t y c h , które cechowała wolniejsza d y
n a m i k a przekształceń (por. Wajnsztejn s. 65-67). Jedna i ta sama f o r m a
organizacji p r a c y reprezentowana przez chot przetrwała k i l k a różnych
f o r m g r u p o w a n i a się l u d z i (różne wersje g r u p k r e w n y c h aż po zespoły
celowe), a także stosunków własnościowych (od przypuszczalnie egalitar
nego użytkowania owoców p r a c y po u k r y t e l u b nawet o t w a r t e w y k o r z y s -
53 W y n i k a
ajmaku
to z badań
archangajskiego.
Simukowa
W
(s. 26) p r z e p r o w a d z o n y c h
54 w y p a d k a c h
i c h członkowie
w
w
100 c h o t o n a c h
pełni
w pełni powiązani b y l i pokrewieństwem, z tego zaś w 5 9 % chotonów
więzy j e d y n i e d a l e k i e g o pokrewieństwa l u b
powinowactwa.
lub
prawie
występowały
�132
SŁAWOJ S Z Y N K I E W I C Z
t y w a n i e p r a c y najemnej). U p r a w n i o n a będzie zapewne sugestia, że jeśli
na terenach chałchaskich 4-pokoleniowy lineaż tworzył zespoły
chotonowe, trwało to przypuszczalnie krótko, po czym funkcję tę przejęły m n i e j
sze zespoły krewniacze, zwłaszcza w i e l k a rodzina, b y w s k u t e k cech właś
c i w y c h gospodarce pasterskiej przekazać ją dalej nie l i m i t o w a n y m linią
pochodzeniową zespołom k r e w n y c h oraz g r u p o m sąsiedzkim. Odejście od
l i n i i agnatycznej j a k o k r y t e r i u m członkostwa w chat — i szerzej: k r y t e
r i u m t w o r z e n i a zespołów współdziałających — było możliwe dzięki t e m u ,
że w s t r u k t u r z e makrospołecznej dominowały g r u p y przestrzegające o d
m i e n n y c h kryteriów a f i l i a c j i .
8. P O Z O S T A Ł O Ś C I O R G A N I Z A C J I K R E W N I A C Z E J
— W I E L K A RODZINA I LINIA
POCHODZENIOWA
Tendencji do działania w luźnym zespole k r e w n y c h towarzyszy z w y
kle skrócenie i stopniowe zatarcie l i n i i pochodzeniowej. W p r a w d z i e i s t n i e
je wiele przekazów o p r o w a d z e n i u przez Mongołów zapisów genealogicz
n y c h w postaci ksiąg, które dzieliły los l i n i i senioralnej, jednakże zakła
danie n o w y c h ksiąg w odgałęziających się l i n i a c h bocznych pozostawało
coraz częściej sprawą swobodnej decyzji zainteresowanych. W s k u t e k tego
księgi takie wśród Chałchasów stały się rzadkością, utrzymywały je prze
de w s z y s t k i m l i n i e szlacheckie oraz mniejszości niechałchaskie, zwłaszcza
B u r i a c i (por. Rdnczen, s. 206-207; Sumjaabaatar).
Interesujący przekaz o deprecjacji l i n i i pochodzeniowej z a w a r t y zo
stał w tekście z przełomu X I X i X X wieków (Bawden 1960, s. 79-80) .
Jest to b a j k o w y m o t y w o d w u powracających z w o j n y synach, z których
t y l k o jeden jest p r a w d z i w y , d r u g i zaś d e m o n e m w c i e l o n y m w sobowtóra.
Obaj poddani są genealogicznemu t e s t o w i tożsamości polegającemu n a
s p r a w d z e n i u Wiedzy o przodkach do czwartego pokolenia włącznie. Test
w y p a d a pomyślnie d l a uzurpatora, „ponieważ był d e m o n e m " , natomiast
„prawdziwy s y n znał wyłącznie w y d a r z e n i a od czasów swego d z i a d k a " .
Z n a m i e n n y jest f a k t , że właściwa n o r m a l n e m u człowiekowi głębokość
pamięci genealogicznej n i e przekracza drugiego pokolenia, oczekiwana
zaś czwartego. Oznacza to, iż p r a k t y c z n i e nie może istnieć już — j a k o
g r u p a — lineaż 4-pokoleniowy, skoro nie jest znany jego przodek. N i e
M
и
M o w a t u o tekście b a j e k w y d a n y c h w
że o d p o w i a d a
on s t a n o w i świadomości
1928 r. w U ł a n B a t o r . Można przyjąć,
z przełomu X I X i X X wieków. M i m o
b a j k i te z n a n e były w M o n g o l i i o d X V I I w i e k u , i c h p i s a n e zaś w e r s j e
najprawdopodobniej
przygotowanym
od w . X V I I I , to w t y m w y p a d k u m a m y do c z y n i e n i a z t e k s t e m
do d r u k u w początkach X X w., w p r a w d z i e
a l e z w s z e l k i m prawdopodobieństwem
alnych. Mimo
że
monogolskie
na podstawie starszych,
do pojęć i zwyczajów
aktu
iż s a m e b a j k i są p o c h o d z e n i a i n d y j s k i e g o , j e d n a k stały się w
Mon
golii popularne i n i e m a podstaw
dostosowanym
przypuszczać, b y opowieść, n a którą
powołujemy
się, była s p r z e c z n a z rzeczywistością społeczną Mongolii. W t a k i m b o w i e m
uległaby o d p o w i e d n i e j
a d a p t a c j i , b y n i e w y w o ł y w a ć oporu u c z y t e l n i k a .
wypadku
�133
G R U P Y K R E W N I A C Z E U MONGOŁÓW
może być także realizowany teoretyczny wymóg 7-pokoleniowej, czy n a
w e t głębszej, egzogamii. N a koniec, g r u p a k r e w n y c h agnatycznych obej
m u j e p o t e n c j a l n y c h członków w i e l k i e j r o d z i n y pochodzenia ego, dalsi zaś
k r e w n i wchodzący dawniej do patrylineażu znajdują się obecnie w r a m a c h
luźnego zespołu k r e w n y c h , członkostwo którego n i e jest oparte na k o n
k r e t n y c h k r y t e r i a c h pochodzeniowych i który określa się z b i o r o w y m t e r
minem
tbrol-sadan.
O występowaniu takiego m o d e l u (tzn. w i e l k a rodzina j a k o podstawo
w a k o r p o r a c y j n a g r u p a krewniacza integrująca zespół szeroko r o z u m i a
n y c h k r e w n y c h , jeśli wymagają tego k o n k r e t n e potrzeby) możemy mó
wić już co n a j m n i e j w X V I I I w i e k u . K r o n i k a M e r g e n Gegena pouczając
o właściwej drodze życia w y m i e n i a j a k o w a r u n e k harmonię w r a m a c h
Wielkiej rodziny, precyzując p r z y t y m j e j członków poza własną rodziną
nuklearną (stryjowie, b r a t a n k o w i e , szwagierki). Wśród konsekwencji n i e
przestrzegania t e j zasady znalazło się także „rozłączenie i rozproszenie
k r e w n y c h obu l i n i i " , dokładniej zaś yas miąa — kość i mięso — symbole
l i n i i ojcowskiej i macierzystej (Bałdanżapow, s. 169, 52v, 53r). To ostatnie
wskazuje n a stopniową bilateralizację zespołu k r e w n y c h (rozłączenie za
kładać m u s i uprzednią jedność). P r z e j a w u b i l a t e r a l i z a c j i można też u p a
trywać w semantyce p e w n y c h passusów p o e t y c k i c h z Ałtan Tobczi, n p .
z w r o t y oddawane w X V I I w i e k u przez określenia g r u p krewniaćzych,
w następnym s t u l e c i u są transponowane n a równoważnik „krewnych" .
55
W t y m kontekście w a r t o wspomnieć o interesujących losach w y r a z u
uruy. W Tajnej
historii
i w i e l u zastosowaniach nowożytnych nie budzi
wątpliwości jego znaczenie „potomkowie danego przodka, zespół l u d z i
odniesiony do wspólnej t r a d y c j i genealogicznej, g r u p a pochodzeniowa",
j a k n p . altan uruy „złoty ród", „czyngisidzi". Jest to zatem zbiorowość
agna t y c z n y c h k r e w n y c h należąca do wspólnej g r u p y krewniaczej. T a k
też rozumiał t e n w y r a z Władimircow (s. 59, 60). Tymczasem w k r o n i
kach nowożytnych z n a j d u j e m y oboczne jego zastosowania w znaczeniu
p o w i n o w a t y c h ze s t r o n y żony, c z y l i całkowicie o d m i e n n y m . Podobna
dwuznaczność u t r z y m u j e się, a nawet pogłębia, w języku współczesnym .
56
57
55
wypowiedzi
agnatyczni" (Bawden,
Subedeja:
uruy
torol
„powinowaci
ze s t r o n y
1955, s. 46) zastąpione zostaje p r z e z aąa degii
żony i
krewni
„bracia, k r e w n i
w ogóle" (Bałdanżapow, s. 145, 32v).
5 6
Por. Bawden,
1955, s. 46, 75, 164; Łubsan
s. 145, 32v. T e n o s t a t n i tłumaczy uruy
stawia
ją o j c o w s k i e j
Dandzan,
s. 263; Bałdanżapow,
również j a k o „linia m a c i e r z y s t a " i p r z e c i w
(s. 171, 53v). V r e e l a n d
(s. 62) o p e r u j e
wyłącznie
znaczeniem
„powinowaty". Gałstuński (1893, s . 209a) podaje w p i e r w s z y m z n a c z e n i u „powino
w a c i ze s t r o n y żony".
5 7
Łuwsandendew
tłumaczy urag
m i a s t C e w e l to s a m o hasło d e f i n i u j e
błędnie —
jako
„krewny,
w pierwszym
j a k o k r e w n y c h zięcia i s y n o w e j .
powinowaty
znaczeniu —
po żonie",
chyba
W y d a j e się, że podobne kłopoty
c z e n i o w e powstały w języku b u r i a c k i m (por. Czeremisów, hasło urag),
Manżigijew
(s. 34) w y r a z
ten
określa
g r u p p y " wydzielone w linii agnatycznej.
jednoznacznie
jako
nato
całkowicie
zna
jakkolwiek
„krownorodstwennyje
�134
SŁAWOJ S Z Y N K I E W I C Z
P r a k t y c z n i e w czasach nowożytnych wszystkie n i e m a l zbiorowe t e r m i n y
odnoszące się do k r e w n y c h przestają nazywać k o n k r e t n e klasy, takie j a k
patrylineaż własny, żony l u b m a t k i . T a k więc spośród pojęć: torol,
uruy,
sadan, qamiyatan,
jedynie pierwszy u t r z y m u j e konotację agnatyczną
(przez p e w i e n czas t y l k o , gdyż współcześnie ją zatracił), pozostałe już nie
precyzują l i n i i a n i stosunku do własnego patrylineażu. Z j a w i s k o takie
m u s i m y potraktować jako przejaw b i l a t e r a l i z a c j i , j a k k o l w i e k n i e m a m y
d a n y c h o początkach tego procesu. D o t y c z y on w p i e r w s z y m rzędzie f u n k
cjonowania związków pokrewieństwa, ponieważ w enuncjacjach odnoszą
c y c h się d o m o d e l u pokrewieństwa u t r z y m u j e się n a d a l rozróżnienie yas/
miqa, Hnii ojcowskiej i macierzystej, nadto zaś j a k o uściślenie tej p i e r w
szej •— k i l k a różnych terminów (m. i n . eligen) oznaczających grupę r o
dzeństwa z jednej m a t k i , l u b w przenośni — k r e w n y c h pochodzących
od jakiejś odleglejszej p r z o d k i n i .
Wspomniana bilateralizacja jest j e d y n i e częścią procesu r e o r i e n t a c j i
związków solidarności w k i e r u n k u od lineażowej g r u p y krewniaczej (ist
niejącej nadal p r z y n a j m n i e j w szczątkowej postaci l i n i i pochodzeniowej)
do luźnego zespołu k r e w n y c h . Tezę tę przedstawiliśmy nieco wcześniej,
w t y m m i e j s c u można ją dodatkowo zilustrować na przykładzie. Biorąc
pod uwagę wspomnianą wyżej dwuznaczność t e r m i n u uruy, tłumaczenie
pewnego dwuwiersza występującego w różnych wersjach Ałtan Tobczi
nasuwa możliwości i n t e r p r e t a c y j n e bezpośrednio odnoszące się do oma
wianej t u k w e s t i i rozległości więzów pokrewieństwa. Weźmy za podstawę
f r a g m e n t z anonimowej Ałtan Tobczi i jego tłumaczenie (Bawden 1955,
§ 73, s. 164):
58
59
N i e będzie szczęścić się t e m u , k t o d b a o s w y c h
Poszczęści się t e m u , k t o d b a o s w y c h
uruy;
umai.
D w u w i e r s z aprobuje zainteresowanie okazywane umai (dosł.: „łono
m a t k i " ) danego człowieka, c z y l i adresowane przede w s z y s t k i m do kręgu
rodzeństwa i być może szerzej — do w i e l k i e j rodziny, którą dane r o
dzeństwo k o n t y n u u j e . Natomiast dezaprobata skierowana jest wobec z b y t
s i l n y c h więzi z uruy, c z y l i p o w i n o w a t y m i ze s t r o n y żony (jak chce B a w
d e n i i n n i tłumacze), albo też szeroko rozumianą własną grupą pochodze
niową (jeśli przyjąć p i e r w o t n e i nadal utrzymujące się znaczenie t e r m i
nu). Ta ostatnia i n t e r p r e t a c j a przeciwstawia sobie dwie kategorie k r e w
n y c h w r a m a c h tego samego patrylineażu l u b g r u p y krewniaczej i ozna
cza dezintegrację lineażu postulując utratę zainteresowania jego d a l s z y m i
5 8
P o r . : Borjigin
§ 115. W
tóról-tei
kiimtin
„człowiek z l i n i i Bordżiginów",
t e j s a m e j k r o n i c e (§ 47) torol
B a w d e n 1955
występuje j e d n o z n a c z n i e j a k o „linia
agna
tyczną".
5 9
Są to j e d n a k z a w s z e k r e w n i p a t r y l i n e a r n i , n i e zaś w l i n i i kobiecej, j a k c h c e
Gałstuński (hasło
eligen).
�G R U P Y K R E W N I A C Z E U MONGOŁÓW
135
członkami, co odpowiadałoby prawidłowemu z j a w i s k u stopniowego k u r
czenia się zasięgu związków pokrewieństwa. Natomiast pierwsza i n t e r p r e
tacja przeciwstawia sobie d w a zespoły połączone aliansem małżeńskim.
Można ją rozumieć j a k o protest t r a d y c j o n a l i s t y przeciw włączaniu osób
spowinowaconych do współdziałającego zespołu k r e w n y c h . D o t y c z y on,
j a k można domyślać się, raczej zewnętrznych przejawów i n t e g r a c j i —
j a k f o r m g r u p o w a n i a się l u d z i (np. w chotony) niż samej i d e i współdzia
łania z p o w i n o w a t y m i , podkreślonej jako zasada s t r u k t u r a l n a jeszcze
w Tajnej historii. Zresztą występowanie przeciwko solidarności k r e w n y c h
pojmowanej na oba wskazane t u sposoby byłoby sprzeczne z istotą więzi
pokrewieństwa w systemie k r e w n i a c z y m i praktyką zarówno wcześniej
szą, j a k też spotykaną n a początku epoki nowożytnej.
S w o i s t y m protestem przeciw dezintegracji lineażowych g r u p k r e w
niaczych jest Altan Tobczi
a u t o r s t w a M e r g e n Gegena. Wspominaliśmy
już o i d e o w y m w s p a r c i u , jakiego udzielił on mandżurskim koncepcjom
wskrzeszenia oboy, oraz przywrócenia g r u p o w e j egzogamii. Cała k r o n i k a
przepojona jest bardziej od i n n y c h nowożytnych k r o n i k m o n g o l s k i c h ideo
logią pokrewieństwa, zaś wśród powodów j e j napisania autor w y m i e n i a
przybliżenie c z y t e l n i k o m tej ideologii (Bałdanżapow, s. 136, 24v). W i s t o
cie posługuje się o n częściej środkami n e g a t y w n y m i — poddaje k r y t y c e
zjawiska przez siebie obserwowane, a niezgodne z g e n e r a l n y m założeniem.
To ostatnie sprowadza się do n o r m y etycznej — uznawania pokrewień
s t w a agnatycznego — w y m i e n i o n e j obok trzech i n n y c h n o r m mających
regulować postępowanie człowieka: szacunku d l a władzy, Kościoła oraz
prawości c h a r a k t e r u (s. 171, 53v). A u t o r ubolewa n a d rozluźnieniem w i ę
zów pokrewieństwa (s. 40r), rozproszeniem g r u p k r e w n i a c z y c h (s. 41v),
rozłączaniem k r e w n y c h w drodze a d m i n i s t r a c y j n e j i lekceważeniem p a
mięci genealogicznej (s. 53v), na koniec, zaś emocjonalnie odcina się od
t y c h , którzy u t r a c i l i więź ze s w y m i k r e w n y m i p a t r y l i n e a r n y m i (s. 54r).
Przypuszczalnie n i e popełnimy błędu, jeśli u z n a m y tę kronikę z X V I I I
w i e k u za podzwonne d l a agnatycznej g r u p y krewniaczej szerszej niż l i
neaż m i n i m a l n y — w i e l k a rodzina. S a m autor godzi się z z a m k i e m g r u p
k r e w n i a c z y c h , domaga się jednak zastąpienia i c h przez pielęgnowanie p a
mięci genealogicznej (s. 24v, 53v). Dzięki t e m u , jak.się wydaje, popełnia
niekonsekwencję — koncentrując się na przeszłości historycznej, lekce
waży niejako teraźniejszość i j a j wymagania, n a w e t g d y b y t a ostatnia
składała się z g r u p pochodzeniowych o osłabionej pamięci genealogicznej.
Pisze on: „nie jest potrzebny t a k i autor [...], który obniża cenę złota i sreb
ra, to znaczy tórol udum, i podnosi cenę żelaza i miedzi, t o jest uruy
sadun" (s. 53v). Przeciwstawienie to możemy rozumieć d w o j a k o : „krewni
lineażu — p o w i n o w a c i " albo „wszyscy k r e w n i lineażu — żyjące generacje
lineażu". P r z y każdej z t y c h i n t e r p r e t a c j i dostrzegamy istotną opozycję
między d i a c h r o n i c z n y m , l i n i o w y m r o z u m i e n i e m pokrewieństwa, a s y n
c h r o n i c z n y m jego r o z u m i e n i e m j a k o funkcjonalnego z b i o r u k r e w n y c h .
�136
SŁAWOJ S Z Y N K I E W I C Z
Wyrażoną t a k myśl autora — d o s t o j n i k a kościelnego — można b y s t r a westować j a k o przeciwstawienie krewniaczej wieczności i doczesności.
U jego podłoża t k w i dezaprobata dla wyższego wartościowania owej d o
czesności przez współczesnych a u t o r o w i .
Jednocześnie z z a n i k i e m grupowej solidarności krewniaczej k r o n i k i
nowożytne poczynają akcentować solidarność rodzeństwa. Można ją p o j
mować z jednej s t r o n y j a k o solidarność t r z o n u formującego wielką r o d z i
nę i odnosić do t e j właśnie i n s t y t u c j i , albo też j a k o solidarność g r u p y
rówieśniczej w szerszym zespole k r e w n y c h i odnosić do koncepcji współ
działania integrującego t a k i e zespoły. Oba te rozumienia n i e są ze sobą
sprzeczne, gdyż solidarność tę adresuje się t y l k o do części osób stanowią
cych d a w n i e j grupę krewniaczą l u b k i l k a sojuszniczych g r u p powiąza
n y c h m a t r y m o n i a l n y m i aliansami. Interesującego przykładu dostarcza po
równanie akcentów w w y d a r z e n i u opisanym zarówno przez Tajną historią,
j a k też przez Altan Tobczi, a dotyczącym uczty n a d Ononem, która za
kończyła się k o n f l i k t e m z Dżurkinami. Według Tajnej
historii
{§ 130)
zwołano ją d l a umocnienia sojuszu politycznego różnych g r u p w o j s k o w o - k r e w n i a c z y c h , które przyłączyły się do Czyngis-chana. Natomiast w uję
c i u Mergen Gegena było to rodzinne spotkanie Czyngisa z braćmi, w któ
r y m udział Dżurkinów jest całkowicie p r z y p a d k o w y i konieczny t y l k o do
celów d r a m a t u r g i i k o n f l i k t u (Bałdanżapow, s. 146, 32v, 33r). Przewodził
m u j a k o głowa r o d z i n y s t r y j Czyngisa z o k a z j i rocznicy swoich u r o d z i n .
Altan Tobczi niewątpliwie idealizuje sytuację, gdyż zgodnie z Tajną historią s t r y j i bratanek b y l i powaśnieni, często należąc do p r z e c i w n y c h obo
zów. K r o n i k a nowożytna czyni z n i c h zgodnych członków w i e l k i e j r o d z i n y
(przypuszczalnie wzorując się n a współczesnym modelu), wkładając przy
okazji w usta seniora k i l k a pouczeń dotyczących współżycia rodzeństwa
według zasad jedności i współdziałania (Bałdanżapow, s. 146, 32v). Podob
nej treści pouczenia znajdują się dość często w i n n y c h k r o n i k a c h n o w o
żytnych, w p l a t a n e w e f r a g m e n t y zaczerpnięte z Tajnej
historii,
która
koncentrowała się raczej n a p r z e k a z y w a n i u wydarzeń o znaczeniu p o l i
t y c z n y m niż na stosunkach między k r e w n y m i .
60
Na podstawie przytoczonych materiałów możemy przypuszczać, że od
X V I I w i e k u kompozycja związków pokrewieństwa dominujących w spo
łeczeństwie m o n g o l s k i m wyglądała następująco. Miejsce lineażowych g r u p
k r e w n i a c z y c h zajmować poczęły k o r p o r a c y j n e minilineaże, c z y l i w i e l k i e
rodziny, które przez p e w i e n czas występowały jeszcze w t e r y t o r i a l n y m
6 0
Np. wypowiedź Küdei S e c z e n a z a m i e s z c z o n a p r z e z Łubsan D a n d z a n a
65). P r z y t a c z a się w n i e j przykład synów A m b a k a j - c h a n a ,
którzy wspólnie
(s. 6 4 polują,
l e c z p r z y r o z d z i a l e mięsa w y w o ł u j ą n i e s n a s k i , kłótnie i bójki, w w y n i k u czego
roz
dzielają
się. Są oni p r z e c i w s t a w i e n i s y n o m Kabuł-chana, którzy po wspólnym p o
lowaniu
razem
ucztują
i honorują
i h a r m o n i i " . Morał s p r o w a d z a
się n a w z a j e m
demonstrując
„potęgę
się do u k a r a n i a p i e r w s z y c h i n a g r o d z e n i a
przyjaźni
drugich.
�137
G R U P Y K R E W N I A C Z E U MONGOŁÓW
i gospodarczym związku (chotony)
z równorzędnymi s p o k r e w n i o n y m i j e d
n o s t k a m i i , być może, do n i c h właśnie odnosiło się określenie ayil ayimay
mające konotację sąsiedztwa i związku pokrewieństwa zarazem. Stano
wiły one w t e n sposób część dawnego lineażu, można j e zatem nazwać
g r u p a m i pochodzeniowymi. Sytuacja t a k a znalazła odbicie w systemie p o
jęciowym przez położenie akcentu n a pochodzenie od bliskiego przodka
wspólnego dla danej g r u p y . Ponieważ utrzymało się w y p r o w a d z a n i e za
sadniczej l i n i i genealogicznej przez agnatów, ów przodek niższego rzędu
był d l a p r z e c i w w a g i kobietą spowinowaconą z j e d n y m z agnatów (matką
l u b babką po o j c u ) . Wspólnota pochodzenia członków t a k i e j r o d z i n y
wyrażana była w kategoriach biologicznych (eligen
„wątroba",
kebeli
„brzuch", kiiiker
„pępowina", umai „łono"), które przenośnie oznaczały
pokrewieństwo w r a m a c h rodzeństwa oraz jego potomków. Wielość t y c h
terminów, p r z y c z y m nie wszystkie z n i c h zna Tajna historia,
wskazuje
na to, iż s i l n y akcent kładziony na wspólnotę łączącą wielką rodzinę jest
koncepcją nowszą w s t o s u n k u do wspólnoty lineażowej, niejako j e j s u b
s t y t u t e m . Rodzina ta stała się b o w i e m n o w y m c e n t r u m solidarności k r e w
niaczej.
a l
Jednocześnie z z a n i k i e m g r u p krewniaćzych zabrakło podstaw do k o n
t y n u o w a n i a m a t r y m o n i a l n y c h sojuszy g r u p o w y c h jako podstawy w z a
jemnego współdziałania. Zastąpiły je zespoły k r e w n y c h koncentrujące się
— z p u n k t u widzenia ego — wokół jego w i e l k i e j r o d z i n y i włączające
p o w i n o w a t y c h oraz k r e w n y c h m a t k i , a zatem reprezentujące zasadnicze
elementy d a w n y c h sojuszy g r u p o w y c h . Były to najczęściej zespoły płyn
ne, powstające dobrowolnie albo w w y n i k u pośredniego p r z y m u s u ekono
micznego j a k o więzy wzmacniane bliskością terytorialną l u b potrzebami
rezerwowego zabezpieczenia społecznego. Ponieważ więzi te działały na
ogół na poziomie jednego pokolenia osób a k t y w n y c h gospodarczo, w y r a
żały się pojęciowo t e r m i n a m i określającymi rodzeństwo i s t o s o w a n y m i
szeroko w ogólniejszym znaczeniu, ponadto zaś r o z l i c z n y m i t e r m i n a m i d l a
pokrewieństwa w n i e o s t r y m r o z u m i e n i u (sadan, qamiyatan,
uruy,
udum,
torgüd, a także w o s t a t n i m okresie tóróZ, itp.). I c h wielość daje się i n t e r
pretować podobnie j a k w p r z y p a d k u określeń na wspólnotę pochodzenia
osób tworzących wielką rodzinę. I n f l a c j a coraz m n i e j p r e c y z y j n y c h pojęć
z zakresu pokrewieństwa jest wskaźnikiem dezorientacji co do k i e r u n k u
i c h właściwego adresowania i rozluźnienia kryteriów kwalifikujących na
bliskiego krewnego.
6 1
N i e o z n a c z a to, że różnica względnej głębokości o b u l i n i i musiała
wać wybór
kobiety
na przodka
linii
krótszej. Ponieważ
w
spowodo
t y m przypadku
idzie
o p o c z u c i e jedności g r u p y r o d z i n n e j , k o b i e t a w y d a w a ł a się n a t u r a l n y m o d n i e s i e n i e m
również w c z a s a c h lineażowej o r g a n i z a c j i społeczeństwa, j a k o z w o l e n n i c z k a s o l i d a r
ności jednoczącej
j e j synów. O t y m integrującym
świadczy w i e l e w y p o w i e d z i
j e s z c z e w Tajnej
historii.
działaniu
kobiety
w
rodzinie
�138
SŁAWOJ S Z Y N K I E W I C Z
9. R E O R I E N T A C J A K U L T O W E J I S Y M B O L I C Z N E J
SYSTEMU
WARSTWY
POKREWIEŃSTWA
Konsekwencją z a n i k u g r u p k r e w n i a c z y c h jest eliminacja pełnionych
w n i c h f u n k c j i k u l t o w y c h , co w n i o s k u j e m y ze zniknięcia terminów beki
oraz otčigin. K r o n i k i nowożytne powtarzające wydarzenia Tajnej
historii
eliminują passus o m i a n o w a n i u bekiego przez Czyngis-chana, ponadto
zaś często opuszczają l u b zniekształcają t e n tytuł występujący p r z y i m i o
nach osób uczestniczących w wydarzeniach epoki Czyngis-chana . P o
dobnie rzecz m a się z t e r m i n e m otčigin, który ulega zapomnieniu zastą
p i o n y zostaje i n n y m — w p r a w d z i e p o c h o d n y m —• otyon . F u n k c j a bekie
go pełniona była w grupie r o d o w e j oraz najprawdopodobniej lineażowej,
toteż eliminacja t e r m i n u pozostaje w zgodzie z w n i o s k i e m o dezintegra
c j i lineaży w epoce nowożytnej. W y d a j e się, że f a k t t e n wyprzedził zna
cznie wprowadzenie do M o n g o l i i l a m a i z m u , skoro już w X V I I w i e k u były
kłopoty z identyfikacją t e r m i n u .
Być może odmiennie wygląda sprawa z t e r m i n e m otčigin, który odno
sił się do f u n k c j i k u l t o w e j w w i e l k i e j rodzinie, n i c zaś n i e wskazuje n a to,
b y t a ostatnia podlegać miała r o z p a d o w i przed X I X w i e k i e m . T u t a j f u n k
cja k u l t o w a najmłodszego z rodzeństwa w p o k o l e n i u tworzącym wielką
rodzinę ulega l i k w i d a c j i niezależnie od t r w a n i a g r u p y , z którą była zwią
zana. P r z y j m u j e m y — chociaż być może niesłusznie — że role
bekiego
i otčigina zaniknęły równocześnie. Można przypuszczać, że po rozpadzie
lineażu, w którym władza r e l i g i j n a i świecka przekazywane były senioralnie, reguła ta została przeniesiona w dół. Starsi w i e l k i c h rodzin, kierujący
l a i c k i m i aspektami życia swoich g r u p , przejęli w tej s y t u a c j i również za
dania obrzędowe zastępując niejako bekich. Być może dla tej i c h n o w e j
r o l i p o j a w i a się n o w y t e r m i n jügeli daruya, c z y l i k i e r o w n i k jügeli — zna
n y c h ze średniowiecza ofiar składanych a g n a t y c z n y m p r z o d k o m (por.
Łubsan Dandzan, s. 311 p r z y p . 71). Najmłodszy z rodzeństwa zachowuje
niektóre swoje p r z y w i l e j e , m . i n . dziedzictwo j u r t y ojcowskiej. Skoro
j e d n a k obrzędy przeniesiono w kompetencje seniora, w s p o m n i a n y p r z y 62
63
6 2
Np. S e c z e B e k i występuje j a k o S e c z e n Bóke („siłacz"), Q u t u q u B e k i
(wymie
n i o n y p r z e z R a s z i d e d - D i n a , I I s. 147) j a k o Q u t u y B i n g c z i , T o q t o a B e k i zaś bez t y
tułu (Bałdanżapow, s. 251, oraz 33r, 35v). M i m o e l i m i n a c j i tego tytułu
utrzymuje
się k o j a r z e n i e go z władzą, o c z y m świadczyłoby p r z y p i s a n i e go c z t e r e m k o l e j n y m
królom tybetańskim z I I I - I V w.n.e. (tamże, s. 14r).
6 3
N p . k r o n i k a M e r g e n G e g e n a stosuje b r z m i e n i e zniekształcone l u b zmieniające
z n a c z e n i e : óćigen
występuje očiigen,
albo
očiken
anonimowa
§§ 11, 94). J e d y n i e u Łubsan
l u b otąun
pojawia
(Bałdanżapow, s. 29v, 32v). W
Altan
Tobczi
Dandzana
stosuje očoqon
znajdujemy
kronice Sagan
l u b očigin
brzmienie
się p r z y najmłodszych s y n a c h w genealogiach
Secena
( B a w d e n , 1955
poprawne.
Otoyon
pokoleń bliższych
k r o n i k a r z o w i (por. Bałdanżapow, s. 42v), datując t y m s a m y m pośrednio w p r o w a d z e
n i e t e r m i n u do języka.
�G R U P Y K R E W N I A C Z E U MONGOŁÓW
139
w i l e j m a już t y l k o f o r m a l n e znaczenie. Z m i a n i e statusu towarzyszy z m i a
na n a z w y — p r z y c z y m obecna otyon znaczy już niewiele więcej niż
„ostatni s y n " .
Przypuszczalnie niedługo po utracie f u n k c j i k u l t o w y c h przez najmłod
szego z b r a c i nastąpiło całkowite n i e m a l przejęcie czynności r e l i g i j n y c h
przez p r z e d s t a w i c i e l i nowego k u l t u — mnichów lamajskich. Osobom
świeckim umożliwili o n i w p r a w d z i e a k t y w n e uczestnictwo w postaci w y
k o n y w a n i a ofiar, n i e m n i e j najistotniejsze ceremonie odbywały się już za
aprobatą nowego kościoła i w i m i e n i u reprezentowanych przez niego sił.
Sytuacja zmieniła się zatem d i a m e t r a l n i e — poprzednio osoby delegowa
ne przez g r u p y krewniacze pełniły w i c h i m i e n i u zadania kapłańskie (zu
pełnie niezależnie od równoległej i odmiennej w założeniach działalności
szamanów), obecnie zostały one zredukowane do m i n i m u m . Nadto kościół
l a m a j s k i wykorzystując słabość w i e l k i e j r o d z i n y u Chałchasów był w sta
nie doprowadzić do i n d y w i d u a l i z a c j i działań r e l i g i j n y c h i przypisania i c h
poszczególnym d o m o s t w o m . Najważniejsza doroczna ofiara warunkująca
pomyślność rodziny, zwana współcześnie dżasaa unszuułach, nie nosi już
w początkach X X w i e k u żadnych śladów wspólnego przedsięwzięcia spo
k r e w n i o n y c h rodzin. Materiały terenowe dostarczają w p r a w d z i e wskazó
w e k , że mogła ona być niegdyś pojmowana k o l e k t y w n i e , n i e są one j e d
nak przekonujące. Należy ponadto wskazać, że l a m a i z m n i e musiał e l i
minować żadnej f o r m y k u l t u przodków, gdyż jego ślady n i e sięgają do
czasów nowożytnych. Przypuszczalnie ograniczał się o n do g r u p k r e w
niaćzych wyższego szczebla, w i e l k a rodzina natomiast już w średniowieczu
czciła d u c h y opiekuńcze ongyon , których dobór był całkowicie niezależ
n y od systemu pokrewieństwa, j a k k o l w i e k m o g l i się wśród n i c h znaleźć
również z m a r l i k r e w n i . Po zaniknięciu organizacji lineażowej m i n i m a l n y
lineaż współtworzący rodzinę nie miał już wystarczającej głębokości ge
nealogicznej, b y powołać do życia k u l t przodków na s w o i m szczeblu. T o
też ongony zastąpione zostały bóstwami l a m a j s k i m i występującymi
w identycznej f u n k c j i opiekunów rodziny, a z czasem także pojedynczych
osób.
64
Przed interwencją l a m a i z m u obroniła się jedna z najważniejszych
uroczystości r o d z i n n y c h utrzymująca elementy k u l t u religijnego. Jest nią
święto noworoczne niegdyś przypadające na początek z i m y i połączone
u
Ger-iin
ongyon
zaświadczone są już d l a r o d z i n y
Czyngis-chana
(Żamcarano,
s. 99). W i e m y , że j e d n y m z n i c h u c z y n i o n o — po j e j śmierci — kobietę, która u r a t o
w a ł a życie młodemu Temudżynowi. N i e m a pewności, c z y ongony n i e występowały
na
wyższych s z c z e b l a c h o r g a n i z a c j i
lineażowej. Mógłby n a to wskazywać f a k t , że
R a s z i d e d - D i n zastępuje pojęciem „ongon" t e r m i n „beki" odnoszący się do f u n k c j o
nariusza kultowego
(I s. 188). T o ostatnie świadczy, że k o m p l i k a c j e z r o z u m i e n i e m
w y r a z u „beki" pojawiły się już w X I V w i e k u , chociaż w t y m w y p a d k u
odpowiedzial
ność można przypisać n i e m o n g o l s k i e m u p o c h o d z e n i u k r o n i k a r z a , co u s p r a w i e d l i w i a
łoby pomyłki t e r m i n o l o g i c z n e .
�140
SŁAWOJ S Z Y N K I E W I C Z
ze składaniem ofiar. O j r a c i zachowali do l a t 4 0 - t y c h X X w i e k u zwyczaj
składania ofiar noworocznych w gronie k r e w n y c h p a t r y l i n e a r n y c h , p r z y
c z y m miejscem ofiar było owo (oboya), sztuczny pagórek k u l t o w y z n a j
dujący się pod opieką r o d z i n y organizującej ofiarę, czy też zespołu wspól
nie koczujących k r e w n y c h . Chałchasi ograniczają się w X X w i e k u do
ofiar n a ołtarzyku d o m o w y m i utrzymują tradycję zjazdów r o d z i n n y c h
z t e j okazji oraz o d w i e d z i n u k r e w n y c h . Natomiast i n s t y t u c j a r o d z i n n y c h
czy krewniaćzych owo nie jest znana z t e r e n u chałchaskiego, nie jest
jednak w y k l u c z o n e , że obecne owony miejscowości biorą swój początek
z takichże samych, w przeszłości służących j a k o c e n t r u m k u l t u lineażowego. Przypuszczalny etap przejściowy, d l a którego b r a k u j e d o k u m e n
tacji, można widzieć w b u r i a c k i m obrzędzie tailaya n a owo poświęconym
d u c h o w i opiekuńczemu t e r y t o r i a l n e j g r u p y pochodzeniowej (por. P e t r i ,
s. 7) l u b owo poświęconym d u c h o w i opiekuńczemu miejscowości. W t y m
ostatnim obrzędzie jeszcze w X X w i e k u uczestniczyli a k t y w n i e starsi w i e
k i e m mężczyźni reprezentujący poszczególne g r u p y pochodzeniowe ( „ r o
d y t e r y t o r i a l n e " ) . Jednakże pojmowano go już j a k o ofiarę w i m i e n i u p o
szczególnych małych rodzin, których członkowie b y l i b i e r n y m i świadka
m i uroczystości (wg materiałów d l a X X w i e k u ; T u g u t o w , s. 6, 8). Związek
owo z k u l t e m przywiązanym do g r u p y krewniaczej również u Chałchasów potwierdza i n f o r m a c j a Rinczena (s. 206), iż w początkach X X w i e k u
obserwowano p r z y p a d k i łączenia ofiar n a t e r y t o r i a l n y m owo z o d n a w i a
n i e m zapisów w księgach genealogicznych .
W y d a j e się, że te f o r m y k u l t u , które związane były z lineażem, zanikać
mogły n a w e t przed całkowitą jeszcze dezintegracją t e j g r u p y . Prężniejsze j e d n o s t k i a d m i n i s t r a c y j n e (otoki, następnie choszuny)
przejęły f o r
m y obrzędowości właściwe lineażom, zwłaszcza zaś o f i a r y n a owo. Osta
tecznie zlikwidowały je wczesne w p ł y w y l a m a i z m u , głównie przez włą
czenie odpowiednich p r a k t y k w e własny system obrzędowy. P a r t y k u l a r n e
niegdyś zachowania k u l t o w e (związane b o w i e m z „własną" grupą k r e w
niacza) w t e n sposób poddane zostały uniwersalizacji, chociaż n a d a l k o
jarzone były z k o n k r e t n y m zespołem l u d z i , lecz nie powiązanych p o k r e
wieństwem. Zanikają też inne p a r t y k u l a r y z m y , j a k n p . d a w n a opozycja:
„swoi — o b c y " (uruy — jad), mająca niegdyś znaczenie opozycji: „własna
grupa krewniacza — wszelkie inne g r u p y krewniacze", liberalizującej się
z czasem w stronę: „szerzej pojęci k r e w n i i p o w i n o w a c i — n i e k r e w n i " .
J e d n y m z przejawów takiego dualnego widzenia świata było wyróżnienie
własnego m i k r o k o s m o s u i nasycenie go semantyką integracyjną w s t o p n i u
konstrastującym z semantyką odnoszącą się do świata zewnętrznego.
Wskazywaliśmy już na preferencyjne stosowanie t e r m i n u dboy w odnie65
6 5
R i n c z e n w t y m s a m y m m i e j s c u używa określenia „ofiary d u c h o m
n a o w o " , co j e d n a k w y d a j e
się mało p r a w d o p o d o b n e w
przodków
myśl odnotowanego
rozróżnienia między k u l t e m przodków i duchów opiekuńczych.
wyżej
�141
G R U P Y K R E W N I A C Z E U MONGOŁÓW
sieniu do własnej g r u p y rodowej w średniowieczu . Podobnie gęsta sieć
i d e n t y f i k a c j i etnonimicznej dotyczy własnego zespołu ( 5 0 % w s z y s t k i c h
etnonimów z Tajnej
historii mieści się w grupie Bordżigin) i do niego
odnosi się także wyróżnianie lineaży, podczas g d y dalsze r e j o n y podlegają
stopniowej generalizacji. Wobec Mongołów stosuje się n a z w y rodów, w o
bec i n n y c h ludów m o n g o l s k i c h i p o k r e w n y c h n a z w y p l e m i o n , wobec
reszty zaś świata często ogólne określenie „cztery czarne i pięć k o l o
rowych".
Świat zewnętrzny n i e jest b y n a j m n i e j białą kartą, układa się o n w k o n
c e n t r y c z n y c h kręgach względnej szczegółowości poznania i stopnia i n t e
g r a c j i . Znajomość najdalszych jego kręgów jest wystarczająca d l a pomyśl
nego przeprowadzenia operacji w o j e n n y c h , s t y k a m y się też z n i m i często
na k a r t a c h Tajnej historii. Ta ostatnia w y d a j e się być najbardziej „świa
t o w a " ze w s z y s t k i c h k r o n i k mongolskich, wyraża b o w i e m strategiczne za
mysły Czyngis-chana. Pozostałe, m i m o iż późniejsze, schodzą na szczebel
t a k t y c z n y wyrażając zainteresowanie bliższymi kręgami własnej rzeczy
wistości. M i m o to Tajna historia najlepiej demonstruje wyraźną odręb
ność wyjściowego zespołu w stosunku do pozostałych kręgów u n i w e r s u m .
D o t y c z y t o nie t y l k o nazewnictwa, lecz także i n n y c h zespołów s e m i o t y k i
k u l t u r o w e j , j a k zabiegi k u l t o w e czy w y z n a c z n i k i t e r y t o r i a l n e . Występują
one często wspólnie, czego dowodzi uświęcenie góry B u r q a n Q a l d u n i w y
niesienie j e j do r o l i centralnego symbolicznego p u n k t u d l a lineażu B o r
dżiginów. D w i e zatem cechy charakteryzują ideologię Tajnej
historii,
a t y m s a m y m schyłku epoki społeczeństwa rodowego — u n i w e r s a l i z m
w w i d z e n i u świata i własnego w n i m miejsca oraz p a r t y k u l a r y z m w w a r
tościowaniu poszczególnych kręgów koncentrycznie zbudowanego u n i w e r
sum.
ee
Rewolucja społeczna czasów Czyngis-chana, polegająca na u t r w a l e n i u
feudalno-wojskowej
organizacji, zmieniła funkcję g r u p k r e w n i a c z y c h
czyniąc z n i c h pomocniczy środek i n t e g r a c j i n a szczeblu l o k a l n y m , zasad
niczy p u n k t ciężkości przeniosła zaś na strukturę a d m i n i s t r a c j i t e r y t o r i a l n o - w o j s k o w e j . Ta ostatnia dostarczała już n o w y c h ośrodków k o n c e n
trujących lojalność i określających podstawowy krąg i n t e g r a c j i . Ośrodki
te pełniły dalej swoją funkcję po u p a d k u d y n a s t i i J u a n podlegając stop
n i o w o z m i a n o m organizacyjnym, które odbijały się w i c h wielkości i n a
zewnictwie — oťořci, ajmaki, choszuny. Przejęły one nie t y l k o rolę i n t e
grującą d a w n y c h g r u p k r e w n i a c z y c h , ale także często i c h e t n o n i m y oraz
f u n k c j e k u l t o w e . One także przejęły regulowanie zakresu d a w n e j opo
z y c j i „swoi — o b c y " nadając j e j nową treść. W t y c h w a r u n k a c h opozycja
„krewni — n i e k r e w n i " , daleko łagodniejsza od poprzedniej n i e w y z n a
czała już podstawowego mikrokosmosu, a t y l k o jego część i jedno z k r y 6 6
N a 25 etnonimów o p a t r z o n y c h p r z e z Tajną
historię
określeniem oboy
mieści się w g r u p i e r o d o w e j Bordżigin, n a t o m i a s t d a l s z y c h 5 dotyczy grup,
p r z o d k a m i b y l i członkowie w i e l k i e j r o d z i n y założyciela Bordżiginów —
aż 19
których
Bodonczara.
�142
SŁAWOJ S Z Y N K I E W I C Z
teriów i n t e g r a c j i . Pojęcie „krewni" zawiera d w i e kategorie: 1) związku
rodzeństwa tworzącego wielką rodzinę poszerzonego o agnatyczne relacje
dowolnej głębokości, oraz 2) zespołu k r e w n y c h b i l a t e r a l n y c h i p o w i n o w a
t y c h tworzącego potencjalną grupę współdziałającą. Obie one, podobnie
j a k średniowieczny ród, nasycone są symboliką integracyjną polegającą
na l i c z n y c h określeniach dla w y m i e n i o n y c h k a t e g o r i i (por. wyżej: eligen
i t p . , sadan itp.). I c h synonimiczność l u b bliskość sprawia, że tożsamość
i c h integrującego znaczenia poddana z w i e l o k r o t n i e n i u m a niejako sztucz
nie wzmacniać jedność k r e w n y c h ulegającą ciągłemu zawężeniu — od
wspólnoty agnatycznej g r u p y różnego szczebla, przez szeroki zespół
k r e w n y c h , doi współdziałającej g r u p y rówieśniczej.
Z dawnego s y s t e m u znakowego powołanego do i n t e g r o w a n i a g r u p
krewniaćzych pozostała fragmentarycznie funkcjonująca terminologia p o
krewieństwa oraz ta część systemu, która p o d t r z y m u j e jedność w i e l k i e j
r o d z i n y (również nie zachowana w całości). Pozostałe jego e l e m e n t y p r z y
właszczone zostały przez organizację administracyjną i kościelną. F a k t ,
że l a m a i z m przejął w i e l e f u n k c j i k u l t o w y c h s p r a w o w a n y c h uprzednio
w jednostkach systemu pokrewieństwa, stanowić może jedną z p r z y c z y n
szybkiego jego rozprzestrzenienia w świecie m o n g o l s k i m . Zaspokojono
w t e n sposób w kategoriach k u l t u religijnego potrzebę i n t e g r a c j i zagro
żoną uprzednio w s k u t e k płynności i nietrwałości pełniących ją jedno
stek — g r u p krewniaćzych i p o l i t y c z n o - a d m i n i s t r a c y j n y c h w ramach n i e
doskonałego najprawdopodobniej mongolskiego społeczeństwa p l e m i e n n e
go. T y m c z y n n i k i e m doskonalącym — stabilizującym nową strukturę —
okazał się lamaizm. P o d t r z y m a n y został dzięki t e m u d a w n y u n i w e r s a l i z m
w w i d z e n i u świata i pogłębiony p a r t y k u l a r y z m — aż do wymiarów ego
c e n t r y z m u — w systemie wartości (ten ostatni uzasadniony większą i n dywdualizacją człowieka żyjącego w sąsiedzkim, nie zaś k r e w n i a c z y m
środowisku).
Tnstytut Historii Kultury Materialnej P A N
Zakład Etnografii
Świerczewskiego 105
00-140 Warszawa
LITERATURA
Bacon
E . , 1958. Obok.
Bałdanżapow
A study
P. В.,
of social
1970. Altan
structure
Tobči.
in Eurasia,
Mongolskaja
New
letopis
XVIII
York.
w.,
Ułan
men,
New
U d e ( w y d . P. B . Bałdanżapow).
Bawden
C . R., 1955. The Mongol
1960. Tales
—
of
king
chronicle
Vikramáditya
Altan
and
the
Tobči,
Wiesbaden.
thirty-two
wooden
Dehli.
Biertagajew
T . A., 1974. К
kách, [w:] Issledowanija
Bohannan
P., 1963. Social
С e w e 1 J . , 1966. Mongol
etimologii
po wostocznoj
anthropology,
chelnij
towcz
niekotorych
filologii,
slow
Moskwa.
New York.
tajlbar
tol, U ł a n B a t o r .
w mongolskich
jazy
�143
G R U P Y K R E W N I A C Z E U MONGOŁÓW
Czeremisów
K . M., 1973. Burjatsko-russkij
G a l s t u n s k i j
K . , 1893-1895. Mongolsko-russkij
E . , 1939. Wórterbuch
Haenisch
Geheime
Istorija
Geschichte
Mongolsko]
St. Petersburg,
t. 1-3.
(Yüan-ch'aopi-shi),
Leipzig.
Respubliki,
S., 1970. Terminologia
Kałużyński
Moskwa.
slowar,
zu Mangholunniucatobca'an
der Mongolen,
Narodnoj
slowar,
1967, M o s k w a .
pokrewieństwa
u ludów
mongolskich,
„Etno
g r a f i a P o l s k a " , t. 14 z. 1.
— 1970a. Imperium
mongolskie,
Warszawa.
W., 1948. Contributions
K o t w i c z
á l'histoire
de l'Asie
Centrale,
„R o c z n i k
Orienta-
źródeł
Dalekiego
l i s t y c z n y " , t. 15.
— 1925. O rolę
Wschodu),
ludów
koczowniczych
w
.„Pamiętnik I V Z j a z d u
historii
(na
podstawie
Historyków P o l s k i c h w P o z n a n i u
1925", t. 1,
Lwów.
K r a d e r
L . , 1963. Social
organization
of the Mongol-Turkic
pastoral
nomads,
The
Hague.
К r i u к o w М.
ganizacii,
L e b i e d i e w a
i istorija
Łubsan
sootnoszenii
W., 1967.О
rodowoj
i patronimiczeskoj
(klanowoj)
or-
„Sowietskaja E t n o g r a f i j a " , n r 6.
E . Р., К
mongolskich
sostawie
o rodoiuom
mongołow,
[w:]
Filolopija
Moskwa.
1973. Altan
Dandzan,
Szastina,
luoprosu
narodów,
Tobči
(„Zołotoje
skazanie"),
tłum. i r e d . N. P .
Moskwa.
A., 1957. Mongol
Łuwsandendew
A., 1950. Sur
Mostaert
oros
I . M., 1960. Jangutskij
Manżigijew
tol,
Moskwa.
burjatskij
quelques
rod, U ł a n U d e .
passages
de
l'Histoire
secrete
des
Mongols,
„ H a r v a r d J o u r n a l of A s i a t i c S t u d i e s " , v o l . 13, n r 1-2.
M un к u j ew
го Azii
1970. Zamietki
N. С ,
i Ewropie,
Narody
wostocznoj
Petri
В. E . , 1924. Elemienty
Raszid
Azii,
ad-Din,
R inсzen
o driewnich
mongołach,
Tataro-mongoły_
[w:]
Moskwa.
1965. S e r i a N a r o d y M i r a ,
rodowoj
1952. Sbornik
В., 1965. Ob odnoj
swjazi
letopisiej,
Moskwa—Leningrad.
u siewiernych
bur jat,
t. 1 części I , I I ,
chori-burjatskoj
rodoslownoj,
Irkuck.
Moskwa—Leningrad.
„Acta O r i e n t a l i a H u n -
g a r i c a " , v o l . 18.
A., 1933. Chotony,
S im uк ow
„Sowriemiennaja M o n g o l i j a " , n r 3.
S о к o 1 e w i с z Z., 1974. Wprowadzenie
Sumjaabaatar,
1966. Buriadyn
N. P., 1957. Szara
Szastina
Szastina],
do etnologii,
ugijn
Tudżi,
biczgees,
Warszawa.
Ułan Bator.
mongolskaja
letopis
XVII
wieka
[wyd. N. P.
Moskwa.
S., 1972. „Tajna
S z y n k i e w i c z
historia
Mongołów"
jako
źródło
etnograficzne,
„Etnografia P o l s k a " , t. 16 z. 1.
Tajna
historia
Mongols,
Mongołów;
Budapest
Mongołów,
tekst mongolski
anonimowa
kronika
mongolska
I . E . , 1973. The tailagan
T u gu tow
L i g e t i , Histoire
patrz: L .
z XIII
as a principal
H . H . , 1954. Mongol
V i e eland
u tofalarow,
W j a tк in а
community
S . I., 1968. Rodowaja
ritual
of the
Buryats
Budapeszcie).
and kinship
struktura
des
historia
w., W a r s z a w a 1970.
shamanistic
( m a s z y n o p i s złożony w I n s t y t u c i e E t n o g r a f i i A N w
Wajnsztejn
secrete
S . Kałużyńskiego: Tajna
1971; tłumaczenie p o l s k i e
structure,
New
i patronimiczeskaja
Haven.
organizacija
„Sowietskaja E t n o g r a f i j a " , n r 3.
К. W., 1946. Pierieźitki
matierinskogo
roda
u burjat-mongołow,
„So
w i e t s k a j a E t n o g r a f i j a " , n r 1.
— 1969. Oczerki
kultury
Władimircow
Złatkin
i byta
I. J . , 1957. Oczerki
Żamcarano
burjat,
Leningrad.
B . J . , 1934. Obszczestwiennyj
nowoj
C . Ż., 1936. Mongolskie
i nowiejszej
letopisi
stroj
mongołow,
istorii
XVII
Mongolii,
wieka,
Leningrad.
Moskwa.
Moskwa—Leningrad.
�144
SŁAWOJ S Z Y N K I E W I C Z
Славой Шинкевич
РОДСТВЕННЫЕ Г Р У П П Ы У М О Н Г О Л О В
И С С Л Е Д О В А Н И Е О Р Г А Н И З А Ц И И В П О С Л Е - Р О Д О В О М ОБЩЕСТВЕ
Резюме
Статья касается вопроса групповой организации общества на переходном этапе от родо
вой системы к племенной. Первая понимается нами как общество, состоящее из родствен
ныхгрупп, вторая же
— как общество, основные группы которого, составляющие этническое
или этнографическое целое, возникают, в принципе, на основе критерия рождения, а не род
ства (напр. племя, каста).
Монгольское средневековое общество может, по мнению автора, служить примером
такого перехода. Оно частично было организовано политическими властями, поэтому груп
пы вначале создавались по произвольному набору, в меньшей же степени учитывался крите
рий рождения. Они же, ссылаясь на солидарность свойственную родству, применяли назва
ния, отвечающие делениям былой родовой системы. Еще Владимирцов заметил, что военнофеодальные группировки применяли этнонимы родственных групп и видовой термин „обог".
Новые военно-административные ячейки общества сохранили также и в будущем эти опреде
лители корпоративности, ибо они сами приобрели корпоративную форму и соответственные
ограничения в получению членских прав. Из-за сходства критериев членства группы образо
вавшиеся позже „отоки" и даже „хошуны" считались неправильно родственными группами,
в литературе же неоднократно именовались родами.
На основе „Тайной истории монголов" автор предпринял попытку реконструировать
родовую организацию у монголов. Она была трехступенчатой (не считая племени как увен
чивающейформы политического или лишь культурного объединения): род, линеаж (линийдж),
великая семья. В сущности, последней родственной группой можно считать минимальный
линеаж, корпоративнойформой которого (включаяженчужеродного происхождения) являлась
великая семья. В родословной Чингисхана на уровне рода выступают все потомки Бодончара и его четырех сынов, они образуют самую широкую экзогамическую группу
— борджи
гинов. Род делится на известное число линеажей, которые возникают путем сегментации,
происходящей в каждом взрослом поколении, и отсекают группу потомков общего предка
отдаленного на 4 поколения (см. табл. 1). Таким образом при жизни Чингисхана образова
лись линеажи тайчиутов, бесутов и др. На этом примере видна ошибочность распространен
ной номенклатуры, согласно которой тогдашние тайчиуты составляли род или племя. Как
родственная группа они не превышали вероятнее всего 30-40 семей. Совершенно отдельный
вопрос — их военно-феодальная деятельность, в которой этноним был использован симво
лически для образования политической группировки. Однако в этом случае неприменимо
традиционное понимание понятия: „род" и „племя".
Монгольский средневековый линеаж может являться предметом формального интересаНа основе родословной в Сокровенном сказанииможно представить способ его возникнове.
ния путем сегментации. Известные наму других народов сегментарные системы показывают
равноправное в принципе взаимоположение линеажей. В монгольском случае есть основы
для того, чтобы говорить о привилегированном положении группы, создавшейся раньше,
которая считает себя сеньоральной по отношению к группам, ответвляющимся от нее с те
чением времени. Вообще говоря, идея старшинства кажется основной идеей для родовой
организации монголов. Итак, в роду борджигин линеаж, начатый третьим сыном Бодончара
(в действительности старшим наследником) считался ведущей линией, наследующей м. пр.
право передавать этноним и, вероятно, руководствовать решением вопросов, общих для
породненных линеажей. В хронике находится много примеров превосходства в положении
отдельных родственных групп. Такая черта свойственна иерархической системе линеажной
организации (ср. диагр. 1).Эта система наблюдается в обществах, для которых характерна
централизованная политическая власть, возникшая на основе структуры родственных групп'
тогда как сегментарная система отвечает обществам без централизованной власти.
�145
G R U P Y K R E W N I A C Z E U MONGOŁÓW
Можно бы выдвинуть мнение, что иерархическая линеажная система сопутствовала
у монголов родам, располагающим политической властью. После распада родов организа
ция линеажей изменилась в сторону системы, в которой безопасность зависела не от дей
ствий старшей линии, но от солидарности равносильных линеажей, являющейся следствием
степени их близости. Судя по данным Сокровенного сказания, для линеажей X I I I в. характер
ными были черты свойственные обеим этим системам.
Следует оговориться, что иерархия линеажей существовала в рамках родственной орга
низации и не касалась экономической эксплуатации. Поэтому мнение Владимирцова о по
явлении аристократических и рабских родов страдает неточностью. Оно относится к после-родовому периоду игруппам, не имеющим родственного характера (притом не родов и не
линеажей).
Старшинство функционировало как обоснование преемственности по групповой при
надлежности, званиям и привилегиям во всей системе родовой организации, кроме культо
вой функции в наименьшей ячейке системы, т. е. функции „отчигина", опекуна над культом
предков на уровне великой семьи. В ситуации, когда всеми прочими видами деятельности
семьи руководил самый старший брат, культовая функция младшего указывает на особое
положение семьи и ее двойственный характер как родственной группы и в то же время кор
порации, связывающей в одну два типа родственной системы.
Следует полагать, чтогруппы более высокого разряда
— линеаж и род — были наиболее
важными в системе родовой организации. Они имели свои этнонимы, выступали как спаян
ные группы, являлись партнерами в сношениях с чужими (напр. в таких вопросах, как безо
пасность или брачный обмен). Место человека определялось принадлежностью к линеажу,
но вне собственного линеажа точками отнесения являлись более широкие группы. Концен
трические круги растущей степени общности отвечали мировоззрению этого периода. На
56
этнонимов Сокровенного сказания, которые можно определить как монгольские, ровно по
ловина касается линеажей борджигинов, т. е. одного лишь из многочисленных монгольских
родов. Остальные относятся уже к разряду родов, внутренние деления которых не интере
совали борджигинов. Вне монголов названия родов почти не применяются. Определение
племен и групп племен охватывает достаточным образом сферу внешних отношений.
Родовое общество существовало до тех пор, пока в любом центре такой системы кругов
находилась родственная группа и таким же был характер следующей степени общественного,
отличия (т. е. пока существовала непрерывность: линеаж — род). В империалъный период
мы не находим родов, кроме их искаженных остатков. Независимо от сохранения линеажей,
они не находятся уже в центреградуирующегося группового горизонта, их заменила военная
организация общества. Спустя некоторое время линеаж, а затем и его дезинтегрированная
форма станут снова исходной точкой, так как родственность крепче прочих у определяетз
человека по отношению к другим.Но между этим линеажем и следующим кругом
— админи
стративного характера — не существует линейной непрерывности, черты системной последо
вательности. Происходит частичное приспособление к системе; административная группа
приобретает племенные черты
— преобладает критерий постоянного членства, определен
ного рождением (или местом рождения). Независимо от этого систему нельзя причислить
к родственным, так как только одна основная группа является родственной. Постепенно
и она распадается: исчезают линеажи, остается лишь линейная память происхождения для
нужд брачной экзогамии. Наступает время расцвета великой семьи, которая заменяет ли
неаж. Хроники X V I I - X V I I I вв. достаточно ярко показывают, что по сравнению с более ран
ним периодом интеграция великой семьи занимает более высокое место в системе ценностей.
Это — результат распада других родственных групп. Но и эту семью нельзя считать полно
ценной группой родственного типа, ибо она — лишь вспомогательный элемент организацион
ной системы общества, сама же такой системы не образует, играя роль дополнительной
объединяющей силы в рамках территориальных общностей.
Перевел Станислав Никонюк
10 — Etnografia Polska, t. X X z. 2
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/71e8a1ac6dbc179dbe0c290acf2626fc.pdf
5830595c78c05ab10b82cf6ff3018929
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Etnografia Polska
Subject
The topic of the resource
etnografia, etnologia
Description
An account of the resource
czasopismo
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1958-
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PIA
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
pdf
Language
A language of the resource
polski
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
IAiE PAN ( d.IHKM PAN)
Publisher
An entity responsible for making the resource available
IAiE PAN
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1218
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1985
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:1124
Title
A name given to the resource
Zakład Etnografii IHKM PAN w Warszawie / ETNOGRAFIA POLSKA 1985 t.29 z.1
Description
An account of the resource
ETNOGRAFIA POLSKA 1985 t.29 z.1, s.201-205
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
Szynkiewicz, Sławoj
Language
A language of the resource
pol.
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
ZAKŁAD ETNOGRAFII I H K M P A N W WARSZAWIE
Zakład Etnografii I H K M składał się swego czasu z pracowni łódzkiej,,
krakowskiej, poznańskiej, warszawskiej i wrocławskiej, którymi kiero
wali m.in. prof. prof. W. Dynowski, M . Frankowska, J. Gajek, M . Gładysz, A. Kutrzeba-Pojnarowa i K . Zawistowicz-Adamska. Po likwidacji
pracowni w Łodzi działają nadal cztery placówki. Informacje o pracy
każdej z nich przedstawione zostały odrębnie, poniższa dotyczy zespołu
działającego w Warszawie.
Badania prowadzone w Zakładzie, ich kierunki i metody, stanowią
wynik połączenia założeń, które legły u podstaw jego powstania z kon
sekwencjami dalszej ewolucji dyscypliny w Polsce. Powołanie w 1953 r.
Instytutu Historii Kultury Materialnej oznaczało próbę integracji róż
nych gałęzi wiedzy historycznej zajmujących się materialnymi warun
kami bytu jako podłożem -rozwoju dziejowego. Uprawiane w Instytucie
studia znalazły się w nurcie określonym założeniami materializmu histo
rycznego, który pozostał wpływowym kierunkiem metodologicznym.
Szczegółową wykładnię dostosowaną do potrzeb etnografii znalazł on
w konkretno-historycznej (integralnej) metodzie K . Dobrowolskiego, k t ó
ra okazała się przydatna do rekonstrukcji procesu historycznego i ba
dania przemian współczesnych, dzięki czemu przyjęta została także przez
zespół pracowników Zakładu w początkach jego istnienia. Dzięki owej
metodzie wyjściowe założenie koncentracji na zjawiskach kultury ma
terialnej poszerzone zostało o inne działy kultury, uznane za całość za
równo w kategoriach procesu, jak też morfologii kultury narodu. W trak
cie dalszego rozwoju uwarunkowanego ogólnym postępem nauk huma
nistycznych doszło do równouprawnienia dwu perspektyw — historycz
nej i antropologicznej, które we wzajemnym powiązaniu uznaje się za
warunek twórczych studiów nad historią kultury.
Jeśli analiza historyczna podlega stopniowemu doskonaleniu warszta
towemu, to w ramach ujęcia antropologicznego trwają indywidualne po
szukiwania czerpiące doświadczenie z kierunków funkcjonalnego, struk
turalnego czy semiotycznego, a także próby powiązania niektórych z nich
z analizą historyczną. Historyczne badania kultury ludowej prowadzone
w Zakładzie nie sięgały w zasadzie głębiej niż X I X w., nie planowano
także badań etnogenetycznych. Wskutek tego utrudniona była realiza-
�'202
SŁAWOJ S Z Y N K I E W I C Z
cja założeń przyjętych przy organizowaniu I H K M , mianowicie integracji
problemowej reprezentowanych w nim dyscyplin. Mogą się one wszakże
urzeczywistnić na płaszczyźnie przyjęcia przez te dyscypliny metod
wiedzy antropologicznej.
Przez kilkanaście początkowych lat praca Zakładu koncentrowała
się na dwu etapach procesu badawczego — dokumentacji i opisie zjawisk
wyodrębnionych problemowo (procesy zmian współczesnych) i prze
strzennie (wybrane regiony, zwłaszcza Kurpie, Podlasie, częściowo Kar
paty). Ukazujące się wówczas monografie podejmowały analizę w skali
regionalnej, powstawały także prace problemowe oparte na ograniczo
nej bazie źródłowej. Osiągnięciem ówczesnego warsztatu badawczego
"było sprecyzowanie i ujednolicenie wymagań w stosunku do technik te
renowych nastawionych przede wszystkim na wykrywanie procesów spo
łecznych. Badaniom terenowym oraz pracom monograficznym przyświe
cało dążenie do wykrycia uwarunkowań genetyczno-przyczynowych zja
wisk, ich funkcji, współzależności oraz powiązań z procesami zachodzą
cymi w makrostrukturze społecznej. Metody analizy historycznej uzu
pełniane były w pierwszym okresie metodami zaczerpniętymi z socjo
logii.
Dążenie do dokumentacji procesu zmian umożliwiło zebranie boga
tego materiału źródłowego. Pozwalał on przejść do etapu analiz i uogól
nień historycznych na temat kultury ludowej w skali całego kraju,
w t y m także pogłębionej analizy zróżnicowania regionalnego. W kon
sekwencji przygotowana została, przy współudziale autorów z zewnątrz,
•dwutomowa synteza Przemiany kultury ludowej w Polsce. Na margi
nesie prac nad syntezą począł się rozwijać słabo dotąd reprezentowany
nurt refleksji metodologicznej (model w etnologii, pojęcie kultury tra
dycyjnej, miejsce obrzędowości w kulturze itp.). Synteza może być rów
nież uznana za punkt zwrotny w zainteresowaniach pracowników Za
kładu, które w poważnym stopniu przeniosły się z opracowań monogra¬
ficznych na problemowe ujęcia uogólniające wiedzę z danego zakresu.
W latach 60-tych zainicjowane zostały badania terenowe poza Polską,
świadczące o ekspansji merytorycznej i metodologicznej. Były one po
stulowane podczas dyskusji nad deficytowymi obszarami w polskiej et
nologii, do których zaliczono międzykulturowe studia porównawcze. Ich
znaczenie ujawniło się z dodatkową siłą wraz z przejściem do etapu
problemowej analizy materiału etnograficznego, lecz stymulowane one
były także historycznymi i metodologicznymi rozważaniami nad wkła
dem międzywojennej etnologii polskiej oraz współczesnej światowej. Po
czątkowo stawiano sobie zadanie badania prawidłowości zmian kulturo
wych zachodzących w odmiennych społeczeństwach (Polska, Bułgaria,
Mongolia) pod wpływem podobnych bodźców gospodarki socjalistycznej.
Następnie rozrosły się one (zwłaszcza w Mongolii) w kierunku badań
nad specyfiką i ogólnymi prawidłowościami funkcjonowania kultury no-
�ZAKŁAD E T N O G R A F I I I H K M PAN, W A R S Z A W A
203
:madycznej oraz tożsamości pewnych elementów kultury w różnych spo
łeczeństwach, ujawnianej metodą porównawczą przy pomocy analizy
historycznej, strukturalnej i semiotycznej. Pracownicy Zakładu podjęli
wspólnie z zespołem poznańskim intensywne studia nad wierzeniami
Indian Hispanoameryki. Ponadto uczestniczą w realizacji międzynaro
d o w y c h programów badań karpackich i w przygotowaniu syntezy etno
grafii Słowian.
Zakład Etnografii I H K M jako placówka PAN starał się także pełnić
funkcję integrującą środowisko etnograficzne w kraju i wzmacniającą
je organizacyjnie. Temu celowi służyło początkowo zbieranie i publiko
wanie dokumentacji terenowej, rozwijanie badań regionalnych, inicjaty
wa syntezy scalającej rozproszone badania, organizowanie dyskusji śro
dowiskowych, wreszcie działania wydawnicze.
Bieżące prace naukowe prowadzone w Zakładzie koncentrują się na
syntetycznym ujęciu pewnych zagadnień kultury ludowej Polski oraz
syntetycznych i szczegółowych analizach problemowych w ujęciu ogól
nym czy też odnoszących się do kultur pozaeuropejskich. Tematyka tych
prac obejmuje zakresy stosunków społecznych na wsi, mechanizmów
formowania się i przekazywania kultury, niewerbalnego komunikowania
się, wierzeń religijnych, obrzędowości i in. Stanowi ona kontynuację prac
zakończonych w latach poprzedzających, dotyczących m.in. społeczno-kulturowej roli oświaty wiejskiej, historii polgądów na temat tradycji
i sztuki ludowej. Podejmuje jednak zagadnienia nowe dla polskiej etno
logii w tematyce zaś DozaeuroDeiskiei często sa to pierwsze próby sformułówania i opracowania problemu. Poniżej przedstawiony został rejestr
prac obecnie prowadzonych W Zakładzie.
Kultura ludowa Polski:
1. Więzi społeczne wsi — tradycje i współczesne przemiany; doc.
dr M . Biernacka. Termin: 1981-1985, teren: wybrane obszary Polski,
baza źródłowa: materiały terenowe i literatura, okres: od końca X I X w.
do czasów współczesnych.
2. Przekaz kulturowy w rodzinie i społeczności wiejskiej — doc. dr
W. Paprocka. Termin: 1981-1985, teren: wybrane obszary Polski, źródła:
materiały terenowe i literatura, okres: od końca X I X w. do czasów
współczesnych.
3. Miejsce sztuki ludowej w życiu rodziny i społeczności wiejskiej —
dr M . Drozd-Piasecka. Funkcjonalno-historyczna analiza wytworów sztu
ki plastycznej w ich relacji do środowiska, w którym powstawały. Ter
min: 1981-1985, teren: wybrane obszary Polski, źródła: materiały tere
nowe i literatura, okres: od końca X I X w . do współczesności.
4. Kultura ludowa w Polsce okresu przeduwłaszczeniowego — dr A.
Woźniak. Praca poświęcona oddziaływaniu czynników zewnętrznych
i wevv'nętrznych (wg teorii autorytetów J. Bystronia) na kulturę ludo
wą rozumianą jako kultura społeczności lokalnych. Termin: zamierzę-
�204
SŁAWOJ S Z Y N K I E W I C Z
nie długofalowe, teren: cały kraj ze szczególnym uwzględnieniem Ma
zowsza, źródła archiwalne i literatura, okres: X V I - X I X w.
5. Prace nad przygotowaniem skróconej obcojęzycznej wersji syntezy
Przemiany kultury ludowe] w Polsce — doc. dr M . Biernacka, doc. dr W.
Paprocka, dr K . Kwaśniewiczowa. Termin: 1981-1983.
Typologia zachowań kulturowych, opracowanie porównawcze:
6. Symbolika gestu i zachowania zrytualizowanego; problematyka
ekspresji ruchowej w kulturze — mgr J. Kowalska. Temat ten, wspólnie
z realizowanym poprzednio („Taniec jako forma przekazu treści k u l t u
rowych") stanowi etap prac nad zagadnieniem pozawerbalnych środków
komunikowania. Celem jest opracowanie typologii określonych t u form
zachowania na podstawie analizy właściwej i m w konkretnych kontek
stach kulturowo-sytuacyjnych symboliki i wyodrębnienie charakteryzu
jących je cech uniwersalnych. Termin: 1981-1985, teren: Polska z sze
rokim uwzględnieniem materiałów porównawczych z różnych kultur,
źródła: literatura, okres: bez konkretnej chronologizacji.
Badania nad wierzeniami i mitologią Indian amerykańskich:
7. Problemy synkretyzmu religijnego u Indian Hispanoameryki; rola
dawnych wierzeń indiańskich w kształtowaniu się i rozwoju katolicyz
mu ludowego — prof. dr M . Frankowska. Studium synkretyzmu u I n
dian z porównawczymi odniesieniami do obszaru iberyjskiego. Termin:
1982-1984, teren: Mezoameryka, źródła: materiały terenowe, archiwalia,
literatura i muzealia, okres: prehiszpański do X X w.
8. Religie Indian Mezoameryki; mitologia Azteków — prof. dr M .
Frankowska. Próba systematyzacji materiału odnoszącego się- do mitolo
gii azteckiej i rekonstrukcji zespołu mitologicznego. Termin: 1981-1982,
teren: Meksyk, źródła: archiwalia, literatura i muzealia, okres prehisz
pański.
9. Problemy synkretyzmu religijnego u Indian Hispanoameryki; za
gadnienie faz procesu synkretyzacji — dr R. Tomicki. Etnohistoryczne
studium procesów religijnych wywołanych kontaktami hiszpańsko-in
diańskimi oraz ich zależności od form, przebiegu i czasu trwania tych
kontaktów. Rozpoznanie głównych etapów procesu na podstawie analizy
zjawiska z obszaru jednego kraju. Termin: 1981-1984, teren: Meksyk,
źródła: archiwalia i literatura, okres: X V I - X X w.
Badania nad kulturą wybranych ludów Azji:
10. Kultura ludowa Gruzji - dr A. Woźniak. Sposoby i kierunki od
działywania najważniejszych czynników kształtujących kulturę ludową.
Historyczna analiza procesu formowania się kultury. Termin: 1981-1985,
teren: Kaukaz, źródła: literatura, okres: od średniowiecza do współczes
ności.
11. Zachowania ludyczne pasterzy mongolskich — mgr I . Kabzińska-Stawarz. Pierwsza próba systematyzacji materiału w danym zakre
sie uwzględniająca elementy porównawcze oraz próba określenia sym-
�205
ZAKŁAD E T N O G R A F I I I H K M P A N , WARSZAWA
boliczno-komunikacyjnego i magicznego znaczenia zachowań ludycznych
w kulturze mongolskiej. Termin: 1978-1982, teren: Mongolia, źródła:
badania terenowe i literatura, okres: początek X X w.
12. Obrzędowość u ludów mongolskich — doc. dr S. Szynkiewicz.
Porównawcze i typologiczne studium obrzędów przejścia systematyzu
jące wiedzę faktograficzną. Historyczna analiza społecznych i symbolicz
nych funkcji elementów obrzędu. Termin: 1980-1982, teren: Mongolia
i obszary sąsiednie, źródła: materiały terenowe oraz literatura, okres:
koniec X I X do początków X X w.
•
13. Słownik etnograficzny ludów Azji Środkowej — mgr I . Kabzińska-Stawarz, doc. dr S. Szynkiewicz. Próba encyklopedycznego upo
rządkowania podstawowych elementów kultury ludów obszaru jako pod
stawa warsztatowa do prowadzenia analiz porównawczych. Termin: 1982¬
1987, źródła: literatura, okres: X I X - X X w.
Opracował: Sławoj
Szynkiewicz
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/5fed6519eb3b1ac28f6eff4f9e6dc134.pdf
f3d25f3ff10ce089898078112453aa5a
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Etnografia Polska
Subject
The topic of the resource
etnografia, etnologia
Description
An account of the resource
czasopismo
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1958-
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PIA
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
pdf
Language
A language of the resource
polski
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
IAiE PAN ( d.IHKM PAN)
Publisher
An entity responsible for making the resource available
IAiE PAN
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1581
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1996
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:1463
Title
A name given to the resource
Polacy w Kazachstanie. Świadomość etniczna i stosunki z obcymi / ETNOGRAFIA POLSKA 1996 t.40
Description
An account of the resource
ETNOGRAFIA POLSKA 1996 t.40, s.237-254
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
Szynkiewicz, Sławoj
Language
A language of the resource
pol.
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
„Etnografia Polska", t. XL: 1996, z. 1-2
PL ISSN 0071-1861
SŁAWOJ S Z Y M K I E W I C Z
Instytut Archeologii i Etnologii P A N , Warszawa
POLACY W KAZACHSTANIE.
ŚWIADOMOŚĆ ETNICZNA I STOSUNKI Z OBCYMI
WSTĘP
Artykuł dotyczy warunków zachowania świadomości etnicznej u Polaków
zesłanych z Ukrainy do Kazachstanu w 1936 r. Zesłanie objęło społeczność
znajdującą się w diasporze już od drugiego rozbioru Polski. Obszary przez nią
zajęte wchodziły w skład terytorium nazywanego wschodnią Ukrainą (na
wschód od Zbrucza) i przed I I wojną światową graniczyły z Polską. Polacy
stanowili tam znaczną liczebnie mniejszość i od dawna podlegali procesowi
akulturaq'i. Sprawił on, że w zestawie tzw. obiektywnych wyznaczników kultury
etnicznej nie różnili się istotnie od otaczających ich Ukraińców. Wskazują na to
różni autorzy, por. Jasiewicz (1992), zdaniem którego polskość tej grapy istniała
głównie w świadomości. Tezę tę przyjmuję jako podstawę swoich rozważań,
gdyż istotnie odrębność kulturowa Polaków kazachstańskich funkcjonowała
niemal wyłącznie na poziomie języka, religii i symboliki etnicznej, przeniesio
nych w sferę ideową, a w praktyce slabo realizowanych.
W Kazachstanie Polacy musieli przejść trudny proces adaptacji w sferze
materialno-bytowej, a poddani przymusowi policyjno-politycznemu mogli
utracić nieliczne wyróżniki swej tożsamości oraz ich ideową nadbudowę.
Było to o tyle prawdopodobne, że grupa objęta została niemal pełnym
zakazem realizowania sakralnej części kultury, która zwykle wspiera czło
wieka w podobnie kryzysowych momentach. Skutkiem tego mógł być kolej
ny etap polegający na asymilacji z żywiołem rosyjskim, wyraźnie dominują
cym na tym terenie już od połowy X X wieku. Moje obserwacje prowadzą do
wniosku, że taka hipotetyczna sekwencja nie nastąpiła. Kultura symboliczna
rzeczywiście uległa zatarciu u części polskiej populacji, jednakże u większości
zachowała się albo w pełni, albo w stanie umożliwiającym odtworzenie.
Z kolei asymilacja dotyczyła jednostek, chociaż trudno ocenić jak licz
nych. Zamiast niej miał miejsce proces wybiórczej i niepełnej akulturacji do
wzorów kultury rosyjskiej i częściowo niemieckiej - dwu czynników dominu
jących w tym środowisku. O tym, że nie doszło do asymilacji całej grapy
�238
SŁAWOJ SZYNKIEWICZ
zadecydował najprawdopodobniej trudny, początkowo wprost dramatyczny
okres dostosowywania się do warunków życia w deportacji. Wzmocnił on
odporność grupową na bodźce dezintegracyjne, zamiast zwykłego w podob
nej sytuacji osłabienia tej odporności. Stało się tak przypuszczalnie dlatego,
że poza alternatywą: utrata tożsamości - jej zachowanie, nie było trzeciej
drogi. W pierwszym okresie asymilacja była dla deportowanych niemal
niedostępna, bowiem obozowe warunki funkcjonowały jak rezerwat etnicz
ny, później zaś działał już mechanizm kontynuacji. Był on tym łatwiejszy, że
wieloetniczne otoczenie akceptowało wzór współżycia różnych etnosów,
chociaż z tendencją do unifikacji kultury.
Ponieważ artykuł traktuje o okresie przejścia w sytuacji życiowej kilkudzie
sięciu tysięcy ludzi, sięgam więc także do sytuacji okres ten poprzedzającej, czyli
umiejscowionej na Ukrainie. Materiał był zbierany w sposób typowy dla pracy
etnologa w terenie i w wyjątkowych tylko przypadkach odwołuje się do źródeł
innego typu (te ostatnie patrz bibliografia u Jasiewicza 1992). Pochodzi on
z wywiadów przeprowadzonych w 1991 r. wśród starszych wiekiem mieszkań
ców kilku wiosek w obwodzie kokczetawskim w północnym Kazachstanie .
Deportację przeprowadzono według kryterium etnicznego; objęła ona
głównie Polaków zamieszkałych w graniczących z Polską obwodach Ukrainy.
Z terenów pogranicznych usuwano ludzi mogących poczuwać się do solidar
ności z narodami na zachód od ZSRR i tym samym zagrażających bezpieczeń
stwu państwa. Wspólnie z Polakami wywożono także Niemców z tych samych
obwodów ukraińskich. Polacy wraz z Niemcami stanowili pierwszą w Kazach
stanie masową grupę przymusowych osiedleńców pozostających pod nadzorem
NKWD. Większość z nich rozlokowano w obwodzie kokczetawskim, i do
dzisiaj jest on głównym skupiskiem polskim w tym kraju.
Formalną podstawą była decyzja rządu ZSRR z 28 kwietnia 1936
o przesiedleniu osób narodowości polskiej jako „elementu niepewnego poli
tycznie" (Deportacii 1992, s. 107). Przeznaczonych do wysiedlenia było 36
tys. osób narodowości polskiej i tę liczbę przyjmuję jako wyjściową. Może
ona budzić wątpliwości (niektórzy badacze proponują liczbę 60 tys.; por.
Gawęcki 1994, s. 175; Stroński 1994, s. 153), lecz nawet archiwalne dane
N K W D operują tylko wielkością planowaną. Kompetencja tych archiwów
bierze się stąd, że owi Polacy tworzyli kategorię „specjalnych osiedleńców"
wchodzących w system obozów kontrolowanych przez NKWD.
1
Status prawny
Status ludności „na specjalnym osiedleniu", czyli tzw. specposieleńców,
był równoznaczny z ograniczeniem wolności osobistej i koniecznością co
miesięcznego meldowania się w tzw. komendanturze. Obowiązywał zakaz
1
Badania te zostały zainspirowane przez prof. W. Tiszkowa, dyrektora Instytutu Etnologii
i Antropologii RAN w Moskwie. W terenie korzystałem z pomocy I. Zarinowa.
�POLACY W KAZACHSTANIE
239
opuszczania własnej wioski, co bardzo utrudniało kontakty na szczeblu
ponadlokalnym, a więc także podtrzymywanie więzi etnicznej. Stosunkowo
wcześnie wystąpiło zjawisko mimikry etnicznej polegające na deklarowaniu
narodowości rosyjskiej przy zapisach administracyjnych. Dotyczyło ono
głównie ludzi młodych, Uczących na karierę lub tylko na polepszenie bytu
przez wymazanie przynależności do narodu deportowanego. Uzyskanie no
wej afiliacji narodowościowej bez zmiany miejsca zamieszkania nie stanowi
ło jeszcze podstawy do zniesienia ograniczenia wolności i wykreślenia z reje
strów „komendantury". Pozwalało jednak udać się na naukę do miasta,
gdzie można było wyrobić dokument tożsamości z wpisaną na stałe nową
narodowością, co praktycznie oznaczało uzyskanie swobody, gdyż umoż
liwiało zatarcie za sobą śladów. Stosunek środowiska wobec takich odmieńców był negatywny, jednak młodzież, znajdująca się na ogół w pokolenio
wym konflikcie, nie przyjmowała owej dezaprobaty.
Zmianę statusu i wyjęcie spod kontroli komendantury bez nadmiernie
skomplikowanych zabiegów umożliwiały małżeństwa z Kazachami. Były
one jednak nadzwyczaj rzadkie. W rachubę mogły także wchodzić związki
ze swobodnymi Rosjanami, Białorusinami i innymi, którzy jednak unikali
bliższych kontaktów z politycznie podejrzanymi „specposieleńcami". Mimo
wszystko, takie przypadki zdarzały się, co odnotowuje raport komisji kon
trolnej z 1951 r. (przytoczony u Gawęckiego 1994, s. 193). Mieszane małżeń
stwa stały się częste po zniesieniu komendantury w 1954 г., wraz z począt
kiem programu zagospodarowania ugorów kazachskich.
Powstawanie wspólnoty lokalnej i jej symboliki
Migrująca społeczność wiejska stara się zwykle odtworzyć reguły organizacji
swojskiej przestrzeni, zajmowanej na poprzednim miejscu. Podstawowymi
punktami tej przestrzeni były na Ukrainie sakralne centrum - kościół, albo też
główny krzyż lub kapliczka, oraz sakralna granica, wyznaczająca początek
obszaru niezagospodarowanego i wystawionego na oddziaływanie złych sił.
Umieszczenie takich punktów w nowo zbudowanych osadach było praktycznie
niemożliwe w warunkach odgórnego organizowania wspólnoty wiejskiej przez
władze wrogie wobec umieszczania znaków sakralnych.
Wierząca społeczność musiała pogodzić się z negatywnym stosunkiem
władz wobec praktyk religijnych i znaków o religijnej wymowie w miejscach
publicznych. Mimo to zbierano się na wspólne modlitwy w wybranych
domach albo na cmentarzu. W warunkach kazachstańskich cmentarz pełnił
funkcję granicy między swojską i obcą przestrzenią. Jednocześnie zastępował
on wiejskie centrum sakralne. Głównym jego punktem był wysoki krzyż,
z czasem wyposażony w figurę Chrystusa. Władze na ogół tolerowały jego
istnienie, ograniczając walkę z religią do sfery pozacmentarnej.
Przy załadunku do pociągu nie powodowano się zasadą utrzymania
razem sąsiadów z tej samej wioski. W ten sposób zdeterminowany został
�240
SŁAWOJ SZYNKIEWICZ
sąsiedzki układ w miejscu nowego osiedlenia, gdyż na ogół pasażerów jed
nego pociągu kierowano do tego samego punktu w Kazachstanie. Rozczłon
kowana i przemieszana społeczność musiała rozpocząć proces tworzenia
nowej wspólnoty. Składała się ona na ogół z ludności polskiej i niemieckiej.
Porozumiewała się ona w języku ukraińskim, chociaż formalnie obowią
zywał rosyjski, tak w kontaktach z władzami, jak i w szkolnictwie. Dwunarodowa początkowo wspólnota lokalna nie była silnie zintegrowana, pro
ces przystosowania przebiegał dwutorowo, o czym świadczą fragmenty
powstałego wówczas folkloru, komentującego powstałą sytuację.
Natychmiast powołano strukturę kołchozową cechującą się intensywną
eksploatacją siły roboczej i ograniczoną jej reprodukcją w sferze wyżywienia.
Były lata, kiedy zboża nie starczało do rozliczenia dniówek roboczych
(praktykowano je w naturze) i wówczas kontrolowano nawet zawartość
garnków w poszukiwaniu nielegalnie posiadanego ziarna. Kołchoźnicy zdoby
wali je stosunkowo prosto: kradli pszenicę przy pracach polowych. Relacje
0 tym przekazywane bywają nieraz w sposób bardzo kolorowy, anegdotyczny
1 sugerujący powstawanie nowego folkloru w postaci opowieści heroicznych.
Jedna z nich nosi cechy mitu wyjaśniającego okoliczności ustalenia się
nowego trybu pracy w kołchozie: Najgorszym z przewodniczących w Stiepnoje był niejaki Rybnicki. Proszono go: „daj nam żyć", uprzedzano, że mu
zrobią krzywdę jeśli nie zmieni się. Nie usłuchał, więc którejś nocy po
wracająca z pracy grupa kobiet zaczaiła się i zbiła go kijami tak silnie, że
wkrótce zmarł od pobicia. Plan i jego realizacja były dziełem wyłącznie
kobiecym, mężczyzn weń nie wtajemniczano. Następny przewodniczący,
również Polak, pamiętał o losie poprzednika i był już pobłażliwszy.
W tego rodzaju folklorze jako nieprzyjaciela prezentuje się system, nie
wyróżniając narodowości jego funkcjonariuszy. Prosty człowiek walczy
z przeszkodami stworzonymi przez molocha, na którego usługach pozostają
także ludzie z własnego środowiska. Odzwierciedla to rzeczywistą sytuację,
kiedy spośród Polaków rekrutowali się zarówno działacze aparatu przymusu
gospodarczego, nacisku politycznego, jak i zwykli donosiciele. Oni także
weszli do miejscowego folkloru jako osoby rozpędzające zebrania modli
tewne i rekwirujące książki do nabożeństwa.
Język
Większość Polaków mówi jednym z dialektów języka ukrańskiego lub
polskiego, co razem nazywa się językiem „prostym". Ci, którzy deklarują
znajomość polskiego, najczęściej posługują się nim jako drugim, znacznie
rzadziej na co dzień. Dane spisu powszechnego z 1989 r. informują, że
Polacy kazachstańscy jedynie w 12,2% przyznają się do polskiego jako
ojczystego (jest to najniższy wskaźnik wśród polskiej diaspory w krajach
niegdyś radzieckiej Azji Centralnej i niemal identyczny jak u Polaków na
Ukrainie). Oznacza to czterokrotny spadek rozpowszechnienia języka naro-
�POLACY W KAZACHSTANIE
241
dowego w porównaniu z rokiem 1926, kiedy to mówiło nim na Ukrainie
około 50% Polaków. Dotknął on w jednakowym stopniu grupę kazachstań
ską, jak i pozostałych na Ukrainie, co wskazuje, że w obu wypadkach proces
ten podlegał podobnym prawidłowościom.
Nawet na Ukrainie polski w wersji zbliżonej do literackiej był językiem
odświętnym, językiem kazań, modlitw i śpiewów kościelnych, używanym
potocznie głównie przez księży, nauczycieli i wąską warstwę mieszkańców
miast. W Kazachstanie występują zaskakujące kontrasty: od całkowitej
nieznajomości, wyniesionej z domu rodzinnego jeszcze na Ukrainie, aż
do pięknej polszczyzny wykazującej solidną bazę literacką z X I X wieku.
Demonstruje ona ślady wpływu dawnych lektur, jest wprawdzie zawsze
okraszona ukrainizmami.
Średnie i młodsze pokolenie częściej posługuje się językiem rosyjskim,
nawet jeśli w domu używa się gwary. Coraz powszechniejsza nauka języka
polskiego nie zmienia ogólnego obrazu. Jest on w dalszym ciągu oderwany
od bytu codziennego i dotyczy to także osób, które potrafią mówić nim
w sposób płynny. Polski pozostaje środkiem odświętnego porozumiewania
się, zgodnie z dawnym wzorem, gdy był przywiązany do kościoła i modlitwy.
W latach działania tajnego kościoła nadal w jego praktyce dominowała
polszczyzna, zmieniło się to jednak po jego legalizacji. Coraz powszechniej
wprowadza się rosyjski, czasami nawet dialekt „prosty", do kazań, spowie
dzi i kontaktów z wiernymi.
Niezależnie od tego jak Polacy mówią na co dzień i czy w ogóle potrafią
się posługiwać językiem polskim, pozostaje on wspólną wartością ideową
określającą tożsamość etniczną. Jest to element symboliczny mieszczący się
w świadomości grupowej i wyznaczający granice polskiej populacji, bez
względu na jego realne występowanie.
Mimo własnych kłopotów z polszczyzną, Polacy Kazachstanu sami sto
sują kryterium językowe w wyznaczaniu granic etnicznych, a nawet we
wnętrznego zróżnicowania etnograficznego. Są oni świadomi gwarowych
różnic występujących w ich zespole i na tej podstawie gotowi są odmawiać
prawa do polskości nosicielom niektórych gwar. Ogólna ich liczba odnoto
wana z informacji terenowych wynosi 9, chociaż nie musi ona odpowiadać
językoznawczej klasyfikacji dialektów. Najprawdopodobniej też nie pokry
wa się ona ze zróżnicowaniem w kulturze, niemniej dystans społeczny wobec
pewnych grup jest silny. Doznają tego np. wyraźnie wydzielający się Mazu
rzy, wobec których dominuje stosunek protekcjonalny. Wiedza o tym zróż
nicowaniu jest jednak powierzchowna i coraz rzadsza, co wynika z przecho
dzenia na rosyjski, który ukrywa odmienności gwarowe. Należy też od
notować całkowitą nieznajomość pochodzenia nazwy i grupy Mazurów,
zarówno wśród nich samych, jak też polskiego otoczenia. Oznacza to, że
jeszcze na Ukrainie zaginęła funkcja przekazicieli historii etnicznej, którzy
byliby w stanie przedstawić Mazurów jako ważną dla żywiołu polskiego falę
imigracyjną z centralnej Polski.
�242
SŁAWOJ SZYNKIEWICZ
Świadomość etniczna
Niepewność co do własnej zwartości i homogeniczności etnicznej musiała się
odbić na postrzeganiu swojej grupy jako całości. Polacy kazachstańscy wykazu
ją poczucie niepełnej wartości, które wynika zarówno ze świadomości wielowie
kowego oderwania od Polski, jak też z ułomności języka lub całkowitej jego
nieznajomości. Stąd właśnie wzięło się krytyczne samookreślenie „drewniani
Polacy" (por. też równoległe: „papierowi, wyliniali"). Odzwierciedla ono
niepełne poczucie tożsamości, podtrzymywane reakcjami rosyjskiego otoczenia,
dla którego Polak z Ukrainy kojarzył się tylko z inną wersją ukraińskości.
Mogło to zachwiać poczuciem odrębności, i w istocie zacierało je niekie
dy, chociaż chyba mniej radykalnie niż działo się to równolegle na Ukrainie.
Odchodzenie od polskości nie było wyłącznie rezultatem presji admini
stracyjnej czy chęci robienia kariery już po uzyskaniu wolności osobistej.
Wynikało też ze słabych wyznaczników odrębności i braku zewnętrznych
czynników ją podtrzymujących, jak chociażby oficjalnego i prywatnego za
interesowania płynącego z Polski. Sytuacja odmieniła się dzięki przemianom
okresu gorbaczowowskiego, które umożliwiły rozwój tendencji do otwartego
definiowania przynależności etnicznej, a nawet do niej zachęcały.
Odwrócony został dzięki temu postępujący z wolna proces zlewania się
Polaków z innymi Słowianami - z Rosjanami, rzadziej z Ukraińcami. Wspo
magała go dawniej chęć ucieczki w etnos stosunkowo bezpieczny, mniej
podejrzany o nielojalność polityczną. Polacy zaprzestali przemilczania pol
skiego pochodzenia, często nawet jego ukrywania. Trzeba jednak dodać, że
w Kazachstanie było to zjawisko rzadsze niż w Rosji czy na Ukrainie.
Postawa taka jest równie uprawniona, jak trwanie przy polskości, etnicz
ność jest bowiem kwestią wyboru indywidualnego. Dokonuje się go często
pod wpływem presji politycznej i społecznej, zależy też od siły związków
z głównym trzonem etnosu, te zaś przerwane zostały na długo. Pytanie
o ojczyznę wywoływało z reguły odpowiedź kilkustopniową: nie wszyscy
wymieniali Kazachstan, dla osób starszych identyfikacja rozpoczynała się od
wsi albo rejonu urodzenia, dalej następowała Ukraina, na koniec Polska (ale
niekiedy tego stopnia utożsamienia także brakowało). Ta ostatnia znana
była respondentom i ich przodkom jedynie ze słyszenia, niemniej często
kojarzono ją z ojczyzną najwyższego stopnia. Określano to nieraz figuratywnie, np. „Polska to ziemia i rodzina wszystkich Polaków".
Umieszczenie ojczyzny symbolicznej w Polsce oznacza akces do szeroko
rozumianej wspólnoty narodowej i polskiej grupy etnicznej. Podobne stop
niowanie można oddać terminami stosowanymi w opisie naukowym: ojczy
zna prywatna (Kazachstan), ojczyzna pochodzenia (miejsce wychowania się
na Ukrainie), ojczyzna historyczna (Ukraina), wreszcie ojczyzna etniczna
(Polska). Ojczyzna emocjonalna najczęściej pokrywała się z prywatną w Ka
zachstanie, nawet w wypadku osób starszych, gdyż tu odbył się najtrudniej
szy w ich życiu etap socjalizacji.
�POLACY W KAZACHSTANIE
243
Zadawane w tym kontekście pytanie o tożsamość etniczną Polek wydanych
za nie-Polaka, a także ich dzieci, przynosiło stereotypową odpowiedź: Polakiem
był ten, kto nie porzucił polskiego kościoła. Kryterium nie dotyczyło więc
katolicyzmu, gdyż ten łączył Polaków i większość Niemców, lecz instytucji
Kościoła polskojęzycznego. Ten ostatni funkqonował zatem jako symbol
i wyznacznik zasięgu społeczności etnicznej. Roli tej nie mogły pełnić grupy
lokalne, które wskutek przemieszania ludności nie były w stanie wytyczyć
odpowiednich granic. Kościół z polskim językiem literackim stawał się natural
nym punktem odniesienia przy określaniu tożsamości. Dzięki temu identyfika
cja z językiem narodowym odbywała się niejako per procura, bez konieczności
używania go w praktyce. Tę samą zasadę identyfikacji przenieśli Polacy
z Ukrainy do Kazachstanu, z tym tylko zastrzeżeniem, że nie pozwolono im
zabrać ze sobą Kościoła instytucjonalnego, był on jednak obecny w wersji
nieformalnej jako ważny element ideowy świadomości etnicznej.
Na straży endogamii etnicznej w Ukrainie stało duchowieństwo, jednak
jej pełne przestrzeganie nie było możliwe. Funkcjonowała więc zwyczajowa
reguła ułatwiająca zachowanie jednorodności wyznaniowej każdej społecz
ności. Wychodziła ona z zasady patrylokalności małżeństw na owym terenie
i ustalała, że kobieta przyjmuje wyznanie męża, w konsekwencji czego ślub
odbywa się w świątyni właściwej temu ostatniemu. Dzieci z takiego małżeń
stwa identyfikowane były z etnicznością ich ojca. W Kazachstanie ta ostat
nia zasada została utrzymana, gdyż przekaz przynależności etnicznej okazał
się wartością trwałą w systemie radzieckim i w związku z tym kontynuował
praktykę patrylinearną. Dziedziczenie religii stało się natomiast wartością
negocjowaną wskutek zaniku kongregacji wyznaniowych. W związku z tym
wierzące Polki, wychodząc za mąż za obcych, nie tylko zachowywały religię,
ale też potrafiły przekonać partnera do zawarcia ślubu katolickiego. Dzięki
temu mogły one zachować w sposób wyraźny swoją narodowość, chociaż na
Ukrainie pozostawałaby ona w pewnym zwieszeniu.
Wprawdzie moi rozmówcy utrzymywali, że są w stanie odgadnąć przy
należność etniczną każdego człowieka na podstawie cech zewnętrznych,
nie potrafili wszakże wskazać na konkretne różnice dzielące Polaków
i Ukraińców, poza wyznaniem i bardzo ogólnie określanym zamiłowaniem
do porządku. Pewne szczegóły można było uzyskać dopiero w odpowiedzi
na konkretne pytania, ale i one były mało precyzyjne. Bliższe wyjaśnienia
padały w odpowiedzi na pytania o strój, haft, sposób zaścielania łóżka,
czy o śpiewy. Przyznając, że ukraiński haft był bogatszy, łóżka troskliwie
ozdobione piramidą poduszek, pieśni zaś melodyjne i zróżnicowane, nie
używano nigdy oceniających określeń wskazujących na uznanie dla este
tycznych walorów zjawiska. Wynika to najprawdopodobniej z niechęci do
podważenia stereotypu o własnej wyższości. Chętnie natomiast podkreślano
„delikatność" stroju polskiego, który w mniejszym stopniu wykorzystywał
surowe płótno i samodział. W formie uogólniającej spotyka się niekiedy
rozróżnienie obyczajowości „polskiej" od „prostej", stanowiące paralelę
�244
SŁAWOJ SZYNKIEWICZ
do kategoryzacji języka. Nie odnosi się to jednak do podstawowej kultury
materialnej, gdyż nikt nie dostrzegał różnic w posiłkach, technice uprawy
ziemi, w narzędziach i sprzętach.
Wskutek braku wyraźnych wyróżników kultury etnicznej, odmienność
swą Polacy kodowali więc głównie w sferze świadomościowej. Stąd płynie
akcentowanie aspektu ideowego - religii, języka, poziomu kultury, czy przy
wiązania do estetyki bytu. Przykład Niemców, dobrze zachowujących swą
odrębność etniczną, musiał wzmocnić takie postawy, podtrzymując funk
cjonowanie etniczności w wymiarze świadomościowym. Polska specyfika
kulturowa, ubogo wyrażana co najmniej od XIX w., nie została więc zubo
żona na terenie Kazachstanu. Przyjęto natomiast z czasem pewne elementy
kultury rosyjskiej, w ślad za rozpowszechnieniem się języka rosyjskiego.
Musiały też mieć miejsce pewne zapożyczenia akulturacyjne od Niemców,
będących członkami tych samych wspólnot lokalnych. Są one jak dotąd
słabo udokumentowane poza relacjami o psychicznej mobilizacji do prze
trwania, czerpanej z niemieckiego przykładu.
Wiedza historyczna o losach własnej grupy etnicznej pełni na ogół ważną
rolę w podtrzymywaniu tożsamości. W wypadku Polaków ukraińsko-kazachstańskich jest ona wszakże nikła. Widać to wyraźnie w kontekście
nieznajomości pochodzenia nazw „Mazurzy" oraz „szlachta" (o tym patrz
niżej). Żaden z tych terminów nie funkcjonuje jako element wiedzy o prze
szłości własnej grupy. Pewne osoby potrafią przywołać znaczące w historii
kultury polskiej nazwiska (np. Mickiewicz, Konopnicka czy Kościuszko), co
wynika z ich wykształcenia w szkołach polskich. Dominuje wszakże pamięć
o niedawnym etapie wysiedlenia i adaptacji w Kazachstanie. Opowiada ona
o losach grupowych przez pryzmat doświadczeń indywidualnych.
Polacy kazachstańscy nie wykazują żadnej znajomości kondycji lub stru
ktury własnej społeczności z czasów poprzedzających życie najstarszej gene
racji. Zatarciu uległa nawet znajomość wydarzeń z nieodległej przeszłości,
np. wielkiego głodu na Ukrainie. Osoby pochodzące z terenu objętego
polskim rejonem narodowościowym Marchlewszczyzny, lub jego sąsiedztwa,
nie pamiętają o jego istnieniu, choć funkcjonował on w latach 1925-1935.
Pamięć historyczna grupy rozpoczyna się od deportacji i operuje takimi
elementami jak okoliczności wywiezienia, początki osadnictwa, czemu towa
rzyszy symbolika pierwszej studni, wbitego w ziemię kołka oznaczającego
przyszłą wieś, gehenna pierwszej zimy i prześladujący wszystkie wspomnie
nia obraz domostw-ziemianek, nazwanych później „stalinkami", a także
reżym komendantury.
Jak więc w takiej sytuacji odbywał się przekaz etniczności, czyli jej
reprodukcja? Polegał on głównie, a w Kazachstanie chyba jedynie, na wy
korzystaniu komunikacyjnej funkcji grupy skazanej na walkę o przetrwanie.
Wymaga ona istnienia póla informacyjnego, na które składają się zespół
odbiorców oraz właściwe mu treścią lub emocją powtarzalne komunikaty,
a także ustalone formy przekazu. Te ostatnie były ograniczone do charak-
�POLACY W KAZACHSTANIE
245
terystycznych dla społeczeństwa wiejskiego kanałów folklorystycznych, ob
rzędowych i kultowych. Wszystkie one w Kazachstanie cierpiały na niedo
rozwój z powodu izolacji społeczności wiejskich i niskiej intensywności
przekazywanych komunikatów (pieśni, opowieści, obrzędy doroczne czy
rodzinne, ceremonie religijne, wszystkie z nich bardzo okrojone). W warst
wie formalnej i treściowej miały one luźny związek z polskością, ale ponie
waż ograniczone były najczęściej do zbiorowości polskiej - służyły pod
trzymywaniu więzi rozumianych jako grupowe, a nie tylko sąsiedzkie. Swo
im zasięgiem wyznaczały one granice grupy, czyli odbiorców tych samych
komunikatów.
Uczestnictwo w obrzędach rodzinnych Niemców, czy później Rosjan,
pozwalało uświadomić przez kontrast, że wiele w nich było elementów
obcych. Nawet jeśli zdefiniowanie różnicy (poza językiem) nastręczało trud
ności, to jednak podświadomie zarysowywało granicę między swoimi i ob
cymi. Komunikaty pojawiające się w owym polu informacyjnym nie musiały
być przekazywane po polsku ani odnosić się do kultury etnicznej. Wystar
czało jednak, że były odbierane jako własne. Ustalenie adresata w okresie
obozowej komendantury było łatwe po wyeliminowaniu Niemców, żyjący
bowiem obok Kazachowie i grupy kaukaskie wyróżniały się w sposób zde
cydowany. Nawet przytaczana wcześniej opowieść z elementami lokalnego
mitu, choć z pozoru uniwersalna, okazywała się oczywista dla Polaka, gdyż
Niemiec by jej najprawdopodobniej nie aprobował. Poza komunikatami
natury folklorystycznej z rzadka pojawiały się informacje pozasystemowe,
czerpane np. z kontaktu z Polakami - zesłańcami czasu wojny, albo akcji
rekrutacyjnej do Dywizji Kościuszkowskiej.
Stereotypy i kontakty międzyetniczne
Jak zwykle w środowisku wieloetnicznym funkcjonują stereotypy na
dawane poszczególnym narodowościom przez otoczenie. Uogólniony nega
tywny stereotyp zewnętrzny na temat Polaków, zdaniem ich samych, przypi
suje im takie cechy jak przebiegłość, chytrość i wyniosłość. Dla Niemców
właściwa ma być chciwość, dążenie do bogacenia się. Ukraińcom wypomina
się głównie brak czystości i tolerowanie bałaganu w obejściu. Rosjan charak
teryzować ma lenistwo, odkładanie obowiązków i brak ambicji material
nych, czemu towarzyszy jednak nieszkodliwa zazdrość o sukcesy innych na
tym polu. Składnikiem stereotypu Rosjanina są też pijaństwo oraz siła
fizyczna. Niezbyt korzystne oceny dotyczące Rosjan nie były wystarczająco
silne, by zapobiec dążeniu do wtapienia się w ich środowisko. Najbardziej
nasycony emocjami był stosunek do Kazachów, w którym dominowały
początkowo oceny ujemne.
Stereotypy pozytywne rozbudowane są w przypadku Niemców - odpo
wiedzialność, gospodarność, czystość, ludzka solidarność. Tej ostatniej Pola
cy odmawiają samym sobie, na co przytacza się przykłady z najtrudniejszego
�246
SŁAWOJ SZYNKIEWICZ
okresu wysiedlenia oraz niegodnej często walki o małą karierę w czasach
wszechwładzy KGB. Pod względem pracowitości, gospodarności, porządku
i higieny Polacy znajdują się na drugim miejscu po Niemcach. Następne
pozycje zajmują Ukraińcy, a za nimi Rosjanie i Kazachowie. Dobre na ogół
wspomnienia kojarzono z Żydami, jeszcze z czasów pobytu na Ukrainie.
Dotyczyło to zwłaszcza rolników, którym przypisywano gospodarność
i efektywność.
Powyższy ranking prestiżu grup narodowościowych (Niemcy - Polacy
- Ukraińcy - Rosjanie - Kazachowie) potwierdza się w deklarowanych
przez Polaków preferencjach wyborów małżeńskich dla własnych dzieci, z tą
tylko różnicą, że własny etnos wysuwa się na miejsce pierwsze. Swoboda
decyzji w tym zakresie była początkowo bardzo ograniczona jeśli chodziło
o związek z wolnym partnerem. Toteż do śmierci Stalina małżeństwa mie
szane mogły się realizować przede wszystkim z Niemcami, którzy mieli
jeszcze tę zaletę, że byli w większości katolikami.
Jak w każdej społeczności mieszanej, również i w tej istnieją przezwiska
etniczne, zastępujące etnonimy i na ogół mające ujemną konotację. Nie
odnotowałem ich jedynie w odniesieniu do Niemców, przynajmniej współ
cześnie. Najwięcej, bo trzy, dotyczą Polaków. Powszechnym epitetem dla
Polaka jest „pszek", popularny na całym niemal terenie wschodniosłowiańskim i nawiązujący do specyfiki wymowy polskiej. Z kolei „Lach", będący
zwykłym etnonimem w języku ukraińskim, przyjmowany jest przez Polaków
jako epitet. Najprawdopodobniej wynika to z negatywnego lub krytycznego
kontekstu wypowiedzi o Polakach, dzięki któremu neutralny Lach prze
kształcał się w postać odbieraną ujemnie. Wyraźnie negatywne znaczenie ma
określenie „szlachta", również przeniesione z Ukrainy.
Dla Ukraińców z Podola i Wołynia termin ten ma znaczenie etnonimu
o ujemnym odcieniu i jest używany częściej niż „Lachy". Przedstwiciele obu
narodów nie rozumieją znaczenia słowa i nie kojarzą go z pojęciem dworjanin. Jasiewicz (1992, s. 30-31) sugeruje, że brak wiedzy o znaczeniu terminu
„szlachta" wynikał z ochronnego odrzucenia przekazu historycznego, ponie
waż negatywnie kojarzył się on w radzieckim kontekście ideologicznym.
Uwaga ta jest prawdziwa, gdyż w edukacji i propagandzie radzieckiej Ukra
iny eksploatowano obraz „polskiego pana", a obok niego szlachcica. Zja
wisko jest jednak wcześniejsze; jeszcze w X I X w. Ukraińcy ironicznie koja
rzyli ów termin, co wynikało z degradacji szlachty zagrodowej do statusu
włościańskiego, przeprowadzonej przez carat po powstaniu listopadowym.
Już wówczas stał się on epitetem zastępującym etnonim, co sprawiło m.in.,
że Polacy usunęli ze swej pamięci historycznej jego pierwotną konotację.
Warstwowy rodowód nazw szlachta i mużik uległ zapomnieniu i przybrały
one charakter etnonimu w opozycji: mużiki-Ukraińcy i szlachta-Polacy. To
rozumienie ukształtowało się w stosunkach polsko-ukraińskich, ale, jak się
wydaje, nie wyszło poza nie i nie zostało przyjęte przez pozostałe grupy
etniczne w Kazachstanie.
�POLACY W KAZACHSTANIE
247
Współżycie z Kazachami
Zamieszkanie w Kazachstanie postawiło Polaków przed nowym wyzwa
niem, zwłaszcza w odniesieniu do odmiennych kulturowo i cywilizacyjnie
Kazachów. Ujawnił się tu brak przygotowania do akceptacji obcych wzorów
życia. Z drugiej strony Kazachowie negatywnie zareagowali na tak liczną
migracją rugującą ich z użytkowanych dotąd pastwisk. Łatwo jednak przy
jęli wyjaśnienia o przymusowym osiedleniu, orientowali się bowiem w zasa
dach funkcjonowania państwa radzieckiego. Polacy z kolei byli zaskoczeni,
a kobiety nawet przestraszone miejscowymi praktykami. Odzież i poziom
higieny najczęściej wracają we wspomnieniach jako powód niechęci. Raził
nie tylko rodzaj odzieży, lecz również fakt, że futrzanych ubrań używano
także latem, gdy inni pracowali rozebrani.
Stosunek do Kazachów był ambiwalentny. W przytoczonym wcześniej
rangowaniu poszczególnych narodowości wymienia się ich na samym końcu,
chociaż pod pewnymi względami daje się im pierwszeństwo (gościnność,
skłonność do pomocy, otwartość). Podkreśla się przyjazny stosunek Kaza
chów do osiedleńców i ich pomoc w pierwszym okresie, dzięki której ci
ostatni mogli stanąć na nogi. Niejednokrotnie spotykałem opinię, że Kaza
chowie umożliwili Polakom przeżycie, między innymi dlatego, że lekceważyli
niebezpieczeństwo kontaktowania się z ludźmi uznanymi za politycznie
groźnych. Służyli oni radą, zajmowali się objazdową sprzedażą drewna
opałowego, normalnie nieosiągalnego z powodu zakazu poruszania się. Od
nich również Polacy i Niemcy kupowali sadzonki kartofli, co pozwoliło
zapoczątkować własną hodowlę ogrodową. Z czasem, także z podpowiedzi
Kazachów, zaczęto samodzielnie przygotowywać opał: suszyć naręcza dłu
giego piołunu albo korzenie pewnych roślin, a także kiziak, czyli brykiety
z suchego krowiego łajna. Dzięki nim nauczono się ocieplać chłodne domy-ziemianki, ustawiając drugą ścianę z piołunu mocowaną na kołkach. Kaza
chowie też wskazali jak należy zdobywać sól, która „rosła" w stepie w po
staci złogów powierzchniowych zwanych sołonczakami.
Powszechnie wskazuje się na kazachską gościnność (doznawali jej zwłasz
cza mężczyźni, którzy częściej podróżowali poza własną wieś) i na zwyczaj
obdarowywania gościa prezentami, w tym właśnie poszukiwanym drewnem czy
ziemniakami. Jedna z kobiet relacjonowała swoją ucieczkę wraz z mężem spod
komendantury w 1939 r. Przygarnął ich pewien Kazach pod Pietropawłowskiem, u którego przez miesiąc mieszkali, oczekując aż załatwi dla nich dowody
osobiste.
Charakterystyczne, że autorami negatywnych opinii o Kazachach są
z reguły kobiety. Wynika to z ich emocjonalnego stosunku do estetycznej
strony kontaktów, będącego reakcją na osobliwą futrzaną odzież (zwłaszcza
notorycznie pojawiające się we wspomnieniach małchaje czyli wielkie, kry
jące twarz czapy oraz niezgrabne zimowe buty), a także dietą opartą na
koninie. Z kolei kobiety są uważnymi obserwatorkami i więcej niż mężczyźni
�248
SŁAWOJ SZYNKIEWICZ
wiedzą o obyczajach kazachskich, potrafiąc je ze szczegółami relacjonować.
Czynią to na ogół obiektywnie, bez dezaprobaty towarzyszącej zwykle
sytuacjom kontaktu międzykulturowego. Wyjątkiem są problemy związane
z higieną, co prowadzi nieraz do arbitralnego odrzucenia pewnych za
chowań towarzyszących przygotowaniu żywności, nie zawsze zresztą uza
sadnionych.
Mężczyźni natomiast podkreślają pomocną postawę Kazachów, którą
demonstrowali oni od samego początku. Zapamiętano ich deklaracje typu:
„dobrze, żeście tu przyjechali, będzie nam weselej". Przez wszystkie lata
stosunki układały się zgodnie z tą właśnie zasadą pod warunkiem, że przy
bysze również przyjmowali ją za podstawę tych stosunków. Ilustracją niech
będzie fakt, że ostatni sekretarz partii w Oziornym miał przy chrzcie Kaza
cha za ojca chrzestnego. Był to zresztą drugi już chrzest owego człowieka, co
wynikało z pragnienia jego ojca, by wprowadzić zaprzyjaźnionego Kazacha
„do rodziny". Przypuszczalnie było to możliwe dzięki temu, że chrztu udzie
lała kobieta, a nie ksiądz (miało to miejsce w 1956 г.).
Nie spotkałem się z odrzuceniem Kazachów jako grupy, ani ich kultury,
a w pewnych wypadkach są oni rangowani wyżej od Rosjan. Nawet nie
chętni im nie używają antagonizującej terminologii. Mówi się więc o ich
„kościołach" (meczetach) i o tym, że „podobnie jak my" modlą się do Pana
Boga. Tym niemniej w wyborach małżeńskich znajdują się oni na ostatnim
miejscu. 17 Polaków którzy posługują się językiem kazachskim jako pierw
szym (według spisu z 1989 r.) należy przypuszczalnie do takich mieszanych
rodzin, jeszcze więcej z nich mówi raczej po rosyjsku.
We własnym rankingu etnicznym Kazachowie na pierwszym miejscu
wymieniają rzekomo Polaków, po nich dopiero Niemców, Ukraińców i Ro
sjan, których traktowano podówczas jak władców w ich kraju. Opinia ta
wszakże pochodzi od samych Polaków i może być mylna, gdyż nie koreluje
ona dodatnio ze stopniem znajomości języka kazachskiego. Znajomość ta
jest z reguły słaba wśród mniejszości europejskich, lecz u Polaków należy
do najniższych - w 1989 r. tylko 0,4% spośród nich potrafiło posługiwać się
tym językiem (podobny stopień znajomości wykazywali też Białorusini),
podczas gdy zdolność tę posiadło 0,6% Litwinów i Niemców oraz 0,9%
Rosjan. Nie zakłóca to jednak poziomu komunikacji międzyetnicznej, gdyż
sami Kazachowie w tej części kraju posługują się biegle rosyjskim, a wielu
z nich nawet nie zna języka ojczystego. O stopniu integracji z Kazachami
świadczyć może to, że część z nich przyłącza się do katolickich obchodów
Nowego Roku z udziałem przebierańców szczedroków. Charakterystyczne,
że coraz rzadziej używa się zapożyczonego niegdyś od Rosjan epitetu na
oznaczenie Kazachów kalbit, który ma oznaczać „iskającego wszy" .
2
2
Teremin ten ma pochodzenie kazachskie, nie jest jednak notowany w słownikach i naj
prawdopodobniej wywodzi się z lokalnego dialektu.
�POLACY W KAZACHSTANIE
249
Stosunki z Niemcami
W przeciwieństwie do Kazachów, Niemcy nie wywoływali odczucia zdecy
dowanej obcości. Pochodzili z tych samych stron, dla znacznej części Polaków
byli sąsiadami, wyznawali w większości katolicyzm, a nadto deportowani byli
niejednokrotnie w tych samych transportach i wspólnie rozpoczynali nowe życie
w mieszanych osadach. Ten ostatni fakt stanowił nową jakość we wzajemnych
stosunkach, nacechowanych dotąd odległością społeczną i pewną rezerwą. Na
Ukrainie społeczności te nie utrzymywały ze sobą na ogół bliższych kontaktów,
chociaż i tam zdarzały się mieszane małżeństwa.
W Kazachstanie Polacy traktowali Niemców jako najprzyjaźniejszą sobie
grapę i aspirowali do bliskich z nimi kontaktów. Często odnotowuje się
wypowiedzi potwierdzające ten stan rzeczy: ,,u nas Polacy i Niemcy żyją
prawie jak jedna narodowość", „żyjemy jak jedna rodzina". Wynikało to
właśnie ze wspólnoty losu i przymusowej wspólnoty sąsiedzkiej, ale też
w pierwszym okresie kontrastowało z postawą Niemców, którzy raczej
zamykali się we własnej społeczności.
Niemcy uważani są przez wszystkich, w tym także Polaków, za mistrzów
gospodarności oraz schludności. Mimo dążenia do dorównania im, Polacy
przyznają, że poprzeczka jest zbyt wysoka. Zdaniem jednego z informato
rów, „Polacy byli dobrymi gospodarzami, lecz żeby nie spać nocami pilnując
dobytku jak Niemcy, tego nie potrafili pojąć". Przyznają też, że Niemcy
dostrzegali ową różnicę i byli zdania, iż „Polacy nie umieją żyć tak jak oni
sami". Nie zetknąłem się jednak z zarzutem zadufania na tym tle, z czego
można wnioskować, że Niemcy nie okazywali wyniosłości wobec otoczenia.
Niemcy stanowili wzór, dorównanie któremu stało się przedmiotem ambicji
w warunkach deportacji. Porównywanie się z Niemcami było elementem
kształtowania własnego obrazu i tworzenia wyznaczników tożsamościowych.
Na tym tle powstawały nawet oceny samodegradujące, jak twierdzenie, że Polki
nauczyły się robót na drutach dopiero w Kazachstanie od Niemek, jednak nie
osiągnęły ich poziomu pracowitości, który sprawiał, że te ostatnie działy nawet
w drodze na pole. Twierdzenie to zresztą nie okazało się całkowicie prawdziwe,
większość Polek znała bowiem technikę ręcznej dzianiny i tylko niektóre z nich
zapożyczyły ją od innych grap - polskiej lub niemieckiej.
Pierwsze lata współżycia obu narodowości przypadły na okres wojny, która
nie wpłynęła zasadniczo na wzajemne stosunki. Wynika to przede wszystkim
stąd, że nie wiedziano nic o sytuacji w okupowanej Polsce, poza samym faktem
wybuchu wojny. Dopiero po roku 1941 w radzieckich środkach przekazu
obraz Niemca nabrał charakteru odpychającego, co natychmiast odbiło się
w stosunkach międzyludzkich. Każdego Niemca obdarzano wówczas epitetem
„faszysta", „Hitler", od czego wszakże odżegnują się sami Polacy, którzy
twierdzą że nie uczestniczyli w tej nagonce, jako że miejscowi Niemcy nie mogli
być odpowiedzialni za wojnę. Brzmi to prawdopodobnie, gdyż nagle okazało
się, że jest naród bardziej jeszcze krzywdzony od Polaków, co jak dotąd
�250
SŁAWOJ SZYNKIEWICZ
przyjmowano za pewnik w odniesieniu do siebie. Polacy w tej sytuacji zajęli
raczej postawę współczucia, zwłaszcza że napastliwość kłóciłaby się z ukształ
towanym wcześniej pozytywnym wizerunkiem Niemca.
Nie przeszło to niezauważenie i , zdaniem Polaków, Niemcy po wojnie
zaczęli wyróżniać ich z otoczenia i odnosić się z większą niż poprzednio
sympatią. Dowodem na to były mieszane małżeństwa, które poprzedziły
podobne, zawierane później z innymi. Wzajemne kontakty stały się bliższe
i częstszy był udział w uroczystościach rodzinnych, chociaż Polacy nie czuli
się swobodnie w domach niemieckich, w których dominował język niemie
cki. Odwrotne wizyty były łatwiejsze, gdyż Polacy w większości posługiwali
się językiem ukraińskim.
Akceptaqa ze strony Niemców paradoksalnie wpłynęła na większe poczucie
stabilizacji u Polaków. W pierwszym dziesięcioleciu po wysiedleniu dominowała
postawa tymczasowości i nadzieja na powrót do miejsc rodzinnych, nie
widziano też bodźców do dorabiania się oraz polepszania standardu życiowego.
Niemcy od początku przyjęli założenie odmienne, dzięki czemu ich adaptaq'a
w Kazachstanie przebiegała sprawniej, chociaż być może z towarzyszeniem
większych napięć psychicznych, na co wskazywałyby ich częstsze ucieczki
z Kazachstanu . W dużym stopniu pod wpływem wzoru niemieckiego również
Polacy stopniowo pogodzili się ze swoim losem i fakt ten pozytywnie wpłynął
na kształtowanie ich celów życiowych oraz na przebieg procesu przystosowaw
czego. Dzięki temu w rankingu środowiskowym zajęli oni drugie po Niemcach
miejsce pod względem gospodarności i pozycji majątkowej.
3
ZAKOŃCZENIE
Bezpośrednio po deportaqi postawę Polaków charakteryzowały nieumiejęt
ność i niechęć do pogodzenia się z losem czy też kształtowania go na własną
korzyść. Odbiło się to zarówno na stosunkach z ludnością miejscową - Kaza
chami, jak też na efektywności oswajania tego środowiska, a w pierwszych
latach wywołało rezerwę ze strony najbliższych sąsiadów - Niemców. Nie
trwało to długo, gdyż życie narzucało konieczność adaptaq'i, która okazała się
na tyle głęboka, że gdy pojawiła się możliwość powrotu na Ukrainę, skorzystały
z niej tylko jednostki. Nadto Polacy dopracowali się sukcesu gospodarczego
uzyskując wysokie miejsce w ocenie ze strony innych grup narodowościowych.
Sukces ten można mierzyć skalą zasobności indywidualnych gospodarstw,
nadto zaś kierowane przez Polaków kołchozy lub sowchozy z częściowo polską
załogą zaliczane były do najefektywniejszych.
Deportacja nie wpłynęła na osłabienie poczucia etnicznego Polaków.
Można nawet postawić paradoksalnie brzmiącą tezę, że sprzyjała ona za3
Według danych z końca 1948 г., wśród Niemców zarejestrowano 35 razy więcej uciekinie
rów niż wśród Polaków (Deportacti 1992, s. 127-128).
�POLACY W KAZACHSTANIE
251
chowaniu ich odrębności. Przymusowe wysiedlenie, degradacja statusu oby
watelskiego, trudna walka o przetrwanie, nawet dążenie jednostek do
wtopienia się w świat zewnętrzny, wszystko to składało się na opozycję
wobec tego świata, która wyrażała ich grupową specyfikę. Odczucie niepo
myślnego losu, zbiorowej niedoli, wzmacniało najważniejszy w ich wypadku
czynnik odrębności - świadomość etniczną. Nawet wysoki stopień utraty
języka ojczystego, czy zerwanie kontaktu z instytucjonalnym Kościołem
nie osłabiły ideowego waloru etniczności, gdyż warunki bytu przeciwsta
wiały tę populację aparatowi przymusu i kojarzonemu z owym aparatem
makrospołeczeństwu.
Pozornie korzystniejszy stan będący udziałem tych, co pozostali na
Ukrainie, sprzyjał postępom asymilacji, gdyż nie wywoływał tak silnej reak
cji przeciwstawienia i oporu, z wyjątkiem terenów, na których doszło do
pogromów. To, co dla kontynuacji etniczności często bywa główne - trwa
łość doświadczenia historycznego i możliwość odwoływania się do niego
- nie odgrywało tu większej roli. O trwaniu rozstrzygały raczej bieżące
doświadczenia w stosunkach ze światem zewnętrznym wobec grupy. Okaza
ły się one czynnikiem spajającym, silniejszym od sił dezintegrujących, wbu
dowanych w życie tej grupy - represyjności, donosicielstwa i konfliktu
ideologicznych systemów wartości. Konstatacja taka nie kłóci się z faktem,
że pewni członkowie grupy przechodzili kryzys tożsamościowy, zwłaszcza po
zniesieniu reżymu komendanckiego, gdy bliższą wydawała się perspektywa
wymazania dyskryminującego etapu w funkcjonowaniu grupy.
Populację polską w Kazachstanie łączy świadomość odrębności etnicznej,
niezależnie od miejsca zamieszkania na terenie wielkiego obszarowo państwa.
Poszczególne grupy lokalne powiązane są wspólnotą pochodzenia z Ukrainy
w wyniku tej samej deportacji, dodatkowo zaś utrzymują między sobą kontakty
wynikające z migracji wewnętrznych. Świadomość ta aspiruje do członkostwa
w uogólnionej polskiej grupie etnicznej. Wychodząc z definicji grupy etnicznej
Bartha (1969), która zakłada wspólnotę pola komunikacyjnego, należałoby te
aspiracje zanegować. Do niedawna bowiem zbiorowość ta nie miała wspólnego
systemu znakowego z Polakami poza ZSRR, który rozwijałby się równolegle
z takimż systemem w centrum polskiej grupy etnicznej, czyli w Polsce.
Jednakowoż elementy takiego systemu istniały, zamrożone w świadomości.
W praktyce do nich się nie odwoływano, lub czyniono to mało intensywnie,
gdyż unikano mobilizacji poczucia etnicznego. Należały do nich głównie religia
i język (coraz bardziej ezoteryczny), reszta zaś sprowadzała się do pojedynczych
znaków symboliki narodowej. Intensywniejsze kontakty z Polską w ostatnich
latach spowodowały ożywienie tej symboliki i jej bliższe powiązanie z ogólno
polskimi wyznacznikami tożsamości. Nastąpiła w ten sposób długo odkładana
mobilizacja etniczności. Zdolność do takiej rewitalizacji dowodzi, że przynależ
ność etniczna „drewnianych" Polaków kazachstańskich do ogółu Polaków nie
może być kwestionowana. Czynnik świadomościowy okazał się silniejszy
w procesie samookreślenia od obiektywnych wyznaczników kultury etnicznej.
�252
SŁAWOJ SZYNKIEWICZ
Tożsamość Polaków kazachstańskich, dowartościowana ostatnio zainte
resowaniem płynącym z kraju, stała się źródłem kolejnego kryzysu, odmien
nego jakościowo. Jedną z jego przyczyn jest obrona tej wzmocnionej toż
samości przed niebezpieczeństwem, które niesie nacjonalizm kazachski.
Drugą przyczyną stały się lekkomyślne obietnice masowego przesiedlenia,
czynione z Polski, które okazały się nierealne, a pewnym osobom przynio
sły rozczarowanie, zwłaszcza jeśli idzie o stosunki międzyludzkie. Pojawił
się dylemat gdzie będzie lepiej żyć - w narodowym państwie Kazachów, czy
w trudno dostępnej i niezbyt gościnnej Polsce. Półżartem wspomina się
wielonarodowe, uporządkowane państwo ostatnich dziesięcioleci, gdy już
po uzyskaniu swobody osobistej Polacy mieli prawo zaliczać się do „rodziny
narodów radzieckich". Charakterystyczne, że Ukraina, często nazywana
ojczyzną, nie jest raczej brana pod uwagę. O wyborze drogi życiowej decy
duje nie historia, lecz pragmatyzm. Polonia w Kazachstanie, jak się zdaje,
nabiera odporności wobec mirażu przeniesienia się do Polski i podejmuje
wysiłek adoptowania się do nowej sytuacji w kraju osiedlenia. Tym razem
adaptacja będzie miała charakter polityczny, odmienny od tej, którą musiała
przejść przed sześćdziesięciu laty.
LITERATURA
Barth F .
1969
Introduction, [w:] Ethnic groups and boundaries. The social organization of culture
difference, F . Barta, (red.), London-Oslo, s. 9-38.
Deportacii
1992
Deportacii narodov SSSR (1930-e - 1950-e gody), wybór O . L . Milova, cz.I,
Moskwa, I E A R A N .
Gawęcki M.
1994
Charakter zmian zbiorowości polskiej w strukturze etnicznej współczesnego Kazach
stanu, „Przegląd Wschodni", t. 3, z. 2, s. 165-199.
Jasiewicz Z.
1992
Polacy z Ukrainy w Kazachstanie. Etniczność a historia, „Lud", t. 75, s. 11-54.
Stroński H.
1994
Polska droga do Kazachstanu, „Przegląd Wschodni", t. 3, z. 2, s. 145-164.
SŁAWOJ SZYNKIEWICZ
T H E POLES I N KAZAKHSTAN.
E T H N I C I D E N T I T Y A N D RELATIONSHIPS WITH OTHER GROUPS
Summary
The group of nearly 60 000 Poles in Kazakhstan comes from the mass Soviet deportations
in 1936. For centuries they had lived in Ukraine and in 1936 they were settled by force in
Northern Kazakhstan and lived there subject to military control. They were included into the
system of collective farms expected to turn barren steppes into cultivated land.
�POLACY W KAZACHSTANIE
253
The article raises the problem of those people's ethnicity which has been preserved
unscathed but only in the sphere of their consciousness. Still living in Ukraine the Polish
population had already lost the material markers of their cultural identity, and the linguistic,
religious and symbolic ones had been considerably reduced. In Kazakhstan that process
advanced.
The author maintains that the preservation of the ethnic consciousness was due to the
group's isolation guarded by the police system which lasted as long as till 1954. Later the
isolation was kept on owing to the Poles' higher economic status which distinguished them
from among their neighbours. Interethnic relations were governed by negative stereotypes (the
weakest of them concerned the German minority). On the other hand negative stereotypes were
balanced by positive ones - the Kazakhs were usually appreciated by the Poles for their
helpfulness and good will in the most difficult first years of their exile. The attitude towards
the Russians was ambigous - in spite of their generally negative image by the Poles they
attracted by their dominant status, and particular individuals from the Polish minority didn't
resist assimilation to Russian culture.
Among the advantages of assimilation was the possibility of escaping the status of a poli
tically suspected person, a kind of ethnic mimicry. Recent years brought about the mobiliz
ation of ethnic consciousness along with two conflicting tendencies: longing for re-emigration
to Poland or remaining in the new homeland with all the contradictory messages coming from
the nationally oriented Kazakh state.
Translated by Anna
Kuczyńska-Skrzypek
�Czytelników zainteresowanych losami Polaków deportowanych w latach
I I wojny światowej na wschód informujemy, że nakładem wrocławskiej
oficyny wydawniczej „W KOLORACH TĘCZY" ukazała się książka
STANISŁAWA CIESIELSKIEGO
pod tytułem
POLACY W KAZACHSTANIE
1940-1946
ZESŁAŃCY LAT WOJNY
To pierwsze w literaturze monograficzne opracowanie tego tematu jest
wynikiem kilkuletnich studiów autora nad dramatem Polaków zesłanych
w latach 1940-1941 w głąb ZSRR. W książce przedstawiono okoliczności
deportacji ludności polskiej do Kazachstanu, warunki życia w tej stepowej
kramie, niewolniczą pracę, stosunek do Polaków władz i miejscowej ludności,
opiekę ze strony polskich instytucji, próby organizowania oświaty, życia
religijnego i kulturalnego, kształtowanie się postaw i nastrojów oraz wiele
innych zagadnień.
W rozprawie wykorzystano źródła polskie i radzieckie, a zwłaszcza wielką
liczbę relacji samych zesłańców, co pozwoliło pokazać autentyczny wymiar
codziennych doświadczeń i bohaterski upór przetrwania polskich zbiorowości.
Książka jest dostępna w księgarniach „Domu Książki". Sprzedaż wy
syłkową prowadzi Oficyna Artystyczno-Wydawnicza „W KOLORACH
TĘCZY", 50-982 Wrocław 63, box 6386, tel./fax (0-71) 44-63-72.
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/7dba46b318209a17cf59b19be20e98ef.pdf
030bef3dea5be9c3d79713069075ffeb
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Etnografia Polska
Subject
The topic of the resource
etnografia, etnologia
Description
An account of the resource
czasopismo
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1958-
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PIA
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
pdf
Language
A language of the resource
polski
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
IAiE PAN ( d.IHKM PAN)
Publisher
An entity responsible for making the resource available
IAiE PAN
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:925
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1978
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:850
Title
A name given to the resource
O interpretacji systemów pokrewieństwa typu Crow-Omaha / ETNOGRAFIA POLSKA 1978 t.22 z.1
Description
An account of the resource
ETNOGRAFIA POLSKA 1978 t.22 z.1, s.109-132
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
Szynkiewicz, Sławoj
Language
A language of the resource
pol.
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
„Etnografia P o l s k a " , t. X X I I z. 1
SŁAWOJ
SZYNKIEWICZ
O INTERPRETACJI SYSTEMÓW
TYPU
POKREWIEŃSTWA
CROW-OMAHA
P o k r e w i e ń s t w o n i e n a l e ż y d o t e m a t ó w często w y s t ę p u j ą c y c h
w
lek
t u r z e polskiego etnografa profesjonalisty a n i studenta. Dlatego też p r z e d
kładany t u u w a d z e
specjalistyczny,
c z y t e l n i k a t e k s t , j a k k o l w i e k w y d a ć się m o ż e
zawiera
wicie stosunkowo
w
jącym między systemem
bowiem
intencji
a u t o r a wartość
dobitną p r e z e n t a c j ę t e z y
struktażowy
wprost
ogólniejszą,
o s i l n y m związku
przykład
które bywają
wspomnianej
miano
występu
p o k r e w i e ń s t w a i o r g a n i z a c j ą społeczną.
t a k i c h systemów pokrewieństwa,
wąsko
Dotyczy
u w a ż a n e za i n
zależności,
a
jednocześnie
wywołują pewne kontrowersje interpretacyjne.
N a l e ż y p r z y t y m pamiętać, ż e j e s t t o j e d e n z l i c z n i e j
nych w
reprezentowa
świecie t y p ó w t e r m i n o l o g i i pokrewieństwa. W p r a w d z i e
się o p i n i ę , i ż n i e i s t n i e j e o n w
ogóle, l e c z n a s z y m
zdaniem
spotyka
dodaje
to
t y l k o atrakcyjności t e m a t o w i . B e z p o ś r e d n i ą p r z y c z y n ą t a k i e j o p i n i i m o ż e
być f a k t , że wyodrębnienie t y p ó w C r o w
d o c k a nastąpiło n a n i e c o s z t u c z n e j
n i c h zastosowano
i Omaha
w
klasyfikacji M u r -
zasadzie, p o n i e w a ż w y j ą t k o w o
wobec
k r y t e r i a n i e s p ó j n e z p r z y j ę t ą zasadą k l a s y f i k a c j i . G d y
b y n i e t e n zabieg, s y s t e m y
Crow-Omaha
z n a l a z ł y b y się w t y p a c h
opiso
w y m i i r o k e s k i m *.
terminologicznych
pokre
wieństwa. Istnieją w z a s a d z i e d w i e t a k i e k l a s y f i k a c j e w k i l k u w a r i a n t a c h .
Przypomnijmy
Pierw
1
sza
przyjęła
t u pokrótce
klasyfikacje
z a zasadę układ terminów
w
systemów
generacji
wstępnej
(dla rodziców
i i c h rodzeństwa). T a k i c h a r a k t e r miała p r o p o z y c j a M o r g a n a . O b e c n i e
niej
ny
stosuje
—
się klasyfikację
brak
zróżnicowania
(z wyjątkiem
gana;
stwem,
wiada
2) typ
Lowiego,
która
terminologicznego
jest czwórdzielna:
jednakże
—
występuje
rodzeństwo
1) typ
generacyj
między r o d z i c a m i i i c h rodzeństwem
zróżnicowania w e d ł u g płci), o d p o w i a d a t y p o w i
liniowy
ego
najpowszech-
malajskiemu u
Mor
zróżnicowanie między r o d z i c a m i a i c h rodzeń
obojga
rodziców
stanowi
kategorię
wspólną;
odpo
t y p o w i a r y j s k i e m u ( o p i s o w e m u ) u M o r g a n a , z w a n y także a n g i e l s k i m ; 3) typ
bijurkacyjno-łączny
linię ojcowską
—
w
odróżnieniu
od
dwu
od m a c i e r z y s t e j , l e c z n i e w y d z i e l a
poprzednich
rozdziela
i c h rodzeństwa (np. wspólny t e r m i n d l a ojca i s t r y j a obok oddzielnego
Odpowiada
typowi
wyraźnie
odrębnie k a t e g o r i i rodziców o d
turano-ganowańskiemu u M o r g a n a ; 4) typ
dla
wuja).
bifurkacyjno-boczny
�110
SŁAWOJ
Kłopoty
natury
SZYNKIEWICZ
taksonomicznej
nie powinny
przemawiać
przeciwko
t y p o w i C r o w - O m a h a . Jest o n b o w i e m t a k ważnym i c i e k a w y m
porządkowania
więzi
społecznych,
że
ustąpić p r z e d
sposobem
n i m musi
logiczna
z a s a d a k l a s y f i k a c j i , a l b o t e ż n a l e ż y uznać, ż e s a m a z a s a d a n i e j e s t w ł a ś
ciwa.
Odstępstwo o d ogólnych, przyjętych
syfikacji
systemy
w
przypadku
Crow-Omaha
przez M u r d o c k a kryteriów
spowodowane
zostało
te znane były i badane wcześniej, a i c h specyficzne cechy
woływały
zainteresowanie
teoretyków
zanim
jeszcze
iż
wy
zorientowano
j a k l i c z n i e i s z e r o k o są o n e w ś w i e c i e r e p r e z e n t o w a n e .
się,
T a k więc, m i m o
i ż u z n a n i e i c h s p e c y f i k i i pełniejsza c h a r a k t e r y s t y k a s y s t e m u
w
kla
faktem,
nastąpiła
latach trzydziestych , t o ich indywidualne przypadki interpretowane
2
b y ł y już przez M o r g a n a .
Systemy
C r o w o r a z O m a h a m o g ą b y ć u z n a n e za d w i e o d m i a n y
n e g o t y p u , p o n i e w a ż są w z g l ę d e m s i e b i e
opiera
się
na
tych
samych
zasadach
symetryczne,
i c h zaś
strukturalnych.
jed
budowa
Specyfikę
tych
s y s t e m ó w m o ż n a p r z e d s t a w i ć w u p r o s z c z e n i u następująco:
Crow —
racją
swoich
d z i e c i sióstr o j c a ego są z r ó w n a n e t e r m i n o l o g i c z n i e z g e n e
matek,
zaś ( w
l u b ) d z i e c i b r a c i m a t k i ego
pewnych
p r z y p a d k a c h można
powiedzieć:
z r ó w n a n e są ze s w y m i o d p o w i e d n i k a m i n i ż
s z y c h g e n e r a c j i ( n p . d z i e ć m i b r a t a ego).
Omaha —
d z i e c i sióstr o j c a są z r ó w n a n e t e r m i n o l o g i c z n i e ze
odpowiednikami
niższych
generacji,
zaś ( l u b ) d z i e c i
swymi
braci m a t k i
zrów
n a n e są z g e n e r a c j ą s w o i c h o j c ó w .
W istocie w y m i e n i o n e wyżej równania t e r m i n o l o g i c z n e
nicji
Murdocka)
sięgają
dalej
niż
powiedziano,
(według
mianowicie
defi
obejmują
d a l s z e g e n e r a c j e — w y ż s z e i niższe, a t a k ż e następne l i n i e b o c z n e . O g r a
niczenie
definicji w y n i k a
t y l k o stąd,
że
klasyfikacja
Murdocka
doty
czyła j e d y n i e k u z y n ó w ego i n i e i n t e r e s o w a ł a się p o k o l e n i a m i d a l s z y m i .
I n n y m i słowy można powiedzieć, że w s y s t e m a c h C r o w i O m a h a k u z y n i
— rozróżnia zarówno obie l i n i e , j a k też o d d z i e l n i e t r a k t u j e rodziców i i c h rodzeń
s t w o (np. ojciec, s t r y j , w u j ) . M o r g a n n i e wyodrębnił tego t y p u . D o niego należy
d a w n a p o l s k a t e r m i n o l o g i a pokrewieństwa.
Drugą klasyfikację przedstawił M u r d o c k . B i e r z e o n a z a podstawę pokrewień
stwo w p o k o l e n i u ego. P o d o b n i e j a k p o p r z e d n i a , o p i e r a się o n a również n a w z a
j e m n y c h r e l a c j a c h terminów między k r e w n y m i l i n i i prostej ( w d a n y m w y p a d k u
rodzeństwo ego) oraz bocznej ( k u z y n i ) . C z t e r y j e j t y p y odpowiadają logicznie
t y p o m L o w i e g o : 1) hawajski
— b r a k zróżnicowania; 2) eskimoski
— zróżnicowanie
między rodzeństwem i k u z y n a m i , c i ostatni występują j a k o k a t e g o r i a wspólna;
3) irokezki — wspólnota t e r m i n o l o g i c z n a między rodzeństwem i k u z y n a m i r ó w n o
ległymi; 4) sudański (opisowy)
— rodzeństwo i każda z d w u k l a s kuzynów mają
odrębne t e r m i n y . P o n a d t o M u r d o c k wyróżnił t y p y Crow
i Omaha
n a podstawie
terminów obejmujących k r e w n y c h różnych pokoleń (nie zaś w t y m s a m y m p o k o
l e n i u ego). T y p y C r o w i O m a h a n i e mają odpowiedników u L o w i e g o .
2
S p i e r, 1925, s. 72-73.
�O I N T E R P R E T A C J I SYSTEMÓW
przeciwlegli
wchodzą w
n i e są
3
oznaczani
zakres szerszych
podziały generacyjne.
terminy
111
POKREWIEŃSTWA
i m t y l k o właściwymi
t e r m i n a m i , lecz
kategorii terminologicznych
lekceważących
N i e k t ó r z y u j m u j ą t o w t e n sposób, ż e n i e istnieją
odnoszące się d o k u z y n ó w p r z e c i w l e g ł y c h , c o j e d n a k
stanowi
4
n i e w ł a ś c i w ą ocenę.
Obszerny
materiał
etnograficzny
potwierdził
wację
D u r k h e i m a podtrzymaną
przez
dające
typowi Crow
najczęściej
nearnych,
występują
n a t o m i a s t odpowiadające
też c h a r a k t e r y s t y c z n e
pująco:
członkowie
cechy
grupy
5
Omaha
bardzo
że
dawną
systemy
obser
odpowia
w
społeczeństwach
matryli-
w
patry linearnych.
Dlatego
t y c h systemów można sformułować
pochodzeniowej
tego z rodziców, który n i e p r z e k a z u j e
niowej)
Lowiego ,
nielinearnego
p o t o m s t w u swojej
nastę
rodzica
linii
(tzn.
pochodze
są z r ó w n a n i t e r m i n o l o g i c z n i e ze sobą n i e z a l e ż n i e o d p o k o l e n i a ,
różnicując się e w e n t u a l n i e t y l k o w e d ł u g k r y t e r i u m płci. P o n a d t o
potom
k o w i e n i e l i n e a r n y c h c z ł o n k ó w g r u p y ego ( t z n . n i e b ę d ą c y c z ł o n k a m i t e j
g r u p y ) są z r ó w n a n i ze sobą n i e z a l e ż n i e o d p o k o l e n i a , d o j a k i e g o
należą
i c h rodzice.
Poniższy d i a g r a m i l u s t r u j e przedstawioną definicję
p e t r y l i n e a r n y m (czyli dla systemu Omaha); p r z y c z y m
a)
grupa
oJ
pochodzeniowa
potomkowie
rodzica
nielinearnych
w
społeczeństwie
d l a społeczeństw
nielinearnego
członków
grupy
ego
K u z y n a m i przeciwległymi n a z y w a się. potomstwo pochodzące od b r a t a i s i o
stry, równoległymi zaś potomstwo d w u sióstr l u b d w o j g a b r a c i . K o n k r e t n i e , k u z y
n a m i przeciwległymi ego są d z i e c i sióstr ojca oraz b r a c i m a t k i .
3
4
Np. К r i u к o w, 1972, s. 40.
5
Lowie,
1917, s. 151.
�112
SŁAWOJ
z systemem
SZYNKIEWICZ
C r o w można b y narysować i d e n t y c z n y d i a g r a m
zamieniając
j e d y n i e o z n a c z e n i a s y m b o l ó w płci.
Z a r ó w n o p r z e d s t a w i o n a d e f i n i c j a , j a k też j e j o b r a z g r a f i c z n y
się d o m o d e l u i d e a l n e g o ,
wystarczającym,
powiednią
n i e zawsze spotykanego
b y zaliczyć terminologię d o s y s t e m u O m a h a ( l u b z o d
modyfikacją
—
Crow),
jest
wystąpienie
g i c z n y c h (wspólnych terminów z b i o r o w y c h )
wyznaczonych
stępującego
powyższej
gramie.
równań
dla jednej
g r u b ą linią ciągłą. L i n i a p r z e r y w a n a
rozszerzenia
stosowalności
terminów
d e f i n i c j i , n i e j e d n o k r o t n i e dalej
Dodajmy,
że L o u n s b u r y
6
+ 2 w o b e c ego)
terminolo
z klas k r e w n y c h
dotyczy
zgodnie
z
często
cztery
rodzaje
wy
założeniami
jeszcze niż p o k a z a n o
wydziela
O m a h a zależnie o d tego, czy i j a k k r e w n i m a t k i w
(czyli
odnoszą
w terenie. K r y t e r i u m
w
dia
terminologii
generacji
wstępnej
j e d n o c z ą się t e r m i n o l o g i c z n i e z p o z o s t a ł y m i .
Włączenie l u b pominięcie m a t k i w
zakresie
terminologicznym
przed
s t a w i o n y m w części „ a " d i a g r a m u j e s t n i e i s t o t n e z p u n k t u w i d z e n i a d e
f i n i c j i s y s t e m u O m a h a i zależy wyłącznie o d t y p u t e r m i n o l o g i c z n e g o ,
jakiego w
d a n y m systemie
zalicza
się g e n e r a c j ę
rodziców (czyli
się d o k l a s y f i k a c j i L o w i e g o , n i e zaś M u r d o c k a ) . M a t k a z a t e m m o ż e
terminologicznie
też
od niej
zrównana
wyróżniona
p a d k u wystąpi w
nych
kobiet
czenie
krewniaczej
W
my
generacji
brzmi
być
ze s w ą siostrą ( t y p b i f u r k a c y j n o - ł ą c z n y ) l u b
(typ bifurkacyjno-boczny).
W
pierwszym
d a n y m s y s t e m i e cała k l a s a b l i ż s z y c h i d a l s z y c h
różnych
potocznie
do
odnosi
określanych
„matka",
t e r m i n e m , którego
dokładniejsze
zaś
„krewna
wy
krew
tłuma
z
grupy
założenie, iż
syste
matki".
l i t e r a t u r z e p r z e d m i o t u s p o t y k a się najczęściej
Crow-Omaha
przypuszczalnie
współwystępują
z
typem
bifurkacyjno-łącznym,
w y n i k a z t e g o , ż e t a k się m a r z e c z z n a j l e p i e j
co
pozna
n y m i e g z e m p l i f i k a c j a m i z t e r e n u A m e r y k i Północnej. T y m c z a s e m
ogólno
światowa próba e t n o g r a f i c z n a
jedynie
7
daje podstawę d o t w i e r d z e n i a , iż
połowa systemów t y p u O m a h a jednoznacznie
cyjno-łącznym,
reszta
zaś z r ó ż n y m i
koreluje z typem
wersjami
typu
bifurka
bifurkacyjno-bocz-
nego .
8
6
Lounsbury,
7
Murdock,
1964, s. 359-377.
1957.
M ó w i ę t u o różnych w e r s j a c h , ponieważ w rachubę wchodzą także pośrednie
rozwiązania t e r m i n o l o g i c z n e , j a k n p . stosowanie d l a S i M a i i n n y c h k o b i e t g r u p y
m a t k i określenia przekładalnego j a k o „mniejsza/druga m a t k a " , które j a k k o l w i e k
pochodne od „matki" stanowią t e r m i n odrębny. W e d ł u g próby M u r d o c k a podobne
rozwiązania występują w 12 n a ogólną liczbę 43 społeczeństw z a l i c z a n y c h do t y p u
Omaha.
8
W n o t o w a n i u związków pokrewieństwa posługuję się skrótami, w których
każdy stopień r e p r e z e n t o w a n y j e s t p r z e z d w u l i t e r o w y s y m b o l stanowiący początek
odpowiedniego w y r a z u ( n a z w y ) w pełnym b r z m i e n i u . Sposób o d c z y t y w a n i a skrótu:
od r e l a c j i d e f i n i o w a n e j do r e l a c j i będącej najbliższym k r e w n y m ego. N p . CóSiMa =
córka s i o s t r y m a t k i ego.
�O I N T E R P R E T A C J I SYSTEMÓW
113
POKREWIEŃSTWA
Tego r o d z a j u korelacja jest o c z y w i s t y m r e z u l t a t e m stwierdzonej
żej
p r a w i d ł o w o ś c i , iż t y p C r o w - O m a h a
czeństwach o u n i l i n e a r n y m przekazie
do pogodzenia
występuje
najczęściej
w
wy
społe
p o k r e w i e ń s t w a , t e n zaś b y ł b y n i e
z systemami generacyjnym
l u b l i n i o w y m , które n i e za
c h o w u j ą k a t e g o r y z a c j i k r e w n y c h n a l i n i ę o j c o w s k ą i macierzystą. F a k t ,
iż s y s t e m y
Crow-Omaha
idą w
parze wyłącznie
z systemami
bifurka-
c y j n y m i , c z y n i p r a w d o p o d o b n y m , że t e z n i c h , które o d n a j d u j e m y w
łeczeństwach o b i l a t e r a l n y m , c z y l i p o d w ó j n y m p r z e k a z i e
rozwinęły
ogólnej
się t a k ż e n a p o d ł o ż u u n i l i n e a r n y m . D o t y c z y
liczby
Murdocka
79 s p o ł e c z e ń s t w z t e r m i n o l o g i ą
1957). P o n a d
dług s t a n u w
spo
pokrewieństwa,
to prawie 2 0 %
Crow-Omaha
(wg
próby
80°/o spośród' n i c h z a c h o w a ł o unilinearność
okresie, z którego pochodziły materiały
pewne
ludy
terenowe.
we
Wiele
z nich
(np. Mongołowie,
t u r e c k i e ) przeszło w
t y m czasie
zmianę
od unilinearnego do bilateralnego sposobu liczenia
pokrewień
stwa.
F a k t , iż u t r a t a linearności n i e m u s i p r o w a d z i ć d o r e z y g n a c j i z s y s t e
mu
terminologicznego
typu
Crow-Omaha
jest
dość
symptomatyczny.
U w a ż a s i ę n a ogół, ż e s y s t e m y t e są b a r d z o k o n s e r w a t y w n e , n a d o w ó d
czego
przytacza
przejścia
do
się
trwanie
patryHnii .
Z
9
terminologii Crow
drugiej
w
strony
Crow-Omaha
współwystępujące
tych
z systemami
i r o k e s k i m i , co może nasuwać
nawet
spotykamy
samych
zespołach
świetle twierdzeń o
Crow-Omaha
iż t e o s t a t n i e rozwijać
kiedy
z i r o k e s k i c h . Jest t o o t y l e p r a w d o p o d o b n e ,
jedynie
tacji
drugorzędnych
do potrzeby
niż t a , d o której
wprowadzeniu
nemu
przyjąć,
dla tego ostatniego
całościowego wyróżniania
należy
Byłaby
ego.
wyspecjalizowanej
rozłożeniu
akcentów w
cech,
systemy
o
genetycz
konserwatywności
się m o g ą
że w y m a g a
polegającej
zmiana
irokeskiej
nie
zmiany
na
grup krewniaczych
t o zatem
wersji
warunkach
kulturowych
przypuszczenie
n y c h związkach między n i m i . W
należałoby
w
często
adap
innych
polegająca
odpowiadającej
sposobie różnicowania
pokoleń.
Nie
na
in
wy
k l u c z a m y w p r a w d z i e m o ż l i w o ś c i o d w r o t n e g o p r o c e s u — przejścia d o t y
p u irokeskiego po z a n i k u C r o w - O m a h a — byłby to j e d n a k w uzasadnio
nych
w a r u n k a c h dokładny
o d p o w i e d n i k poprzedniego,
c z y l i proces
de
spee] a l i z a c j i , n i e zaś r e g r e s u . N a s z y m c e l e m j e s t j e d y n i e p o d k r e ś l e n i e t e
go, iż t y p C r o w - O m a h a s t a n o w i f o r m ę s z c z e g ó l n i e w y e l a b o r o w a n ą w s t o
sunku
do najbliższego
m u pod względem
konstrukcji
typu
irokeskiego.
T o s a m o m o ż n a też p o w i e d z i e ć o t y p i e o p i s o w y m w e d ł u g k l a s y f i k a c j i M u r
docka j a k o równorzędnym p u n k c i e wyjściowym
dla Crow-Omaha w
sy
s t e m a c h b i f u r k a c y j n o - b o c z n y c h . N i e z a m i e r z a m y zatem proponować p r z y
j ę c i a t e z y , iż i s t n i e j e w y ł ą c z n i e d r o g a r o z w o j o w a o d i r o k e s k i e g o d o C r o w O m a h a . W y m i e n i l i ś m y ją, p o n i e w a ż d a j e się o n a odnieść d o dużej l i c z e b -
» Eyde, Postal,
1961, s. 756.
8 — E t n o g r a f i a P o l s k a , t. X X I I , z. 1
�114
SŁAWOJ
SZYNKIEWICZ
n i e g r u p y p l e m i o n Siuksów, z której
zresztą w y w o d z ą się
pierwowzory
o p i s y w a n e g o p r z e z n a s t y p u o r a z j e g o n a z w a własna.
Z d a n y c h , j a k i e p o s i a d a m y o S i u k s a c h , w y n i k a że występują u n i c h
10
obok siebie systemy t y p u Crow, O m a h a oraz irokeskiego
odpowiadające
n i e m a l dokładnie o d r ę b n y m s p o s o b o m p r z e k a z u p o c h o d z e n i a —
matryli-
nearnemu, patrylinearnemu i bilateralnemu. Siuksowie, m i m o wewnętrzne
go
zróżnicowania,
m o g ą b y ć t r a k t o w a n i j a k o całość k u l t u r o w a . F a k t , iż i c h
b i l a t e r a l n a część (zwłaszcza p l e m i o n D a k o t a ) r e p r e z e n t u j e
każe
d o p a t r y w a ć się g e n e t y c z n y c h
związków
między
t y p irokeski,
typami i
widzieć
w n i c h w s z y s t k i c h k o m p l e m e n t a r n y zespół. M u s i e l i b y ś m y p r z y t y m o d r z u
cić h i p o t e z ę M a t t h e w s a , iż p r o t o s y s t e m S i u k s ó w p o k r y w a ł się z s y s t e m e m
O m a h a . Jest t o t a k samo mało p r a w d o p o d o b n e ,
j a k wynikający
z
niej
w n i o s e k , ż e s y s t e m O m a h a przekształca się w s y s t e m C r o w , co s t a n o w i
łoby zmianę b a r d z i e j n a w e t rewolucyjną
patrylinearnej
w
niż p r z e k s z t a ł c e n i e
matrylinearną
( n a co w
przeciwnie,
z zestawień
dowodów). W p r o s t
organizacji
p r z y p a d k u Siuksów
Matthewsa
nie m a
wynikałoby,
że
ó w p r o t o s y s t e m miał konstrukcję o cechach i r o k e s k i c h .
T o co powiedziano
o związku t y p ó w C r o w - O m a h a
z
bifurkacyjnymi
k a ż e przypuszczać, i ż t e p i e r w s z e s t a n o w i ą specyficzną o d m i a n ę o s t a t n i c h
i r e z u l t a t d o s t o s o w a n i a się i c h d o p e w n y c h s z c z e g ó l n y c h w a r u n k ó w , k t ó
r y c h j e d n a k n i e p o t r a f i o n o dotąd p r z e k o n u j ą c o określić. N i e m n i e j d o m n i e
m a n i e , iż t y p C r o w - O m a h a
bifurkacyjnej
jest udoskonalonym, s p e c j a l n y m w a r i a n t e m
t e r m i n o l o g i i pokrewieństwa, sprawiło, że p o t r a k t o w a n o go
j a k o w a ż n y t e o r e t y c z n i e p r z e d m i o t badań m o g ą c y rzucić ś w i a t ł o n a n a
t u r ę s p o ł e c z n y c h u w a r u n k o w a ń t e r m i n o l o g i i . T y m b a r d z i e j , że w y s t ę p u
j e o n n i e m a r g i n a l n i e , lecz r e p r e z e n t o w a n y jest w znacznej
proporcji ok.
1 5 % społeczeństw l u d z k i c h n a c a ł y m n i e m a l świecie z w y j ą t k i e m E u r o p y
i
Bliskiego Wschodu
( w g próby
M u r d o c k a 1957). D l a t e g o t e ż
literatura
poświęcona m u j e s t s t o s u n k o w o obszerna i o d p o w i e d n i o l i c z n e
hipotezy
zmierzające do wyjaśnienia f u n k c j i l u b g e n e z y t e g o t y p u .
Cechą c h a r a k t e r y s t y c z n ą t e j l i t e r a t u r y j e s t t o , i ż o p e r u j e o n a w o l
brzymiej
większości
wypadków
Północnoamerykańskich
materiałem
odnoszącym
się
l u b n i e k t ó r y c h l u d ó w afrykańskich,
do
Indian
przy
czym
materiał t e n d o t y c z y systemów C r o w - O m a h a należących — według
terminologii
w
pokoleniu wstępnym —
Te systemy,
k t ó r e korelują
należycie opracowane,
do typu
cech
bifurkacyjno-łącznego.
z t y p e m b i f u r k a c y j n o - b o c z n y m , n i e zostały
c o w i ą ż e się z i c h p ó ź n i e j s z y m
wprowadzeniem
w o b i e g n a u k o w y ( w i s t o c i e , p r o c e s t e n d o p i e r o się z a c z y n a ) . D o t y c z y t o
także systemów O m a h a występujących w A z j i Środkowej. P r z e d n i e w i e
l u jeszcze l a t y O l d e r o g g e
stemy
pokrewieństwa
1 1
napisał: „ n i e u l e g a w ą t p l i w o ś c i , że l i c z n e s y
ludów A z j i
Środkowej
mają
cechy
bliskie syste
m o m t y p u O m a h a , n a c o d o t e j p o r y n i e z w r a c a n o u w a g i i co w
10
11
Matthews,
1999, s. 254 n.
O l d e r o g g e , 1958, s. 10.
litera-
�O INTERPRETACJI
SYSTEMÓW
t u r z e j e s z c z e n i e zostało o d n o t o w a n e " .
115
POKREWIEŃSTWA
O l d e r o g g e m i a ł rację
generalnie
r z e c z biorąc, chociaż m y l i ł się sądząc, ż e n i k t p r z e d n i m n i e z w r ó c i ł u w a g i
n a i n d y w i d u a l n e w y p a d k i występowania s y s t e m u O m a h a n a t y m obsza
rze. P o p r z e d z i l i
go b o w i e m Aberle
(1953)
1 2
, V r e e l a n d (1954) o r a z M u r -
d o c k (1957). J e d n a k ż e r ó w n i e ż o n s a m n i e z a z n a j o m i ł się bliżej
z
systemami
rozwiązań
właści
w y c h I n d i a n o m , umieszczając g o w k a t e g o r i i b i f u r k a c y j n o - ł ą c z n e j
i przy
i błędnie
definiował
t y p Omaha
według
tymi
pisując m u j a k o p r a w i d ł o w o ś ć p r z y p a d k o w o w y s t ę p u j ą c e k r y t e r i u m r ó ż
n i c o w a n i a t e r m i n o l o g i i w g płci m ó w i ą c e g o .
1 3
Amerocentryczne
podejście j e s t w p r a w d z i e b a r d z i e j u s p r a w i e d l i w i o n e
u b a d a c z y a m e r y k a ń s k i c h , j e d n a k w sposób o c z y w i s t y o g r a n i c z a o n o u ż y
teczność f o r m u ł o w a n y c h
przez n i c h wniosków. D o t y c z y
d a r o w e g o osiągnięcia f o r m a l n e j
składnikowej) —
t o także s z t a n
analizy pokrewieństwa (według
metody
p r a c y Lounsbury'ego, który wychodząc z p e w n y c h za
łożeń a k s j o m a t y c z n y c h d e d u k c y j n i e s f o r m u ł o w a ł m o d e l r o z k ł a d u
n ó w pokrewieństwa w
termi
systemach Crow-Omaha.
O d n o s i się o n w s z a k ż e
d o t e j i c h części j e d y n i e , k t ó r a w s p ó ł w y s t ę p u j e
z typem bifurkacyjno-
łącznym. L o u n s u b r y w
tych
s a m y c h k a t e g o r i a c h próbuje wyjaśnić
od
m i e n n y , b i f u r k a c y j n o - b o c z n y p r z y k ł a d I n d i a n F o x traktując g o j a k o w y
j ą t e k . J e d y n ą znaną n a m p r ó b ą w y j ś c i a p o z a a m e r o c e n t r y c z n ą k o n w e n
u
cję interpretacyjną p r z e z uwzględnienie o d m i e n n e g o materiału a z j a t y c k i e
go przedstawił R o m n e y
odrębnego miejsca
1 5
proponując w y d z i e l e n i e w ś r ó d s y s t e m ó w O m a h a
d l a rozwiązań n i e z g o d n y c h
z w a r i a n t e m indiańskim.
D o t y c z y ł y o n e w s z a k ż e i n n y c h c e c h n i ż pełna b i f u r k a c y j n o ś ć t e r m i n o l o g i i .
Oparcie
n a m a t e r i a l e amerykańskim
obciążyło także wczesne
próby
i n t e r p r e t a c j i systemów C r o w - O m a h a , które polegały n a w y w o d z e n i u i c h
ze s z c z e g ó l n y c h , m a r g i n a l n y c h f o r m d o b o r u m a ł ż e ń s k i e g o . Z n a c z n e
wodzenie
stemów
po
z d o b y ł a h i p o t e z a upatrująca p r z y c z y n ę w y k s z t a ł c e n i a t y c h s y
w
jakoby
zalecanym
wtórnie
małżeństwie
z córką b r a t a
żony
( d l a O m a h a ) l u b z żoną b r a t a m a t k i ( d l a C r o w ) . S f o r m u ł o w a ł j ą j e s z c z e
w
1897 r . K o h l e r , p o t e m podjął R i v e r s i następnie p o d t r z y m a l i w 1916 r .
Gifford
i w
1917 r . B . S e l i g m a n ( p r z y t a c z a m z a R a d c l i f f e - B r o w n e m
P ó ź n i e j b r o n i ł j e j jeszcze A g i n s k y
—
zdyskredytowany
różnych
12
ich
17
. Przebrzmiały i —
pomysł powracał jeszcze m a r g i n e s o w o
a n a l i z materiału f a k t o g r a f i c z n e g o ,
Wprawdzie
1 8
Aberle
środkowoazjatyckie
wydawałoby
pisał
o Kałmukach
pochodzenie
i fakt,
w A z j i bliskie i m grupy ojrackie.
18
Olderogge,
14
Lounsbury,
1960, s. 27.
15
R o m n e y, 1965, s. 140-141.
1964, s. 364-365.
16
R a d c l i f f e - B r o w n ,
17
Aginsky,
1952, s. 55-56.
18
Np. F a r o n , 1961, s. 11 n.
1935, s. 450-451.
po kałmuckiej
oczywiste
migracji
).
się
okazji
o s t a t n i o zaś s p r ó b o w a ł
europejskich, jednak
że
przy
1 6
go
były
pozostały
�116
SŁAWOJ
SZYNKIEWICZ
o ż y w i ć n a n o w o L u c i c h (1969). H i p o t e z a t a k a m o ż l i w a j e s t ( w k a t e g o r i a c h
l o g i c z n y c h , n i e zaś m e t o d o l o g i c z n y c h )
bifurkacyjno-łącznych,
m a t k i ego
w których —
t y l k o w o d n i e s i e n i u d o systemów
jeśli j e s t t o t y p O m a h a —
krewne
noszą w s p ó l n y z nią t e r m i n , c z y l i m o g ą b y ć t r a k t o w a n e j a k o
„ m a t k a " . P o d o b n e r ó w n a n i e z a c h o d z i p r z y C r o w d l a o j c a i j e g o męskich
k r e w n y c h . W p i e r w s z y m w y p a d k u CóBrMa n a z y w a n a jest „matką",
rze
k o m o d l a t e g o , że m o ż e stać się żoną o j c a . W d r u g i m , n a z y w a się „ o j c e m "
siostrzeńca
swego
rzeczywistego
ojca
antycypując
s w e j m a t k i z t y m siostrzeńcem. R o z u m o w a n i e
niejako
małżeństwo
t e g o t y p u zostało słusznie
o d r z u c o n e n a p o d s t a w i e założenia, ż e d r u g o r z ę d n e , t e o r e t y c z n i e
lecz n i e k o n i e c z n i e
(jakkolwiek niekiedy)
zdarzające
j e s t w s t a n i e kształtować k a t e g o r i i pokrewieństwa
1 9
możliwe,
się m a ł ż e ń s t w o n i e
. Radcliffe-Brown do
daje, że logicznie równie u p r a w n i o n e byłoby o d w r o t n e t w i e r d z e n i e
wy
wodzące formę małżeństwa o d f o r m y t e r m i n o l o g i c z n e j .
D o powyższej
a r g u m e n t a c j i m o ż n a dorzucić, ż e — j a k w y n i k a z d i a
g r a m u 1 — l i c z b a osób m o g ą c y c h a s p i r o w a ć d o s t a t u s u m a t k i ( l u b o j c a ,
p o p r z e t r a n s p o n o w a n i u d i a g r a m u n a s y s t e m C r o w ) j e s t większa niż p r z e
w i d u j e hipoteza tworzona najprawdopodobniej n a podstawie
fragmenta
r y c z n e g o m a t e r i a ł u . P o w o d u j e t o konieczność t a k i e g o j e j p r z e f o r m u ł o w a n i a , i ż z o s t a n i e o n a p o z b a w i o n a z n a c z e n i a . S p r o w a d z i się b o w i e m d o t e z y ,
iż „ w p o n o w n y m m a ł ż e ń s t w i e c z ł o w i e k p r a w d o p o d o b n i e p o ł ą c z y się z o s o
bą należącą d o g r u p y , z k t ó r e j w y w o d z i ł się j e g o p i e r w s z y
c z y l i s y t u a c j i często s p o t y k a n e j u l u d ó w o u n i l i n e a r n y m
małżonek",
pokrewieństwie
n i e z a l e ż n i e o d t y p u s t o s o w a n e j t e r m i n o l o g i i . K o n k u r e n c y j n ą hipotezą m o
g ł o b y b y ć m a ł ż e ń s t w o g r u p o w e , j e d n a k ż e n i e w y d a j e się p r a w d o p o d o b n e ,
b y p r z y d z i s i e j s z y m s t a n i e w i e d z y k t o k o l w i e k j e j bronił.
F a k t , iż t e r m i n y z b i o r o w e
obejmujące
kuzynów przeciwległych
włą
czają w t e r m i n o l o g i i t y p u C r o w - O m a h a n i e t y l k o p o t e n c j a l n y c h k a n d y
d a t ó w d o m a ł ż e ń s t w a ( g ł ó w n i e d z i ę k i t e m u , i ż przekraczają g r a n i c e p o k o
leń), s k i e r o w a ł p o s z u k i w a n i a w ł a ś c i w e j i n t e r p r e t a c j i t y p u n a i n n e d r o g i .
Tak
więc
Crow-Omaha
wysunięta
należy
została
tłumaczyć
hipoteza ,
2 0
że
identyfikacją
osobliwości t e r m i n o l o g i i
osobników
płci
linearnej
( t z n . przekazującej l i n i ę p o c h o d z e n i o w ą ) z r o d z i c e m l i n e a r n y m , o s o b n i k ó w
zaś płci n i e l i n e a r n e j z n i e l i n e a r n y m r o d z e ń s t w e m t e g o ż r o d z i c a .
Znaczy
to, że w s y s t e m a c h O m a h a mężczyzna n a z y w a D z S i O j t a k samo j a k j e g o
ojciec (czyli DzSi),
zaś k o b i e t a n a z y w a t ę samą r e l a c j ę j a k s i o s t r a o j c a
(czyli Dz). W systemach C r o w mężczyzna n a z y w a D z B r M a , t a k samo j a k
b r a t m a t k i ( c z y l i D z ) , k o b i e t a zaś j a k m a t k a ( c z y l i D z B r ) . I n t e r p r e t a c j a t a
n i e t y l k o ogranicza swoje zainteresowanie do wyłącznie jednego z p r z e
c i w l e g ł y c h k u z y n ó w , l e c z t a k ż e p r a w d z i w a j e s t w o b e c t e j j e d y n i e części
społeczeństw C r o w - O m a h a , które wprowadzają
" M u r d o c k ,
-Brown,
20
rozróżnienie t e r m i n o l o g i i
1949, s. 123-124, 177; Lévi-Strauss, 1949, s. 154;
1952, s. 59.
M o o r e, 1963, s. 307-308.
R a d c l i f f e -
�O I N T E R P R E T A C J I SYSTEMÓW
117
POKREWIEŃSTWA
w e d ł u g płci o s o b y m ó w i ą c e j . J e s t t o z a t e m k o l e j n a d e m o n s t r a c j a
amero-
c e n t r y z m u (chociaż r ó w n i e ż n a k o n t y n e n c i e a m e r y k a ń s k i m istnieją
m y C r o w - O m a h a n i e stosujące w s p o m n i a n e g o
powyżej
koncepcja
Moore'a
n i e j e s t w ł a ś c i w i e interpretacją
t y p u , a j e d y n i e uogólnieniem m a r g i n e s o w e j
Bardziej
syste
kryterium). Przedstawiona
cechy
genetyczną
strukturalnej.
u n i w e r s a l n y c h a r a k t e r mają wyjaśnienia
wiążące
omawiane
s y s t e m y z organizacją g r u p k r e w n i a c z y c h . J a k o p i e r w s z y z t a k i m
j e m i n t e r p r e t a c j i wystąpił L o w i e
2 1
twierdząc, że lekceważenie
rodza
generacji
w s y s t e m i e C r o w i O m a h a (jeszcze w ó w c z a s n i e w y d z i e l a n y c h w
odrębny
t y p ) t ł u m a c z y się e g z o g a m i ą
Z
unilinearnej
grupy
krewniaczej.
kolei
E g g a n (1937) zasugerował, ż e t e r m i n o l o g i a w y o d r ę b n i a zespoły l i n e a ż o w e
i w s k a z u j e n a i s t n i e n i e między n i m i więzi. Zaproponował też d l a systemów
Crow-Omaha
Przyjmując
minologię
nazwę
ten
„lineażowy
punkt
Crow-Omaha
typ
widzenia
w
rozwoju
terminologii
White
2 2
pokrewieństwa".
spróbował
ewolucyjnym
i
umieścić
uznał,
że
w i a się o n a w r a z z w y k s z t a ł c e n i e m się r o d ó w , jeśli t o w a r z y s z y
da u n i l i n e a r n e g o pochodzenia. M u r d o c k
mej
neoewolucjonistycznej
2 3
i m zasa
podjął myśl W h i t e ' a w t e j sa
k o n w e n c j i sugerując,
O m a h a są n a j w c z e ś n i e j s z y m i
ter
poja
że społeczeństwa
typu
społeczeństwami p a t r y l i n e a r n y m i i t y m sa
m y m mają dłuższą historię działania t e j z a s a d y p o c h o d z e n i o w e j
niż s p o
łeczeństwa p a t r y l i n e a r n e z i n n y m i s y s t e m a m i t e r m i n o l o g i c z n y m i . N a t e j
p o d s t a w i e wyciągnął w n i o s e k , iż społeczeństwa t y p u O m a h a
procesie
dziejowym
pozostałe,
a w
utraciły
w
więcej i n s t y t u c j i związanych z patrylinearnością niż
t y m patrylokalne korporacyjne
grupy
krewniacze
lineaże, „ k l a n y " w t e r m i n o l o g i i M u r d o c k a o r a z w i e l k i e r o d z i n y ) .
(tzn.
Wniosek
t e n w p r a w d z i e p o t w i e r d z i ł n a p r ó b i e 28 s p o ł e c z e ń s t w t y p u O m a h a
2 4
, jed
n a k z o p u b l i k o w a n e j później większej próby w y n i k a , że t y l k o w y s t ę p o w a
n i e lineaży u j e m n i e k o r e l u j e z t y p e m O m a h a . Oprócz lineaży d o t y c z y
także r o d ó w . W
naszym
p r z e k o n a n i u f a k t t e n można wyjaśnić
w
to
inny
sposób, n i ż c z y n i t o M u r d o c k ; p r ó b ę t a k i e g o w y j a ś n i e n i a p r e z e n t u j e m y n a
dalszych stronach.
Konsekwentną interpretację wiążącą j e d n o z n a c z n i e
ganizacją l i n e a ż o w ą p r z e d s t a w i ł R a d c l i f f e - B r o w n
2 5
Crow-Omaha z or
. Występowanie
zbio
r o w y c h t e r m i n ó w w e w ł a s n y m l i n e a ż u ego t ł u m a c z y o n d z i a ł a n i e m z a s a
d y jedności g r u p y r o d z e ń s t w a , w lineażach zaś s p o w i n o w a c o n y c h
działa
n i e m z a s a d y jedności lineażu. T a o s t a t n i a p r z e w i d u j e , ż e c z ł o n k o w i e k o r
poracyjnej unilinearnej g r u p y pochodzeniowej
czy krewniaczej t r a k t o w a
n i są p r z e z o b s e r w a t o r a z z e w n ą t r z całościowo, m i m o ż e z i c h w ł a s n e g o
p u n k t u w i d z e n i a są z r ó ż n i c o w a n i . T a k w i ę c c z ł o n k o w i e g r u p y k r e w n i a -
21
Lowie,
1915, s. 238.
2 2
White,
1939, s. 569-570.
23
Murdock,
24
Tamże,
1949, s. 240-241.
25
R a d c l i f f e - B r o w n ,
s. 241.
1952, s. 53-57, 70-88.
�118
SŁAWOJ
SZYNKIEWICZ
czej r o d z i c a n i e l i n e a r n e g o a l b o m a ł ż o n k a znajdują się w o b e c ego w
nakowej
jed
r o l i k o r p o r a c y j n e j i o z n a c z a n i są j e d n a k o w y m t e r m i n e m , m i m o
że w f u n k c j o n o w a n i u s y s t e m u n a c o d z i e ń w y s t ę p o w a ć m o ż e z r ó ż n i c o w a
n i e ról, w z a j e m n y c h
p o s t a w i zobowiązań. (Według k o n c e p c j i f u n k c j o n a -
l i s t y c z n e j t e o s t a t n i e grałyby ważniejszą rolę w d e t e r m i n o w a n i u n a z e w
nictwa). Powyższe
założenie, iż
ten
sam
termin
oznacza
w
t y m s a m y m lineażu, n i e z a w s z e p r e c y z y j n i e
w
żadnym i n n y m systemie pokrewieństwa n i e sprawdza
członkostwo
sprawdza
się,
jednakże
się t a k d o b r z e ,
j a k w C r o w - O m a h a . N a l e ż y t u w s z a k ż e dodać, ż e zgodność t a w y s t ę p u j e
j e d y n i e w ó w c z a s , g d y zasadę jedności l i n e a ż u p r z y j m u j e m y
bez j e j e m p i r y c z n e g o
teoretycznie
weryfikowania, bowiem — jak wspomniano —
m i n o l o g i i C r o w - O m a h a n i e zawsze towarzyszą zorganizowane
grupy krewniacze,
programowego
przekonanie
sowany
ter
unilinearne
k t ó r y c h jedność p o w y ż s z a z a s a d a głosi. T o t e ż w o b e c
niemal
ahistoryzmu
Radcliffe-Browna
budzi
zdziwienie
a u t o r a , iż „ t y p t e r m i n o l o g i i O m a h a j e s t r a c j o n a l n y i
d o s y s t e m ó w społecznych, w k t ó r y c h w y s t ę p u j e "
ów racjonalizm i dostosowanie
n i e zaś o b s e r w o w a n i e .
2 e
są j e d y n i e d e d u k o w a l n e
, gdyż
dopa
często
d l a przeszłości,
N i e m n i e j w y p a d a w dużym — może n a w e t całko
w i t y m — s t o p n i u podzielić t a k w y r a ż o n ą o p i n i ę o w e g o a u t o r a , p o n i e w a ż
przyjmujemy
prawdziwość t e g o r o d z a j u w n i o s k o w a n i a , które
historyczną r e k o n s t r u k c j ę g r u p k r e w n i a c z y c h n a p o d s t a w i e
umożliwia
występowania
i n s t y t u c j i f u n k c j o n a l n i e z n i m i związanych. W r o l i j e d n e j z t a k i c h i n s t y
t u c j i i z a r a z e m przesłanek p o w y ż s z e g o s p o s o b u w n i o s k o w a n i a
występuje
także s y s t e m t e r m i n o l o g i c z n y pokrewieństwa.
Hipoteza
Radcliffe-Browna
unika
wszelkich
genetycznych
sugestii,
s t w i e r d z a j e d y n i e strukturalną, a w i ę c f o r m a l n ą o d p o w i e d n i o ś ć l i n e a ż o w e j
(lub
podobnej)
organizacji
społeczeństwa
oraz
terminologii typu
Crow-
O m a h a . N i e m n i e j , s t w a r z a o n a w y g o d n e narzędzie d l a t y c h w s z y s t k i c h ,
k t ó r z y poszukują społecznych u w a r u n k o w a ń t e r m i n o l o g i i . W
jest
ona
ogólniejsza
Crow-Omaha
z
od
zbliżonych
korporacyjnymi
do
grupami
niej
hipotez
t y m sensie
wiążących
krewniaczymi,
to j e d n a k d o d a t k o w y m i w a r u n k a m i , j a k n p . względne wyprzedzenie
nologiczne
i n n y c h systemów u n i l i n e a r n y c h (White,
typ
obwarowując
Murdock),
chro
czy
też
obowiązkowa p r a k t y k a małżeństwa z kuzynką przeciwległą (teza t a o m ó
w i o n a będzie n a d a l s z y m miejscu). J e d n y m z a t r a k c y j n i e j s z y c h
przykła
d ó w n i e m a l a u t o m a t y c z n e g o działania z a s a d y jedności l i n e a ż u j e s t s y t u a
c j a M a p u c z ó w z C h i l e , k t ó r z y j e s z c z e w początkach X X w . m i e l i t e r m i n o
l o g i ę t y p u i r o k e s k i e g o , l e c z w t y m w ł a ś n i e c z a s i e m i a ł y się u n i c h p o j a w i ć
w i e l k i e lineaże p a t r y l i n e a r n e i j u ż w
terminologię t y p u
Omaha
2 1
.
Gdyby
połowie X X
t e dane
w . zanotowano
potwierdziły
tam
się, b y ł b y
to
i s t o t n i e i d e a l n y w p r o s t przykład f u n k c j o n a l n e g o z g r a n i a elementów s t r u k
t u r y społecznej b e z o p ó ź n i e ń w c z a s i e i b e z działania d o d a t k o w y c h w a 26
T a m ż e, s. 85.
2 7
F а r o n, 1961, s. 15.
�O INTERPRETACJI
SYSTEMÓW
119
POKREWIEŃSTWA
runków, p r z y n a j m n i e j t y c h , które h i p o t e t y c z n i e w s k a z y w a n o j a k o i s t o t n e
p r z y t w o r z e n i u się s y s t e m ó w O m a h a .
O d n o t u j m y jeszcze f o r m a l n ą i n t e r p r e t a c j ę s y s t e m ó w C r o w - O m a h a , k t ó
r a — p o d o b n i e j a k s t r u k t u r a l n a — o d ż e g n u j e się o d s p e k u l a c j i g e n e t y c z
części f u n k c j o n a l n y c h . J e j z w o l e n n i c y
dopusz
czają m o ż l i w o ś ć , iż o m a w i a n e s y s t e m y t e r m i n o l o g i c z n e sprzyjają
n y c h , a także w znacznej
lineażo-
w e m u p r z e k a z o w i szeroko p o j m o w a n e g o statusu społecznego , lecz t w i e r
2 8
dzą, ż e h i p o t e z a R a d c l i f f e - B r o w n a n i e t ł u m a c z y w i e l u z a s t o s o w a ń t e r m i
n ó w i j e s t zbędna, g d y ż p r e c y z y j n i e j s z e
i wystarczające narzędzie s t a n o
w i f o r m a l n y o p i s , k t ó r y a u t o m a t y c z n i e o d t w a r z a całe n a z e w n i c t w o w s k u
t e k w y k r y c i a r e g u ł o r g a n i z u j ą c y c h d a n y s y s t e m t e r m i n o l o g i c z n y (z n i c h
najważniejsza
j e s t reguła r e d u k c j i ,
tzn. pomijania pewnych ogniw
średnich), dzięki k t ó r y m powstają t e r m i n y z b i o r o w e
2 9
po
. Jak wspominali
śmy n a i n n y m m i e j s c u , f o r m a l n y opis L o u n s b u r y ' e g o można
zastosować
j e d y n i e d o części s y s t e m ó w C r o w - O m a h a , a n a w e t w ó w c z a s m o ż e o n b y ć
traktowany
t y l k o j a k o swoista
g r a m a t y k a t e r m i n o l o g i i pokrewieństwa,
c z y l i z a l e d w i e j e d e n z aspektów s y s t e m u z n a k o w e g o .
Znaczne
p o w o d z e n i e uzyskała
ostatnio
koncepcja
wiążąca
systemy
C r o w - O m a h a z instytucją m a ł ż e ń s t w a k u z y n o w s k i e g o . N a l e ż y o n a j e d n a k
d o zupełnie i n n e j k a t e g o r i i i n t e r p r e t a c y j n e j , niż w s p o m n i a n a w y ż e j , o p a r
t a n a m a ł ż e ń s t w i e z córką b r a t a żony. O i l e t a m t a o p e r o w a ł a
pojęciem
małżeństwa n i e t y p o w e g o , t o o m a w i a n a k o n c e p c j a w p r o w a d z a j a k o zasad
niczą
przesłankę
zinstytucjonalizowaną
praktykę
zawierania
małżeństw
m i ę d z y g r u p a m i . C h a r a k t e r y s t y c z n e , ż e chociaż k o n c e p c j a t a b i e r z e
czątek m . i n . w l é v i - s t r a u s s o w s k i e j i d e i z o r g a n i z o w a n e j
skiej
30
mami
, s a m Lévi-Strauss n i e wykazał większego zainteresowania
Crow-Omaha.
Utrzymuje on nawet
3 1
,
po
w y m i a n y małżeń
że s y s t e m y
syste
t e n i e istnieją
w postaci, w jakiej je zdefiniowano, i ogranicza je d o k i l k u
przykładów
w y s t ę p u j ą c y c h w A m e r y c e . J e s t zresztą w t y m p o g l ą d z i e c a ł k o w i c i e o d o
s o b n i o n y . Zastrzeżenia Lévi-Straussa d o d e f i n i c j i t y p u C r o w - O m a h a biorą
się stąd, ż e c h c i a ł b y
on w
n i m widzieć
połączenie
zasad
ograniczonej
i u o g ó l n i o n e j w y m i a n y małżeńskiej ( t z n . o d b y w a j ą c e j się p o m i ę d z y
ma tylko grupami partnerskimi
mującym
więcej
takich
grup
3 2
albo w
).
dwo
cyklu j e d n o k i e r u n k o w y m obej
Tymczasem
najprawdopodobniej
nie
w s z y s t k i e społeczeństwa C r o w - O m a h a p o t w i e r d z a ł y założenie, stąd s e p a
r a t y s t y c z n e podejście
Lévi-Straussowi
do k w e s t i i k l a s y f i k a c j i . Jednakże
zabrakło cierpliwości
wydaje
do przeprowadzenia
się,
że
analizy n i e -
2 8
Lounsbury,
2 9
Tamże,
1964, s. 383.
3 0
P r z e z wymianę małżeńską należy rozumieć stały związek d w u grup w
s. 354.
pro
cesie d o b o r u partnerów do małżeństwa, niezależnie od tego, c z y j e s t on o b u - c z y
też j e d n o s t r o n n y , to z n a c z y b e z względu n a k i e r u n e k przepływu
3 1
Lévi-Strauss,
1970, s. 126-127.
3 2
Por. L é v i - S t r a u s s ,
1966, s. 18-20; 1970, s. 127.
kobiet.
�120
SŁAWOJ
amerykańskich
systemów
potwierdziłaby
jego
Crow-Omaha,
hipotezę.
ogólnie, iż o m a w i a n e
SZYNKIEWICZ
systemy
W
która
każdym
przypuszczalnie
bądź
charakteryzują
razie
Fox
jednak
stwierdza
3 3
się r o z w i ą z a n i a m i
n i m i p o m i ę d z y e l e m e n t a r n ą i złożoną w y m i a n ą m a ł ż e ń s k ą (co
pośred
odpowiada
lévi-straussowskiemu rozróżnieniu między w y m i a n ą zamkniętą i otwartą,
c z y l i p o uwzględnieniu egzogamii całkowicie swobodną).
Założenia Lévi-Straussa p o t w i e r d z a w
cząca p o w s t a n i a s y s t e m ó w C r o w - O m a h a
ne'ów oraz E y d e i Postala. L a n e ' o w i e
zawierania
małżeństw wpływają
znacznej
części h i p o t e z a
doty
w y ł a n i a j ą c a się z p u b l i k a c j i L a w y c h o d z ą c z założenia, ż e z a s a d y
3 4
na odpowiednie
formowanie
się
krew
n y c h w g r u p y k r e w n i a c z e , sugerują, iż m a t r y l a t e r a l n e m a ł ż e ń s t w o k u z y
n ó w przeciwległych ( t z n . z CóBrMa) t w o r z y uszeregowanie k r e w n y c h n i e
z b ę d n e d l a r o z w o j u s y s t e m ó w C r o w w społeczeństwach m a t r y l i n e a r n y c h
i O m a h a w p a t r y l i n e a r n y c h . Operując przykładem t y p u O m a h a można t o
w y j a ś n i ć następująco. O b o w i ą z u j e m a ł ż e ń s t w o m ę ż c z y z n y
matki. W tej sytuacji przodkowie
mieli
za ż o n y k o b i e t y l i n e a r n i e s p o k r e w n i o n e ,
nym
stosunku stryjenka-bratanica. T y m samym
pochodzeniowej
pozostające
we
mężczyźni
członkowie kwalifikują
będą
wzajem
jednej
biorą ż o n y należące d o i n n e j — s t a l e t e j s a m e j
Ponieważ t a ostatnia niezmiennie towarzyszy
jej
z córką b r a t a
egro, o n s a m i j e g o p o t o m k o w i e
jako partner w
linii
—
linii.
wymianie,
się d o określania w s p ó l n y m t e r m i n e m p r z e z
c z ł o n k ó w l i n i i biorącej k o b i e t y ( p o r . d i a g r a m l a ) . M a ł ż e ń s t w o z córką b r a
t a m a t k i zakłada, ż e g r u p a biorąca k o b i e t y n i e m o ż e r e w a n ż o w a ć się t y m
s a m y m , lecz oddaje
swoje kobiety innej, z n o w u ustalonej grupie
pocho
d z e n i o w e j . W t e n sposób p e w n a l i c z b a g r u p o b j ę t a j e s t c y k l i c z n ą w y m i a
ną małżeńską ( n a z y w a n ą też uogólnioną a l b o a s y m e t r y c z n ą ) .
tej
trzeciej
Członkowie
g r u p y są w i s t o c i e p o t o m k a m i k o b i e t u r o d z o n y c h w
grupie
a z a t e m dzięki t e j c h a r a k t e r y s t y c e k w a l i f i k u j ą się także d o określania
ego,
w s p ó l n y m t e r m i n e m z p u n k t u w i d z e n i a ego i l i n i i , d o której ego
należy
( p o r . d i a g r a m l b ) . Z a u w a ż m y , ż e w t y m r o z u m o w a n i u p r z y j m u j e się za
punkt
wyjścia
zasadę
jedności
lineażu
sformułowaną
przez
Radcliffe-
Browna.
Zatem
kompozycja
dzięki
jednostronnemu
małżeństwu k u z y n o w s k i e m u
k r e w n y c h umożliwiająca
Omaha. Kompozycja
wprowadzenie
powstaje
terminologii
Crow-
t a j e s t j e d n a k t y l k o w a r u n k i e m k o n i e c z n y m , n i e zaś"
w y s t a r c z a j ą c y m d l a t e j t e r m i n o l o g i i . N i e d z i w i w i ę c f a k t , ż e istnieją
spo
łeczeństwa z m a t r y l a t e r a l n y m małżeństwem k u z y n o w s k i m , lecz t e r m i n o
l o g i ą inną n i ż C r o w
l u b Omaha.
Niemniej
wytłumaczenia
wymaga
w y j a ś n i o n y p r z e z a u t o r ó w k o n c e p c j i f a k t , ż e n a 74 społeczeństwa
zentujące s y s t e m y
Crow
i O m a h a t y l k o 19 d o p u s z c z a
B r M a ( w g p r ó b y M u r d o c k a 1957). M o ż n a w p r a w d z i e
"Fox,
34
L a n e
1971, s. 226-227.
i Lane,
1959, s. 257-258.
nie
repre
małżeństwo z Có
założyć
niezależne
�O INTERPRETACJI
funkcjonowanie
i
przyjąć,
dując
że
z układem
jeśli
121
POKREWIEŃSTWA
t e r m i n o l o g i i pokrewieństwa
oraz
instytucji
małżeństwa
ż e p r a k t y k i m a t r y m o n i a l n e z m i e n i a j ą się s z y b c i e j
konieczności
bardziej
SYSTEMÓW
nie
równoległej
t a ostatnia może
w
grup krewniaczych
przestaje
pokrewieństwa.
zmiany
kompozycji
dalszym
ciągu
Działałaby
praktyka
zatem
r z y s z ą c a całemu p r o c e s o w i
pozostawać
lub nieformalnych
obowiązywać
nadal
nie
w
zespołów
unilinearnego
zasada
powo
terminów.
jedności
Tym
zgodzie
krewnych,
wywodzenia
lineażu
o d m o m e n t u u s t a b i l i z o w a n i a się
towa
małżeństwa
k u z y n o w s k i e g o i k o n t y n u o w a n a p o j e g o zaniknięciu. P o z o s t a j e j e d n a k d o
wyjaśnienia
fakt trudny
do pogodzenia
z instytucją
małżeństwa
kuzy
n o w s k i e g o , a m i a n o w i c i e t o , iż z w y k l e w s y s t e m a c h O m a h a k r e w n i m a t k i
objęci
są e g z o g a m i ą
sięgającą
przynajmniej
kuzynów
drugiego
( 7 6 % w p r ó b i e M u r d o c k a 1957). Już w c z e ś n i e j
Murdock
w
korelacja
społeczeństwach
nologią
to
Omaha
bardzo
p a t r y l i n e a r n y c h występuje
oraz
m a k s y m a l n y m zasięgiem
istotna przeszkoda
Można w p r a w d z i e
utrudniająca
założyć, iż z a k a z
stopnia
zauważył,
3 5
między
zakazu kazirodztwa.
przyjęcie
hipotezy
Jest
Lane'ów.
e g z o g a m i c z n y p o j a w i ł się z
m o ż n a t e ż odrzucić t o p r z y p u s z c z e n i e ,
że
termi
czasem;
a t y m s a m y m całą h i p o t e z ę , i p o
zostać p r z y w y j a ś n i e n i u p r o p o n o w a n y m p r z e z zasadę jedności l i n e a ż o w e j ,
wówczas j e d n a k n i e będzie t o wyjaśnienie
Eyde
się
i Postal
zakazu
3 6
zasugerowali
koncepcję
e g z o g a m i c z n e g o opartą
k a z i r o d z t w a rozszerza
się w
pokrewieństwa, t o znaczy
genetyczne.
stopniowo
n a założeniu
kierunku wyznaczonym
poczynając
małżeństwa
Autorzy
przez
kuzynką
,
iż
mężczyzna
w
zakaz
terminologię
kolejno
przez wspólny
twierdzą, że s k o r o w w y n i k u
z przeciwległą
3 7
o d najbliższego k r e w n e g o
n a coraz dalsze s t o p n i e w r a m a c h w y z n a c z o n y c h
klasyfikacyjny.
wykształcającego
Murdocka
termin
matrylateralnego
systemie
Crow
żeni
się z kobietą określaną t e r m i n e m „ c ó r k a " , w s y s t e m i e zaś O m a h a z kobietą
określaną j a k o „ m a t k a " , t o o d m o m e n t u u t r w a l e n i a się t y c h
terminologicznych wkracza
zakaz
k a z i r o d z t w a początkowo
t y l k o w o b e c c z ł o n k ó w r o d z i n y , następnie w o b e c k o l e j n y c h l i n i i
w
grupie matki,
z
dalekimi krewnymi matki.
wniosek,
systemów
obowiązujący
bocznych
aż d o c a ł k o w i t e g o w y e l i m i n o w a n i a m o ż l i w o ś c i
Autorzy
iż m a t r y l a t e r a l n e m a ł ż e ń s t w o
formułują
atrakcyjnie
z przeciwległą
ożenku
brzmiący
kuzynką
tworzy
sytuację prowadzącą d o s a m o e l i m i n a c j i . M a o n wyjaśnić, dlaczego i n s t y
tucja t a ujemnie koreluje z występowaniem t y p u Crow-Omaha.
rozumowanie
m a jeden
słaby p u n k t , k t ó r y
naszym
zdaniem
Powyższe
całkowicie
p o d w a ż a j e g o w a r t o ś ć wyjaśniającą w o d n i e s i e n i u d o t y p u w o g ó l e . C i ą ż y
bowiem
na n i m wspomniany
już a m e r o c e n t r y z m .
Byłoby ono
logicznie
spójne, g d y b y w s z y s t k i e s y s t e m y C r o w - O m a h a m i a ł y t e r m i n o l o g i ę k l a s y
fikacyjną
przewidującą d l a CóBrMa t e r m i n „córka" ( C r o w ) l u b „ m a t k a "
35
Murdock,
3 6
E y d e
3 7
Murdock,
1949, s. 306-309.
iPostal,
1961, s. 756-757, 766.
1949, s. 287.
�122
SŁAWOJ
SZYNKIEWICZ
( O m a h a ) . T y m c z a s e m d o t y c z y t o , j a k w i e m y , j e d y n i e p o ł o w y ogólnej ilości
t y c h s y s t e m ó w . W o b e c d r u g i e j p o ł o w y , należącej d o t y p u b i f u r k a c y j n o b o c z n e g o , n i e d a się zastosować z a s a d y e k s t e n s y w n e g o z a k a z u k a z i r o d z t w a
rozumianego j a k wyżej.
N i e oznacza
t o j e d n a k , że k o n i e c z n e
j e s t o d r z u c e n i e dość p r z e k o n u
jącej t e z y o m a ł ż e ń s t w i e k u z y n o w s k i m t o w a r z y s z ą c y m p o c z ą t k o m
cjonowania
eliminacji
terminologii typu
drogą
rozszerzenia
Crow-Omaha,
zakazu
następnie
kazirodztwa,
aż
zaś
funk
ulegającym
d o objęcia
egzo-
gamią g r u p y k r e w n i a c z e j m a t k i . Zakaz k a z i r o d z t w a n i e m u s i być b o w i e m
traktowany
jako strukturalna
zasada
systemu C r o w czy Omaha,
wyni
kająca z j e g o c e c h w e w n ę t r z n y c h i m e c h a n i c z n i e p r o w a d z ą c a d o usunięcia
kolejnych
kuzynek
nium. Wydaje
z
zakresu
p o t e n c j a l n y c h k a n d y d a t e k do
czące w i e l u s p o ł e c z e ń s t w
z systemem
terminologicznym Omaha,
zakaz k a z i r o d z t w a był j e d y n i e c z y n n i k i e m i d e o l o g i c z n y m
wyłączenie
matrymo-
się, ż e m o g ą istnieć p r z y p a d k i (a b y ć m o ż e r e g u ł a ) d o t y
krewnych matki
kiedy
uzasadniającym
z d o b o r u małżeńskiego. C z y n n i k i e m
struk
t u r a l n y m n a t o m i a s t mogłaby być potrzeba poszerzenia zakresu kontaktów
i współdziałania własnej g r u p y k r e w n i a c z e j z l i c z n i e j s z y m zespołem r ó w
norzędnych g r u p . Potrzeba
t a k a m o g ł a p o j a w i a ć się w m i a r ę p r z e k s z t a ł
c a n i a się s p o ł e c z e ń s t w a o o r g a n i z a c j i o p a r t e j n a k r e w n i a c z e j
złożoną f o r m ę ,
zwłaszcza
zaś g d y z m a k r o s t r u k t u r y
w
bardziej
społecznej
poczęły
znikać d u ż e g r u p y k r e w n i a c z e t y p u r o d u , z a s t ę p o w a n e m n i e j s z y m i
pami
lineażowymi.
zacji
lineażowej
poszczególnych
W
przypadku istnienia t y l k o segmentarnej
potrzebę
lineaży
nych. Atomizacja
w
taką
mogła
zakresie
uzasadniać
działań
stopniowa
gospodarczych
gru
organi
izolacja
l u b politycz
o r g a n i z a c j i społeczeństwa sprawiała, że stały
związek
m a t r y m o n i a l n y łączący daną g r u p ę z d w o m a i n n y m i n i e z a p e w n i a ł w y
starczająco s z e r o k i e g o k o n t a k t u ze ś w i a t e m z e w n ę t r z n y m . N a l e ż a ł o t a k i e
związki
matki
zwielokrotnić,
oraz
lineaży
babki
egzogamia
egzystencji
czemu
służyło
po mieczu.
taka
Przy
stawała
objęcie
regułą
egzogamii
lineaży
k i l k u p o k o l e n i o w e j głębokości
się
środkiem
zapewnienia
tych
społecznej
d l a lineażu własnego. Małżeństwo mężczyzn j e d n e g o lineażu
s t a w a ł o się ł ą c z n i k i e m z co n a j m n i e j t r z e m a i n n y m i l i n e a ż a m i — g r u p a m i
pochodzeniowymi
(chociaż
żon ojca,
nieproporcjonalnie)
ego
oraz
biorąc
syna.
pod
Liczba
uwagę
t a mogła
kontrakty
wzrosnąć
małżeńskie
i n n y c h m ę ż c z y z n l i n e a ż u ego. P o d o b n i e m a ł ż e ń s t w o k o b i e t d a n e g o l i n e a ż u
oznaczało n a w i ą z a n i e w i ę z i
z odpowiednio
w i ę k s z ą liczbą i n n y c h
grup.
Wyłączanie k r e w n y c h m a t k i z g r o n a k a n d y d a t e k d o małżeństwa mogło
o d b y w a ć się s t o p n i o w o d r o g ą o b e j m o w a n i a i c h p o j ę c i e m k a z i r o d z t w a . T o
ostatnie funkcjonowało
szerszych
kontaktów.
j a k o zasada
ideologiczna
Odwzorowywała
sankcjonująca
ona stosunki
we
własnej
k r e w n i a c z e j ego, w s y s t e m a c h zaś t y p u b i f u r k a c y j n o - ł ą c z n e g o
potrzebę
grupie
dodatkowo
w y k o r z y s t y w a ł a zbieżności n o m e n k l a t u r y p o k r e w i e ń s t w a , j a k t o sugerują
E y d e i P o s t a l . Z c h w i l ą objęcia z a k a z e m m a ł ż e ń s t w a c a ł e g o l i n e a ż u m a t k i
�O I N T E R P R E T A C J I SYSTEMÓW
pojęcie
jego
kazirodztwa
działania
centryczny,
był
w
stawało
123
POKREWIEŃSTWA
się r ó w n o w a ż n e p o j ę c i u e g z o g a m i i .
bowiem
wyznaczony
przeciwieństwie
Zasięg
g r a n i c a m i lineażu, c z y l i
do zmiennego,
socjo-
egocentrycznego
zasięgu
k a z i r o d z t w a k a ż d o r a z o w o o r i e n t o w a n e g o n a osobę ego. W p r a w d z i e
grupa
b a b k i l u b m a t k i ego j e s t takąż ze w z g l ę d u n a ego w ł a ś n i e , a l e r ó w n i e ż
ze w z g l ę d u n a własną t r a d y c j ę
zakazem
matki.
w
genealogiczną. G r u p a b a b k i objęta
małżeństwa także d l a ojca
Grupa
matki
pozostawała
ego
ponieważ
ego,
—
przynajmniej
t a k i m s a m y m stosunku wobec generacji
ż o n y ego w o b e c o j c a i p r z y p u s z c z a l n i e
była
była t o g r u p a
jego
teoretycznie
dziadka (podobnie
jak grupa
j e g o b r a c i ) . Zasięg zakazów m a ł
żeńskich b y ł w i ę c w z a s a d z i e u s t a b i l i z o w a n y l u b b l i s k i s t a b i l i z a c j i w
spektywie
d w u sąsiednich p o k o l e ń , k t ó r a b y ł a p e r s p e k t y w ą
z p u n k t u w i d z e n i a żyjących
—
per
historyczną
członków w i e l k i e j r o d z i n y . M o ż e m y
zatem
m ó w i ć o w y k s z t a ł c e n i u się e g z o g a m i c z n e g o zespołu m a t r y l a t e r a l n e g o n a
d o d a t e k d o w ł a ś c i w e g o zespołu e g z o g a m i c z n e g o , j a k i m b y ł a g r u p a k r e w niacza
Powyższe
ego.
rozumowanie
dotyczy
oczywiście p a t r y l i n e a r n y c h
społeczeństw z s y s t e m e m O m a h a , może być j e d n a k rozciągnięte n a m a t r y l i n e a r n e społeczeństwa t y p u
k s z t a ł t o w a ł o się p o j ę c i e
Crow, w których według t e j samej
uzupełniającej
egzogamicznej
grupy
zasady
patrylate-
ralnej.
Istnienie podwójnej
wiek
jest
musimy
członkiem
uznać
za
organizacji egzogamicznej,
d w u odrębnych
przejaw
linearnie
zachwiania
w
której
czło
grup,
społecznego.
equilibrium
s y t u a c j a musiała ciążyć k u r o z w i ą z a n i u p r z y w r a c a j ą c e m u
nowagę. N a j p r o s t s z y m
każdy
egzogamicznych
Taka
utraconą
rów
r o z w i ą z a n i e m b y ł o b y połączenie o b u e g z o g a m i c z
n y c h z e s p o ł ó w dające p o c z ą t e k b i l a t e r a l i z a c j i p o k r e w i e ń s t w a . R o z w i ą z a n i e
t a k i e p r z y w r a c a zasadę, ż e c z ł o w i e k m u s i b y ć c z ł o n k i e m g r u p y
micznej
grupy
(w
społeczeństwie
matki
p a t r y l i n e a r n y m nie mógłby
czy babki) i t y m s a m y m
c z ł o w i e k a g r u p a . Jednocześnie o z n a c z a
legła u p o d s t a w
-Omaha,
formowania
mianowicie
uczestniczącej
odrębności
wymianie
jedna d l a danego
pokrewieństwa
drugiej
małżeńskiej
jedności l i n e a ż o w e j w e d ł u g R a d c l i f f e - B r o w n a ) .
- O m a h a pozostaje
to być
egzoga
członkiem
o n o k o n i e c działania z a s a d y ,
się s y s t e m ó w
uznania
partnersko w
musi
być
typu
grupy
która
Crow-
krewniaczej
z g r u p ą ego
(zasada
Terminologia t y p u
Crow-
w d a l s z y m ciągu, n i e p o t o j e d n a k , b y r ó ż n i c o w a ć n a
dających i b i o r ą c y c h ż o n y , l e c z b y j e d n o c z y ć w zespół k r e w n y c h o b j ę t y c h
zakazem
wyrażenia
zawierania
jedności
małżeństwa.
lineaży
swego r o z w o j u towarzyszą
w
Systemy
kategoriach
powołane
w
do
procesie
t e j jedności. W a r u n k i e m
takiego
o b r o t u rzeczy jest wszakże równoległa z m i a n a c h a r a k t e r u o w y c h
lineaży
(czy
w
też
rodów),
niweczeniu
Crow-Omaha
pokrewieństwa,
mianowicie
żadnym s t o p n i u generowana
i c h dezintegracja,
przez system
która
jednak
nie
jest
terminologiczny.
N i e m n i e j , m i e l i b y ś m y t u d o c z y n i e n i a z p e w n ą autonomią t e g o o s t a t
niego, który zachowuje
właściwe sobie cechy m i m o z m i a n
zachodzących
�124
w
SŁAWOJ
systemie pokrewieństwa. S t o p n i o w e r o z d r o b n i e n i e g r u p
wprowadza
wymiany
korekty w
małżeńskiej
pokrewieństwa
w
SZYNKIEWICZ
ramach
Wspomaga
systemie
i zasięg
krewniaczych
m a t r y m o n i a l n y m obejmującym
zakazów
egzogamicznych.
zasady
Terminologia
u t r z y m u j e się j e d n a k j a k o r e g u ł a organizująca s t o s u n k i
zmienionego
też
systemu
tworzenie
pokrewieństwa
i
matrymonialnego.
się e g z o g a m i c z n e g o zespołu
matrylateralnego,
dzięki k t ó r e m u p o w s t a j ą w a r u n k i d l a b i l a t e r a l i z a c j i p o k r e w i e ń s t w a i p e ł
n e g o r o z p a d u g r u p k r e w n i a c z y c h , j e ś l i t a k i e j e s z c z e się z a c h o w a ł y . D o
p i e r o r o z w n i ę t a bilateralność m o ż e s p o w o d o w a ć
nologicznego Omaha
w
wyniku
upadek systemu
termi
s p r z e c z n e g o k i e r u n k o w o działania o b u
tych instytucji.
Przedstawiona
h i p o t e z a t ł u m a c z y ł a b y s t o s u n k o w o w y s o k i udział
łeczeństw n i e mających lineaży l u b r o d ó w w g r u p i e C r o w - O m a h a ,
że t e n w ł a ś n i e
z
zasadami
koncepcję
t y p grupy krewniaczej
systemowymi
wydaje
Crow-Omaha,
Radcliffe-Browna.
z terminologią C r o w - O m a h a
jeśli
Spośród
73
się n a j l e p i e j
przyjmiemy
unilinearnych
spo
mimo
korelować
przekonującą
społeczeństw
( w g p r ó b y M u r d o c k a 1957) p o n a d 3 4 % n i e
w y k a z u j e w y s t ę p o w a n i a l i n e a ż y c z y r o d ó w , p o d c z a s g d y n a 175 u n i l i n e a r
n y c h społeczeństw z terminologią pozostałych t y p ó w
jedynie
1 2 % cha
r a k t e r y z u j e się i c h b r a k i e m . R ó ż n i c a j e s t w y s t a r c z a j ą c o duża, b y u p r a w
dopodobnić p r z y p u s z c z e n i e ,
że s y s t e m y C r o w - O m a h a
dobrze
dostosowują
się d o d e z i n t e g r a c j i g r u p k r e w n i a c z y c h o r a z d o n i e k r e w n i a c z e j
organizacji
społeczeństwa, w k o ń c o w y m zaś e t a p i e t e j d e z i n t e g r a c j i , działając w s p ó l
n i e z z a k a z a m i m a ł ż e ń s k i m i , w p r o s t t w o r z ą sytuację niesprzyjającą u t r z y
m y w a n i u się o d r ę b n y c h g r u p k r e w n i a c z y c h .
O w a s y t u a c j a u w i d o c z n i a się w y r a ź n i e n a e t a p i e t e g o , c o n a z w a l i ś m y
p o d w ó j n ą egzogamią, k t ó r e m u t o w a r z y s z y
f o r m a małżeństwa
przejściowa
p o m i ę d z y w y m i a n ą c y k l i c z n ą a otwartą. J e s t t o w i s t o c i e t a f o r m a , k t ó r ą
Lévi-Strauss przypisał s y s t e m o m
w
C r o w - O m a h a , lecz dostrzegł ją
części t y c h s y s t e m ó w . P r z e d s t a w i a
gram.
Część
„a"
diagramu zawiera
ją w
jedynie
u p r o s z c z e n i u poniższy
schemat
cyklicznej
wymiany
dia
mał
żeńskiej p r z y j e d n o s t r o n n y m m a ł ż e ń s t w i e k u z y n ó w p r z e c i w l e g ł y c h , c z y l i
sytuację
Część
wyjściową
dla typu
Crow-Omaha,
wymianę
według
w
hipotezy
Lane'ów.
rozwiniętych
systemach
czyli po wyłączeniu g r u p m a t r y l a t e r a l n y c h z d o b o r u mał
żeńskiego. Strzałki w s k a z u j ą
nowe
Crow-Omaha
,,b" diagramu przedstawia
k i e r u n e k przepływu
—
największe
grupy
grupowej
(tzn. r o d y
lub maksymalne
segmenty
t y c h g r u p występujące
(ilość s e g m e n t ó w
ograniczono
krewniacze
kobiet, k o l u m n y p i o
wyznaczające
zasięg
lineaże), prostokąty
egzogamii
reprezentują
j a k o zespoły p a r t n e r s k i e w
do t r z e c h t y l k o dlatego,
wymianie
że s t a n o w i o n a
m i n i m u m modelowe).
W
opisie
sytuacji przedstawionej
przez
diagram
wygodnie
służyć się l é v i - s t r a u s s o w s k i m p o j ę c i e m e n d o g a r n i i p r a w d z i w e j
jako
zakaz
zawierania
małżeństwa
poza
pewną
wspólnotą
jest
po
rozumianej
ludzką
bez
�O I N T E R P R E T A C J I SYSTEMÓW
125
POKREWIEŃSTWA
В
а)
2
3
w z g l ę d u n a t o , j a k i e z a k a z y m o g ą istnieć w e w n ą t r z n i e j . D i a g r a m
przed
s t a w i a w ł a ś n i e taką w s p ó l n o t ę e n d o g a m i c z n ą z p u n k t u w i d z e n i a g r u p y B .
Składa się o n a z t r z e c h r ó w n o r z ę d n y c h s t r u k t u r a l n i e g r u p
nierównorzędną,
gdyż jednokierunkową
wymianą,
rzędność n i e w p ł y w a w z a s a d z i e n a jakość w z a j e m n y c h
nota
składa się z d w u o d d z i e l n y c h
t w o r z ą zespół e n d o g a m i c z n y
sojuszy
powiązanych
chociaż t a n i e r ó w n o powiązań. Wspól
A - B i B-C. G r u p y
A
i
С
(z p u n k t u w i d z e n i a członka g r u p y B ) , zaś В
e g z o g a m i c z n y t e g o e n d o g a m i c z n o - e g z o g a m i c z n e g o układu. Całość s t a n o w i
wspólnotę, m i m o iż n p . s e g m e n t a l A n i e p r a k t y k u j e w y m i a n y z s e g m e n
t e m a 2 B , l e c z g r u p y A c z y В są t a k s i l n i e z i n t e g r o w a n e ,
t u s y t u a c j a pars
pro
toto
że
występuje
( c z y l i p r a k t y c z n i e m o ż e m y m ó w i ć , iż A p r a k t y
kuje wymianę z B).
O d m i e n n o ś ć części , , b " d i a g r a m u p o l e g a n a osłabieniu z a s a d y pars
chociaż n a d a l u t r z y m u j e się ( p r z y n a j m n i e j
toto,
dycja
wspólnoty trzech
dezintegrujących
przez pewien
się g r u p i w o l a
pro
czas)
jej
utrzymy
w a n i a . W y r a z e m t e j w o l i s t a j e się p o m n o ż e n i e p a r t n e r ó w w y m i a n y
żeńskiej,
dążenie
d o objęcia
tą w y m i a n ą
sukcesywnie
liczby segmentów g r u p y t y t u l a r n i e sojuszniczej,
oczekiwać i s t o t n i e sojuszniczej
postawy.
jak
tra
mał
największej
a b y można było o d n i e j
Wymiana
małżeńska j e s t
nadal
j e d n o k i e r u n k o w a , chociaż p r z e b i e g a pulsująco. N a d a l
trzy grupy
tworzą
wspólnotę
endogamii
„praw
dziwej"),
endogamiczno-egzogamiczną
zespołem e n d o g a m i c z n y m .
w
(czyli
zespół
z t y m j e d y n i e zastrzeżeniem, ż e g r u p y A i С n i e są j u ż w całości
W y o d r ę b n i a j ą się w n i c h s e g m e n t y n i e d o s t ę p n e
d o b o r z e m a ł ż e ń s k i m n a przeciąg d w u p r z y n a j m n i e j
pokoleń
(pochodzą
z n i c h m a t k i i b a b k i m ę ż c z y z n poszukujących p a r t n e r e k ) . P u l s u j ą c y
rakter wymiany
n i e oznacza, że biorą w
niej
g d y ż dobór jest d o w o l n y w r a m a c h p e w n e j
Różnica
formy
wymiany
małżeńskiej
udział k l a s y
liczby
etapów
cha
małżeńskie,
możliwości.
„a"
i
„b"
wydaje
się
�126
SŁAWOJ
mało istotna, skoro zachowano
SZYNKIEWICZ
nieprzerwany
cykl wymiany
obejmujący
z a m k n i ę t y krąg, k t ó r e g o w y c i n e k p r z e d s t a w i a d i a g r a m . R ó ż n i c a t a w y j
d z i e n a j a w d o p i e r o , g d y n a r u s z o n e zostaną p i o n o w e l i n i e k o l u m n s y m b o
lizujące
zintegrowane
grupy
krewniacze,
Brak przypisanych
a t y m samym
granice
wspólnoty.
spowoduje
automatycznie przerwanie
c y k l u i o t w a r t y ( u o g ó l n i o n y ) dobór
małżeński,
pozbawiony
r a m endogamii.
regulujących
wystąpić może również n a etapie
runku
przepływu
demonstruje,
kobiet.
lecz staje
się
k o b i e t z zupełnie i n n e j
czyzna
z grupy
ona w
diagram
Przerwanie
pełni
2b s y t u a c j i
możliwa
wskutek
z a t r a c a się o d c z u c i e
s t r o n y niż się j e d a j e .
b l B , mimo
wymiany
cyklu
, , b " przez odwrócenie ustalonego
Wprawdzie
s t a ł e g o p a r t n e r s t w a , dzięki c z e m u
n a stałe p a r t n e r ó w
endo-
gamicznej
że w z i ą ł
żonę
kie
takiej
nie
odejścia
od
przymusu brania
W s k u t e k tego n p . męż
z grupy
b l A , może
oddać
s w o j ą siostrę l u b córkę m ę ż c z y ź n i e n a l e ż ą c e m u d o g r u p y b 2 A l u b b n A
m i a s t d o którejś z g r u p С S y t u a c j a t a k a j e s t o c z y w i ś c i e b a r d z i e j
podobna wówczas, g d y symbole
jących
swą
jedność
grup
А , В i С odnoszą się n i e d o
krewniaczych,
g r u p pozostałych p o i c h rozpadzie.
lecz
do
zespołów
prawdo
utrzymu
mniejszych
F a k t , iż w n a s z y m p r z y k ł a d z i e
opero
w a l i ś m y w y r a ż e n i e m „mężczyzna z g r u p y N b i e r z e żonę..." m i a s t „grupa
N b i e r z e żony..." j e s t z n a m i e n n y d l a w a r u n k ó w d e z i n t e g r a c j i g r u p k r e w
niaczych, c z y l i s y t u a c j i w d i a g r a m i e 2b. N a t o m i a s t s y t u a c j a
reprezentowana
z grupy
A
małżeńska
i
w
w
2a, s p r o w a d z a
oddaje
swoje
kobiety
społeczeństwach
grupie
typu
C. W
Omaha
t y m sensie
stanowi
żony
wymiana
formę
m i ę d z y f o r m ą ograniczoną i uogólnioną, j a k t o f o r m u ł o w a ł
z t y m że w y m i a n a ograniczona
wcześniejsza,
się d o t e g o , że g r u p a В b i e r z e
pośrednią
Lévi-Strauss,
( w obie s t r o n y między d w o m a
grupami)
p o j a w i a się w s z c z ą t k o w e j p o s t a c i i t o b y n a j m n i e j n i e j a k o f o r m a
ściowa, l e c z
jako
r e z u l t a t zakłócenia
wymiany
uogólnionej.
wyj
Winniśmy
w i ę c w p r o w a d z i ć uściślenie, ż e s y s t e m t e r m i n o l o g i c z n y t y p u O m a h a o d
powiada
w zasadzie w y m i a n i e
uogólnionej i p r o w a d z i w m i a r ę
d o j e j c z ę ś c i o w e g o o g r a n i c z e n i a i o s t a t e c z n e g o przekształcenia w
rozwoju
wymianę
otwartą.
P r z e d s t a w i o n ą w y ż e j i n t e r p r e t a c j ę m o ż n a s p r o w a d z i ć d o następujących
punktów:
1. K o m p o z y c j a
z b i o r u k r e w n y c h sprzyjająca p o w s t a n i u s y s t e m ó w p o
krewieństwa t y p u C r o w - O m a h a
wania
cyklicznej
wymiany
wytwarza
małżeńskiej
się w
opartej
warunkach funkcjono
na
matrylateralnym
małżeństwie z kuzynką przeciwległą (czyli CóBrMa) l u b j e j
odpowiedni
k a m i dalszych l i n i i bocznych.
2. W
niacze
takim cyklu wymiennym
żonych z g r u p y
typu
uczestniczą u n i l i n e a r n e g r u p y
t y p u r o d u l u b lineażu występujące
otrzymującej
Crow-Omaha
operuje
w
zestawach
ż o n ę o r a z g r u p y dającej
dwoma
kategoriami
krew
parzystych
ją.
zło
Terminologia
semantycznymi
szącymi się c a ł o ś c i o w o d o c z ł o n k ó w każdej z t y c h g r u p z o s o b n a .
odno
Tego
�O I N T E R P R E T A C J I SYSTEMÓW
rodzaju kategoryzacja
daje w y r a z
127
POKREWIEŃSTWA
z a r ó w n o odrębności o b u g r u p , j a k t e ż
i c h u s t a b i l i z o w a n e m u b l i s k i e m u k o n t a k t o w i . Jednocześnie
gorie
wyznaczają
zakres
endogamii
ekstensywnie
k s y m a l n e g r u p y , których segmenty
3. M a ł ż e ń s t w o
menty
większej
kuzynowskie
grupy
szerokiej
te kate
całe m a
uczestniczą w w y m i a n i e p a r t n e r s k i e j .
zakłada,
krewniaczej
że wymianą
związane
są
( r o d u l u b zespołu l i n e a ż y ) .
p o r c j a m i ę d z y częścią a k t y w n ą w
ogranicza
obie
obejmującej
wymianie
sieci kontaktów
i całością o b c e j
zapewniającej
seg
Dyspro
grupy nie
przepływ
informacji,
w s p ó ł p r a c ę i b e z p i e c z e ń s t w o o b u s z e r o k o r o z u m i a n y c h g r u p , dopóki i n t e
grują
one swoje
segmenty
i n t e g r a c j i powstające
niku
ich
rozpadu
dużych
p a r t n e r s k i c h segmentów
grupowemu
zjawiskiem
silnie. Każde
z zewnętrznych p r z y c z y n
zapoczątkowania
kontaktów
wystarczająco
interesowi.
wyjątkowym,
grup
w
politycznych lub w
krewniaczych
wymianie
Dezintegracja
naruszenie
grup
zawęża
małżeńskiej
i
krewniaczych
wy
sieć
zagraża
nie
lecz n a t u r a l n y m r e z u l t a t e m procesu
dzenia społeczeństw p r o s t y c h d o o r g a n i z a c j i
tej
jest
przecho
złożonej.
4. I n t e r e s n a j m n i e j s z y c h g r u p k r e w n i a c z y c h w y s t ę p u j ą c y c h j a k o s t r o n y
w
partnerskiej wymianie
stworzonych
wszystkim
szerokiej
małżeńskiej
p r z e z sytuację
na
wymaga
dezintegracyjną.
rozszerzeniu
zakresu
adaptacji
do
warunków
Polegać o n a będzie
kontaktów
z
innymi
g r u p y p a r t n e r a , c o b ę d z i e r e a l i z o w a ć się m . i n . p r z e z
ich wymianą
wymiany
małżeńską,
partnerskiej w
stosowawczy
rozpoczyna
rozkładu o r g a n i z a c j i
a t y m samym
przez
odejście
ramach regularnego
cyklu.
się n a długo
stadium
krewniaczej.
u t r z y m u j ą c y m się equilibrium,
W
przed
od
przede
segmentami
objęcie
dwustronnej
T a k i proces
przy
zaawansowanego
i s t o c i e m o ż e o n p o j a w i ć się
przy
j e ś l i s p o ł e c z e ń s t w o składa się z s i e c i s e g -
m e n t a r n y c h lineaży, a zwłaszcza z sieci lineaży h i e r a r c h i c z n y c h , c z y l i p r z y
n i e r ó w n o p r a w n o ś c i e l e m e n t ó w s k ł a d o w y c h s t r u k t u r y społecznej l u b p r z y
b r a k u równorzędności
5. N o w a
forma
ekonomicznej.
wymiany
małżeńskiej
funkcjonuje
w
warunkach
istniejącej o r g a n i z a c j i k r e w n i a c z e j i p o l e g a n a o t w a r c i u dostępu d l a c e l ó w
m a t r y m o n i a l n y c h do w s z y s t k i c h segmentów danego r o d u l u b m a k s y m a l
n e g o lineażu członkom każdego s e g m e n t u p a r t n e r s k i e j g r u p y . W t e n spo
sób
likwidacji
ulega
stałe
partnerstwo
przypisanych
p o ł ą c z o n y c h p a r a m i . (Jeśli p u n k t e m w y j ś c i o w y m
sobie
segmentów
są n i e p o d z i e l n e
grupy
k r e w n i a c z e , n p . r o d y bez wewnętrznych podziałów lineażowych, p a r t n e r
stwo w wymianie
hipoteza
dotyczy
o d n o s i się p o c z ą t k o w o d o t y c h g r u p w całości. N a s z a
t y c h g r u p , jeśli
rozdrobnieniu). Regularny
regularny,
pulsujący,
w
procesie
cykl wymienny
zachowuje
jednak
w
dezintegracji
przekształca
ulegną
się w
cykl
one
nie
zasadzie t e n s a m k i e r u n e k ,
chociaż z c z a s e m m o ż e o d n i e g o odejść.
6. W y k s z t a ł c e n i e n o w e j
rzenie
stwa,
zakazu kazirodztwa
a
praktycznie
formy
małżeństwa o d b y w a
na dotychczasowych
na wszystkich
krewnych
się p r z e z r o z s z e
kandydatów do małżeń
matki
oraz
matki
ojca.
�128
SŁAWOJ
Obie specyficzne
SZYNKIEWICZ
d l a C r o w - O m a h a kategorie pokrewieństwa {„grupa m a t
k i " o r a z „ g r u p a m ę ż ó w sióstr o j c a o r a z ego")
przestają oznaczać zespoły
otwierające
zostają
zakres
endogamii
części o g ó l n e g o układu
7. P o w y ż s z e
przesunięte
do
egzogamicznej
procesem
odbywającym
egzogamiczno-endogamicznego.
przesunięcie
się n a continuum
i
jest
od prostego
długotrwałym
zakazu k a z i r o d z t w a do pełnego
zintegro
w a n i a k r e w n y c h m a t k i z własną p a t r y l i n e a r n ą grupą e g z o g a m i c z n ą
(u
Crow
n a t o m i a s t z własną grupą matrylinearną
integrują
ego
się k r e w n i
o j c a ) . Z a n i m osiągnięta z o s t a n i e o w a pełna i n t e g r a c j a t r w a s t a n p o d w ó j n e j
organizacji
której
egzogamicznej,
mogły
powstać
ponieważ
systemy
k o n t y n u o w a n a jest
Crow
i Omaha,
zasada,
mianowicie
dzięki
unia
u n i l i n e a r n y c h g r u p , unilinearność zaś j e s t t r u d n a d o p o g o d z e n i a
dwu
z bilate-
ralizacją zespołu e g z o g a m i c z n e g o .
8. P o d w ó j n a
organizacja
egzogamiczną
kładzie
akcent
na stosunki
p o k r e w i e ń s t w a zachodzące w d w u w s t ę p n y c h p o k o l e n i a c h (ze w z g l ę d u n a
potrzebę u s t a l e n i a g r u p m a t k i
i babki), t y m s a m y m
skracając
genealogiczną również w e własnej g r u p i e p o c h o d z e n i o w e j
pamięć
do podobnych
w y m i a r ó w . ( M o ż n a u c i e c się d o o b r a z o w e g o p o r ó w n a n i a , iż p o d o b n i e j a k
zła m o n e t a w y p i e r a dobrą, t a k krótsza p a m i ę ć g e n e a l o g i c z n a
po stronie
n i e l i n e a r n e j — jeśli służy u s t a l a n i u z a k r e s u e g z o g a m i i — s k r a c a t r a d y c j ę
genealogiczną
we
własnej
linii
pochodzeniowej).
Sprzyja
to
traceniu
spoistości w e w n ę t r z n e j t a k i c h g r u p n a r z e c z w y o d r ę b n i e n i a z n i c h z e s p o
łów wielkorodzinnych jako podstawowych
funkcjonujących
korporacyj
n y c h g r u p k r e w n i a c z y c h . W t e j s y t u a c j i n i e istnieją j u ż ż a d n e p r z e s z k o d y
s t r u k t u r a l n e , b y podwójna organizacja
equlibrium
kowany
e g z o g a m i c z n ą znamionująca
społecznego, a z a t e m p r z e j ś c i o w a , przekształciła się w
brak
zunifi
zespół e g z o g a m i c z n y o p a r t y n a b i l a t e r a l n y m z e s p o l e k r e w n y c h
i s t n i e j ą c y m n i e z a l e ż n i e o d t r a d y c j i g r u p k r e w n i a c z y c h (lecz t y l k o t r a d y c j i ,
a n i e f a k t u w s t r u k t u r z e społecznej).
9. P o n i e w a ż p o d o b n y
więcej
równomiernie,
proces
zachodzi
ze w z g l ę d u n a b r a k z o r g a n i z o w a n y c h
Wymiana
przestaje
w
całym społeczeństwie
prowadzi o n do obumarcia w y m i a n y
być
mniej
małżeńskiej
g r u p k r e w n i a c z y c h l u b i c h słabość.
konkretnie adresowana
(nawet
w
najogólniej
s z y m , m a ł o p r e c y z y j n y m sensie), n i e istnieją w s k a z a n i a d o b o r u a n i g r u p a
endogamiczna,
a jedynie negatywny
zakaz małżeństwa w r a m a c h b i l a t e
r a l n e g o zespołu k r e w n y c h z a k r e ś l o n e g o t e r m i n o l o g i ą p o k r e w i e ń s t w a o d n o
szącą się d o l i n i i o j c o w s k i e j i m a c i e r z y s t e j . S a m a t e r m i n o l o g i a , n i e r e p r e
zentując j u ż w i ę c e j o d r ę b n y c h g r u p k r e w n i a c z y c h , z a t r a c a w k o n s e k w e n c j i
cechy właściwe s y s t e m o m
Crow-Omaha.
Interpretacja c y k l u rozwojowego systemów C r o w - O m a h a
nie operuje
pojęciem stadiów e w o l u c y j n y c h , daje j e d n a k dynamiczną propozycję i c h
przekształceń wynikających z i c h cech s t r u k t u r a l n y c h . P o t w i e r d z e n i e
lub
konkretna
dysponujemy
egzemplifikacja
wydają
się
niemożliwe,
ponieważ
jej
nie
d l a żadnego społeczeństwa t y p u C r o w l u b O m a h a d a n y m i
�O I N T E R P R E T A C J I SYSTEMÓW
historycznymi
wydają
się
odpowiedniej
jednak
głębokości
prawdopodobne,
129
POKREWIEŃSTWA
czasowej.
ponieważ
Pewne
przybliżenia
rozwiązania s t r u k t u r a l n e
i f o r m y s p o ł e c z n e s p o t y k a n e w t e j g r u p i e s p o ł e c z e ń s t w z g o d n e są z t e z a m i
naszej i n t e r p r e t a c j i .
BIBLIOGRAFIA
F . D . — 1953 The
Aberle
A g i n s k y
В.
W.
kinship
system
1935 Mechanics
—
of the Kalmuk
of kinship,
Mongols,
„American
Albuquerque.
Anthropologist",
vol.
37 n r 3.
E g g a n F . — 1937 The Cheyenne
ology
E y d e
of North
D . В.,
American
Postal
of unilateral
and Arapaho
tribes,
system,
1961 Avunculocality
P. M. —
cross-cousin
kinship
[w:] Social
anthrop
Chicago.
marriage
and incest:
and Crow-Omaha
the
development
kinship
systems,
„Ameri
in Mapuche
society,
„Journal
c a n A n t h r o p o l o g i s t " , v o l . 63 n r 4.
F a r o n L. C. —
1961 The Dacota-Omaha
continuum
of t h e R o y a l A n t h r o p o l o g i c a l I n s t i t u t e " v o l . 91.
F о X R . — 1971 Kinship
L a n e
R., L a n e
-Omaha
and marriage,
W. — 1972 Sistiema
K r i u k o w M .
1959 On
B. —
kinship
Londyn.
rodstwa
kitajcew,
Moskwa.
the development
terminologies,
of Dakota-Iroquois
„Southwestern
and
Crow-
J o u r n a l of A n t h r o p o l o g y " , v o l .
15 n r 3.
Lévi-Strauss
1966 The
future
Institute
1949 Les
С. —
of kinship
of Great
1970 Antropologia
Britain
la párente,
Paryż.
Anthropological
for 1965, L o n d y n .
account
Explorations
[w:]
de
of the Royal
Warszawa.
1964 A formal
F. —
terminologies,
élémentaires
[w:] Proceedings
and Ireland
strukturalna,
L o u n s b u r y
structures
studies,
of the Crow
in cultural
and Omaha
anthropology,
type
r e d . W.
kinship
H. Goode-
nough, N e w Y o r k .
Lowie
R . — 1915 Exogamy
and classificatory
systems
of relationship,
„American
A n t h r o p o l o g i s t " , v o l . 17 n r 2.
L o w i e R . — 1-917 Culture
L u c i c h
Australian
and ethnology,
1968 The
P. —
development
aboriginal
tribes
of
New York.
of
the
Omaha
kinship
Kimberley
terminologies
Division,
in
Western
three
Australia,
Canberra.
G . H . — 1959 Proto-Siouan
Matthews
kinship
terminology
„American
Anthrop
ologist", v o l . 61 n r 2.
Moore
1963 Oblique
S. F . —
-Omaha
Murdock
terminology,
and asymetrical
G . P . — 1949 Social
Olderogge
cross-cousin
marriage
and
Crow-
„American A n t h r o p o l o g i s t " , v o l . 65 n r 2.
D. A . —
structure,
New York.
1958 N i e k o t o r y j e
woprosy izuczenija sistiem rodstwa,
„So-
w i e t s k a j a e t n o g r a f i j a " , n r 1.
1960 Osnoum-yje
czerťy razwitija
R a d c l i f f e - B r o w n
and function
R o m n eу
in primitive
A. K . —
terminologies,
Spier
L. —
sistiem
rodstwa,
A . R . — 1952 The study
society,
1965 Kalmuk
„American
1925, The
etnografija"
systems,
n r 6.
Structure
[w:]
Glencoe.
Mongol
and the classification
Anthropologist",
distribution
„Sowietskaja
of kinship
of kinship
Special Publication
systems
of lineal
kinship
n r 5 cz. 2.
in North
America,
Wa
szyngton.
V r e e l a n d
White
H . H . -— 1954 Mongol
L . A. —
1939 A
problem
ologist", v o l . 41 n r 4.
9 — E t n o g r a f i a P o l s k a , t. X X I I , z. 1
community
in
kinship
and kinship
terminology,
structure,
New
„American
Haven.
Anthrop
�130
SŁAWOJ
SZYNKIEWICZ
Sławoj S z y n k i e w i c z
ON
T H E INTRPRETATION OF T H E CROW
OF
Crow
and
Omaha
KINSHIP
systems
are
AND
OMAHA SYSTEMS
TERMINOLOGY
closely
related
to
the
bifurcate
types
of
t e r m i n o l o g y ( L o w i e ' s t a x o n o m y ) since a l l of t h e m s e e m to be or h a v e been oriented
after
l i n e a l descent
rules. It
may
be
suggested
t h a t the
t h e l a t t e r , a l t h o u g h conditions for t h e i r e m e r g i n g
Yet
it h a s b e e n
pointed
t h a t the C r o w
and
former
outgrow
h a v e not b e e n p r e c i s e l y
Omaha
are
a
from
defined.
sophisticated variety
of the b i f u r c a t e . W h i l e s p e a k i n g i n t h e c o n t e x t of M u r d o c k ' s t a x o n o m y , the above
is t r u e w h e n d e s c r i p t i v e a n d I r o q u o i s t y p e s of t e r m i n o l o g y a r e t a k e n into account.
Some
anthropologists
dealing
with
the
Crow
and
Omaha
systems
this r e l a t i o n a n d c o n c e n t r a t e on its f r a g m e n t , t h a t is p r o x i m i t y of t h e
and
the
bifurcate-merging
since a majority
equally
type.
This
is
especially
of I n d i a n s y s t e m s p r o v e
numerous
cases
of
true
with
overlook
Crow/Omaha
American
writers
s u c h c o r r e l a t i o n . T h e y s e e m to
correspondence
with
the
neglect
bifurcate-collateral,
demon
s t r a t e d a m o n g others b y O m a h a s y s t e m s i n A s i a . Lévi-Strauss r e j e c t e d e v e n t h e i r
definition as the C r o w / O m a h a t y p e .
Amero-centric
imprint
approach
to
the
Crow
and
on a n a l y s i n g a n d i n t e r p r e t a t i o n of
Omaha
type
t h e type. T h e
produced
a
heavy
early explanations
be m e t also r e c e n t l y , eg. L u c i c h 1968) suggesting s e c o n d a r y m a r r i a g e w i t h
(to
McBrWi
or W i B r D a as condition for d e v e l o p m e n t of t h e C r o w a n d O m a h a s y s t e m s r e s p e c t i
v e l y , h a v e been possible only w h e n c o i n c i d e n c e of those s y s t e m s w i t h t h e b i f u r c a t e -collateral
type
the C r o w
and
was
neglected.
Omaha
of t h e s e t e r m i n o l o g i e s
bifurcate-collateral
Similarly, Lounsbury's
terminologies,
only, a n d
type. A g a i n ,
p e c u l i a r i t i e s is b a s e d
although
does
not w o r k
Moore's
(1964)
formal
analysis
i l l u m i n a t i n g , is t r u e for
(1963)
i n case of
explanation
correlation with
of
Crow
of
a section
and
the
Omaha
on c r i t e r i o n of s p e a k e r ' s s e x w h i c h does not a p p l y to m a n y
n o n - A m e r i c a n cases.
The
present
author
adheres
to
the
lineage
i n t e r p r e t a t i o n of
O m a h a t e r m i n o l o g y as p r e s e n t e d by R a d c l i f f e - B r o w n .
for
a genetic
explanation. While
the
Crow
and
A t t h e s a m e t i m e he seeks
a c c e p t i n g the t h e s i s on m a r r i a g e
with
MaBrDa
as c r e a t i n g f a v o u r a b l e
conditions for e v o l v e m e n t of C r o w a n d O m a h a
terminology
(the L a n e s
author
marriage
1959), t h e
a t t e m p t s to
explain
why
this
form
of
a c c e p t e d b y a m i n o r i t y of C r o w a n d O m a h a societies. T h e h y p o t h e s i s of
incest
(Eyda
and
Postal
1961) is
considered
unsatisfactory
is
extended
s i n c e it is b a s e d
on
A m e r o - c e n t r i c argument overlooking bifurcate-collateral terminology.
S t i l l , t h e e x t e n s i o n of
i n c e s t m a y be
regarded
as a u s e f u l
tool to
comment
on e x t e n s i o n of m a r r i a g e b a r f r o m the m o t h e r to h e r k i n s w o m e n . H o w e v e r ,
of t h e e x t e n s i o n is not i n t h e i d e n t i t y of t e r m s for
group i d e n t i t y a n d
m o t i v e for
of
a
is" of
an
making mother's
society a n d
ideological
rather than a
group u n m a n a g e a b l e
t h e need for
structural character. T h e
c a n be
its i n t e g r a t i o n . C l o s e d
found
in the structure
society composed
k i n s h i p groups p r e s e r v e s i n t e g r a t i o n w h i l e a p p l y i n g a r e g u l a r e x c h a n g e
between
whole
groups.
I n c r e a s i n g c o m p l e x i t y , loose
origin
these k i n t y p e s , b u t i n t h e i r
c l a n ties,
and
of
of
large
women
segmentation
of k i n s h i p groups c a l l for d i v e r s i t y i n m a r r i a g e a l l i a n c e s . T h e d i v e r s i t y is i n t r o d u c
ed by m e a n s of a b a n on m a r r y i n g m e m b e r s
marriages
c a n be
mother's
clan.
alliances
of
a
of m o t h e r ' s group, a l t h o u g h
contracted i n closely related
(Here
a
lineage
concept
of
alternate
lineages,
exchange
once
is
segments
being
m u l t i p l y its e x t e r n a l ties c o m p e n s a t i n g
for
initially
of
same
offered).
Thus
diversification
of society's g r o u p s t r u c t u r e .
The
group-oriented
Crow
and
Omaha
systems
allow
for
adjustements
to
�O I N T E R P R E T A C J I SYSTEMÓW
131
POKREWIEŃSTWA
composition of groups, i r r e s p e c t i v e l y of a l e v e l of r e m a i n i n g descent groups.
They
are
such
well
adapted
to s o c i a l
change
and in a
way
produce
incentives
for
a change. T h i s e x p l a i n s w h y t h e i n i t i a l r a n g e of s y s t e m ' s operation — c l a n s t r u c
ture and cross-cousin marriage
a p a r t i c u l a r stage
and
open
—
is their rare
of change, t h e r e a p p e a r s
marriage
alliances
in
calculations, but i n a m u c h wider
correlate. A t t h e s a m e
t i m e , on
p o s s i b i l i t y for c o - e x i s t e n c e of
Lévi-Strauss'
terminology,
fitting
well
closed
in his
g r o u p of societies t h a n h e h a s too c a u t i o u s l y
designated.
*
Translated
by
Sławoj
Szynkiewicz
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/2fd8bc6c0d50e6d0dd66ee50bbcdc278.pdf
ca7c0ade4c6365bdbd52a2ffbde0f86e
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Barbarzyńca
Contributor
An entity responsible for making contributions to the resource
Polskie Towarzystwo Ludoznawcze
Rights
Information about rights held in and over the resource
umowa licencyjna z Wydawcą
Language
A language of the resource
pol
Type
The nature or genre of the resource
czasopismo nieregularne
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5550
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PIA
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
2008
Subject
The topic of the resource
antropologia religii
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:5161
Title
A name given to the resource
Recenzja- Przemysław Owczarek "Karol Wojtyła- Jan Paweł II"/ Barbarzyńca 2008 nr 1 (11)
Description
An account of the resource
Barbarzyńca - pismo antropologiczne; s.76-77
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
Tabota, Marcin
Language
A language of the resource
pol
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Stowarzyszenie Antropologiczne „Archipelagi Kultury”
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
76
Karol Wojtyła-Jan
Paweł II..., Przemysław Owczarek
Świętość oczywista
Karol Wojtyła
-Jan Pawel II.
Podhalańska opowieść
o świętym
Przemysław Owczarek
Wydawnictwo Avalon,
Kraków 2006
Niedawno na ulicy Grodzkiej w Krakowie pewien młody mężczy
zna wręczył m i obrazek z Janem Pawłem I I . Podziękowałem i chciałem
ruszyć dalej, gdy padło pytanie: „Prowadzi pan samochód?". „Tak",
odparłem. „No to tu jest Św. Krzysztof, żeby się nic nie stało. A pan to
jeszcze student.?". „No, tak". „A to jeszcze Św. Józef z Kupertynu. A imię
to u pana jakieś popularniejsze.?". „Marcin". „Świetnie! Będzie. To co
łaska proszę, byle się, wie pan, zwróciło". Ta scenka jest interesująca,
pokazuje bowiem, w jaki sposób traktowany jest papież - jego świętości
i potrzeby posiadania jego wizerunku po prostu się nie uzasadnia, jest
to oczywiste. Tropem tego fenomenu podążył Przemysław Owczarek
w opublikowanej nakładem wydawnictwa Avalon książce Karol Woj
tyła -Jan Paweł II Podhalańska opowieść o świętym. Autor przemierza
Podhale w poszukiwaniu śladów papieskiego kultu zarówno w pamięci
górali, j ak i w przestrzeni publicznej.
Praca ta jest efektem badań terenowych prowadzonych przez auto
ra w latach 2000-2003, mających na celu odtworzenie zmityzowanego
życiorysu Jana Pawła I I . Przeprowadzenie ponad dwustu wywiadów
pozwoliło na bardzo głęboką interpretację zjawiska i dotarcie do wy
powiedzi jednoznacznie wskazujących na funkcjonowanie papieża
Polaka w oczach mieszkańców Podhala jako postaci ze wszech miar
niezwykłej. Obserwacje autor podzielił na dwie części. Pierwsza po
święcona jest analizie obrazów życiorysu Karola Wojtyły w świadomo
ści badanych, począwszy od narodzin i dzieciństwa, poprzez drogę do
kapłaństwa i na Stolicę Piotrowa, aż po zamach z 13 maja 1981 roku.
Druga dotyczy przestrzeni, a ściślej - miejsc, w których przestrzeń
zmienia swoją jakość i staje się hierofaniczna poprzez jej silne powią
zanie z osobą Jana Pawła I I . Każda z części poprzedzona jest osobnym
wstępem teoretycznym.
W relacjach badanych odnajduje Owczarek ślady mitu bohaterskie
go i poruszając się po dobrze przetartych ścieżkach interpretacyjnych,
analizuje postrzeganie kolejnych faktów z życia Karola Wojtyły jako
dowodów bycia „wybrańcem". Niemal każde istotne wydarzenie niesie
ze sobą treści umożliwiające wpisanie Jana Pawła I I w schemat boha
tera mitycznego. W dzieciństwie i młodości badani dostrzegają przede
wszystkim fakt „uszlachetniającego" i mającego zaprowadzić na właś-
BnABnHZYKO
1(111 P O D B
�recenzje recenzje recenzje
77
ciwą drogę cierpienia. Równie ważną rolę odgrywają znaki, na przykład
pochwycenie berła Matki Boskiej Ludźmierskiej. Przewijającym się
wciąż motywem jest czuwanie Opatrzności i Matki Bożej nad losami
Karola Wojtyły. Jej postać pełni w schemacie losów bohatera funkcję
nadnaturalnego Pomocnika, którego istotność podkreślają Campbell
i Greimas - na ich analizach autor w dużej mierze oparł swoją inter
pretację. Kolejnym w a ż n y m elementem uprawomocniającym wnioski
Przemysława Owczarka jest postrzeganie Jana Pawła I I jako herosa
zmagającego się z Przeciwnikiem. Rywalem tym staje się komunistycz
ny rząd traktowany w tym kontekście przez mieszkańców Podhala jako
wcielenie Antychrysta. Te i wiele innych obserwacji pozwalają autorowi
wykazać, że subiektywizacja życia papieża odbywa się według od dawna
znanych etnologii schematów lokowania bohatera pomiędzy światem
ludzkim i boskim, pomiędzy historią a mitem.
Część dotycząca przestrzeni jest uzupełnieniem i konsekwentnie
wynika z wcześniejszych rozdziałów pracy. Skoro Jan Paweł I I jest
wpisywany w paradygmat bohatera mitycznego, dla którego w tym
konkretnym przypadku pierwowzorem staje się Jezus Chrystus, to
w sposób naturalny miejsca, które papież odwiedzał, stają się uświęco
ne, a same jego wizerunki mogą być użyte do sakralizacji przestrzeni.
Poruszając się po tatrzańskich szlakach, bardzo często natykamy się na
ślady papieskiego kultu. Rozmaite kapliczki i graficzne przedstawienia
Jana Pawła II mogą śmiało wyznaczać topografię Podhala. Te fragmenty
książki są bogato ilustrowane, co pozwala unaocznić skalę i istotność
zjawiska. Za pomocą metody hermeneutycznej i narzędzi interpreta
cyjnych wypracowanych przez ujęcie strukturalno-semiotyczne autor
tłumaczy znaczenie miejsc, które tworzą dla mieszkańców „święty
obszar" Podhala. Szczególną rolę zajmują tu, rzecz jasna, miejsca sta
nowiące strefy mediacji między tym, co boskie, a tym, co ludzkie, jak
dom, świątynie czy granice.
Jak pisze sam autor, książka ta ma charakter studium rozumianego
za Jackiem Gutorowem jako „opracowanie naukowe niemające cha
rakteru wykończonej kompozycji, krytyczny szkic, esej, podejście do
dzieła, jedno z wielu, nieprzyznające sobie prawa do bycia absolutnym,
jedynym, niekwestionowanym" i tak właśnie należy ją postrzegać. Dla
tego też najsilniejszym, moim zdaniem, punktem tej publikacji jest fan
tastyczny materiał etnograficzny, który może być punktem wyjścia do
wielu prac dotyczących fenomenu Jana Pawła II. Serdecznie zachęcam
do lektury, a także do samodzielnego zmierzenia się ze zgromadzonym
przez badacza materiałem.
1
Marcin
1
1111) l\U
J. Gutorow, Na Aresach społeczeństwa.
BARBARZYŃCA
Sześć
esejów o dekpnstmkcji,
Taboła
Opole 2001, s. 75.
�Bieguni, Olga Tokarczuk
78
Prawdy rozproszone
Olga Tokarczuk
Wydawnictwo
Literackie,
Kraków 2007
Jednym z osiągnięć fizyki kwantowej jest wskazanie na niejednorod
ność czasoprzestrzeni. Wygląda na to, że wszechświat jest zbudowany
w sposób nieciągły i stanowi coś w rodzaju granulatu złożonego z czą
stek wielkości pozamikroskopowej, wśród których funkcjonują zasady
wywracające na nice naszą potoczną wiedzę o tym, jak działa świat: to,
co do siebie lgnie, tam się odpycha, co jest proste - tam biegnie po łuku.
U nas z pozoru wszystko wygląda normalnie, ale w niektórych bardzo
szczególnych sytuacjach, na przykład na orbicie, ci, którzy wiedzą,
na co patrzeć, zaczynają zauważać niepokojące drgnienia kwantowej
podszewki. Na zegarku brakuje setnych części sekundy - to efekt re
latywistyczny. W przestrzeni pojawiają się cząstki znikąd - fluktuacje
kwantowe. Rzeczywistość zaczyna uwierać obserwatora i j u ż nigdy nie
będzie taka sama.
Ta powieść jest jak kwantowa czasoprzestrzeń: złożona z granulek
- pojedynczych historii, notatek, luźnych myśli spojonych sworzniami
kilku dłuższych wątków. Z dystansu wygląda jednak równomiernie:
drobne elementy składają się na spójną, logiczną i domkniętą całość.
Tokarczuk należy do tych, których niepokoją brakujące sekundy i przy
padkowe mgnienia rzeczywistości. Pokazuje nam nieciągłe uniwersum fragmentów, które dzieje się równocześnie w czasie i przestrzeni,
wokół i wewnątrz nas. W jego centrum stoi człowiek, a raczej nie stoi,
a porusza się - bo Biegum to wielka literacka pieśń o napięciu pomię
dzy ruchem - we wszystkich możliwych odmianach, wymiarach i kie
runkach - a zrozumieniem oznaczającym sięganie po prawdy i małe,
i ostateczne.
Wyjdźmy od ciała. Jak Aronofsky w swoich filmach, ogarnięty ob
sesją mózgu i fizjologii, tak Tokarczuk wielokrotnie powraca do archi
tektury ludzkich kości, mięśni i narządów - oto początek niekończącej
się podróży, rytm ruchu po orbitach arterii. Śmierć wcale nie stanowi
tu kresu wędrówki: ciało jako preparat, jako figura na stole plastynatora
czy wypchany Murzyn w kolekcji kuriozów arystokraty, funkcjonować
może dalej, przechodząc w inne postacie materii, w nowe przestrzenie
znaczeń.
BnKBnRZUiO
1(111 P O D B
�recenzje recenzje recenzje
79
Dalej, jak Aronofsky, Tokarczuk zacieśnia poznawczą spiralę bieg
nącą od ciała do metafizyki, porusza się obsesyjnie wśród kawałków
prawdy, które wciąż wymykają się wyciągniętym opuszkom palców
Aronofsky wydaje się widzieć absolut umieszczony w punkcie central
nym, wokół którego człowiek krąży, skomasowany w jakimś jednym,
mistycznym - i ostatecznie niepoznawalnym - om, alefie, tetragramie;
natomiast Tokarczuk chwyta prawdę w stanie rozproszenia, poszukuje
wśród podpatrzonych zdarzeń, słów wymawianych w różnych języ
kach, myśli, które przyszły jej do głowy i okazały się warte zanotowania.
Wszyscy chyba bohaterowie książki pragną zrozumieć - świat, drugiego
człowieka, taką czy inną zagadkę materii, historii, własnej biografii,
związku partnera - ale każda prawda do której uda im się dotrzeć
będzie prawdą ściśle prywatną o ograniczonym zasięgu a w dodatku
krótkotrwałą. Próba rozumienia jest bowiem próbą unieruchomienia
- jak w łacińskim comprehendere, chwytać, zamykać w wyznaczonych
granicach - a rzeczywistość jest z założenia ruchoma i płynna, jej l i
nie podziału, a zarazem sensy i światy wartości, wyznaczamy my sami
- my, których także nie można pojąć inaczej niż w procesie zmierzania
skądś dokądś.
Rozumienie to także zamknięcie w słowach; dlatego wiele dzieje
się u Tokarczuk w strefie poza słowami. Bohaterowie kolejnych histo
rii nie dlatego potrafią odczuwać między sobą bliskość, że uzgodnili
swoje stanowiska i wyrazili je, lecz właśnie z tego powodu, że potrafią
dopasowywać się wzajemnie do siebie na zasadzie jakiejś fototropii,
ruchów pełzających. Tam gdzie zjawia się konieczność słów, obsesja
mówienia czy wyjaśniania, tam zanika możliwość kontaktu i pryska
marzenie o dotknięciu rzeczywistości. Relacje między postaciami to po
dróż sensów, negocjacja tożsamości, wzajemne kształtowanie, a czasem
nieoczekiwane i trudne odkrywanie przestrzeni martwej i komunikacji
wygasłej, od której nadszedł czas uciekać.
Zasadnicze pojęcia to dążenie ku czemuś i ucieczka od czegoś, ale
przede wszystkim ciągłe i nieustanne regulowanie własnego kompasu,
ustalanie punktu czasoprzestrzeni, w którym się znajdujemy, choć
by rzeczywistość za oknem była pozornie wciąż jednakowa. Nie ma
miejsc pogrążonych w bezruchu, a zanurzone w wiecznej i niezmien
nej szczęśliwości raje, jeśli istnieją, są poza naszym zasięgiem, jak pal
my na plakacie albo tajemnica liczb u Aronofsky'ego. To, co możemy
osiągnąć, to prowizoryczne i chwilowe porozumienie z rzeczami, które
nas otaczają, zabawkowymi prawdami zawartymi w hotelowych kos
metykach i lotniskowych pogawędkach w czasie podróży z punktu A
do punktu B.
Jedna z przywołanych przez autorkę postaci ma pomysł, by eg
zemplarze Biblii w hotelowych szufladach zastąpić aforystycznymi
mi)
enoa
BARBARZYŃCA
�80
książkami Ciorana, który znacznie skuteczniej opisuje współczesną
rzeczywistość, a przy tym także daje się czytać metodą na chybił trafił.
Do Biegunów można by odnieść tę samą propozycję - otwórz na losowo
wybranej stronie i wkrocz w drżącą tkaninę ruchomej czasoprzestrzeni,
którą Tokarczuk wie, jak obserwować. Może wówczas zauważysz, że na
zegarku zaczęło brakować tysięcznych części sekundy. Rzeczywistość
przejdzie w inny wymiar.
D a r i u s z
BARBARZYŃCA
Redakcja
Marcin Bartoszek (redaktor naczelny)
Michał Bator
Weronika Chodacz (fotoedytor)
Przemysław Ciura
Joanna Florczak
Artur Karwat
Michał Niemewski
Anna Nowak
Katarzyna Nowak
Marcin Taboła
Dariusz Żukowski
Wydawca
Stowarzyszenie „Archipelagi Kultury"
ul. Nad Sudołem 18/11
31-228 Kraków
oraz
Koło Naukowe Studentów Etnologii i Antropologii
Kulturowej UJ
przy współpracy z
Instytutem Etnologii i Antropologu Kulturowej
Uniwersytetu Jagiellońskiego
ul. Gołębia 9
31-007 Kraków
Ż u k o w s k i
Adres
redakcji
ul. Gołębia 9
31-007 Kraków
e-mail barbarzynca@iphils.uj.edu.pl
tel. (12) 663 15 32
tel./faks (12) 663 15 31
Recenzje
naukowe
Prof. dr hab. Piotr Kowalski
Projekt typograficzny i łamanie
Wydawnictwo „jak" Andrzej Choczewski
www.jak.krakow.pl
ul. Zacisze 7, 31-156 Kraków
Projekt
okładki
Dariusz Żukowski
Fotografia na I stronie okładki:
Weronika Chodacz.
Fotografie na I I i I I I stronie okładki:
Olga Drenda.
Druk
Zakład Graficzny „Colonel" s.c.
ul. Dąbrowskiego 16
30-532 Kraków
W sprawie prenumeraty prosimy o kontakt z redakcją.
Redakcja dziękuje za wsparcie finansowe
Instytutowi Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytetu Jagiellońskiego.
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/dcfc4cdf97d774feef4dabb4b50180f8.pdf
e74bc8823e0b90289864a9efc79071ab
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Książki
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4996
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PIA
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
2010
Subject
The topic of the resource
Zadrożyńska, Anna
globalizacja
lokalność
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:4633
Title
A name given to the resource
Kultura teraźniejszości w ujęciu globalnym i lokalnym / Antropolog wobec współczesności
Description
An account of the resource
Antropolog wobec współczesności pod red. Anny Malewskiej-Szałygin i Magdaleny Radkowskei-Walkowicz s.107-120
tom w darze Profesor Annie Zadrożyńskiej
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
Tarkowska, Elżbieta
Language
A language of the resource
pol
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej UW
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
W SIECI
��Elżbieta Tarkowska
Instytut Filozofii i Socjologii PAN
Kultura teraźniejszości
w ujęciu globalnym i lokalnym
Wprowadzenie: czas i kultura współczesna
Kategoria czasu - jak chcą niektórzy badacze: „jedna z najbardziej kontrowersyj
nych kategorii używanych tak w naukach przyrodniczych, jak i społecznych" (Castells 2007, s. 429) - stała się dziś podstawową kategorią interdyscyplinarnego d y
skursu dotyczącego społeczeństwa i kultury ich obecnej kondycji i współczesnych
przeobrażeń. Różne aspekty czasu i jego zmienne formy pełnią funkcje swoistego
pryzmatu, pozwalającego dojrzeć najistotniejsze cechy życia społecznego i kultury
O czasie piszą dziś wszyscy lawinowo rośnie liczba badaczy różnych specjalności
- socjologów, antropologów, znawców kultury literatury sztuki i innych dziedzin którzy ważnym elementem swoich analiz i koncepcji uczynili czas rozumiany jako
zjawisko społeczne i kulturowe lub, inaczej rzecz ujmując, temporalny wymiar życia
społecznego i kultury Wystarczy wspomnieć Norberta Eliasa, Niklasa Luhmanna,
Pierre'a Bourdieu, Zygmunta Baumana, Anthony'ego Giddensa, Umberta Eco,
Paula Virilio, Davida Harveya, Manuela Castellsa, Johna Urry'ego. Ich prace poka
zują, że w społeczeństwach współczesnych czas odgrywa rolę nieznaną wcześniej
w dziejach; opisuje się je jako poddane obsesji czasu (time-obsessed society) (Young,
Schuller 1988), jako imperium zegara (Aveni 2001). Mówi się o chronocentryzmie
(Elias 1992), despotyzmie czasu (Maclver), tyranii chwili (Eriksen 2003), kulturze
przyspieszenia (Bertman 1998); pisze się o współczesnym głodzie czasu (Robin¬
son, Godbey 1999). Można by mnożyć pomysłowe metafory i wyraziste charakte¬
rystyki próbujące oddać wyjątkową rolę czasu w kulturze współczesnej i wyjątkowy
status „teraz", chwili, teraźniejszości, pozwalający mówić o kulturze teraźniejszości.
Za t y m i wszystkimi określeniami kryją się charakterystyczne dla współczesności
zjawiska kompresji czasu i przestrzeni oraz konsekwencje tych zjawisk dla jednos¬
tek i zbiorowości; przemiany statusu teraźniejszości, przeszłości i przyszłości i wy¬
jątkowe miejsce w kulturze współczesnej teraźniejszości; sposoby doświadczania
czasu i wpływ na nie nowych technologii informacyjnych i komunikacyjnych, a tak
że kultury konsumpcyjnej; obsesje czasu, choroby cywilizacyjne związane z pośpie
chem, przyspieszeniem i nowymi napięciami w zakresie doświadczania czasu, nowe
107
�Elżbieta Tarkowska
zagrożenia i propozycje przeciwdziałania i m wpływ zmieniających się doświadczeń
i koncepcji czasu na życie społeczne i więzi międzyludzkie; zróżnicowania i podziały
społeczne, a także konflikty związane z czasem.
;
Tytułowe hasło kultury teraźniejszości wskazuje na problematykę uwzględniającą
różne strategie i mechanizmy detemporalizacji, czyli sprowadzania czasu do chwili, do
nieustannej zmiany i natychmiastowości. Można to nazwać za Manuelem Castellsem
formowaniem się czasu bezczasowego (timeless time) (Castells 2007, s. 432-433).
W niniejszym tekście przyjrzę się kulturze teraźniejszości jako zjawisku o zasięgu
globalnym, mającemu też lokalne wcielenia, mam na myśli specyficzną polską wer
sję kultury teraźniejszości. Będzie to zaledwie dotknięcie niektórych tylko aspek¬
tów rozleglej i wielowymiarowej problematyki i zasygnalizowanie niektórych tylko
fragmentów wielkiego, interdyscyplinarnego dyskursu. Swój udział ma w nim Anna
Zadrożyńska, która badała „czas niezwykły" i „czas codzienny" wówczas, gdy nie
było to tak powszechne i tak popularne, jak jest dzisiaj (Zadrożyńska 1985).
Fenomen rozszerzonej teraźniejszości i jego uwarunkowania
1
Jak pokazał Stephen Kern (1983), koniec X I X i początek X X w. (okres 1880-1914) był
szczególnie istotny, biorąc pod uwagę przemiany sposobów doświadczania i konceptualizacji czasu, ze względu na nagromadzenie w t y m okresie wielu zmian spo¬
łecznych i kulturowych, w t y m innowacji technicznych w zakresie komunikacji mię¬
dzyludzkiej, prowadzących d o głębokich przeobrażeń świata stworzonego przez
człowieka . W wytworzeniu nowych ram czasoprzestrzennych istotną rolę odegra
ły też procesy standaryzacji czasu w skali globalnej. Przyjęcie wspólnych miar czasu
(co formalnie dokonało się w 1913 r., a w życiu społecznym związane z t y m procesy
trwają nadal) przyczyniło się w zasadniczy sposób d o powstania sieci globalnej ko
munikacji, w sferze zarówno informacji, jak i transportu (Adam 1995). Globalizacja
czasu, w rezultacie rozwoju techniki i nowych technologii, wprowadzenia wielu no
wych wynalazków i innowacji technologicznych, stała się ważnym czynnikiem umożli¬
wiającym przestrzenną ekspansję w innych dziedzinach życia zbiorowego, czyli dal¬
sze procesy i kolejne fale globalizacji. Ujednolicanie i standaryzacja czasu, pierwotnie
ograniczone do kręgu kultury europejskiej i do sfery oddziaływania chrześcijaństwa,
wraz z rozwojem nowych środków komunikacji ogarnęły znacznie większe obszary
globu.
2
1
Tak tłumaczę t e r m i n the extended present H e l g i N o w o t n y (1994). W książce Phila Macnaghtena
i Johna U r r y ' e g o Alternatywne
przyrody. Nowe myślenie o przyrodzie i społeczeństwie (2005) został on prze
tłumaczony jako „przedłużona teraźniejszość". W i d o c z n e linearne odniesienie jest t u niepożądane.
Udaje się tego uniknąć, używając innego przestrzennego (czas w naszej k u l t u r z e konceptualizujemy
i wyobrażamy sobie przestrzennie) określenia, czyli stosowanej t u „rozszerzonej teraźniejszości".
2
Także analizy zebrane w t o m i e z b i o r o w y m Szybko i szybciej pokazują na w i e l u przykładach za
czerpniętych z X I X - w i e c z n e j k u l t u r y temporalne skutki wprowadzania innowacji komunikacyjnych
(por. Siwicka, Bieńczyk, N a w a r e c k i 1996).
108
�Kultura teraźniejszości w ujęciu globalnym i lokalnym
Ważnym procesem dotyczącym interesujących nas tu kwestii jest nie tylko glo
balizacja czasu (o której pisała Barbara Adam w książce Timewatch, 1995), rozumiana
jako wspólne, jednolite narzędzie koordynacji życia zbiorowego coraz większych
rzesz ludności i coraz większych części globu, ale także zmieniające się relacje mię
dzy przeszłością, teraźniejszością i przyszłością. Przemiany te często są interpre¬
towane jako niezamierzone i nieprzewidziane konsekwencje nowoczesnego stosunku
do czasu, charakteryzującego się znacznym przyspieszeniem, koncentracją na przy¬
szłości, planowaniem; prowadzą one do zjawisk przeciwstawnych, polegających na
rosnącej roli teraźniejszości, pochłaniającej także przeszłość i przyszłość. Feno
men ten, określony jako rozszerzona teraźniejszość (the extended present), opisany przez
Helgę N o w o t n y w znakomitej książce Time. The Modern and Postmodern Experience
(1994), jest niewątpliwie jednym z kluczowych, wielkich tematów interdyscyplinar
nej refleksji nad kulturą współczesną i jej charakterystycznymi cechami, znajdujący¬
mi wyraz w strukturach czasowych. Wystarczy przywołać przykłady zjawisk t e m poralnych, kryjących się p o d takimi określeniami jak: kompresja czasoprzestrzeni,
czyli, można powiedzieć, ściśnięcie czasu do teraźniejszości (Harvey 1989);
uwspółcześnianie czasu (contemporarisation), czyli włączanie przeszłości i przyszłości
do ciągle rozrastającej się teraźniejszości (Young 1988); czy powstawanie globalnej
teraźniejszości (Adam 1995). Badacze opisują procesy kształtowania się bliskości
(jedności) czasowej w skali globu (the time compact global society) (Fraser 1987), for
mowania się „czasoprzestrzeni wiecznego teraz i wszechobecnego »tutaj«" (Bau
man 1998), dominacji „teraz" i kultury teraźniejszości (the nowist culture) (Bertman
1998), a także „kultury absolutnej teraźniejszości" (Agnes Heller 1996); piszą o i m plozji czasu (Ritzer 2001) i o „opętaniu teraźniejszością i bliską przyszłością" (Eriksen 2003). Wyrazistym przejawem dominującej roli teraźniejszości jest specyficzny
rodzaj czasu, przez badaczy opisywany jako postlinearny złożony z krótkotrwałych,
wyrwanych z ciągu momentów, będący w istocie rzeczy „sukcesją epizodów bez kon
sekwencji" (Bauman 1998, s. 228), nazwany później przez Zygmunta Baumana cza¬
sem p u n k t o w y m (2006), a przez innych badaczy czasem momentalnym (Macnaghten, U r r y 2005), czasem sprowadzającym się d o chwili, „poszatkowanym w tak
drobne kawałki, że prawie nic już z niego nie zostało" (Eriksen 2003, s. 16), czasem
błyskawicznym (instant time) i wreszcie czasem bezczasowym (Castells 2007).
Opisywane zjawiska są efektem oddziaływania różnego rodzaju czynników, prze¬
de wszystkim rozwoju techniki, nowych technologii komunikacyjnych i informacyj¬
nych, zmieniających zasadniczo (choć często niezamierzenie, a nawet wbrew oczeki
waniom) środowisko temporalne człowieka, jego doświadczenie czasu i stosunek do
niego. Ponadto istotny wpływ ma tutaj rynek, konsumpcja i konsumpcyjny styl ży¬
cia. Sprawy te są dobrze znane i szczegółowo udokumentowane, przypomnę je t u
jedynie w zarysie.
N o w e technologie i nowe urządzenia techniczne, jak to pokazują liczne analizy,
prowadzą do wytworzenia specyficznej kultury przyspieszenia, hiperkultury w ter109
�Elżbieta Tarkowska
minologii Stephena Bertmana, polegającej na t y m , by robić coraz więcej w coraz
krótszym czasie. Człowiekowi towarzyszy dziś poczucie nieustannej presji czasu
i ciągłego jego deficytu, zarówno w pracy jak i w czasie wolnym i życiu prywatnym.
„Ludzie spieszą się w pracy - pisał A n t o n i Kępiński w Rytmie życia - dlatego nie
dbale ją wykonują,- spieszą się w używaniu życia, dlatego jego smaku nie odczuwają;
spieszą się w odpoczynku, dlatego nie mogą wypocząć" (Kępiński 1983, s. 134). Co¬
raz większe szybkości, właściwe urządzeniom technicznym, są narzucane znacznie
wolniej funkcjonującym organizmom ludzkim, rośnie rozbieżność między tempem
środowiska technicznego a szybkością fizjologiczną człowieka, jego możliwościami
i ograniczeniami w percepcji nowych bodźców. , W ostatnich kilkudziesięciu latach
- pisał przed laty autor Rytmu życia - człowiek przekroczył w niewiarygodny
sposób swą szybkość fizjologiczną [ . . . ] . Trudno na razie określić, jak odbija się na
ustroju ludzkim życie w środowisku o znacznie wyższych od jego własnych szyb¬
kościach" (Kępiński 1983, s. 134).
Późniejsze badania nad użytkownikami komputerów pokazują, że wprowadzana
przez te urządzenia częstotliwość, komputerowe przyspieszenie, zmienia nasz sto¬
sunek do otoczenia, wprowadza niecierpliwość i nowe wymagania czasowe. Jeremy
Rifkin w napisanej przed 20 laty książce Time Wars. The Primary Conflict in Human Hi¬
story (1987) przypuszczał, że skutki czasowości komputerowej, a zwłaszcza konflikt
między czasem biologicznym a czasem społecznym, coraz bardziej dostosowują¬
cym się do czasu komputerowego, może stać się jednym z centralnych problemów
(obszarem „wojny") w najbliższej przyszłości. N o w e media, nowe środki informacji
i komunikacji prowadzą do technostresu, jak to określa Bertman, powodują napię¬
cia i stresy związane z tempem i szybkością, a także z nadmiarem informacji. Pozy¬
tywnie wartościując zmianę, nowość, nieciągłość, fragmentaryzację, jako zwykłe,
oczywiste wymiary rzeczywistości, telefon, telewizja, komputer, Internet przyczy¬
niają się do dominacji teraźniejszości, chwili bieżącej, przyzwyczajają do nieciąg¬
łości i nietrwałości. N o w e technologie, często wprowadzane w celu ułatwienia życia
i oszczędzenia czasu, podnosząc standardy wykonywanych czynności lub tworząc
nowe potrzeby, stają się źródłem nowych, równie lub nawet bardziej czasochłon¬
nych zajęć, nowych stresów i napięć.
Skutki tych procesów są dalekosiężne i odbijają się na wszystkich sferach życia,
znajdują wyraz w wartościach, obyczajach, związkach i relacjach między ludźmi, na¬
znaczają je natychmiastowością i chwilowością. Przekształcają ideologię inwesto¬
wania w przyszłość (tak charakterystyczną dla społeczeństwa nowoczesnego nasta
wionego na rozwój i postęp) w praktykę krótkoterminowych gratyfikacji. Zmieniają
rodzinę - jej spójność naruszona zostaje przez kult szybkości i zmiany, który two¬
rzy wiele sił odśrodkowych o działaniu dezintegrującym. Zmieniają tożsamość, pro¬
wadzą do rezygnacji z czasochłonnych zajęć i obowiązków, zniechęcają d o takich
cnót jak cierpliwość, stopniowe kształtowanie charakteru czy powolne budowanie
więzi międzyludzkich. Zmieniają społeczeństwo i jego system wartości. Jak powia110
�Kultura teraźniejszości w ujęciu globalnym i lokalnym
da cytowany tu wcześniej Bertman, bliskość między ludźmi jest czasochłonna, nie
ma na nią miejsca w kulturze przyspieszenia.
Drugi zespół czynników współcześnie kształtujących oblicze czasu społecznego,
w t y m fenomen rozszerzonej teraźniejszości, to rynek, reklama, kultura konsump¬
cyjna. W konsumpcyjnej hierarchii wartości na plan pierwszy wysuwa się szybkość,
zmiana, przyspieszenie. Konsumpcja wymusza przewartościowanie trwania i przemi¬
jania, o czym wielokrotnie pisał Zygmunt Bauman. Trwałość, która przez większą
część dziejów ludzkości była wartością, została p o d wpływem konsumpcji wyparta
na rzecz przemijania. Podobnie odkładanie na później, gromadzenie, oszczędzanie,
które organizowało działania ludzi przez wieki i było podstawą „ducha kapitalizmu",
dziś zdezaktualizowało się jako sprzeczne z wymogiem szybkiego zużywania i po¬
zbywania się zużytych przedmiotów, by nabyć nowe, oraz z modelem życia na kre¬
dyt, zadłużania się.
Bezpośrednim efektem ekspansji kultury konsumpcyjnej jest zmiana istoty cza¬
su. Czas konsumpcji to czas teraźniejszości, chwili, nieustannej zmiany. „Spektaku¬
larna kariera »teraz«, wywołana rozwojem technologii »ściskania czasu«, wyraźnie
współbrzmi z logiką gospodarki nastawionej na konsumenta: konsument powinien
być zadowolony w jednej chwili" - pisał Zygmunt Bauman (2000, s. 97). „Teraz" w jego
ujęciu to kwintesencja konsumpcji i kultury konsumpcyjnej, konsumpcyjnego nasta¬
wienia do życia. Zmiana, nowość, szybkość, natychmiastowość, ulotność i nietrwałość są wpisane w konsumpcję niejako z istoty rzeczy; charakterystycznym rysem ta¬
kiego społeczeństwa jest nienasycenie, o którym pisał Daniel Bell (1994), i „syndrom
niecierpliwości" w ujęciu Zygmunta Baumana (2003, s. 95; 2004, s. 170). K o m p u l sywne, obsesyjne zmienianie to typowa dla konsumpcji strategia zużywania i two¬
rzenia odpadków, to jednocześnie sztuka zapominania tego, co zużyte, wyparte, za¬
stąpione przez nowe i nowsze. Zespół zjawisk temporalnych związanych z kon¬
sumpcją to według badaczy prototyp tego, co dzieje się w innych sferach życia;
zmienność, nietrwałość i ulotność odnoszą się do całego życia i kultury, do tożsa¬
mości jednostek, stosunków i więzi międzyludzkich, miłości, etyki, twórczości, pra¬
cy sztuki, stosunku do przyrody i t d . W y t w o r e m kultury teraźniejszości jest „czło
wiek synchroniczny" (kolejna koncepcja Stephena Bertmana), żyjący tylko w teraź¬
niejszości, pozbawiony związków z przeszłością i przyszłością, nieuwzględniający
ani doświadczeń przeszłości, ani przyszłych konsekwencji dzisiejszych działań, co
przekłada się na brak trwalszych więzi z innymi.
3
Badacze fenomenu dominującej teraźniejszości dostrzegają wiele jej negatyw¬
nych konsekwencji w różnych sferach życia i w związku z t y m wysuwają propozycje
działań naprawczych. Stephen Bertman (1998) proponuje, by poddać kontroli kul¬
turę przyspieszenia, odkryć, że to, co powolne, niekoniecznie jest złe, a to, co szyb-
3
Procesy te opisuje Z y g m u n t Bauman, którego niemal cała twórczość jest wielowątkową w y p o
wiedzią na temat czasu w k u l t u r z e i społeczeństwie (por. Tarkowska 2005).
111
�Elżbieta Tarkowska
kie, nie zawsze musi być dobre. „Slow is beautiful" - pisze. Wskazuje też na potrzebę
odbudowania związków teraźniejszości z przeszłością i przyszłością . Inni badacze
wysuwają podobne hasła: „Robić mniej, posiadać mniej i częściej mówić: nie" (Ro¬
binson, Godbey 1999, s. 314). Programy i pomysły naprawcze pojawiają się też w książ
ce Thomasa H . Eriksena Tyrania chwili (2003). Dostrzega on zgubne konsekwencje
pośpiechu i przyspieszenia w wielu aspektach życia człowieka współczesnego: w ży¬
ciu rodzinnym, pracy, polityce, konsumpcji, także w stylu myślenia (Eriksen 2003,
s. 7). To, co dzieje się obecnie, interpretuje - podobnie jak inni badacze - jako sferę
niezamierzonych konsekwencji rozwoju technologii informacyjnych i komunikacyj¬
nych i pokazuje ich paradoksalne skutki. Tak więc dążenie do większej elastyczności
w efekcie zmniejsza elastyczność, większe możliwości w y b o r u ograniczają wybór,
a wprowadzenie technik oszczędzających czas ostatecznie prowadzi do zmniejsza¬
nia się zasobów czasu (Eriksen 2003, s. 14, 202). Opis różnych negatywnych kon¬
sekwencji czasu sprowadzonego do chwili (degradacja życia rodzinnego, zjawisko
monogamii seryjnej, kult młodości, kryzys przekazywania wiedzy i t d . ) kończy po¬
stulatami w obronie czasu wolno płynącego i wskazaniem potrzeby odpowiednio
zorientowanej polityki społecznej. „Powolność potrzebuje ochrony. Potrzebuje wszel¬
kiego rodzaju pomocy państwa, przywilejów społecznych, systemów subsydiów
i k w o t " (Eriksen 2003, s. 222). Potrzebna jest też na poziomie jednostek „świadoma
kontrola nad własnymi zmianami rytmu upływu czasu" (Eriksen 2003, s. 225).
4
W a r t o tu wspomnieć o innych działaniach i inicjatywach na rzecz czasu wolno
płynącego, pojawiających się coraz liczniej, takich jak utworzony w 1999 r. Światowy
Instytut na Rzecz Spowolnienia (World Institute of Slowness), propagujący rewo¬
lucję w t y m zakresie, czy jak rozwijający się w ostatnich latach slow movement, obej¬
mujący coraz więcej dziedzin życia (Pańków 2009) . Manuel Castells opisuje Fun
dację Długiego Teraz (Long N o w Foundation), grupującą kalifornijskich naukow
ców, artystów, biznesmenów, zainteresowanych długoterminową perspektywą cza¬
su, przeciwstawiających się pojęciu czasu błyskawicznego (instant time). Jedną z ich
inicjatyw jest zbudowanie Zegara Długiego Teraz, który rejestrowałby czas przez
10 tysięcy lat - wydawałby sygnały dźwiękowe raz do roku, jeden raz na stulecie i je
den raz na tysiąclecie (Castells 2007, s. 464-465).
5
Można by podać więcej przykładów inicjatyw w obronie czasu wolno płynące¬
go, w obronie długiej perspektywy czasu, w obronie przeszłości i przyszłości, która
winna wzbogacić teraźniejszość. Niektórzy badacze dostrzegają już symptomy
zmiany, zwolnienia tempa i zmęczenia przyspieszeniem. Wydaje się jednak, że ra-
4
W a r t o dodać, że c h o ć cała książka Bertmana Hyperculture. TheHuman
Cost of Speed jest krytyką szy
bkości i t y r a n i i „teraz" z p u n k t u w i d z e n i a kosztów l u d z k i c h i społecznych, autor oddaje t e ż sprawied
liwość p o z y t y w n y m aspektom i konsekwencjom „siły teraźniejszości" (Bertman 1998, s. 191 i n . ) .
5
W Polsce badania na temat tego r u c h u p r o w a d z i Agata Gruszecka, d o k t o r a n t k a Szkoły N a u k
S p o ł e c z n y c h p r z y IFiS P A N .
112
�Kultura teraźniejszości w ujęciu globalnym i lokalnym
cję miał w y b i t n y socjolog czasu, Sebastian de Grazia, który uważał, że podobnie jak
długiego okresu, co najmniej 200 lat, potrzebowała nasza cywilizacja, by nabrać
przyspieszenia, tak i proces spowolnienia będzie długotrwały (de Grazia 1962, za:
Robinson, Godbey 1999, s. 314). Chyba że w sukurs działaniom i inicjatywom p o
dejmowanym na rzecz czasu wolno płynącego przyjdzie światowy kryzys ekonomicz
ny który radykalnie zmieni obecne zasady rządzące życiem społecznym i kulturą
i zmusi do głębokiego przewartościowania zmienności i trwania. Jak przypuszcza
Zygmunt Bauman, kryzys może wprowadzić rewolucyjne zmiany polegające na zer
waniu z kluczową dla społeczeństwa konsumpcyjnego zasadą „pozbywania się sta
rego, żeby nabyć coś nowego". „Moim zdaniem - mówi autor Płynnych czasów - no¬
wością, do której się trzeba będzie przyzwyczaić, będzie odkrycie na nowo wartości
trwania" (Bauman 2009). Byłaby to rzeczywiście rewolucyjna, niezwykle głęboka
zmiana.
W stronę perspektywy lokalnej
Zarówno rozwój techniki, innowacje technologiczne, nowe media, jak i sfera kon¬
sumpcji, rynku i reklamy to zespoły zjawisk o charakterze ogólnocywilizacyjnym,
działających w skali globalnej. Ale można dostrzec też działanie czynników lokal¬
nych, wzmacniających czy wspomagających, a być może też niekiedy utrudniają¬
cych kształtowanie się zjawisk składających się na fenomen rozszerzonej, dominu¬
jącej teraźniejszości. Tak np. Stephen Bertman, który w swojej koncepcji kultury te
raźniejszości i człowieka synchronicznego odwołał się do realiów społeczeństwa
amerykańskiego i dokładnie przeanalizował rolę zarówno nowych technologii ko¬
munikacyjnych i informacyjnych, jak i konsumpcyjnego stylu życia, dostrzegł jesz¬
cze jedno źródło amerykańskiej obsesji szybkości, fascynacji nowością i zmiennością.
Wiązał je z historią społeczeństwa amerykańskiego, ze specyficznym doświadcze
niem historycznym i społecznym Amerykanów, na które składa się m.in. dziedzictwo
migracji do Nowego Świata, a następnie doświadczenie i mit pogranicza, przybiera
jący ciągle nowe wcielenia (takie np. jak mit podboju kosmosu). Mobilność w prze¬
strzeni sprzyjała pozytywnemu wartościowaniu zmiany, ruchu, nowości i młodości,
a jednocześnie miała wpływ na krótką pamięć historyczną. „Jako Amerykanie - pisał
Bertman — zawsze byliśmy chronicznymi emigrantami w poszukiwaniu domu; za
siedlając nowe tereny byliśmy wygnańcami z czasu" (Bertman 1998, s. 30).
Również w wypadku społeczeństwa polskiego i charakterystycznego dla niego
czasu społecznego można wyodrębnić działanie czynników różnej natury o charak¬
terze zarówno globalnym (nowe technologie komunikacyjne i informacyjne, od¬
działywanie kultury konsumpcyjnej), jak i bez wątpienia lokalnym - chodzi o wpływ
specyficznego dziedzictwa i doświadczenia historycznego i społecznego. W efekcie
ukształtowało się to, co od wielu lat określam mianem orientacji prezentystycznej
Polaków (Tarkowska 1987, 1992) i co jest odpowiednikiem zarysowanej kultury te
raźniejszości. Jak starałam się pokazać w różnych miejscach (Tarkowska 1992, 1999,
113
�Elżbieta Tarkowska
2004), obecna postać czasu społecznego Polaków jest swoistą wypadkową czterech
grup kumulujących się uwarunkowań i doświadczeń, prowadzących w różny sposób
do koncentracji na teraźniejszości i do zredukowanej perspektywy przyszłości. Spra¬
wą odrębną, niedotyczącą zresztą tylko polskich realiów, jest towarzyszący wska¬
zanym procesom żywy emocjonalnie zabarwiony stosunek do przeszłości. O w e
uwarunkowania t o : po pierwsze, dziedzictwo 45 lat tzw. socjalizmu realnego, wpływ
specyficznych uwarunkowań systemowych na zachowania, mentalność, styl życia,
poczucie zależności i przymusu oraz braku wpływu na rzeczywistość, po drugie,
specyficzne dziedzictwo kulturowe, ze szczególnym uwzględnieniem pewnych ele¬
mentów tradycyjnej kultury chłopskiej, słabości lub nieobecności wartości miesz¬
czańskich, ludowej religijności i tzw. etyki katolickiej, po trzecie, oddziaływanie
okresu transformacji, okresu głębokich zmian charakteryzujących się wyjątkową
nieciągłością i niestabilnością, przyspieszeniem i nagromadzeniem zmian zacho¬
dzących właściwie we wszystkich sferach życia, doświadczenie „permanencji zmia¬
ny", po czwarte, globalne procesy o charakterze zmian cywilizacyjnych, prowadzące
do kompresji czasu, wpływ nowych technologii informacyjnych i komunikacyjnych
oraz rynku i konsumpcji, zwiększających i wzmacniających rolę teraźniejszości.
Przeprowadzone w końcu lat 80. i początkach 90. analizy, których fundamentem
była różnego rodzaju empiria, stały się podstawą twierdzenia o dominacji w Polsce
orientacji prezentystycznej, skoncentrowanej na „teraz", ze skróconą, zablokowaną
perspektywą przyszłości (Tarkowska 1987, 1992). Tego typu orientacje pojawiają
się w sytuacjach zależności i przymusu, politycznego, ekonomicznego czy innego,
zredukowana perspektywa przyszłości jest pochodną braku wpływu na teraźniej¬
szość. Poza t y m do podobnych skutków prowadzą sytuacje ograniczające lub
uniemożliwiające antycypację dalszego biegu wydarzeń, czyli okresy gwałtownych
zmian, naruszających ciągłość czasu i w ten sposób uniemożliwiających przewidy¬
wanie (Nelkin 1970). W powojennej historii Polski widoczne było oddziaływanie obu
grup czynników, choć w różnym nasileniu w poszczególnych okresach. Zależności
i przymusy natury politycznej charakteryzowały cały okres realnego socjalizmu, z ko
lei zmiana i niestabilność to trwałe ramy życia społecznego w tej części Europy w któ
rej dziejach współczesnych widać, jak to kiedyś określił Tadeusz Łepkowski, „coraz
więcej zmian, coraz mniej trwania" (1989).
W i e l u teoretyków i badaczy systemów komunistycznych wskazywało na nie¬
pewność i nieprzewidywalność warunków działania jako na charakterystyczny ele¬
ment gospodarki centralnie planowanej. „Źródłem niepewności był autorytarny cha
rakter systemu, stwarzający zarówno możliwości arbitralnych decyzji, jak i nagłych,
też arbitralnych zmian tych reguł" (Tarkowski 1994, s. 89). Zniechęcało to do pla¬
nowania lub wręcz je uniemożliwiało, unieważniając t y m samym przyszłość. Poka¬
zuje to wiele ówczesnych badań socjologicznych, m.in. przeprowadzone w 1969 r.
międzynarodowe badania porównawcze na temat wyobrażeń roku 2000. W ramach
tych badań Polskę zaliczono do grupy krajów o orientacji prezentystycznej, z w y 114
�Kultura teraźniejszości w ujęciu globalnym i lokalnym
raźną dominacją teraźniejszości i niedostatecznym zainteresowaniem przyszłością:
dla ponad połowy Polaków (i to młodych Polaków, gdyż respondentami byli ludzie
w wieku 15-40 lat) przyszłość nie była przedmiotem większego zainteresowania
(Siciński 1975, Ornauer i in. 1976). D o zbliżonych wniosków skłaniały inne badania
prowadzone w latach 60., 70. czy 80., pokazujące wysokie miejsce w hierarchii war¬
tości Polaków wartości określanych jako prywatno-stabilizacyjne. Elementy orien¬
tacji prezentystycznej można było znaleźć u przedstawicieli różnych grup i katego¬
rii społecznych: u ludzi starych i młodych, ubogich i dobrze sobie radzących, także
w wypowiedziach decydentów różnych szczebli, czyli ludzi, którzy realizowali za¬
planowane działania i przynajmniej teoretycznie powinni mieć poczucie wpływu na
rzeczywistość (por. Tarkowska 1992). Myślenie w kategoriach odległych celów wy¬
stępowało w grupach i ruchach alternatywnych, skoncentrowanych na wartościach
wymagających długiej perspektywy czasu, takich jak ekologia czy zdrowie (Tarko¬
wska 1991), także wśród opozycji politycznej.
Orientacji skoncentrowanej na teraźniejszości sprzyjały też inne czynniki, w t y m
specyficzne dziedzictwo kulturowe: tradycyjna kultura chłopska, słabość wartości
mieszczańskich, oddziaływanie religii katolickiej. Zarówno działanie tradycyjnej
kultury chłopskiej, jak i oddziaływanie systemu komunistycznego przebiegało w p o
d o b n y m kierunku, jak to pokazał w jednym z tekstów Zygmunt Bauman:
W a r u n k i , w j a k i c h stawia się c z o ł a i r o z w i ą z u j e ż y c i o w e p r o b l e m y w s p o ł e c z e ń s t w a c h
k o m u n i s t y c z n y c h , m o ż n a t r a k t o w a ć jako zgeneralizowaną w e r s j ę w a r u n k ó w , z j a k i m i
styka się p r z e d i n d u s t r i a l n y chłop. Jeśli jako d o m i n u j ą c ą c e c h ę życia p r z e d i n d u s t r i a l nego c h ł o p a w y r ó ż n i l i ś m y n i e p e w n o ś ć , p o z o s t a j e ona t e ż n a j d o n i o ś l e j s z ą c e c h ą spo¬
ł e c z e ń s t w a k o m u n i s t y c z n e g o , n a s t ę p u j ą c e g o p o s p o ł e c z e ń s t w i e c h ł o p s k i m . T y l e tylko,
ż e g ł ó w n e ź r ó d ł o n i e p e w n o ś c i p r z e m i e ś c i ł o się z n a t u r y d o s p o ł e c z e ń s t w a ( B a u m a n
1979, s. 185).
Mówiąc o dziedzictwie kulturowym, trzeba też wspomnieć o niedostatku i sła¬
bości w Polsce kultury mieszczańskiej i mieszczańskiego stylu życia, z takimi typo¬
wymi dla niego wartościami jak szacunek wobec czasu („czas to pieniądz"), oszczędza¬
nie z myślą o przyszłych korzyściach, długoterminowe planowanie. Nieobecność
wartości, od czasów Maxa Webera wiązanych z etyką protestancką, skłania do po¬
szukiwania wpływu katolicyzmu i związanych z nim wartości. Jak twierdzi autor kon¬
cepcji „etyki katolickiej", konstruktu analogicznego do etyki protestanckiej, wartości
z nią związane sprzyjają eksponowaniu teraźniejszości, a nie przyszłości (Dealy 1977).
Koncentracji na teraźniejszości sprzyjał także okres transformacji lat 90., odzna¬
czający się głębokimi zmianami w wielu sferach życia, co swego czasu nazwałam
permanencją zmiany. Doświadczenie zmienności, nietrwałości, tymczasowości ota¬
czającej rzeczywistości, typowe dla kultury współczesnej w skali globalnej i zasad¬
nicze dla fenomenu rozszerzonej teraźniejszości, w warunkach polskich znalazło
dodatkowe wzmocnienie.
115
�Elżbieta Tarkowska
Jeśli chodzi o zachodzące w skali globalnej procesy prowadzące do kultury ter¬
aźniejszości, takie jak nowe technologie komunikacyjne i informacyjne czy ekspan¬
sja konsumpcji i kultury konsumpcyjnej, ich oddziaływanie w społeczeństwie pol¬
skim jest widoczne, choć niewątpliwie mają mniejszy zasięg i nasilenie niż w spo¬
łeczeństwach zachodnich czy w społeczeństwie amerykańskim. Coraz liczniejsze
prace opisujące oddziaływanie nowych mediów i kultury popularnej wskazują na
obecność także w naszych warunkach kultury teraźniejszości.
Zróżnicowania i podziały związane z czasem
Przedstawiony obraz przemian czasu społecznego, zachodzących zarówno
w skali globalnej, w kontekście procesów ogólnocywilizacyjnych, jak i w wymiarze
lokalnym, ograniczonym do przypadku polskiego, jest ujęciem uproszczonym, uka¬
zującym tylko jedną stronę złożonych zjawisk. W świecie współczesnym nie wszys¬
cy cierpią na brak czasu, nie wszyscy żyją w pośpiechu, nie dla wszystkich głównym
środowiskiem temporalnym jest hiperkultura i rozszerzona teraźniejszość. W zróż¬
nicowanych i podzielonych społeczeństwach nierówności społeczne i ekonomiczne
są wzmacniane przez nierówności związane z czasem. W i e l u badaczy czasu zwraca
uwagę na to, że współczesne społeczeństwa żyją w dwu rytmach, przy czym żyjący
szybciej należą do kategorii uprzywilejowanych, a niepracujący i bezrobotni od¬
czuwają zatrzymanie czasu. „Kurczenie się przestrzeni niweluje wymiar czasu. Miesz
kańcy pierwszego świata pogrążeni są w ciągłej teraźniejszości, a ich życie jest cią
giem epizodów higienicznie oddzielonych od przeszłości i przyszłości. Ludzie ci są
stale zajęci i ciągle brakuje i m czasu" - pisał Zygmunt Bauman w Globalizacji. Ludzie
należący do drugiego świata „są przygnieceni bezużytecznym ciężarem nadmiaru
czasu, którego nie mają czym wypełnić. W ich czasie »nic się nigdy nie zdarza«
[ . . . ] . Mogą oni jedynie zabijać czas, tak jak on ich powoli zabija" (Bauman 2000, s. 105).
Socjologowie czasu, na przykład Helga N o w o t n y czy Gabriela Paolucci, a także ba
dacze innych specjalności piszą o nowej stratyfikacji związanej z czasem, wskazują
na nowy niemający jeszcze nazwy konflikt, wyrażający się w podziale na posiadaczy
pracy i bezrobotnych, na przepracowanych i niepracujących, na cierpiących na brak
czasu i odczuwających jego nadmiar. Podobny, może nie tyle konflikt, ile głęboki
podział społeczny określiłam terminem „nierównej dystrybucji czasu", odnosząc go
do zmieniającego się społeczeństwa polskiego pierwszej połowy lat 90. (Tarkowska
1997). W przeciwieństwie do uniformizującego i homogenizującego pod t y m wzglę¬
dem oddziaływania systemu realnego socjalizmu w wyniku reform rynkowych spo¬
łeczeństwo wyraźniej zróżnicowało się i spolaryzowało na żyjących w nowym, przy¬
spieszonym tempie, w nieustannym pośpiechu i odczuwających chroniczny deficyt
czasu oraz na tych, którzy z różnych powodów (brak pracy, niepełnosprawność,
choroba, starość) odczuwają nadmiar niezagospodarowanego czasu.
W okresie PRL ilość czasu wolnego była jednym ze wskaźników stopy życiowej
i pozycji społecznej: zasoby czasu do swobodnej dyspozycji były t y m większe, i m
116
�Kultura teraźniejszości w ujęciu globalnym i lokalnym
wyższe miejsce się zajmowało w hierarchii społecznej. Wyższemu poziomowi wy¬
kształcenia czy wyższym kategoriom dochodów towarzyszyły większe zasoby czasu
wolnego (Anusz 1981, s. 180; Wnuk-Lipiński 1981, s. 150). Deficyt czasu był na ogół
skorelowany z niskimi kwalifikacjami, niskimi dochodami, a także z trudną sytuacją
życiową rodzin wielodzietnych lub rodzin z małymi dziećmi wymagającymi opieki.
Okres transformacji przyniósł w tej dziedzinie zasadnicze zmiany. W w y n i k u
przemian, które istotnie przekształciły czas pracy i czas wolny, zmieniło się też ich
miejsce w hierarchii wartości. Wraz z odkryciem czasu jako ekonomicznie wy¬
miernej wartości miejsce czasu wolnego jako wartości cennej i poszukiwanej zajęła
praca. W y ż e j ulokowani na drabinie społecznej (ludzie dobrze sytuowani, pracują¬
cy na własny rachunek, ludzie z wyższym wykształceniem) charakteryzuje deficyt
czasu, w przeciwieństwie do niższych grup dochodowych, które nie tylko nie od¬
czuwają braku czasu, ale raczej cierpią na jego nadmiar (Tarkowska 1997).
Słowo końcowe
Posługując się kategorią kultury teraźniejszości, eksponującą element „teraz", przy¬
spieszenie i deficyt czasu, trzeba pamiętać o jej ograniczeniach, czyli o t y m , że są
ludzie, zbiorowości czy społeczeństwa, które żyją poza ramami owej kultury. N i e
podważa to jednak przydatności tej kategorii jako narzędzia odsłaniającego ważne
aspekty kultury współczesnej i życia społeczeństw współczesnych, zarówno w ska¬
li globalnej, jak i w wymiarze lokalnym.
Bibliografia
Adam B.
1995
Timewatch. The Social Analysis of Time, Cambridge
Anusz M .
1981
Wybrane cechy sposobu życia klas i warstw społecznych, w: Warunki życia i potrzeby
społeczeństwa polskiego w połowie lat siedemdziesiątych, red. L . Beskid, Z Sufin,
Warszawa
Aveni A . F
2001
Imperia czasu. Kalendarze, zegary i kultury, przeł. P Machnikowski, Poznań
Bauman Z .
1979
1998
2000
2006
Comment on Eastern Europe, „Studies in Comparative Communism", v o l . X I I ,
nr 2-3
Śmierć i nieśmiertelność. O wielości strategii życia, przeł. N . Leśniewski, Warszawa
Globalizacja. I co z tego dla ludzi wynika, przeł. E. Klekot, Warszawa
Czas w epoce płynnej nowoczesności, wykład w SWPS 16 października
117
�Elżbieta Tarkowska
2009
Koniec orgii. Z Zygmuntem Baumanem rozmawia Tomasz Kwaśniewski,
„Duży Format" (dodatek do „Gazety Wyborczej"), 9 lutego
Bell D.
1994
Kulturowe sprzeczności kapitalizmu, przeł. S. Amsterdamski, Warszawa
Bertman S.
1998
Hyperculture. The Human Cost of Speed, Westport, London
Castells M .
2007
Społeczeństwo sieci, przeł. K. Pawluś i in., Warszawa
De Grazia S.
1962
Of Time, Work, and Leisure, N e w York
Dealy G.C.
1977
Elias N .
1992
The Public Man. An Interpretation of Latin American and Other Catholic Countries,
Amherst
Time: An Essay, O x f o r d
Eriksen T H .
2003
Tyrania chwili. Szybko i wolno płynący czas w erze informacji,przeł. G. Sokół,
Warszawa
Fraser J.T
1987
Time, The Familiar Stranger, Amherst
Harvey, D.
1989
The Condition of Postmodernity. A. Enquiry into the Origins of Cultural Change,
Oxford
Heller A .
1995
Where are we at home?, „Thesis Eleven", v o l . 4 1 , nr 1, s. 1-18
Kern S.
1983
The Culture of Time and Space 1880-1918, Cambridge
Kępiński A.
1983
Rytm życia, Kraków
Łepkowski T
1989
Uparte trwanie polskości. Nostalgie. Trwanie. Nadzieje. Wartości, Londyn
Macnaghten P, U r r y J.
2005
Alternatywne przyrody. Nowe myślenie o przyrodzie i społeczeństwie, przeł. B. Ba¬
ran, Warszawa
118
�Kultura teraźniejszości w ujęciu globalnym i lokalnym
N e l k i n D.
1970
Unpredictability and Life Style in a Migrant Labor Camp, „Social Problems", vol. 17,
nr 4, s. 4 7 2 - 4 8 7
Nowotny H .
1994
Time. The Modern and Postmodern Experience, Cambridge
Ornauer H . , W i b e r g H . , Siciński A., Galtung J. (red.)
1976
Images of the World in the Year 2000. A Comparative Ten Nations Study, The
Hague-Paris
Pańków L .
2009
Leniwa niedziela, „Wysokie Obcasy", 31 stycznia
Rifkin J.
1987
Time Wars. The Primary Conflict in Human History, N e w York
Ritzer G.
2001
Magiczny
świat konsumpcji, przeł. L . Stawowy, Warszawa
Robinson J.P, Godbey G.
1999
Time for Life. The Surprising Ways Americans Use Their Time, Pennsylvania
Siciński A.
1975
Młodzi o roku 2000. Opinie, wyobrażenia, postawy, Warszawa
Siwicka D , Bieńczyk M . , Nawarecki A. (red.)
1996
Szybko i szybciej. Eseje o pośpiechu w kulturze, Warszawa
Tarkowska E.
1987
Czas w społeczeństwie. Problemy, tradycje, kierunki badań, Wrocław
1991
„Inność" i „obcość" w perspektywie antropologicznej, w: Spontaniczna kultura mło
dzieżowa. Wybrane zjawiska, red. J. Wertenstein-Zuławski, M . Pęczak, Wro¬
cław
1992
Czas w życiu Polaków. Wyniki badań, hipotezy, impresje, Warszawa
1997
Nierówna dystrybucja czasu - nowy wymiar zróżnicowania społeczeństwa polskiego,
w: Elementy nowego ładu, red. H . Domański, A. Rychard, Warszawa
1999
Polacy wobec przyszłości i przeszłości. Czas społeczny w okresie realnego socja¬
lizmu i w okresie transformacji, w: Idee a urządzanie świata społecznego. Księga
jubileuszowa dla Jerzego Szackiego, red. E. Nowicka, M . Chałubiński, War¬
szawa
2004
2005
Changing social time in post-Communist Poland: Local and global perspectives, „Essays
in Arts and Sciences", v o l . X X X I I I , nr 2, zima
Zygmunt Bauman o czasie i procesach detemporalizacji, „Kultura i Społeczeństwo",
nr 3
119
�Elżbieta Tarkowska
Tarkowski J.
1994
Patroni i klienci, Warszawa
Wnuk-Lipiński E.
1981
Budżet czasu - struktura społeczna - polityka społeczna, Wrocław
Young M .
1988
The Metronomic Society. Natural Rhythms and Human Timetables, Cambridge,
Young M . , Schuller T (red.)
1988
The Rhythms of Society, London
Zadrożyńska A.
1985
Powtarzać czas początku, Warszawa
120
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/bbad820883d959b8310c562e9714afc4.pdf
81bb125a6300c2b1975dd5d8274e3f5b
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Polska Sztuka Ludowa - Konteksty
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2955
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1995
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:2759
Title
A name given to the resource
Dalsze losy syna marnotrawnego / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1995 t.49 z.1
Description
An account of the resource
Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1995 t.49 z.1, s.13-22
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
Tokarska-Bakir, Joanna
Language
A language of the resource
pol.
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Instytut Sztuki PAN
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
Dalsze losy syna marnotrawnego
Projekt etnografii nieprzezroczystej
Joanna Tokarska-Bakir
„Bo widzisz, oni m i imponują. Lubię ich właśnie
za to, że są zupełnie inni. Kochają swoje ciało.
Myśmy je zaniedbywali. Lubią podróżować. M y ś
my tkwili w jednym miejscu. Kochają przyrodę.
Myśmy przesiedzieli życie na zebraniach. Kochają
jazz. M y ś m y nieudolnie imitowali folklor. Zaj
mują się egoistycznie sami sobą. M y ś m y chcieli
zbawiać świat przez nasz mesjanizm. M o ż e oni
ocalą go przez swój egoizm."
Milan Kundera, Żart
Już nie mówi się dziś o kryzysie etnografii. Pod wpływem
dyskusji nad ponowoczesnością, a nade wszystko pod przemoż
nym wpływem samej sytuacji ponowoczesnej, gruntownie
zmieniły się nasze profesjonalne oczekiwania. Dziś j u ż wiemy
na pewno, że innego końca świata nie będzie. Świat nowoczesny
pękł nieodwołalnie. Po etnologicznym uniwersum rozpełzły się
wątpliwości. Straciły moc stare zaklęcia: „naukowy obraz
świata", „ s y s t e m " , „ e m p i r i a " , „ o b i e k t y w i z m " , tak zasłużone
w walce z „ p r z e s ą d e m " , „ z a b o b o n e m " , „ s u b i e k t y w i z m e m "
i „przypadkiem". Dziś większość tych zaklęć po prostu nie
rozumiemy: kto dojdzie, o który z naukowych obrazów świata
wówczas nam chodziło? Jaki sens miało słowo „ s y s t e m " , skoro
dotyczyło wszystkiego i skąd było w ogóle wiadomo, że
wszystkiego w istocie dotyczy? Co to była za empiria, skoro
zmieniała się wraz z powołującą j ą do życia teorią? Dlaczego
z pościgu za subiektywizmem wyłączono obiektywizm, za
kładając, że on jeden jest wolny od m o m e n t ó w podmiotowych?
Szczelina, przez którą wpełzają wątpliwości, wciąż się
powiększa. Poza garstką radykalnych kontestatorów, których
ma każda epoka, na ogół wszyscy są zgodni, że nawet gdyby
udało się szczelinę tę jakoś zalepić, dobre czasy pewności nigdy
już nie powrócą. M n o ż ą się przypadki radykalnych konwersji:
z filozofii analitycznej na filozofię ekologiczną, z empiryzmu na
konsumeryzm, z dogmatyzmu na liberalizm. W modzie jest
koturn i spektakularne gesty. Czas nie sprzyja spokojnemu
namysłowi.
Ale spokojnemu namysłowi nie sprzyja żaden czas, toteż nie
rozglądając się za lepszym czasem trzeba myśleć ciągle od
początku. W niniejszym tekście, przynależnym do wymierają
cego gatunku urgent anthropology, zamierzam przemyśleć
fragment zmieniającej się w oczach teraźniejszości: sporządzić
„pamięciowy portret" d w ó c h etnograficznych dyskursów ,
nowoczesnego i ponowoczesnego, uchwycić kilka ich osob
liwości, zanim pod w p ł y w e m bliskiego ze sobą obcowania
i przekornych zapożyczeń staną się od siebie całkiem nieodróż
nialne. Niektóre elementy poniższego „pamięciowego po
rtretu' ' dadzą się łatwo rozpoznać w dotychczasowej praktyce
etnografów; inne, dotychczas stanowiące raczej domysł oparty
na słabych symptomach, będą wynikać z etnografii ponowo
czesnej projektowanej tu przeze mnie a vista. Ramy tego
projektu wyznacza próba przekładu kategorii «ponowoczes1
2
L
ność» na realia praktyki etnograficznej, w dużej mierze in
spirowana dyskusją z Zygmuntem Baumanem, do którego prac
stale się będę odwoływać.
Zgodnie z ponowoczesnym savior-vivrem wypada mi zacząć
od sporu. Obserwowałam sposób, w jaki Bauman reagował na
próby włączenia kategorii ponowoczesności w kontekst innych
pojęć z zakresu historii idei. Obraną przez niego strategię
odpowiedzi można określić jako odmowę metaopisu, uprzed
miotowienia ponowoczesności. Bauman domagał się dla niej
pełnej autonomii. Na nic tu chronologie i periodyzacje - powia
dał - owe atrybuty redukcjonizmu, usiłującego objaśnić ponowoczesność ze szczętem i przez to objaśnienie zniszczyć.
Odmowa metaopisu jest w istocie zachowaniem ponowoczes
nym. Upadek metaopisów zobowiązuje. Czy jednak można go
zadekretować?
Nie zamierzam ukrywać przed czytelnikiem moich z gruntu
nowoczesnych, bo poznawczych intencji. „Wypierać się prze
szłości to wypierać się p r z y s z ł o ś c i " - ostrzega UrsulaLe Guin,
skądinąd córka wielkiego antropologa. Błądząc po dróżkach
etnografii ponowoczesnej będę usiłowała j ą zlokalizować przy
pomocy starych narzędzi: „uczynić j ą zrozumiałą za pomocą
nazywania, klasyfikowania, opisywania, interpretowania.
O s w a j a ć " . B ę d ą to jednak, jak nazywa je Anna Wyka,
narzędzia m a ł e . Te same co dawniej, ale nie takie same, bo
wzięte z czymś, co trawestując Znanieckiego i jego „współczyn
nik humanistyczny", można by określić mianem „współczyn
nika ponowoczesnego".
3
4
5
6
1. Ponowoczesność jako przedmiot wiedzy i przedmiot wiary
Wypada zacząć od kultowej formuły etnografów ponowoczesnych: „przezroczyste etnografie nie istnieją" (Paul Rabinów).
Nie istnieją, a więc tekst uniwersalnie zrozumiały nie jest
możliwy. Nie ma też, niestety, uniwersalnego, omnipotentnego
czytelnika. Nie ma co marzyć, także i mój tekst nie będzie
zrozumiały uniwersalnie. Zachowa sens tylko w obrębie okreś
lonego dyskursu, jednego z wielu, jakie wypełniają dziś in
telektualną przestrzeń humanistyki. Na ów dyskurs składa się
nie tylko wspólnota lektur, ale i wspólny klucz ich interpretacji,
nie tylko to, co się mówi wyraźnie, ale i to co się skrupulatnie
przemilcza. Trudne słówko „ d y s k u r s " zobowiązuje, wypada mi
zatem bliżej opisać styl rozmowy, w obrębie której spodziewam
spotkać się z j a k i m ś przychylnie nastawionym czytelnikiem.
Orientacyjnie miejsce takiego spotkania wyznacza sama
kategoria „ p o n o w o c z e s n o ś c i " . Pojęcia tego mogę użyć w po
dwójnym znaczeniu. Dyskurs nasz będzie „ponowoczesny"
w sensie (po pierwsze) wystąpienia w pewnej historycznej
sytuacji, w której znaleźliśmy się wszyscy z chwilą, gdy ideały
nowoczesności - Prawda, Postęp, Porządek - poszły w rozsyp
kę, a przynajmniej nieodwołalnie się spluralizowały. Nasz
dyskurs m o ż e być jednak ponowoczesny nie tylko „siłami
natury'', przez sam fakt przynależności do epoki. Aspiruje on do
kategorii „ p o n o w o c z e s n o ś ć " w sensie (po drugie) samokrytycznej, kwestionującej własne podstawy, a zatem wcale nie
7
8
13
�nowoczesnej intencji, która skłania nas do rozmowy i rozmowę
tę podtrzymuje. Ponowoczesność w pierwszym z wymienio
nych znaczeń można uznać za przedmiot wiedzy , coś faktycz
nego, atrybut przypisany nam siłą historycznego bezwładu,
w drugim - za przedmiot wiary, zaledwie postulat, może tylko
marzenie. Ponowoczesność jako przedmiot Wiedzy i przedmiot
wiary, rzecz w pewnej mierze dana, ale znacznie bardziej
za-dana. "
W tak rozumianym dyskursie dwu-znacznie ponowoczesnym, a już na pewno w drugim z podanych jego znaczeń, energia
krytyczna nie spoczywa nieruchomo po stronie badanego
przedmiotu, ale zostaje sprawiedliwie rozdzielona, czy lepiej:
krąży między uczestnikami gry. Z tej właśnie krytycznej energii
tworzy się tożsamość ponowoczesnego podmiotu, owego, jak
powiada Zygmunt Bauman, „umysłu nowoczesnego, przy
glądającego się własnym intencjom i dokonaniom i ogarniętego
pragnieniem zmiany" " .
Proszę zwrócić uwagę na dialektyczną konstrukcję tej toż
samości ponowoczesnej (w drugim ze znaczeń tego pojęcia).
Myśląc jej śladem wszyscy jesteśmy ludźmi ze szczętem
nowoczesnymi, ponowoczesna jest w nas tylko - o ile w ogóle
jest - samowiedza. Samowiedza jako przedmiot wiary. Nie
można jej zadekretować, zorganizować. Tak jak nie sposób
„zorganizować" tryskającego źródła. Źródło albo tryska albo
nie.
9
1
typowe i regularne, ale tego, co w nim nowe i niepowtarzalne
(idiograficzność!). Innego uznaje się wówczas za osobę, ale
poznający dalej zajmuje wobec niego pozycję uprzywilejowa
ną. Myśli o nim tak jak Schleiermacher myślał o autorze
starożytnego tekstu: czuje się w prawie rozumieć go lepiej niż
on sam rozumiał siebie. Rozumienie to zawsze ma odcień
protekcjonalności, jako że nigdy nie bierze pod uwagę możliwo
ści, że obcy ma rację, że jego prawda jest większa od prawdy
badającego (od której rzekomo abstrahuje). Poglądy Innego
ustala się bowiem nie w celu rozważenia zawartej w nich racji,
ale po to, by abstrakcyjnie stwierdzić fakt ich obecności, by
wypełnić lukę w wiedzy badającego podmiotu, który i tak z nich
nie może się niczego nauczyć. Takie rozumienie wyprzedza
wszystko, co obcość faktycznie ma do powiedzenia. Jako
instancja absolutna wszystko wie lepiej i niczyich słów nie może
traktować naprawdę poważnie. Wyprzedzająco rozumiejąc
wszystko, co się do nas mówi, po prostu «nie dajemy sobie nic
powiedzieć* - powiada o takim spotkaniu Gadamer.
Trzeci wzór spotkania z obcością opisany jest w Gadamerowskim pojęciu rozmowy, czy w Buberowskiej „rozmowy praw
dziwej". Najkrócej: „otwarty jest ten, kto «pozwala powiedzieć
coś s o b i e » " . Ten, kto słucha, pozostaje otwarty na roszczenia
do prawdy, które mogą zostać zgłoszone przez obcość. A zatem
może się zdarzyć (choć wcale nie musi!), że obcy będzie miał
rację, a my „zapomnimy j ę z y k a w g ę b i e " . Tej ostatniej sytuacji
poświęcę najwięcej uwagi, starając się przy tym usilnie uniknąć
kiczowatej „ g ę b y " , która zwykle j ą prześladuje.
2. Wiwisekcja, raport, rozmowa - trzy „miejsca" (topoi)
Wiwisekcji obcości dokonuje się przy pomocy wzroku,
spotkań z obcością
ulubionej władzy zmysłowej kartezjanizmu , historyczny ra
Dyskurs ponowoczesny w etnografii wytworzył się właśnie
port tworzy się w obrębie mówienia
(jeśli nie gadulstwa)
dlatego, że relatywizm kulturowy, najbardziej dyskutowane
pojęcie współczesnej antropologii, przestało komukolwiek wy przemądrzałego podmiotu, który nie daje sobie przerwać,
natomiast d o m e n ą rozmowy jest słuchanie.
starczać. Wszystkie cechy tego dyskursu, co więcej: cechy
samego ponowoczesnego podmiotu wyłaniają się w kontekście
Cele dwóch pierwszych „sposobów na o b c o ś ć " są czysto
jego spotkania z obcością. To, co myślimy o drugim, wpływa na
poznawcze. Cel rozmowy jest niejasny. Gdyby w rozmowie
sposób, w jaki rozumiemy sami siebie, a zatem kształtuje to
chodziło wyłącznie o poznanie, m o ż n a by darować sobie całą tę
naszą tożsamość w równej mierze, jak wcześniej było przez nią
frazeologię spotkania, słuchania etc. Owszem, rozmawia się też
kształtowane. W spotkaniu z Innym prędzej czy później
na egzaminie, w gabinecie lekarskim i na policji, jednak
wychodzą na jaw nasze rzeczywiste granice.
rozmowy te nie należą do kategorii, o którą nam chodzi. Są to
raczej sytuacje raportów i wiwisekcji. Szybko kończy się (i
W naszej charakterystyce dwóch zasadniczych dyskursów
zmienia w monolog) rozmowa z kimś, kto zbyt dobrze zna cel.
etnograficznych nie posuniemy się dalej dopóty, dopóki nie
Angażując się w r o z m o w ę chodzi nam raczej o przynależność
nakreślimy własnej mapy terenu, na którym może dojść do
i wymianę, niż ó jednostronne działanie. Chcemy włączyć się,
spotkania z obcością. Ujmując rzecz typologicznie, można by tu
dołączyć, dostać tam, gdzie nie sposób dotrzeć w pojedynkę,
mówić o trzech możliwościach.
o własnych siłach. Poznawcze cele rozmowy, o ile zasługuje ona
Po pierwsze obcość można traktować jak przedmiot badania
na swoje miano, bledną wobec uczestnictwa w czymś, co nas
w potocznym jego rozumieniu. Jest to sytuacja wiwisekcji,
odmienia. Każda prawdziwa rozmowa kusi obietnicą doświad
totalnego uprzedmiotowienia. W zachowaniu Innego, którego
czenia, szansą na wewnętrzną przemianę.
badamy „klinicznym wzrokiem", chcemy wówczas wykryć to,
Spośród trzech opisanych wyżej „ m i e j s c " , w których spoty
co typowe i regularne, i czynimy to nie tylko dla klasyfikacyjnej
kać można obcość, tylko w ostatnim może się cokolwiek
przyjemności, ale także po to, by przewidywać na tej podstawie
wydarzyć, tylko w nim jest miejsce na doświadczenie w sensie
zachowania innych. Znajomość jego zachowania jest środkiem
Gadamerowskiego Erfahrung. Pozostałe relacjonują rzeczywis
do celu, które przed sobą postawiliśmy. Ten typ relacji z Innym
tość, która niczym nikogo zaskoczyć nie m o ż e . Prawdziwe
można rozpoznać nie tylko w naukach przyrodniczych, ale także
Erfahrung (doświadczenie) to rzecz niebezpieczna, bo może nas
społecznych, w metodologiach naśladujących metody przyro
odmienić naprawdę. A wówczas kto będzie kontynuował
doznawstwa (strukturalizm!). Jeśli tego typu podejście zastosuje
badanie? Przeciwnie Erleben (przeżycie), pełne płaskiego sen
się w poznaniu tradycji (traktowanej jako pewien rodzaj
tymentalizmu , ono niczym nikomu nie zagraża. W doświad
obcości, a zatem jakieś «Ty»), w takim badaniu wyłącza się
czeniu coś się dzieje z nami (a często i wbrew nam), w przeżyciu
wszelkie momenty subiektywne, wyklucza przejawy własnego
natomiast zaledwie czegoś „ u ż y w a m y " , nie tracąc nad tym
zaangażowania, a zatem traktuje się tradycje jako rodzaj
kontroli, nie pozwalając mu w istocie „stać się sobą".
przedmiotu.
Mamy zatem do wyboru: wiwisekcję, raport i rozmowę D r u g i sposób poznawania Innego można rozpoznać w pracy
trzy „ m i e j s c a " spotkania i trzy sposoby radzenia sobie z obco
«świadomości historycznej*, z jej ideałem oderwania się od
ścią. „Radzenia sobie" - gdyż spotkanie z obcością jest typową
uwarunkowań swego czasu, charakterystycznym dla nauk histo
sytuacją trudną. Konfrontuje nas z tym, o czym tak bardzo
rycznych w ogóle. Jest to sytuacja historyka, tworzącego raport
staramy się nie pamiętać. Nagli do spotkania z obcością w nas
z tego, „jak było n a p r a w d ę " . W odróżnieniu od postawy
samych. Obcość drażni, gdyż pozbawia nasz sposób istnienia
uprzedmiotowiającej, odpowiedzialnej za wiwisekcję, świado
waloru konieczności, pokazuje jego przygodność, możliwość
mość historyczna nie szuka w swym przedmiocie tego, co
14
12
15
13
16
17
14
�alternatywy. A z przeświadczeniem o przygodności własnego
bytu żyć trudno.
Wydawałoby się, że etnografowie, zawodowi tropiciele
obcości, zdecydowawszy się na jedno z trzech „ m i e j s c "
spotkania, dowolnie wybierają potem styl opisu. Jest to niebez
pieczne złudzenie. Styl to człowiek. M o ż n a pożyczyć myśli, ale
nie da się zawłaszczyć języka. Zawsze w końcu zdradzi on
„miejsce' ' i rzeczywisty przebieg naszego spotkania z obcością.
Język protokołu z wiwisekcji uprzedmiotawia i rozrywa,
narzuca obce kategorie, rygorystycznie pilnuje porządku. Język
raportu łagodzi tę przemoc i zataja, nie przestając wszakże jej
uprawiać. Oba zaś stosują „ z a p i s " na ambiwalencję. D w u
znaczność nie ma wstępu do genre'u, który rządzi protokołem
i raportem. Sprawę rozstrzyga się po kartezjańsku: wahanie nie
jest znane ani res cogitans, ani też nie ma przystępu do rzeczy
rozciągłych (extenso.). Ambiwalencja w przedmiocie - podmiot
traci premię. Wszystko to sprawia, że wymarzonym stylem
wiwisekcji i raportu staje się styl realistyczny. Realizm, jego
zrównoważona powściągliwa narracja, neutralne sprawozdanie
z faktów, staje się synonimem dojrzałej nowoczesności. Wyra
zem pewności celów i poznawczego optymizmu. Wcieleniem
ideału wiedzy obiektywnej, a więc takiej, w której podmiot,
mimo że wie, jest nieobecny.
18
3. Perypetie skryby, upiór relatywizmu i fenomenologia
Ktoś, kto jest przekonany o możliwości „ n e u t r a l n e g o " ,
„realistycznego" opisu, zataja swoją obecność w tekście. Taki
etnograf-skryba skrywa się z upodobaniem pod maską stylu
realistycznego, nieświadomie przemycając do opisu wszystkie
swoje przesądy, tyle że przykrojone do wymogów genre'u. " Jak
to skutecznie pokazał Roland Barthes na przykładzie analizowa
nej w 5/ZBalzacowskiej prozy, realizm jest prawdziwym rajem
kłamczuchów. Nie dziwi więc, że wyrastające z tradycji
Gadamerowsko -Barthesowskiej
ponowoczesne
etnografie
z taką pasją go atakują, głosząc tryumf etnograficznego sur
realizmu , w - r e a l i z m u , to jest genere'u, który „ w i e " , że jest
zaledwie stylem opisu rzeczywistości, a nie rzeczywistością
samą. Dzięki pracowitości ponowoczesnych etnografów amery
kańskich (głównie przedstawicieli nurtów interpretacyjnych,
rozwijających idee Rolanda Barthesa, Michela Foucault i Jaquesa Derridy) styl realistyczny w etnografii został wielokrotnie
przyłapany na gorącym uczynku i - jak czarna magia u Buł
hakowa - ze szczętem „ z d e m a s k o w a n y " .
19
2
2l
22
23
W chóralnym potępieniu praktyk etnografa-skryby łatwo
jednak przeoczyć, że realizm antropologiczny, jakkolwiek silnie
związany z ideami epoki nowoczesnej, nie zawsze był tak
„reakcyjny", jak by to wynikało z Barthesowskich sugestii. Był
czas, gdy zawieszenie ocen, wiążące się z charakterystycznym
dlań utajnieniem podmiotu, stanowiło niezły kamuflaż dla idei
całkiem ponowoczesnych, torując drogę relatywizmowi i jego
kolejnym emanacjom (np. Geertzowskiemu anty-antyrelaty wiz•24\
mowi ).
Już w czasach antropologicznych ojców-założycieli, pod
warunkiem przestrzegania pewnych reguł gry, etnograf po
sługujący się stylem realistycznym miał prawo opisywać
wszelką dziwność. Owe reguły sprowadzały się do powtarzania
co jakiś czas kilku rytualnych formuł ( „ p r z e s ą d " , „ p r z e ż y t e k " ,
„zabobon", a także „ d z i c y " , „ludy prymitywne", „barbarzyńs
kie"), przy pomocy których nowoczesność pilnowała swoich
granic. Stopniowo, zresztą pod wpływem kreciej roboty samych
antropologów, ich własne słownictwo rytualne ulega widocznej
modyfikacji. „ D z i k i c h " wypierają „społeczeństwa pierwotne",
„archaiczne", „tradycyjne". Frazerowską „bękarcią siostrę
nauki" i Lévi-Bruhlowskie „myślenie prelogiczne" Lévi-Strauss poprawia na elegancką „pensće sauvage". Nie mniej
powściągliwi w ocenach robią się Brytyjczycy, od czasów
Evansa-Pritcharda przejawiający stale wzrastającą skłonność do
eufemizmu „native beliefs". W końcu to oni właśnie, cał
kowicie rezygnując z rytualnych formuł wywołali w końcu tzw.
upiora relatywizmu. Styl realistyczny osiągnął wówczas swe
apogeum.
Upiór, o którym mowa, zwabiony ustawicznym abstrahowa
niem od ocen prawdziwościowych w konwencji opisu realis
tycznego, dał o sobie znać, gdy pewien nie znany z nazwiska
antropolog odważył się użyć określenia „native beliefs" przy
Sir Karlu Popperze, wyraźnie mając przy tym na myśli
przekonania uczestników Popperowskiego
seminarium.
Wściekłość filozofa nie miała granic: ujmując treść owych
„beliefs" w fenomenologiczny nawias (na co miał dobrą
wymówkę: wszak dżentelmeni nie dyskutują o faktach), ant
ropologiczny przybłędą pozbawił go możliwości wyegzek
wowania przywilejów, płynących z faktu posiadania racji! (W
całej okazałości zaprezentowała się tu Foucaultowska teza,
głosząca przynależność nowoczesnego postulatu prawdy raczej
do dyskursu władzy niż dyskursu filozofii.) Na relatywizowanie
„native beliefs" Sir Karl zareagował identycznie jak Funt,
bohater Barwnikowego wianka: „Żadne legendy, mój paniczu,
żadne bajki. - To Huculi mają legendy, my nie mamy legendy,
to wszystko prawda'' .
Jednym z największych pożytków wynikających z zawiesza
nia oceny prawdziwościowej w obrębie stylu realistycznego
stała się niewątpliwie fenomenologia religii. Dzięki metodzie
fenomenologicznej etnologia została uwolniona od natręctw
wartościowania i całą swą energię mogła zaangażować w oglą
danie obcości. Ó w wybieg nie uszedł wszakże uwagi nowoczes
nych kontrolerów: znamienne są tu wstępy, którymi wydawnict
wo „Książka i Wiedza" opatrywało rzadkie wydania van der
Leeuwa, Eliadego i Junga. Wyrazicielem tych wątpliwości stał
się niespodziewanie Marcin Czerwiński, który w jednej z recen
zji tak zapytywał o sens ontologiczny tez Eliadego: „Czy jako
apostoł sacrum zaleca technikę dobrostanu psychicznego, czy
też opowiada o tym, jak człowiek może dotknąć tajemnicy bytu?
Czy symbole ujmują przedmioty psychiczne, czy też orzekają
o prawdziwej naturze wszystkiego?"
Fenomenologia była wentylem nowoczesności, jej sposobem
na to, by obcując z obcością nigdy się nią nie skalać. „Fachowo
przyglądać się cudom i nigdy ich nie z o b a c z y ć " (T. Roszak).
Wraz z fenomenologicznym zawieszeniem osądów, nowoczes
ność osiągnęła kres swych możliwości rozwojowych. Dalej była
już tylko ponowoczesność.
25
2 6
27
2 8
4. Odejście skryby
Wiadomo, co było dalej. Hermeneuci, uczniowie fenomenolo
gów, zarzucili nauczycielom, że oceniają nawet wówczas, gdy
wydaje się i m , że oceny zawiesili. Wkrótce potem zaczęła się
gorączkowa rehabilitacja prze-sądów (Gadamerowskie Vorur
teil). Ten trwający do dziś proces jest ważnym symptomem dys
kursu ponowoczeSnego. Dotąd obowiązywały poglądy, teraz wy
pada mieć także przesądy. Piszę o tym z sarkazmem, bo mody kul
turowe sprzyjają nieautentyczności - przesądy upozowane z całą
pewnością nie są tym, co zamierzał zrehabilitować Gadamer.
Tak czy owak, gdy stawką w antropologicznej grze zamiast
wiedzy czystej zaczęła być samo-wiedza, w ślad za nią zmieniło
się image badacza. Mógł on w końcu wyjść z konspiracji,
przestać udawać skrybą. Od tego czasu etnografa zaczyna być
widać. Wychodzi też na jaw szkielet, a nawet kilka szkieletów
w jego rodzinnej szafie - mam na myśli skandalizujące artykuły
o przodkach totemicznych: Boasie , Mead ", Benedict i Mali
nowski . Zaczyna się grzebanie w notatkach terenowych, także
własnych, krążą plotki o wydaniu drukiem całości słynnego
Diary In the Strict Sense ofthe Term Malinowskiego, dotych
czas pilnie strzeżonego przez spadkobierców.
29
3
31
32
33
75
�Uczestnik dyskursu ponowoczesnego będzie się odtąd z upo
dobaniem mianował pisarzem. Wystarczy rzut oka na tytuły
tekstów przedstawicieli amerykańskiego nurtu interpretacyj
nego: „ethnographic w r i t i n g " , „anthropologist as an author"
to dla nich pojęcia kultowe. Znamienny jest w tym pisarstwie
odwrót od terminologii „antropologicznej'' ku, zdawałoby się
dawno przebrzmiałej „ e t n o g r a f i c z n e j " . Mniejsza o „ e t o s " , tu
chodzi o „ g r a p h e i n " - pisanie jest tworzeniem, powiadają, nie
ma przezroczystych etno-grafii.
34
35
Nareszcie wolno mieć wątpliwości. Po pierwszych ostroż
nych pracach Geertza, zaczynają wychodzić prace autorów
nurtu interpretacyjnego, z trzema dziś j u ż klasycznymi „opo
wieściami m a u r e t a ń s k i m i " : Paula Rabinowa Reflections on the
Fieldwork in Morocco (1977), Victora Crapanzano Tuhami:
Portrait of A Moroccan (1980) i Kevina Dwyera Moroccan
Dialogues (1982). Obwieszczają one koniec „zapisu na ambiwalencję": ich autorzy przedstawiają się jako istoty z krwi
i kości, przeżywające zwykłe ludzkie uczucia (depresja, lęk,
zniechęcenie, rozczarowanie, gniew, tęsknota) i załamania,
a nawet wątpliwości co do generalnego sensu pracy. Gdy
ukazuje się Clifforda Predicament of Culture (artykuły wy
chodziły w latach 1981-1988) nowy styl pisarstwa etnograficz
nego staje się faktem wyposażonym w niezłą teorię.
Jaki typ relacji z obcością uzewnętrznia się w nowym stylu
pisarstwa etnograficznego? Czy kompromitacja realizmu, odej
ście skryby, wróży kres trybom wiwisekcji i raportu, d w ó m
spokrewnionym z realizmem sposobom radzenie sobie z obco
ścią, o jakich mówiłam na początku? Pytanie wygląda na
retoryczne. Dlaczego właśnie ponowoczesność miałaby odzys
kać zdolność do rozmowy z obcością? Jedna z możliwych
odpowiedzi brzmi: dlatego że nie ona tę zdolność straciła,
dlatego, że nigdy jej nie utraciła. Rozróżnić tu trzeba rzecz
jasna dwa wspomniane na wstępie znaczenia ponowoczesności.
Ponowoczesność rozumiana epistemicznie ("przedmiot wie
dzy"), jako przynależność do określonych czasów,
36
5. Pokusa alternatywy
Gdyby szukać, kto odważył się zrobić ten „pierwszy krok
w chmurach", trzeba by chyba wymienić nazwisko Carlosa
Castanedy. W latach siedemdziesiątych na Zachodzie powoli
wygasły j u ż ognie kontestacji, a niedobitki dżentelmenów
stopniowo przekonywały się do dyskutowania o faktach. Nie
stety, rozmowa ta przybrała dla Castanedy obrót zgoła niepomy
ślny. Podane przez niego fakty nie zgadzały się z ówczesnym
wyobrażeniem o rzeczywistości i zdrowym rozsądku, więc
zgodnie z Heglowskim „tym gorzej dla f a k t ó w " , uznano je za
nieprawdziwe.
37
Pierwszą swoją księżkę Teachings of Don Juana. A Yaąui
Way ofKnowledge (1968, w y d . pol. 1991) Castaneda stworzył
na podstawie materiałów do pracy magisterskiej ( M . A . ) , której
punktem wyjścia była etnobotanika. W pracy rozpoznaje się
duży wpływ ethnoscience, wstęp do niej napisał sam Walter
Goldschmit. Wątpliwe, czy praca Castanedy mogłaby ukazać
się drukiem, gdyby nie ów etnometodologiczny „wiatr w ple
cy".
We wspomnianym wstępie Goldschmit pisał: „Antropologia
dowiodła nam, że w różnych miejscach świat bywa różnie
definiowany. Nie chodzi tylko o to, że ludzie mają różne
obyczaje, wierzą w różnych bogów i różnie wyobrażają sobie
swój los pośmiertny. Rzecz raczej w tym, że światy różnych
ludzi przybierają odmienne kształty. Różnice ujawniają się na
poziomie samych przesłanek metafizycznych: przestrzeń nie
odpowiada geometrii euklidesowej czas nie tworzy płynącego
w jednym kierunku continuum, związki przyczynowo-skutkowe nie odpowiadają logice arystotelesowskiej, człowieka nie
odróżnia się od tego, co nie jest człowiekiem, a życia od śmierci,
16
3 7
jak dzieje się to w naszym ś w i e c i e . " Ten cytat unaocznia
zaawansowanie erozji tzw. naukowego obrazu świata w środo
wisku etnometodologicznym późnych lat sześćdziesiątych. Tu
j u ż nie chodzi o różnicę „ w i a r " , rzecz zaczyna dotyczyć
„różnicy b y t ó w " , to „Światy różnych ludzi przybierają odmieńne kształty'' - pisze Goldschmit. Różnic w obrazach świata nie
przypisuje się j u ż wyłącznie skazom na powierzchni luster,
zaczyna się mówić o różnicy pomiędzy światami, jakie się
w owych lustrach odbijają.
Teza o wielości światów okazała się jednak zbyt radykalna
jak na początek lat osiemdziesiątych. Wkrótce nastąpił regres,
przełamany dopiero wystąpieniem postmodernizmu. Skandal
z Castañeda ujawnił wszakże z całą m o c ą jak silna jest pokusa
poznawczej alternatywy, a zarazem jak wielki wzbudza ona lęk.
Odebranie mu tytułu doktorskiego (w roku 1982, a więc w trzy
lata po ukazaniu się Condition postmodérne
Lyotarda) było
w istocie paroksyzmem dogorywającej nowoczesności. Epoka,
ucieleśniona w osobie jego prześladowcy, niezmordowanego
Richarda de M i l l e , zwalczała go przy pomocy swoich wypróbowanych metod, zarzucając k ł a m s t w o .
Przez chwilę
wydawało się, że to j u ż koniec wpływu Castanedy nadzieje, gdy
nagle na scenę wkroczyła ponowoczesność, ze swą nonszalancką odzywką: „Nawet jeśli kłamał, mówił p r a w d ę " . Odzywka
ta stanowiła zapowiedź ponowoczesnych losów „prawdy obiekt y w n e j " , owego dźwigara nowoczesności. Wbrew oczekiwaniom prawdy tej nikt nie zamierzał rozmontowywać, po prostu
pozostawiono j ą samej sobie.
Z w r ó ć m y uwagę, że świadomość wielości światów ujawnia
się teoretycznie j u ż w znanej Geertzowskiej definicji religii
z roku 1973: „religia - powiada Geertz - to: 1. system symboli,
2. kształtujących mocne wszechobejmujące, trwałe nastroje
i motywacje, 3. za pośrednictwem najogólniejszego ładu istnienia, 4. którym nadano status takiej faktyczności, że 5.
nastroje te i motywacje wydają się osobliwie rzeczywiste" .
W y d a w a ć by się mogło, że j u ż we wczesnych latach 70'
antropologia pogodziła się z pluralizmem metafizyk, ba! wręcz
ontologii. Nie dajmy się jednak zwieść pozorom. Perypetie
Castanedy dowiodły, że inną rzeczą jest o obcości teoretyzować,
inną zaś obcość tę praktykować. Geertz nigdy nie był rewolucjonistą. W swojej definicji podążał wyraźnym śladem Petera
Wincha i jego Understanding a Primitive Society (1964), który
radził uczyć się od obcych wszystkiego, co umieją i wiedzą
lepiej. Relatywizm Geertza z roku 1973 był dość miernej próby;
przypomniał „ r e l a t y w i z m " tych zwolenników ekumenizmu,
którzy co prawda uznają, że jest wiele dróg do zbawienia, ale
zaraz dodają, że tylko jedna z nich m o ż e być prawdziwa.
Nowa, relatywistyczna świadomość zdołała się jednak w końcu utrwalić w antropologicznym świecie, a nawet wkrótce
zasiliła jego common sense. Przełom nastąpił gwałtownie acz
niezauważalnie - to, co jeszcze wczoraj uchodziło za niedopuszczalne, nagle stało się banałem. Upowszechnienie się przekonania, iż wielość kultur oznacza wielość światów (nie zaś tylko
j ę z y k ó w czy percepcji), samo możliwe dzięki ponowoczesności
jako przedmiotowi wiedzy, otworzyło drzwi ponowoczesności,
przedmiotowi wiary. W y m u s i ł o to zmianę dwóch istotnych
kontekstów występowania obecności w dyskursie etnograficznym: po pierwsze, w miarę jak „ o l i m p i j s k a " wersja nieporuszonego podmiotu, stawała się coraz mniej możliwa do utrzymania, etnografów o p a n o w y w a ł o przemożne pragnienie doświadczenia
obcości. Na gwałt chciano się od niej uczyć.
W odstawkę poszły tryby wiwisekcji i raportu, przez wszystkie
przypadki odmieniano teraz słowo „ d i a l o g ' ' . Po drugie, nowouzyskaną relatywistyczną wrażliwość etnografowie zaczęli
kierować także ku rzeczywistościom codziennym, które nagle
okazały się tak dobrze znane, że aż niezrozumiałe. Kolejno
o m ó w i ę te dwie tendencje ponowoczesnej etnografii.
^
8
1
s
^
P
8
'
P
3
l
l
w
^
w
c
n
^
s v
38
S
F
P
Mi
(
39
z c
I;f!
>
C
P
P
'
s
c
r
s l
t a
z
40
¿
3
"
P
o
r
s
e
u
a
n
J
e
I Z
ko
P
r
w
i
P'
Ri
w
r
o
l
P'
S
u
z
s
*
^ie
'
*
[°
L'
o c
_
(
a
m
'
41
r
e n
z a N
n
^
s i ę
w
c
c
z
' '
' '
P
0
ra
�6. Cuda, czyli marzenie o doświadczaniu
Wystąpienie Castanedy uruchomiło prawdziwą lawinę etno
graficznych konwersji. Marzenie o tym, by nie tylko badać, ale
i doświadczać, najlepiej sportretował Jorge Borges w swym
sugestywnym tekście o antropologu, który pozostaje wśród
Indian prerii. Opowiadanie oparte było zapewne na pery
petiach Franka Hamiltona Cushinga , północnoamerykańskie
go etnografa z przełomu wieków, inicjowanego w sekrety
tajnego stowarzyszenia Indian Zuni. Od czasów Cushinga
postawa antropologa in field coraz częściej zaprzeczała stereo
typowi zachowania badacza, ukształtowanemu przez historie
w rodzaju tej o Leo Simmonsie, wyciągającym od Hopi wiedzę
dotyczącą ich tajnych o b r z ę d ó w .
Zupełnie nową jakość
wiedzy antropologicznej wniosły prace orientalistów, ludzi
często wierzących w to, o czym piszą, etnologów wnętrza
religii. Niezwykle ważne były tu także prace i postawa
badaczy szamanizmu (Joan Halifax, Michael Harner, Peter
Furst, Barbara Myerhoff i inni) i tzw. stanów zmienionej
świadomości (ze Stanisławem Groffem na czele). Zmienił się
sposób pisania o świętych roślinach i grzybach, o szamańskich
podróżach i wizjach. Zniknęła protekcjonalność, do głosu
doszła długo skrywana fascynacja.
wziął j ą i potrząsnął, jego dłoń przeszła przez moją, choć wcale
nie zwolniła uścisku. Gdy był j u ż w drzwiach, odwrócił się
i zapytał: Ha! Nadal uważasz, że mam c i a ł o ? » "
Przykład drugi: w roku 1986 Kirsten Hastrup , duńska
antropolog, opublikowała w piśmiennictwie naukowym artykuł
o północnoislandzkiej kulturze rybackiej pt. The Challenge of
the Unreal - or how Anthropology Comes to Terms with Life '.
W tekście Hastrup napomyka (przelotnie) o swoim spotkaniu
z huldumandur, niewidzialnym człowiekiem, o którym opowia
dają rybacy z Północnej Islandii. W autokomentarzu do tego
zdarzenia Hastrup pisze: „Nie można sprawdzić, czy Kirsten
rzeczywiście zobaczyła huldumandur, i cała waga współczesnej
racjonalności skłania ku przypuszczeniu, że padła ona ofiarą
halucynacji (spowodowanej strachem, mgłą i tym - być może
- że się za dużo naczytała). Niemniej jednak, o ile racjonalność
wyzwala powątpiewanie, o tyle nie ma żadnego powodu, by
kwestionować, że pasterka doświadczyła specyficznej islandz
kiej rzeczywistości. Rzeczywistość ta na zawsze zostawi nieza
tarte piętno na sposobie, w jaki antropolog będzie przedstawiał
empiryczny kontekst (...). To specyficzne jej doświadczenie jest
kluczowe dla mojego sposobu przedstawiania rzeczywistości
etnograficznej."
W tekstach antropologów coraz częściej gościły niepokojące
zdania w rodzaju: „Nie jest słuszne interpretowanie postaci
tantrycznej ikonografii, np. figur Strażników, jako 'zaledwie'
symbolicznych, jak czynili to niektórzy zachodni autorzy.
Chociaż formy ikonograficzne zostały ukształtowane przez
postrzeganie i kulturę tych, którzy doznali objawień, a także
przez rozwój tradycji, to jednak przedstawiają one rzeczywiste
istoty." Albo też: „Następnym krokiem dla praktykującego
tantrę jest rozwinięcie takiej zdolności materializowania obra
zów mentalnych, aby uzyskały one substancję w świecie
fizycznym, a nawet umiejętności dematerializacji obrazów
fizycznych i odsyłania ich do świata mentalnego." W obu
przypadkach są to wypowiedzi Tybetańczyków, uchodźców
osiadłych na Zachodzie. M i m o iż korzystają oni z pomocy
europejskiego współautora, m ó w i ą „o własnych s i ł a c h " - znają
angielski na tyle, by m ó c go skontrolować. Okolicznością
jeszcze bardziej sprzyjającą autonomii ich wypowiedzi jest fakt,
iż obaj są buddyjskimi nauczycielami; znaczy to, że ich
kompetencje są dla Europejczyka dużo bardziej czytelne niż na
przykład kompetencje czarownika Azande.
Wygląda na to, że w obu opisanych wyżej sytuacjach dwojgu
świadomych antropologów udała się prawdziwa rozmowa z ob
cością: prawdziwie obcowali z cudem. Hastrup powiada, że
doświadczenie islandzkiej „nierzeczywistości" odmieniło jej
życie. Nie znamy szczegółów. Język, ten stary zdrajca, ujawnia
wszakże, iż antropologiczne ego Hastrup wyszło z rozmowy bez
szwanku. Z kolei antropologa z Kathmandu zostajemy w trakcie
pobierania nauk w buddyjskim klasztorze. Prawdopodobnie
został buddystą. Nic nie wiemy o jego dalszych losach.
Pozostają domysły i z możliwości ich snucia zamierzam
skwapliwie skrzystać.
42
43
44
45
46
47
48
W tej sytuacji dochodzi do pierwszych świadectw uczestnict
wa w obcych światach. Z garści świadectw przytoczę dwa.
Pierwsze, chronologicznie wcześniejsze, jest relacją anonimo
wego antropologa, uczestnika seminarium lamy Czokyi Nyimy
Rinpocze, które odbywało się w klasztorze w Kathmandu
w 1985 roku. W transkrypcie sesji czytamy: „Mówiłeś [ant
ropolog nawiązuje do wcześniejszych słów lamy prowadzącego
spotkanie], że zarówno wizje, a czasami też ich brak, nie są zbyt
użyteczne, bo łatwo wprawiają ludzi w pomieszanie. Ale j a
sądzę, że czasami m o g ą być użyteczne. Pewien lama uderzył się
kiedyś w głowę, a gdy wyraziłem mu swoje współczucie
odpowiedział: «Gdybym miał ciało, może by mnie zabolało».
- Co to był za lama? [pytanie prowadzącego] - Lama Kunden
[odpowiedź] antropologa. - Nie ma w tym nic nadzwyczajnego
[lama]. - Wiem [odpowiedź antropologa]. Ale potem zapytał
mnie: «Uważasz, że mam ciało, prawda?» «Tak - odpowiedzia
łem - z pewnością masz ciało, i to duże». Tego wieczoru
zawołał mnie do swego pokoju, ale kazał mi długo czekać pod
drzwiami. Jego Swiętobliwość Karmapa był w zamku (działo
się to we Francji) i naraz wezwał lamę Kundena. Lama Kunden
w pośpiechu wybiegł z pokoju, a zobaczywszy mnie, powie
dział: «Och, przepraszam, całkiem o tobie zapomniałem. No to
dobranoc. «Wiecie, że Tybetańczycy nigdy nie podają ręki,
prawda? Nigdy tego nie robią. A l e on chwycił moją rękę i gdy
49
50
5
52
53
Bohaterowie obu powyższych opowieści odważnie przy
chodzą na spotkanie z obcością, z o w ą „nierzeczywistością",
jak należałoby j ą opisać w naszych kategoriach. Ich europejski
common sense zostaje wystawiony na próbę: pierwsze z nich
doświadcza nierealności materii, drugie realności ducha. „For
ma jest p u s t k ą " - poucza antropologa lama Kunden. „Pustka
jest f o r m ą " - kpi sobie z Hastrup huldumandur.
Etnograf balansujący na linie, rozpiętej pomiędzy dwiema
wykluczającymi się rzeczywistościami, z konieczności podlega
rozdwojeniu jaźni (u Hastrup odpowiada to osobowemu rozróż
nieniu: „ K i r s t e n " - „ p a s t e r k a " ) . „ T a k " w jednym ze świa
tów, stanowi „ n i e ' ' w drugim. Nikłe są szanse na pomieszczenie
w sobie potężnego napięcia, jakie sprzeczność ta wyzwala.
Z w r ó ć m y teraz uwagę na sposób, w jaki obaj świadkowie
mówią o swoim doświadczeniu „nierzeczywistości". Obie
relacje podane są jakby mimochodem, w konwencji nieświado
mie pomniejszającej to, co zdecydowano się ujawnić. Ant
ropolog z Kathmandu sięga po wypróbowaną w takich sytuac
jach konwencję anegdotyczną, mamy więc opowieść z żartob
liwą pointą. Także Hastrup wspomina o swoim spotkaniu
niejako „przy okazji", z zażenowaniem, tłumacząc się przy
pomocy podwójnej przynależności kulturowej „tej, która w i
działa ducha". Co znaczy ta asekuracja?
54
55
Jak powiada E. W e i l , „istnieje pewien paradoks w koncepcji
tradycji: jest ona słaba tam, gdzie mówi się o niej dużo, bardzo
silna natomiast tam, gdzie się o niej nie mówi, i gdzie jest ona
nieświadoma, że się o niej m ó w i . " „Kto wie, nie mówi, kto
mówi, nie w i e " - powiada stare przysłowie z tradycji zen. Ten,
kto żyje wśród cudów, kto „ w i e ' ' , nie będzie o nich mówić. „Nie
w i e " natomiast ktoś, kto o cudach opowiada, już to je afirmując,
już to i m zaprzeczając: albo zagłusza własne wątpliwości, albo
też prowokuje do sprzeciwu, „przekonaj m n i e " - prosi. Cud
stematyzowany, uprzedmiotowiony w refleksji jest sygnałem
słabości tradycji mirakularnej.
5 6
17
�Dyskurs, w obrębie którego zrozumiałe są anegdotyczne
opowieści o cudach jest na wskroś nowoczesny. Nie tak
opowiada się o cudach w kulturze, w której cuda są na porządku
dziennym (nie nazywają się one wówczas „ c u d a m i " , a jeśli
nawet, to ów „ c u d " wcale nie oznacza „dziw nad d z i w y " ,
„anomalia", a najczęściej: „ ł a s k a " ) . Jeśli zgodzić się z powyż
szym rozumowaniem, obie zacytowane przeze mnie relacje,
mimo iż żywią wobec swej tożsamości mordercze (bo post
modernistyczne) zamiary, wypada uznać za przynależne do
dyskursu nowoczesności. Oboje, antropolog z Kathmandu
i Hastrup, grzeszą nadmiarem dobrych chęci. Szczególnie
Hastrup, z jej poznawczymi aspiracjami , zupełnie nieznanymi
tym, którzy prawdziwie z cudem obcują .
57
58
7. Pożytki z obcości: etnograficzny surrealizm i antropolo
giczny humanizm
Druga z zapowiedzianych przeze mnie cech ponowoczesnego
dyskursu wiąże się z miejscem, jakie zajmuje w nim obcość.
M o ż e ona stanowić cel etnograficznych zainteresowań, jak
dzieje się to w tzw. antropologicznym humanizmie, albo też
punkt wyjścia, jak w praktyce etnograficznego surrealizmu.
Oddajmy głos twórcy rozróżnienia, Jamesowi Cliffordowi.
„Antropologiczny humanizm - powiada on - wychodząc od
tego, co inne, czyni je zrozumiałym za pomocą nazywania,
klasyfikowania, opisywania, interpretowania. Oswaja. Zaś pra
ktyka etnograficznego surrealizmu kieruje swe ostrze ku temu
co znajome, wywołując ekplozję inności, czegoś nieoczekiwa
nego."
Pierwszy jest synonimem nowoczesności, drugi
61
Jesteśmy teraz na tropie sposobu, w jaki nowoczesność broni
swoich granic: dopóty, dopóki pozostanie sobą, nie dopuści
obcości do głosu. Nie brak dobrych chęci, ale wrodzona wada
nowoczesnego dyskursu sprawia, że to co „ t a m " istotne
i święte, „ t u " nieodmiennie staje się anegdotyczne, niemal
błazeńskie. Europejczyk tęskni do cudu, jednocześnie wstydząc
się tej słabości. Nade wszystko obawia się zaś, że zostanie
wystrychnięty na dudka. Nic tak nie kompromituje go we
własnych oczach jak naiwność („frajerstwo"); ta zastrzeżona
jest wyłącznie dla „ t u b y l c a " . Ryzyko, które podjęła Hastrup,
widząc (sic!), a następnie opowiadając o widzeniu haldumandur, wystawienie się na kpinę, stanowią jeden z bardziej
przekonujących dowodów jej ponowoczesnych intencji.
Gdyby perypetie antropologiczno-teatralne Kirsten Hatrup
odmierzyć dialektyczną miarką humanizmu antropologicznego
i etnograficznego surrealizmu, można by uznać, że dopiero
Eugenio Barba przeprowadził badaczkę z jednej etnografii do
drugiej. Skryba ustąpił w niej pisarzowi dopiero wówczas, gdy
jej własna biografia zawodowa sama stała się przedmiotem
cudzej uwagi, scenariuszem spektaklu teatralnego. Być może
w doświadczeniu Hastrup kryje się jakaś lekcja uniwersalna:
człowiek, w tym także człowiek-etnograf, zmienia się dopiero
wtedy, gdy musi. Nie istnieje bezbolesne przejście od nowo
czesności do ponowoczesności.
Podsumujmy: ważną cechą etnograficznej ponowoczesności
jest pragnienie doświadczenia obcości na własnej skórze. To
tajne marzenie etnografów przejawia się w szczególnym zainte
resowaniu rzeczywistością mirakularną. Jednakże nawet tym
szczęśliwcom, którym ów niełatwy kontakt udało się nawiązać,
niełatwo pomieścić w sobie to doświadczenie, a jeszcze trudniej
je przekazać. Skoro tylko zdecydują się o nim mówić, nad ich
relacją zaczynają ciążyć tzw. cele poznawcze, ów pierworodny
grzech nowoczesnego dyskursu. Czas płynie pod prąd poznania.
Doświadczenie mirakularne jest nieme - w etnograficznej
relacji nabiera cech cyrkowej sztuczki, Wolandowskiej czarnej
magii, domagającej się demaskowania. T ę paradoksalną sytua
cję następująco opisuje Milan Kundera, ponowoczesny patron
niniejszego tekstu: „Spróbujcie odtworzyć dialog waszego
życia, dialog sprzeczki, bądź dialog miłosny. Sytuacje najważ
niejsze, najbardziej nam drogie, okazują się utracone na zawsze.
Pozostaje z nich jedynie sens abstrakcyjny (...), lecz konkret
akustyczno-wizualny sytuacji w całej swej całości zatracony.
(...) Dotyczy to nawet najsilniej przeżytych doświadczeń, które
naznaczają nas jak traumatyzm, jesteśmy do tego stopnia
oślepieni ich siłą, że nie zdajemy sobie sprawy z ubóstwa ich
treści. Kiedy studiujemy, omawiamy, analizujemy rzeczywis
tość, jest to rzeczywistość taka, jak j a w i się w naszym umyśle,
w naszej pamięci, w naszym wspomnieniu. Rzeczywistość
znamy jedynie w czasie przeszłym. Nie znamy jej taką, jaka jest
w chwili teraźniejszej, w chwili, w której się wydarza, w której
jest. A chwila teraźniejsza nie jest podobna do wspomnienia
o niej. Wspomnienie nie jest zaprzeczeniem zapomnienia.
Wspomnienie jest formą zapomnienia."
59
60
18
- zwiastunem jej schyłku.
W antropologicznym humanizmie spod znaku Musée de
l'Homme odzwierciedla się pierwotna intencja antropologicznych ojców założycieli, tradycyjnie biegłych w obnażaniu
cudzych plemion, nigdy zaś swoich własnych. Chodzi o udos
tępnianie sobie i swoim rzeczywistości cudzej. Z gruntu
odmienne są zamiary etnograficznego surrealizmu. Bezlitośnie
ujawnia on hipokryzję tradycyjnej antropologii, która z reguły
nie obnażała owych cudzych plemion bezinteresownie. Nie
chodziło tylko o politykę i pieniądze, ale także o bardziej
subtelne formy władzy, takie jak rozpowszechnianie własnego
dyskursu z charakterystycznym dlań ideałami Prawdy (obiektywnej), Postępu (ewolucyjnego) i Ładu (racjonalnego).
W stosunku do swego pozytywnego kolegi z Musée de
l'Homme, etnograf-surrealista jest bezwstydnie narcystyczny.
Obcość obcych? Owszem, powiada, ale tylko wtedy i tylko po
to, by lepiej zobaczyć siebie, własną przygodność w wielkim
nierozpoznawalnym świecie. Przykład? „ W Afrique phantôme
62
- pisze Clifford - Leiris jeszcze wyraźniej zakwestionował
naukowe rozróżnienie na rzeczywistość «subiektywną» i «obiektywna». Dlaczego, zastanawiał się, moje własne reakcje
(marzenia, doznania cielesne itd.) nie są ważną częścią danych,
dostarczanych przez badania terenowe. W Collèege de la
Sociologie ujrzał możliwość etnografii zarazem rygorystycznej
w wymogach analizy, jak i poetyckiej. Badacz skupia się nie na
innym, lecz na samym sobie, na swym osobistym systemie
symboli i społecznych t o p o g r a f i i " . Bawi go kwestionowanie
oczywistości, problematyzowanie nieproblematycznego. Chce
on „uczynić obcym to, co zdaje się znajome, badać rytuały
i święte miejsca współczesnych instytucji z drobiazgowością
'egzotycznego' etnografa. I posługując się jego metodami, stać
się obserwatorem, obserwującym tych innych, którzy są nami
i w końcu tego innego, który jest m n ą . "
63
6 4
Ukazywanie obcości tego co swojskie, nie jest w dwudziestowiecznej humanistyce pomysłem nowym ani odosobnionym,
Ostronienije u Wiktora Szkłowskiego i formalistów, Fremdseffekt w teatrze brechtowskim, a także wyobcowanie przedmiotu
ze świata oczywistości, stanowiące początek każdej analizy
fenomenologicznej (w wykładni Karla Jaspersa), to tylko trzy
przykłady oddziaływania tej idei. W praktyce surrealizmu
etnograficznego wy-obcowanie, ukazywanie obcości tego co
swojskie, stanowi skuteczny chwyt formalny, który służy
zwalczaniu faktycznego wyobcowania kulturowego. Symptomem takiej alienacji jest właśnie bezproblematyczność, złudna
oczywistość jakiegoś obszaru kultury, pokrewna Heideggerówskiemu das Man ( S i ę ) . Zdziwienie tym, co powszechnie
uchodzi za oczywistość, znosi wyobcowanie, bo odsłania
zapomniany horyzont rozumienia, przez co przywraca tradycji
m o w ę . Bez takiego wstępnego sproblematyzowania swojskości
wszelkie poznanie obcości jest zastępcze w stosunku do tego, co
prawdziwie trudne i przed czym uciekamy, w stosunku do
samopoznania. Humanizm antropologiczny, który nie przeszedł
przez doświadczenie etnograficznego surrealizmu, jest zwy65
c;
te
ir
w
di
u
je
K
K
S2
w
cl
śv
i
sc
pc
Jr
k<
m
st
sv
pc
ja
cz
je;
dc
zd
pr
cz
mi
w
ni<
gd
w;
by
go
a
mc
z
Al
os
jął
pr
zai
uv\
�66
czajnie niewiarygodny. B y ć może dlatego tak nieszczerze
brzmią deklaracje etnograficznych scjentystów, wczorajszych
surowych prawodawców, nowonawróconych na postmoder-
się usprawiedliwić n a u k o w ą ingerencję w cudze życie (s.
22-23). Z w r ó ć m y uwagę, że myśl ta stanowi leitmotiv trzech
klasycznych „opowieści m a u r e t a ń s k i c h " Rabinowa, Crapanzano i Dwyera.
Programowa antymetodyczność Olędzkiego łączy się z od
rzuceniem pretensjonalnej n a u k o w o ś c i . Badacz zawsze zde
cydowanie zwalczał „terminologię tajnych s ł u ż b " w badaniu
etnograficznym: wywiad nazywał rozmową, informatora - roz
m ó w c ą . Podkreślał znaczenie przypadku w badaniu (16),
całość postępowania podporządkował „idei rozmowy' '. Trudno
wskazać lepszy przykład ostatniego spośród trzech „miejsc"
spotkania z obcością, o których pisałam na wstępie (zob. § 2).
W Murzynowie Olędzki ostro występuje przeciw dwóm pozo
stałym „miejscom' ' tych spotkań - trybom wiwisekcji i raportu:
„Uznanie tak zwanej tradycyjnej kultury ludowej za prze
chowalnię treści długiego trwania, uczynienie tych treści przed
miotem osobliwych operacji antropologicznych, spowodowało
w wielu regionach kraju niepowetowane straty.
Świadomość
bowiem badanych ('informatorów',
'respondentów')
traktowa
na była przez badających właśnie jako 'treść', a więc rodzaj
materii w operacjach przyrodniczych
czy Zgoła
lekarskich.
Reifikacja świadomości badanych mogła jedynie pobudzać ich
albo do wyprowadzania badających w pole, albo do gorliwego
zaspokajania ich o c z e k i w a ń " (26, podkr. JTB) .
73
8. „O czym szumią afrykańskie muszle"
Surrealizm etnograficzny nie jest wynalazkiem Jamesa Clifforda. Clifford nadał tę nazwę czemuś, co pomimo znamion
ponowoczesnego dyskursu, w rzeczywistości jest stare jak
etnografia. Czemuś, co bynajmniej „nie stanowi wyrzeczenia
się samego siebie ani też kultury, w której się wyrastało, lecz
stanowczą decyzję rozbratu z wartościami tej kultury, narzuco
nymi przemocą - pyszałkowatością, brutalnością, niepohamo
waną żądzą posiadania, czy znów gnuśnością i k ł a m s t w e m . "
Etnograficzny surrealizm jest jak podziemny nurt, podmywają
cy antropologiczne imperium, a zarazem tajemnie je odżywiają
cy. Stąd ambiwalentny stosunek do etnograficznego surrealisty,
tej zacinającej się Kasandry.
67
W poszukiwaniu cech ponowoczesnego dyskursu, przyjrzyj
my się teraz etnograficznemu surrealizmowi w wydaniu krajo
wym. W twórczości wielu polskich badaczy kultury obecne jest
doświadczenie obcości (Erfahrung?), które rozpoznaliśmy
u źródeł etnograficznego surrealizmu. Jacek Olędzki dostrzega
je w dorobku wielu polskich „uciekinierów w o b c o ś ć " :
Kolberga, Krzywickiego, Szolc-Rogozińskiego, Piłsudskiego,
Kotowicza, Czekanowskiego, Malinowskiego, Bystronia i M o
szyńskiego. Doświadczeniem tym podszyta jest jednak przede
wszystkim twórczość samego Olędzkiego, etnografa który
chodzi własnymi drogami.
68
Słowo zastrzeżenia. Przy wielkiej metodologicznej samo
świadomości Olędzki jest programowo anty-metodyczny*™,
idiograficzny, dlatego też nigdy zapewne nie zgodzi się na
schludną szufladkę, jaką dla niego szykuję.
Chcę jednak
powiedzieć wyraźnie: nie zamierzam redukować twórczości
Jacka Olędzkiego do etyki z napisem „badacz ponowoczesny'',
„syn marnotrawny", „etnograficzny surrealista". S ą t o wszyst
ko tylko słowa, które można łatwo wymienić na inne. Nie chodzi
mi zatem o słowa, ale o to, by pokazać paradoks kogoś, kto
stosując wypróbowaną metodę „ucieczki w t y ł " , wyprzedził
swą nowoczesną epokę. Fenomen Olędzkiego potwierdza to, co
powiedziane zostało na początku: samoświadomości, podobnie
jak talentu, nie można nakazać. W tym też znaczeniu „ponowoczesnym" się nie tyle jest co bywa.
70
Z konieczności (i upodobania) zajmę się małym fragmentem
jego pisarstwa, Murzynowem. Murzynowo to wieś w ziemi
dobrzyńskiej. Żaden Tybet. Praca Olędzkiego rozpoczyna się od
zdjęcia człowieka w czapce (twarzy nie widać), trzymającego
przy uchu dziwny przedmiot, rozpoznawalny dopiero po prze
czytaniu podpisu: „ O czym szumią muszle afrykańskie".
„Nazwa wsi Murzynowo - pisze Olędzki - (...) uzyskała dla
mnie znaczenie symboliczne o takiej treści, jakiej nie można
w rozprawie naukowej zlekceważyć. Przybyłem do wsi, której
nie tylko nazwa, lecz nawet ściany opuszczonej, starej chałupy,
gdzie miałem zatrzymać się na dłużej (...), nie pozwalały
wyłączyć się z afrykanistycznych p r o b l e m ó w . ' Ściany chałupy
były wewnątrz jaskrawo różowe. Na ich powierzchni dbała
gospodyni namalowała przez szablon tysiące białych plam,
a pod nimi symetrycznie dwakroć więcej ananasów (...). Dodać
może należy jeszcze, że do Murzynowa dojeżdżało się wówczas
z przystanku autobusowego w Płocku, przy ulicy Wolnej
Afryki" (s. 8).
7
To nie żarty. Żadne tam: „pozwolę sobie w tym miejscu na
osobistą dygresję". Badacz używa siebie jako narzędzia: „Przy
jąłem dewizę, że badając innych, badam siebie. Badając innych,
przyzwalam na nieskrępowaną ingerencję również w moje
zachowanie , zajęcia i zainteresowania" (s. 155). Olędzki
uważa, że tylko przy pomocy takiej wzajemności można starać
72
74
75
76
Murzynowo to praktyczny wykład gęstego opisu, konsekwen
tnie przeciwstawianemu opisowi rozrzedzonemu. Olędzki po
kazuje różnicę na przykładzie kurpiowskiej wycinanki. Za
stanawiając się nad jej ikonografią można problem definitywnie
wyjaśnićEliadem
czy Jungiem, np. dopatrując się w wycinance
„drzewka ż y c i a " . Przez duże oka archetypów wysypie się
wówczas wszelki żywy szczegół, my zaś pozostaniemy z kliszą
na ustach. A przecież - pisze Olędzki - „można było dowiedzieć
aie, w j a k i sposób monstrancja z kościoła myszynieckiego czy
kadzidlańskiego pod postacią wzoru ikonograficznego trafić
mogła do wystroju chałupy, uzyskać na koniec wartość enig
matycznego symbolu, określanego słowem «leluja». Tymcza
sem zaniechanie elementarnych procederów badawczych (uzys
kanie odpowiednich objaśnień i wyjaśnień ze strony samych
twórców czy odtworzenie form najwcześniejszych) pozwoliło
na autorytatywne twierdzenie o wszechobecnym od zarania
ludzkości «drzewie ż y c i a » . " (25)
Przewagę „gęstego opisu" nad „opisem rozrzedzonym"
widać w dziesiątkach szczegółów, przede wszystkim w studiach
nad językiem. Olędzki wertuje Księgi chrztów, poszukując
imion nadawanych dzieciom, kompozycji imiennych w murzynowiackich rodzinach (132 nn.), przysłuchuje się rozmowom,
obserwując sposób, w j a k i zwracają się do siebie bliscy, jak
ludzie nazywają psy, koty, kury, krowy, cielęta, źrebięta, gęsi,
indyki (195), jak mówią o pogodzie i o swoich uczuciach, jak
„istnieją" i „egzystują" (Olędzki rozróżnia te dwa terminy
- 17) . Murzynowo kończy się obszernym słownikiem języka
niby własnego, a jednak obcego. W osłupienie wprawia inwen
cja, z j a k ą Olędzki analizuje trudne i najczęściej przez badaczy
„ z a r z y n a n e " odmiany źródeł (np. dokumenty parafialne), wraż
liwość i takt, z jakim komentuje bardzo osobiste Zapiski
domowe Teresy Trojanowskiej, nie roniąc nic z idiosynkrazji
tego niezwykłego źródła (zob. szczególnie fragment „puste
niedziele" i „rodzinne nieszczęścia Trojanowskich", s. 234
nn).
77
Mądre słówko „idiosynkrazja" wprowadza duży ponowo
czesny wątek w pozbawionej nowoczesnych pretensji twórczo
ści Olędzkiego. Amerykański historyk sztuki, David Freedberg,
powiada, że w humanistyce ,,idiosyncrasy is admitted but
omitted" *. Olędzki pokazuje po mistrzowsku, jak mówić
o indywidualnym zachowaniu, nie pozwalając, by opowieść
popadła w czczą anegdotyczność. Jak pamiętamy ta właśnie
1
19
�maniera krępowała badaczy relacjonujących swoje doświad
czenie mirakularne, a więc idiosynkrazję par excellence, Olę
dzki daje lekcję, jak „modlić s i ę " do szczegółu, wyrzekając się
wobec niego subtelnych form nowoczesnej przemocy, protekcjonalności i besserwisserstwa.
Ktoś powie: „przecież j u ż Kazimiera Zawistowicz-Adamska
w swej Społeczności
wiejskiej z roku 1947..." Odpowiem
przekornie. Wyobraźmy sobie, że dwóch ludzi, Polak i Amery
kanin, wypowiada dziś zdanie relatywistyczne: „wszystkie
kultury są r ó w n e " . Między tymi wypowiedziami zachodzi
różnica, którą wywołuje ich kulturowy kontekst. M o ż n a przypu
szczać, że Amerykanin, od z górą półwiecza poddawany
ostremu kursowi antropologii kulturowej, wypowiada zdanie
anty-antyrelatywistyczne , podczas gdy Polak, dla którego
relatywizm stale ma posmak nieco grzesznej antykościelnej
nowości, wypowiada zupełnie inne zdanie (tzn. odwołuje się do
zupełnie innych historycznych przesądzeń i oczywistości).
W podobny sposób, z powodu czysto historycznej różnicy
świadomości, zdania wypowiadane w Społeczności
wiejskiej
przez Kazimierę Zawistowicz-Adamską różnią się zasadniczo
od podobnych zadań Jacka Olędzkiego.
79
80
Wróćmy jednak do Murzynowa. Innym przykładem biegłości
Olędzkiego w „ o t w i e r a n i u " nawet najlepiej zapieczętowanego
źródła jest superpoważna analiza wierszyka „o wędrówce g...
przez w i e ś " (154-155). Perypetie trefnego item stają się okazją
do prezentacji charakterologicznej mieszkańców wsi w kontek
stach, które uszłyby uwadze mniej dociekliwego badacza,
przyzwyczajonego do korzystania z bardziej „statecznych"
źródeł.
Cały tekst tej dziwnej idio-monografii podszyty jest doświad
czeniem obcości mongolskiej, afrykańskiej. Olędzki ciągle ma
je z tyłu głowy. Pisze: „Badania te pozwoliłyby odnaleźć
egzotyczną formułę bycia w faktach pospolitych, dobrze każ
demu znanych'' (180). Wyniesione z obcości poczucie nieoczywistości świata pozwala mu „ b e z w s t y d n i e ' ' dziwić się rzeczom
dla innych całkiem niewidocznym, takim jak chodzenie po nocy
z kotami (ciekawy fragment o Afryce i o zairskich dziew
czętach, godzinami trzymającymi w ustach przyjaciela-pędraka,
191), niejedzenie wieprzowiny przez rzeźbiarkę świń (201), czy
osobliwy sposób podawania herbaty w Murzynowie (nazywa go
„potlaczem na opak", 173).
Sposób w j a k i Olędzki jest obecny w terenie, zdradza
doświadczenie „uwewnętrznionej o b c o ś c i " , to samo, które jak
sądzę stanowiło punkt wyjścia dla etnograficznych surrealistów
z ekipy P a r y ż - D a k a r - D ż i b u t i .
Gdyby szukać figury, która
wyraziłaby je w sugestywny sposób, nie od rzeczy byłoby
powtórnie rozważyć przypowieść o synu marnotrwanym. Tra
dycja przekazuje nam wizję jego skruchy przy powrocie do
domu. Pozostajemy w przekonaniu, że doświadczenie dalekiej
podróży zostało przez niego wyparte i zanegowane. Skąd jednak
pewność, że syn marnotrawny nigdy więcej z domu nie odszedł?
Skąd pewność, że wiemy, jak dom ó w zamieszkiwał? Do czego
przydały mu się wspomnienia? Czy były tylko źródłem wy
rzutów sumienia, czy też zasiliły jego dom energią nieznaną
ludziom osiadłym?
81
9. O cudach raz jeszcze
Nasuwa się pytanie, czy Olędzki mógłby nauczyć Hastrup
i anonimowego antropologa z Kathmandu języka, przy pomocy
którego można by opowiadać o cudach, języka, który byłby
odpowiedzią na pytanie, jak przenosić życie z kontekstu do
tekstu, nadal zachowując je przy życiu" ! I tak, i nie. Tak, bo
Wrażliwość mirakularne^ i Świadomość mirakularna* to dwa
najlepsze powojenne teksty na ten temat, teksty poszukujące
takiego właśnie języka. Nie, bo nikt, nawet Olędzki, nie może
stale przekraczać własnej historyczności. Ponowoczesnym nie
2
4
20
jest się, ale co najwyżej bywa. Udało mu się to w jakimś stopniu
w Murzynowie, gdzie spotkał naród racjonalny, nieskłonny do
mistycznych uniesień. Poległ, wybrawszy się na rubieże rzeczy
wistości, w „rajską dziedzinę ułudy' '. Pisząc o cudzie, uciekł się
bowiem do w y p r ó b o w a n e g o wybiegu nowoczesności - fenome
nologicznego zawieszenia ocen. „Postawmy kolejne pytanie,
które zajmowało nas i które zaprząta nadal wielu - napisał we
Wrażliwości
mirakularne]. M o ż n a je sformułować tak: czy
w istocie zdarzają się dziś cuda? Otóż w pracy tej unikamy
odpowiedzi na podobne pytania. D l a naszych celów wydają się
one nieistotne. Przyjmijmy bowiem, że każde zdarzenie wytłumaczalne w najprostszy sposób: przyczyna - skutek, zjawis
ko fizyczne - złudzenie metafizyczne itd., może uchodzić za
cudowne, jeśli w świadomości pojedynczej osoby, a tym
bardziej mniejszej lub większej zbiorowości, uznane zostało
właśnie za takie, a nie za zjawisko pospolite, zwykłe, w pełni
wyjaśnione."
Wydaje się, że Olędzki nie widzi miejsca na relacjonowanie
osobistych zdarzeń mirakularnych we własnym tekście, a nawet
w jakiejś mierze zabezpiecza się przed perspektywą takiego
doświadczenia (nie ma o czym mówić, skoro „każde zdarze
nie... może uchodzić za cudowne... jeśli uznane zostało za takie
w ł a ś n i e " ) . Przypomnę znów Roszaka: fachowo przyglądać się
cudom i nigdy ich nie zobaczyć.
Można, i koniecznie trzeba zapytać na koniec, czy w ogóle
możliwy jest język, w którym m o ż n a by bez uszczerbku wyrazić
„zdarzenie mirakularne", jeśli zgodzimy się objąć tym okreś
leniem doświadczenie Hastrup i antropologa z Kathmandu,
a także, co m o ż e ważniejsze, doświadczenia ludzi, z których
„ ż y j ą " antropologowie. Jaka jest ponowoczesna odpowiedź na
to pytanie? Sądzę, że ponowoczesna odpowiedź powinna być
przede wszystkim próbą szukania takiego języka, bez względu
na ryzyko wiążącej się z tym śmieszności, ryzyko, którego cenę
nieraz poznała Hastrup, a z którego zdawał sobie najwyraźniej
sprawę zastrzegający sobie anonimowość antropolog z Kath
mandu. Jak powiadał Henryk Elzenberg, od błędu gorszy jest
chyba tylko lęk przed błędem. „Prawdę o b i e k t y w n ą " , „niedyskutowanie o faktach", „profesjonalną p o w a g ę " i inne zaklęcia,
etnografia nieprzezroczysta powinna pozostawić własnemu
losowi, sama zajmując się opisywaniem tego, co jest , a co
w dotychczasowym świecie było nieme.
85
86
10. Ponowoczesne małe narzędzia - wersja etnograficzna
(skrót)
Czas na podsumowanie. Oto lista etnograficznych „małych
n a r z ę d z i " , które składają się na niniejszy projekt etnografii
nieprzezroczystej. Jest to projekt lokalny i fragmentaryczny.
Nie przesądzam o jego zasięgu, ani o stopniu praktycznego
urzeczywistnienia. Chodzi w n i m tylko o sportretowanie pew
nych tendencji, które ujawniły się i ujawniają w praktyce
etnografów, tendencji związanych z kategorią ponowoczesności
w dwóch omówionych na wstępie znaczeniach terminu. Kończę
więc pamięciowym portretem ponowoczesnego etnografa:
1" przestaje on udawać skrybę, zaczyna być pisarzem: nie
ukrywa swej pisarskiej obecności w tekście (uczuć, przesądów,
manier etc), jest świadom różnicy pomiędzy etnograficzną
„ m a p ą " a faktycznym terytorium „ ż y c i a " - nie myli realistycz
nego genre'u z rzeczywistością; porzuca terminologię ant
ropologiczną zwracając się ku etno-graficznej, w czym do
chodzi do głosu świadomość, że „przezroczyste etnografie nie
istnieją" (P. Rabinów);
2" miewa wątpliwości, zrywa z nowoczesnym „zapisem na
ambiwalencję' ' - dostrzega sprzeczności i w świecie, i w sobie
samym;
3" jest egocentryczny, zajmuje się sobą i nie odczuwa z tego
powodu wyrzutów sumienia (w ogóle nie reaguje na hasło
�„służba społeczna", ani na jego liberalną wersję, „pieniądze
podatników"), jest istotą z krwi i kości, ma poglądy i uzew
nętrznia przesądy (z niektórych gotów jest czasem zrezyg
nować);
4" myśli o wpuszczeniu obcości intra muros, biorąc na serio jej
roszczenia do prawdy; zakłada nie tylko pluralizm języków czy
percepcji, ale ontologii; nade wszystko pragnie doświadczyć
obcości, uczyć się od niej; podejmuje ryzyko zawodowe,
ryzykuje śmieszność;
5" jest skłonny mówić nie tyle innym o obcości cudzej
(antropologiczny humanizm), ale sobie i swoim o własnej
obcości i wyobcowaniu (etnograficzny surrealizm); obcość
obcych nie jest dla niego celem, ale punktem wyjścia;
6" używa siebie jako narzędzia, odrzuca terminologię „tajnych
s ł u ż b ' ' (wywiad, informator, kwestionariusz); szanuje integral
ność r o z m ó w c ó w , przeciwdziała ich uprzedmiotowieniu; od
rzuca anonimowość wielkich metod; podkreśla znaczenie przy
padku w badaniu, całość postępowania podporządkowuje „idei
rozmowy", wyznaje n o w ą idiograficzność („idiosynkrajza"),
odmierzaną osobistą uczciwością i wrażliwością; stosuje zasadę
„wszystko jest ź r ó d ł e m " ; usiłuje wywikłać się z sieci poznaw
czej przemocy, w którą wplątała go nowoczesność.
PRZYPISY
1
Dyskursy, o których tu mowa, pojmuje w sposób zbliżony do sensu Michela
Foucault z Archeologii wiedzy. W przypadku antropologii kulturowej-etnografii
pod pojęciem dyskursu rozumiem pewną wizję tej nauki, w y w o d z ą c ą się z zatożeń
metafizycznych co do natury rzeczywistości, rozumienia badającego podmiotu
i badanego przedmiotu, ich wzajemnego stosunku, a także przyjętego języka
opisu.
W tym sensie niniejszy tekst stanowi kontynuację mojego artykułu o amery
kańskich nurtach interpretacyjnych pt. Interpretacja czyli o sztuce antropologii,
„Polska Sztuka Ludowa" nr 1, 1990, s. 3-7
Podobnie nie można zadekretować samowiedzy, stanowiącej differentia
specified jednego ze znaczeń pojęcia ponowoczesność, którym Zagmunt Bauman
operuje w Modernity and Ambivalence, Cambridge 1991. Do wątku tego wrócę
w dalszym ciągu tekstu. Baumanowską o d m o w ę metaopisu ponowoczesności,
pojmować też możnajako o d m o w ę uprzedmiotowienia, które to uprzedmiotowie
nie byto znanym nałogiem nowoczesności. R ó w n i e ż ten wątek rozwinę w dalszej
części tekstu, tam gdzie będzie mowa o doświadczeniu w ponowoczesności.
Alfreda Kroebera. Za: Ursula L e Guin, Najdalszy brzeg, przet. J . Kozerski,
Gdańsk 1991, s. 52
Jest to strategia tzw. humanizmu antropologicznego, którego krytyce po
święcona jest duża część mojego tekstu. Sam termin i cytat pochodzi z głośnej
książki J. Clifforda, Predicament of Culture, Twentieth Century Ethnography,
Literature and Art, Cambridge 1988
' A. Wyka Badacz społeczny wobec doświadczenia.
Warszawa 1993, s. 88, 122
mi. Książka Wyki stanowi ważną inspirację dla niniejszego tekstu. Zaznaczam
jednak, że zaproponowane przeze mnie „małe etnograficzne narzędzia' ' różnią się
znacznie od tych, które opisuje ona w swej pracy. Zob. S 10 niniejszego tekstu.
' Terminologii 'ponowoczesność-nowoczesność' używam za Zygmuntem
Baumanem, zob. szczególnie jego Modernity and Ambivalence i Intimations of
Postmodernity. Określenia 'postmodernizm-modernizm' stosuję sporadycznie,
gdy jest to podyktowane względami retorycznymi.
" Dwa wyróżniane przeze mnie znaczenia pojęcia ponowoczesność rozpoznaję
w interpretacji Zygmunta Baumana, ode mnie pochodzą tylko precyzacje. M o ż e
się jednak okazać, że moja parafraza Baumanowskiej koncepcji nie dość wiernie
chwyta autorską intencję. Nie zaszkodzi to w niczym celowi niniejszego tekstu.
Nie chodzi w nim o rekonstrukcję poglądów na ponowoczesność, ale o przekład
podanego wyżej rozumienia ponowoczesności na kategorie dyskursu etnograficz
nego.
' Parafrazuję tu tytuł książki Krzysztofa Pomiana Przeszłość jako przedmiot
wiary.
"' Przy pewnej ilości dobrej woli w pierwszym ze znaczeń określenia
„ponowoczesność" można by rozpoznać epistemiczny, w drugim zaś - epistemologiczny sens tego terminu (rozróżnienie naśladujące „różnicę ontologiczną" Martina Heideggera).
" Z. Bauman, Modernity and Ambivalence, op. cit., s. 260
M. Kundera, Żart, Warszawa 1991, s. 196. Por. A. Wyka, op. cit., s. 120:
„Cechy badacza interpretatywnego"
Zob. W.J. Burszta, K . Piątkowski, O czym mówi antropologiczna
opowieść.
Warszawa 1994, rozdział 2
G. Gadamer, Wahrheit und Méthode, Tubingen 1975, s. 324
Zob. na ten temat, obok Michaela Foucault i jego Naissance de la clinique,
także K. Hastrup, Veracity and Visibility: The Problem of Authenticity in
Anthropology, „Folk", vol. 28, s. 5-17. O użytku ze zmysłów w etnografii zob. P.
Stoller, The Taste of Ethographic Things. The Senses in Anthropology, Philadelp
hia 1989
" Można mieć nadzieję, że po ukazaniu się polskich przekładów Prawdy
i metody Gadamera i Heideggerowskiego Bycia i czasu, są to sprawy powszechnie
znane. Zob. też J . Tokarska-Bakir, Hermeneutyka Gademerowska jako pomoc
w etnograficznym badaniu obcości, „Polska Sztuka Ludowa - Konteksty", nr 1,
1992, s. 3-17 '
" „Kiedy byt doznaje opuszczenia przez bycie, powstaje, powiada Heidegger,
okazja do «plaskiej sentymentalnosci». Wszystko jest teraz przeżywane; wszystko
zostaje sprowadzone do przeżycia, które jest zaprzeczeniem namysłu." C .
Wodziński, Heidegger i problem zła. Warszawa 1994, s. 230
Zob. Z. Bauman, Modernity and Ambivalence, op. cit.
" Tenninologia «skryba-pisarz» za Rolandem Baithesem i jego, Le Degré zéro
de l'écriture, Paris 1953; tegoż, S/Z, Paris 1970
Zob. na ten temat D. Cushmana i G . Marcusa, Ethnographies As Texts,
(„Annual Review of Anthropology", 11: 1982, s. 25-69), jeden z pierwszych na
ten temat, a zarazem najoryginalniejszych artykułów dotyczących retorycznego
wątku w tradycji antropologicznej.
2
3
4
5
12
13
14
15
18
2 0
21
Można śmiało powiedzieć, że pomimo nieposługiwania się tym powstałym
w dobre dwadzieścia lat później pojęciem, Hans-Georg Gadamer dał w Prawdzie
i metodzie głęboką analizę filozoficznych korzeni nowoczesności, zaś prze
prowadzona tam tzw. rehabilitacja przesądów, stworzyła punkt wyjścia dla całej
późniejszej krytyki kultury, poczynając od Michela Foucault, przez Jean-Francois
Lyotarda do Zygmunta Baumana włącznie. Z a najgroźniejszy przesąd poznawczy
Gadamer uznał przeświadczenie o niepodleganiu przesądom poznawczym. Zob. J.
Tokarska-Bakir, Hermeneutyka Gadamerowska jako pomoc w etnograficznym
badaniu obcości, op. cit„ s. 3-17
Zob. J . Clifford, Predicament
of Culture, szczegółowo o surrealizmie
etnograficznym w dalszym ciągu tekstu.
Jest to kolejny temat kultowy etnografii ponowoczesnej, jego nieskończoną
bibliografię powtarza każda książka antropologów interpretacyjnych oraz ich
przeciwników, zob. np. M . Manganaro (wyd.), Modernist Anthropology, From
Fieldwork to Text, Princeton 1990
C . Geertz, Distinguished Lectures: Anti-Relativism, „American Anthropologist", vol. 2: 1984
Sytuację tę opisuje Zygmunt Bauman w Hermeneutic and Social Science:
Approaches to Understanding, London 1978, s. 172
Vincenz, Barwnikowy wianek, Warszawa 1980, s. 191
Charakterystycznego dla ewolucjonizmu, marksizmu i innych kierunków
zorientowanych na „postęp" kulturowy.
M . Czerwiński, Mircea Eliade, „ N o w e Książki" nr 3, 1986, s. 4
A. Krupat, Irony in Anthropology: The Work of Franz Boas, w: M.
Manganaro (red.), Modernist Anthropology, op. cit., s. 133-145
D. Gordon, The Politics of Ethnographic Authority: Race and Writing in the
Ethnography of Margaret Mead and Zora Neale Hurston, ibidem, s. 146-163;
wcześniej o c z y w i ś c i e D. Freeman, Margaret Mead and Samoa: Making und
Unmaking of an Anthropological Myth, Cambridge 1983
C . Geertz, Us/Not-Us, w: tegoż, Works and Lives, op. cit., s. 103-128 etc.
J . Clifford, Predicament of Culture, op. cit., rozdział On Ethnographic
Autocreation: Conrad and Malinowski, przekład pol. w: „Polska Sztuka Ludowa.
Konteksty", nr 3-4; 1992, s. 10-18 etc.
Wydanie z roku 1967 było jak wiadomo bardzo okrojone. Fieldnotes
Malinowskiego, będące w posiadaniu jego córki, były udostępnione niektórym
badaczom, zawsze jednak z zastrzeżeniem niepublikowania najdrobniejszych
nawet cytatów.
Jest to podtytuł zbioru wykładów Geertza Works and Lives, Stanford 1988;
tam też zob. artykuł Being There: Anthropology and the Scenę of Writing, s. 1-25
etc. Inne przykłady prac z tego nurtu to wybór artykułów z ,.Cultural Anth
ropology" z lat 1986-1991 pod red. G . E . Marcusa, Rereading Cultural Anth
ropology, Durham and London 1992; J . Clifford, G . E . Marcus (red.). Writing
Culture, The Poetics and Politics of Ethnography, Berkeley 1986 i duża część
wyczerpujących bibliografii zamieszczonych w każdej z tych książek.
Niektórych polskich antropologów złości ta nowa maniera. Ledwo udało się
upowszechnić eleganckie określenie „antropologia" - powiadają - już mamy
z niego rezygnować? Jest to pouczający przykład z zakresu historii pojęć:
etnografia miniona nie ma nic wspólnego z tą postulowaną. To, co stanowiło
0 podrzędności pierwszej („zaledwie'' opis) ma być chlubą drugiej („gęsty opis").
Utraciła ją n o w o c z e s n o ś ć , wypierająca i represjonująca wszelką wiedzę,
której prawomocność nie byłaby z nadania nauki. Jak pokazuje Gadamer
w Prawdzie i metodzie, nauka tak bardzo bała się poznawczej alternatywy, że nie
mogła spotkać się nawet z tak nieinwazyjną odmianą obcości jak sztuka, cóż
dopiero m ó w i ć o obcości kulturowej, kwestionującej naukowy obraz świata
1 związane z nim poczucie rzeczywistości. Natomiast „oko przednowoczesne
przyglądało się odmienności bez wzruszenia; były przecież różnice między ludźmi
częścią odwiecznego ładu B o ż e g o na ziemi." Z . Bauman, Modernity and
Amhivalence, op. cit., s. 241
C . Castañeda, Nauki Don Juana. Wiedza Indian z plemienia Yuqui, przeł. A.
Szostkiewicz, Kraków 1991, s. 7
Na marginesie zauważmy, że w czasach rosnącej niewspółmierności teorii,
udowadnianie oszustwa jest coraz częstszą, by nie rzec jedną metodą walki
pomiędzy konkurencyjnymi koncepcjami naukowymi. Tzw. weryfikacja ustaleń
z reguły służy kompromitacji osoby, która traci wszelką wiarygodność z chwilą
przypisania jej (bo o udowodnieniu często nie może być mowy) „fałszywych"
intencji. Wspomnijmy choćby głośny list Mariusza Ziółkowskiego kwestionujący
„wiarygodność empiryczną" ustaleń Ludwika Stommy, publikowany w „Etno
grafii Polskiej" w 1992 roku.
2 2
2 1
2 4
2 5
2 6
2 7
2 8
2 9
3(1
11
3 2
3 3
3 4
3 5
3 6
3 7
3 8
3 9
Pisałam o tym w pracy magisterskiej pt. Obraz świata Don Juana Matusa
w relacji Cariosa Castanedy w świetle tybetańskiego
buddyzmu tantrycznego
21
�(1983). Na temat Castanedy zob. też R. de Mille, Castañeda 's Journey. ThePower
and Allegan, Santa Barbara. 1976; R. de Mille, Dan Juan Papers. Further
Castañeda Controversies, Santa Barbara 1980; D. Silverman, Reading Castañeda,
A. Prologue to the Social Sciences, London 1975 etc.
C . Geertz, Religia jako system kulturowy, w: Racjonalność
i styl myślenia,
oprać. E . Mokrzycki, Warszawa 1992, s. 498
Pisai o tym już w 1964 roku Peter Winch w swoim Understanding Primitive
Society.
'
J. Borges, Etnograf, w: Pochwala cienia, Warszawa 1977, s. 21-22
Autora Zuni Folk-Tales, New York 1901. Zob. np. M. Manganaro (wyd.),
Modernist Anthropology, op. cit., s. 179.
Aby przekonać rozmówcę do zdradzenia tajemnicy obrzędów Simmons
pokazał mu książkę, w której opisane byty sekretne szczegóły rytuałów Hopi. Zob.
L . Simmons, Wódz Słońca. Autobiografia DC. Talayesvy, Indiana z plemienia
Hopi, Warszawa 1964
Mam tu na myśli zarówno wybitnych isłamistów takich jak Giuseppe Tucci,
Anagarika Govinda, Alexander Brzezin, Stephaen Beyer (zob. szczególnie jego
The Cult of Tara. Magic and Ritual in Tibet, Berkeley 1973) i wielu innych. Zob. J.
Tokarska-Bakir, Etnologia wnętrza religii, niepublikowany tekst wykładów z roku
1994/1995
Namkhai Norbu w: J. Shane, The Crystal and the Way of Light. Sutra, Tantra
and Dzogchen, New York - London 1986, s. 100
Thubten Jigme Norbu, C . H . Turnbull, Tibet: Its History, Religion and People,
b.m. 1968, s. 165-166. T . J . Norbu jest bratem Tenzina Gjatso, X I V Dalaj Lamy,
zaś C . H . Turnbull to autor pamiętnych Ików, ludzi gór.
Spośród innych ważnych książek podwójnego autorstwa wymienię dwie
szczególnie udane: J. (Fire) Lame Deer, R. Erdoes, Lame Deer, Seeker of Visions.
The Life of a Sioux Medicine Man, b.m. 1972; a także klasyczną już, przedwojenną
J.G. Neihardt, Black Elk Speaks Being the Life Story of a Holy Man of Oglala
Sioux, b.m. 1932
Semminar 1985: The Union of Mahamudra and Mahasandhi by Karma
Chagmey with on Oral Commentary by Tulku Chokyi Nyima Rinpoche, Kthmandu
1986, s.206-207.
Biografia Kirsten Hastrup stała się tematem spektaklu Odin Teatret pt.
„Talabot". Spektakl ukazywał Hastrup jako osobę, która miała odwagę wejść do
świata badanej przez siebie grupy kulturowej i zobaczyć mitycznego niewidzial
nego człowieka islandzkich rybaków, Huldumandur, dokonując tym samym
transgresji ze świata antropologów. S z c z e g ó ł o w a relacja i wnikliwy komentarz do
powstawania spektaklu we wspomnianej pracy A. Wyki, Badacz społeczny wobec
doświadczenia,
op. cit., s. 144-171. W dalszej relacji stale korzystam z tej właśnie
książki.
W: Culture and History. Copenhagen 1987, s. 558, za: A. Wyka, op. cit., s.
149
„Staying for some months during the autumn on a farm, I once took part in an
expedition to collect stray sheep in a rather rough mountainous region. At a certain
point in time 1 was left on a rock ledge to hold an ewe. (...) Suddenly, a dense fog
came rolling down from the upper mountains and with it an icy cold. In the
subarctic area you know never to trust the sun, and I was prepared to meet the cold,
but in the long run not even woolen clothes could prevent a degree of fear from
creeping in. It was not so much a question of fearing to get lost, even though I knew
that I could never descend alone. It was a kind of fear related to the place where
I found myself. (...) And there, a nebolous figure appeared in the mist. I knew
instantly that it was a man of the ' hidden people' (huldufólk) who visited me in the
small space of vision left to me and my ewe by the fog. Ever since the Middle Ages
huldumenn have been known to seduce Icelandic womenflok, and especially
shepherdesses in misty mountains. Apparently he did not touch me, but who knows
if he did not seduce me in one way or an another without my sensing it? When the
fog lifted, and I was finally rejoined by my own people, the only thing that
remained clear in my mind was the real experience of the materialization of the
uneral." K . Hastrup, The Challenge of the Unreal - or how Anthropology Comes to
Terms with Life, w: Culture and History, Copenhagen 1987, s. 552; cyt. za:
program spektaklu „Talabot" Odin Teatret, bdm, s. 4
4 0
4 1
4 2
4 3
4 4
4 5
4 6
4 7
4 8
49
5 0
51
5 2
" Op. cit. s. 53, za: A. Wyka, op. cit., s. 164
Fragment słynnej buddyjskiej Sutry Serca.
W trakcie badań Hastrup wchodziła w różne role. Pracowała m.in. przy
sprawianiu ryb, a także przy wypasie.
W. Weil, cyt. za: Z. Jasiewicz, Tradycja, w: Słownik Etnologiczny. Terminy
ogólne. Z. Staszczak (red.), Warszawa-Poznań 1987, s. 355
Hastrup m ó w i co prawda, że etnograficzne pisanie nie polega już, jak
dawniej, na odtwarzaniu rzeczywistości, lecz raczej "natworzeniu rzeczywistości
nowej", ale zaraz grzecznie dodaje: „by uczynić ją dostępną dla innych". Za:
Wyka, op. cit.
Nie można zgodzić się z tym, co powiada o intencji cudów z rozmaitych
tradycji religijnych Jacek Olędzki w przypisie 3 do swego niezwykle inte
resującego artykułu pt. Wrażliwość
mirakularna (pisane wespół z Andrzejem
Hemką, „Polska Sztuka Ludowa", nr 1,1990, s. 14). Na przykład wszystkie znane
mi z przekazu bezpośredniego (Tybetańczycy sami o sobie) cuda buddyjskie
z reguły mają cel etyczny, nigdy zaś poetycki czy epistemologiczny. Trudno sobie
wyobrazić Tybetańczyka, który demonstruje tzw. siddhi (moce ponadempiryczne)
wiedziony chęcią zaspokojenia potrzeby poznawczej europejskiego etnografa.
W tej kwestii tradycja tybetańska jest stanowcza: ktoś kto demonstruje siddhi na
bazarze wyląduje w piekle.
5 4
5 3
5 6
5 7
5 1
5 9
Wielcy tybetolodzy tacy jak Giuseppe Tucci czy tragicznie zmarły René de
Nebesky-Wojkowitz ujawniali „poza protokołem", że zdarzało im się być
świadkiem niecodziennych zdarzeń, jednak relacje te nie trafiły do żadnego ze
znanych mi naukowych tekstów. Podobny rys można rozpoznać w twórczości
Mircei Eliadego. Cała jego fenomenologiczna, a więc nowoczesna „wrażliwość
mirakularna" (określenie Jacka Olędzkiego) znajdowała ujście w beletrystyce, tu
22
szczególnie warta uwagi jest krótka opowiastka pt. Tejemnica doktora Hónigbergera, przeł. I. Kania, Kraków 1985
M. Kundera, W poszukiwaniu utraconej teraźniejszości,
„Zeszyty Literac
kie", nr 42, 1993, s. 55
J. Clifford, Predicament of Culture, cyt. za M. Sznajderman, O etnograficz
nym Surrealizmie „Polska Sztuka Ludowa - Konteksty", nr 1, 1991
Powszechnie znane jest uwikłanie brytyjskiej antropologii społecznej w ko
lonializm, zaś etnografii krajów bloku wschodniego w budowę komunizmu.
Najtrafniejszą diagnozę komunistycznego uwikłania etnografii dał Milan Kundera
w powieści Żart. Trudno byłoby jednak wskazać polską pracę naukową, która
odważyłaby się zanalizować polską etnografię powojenną w kategoriach dyskursu
władzy komunistycznej.
^ J. Clifford, Predicament of Culture, cyt. za M . Sznajderman, op. cit.
J. Jamin, Un sacré collège ou les apprientis sorciers de la sociolgie. „Cahiers
internationaux de sociologie" 68: 5-30, 1980
Odwołajmy się tu do zwięzłej charakterystyki Się u Cezarego Wodzińskiego:
„Wystarczy powołać się na wszechobecne Się, aby wszystko utraciło swą
problematyczność i niepewność. W obszarze Się nie pojawiają się pytania
0 prawdę, fałsz, piękno, brzydotę, itd., ale jest jedynie to, co się za prawdę, fałsz,
piękno, brzydotę itd. uważa. Się jest nikim, nie musi więc poręczać za to, co oferuje
1 podsuwa Dasein. Im bardziej publiczne, dostępne dla wszystkich, tym mniej jest
ono uchwytne i jawne, choć podaje się za najbardziej oczywiste." C . Wodziński,
Heidegger i problem zła, op. cit., s. 264
Przykładem sukcesu o podobnym rodowodzie może być twórczość Henri
Corbina, wybitnego religioznawcy - iranisty, zob. J. Tokarska-Bakir, Henri
Corbin: ,,Czas Eranosa", „Polska Sztuka Ludowa - Konteksty", nr 2, 1992, s.
7-10
J. Olędzki, Murzynowo. Znaki istnienia i tożsamości kulturalnej mieszkańców
wioski nadwiślańskiej
XVIH-XX w., Warszawa 1991, s. 10
Dostrzega coś innego (zob. Murzynowo, op. cit., s. 10), co wydaje mi się
wszakże podobne do doświadczenia, o którym pisałam.
Olędzki odrzuca w metodzie to, co Gadamer nazywał jej „anonimowością"
(jest to tytułowa metoda z Wahrheit und Méthode). Metoda, stosowana w humanis
tyce, zwalcza indywidualną wrażliwość. Wytwarza humanistyczną wiedzę „ogól
ną", czyli taką, z której nikt konkretny skorzystać nie może. Z punktu widzenia
aspiracji hermeneutyki jest to raczej nie-wiedza. Por. Murzynowo. s. 27-29 etc.
'" Podobnie jak nie zgodził się „zostać fenomenologiem", co proponował mu
niegdyś Zbigniew Benedyktowicz. Por. Olędzki, Murzynowo. op. cit., s. 30
Olędzki był w ó w c z a s po dwuletniej podróży do Afryki.
„I j a pisze gdzie indziej Olędzki - niezbyt ufny wobec świata - korzystający
nieraz z pocieszeń murzynowiaka, Tomasza Cabana..." .1. Olędzki, Jezus
chodzący po jeziorze Genazaret. Zagadnienie czasu mitycznego i historycznego
w kulturze chłopskiej,
„Polska Sztuka Ludowa - Konteksty", nr 2: 1991, s. 16
Paula Rabinowa Reflections on the Fieldwork in Morocco, Berkeley 1977,
Victora Crapanzano Tubami: Portrait of A Moroccan, Chicago 1980 i K. Dwyera
Moroccan Dialogues, Baltimore 1982
Zob. szczególnie krytyczne cytaty z teoretycznych opracowań socjologicz
nych, Olędzki, Murzynowo, s. 23-24. Jest to kolejna cecha ponowoczesnych
etnografów, którzy ze szczególną pasją zwalczają strukturalizm i socjologiczne
formalizmy.
,,(...) wielkim sprzymierzeńcem byłoby posługiwanie się wyłącznie metodą
wywiadu, kwestionariusza pytań, czy ankiety, wreszcie uparte artykułowanie
pojęcia informator czy respondent." Murzynowo, s. 16. Trzeba pamiętać, że
Olędzki głosił ten pogląd jeszcze w czasach, gdy wiązało się to z ryzykiem utraty
naukowej twarzy; cenę tego ryzyka nieraz zresztą poznał.
M
6 1
6 2
6 4
6 5
6 6
ft7
6 8
6 9
7 1
7 2
7 3
7 4
7 5
7 6
Przytoczmy tu choćby ustny przekaz o etnografach wypatrujących osobliwo
ści w beznadziejnie typowej okolicy Solca. Dowcipny informator naopowiadał im,
ż e w Wiśle pływają syreny, że syreny te są odławiane i że najlepsze pod względem
kulinarnym wcale nie są ich płetwy, ale... piersi.
Moje ulubione kawałki w Murzynowie to opowieść pt. „Pierdzielisz" (259),
a także niedościgniona analiza pieprznych powiedzonek murzyniackich
(265-266).
Power of Images. Studies ofhistory and Theory ofResponse, Chicago 1989, s.
37
Odnotujmy tu dla porządku subtelny rodzaj przemocy, wywieranej np. przez
znajomość tzw. reguł myśli mitycznej. Badacz nowoczesny, zawsze „wiedział
lepiej " : „nie wszystkie potrzebne badaczowi teksty zostały kiedykolwiek zanoto
wane, co więcej (.••) nie wszystkie w o g ó l e powstały, nie zostały sformułowane
explicite, nie wykrystalizowały się, a mimo to możemy powiedzieć, że znamy logikę
i prawidła samej krystalizacji" J.S. Wasilewski, Tabu a paradygmaty etnologii,
Warszawa 1989, s. 135, podkreślenie moje J T B .
*" Z a którym kryje się ś w i a d o m o ś ć przezwyciężonego ataku sił antyrelalywistycznych. Jak u Clifforda, Geertza w jego znanym artykule, zob. przypis 24
Radykalna maniera tego zdania wynika ze w z g l ę d ó w czysto retorycznych.
Mam na myśli pierwszą z czterech wypraw paryskiego Instytutu Etnologicznego
(1931-33). Opracowywanie jej w y n i k ó w w specjalnym numerze pisma „Minotaure" dało początek kierunkowi, który Clifford nazywa surrealizmem etnograficz
nym. Zob. K. Kaniowska, Surrealizm i etnografia, i M. Sznajderman, op. cit. w:
„Polska Sztuka Ludowa - Konteksty", nr 1, 1991, s. 3-6 i 7-9
7 7
7 8
7 5
81
8 2
K. Hastrup, The Challenge of the Unreal - or how Antliropology Comes u>
Terms with Life, w: Culture and History, op. cit., s. 55
J. Olędzki i A. Hemka, „Polska Sztuka Ludowa", nr I, 1990
J. Olędzki, „Polska Sztuka Ludowa", nr 3, 1989
A. Hemka, J . Olędzki, Wrażliwość mirakularna, op. cit., s. 9. Zwraca uwagę
fakt zgodności pomiędzy wyrażonym tu poglądem i konwencjonalistycznj
Geertzowską definicją religii, którą cytowałam w § 5.
* Por. H . - G . Gadamer, Prawda i metoda, op. cit., s. 458
8 3
8 4
8 5
8
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/f38beedb5890ab9151306eeab9ae8477.pdf
44067eeada9d1be83961d96f500d9d49
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Polska Sztuka Ludowa - Konteksty
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2927
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1992
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:2731
Title
A name given to the resource
Hermeneutyka Gadamerowska w etnograficznym badaniu obcości / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1992 t.46 z.1
Description
An account of the resource
Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1992 t.46 z.1, s.3-17
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
Tokarska-Bakir, Joanna
Language
A language of the resource
pol.
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Polski Instytut Sztuki
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
Joanna Tokarska-Bakir
HERMENEUTYKA GADEMEROWSKA
W ETNOGRAFICZNYM BADANIU OBCOŚCI *
Nie
jesteśmy
w świecie,
bezpiecznie
który
zadomowieni
chcemy
zrozumieć
R . M . Rilke, Elegie
duinejskie
Czy a n t r o p o l o g i a k u l t u r y jest n a p r a w d ę nauką o c z ł o w i e k u ?
z a p o m n i e n i u . M a m y z nią także d o czynienia w ó w c z a s , g d y
Czyjej a n t r o p o l o g i c z n o ś ć nie p o c h o d z i p r z y p a d k i e m z uzurpacji?
n a p o t y k a m y f r a g m e n t w ł a s n e j tradycji k u l t u r o w e j , k t ó r e g o już nie
Czy w czasach w s p ó ł c z e s n e j eksplozji n a c j o n a l i z m ó w jest ona
rozumiemy.
p r z y g o t o w a n a d o roli mediatora p o m i ę d z y siermiężną s w o j s k o ś -
W y o b c o w a n i e przybiera najczęściej postać zamaskowaną.Jeśli
cią i w r o g ą obcością? Te pytania w s t ę p n i e t ł u m a c z ą p o w o d y
nasza własna tradycja jest dla nas oczywista, jeśli nie stawia nam
sięgnięcia p o h e r m a n e u t y k ę f i l o z o f i c z n ą H a n s a - G e o r g a G a d a -
żadnych p y t a ń , t o znaczy, że „została przez nas z a p o m n i a n a "
mera, która w e w s p ó ł c z e s n y m , c h y b a już p e r m a n e n t n y m kryzysie
i w c a l e już d o niej nie należymy. Stała się d o g m a t y c z n a , obumarła,
e p i s t e m o l o g i i i w a r t o ś c i s t a n o w i j e d n ą z najbardziej o p t y m i s t y c z
spadła d o rangi systemu (Alleau 1 9 5 8 , 1 9 7 6 ) , n i k o m u nieczego
nych w i z j i poznania o b c o ś c i , z a r ó w n o o b c o ś c i c z ł o w i e k a w o b e c
nie przekazuje (łac. tradere).
samego siebie, jak i o b c o ś c i o b c y c h . M i m o
wydania
może się stać j e g o w ł a s n y język. Język, będący u Gadamera
iż o d
P o d o b n i e o b c y w o b e c człowieka
( 1 9 6 0 ) m i n ę ł o z górą 3 0 lat, m i m o
t w o r z y w e m świata i k o n s t y t u u j ą c y c z ł o w i e c z e ń s t w o , najszybciej
o g r o m n e g o zainteresowania na ś w i e c i e i o d lat ustalonej p o z y c j i ,
zdradza ukryte w y o b c o w a n i e (język totalitarny, języki ekspertów
w Polsce h e r m e n e u t y k a g a d a m e r o w s k a jest znana nieco a n e g
e t c ) . Taki język w y p e ł n i a się kliszami, s ł o w a m i zużytymi, traci
d o t y c z n i e , często z d r u g i e j ręki, p r z e w a ż n i e z
zdolność ż y w e g o reagowania na świat, staje się sztywny, maniery
Wahrheit
w
und
Methode
latach 7 0 . i 8 0 . prac jej popularyzatora
i
przełożonych
niewątpliwego
czny. „Zdobycze
cywilizacji
niekoniecznie
dłużnika, Paula Ricoeura. Przychodzi na myśl w i e l e r o z m a i t y c h
Jacek Trznadel w Hańbie domowej
p o w o d ó w jej n i e o b e c n o ś c i w ś w i a d o m o ś c i e t n o g r a f ó w i za
na zawsze.
Kultura
przyjaźnionych z n i m i ś r o d o w i s k . O b o k n i e w i e l k i e g o zaintereso
a więc
w a n i a f i l o z o f i ą i e w e n t u a l n y c h o g r a n i c z e ń c e n z o r s k i c h , można
— wymaga
się w t y m miejscu d o m y ś l a ć także p o l s k i c h s e n t y m e n t ó w i resen-
tego
tymentów kulturalnych: powojenna etnologia ( w odróżnieniu od
z powrotem
p r z e d w o j e n n e j ) częściej sięgała p o w z o r c e francuskie
(struk-
ziemia,
— w tym słowie
praca
ciągłego
spada
ona
się dodają
tkwi słowo
ludzka,
aby tę ziemię
wysiłku,
to jakby
coraz
do jaskiń."
niżej
— pisze
— nie ma rzeczy zdobytych
i oto
łacińskie
czynić
wieczna
gotowi
raz
cultus,
wciąż
żyzną
reanimacja.
już jesteśmy
Bez
zejść
(Trzandel 1 9 9 0 , 3 3 8 ) .
Pojęcie w y o b c o w a n i a zakłada p i e r w o t n e z a d o m o w i e n i e (Zu-
turalizm) czy a n g l o a m e r y k a ń s k i e ( a n t r o p o l o g i a k u l t u r o w a i s p o
gehórichkeit).
łeczna) niż niemieckie, kojarzone z t r a d y c j o n a l i z m e m
i uczestniczymy w n i m przez rozumienie. Z p o w o d u s k o ń c z o n o ś c i
Volks-
i Völkerkunde.
Jest t o stan, w k t ó r y m przynależymy d o świata
c z ł o w i e k a , j e g o istnienia w czasie, z a d o m o w i e n i e , n i g d y nie może
Los książek staje się losem ich c z y t e l n i k ó w . Na p o d s t a w i e listy
b y ć t r w a ł e ani pełne. C z ł o w i e k nie nadąża za zmieniającymi się
o b e c n o ś c i na p o l s k i m r y n k u p r z e k ł a d o w y m przeciętny h u m a n i s t a
o k o l i c z n o ś c i a m i życia, k o n t e k s t d z i e j o w y ogarnia g o i n i e p o
g o t ó w jest dziś sądzić, iż p o strukturalizmie nadszedł Eliade,
strzeżenie zmienia. Najbardziej p i e r w o t n e w y o b c o w a n i e p o c h o
(kojarzony z hasłem „ f e n o m e n o l o g i a " , d o p i e r o t u w s p o m i n a się
dzi w ł a ś n i e z d y s p r o p o r c j i
zazwyczaj o Husserlu) i Ricoeur, „ h e r m e n e u t a " k a t o l i c k i . T y m
t r w a ł o ś c i i z m i e n i a j ą c y m się w c i ą ż ś w i a t e m . Alienacja następuje
pomiędzy
ludzkim
oczekiwaniem
czasem w życiu i n t e l e k t u a l n y m Europy, o d c z a s ó w w y s t ą p i e n i a
niespostrzeżenie, ani się o b e j r z y m y i już otaczają nas teksty,
Husserla na p o c z ą t k u w i e k u , nieprzerwanie trwa
k t ó r y c h znaczenia nie r o z u m i e m y . Dlatego ż a d n e g o tekstu k u l
praca
nad
p o s t a w i o n y m i przez n i e g o p r o b l e m a m i f i l o z o f i c z n y m i . W d r u g i e j
t u r o w e g o , żadnej s t r u k t u r y znaczącej nie p o w i n n o się t r a k t o w a ć
p o ł o w i e XX w i e k u niemiecka tradycja f i l o z o f i c z n a została z d o m i
j a k o g o t o w e j , danej raz na zawsze i n i e z m i e n n n e j , bo taka może
nowana
przez s p a d k o b i e r c ó w
fenomenologii,
hermeneutów,
w ś r ó d k t ó r y c h najbliżej z a g a d n i e ń a n t r o p o l o g i c z n y c h znalazł się
b y ć w o b e c c z ł o w i e k a t y l k o natura w czystej p o s t a c i , która
zna go [ t j . c z ł o w i e k a ] wcale"
„nie
\
uczeń M a r t i n a Heideggera, H a n s - G e o r g Gadamer. S w o j ą teorię
Dzieła sztuki, literatura, p r a w o , religia, język, cały ludzki świat,
k u l t u r y określa c h ę t n i e m i a n e m f i l o z o f i c z n e j a n t r o p o l o g i i ( G a d a
n a w e t w ó w c z a s , g d y c h o d z i o krajobraz czy minerał, w i d z i a n y
mer n a w i ą z u j e t u o t w a r c i e
do dziedzictwa
Maxa
Schelera,
l u d z k i m i o c z a m i , nie są dane, ale, jak m ó w i Heidegger,
za-dane,
A r n o l d a Gehlena i H e l m u t h a Plessnera). Dziś, g d y polska e t n o
t o znaczy o t w a r t e na interpretację, n i e d o m k n i ę t e w swej t o ż
grafia—antropologia
s a m o ś c i , p o z b a w i o n e c i ą g ł o ś c i : żyją t y l k o dzięki repetycji, dzięki
k u l t u r y ma p o raz k o l e j n y
rozstrzygnąć
o s w o j e j t o ż s a m o ś c i , p r z y s w o j e n i e d o r o b k u h e r m e n e u t y k i może
interpretacji. W
być szczególnie w a ż n e .
c z y - w - s o b i e , a t y l k o j a k o r z e c z y - d l a - k o g o ś . Ten „ z n a k o w y " lub
1. O b c o ś ć . Wszystkie o m ó w i e n i a h e r m e n e u t y k i g a d a m e r o w s -
„ k u l t u r o w y " s p o s ó b istnienia l u d z k i e g o świata ( B r o n k 1 9 8 8 ,
kiej rozpoczynają się o d k o n s t a t a c j i , że jej p o w o ł a n i e m jest
1 8 3 , 2 4 0 ; W e i n s h e i m e r 1 9 8 6 , 1 1 1 ) zakłada, że musi o n być ciągle
ludzkim świecie
nie
istnieją o n e jako
rze-
p o m a g a ć w p r z y s w a j a n i u t e g o , c o o b c e . Są d w i e zasadnicze
na n o w o r o z u m i a n y , o d c z y t y w a n y , r e p r e z e n t o w a n y . Struktura
o d m i a n y o b c o ś c i , dialektycznie ze sobą z w i ą z a n e : po
znacząca spełnia się t y l k o w reprezentacji,
pierwsze
w ó c z a s , g d y jej
o b c o ś ć o d m i e r z a n a d y s t a n s e m przestrzennym ( o b c o ś ć k u l t u r o
idealne, latentne znaczenie d o p e ł n i a się dzięki umieszczeniu g o
w a ) l u b c z a s o w y m ( o b c o ś ć m i n i o n e j e p o k i h i s t o r y c z n e j ) , po
w n o w y m kontekście. Ó w n i g d y nie k o ń c z ą c y się proces re
drugie
zaś o b c o ś ć p o c h o d z ą c a z w y o b c o w a n i a
(Verfremdung).
A zatem o b c o ś ć — t w i e r d z i Gadamer — t k w i nie t y l k o w o b c y m ,
prezentacji (Darste/lung)
starych t e k s t ó w nie polega jednak na
z w y c z a j n y m o d t w o r z e n i u , na słabnącej emanacji ich p i e r w o
ale także w t y m , c o w ł a s n e . W naszym ś w i e c i e nie jesteśmy
t n e g o sensu. „Każde
o b e c n i bardziej niż w j a k i m k o l w i e k i n n y m , pisze W e i n s h e i m e r
zmienia"
w s w y m p o d s u m o w a n i u p o g l ą d ó w filozofa z H e i d e l b e r g u ( 1 9 8 6 ,
meneutik;
1 1 5 ) . O b c o ś ć t o stan rzeczy w ł a s n y c h , k t ó r y c h znaczenie u l e g ł o
(Das
powtórzenie
problem
nie tylko zachowuje,
der Sprache
ale także
in Schleiermachers
Her-
Gadamer 1 9 7 2 b , 1 3 5 ) .
Reprezentacja należy d o b y t u rzeczy reprezentowanej i t y l k o
w
niej ta rzecz u j a w n i a
swój
prawdziwy
byt. W
szerszym
znaczeniu można p o w i e d z i e ć , że każda poszczególna
* Tekst jest s k r ó t e m p i e r w s z e g o rozdziału m o j e j pracy d o k t o r
skiej pt. Wyzwolenie
przez widzenie i słuchanie.
Soteriologiczne
aspekty religijności
tybetańskiej
w świetle hermeneutyki
Han
sa-Georga
Gadamera.
lektura
należy d o s w e g o t e k s t u , każda interpretacja d o dzieła sztuki,
a wszelkie d o ś w i a d c z e n i e
religijne
— d o sacrum.
Gadamer
p o j m u j e zatem ó w proces reprezentacji j a k o ciąg zdarzeń o n -
3
�t o l o g i c z n y c h , w k t ó r y c h rzecz r e p r e z e n t o w a n a d o z n a j e j a k b y
ści jest j e g o r o z u m i e n i e t r a d y c j i . Nie jest o n o j e d n o r o d n e . Przede
przyrostu b y t u
w s z y s t k i m m ó w i o niej j a k o o „elemencie
{Seinsvorgang),
i dzięki k t ó r y m
bardziej
niż
2
kultury
ludzkiej"
k i d y k o l w i e k staje się s o b ą . Reprezentacja jest w a r u n k i e m życia
(Gadamer 1 9 6 2 , 9 6 6 ; za B r o n k 2 3 7 , n. 2 4 ) , w k t ó r e g o skład
tradycji k u l t u r o w e j . O t y m s a m y m m ó w i ł c y t o w a n y już Trznadel,
w c h o d z ą najróżniejsze sfery l u d z k i e g o działania, rozpoczynając
używając niezbyt szczęśliwego s ł o w a „ r e a n i m a c j a " . A k c e p t u j ą c
o d u m i e j ę t n o ś c i w y t w a r z a n i a i u ż y w a n i a narzędzi, poprzez t r a d y
ideę, Gadamer z p e w n o ś c i ą nie z g o d z i ł b y się z t a k i m jej okreś
cje rzemieślnicze i w y t w ó r c z e , p i e l ę g n o w a n i e d o b r y c h o b y c z a
leniem, b o w i e m w reprezentacji tradycja nie żyje nadal,
ale od
j ó w , kończąc na tradycji n o r m a t y w n e j , która kształtuje w z o r y
J a k śmierć jest w a r u n k i e m z m a r t w y c h w s t a n i a , tak samo
p o s t ę p o w a n i a , n o r m y w dziedzinie m o r a l n o ś c i , d o b r e g o s m a k u
nowa.
z a p o m n i e n i e - w y o b c o w a n i e jest w a r u n k i e m
pamietania-zado-
i t d . J e d n a k p o d o b n i e jak p r o t e s t o w a ł p r z e c i w k o n c e p c j i historii
m o w i e n i a . U p ł y w u czasu nie trzeba u w a ż a ć w y ł ą c z n i e za n e g a t y
j a k o z b i o r u zdarzeń, tak s a m o protestuje p r z e c i w
w n e ograniczenie rozumienia, b o w i e m w p e w i e n s p o s ó b przy
tradycji j a k o z b i o r u rzeczy, n p . „ p o m n i k ó w s z t u k i " , jak chciała je
czynia się o n także d o o d n o w y i t r w a n i a t r a d y c j i . Z a p o m n i e n i e ,
p o j m o w a ć niemiecka szkoła historyczna ( n p . D r o y s e n ) . S k o r o
pisze Gadamer: „należy
sobie,
do kontekstu
mimo że przez długi
niu
umysł
ma szansę
zobaczenia
wszystkiego
swojskie,
wową
i brakiem,
warunkiem
mogło
całość
i
przypominania
czas było ignorowane.
nie jest tylko nieobecnością
elementarnym
pamiętania
ale, jak pokazał
życia umysłu.
na całkowite
nowymi
się połączyć
Zapominanie
Nietzsche,
Tylko dzięki
odnowienie,
oczami,
z obcym
zapomina
ma
zdolność
tak, by to, co jest
(nowym)
w
mu
wielowarst
(1975, 16).
s w o j e n i a (Aneignung),
kie poznanie w
p r a w d z i w y m p r z e d m i o t e m r o z u m i e n i a h i s t o r y c z n e g o „nie
zdarzenie
h u m a n i s t y c z n y c h . Ze w z g l ę d u
na
p o k r e w i e ń s t w o p o d m i o t u i p r z e d m i o t u , r o z u m i e n i e jest w n i c h
znaczenie"
(...) nie ogranicza
z tekstów
raczej
się do tzw. tradycji
i pomników,
językowo
przekazujących
zredagowany
i historycznie
sam komunikatywnie
w
kulturowej,
której
złożonej
nam na nowo
pewienn
udokumentowany
doświadczany
jako nie kończące
hie und Hermeneutik,
jest
( G a d a m e r 1 9 7 5 , 2 9 3 ) , t o samo
można p o w i e d z i e ć o r o z u m i e n i u t r a d y c j i : „Tradycja,
żyjemy
sens.
świat jest
się nigdy
To
nam
zadanie".
stale
(Philosop-
Gadamer 1 9 7 7 , 2 6 0 ) .
Tradycja nie ogranicza się d o tradycji k u l t u r o w e j czy j ę z y k o
odejścia i p o w r o t u , charakteryzuje w s z e l
naukach
lecz jego
przekazywany
Gadamer u w a ż a , że ta struktura z a p o m n i e n i a , alienacji i przy
rozumieniu
wej,
ale
stanowi
„całokształt
dziedzictwa
całej
ludzkości"
( B r o n k , 2 3 8 ) . D o tak rozumianej tradycji n i k t nie należy „ z
zawsze w p e w n y m sensie s a m o p o z n a n i e m . W s k u t e k p o s t ę p ó w
u r o d z e n i a " , b o jej s p o s o b e m
w p o z n a w a n i u d r u g i e g o , interpretator coraz lepiej rozumie s a m e
w r o z u m i e n i u tradycja się może realizować. O g r a n i c z o n a
g o siebie (Ricoeur 1 9 7 4 , 1 7 ) . Koło h e r m e n e u t y c z n e działa też
ś w i ą t e c z n e j fasady, tradycja spłyca się i o b u m i e r a „Nawet
w drugą stronę: k l a r o w n e g o obrazu ś w i a t a nie s t w o r z y ktoś, k t o
prawdziwsza
sam się " n i e w y k l a r o w a ł " („mit
natury»,
sich
selbst
klar werden",
Wat
1 9 9 0 , 2 7 ) . Elementarnym w a r u n k i e m p o z n a n i a d r u g i e g o jest
i najtrwalsza
rozumiana
w i ę c p r a w d z i w e z a d o m o w i e n i e w e w ł a s n e j t r a d y c j i . T y l k o ona
obecnym
p o z w a l a na odnalezienie w ł a s n e j d r o g i d o t e g o , c o o b c e . Ktoś, k t o
jest
jest autentycznie z a d o m o w i o n y ,
mer 1 9 7 5 , 2 5 0 ) .
nie b o i się o b c o ś c i ,
poznanie może g o t y l k o w z b o g a c i ć . Przeszkodą w
której
poznaniu
o b c o ś c i jest natomiast z a d o m o w i e n i e f a ł s z y w e , tradycja d o g
tradycja
przez bezwładność
potwierdzana,
w każdej
efektem
bycia jest r o z u m i e n i e , i t y l k o
tego,
i rozwijana.
historycznej
rozumu,
nie trwa sama z siebie,
co kiedyś zaistniało.
chociaż
Polega
przemianie.
rozumu
Gadamer sądzi, że m o d e l e m
na
«silami
Musi
Zachowywanie
nieświadomego"
zaś
(Gada
b y t u tradycji jest
przekład.
Przekład nie przenosi s ł ó w , lecz znaczenie. P o d p e w n y m i w z g l ę
d a m i r o z u m i e n i e tradycji p r z y p o m i n a r o z u m i e n i e języka: „Kto
o c z y w i s t o ś c i . J e d n y m ze znaczeń pojęcia Bildung,
zna rzeczy,
Gadamer p o ś w i ę c a w i e l e miejsca w I części Prawdy
kształcenie umiejętności obcowania
ności „abstrahowania
nie wydobędzie
sensu
ze słów".
nie
Poznawanie obcości
jest
jest m o ż l i w e d o k ł a d n i e dzięki t e m u , dzięki c z e m u jest m o ż l i w e
z rzeczami n i e z n a n y m i , z d o l
s a m o z j a w i s k o przekładu — dzięki z n a j o m o ś c i „ r z e c z y " ; o której
od siebie i swoich
i metody,
być
zachowywaniu,
matyczna, m a r t w a , w y o b c o w a n a , ukryta p o d maską pozornej
któremu
do
naj
pragnień",
nia c z ł o w i e k a c y w i l i z o w a n e g o (gebildet),
która o d r ó ż
w helgowskim zna
czeniu t e g o s ł o w a , o d nieokrzesanego (ungebildet).
Obcość
się m ó w i w tekście. Wiara w m o ż l i w o ś ć przekładu w
oparciu
o p o r o z u m i e n i e c o d o rzeczy w y r a s t a z założenia j e d n o ś c i r o z u m u
ludzkiego, w z m o c n i o n e g o
przez j e d n o ś ć m o w y , która, c h o ć
d r u g i e g o jest nieprzezwyciężalna t y l k o w ó w c z a s , g d y nie znając
występuje w formie poszczególnych języków etnicznych, to
sami siebie, w o d r u c h u projekcji, wszelką o b c o ś ć przypisujemy
j e d n a k s t a n o w i u n i w e r s a l n ą cechę w s z y s t k i c h l u d z i , k o n s t y t u u j e
wyłącznie obcym.
człowieczeństwo.
Gadamer sądzi, że z p o w o d u
znakowego
Charakterystyczny dla poznania h u m a n i s t y c z n e g o związek
charakteru tradycji (która, jak w s z y s t k i e rzeczy w kulturze, zawsze
w y o b c o w a n i a i p o w r o t u , Gadamer w y r a ż a za p o m o c ą p r z y p o
pozostaje strukturą o t w a r t ą , d o p e ł n i a n ą przez r o z u m i e j ą c y ją
w i e ś c i o s y n u m a r n o t r w a n y m : „zostawia
p o d m i o t ) , nie może być m o w y o d w ó c h z a m k n i ę t y c h na siebie
dobrze zna i uczy się brać w rachubę
różne, a to oznacza
nią"
nie tylko
on wszystko,
wszystko,
tolerowanie
co
co jest od
tej obcości,
tak
niego
ale i życie
h o r y z o n t a c h e p o k czy kultur. W s z y s t k i e o t w a r t e na siebie h o r y
zonty: „tworzą
mujący
(Weinsheimer 1986, 7 0 ) .
Interpretując p o w r ó t syna m a r n o t r a w n e g o , f i l o z o f n a w i ą z u j e
poza
świadomości.
razem
jeden
granicami
wielki,
ruchomy
teraźniejszości
W rzeczywistości
d o heraklitejskiej konkluzji o n i e m o ż n o ś c i p o w t ó r n e g o wejścia
zont, który
obejmuje
wszystko,
w nurt tej samej rzeki. P o w r ó t syna m a r n o t r a w n e g o nie jest
dziejową."
(271 - 2 7 2 ) .
horyzont,
obej
głębię
naszej
jedyny
hory
dziejową
istnieje
tylko jeden
co zawiera
w sobie
świadomość
W b a d a n i u o b c o ś c i z a r ó w n o sam z a i n t e r e s o w a n y , jak i część
c o f n i ę c i e m się d o p u n k t u w y j ś c i a , ale raczej z a d o m o w i e n i e m
w o b c o ś c i , która tymczasem niezauważalnie stała się s w o j s k a : „w
tradycji, którą bada, z a c h o w u j ą w ł a s n y
tym punkcie
Bleicher, zadanie nie polega na umieszczeniu się w
obce,
staje
Odkrywamy
to «gdzie
się domem
wówczas,
w rzeczywistości
wydawało
indziej)),
nie
które
tylko
że ruch,
się domem,
tylko
nowym,
który
był powrotem,
kiedyś
wydawało
ale i
wydawał
się tak
prawdziwym.
się
wygnaniem,
zaś to, co w chwili
stacją
w podróży."
wyjścia
Gadamer o d c h o d z i tutaj o d Hegla (na k t ó r y m m o c n o się d o t ą d
opierał), nie w i e r z y
bowiem
w
kres alienacji, w
całkowite
pisze
cudzym
h o r y z o n c i e , lecz na poszerzeniu w ł a s n e g o tak, by objąć n i m także
ten drugi
(Bleicher
1980, 112).
Horyzont
nie jest
bowiem
s z t y w n ą granicą, lecz porusza się w r a z z nami i „zachęca
postępowania
(tamże).
horyzont. J a k
naprzód"
s t o p i e n i e m h o r y z o n t ó w (Horizontverschmelzung;
„Zawsze
oznacza
wznoszenie
się do pewnej
graniczną. Z p o w o d u istnienia w czasie i ludzkiej „ s k o ń c z o n o -
tyku/arność
ś c i " , d o m c z ł o w i e k a jest r u c h o m y , jest ciągle w drodze. W b r e w
3 . R o z u m i e n i e . Pytanie o rozumienie, tak jak s t a w i a się je
stereotypowi c z ł o w i e k w k o n f r o n t a c j i z t y m c o o b c e , nie
w
t r a c i w c a l e w ł a s n e j t o ż s a m o ś c i ( o ile n i e j e s t t o
tradycji, szczególnie w postaci jej w y t w o r ó w , t a k i c h jak obraz,
drugiego"
własną
ogólności,
która
Prawdzie
nie tylko
tamże 2 7 3 ) .
wyższej
samouwłaszczenie p o d m i o t u . Pełne z a d o m o w i e n i e jest sytuacją
toż
przezwycięża
do
( G a d a m e r 1 9 7 5 , 2 1 7 ) . R o z u m i e n i e jest
partykularność,
ale i
par-
(tamże, 2 7 2 ) .
i metodzie,
d o t y c z y przede w s z y s t k i m
przekazu
samość f a ł s z y w a ) , nie s t a j e się k i m ś i n n y m , ale raczej
rzeźba, p o m n i k a r c h i t e k t u r y czy tekst literacki. Gadamer p r z y p i s u
j e s z c z e bardziej sobą (Weinsheimer 7 1 ) .
je j e d n a k s w e j h e r m e n e u t y c e w y m i a r u n i w e r s a l n y , w k t ó r y m nie
2 . T r a d y c j a . Rezultatem s p o s o b u myślenia Gadamera o o b c o
t y l k o tekst sensu
4
stricto,
ale „cały
językowo
komunikowany
�świat"
może stać się t e k s t e m , a w i ę c z a d a n i e m dla
(Rhetorik,
Hermeneutik
und
Ideologiekhtik,
rozumu
raczej
1976a,
( 1 9 7 5 , 1 5 0 ) . Każde rozumienie, n a w e t w t e d y , g d y nie jest t e g o
Gadamer
114).
na jej myślowym
zapośredniczeniu
z obecnym
życiem"
ś w i a d o m e , zawiera m o m e n t z a s t o s o w a n i a (Applikation)
Rozważania nad f e n o m e n e m r o z u m i e n i a Gadamer r o z p o c z y
rozu
m i a n e g o sensu d o s y t u a c j i , w której znajduje się interpretujący.
(1975,
T a m , gdzie taka aplikacja nie nastąpi, rozumienie p o j a w i ć się nie
149 — 1 5 0 , 1 6 2 n n . ) . Otóż Schleiermacher u w a ż a ł , że n i e z r o z u -
może. Gadamer p o s ł u g u j e się t u przykładem hermeneutyki p r a w
na
od
krytyki
hermeneutyki
dziewiętnastowiecznej
miałość tradycji w y n i k a z jej w y o b c o w a n i a z p i e r w o t n e g o k o n
nej lub t e o l o g i c z n e j : w interpretacji kazania lub w y r o k u n i g d y nie
tekstu. Z a d a n i e m badacza p o w i n n a b y ć zatem r e k o n s t r u k c j a
c h o d z i o same w y j a ś n i e n i e tekstu forits
t e g o p i e r w o t n e g o k o n t e k s t u : zebranie w i a d o m o ś c i o autorze
g o z o b e c n y m ż y c i e m , które w k o ń c u samo w z b u d z i ł o potrzebę tej
dzieła, o j e g o a r c h i c z y t e l n i k u , o s y t u a c j i , w której dzieło p o
interpretacji. R o z u m i e n i e tekstu jest j u ż zawsze j e g o z a s t o s o w a
w s t a w a ł o . Należało o d t w o r z y ć p i e r w o t n e u w a r u n k o w a n i a t e k s
n i e m , m ó w i Gadamer. Ó w m o m e n t samoaplikacji nie przychodzi
t u . D o p i e r o p o z n a w s z y p i e r w o t n y ś w i a t t e k s t u badacz
miał
p o r o z u m i e n i u , ale raczej przed n i m , niezauważalnie je inicjuje.
nadzieję zrozumieć i n t e n c j ę , k t ó r a k i e r o w a ł a a u t o r e m , a t y m
Tekst „zwraca
samym zrozumieć samo dzieło. Z a k ł a d a n o t u zatem, że w i e r n a
mu się do siebie zwrócić,
interpretacja myśli polega na o d t w o r z e n i u a k t u t w ó r c z e g o ,
wątpi."
że musi być j e g o reprodukcją. Należało ustalić genezę t w i e r d z e ń ,
own sake, ale o związanie
się do nas, i rozumie
go tylko osoba, która
niezależnie
pozwala
od tego, czy weń wierzy
czy
(tamże, 2 9 7 ) .
Druga k w e s t i a sporna p o m i ę d z y Gadamerem i Scheiermache-
w y p o w i a d a n y c h przez autora; p o z n a n i e d r o g i , która g o d o n i c h
rem d o t y c z y
p r z y w i o d ł a , miało d o p r o w a d z i ć d o zrozumienia s a m e g o t e k s t u .
r o z u m i e n i e oznacza przede w s z y s t k i m osiągnięcie p o r o z u m i e
przedmiotu
i trybu
rozumienia.
Dla
Gadamera
Dalej Schleiermacher zakładał, że interpretator, patrzący na dzieło
n i a z d r u g i m przy c z y m Schleiermacher p o j m u j e rozumienie
„ o b i e k t y w n i e " , jest w stanie zrozumieć autora lepiej niż o n sam
j e d n o s t r o n n e , j e d n o k i e r u n k o w o , j a k o działanie w o b e c d r u g i e g o ,
rozumiał siebie. J e d n y m z e l e m e n t a r n y c h w a r u n k ó w w s z e l k i e g o
niezależnie o d t e g o , o jaką rzecz m u c h o d z i . W Schleiermachero-
skutecznego rozumienia miała być s z c z e g ó ł o w a z n a j o m o ś ć psy
w s k i e j k o n c e p c j i rekonstrukcji d o c i e k a n i e s p o s o b u , w jaki d r u g i
c h o l o g i i autora, j e g o sytuacji b i o g r a f i c z n e j i historycznej. Dla
doszedł d o s w o i c h m n i e m a ń , niezauważalnie r e l e g o w a ł o z b a d a
Schleiermachera „Lepsze
rozumienie,
nia samą tę rzecz. T y m c z a s e m dla Gadamera r o z u m i e n i e j e s t
ra od pisarza,
rozumienia
mówi,
nie dotyczy
ale rozumienia
myśli i co wyrazi!"
tekstu,
odróżniające
przedmiotu,
to znaczy
tego,
interpretato
o którym
co autor
tekst
miał
na
przede w s z y s t k i m r o z u m i e n i e m rzeczy, a dopiero później
czyjegoś
na nią p o g l ą d u .
Metodyczne abstrahowanie
od
p r z e d m i o t o w e g o odniesienia czyjegoś p o g l ą d u , zastąpienie g o
(Gadamer 1 9 7 5 , 1 6 9 ) .
Kolejnym w s p o m n i a n y m już w a r u n k i e m , zgłaszanym przez
Schleiermachera, była n e u t r a l n o ś ć o c e n y , w y z b y c i e s i ę p r z e
badaniem
genezy o w e g o
p o g l ą d u , zawiera
ukrytą
odmowę
uznania, roszczeń d o p r a w d y , zgłaszanych przez rzecz, której
s ą d ó w , oczyszczenie z uprzedzeń w ł a s n e g o czasu, które m o g ł y
p o g l ą d ó w d o t y c z y . T y m , czego t u brakuje, jest w ł a ś n i e m o m e n t
by rzutować na rekonstrukcję m i n i o n e j intencji t w ó r c z e j . A b y
aplikacji. Zaś r o z u m i e n i e bez aplikacji musi p r o w a d z i ć d o
zrozumieć dzieło, trzeba w z n i e ś ć się p o n a d w ł a s n y ś w i a t i z tej
rozumienia,
ahistorycznej w y s o k o ś c i o b s e r w o w a ć ś w i a t m i n i o n y . Tak, p o
macher. Jest z t y m tak jak z c z y t a n i e m listu — pisze Gadamer
niepo
k t ó r e g o ze w s z y s t k i c h sił p r ó b o w a ł unikać Schleier
krótce, można p r z e d s t a w i ć s t a n o w i s k o h e r m e n e u t y k i r o m a n t y c z
— czytając g o , kierujemy u w a g ę na zawarte w n i m w i a d o m o ś c i ,
nej, na którą Schleiermacher w y w a r ł d e c y d u j ą c y w p ł y w .
w i d z i m y rzeczy i zdarzenia oczami n a d a w c y . D o p i e r o w ó w c z a s ,
G a d a m e r o w s k a krytyka Schleiermachera d o t y c z y trzech zasa
g d y zawartej w liście relacji nie m o ż e m y uznać za p r a w d ę , g d y jest
dniczych s p r a w . Po pierwsze, z p o w o d u historyczności ludzkiej
ona sprzeczna z naszymi o c z e k i w a n i a m i i przesądami, sięgając po
egzystencji, k w e s t i o n u j e ona m o ż l i w o ś ć p o m y ś l n e j rekonstrukcji
interpretację p s y c h o l o g i c z n ą l u b historyczną p r ó b u j e m y ją zro
p i e r w o t n e g o ś w i a t a dzieła, o d t w o r z e n i a j e g o p i e r w o t n e g o u w a
zumieć j a k o w y r a z s u b i e k t y w n y c h przekonań n a d a w c y , i s p r o w a
r u n k o w a n i a . Taka rekonstrukcja
d z a m y ją d o jej u w a r u n k o w a ń ( 1 9 7 5 , 2 6 2 ) .
w
z p e w n o ś c i ą jest
procesie r o z u m i e n i a , ale czy rzeczywiście
pomocna
wystarczająca?
Są j e d n a k takie sytuacje, g d y nasze niezrozumienie w y n i k a
Ponadto, czy rekonstrukcja o d t w a r z a m i n i o n e życie „ t a k i e j a k i m
z porażającej o b c o ś c i t e k s t u , który z niczym
było n a p r a w d ę " ( b y posłużyć się t u u l u b i o n y m s f o r m u ł o w a n i e m
czytając g o m a m y w r a ż e n i e , że autor jest kosmitą, że m ó w i
nam się nie
kojarzy,
niemieckiej szkoły h i s t o r y c z n e j ) , czy raczej, na p o d s t a w i e kilku
j ę z y k i e m „ p r y w a t n y m " . Brak n a m przesądów (Vorurteil),
z a c h o w a n y c h ś l a d ó w , z a l e d w i e t o , c o z n i e g o pozostało? Czasy
u m o ż l i w i ł y b y c h o ć b y w s t ę p n e , p r o w i z o r y c z n e rozumienie. M a
się zmieniają, przemijanie jest f a k t e m n i e o d w r a c a l n y m , i trzeba się
jąc d o czynienia z historią l u b przestrzenią, d o której nie przynale
liczyć z t y m , że „historyczna
żymy, musimy
ukaże zaledwie
rekonstrukcja
życie imaginowane,
minionego
wyobrażone"
świata
(Weinsheimer,
— z a n i m s p r ó b u j e m y ją zrozumieć
które
— takie
przesądy w sobie w y t w o r z y ć (Weinsheimer, 1 8 2 ) . P i e r w o t n e
3
1 3 1 ) . O b s t a w a n i e przy iluzji wskrzeszania przeszłości Gadamer
p r a w i e na p e w n o będą f a ł s z y w e ( p o u ś w i a d o m i e n i u ich sobie,
nazywa „ w y w o ł y w a n i e m d u c h ó w " , t w i e r d z ą c , że
które jest bardzo zalecane, w i ę c e j d o w i a d u j e m y się o nas samych
ka, która ograniczałaby
kontekstu,
znaczenia."
rozumienie
„hermeneuty
do rekonstrukcji
pierwotnego
niż o rzeczy b a d a n e j ) , s t o p n i o w o j e d n a k , d r o g ą
rozróżniania
martwego
p r z e s ą d ó w n e g a t y w n y c h i p o z y t y w n y c h , zaczniemy zbliżać się ku
(Gadamer 1 9 7 5 , 1 4 9 ) . D l a t e g o S c h l e i e r m a c h e r o w s -
interpretacji coraz p r a w d z i w s z e j . Nieszczęście, s p o w o d o w a n e
nie byłaby
niczym
więcej niż odtwarzaniem
ka rekonstrukcja nie może b y ć c e l e m badania w h u m a n i s t y c e , lecz
brakiem p r z e s ą d ó w , poucza o zasadniczej roli jaką o d g r y w a j ą one
c o najwyżej j e g o e l e m e n t e m p o m o c n i c z y m .
w procesie rozumienia. Ocena statusu przesądów s t a n o w i trzecią,
Zasadnicza różnica p o m i ę d z y p o g l ą d a m i Gadamera i S c h l e i
i być może najważniejszą różnicę p o m i ę d z y s t a n o w i s k a m i G a d a
ermachera d o t y c z y o c e n y d y s t a n s u h i s t o r y c z n e g o . Gadamer (za
mera i Schleiermachera, a także Gadamera i Diltheya, oraz
H e g l e m ) p o j m u j e g o nie j a k o przeszkodę, którą należy zwalczać
niemieckiej szkoły historycznej. Z d a n i e m Gadamera nie można
przy p o m o c y r e k o n s t r u k c j i , ale j a k o w a r u n e k rozumienia, w a r u
z o s t a w i ć za sobą s w o j e j teraźniejszości i bez niej udać się
nek asymilacji, p r z y s w o j e n i a (Aneignung)
w przeszłość. Znaczenia t e g o , c o m i n i o n e , nie można przedstawić
obcości. Zrozumienie
nie polega na n i w e l o w a n i u d y s t a n s u przez p r ó b y z r ó w n a n i a się
wyłącznie w
(Gleichsetzung)
minionego
z przeszłością, ale na integracji,
włączeniu
kategoriach przeszłości, „przeciwnie,
dzieła wyrażasię
stawia
mu
w kategoriach
teraźniejszość"
wynikających
(Palmer, 1 8 2 ) . Nie
znaczenie
z pytań,
b a d a n e g o przekazu w e w ł a s n ą teraźniejszość. Gadamer p o s ł u g u
które
je się t u wyrazistą h e g l o w s k ą metaforą z Fenomenologii
ducha
interpretacja b e z z a ł o ż e n i o w a , w o l n a o d przesądów. W każdej
istnieje
— przykładem j a b ł k a z e r w a n e g o z d r z e w a . T a k i m j a b ł k i e m jest
sferze, n a w e t w n a u k a c h ś c i s ł y c h , znaczenie o p i s y w a n e g o eks
f r a g m e n t t r a d y c j i , k t ó r y c h c e m y s o b i e p r z y s w o i ć . Nie ma s p o s o
p e r y m e n t u riie p o c h o d z i z w s p ó ł d z i a ł a n i a j e g o e l e m e n t ó w , ale
b u , by je c o f n ą ć na d r z e w o , w j e g o p i e r w o t n y kontekst. O ile nie
wyrasta w
c h c e m y p o z w o l i ć by j a b ł k o z g n i ł o , zamiast r e k o n s t r u o w a ć na
D o p i e r o teoria poucza o t y m , c o się mierzy przyrządem. Obiek
drzewie sztuczny o w o c , p o w i n n i ś m y zjeść p r a w d z i w y . Gadamer
t y w n o ś ć , która uczyniła nauką z a r ó w n o fizykę, jak i historię, sama
zgadza się z H e g l e m : p r a w d z i w e rozumienie, biorące p o d u w a g ę
jest kategorią historyczną, nie zaś „ c z y s t o f i z y c z n ą " , nie jest
ludzką historyczność, „nie
t w o r e m natury, lecz k u l t u r y . Każde rozumienie jest n i e ś w i a d o m i e
polega
na restytucji
przeszłości,
ale
określonej tradycji
interpretacyjnej
(tamże, 1 8 2 ) .
5
�zakorzenione w określonej tradycji p o z n a w c z e j , która s t a n o w i
w ogóle
j e g o horyzont. U ś w i a d o m i e n i e sobie w ł a s n e j p r z e s ą d o w o ś c i jest
przyrodniczych.
nie ma.
t y l k o c z ę ś c i o w o m o ż l i w e ; przynależność d o historii oznacza, że
może
c z ł o w i e k n i g d y nie osiągnie pełnej s a m o w i e d z y (Gadamer 1 9 7 5 ,
kowicie
być opisany
poprzez
2 4 5 n n ) . W a r t o w t y m kontekście przytoczyć s ł o w a Aleksandra
o całkowitym
Wata: „To,
można
dziej
co w naszych
spontaniczne,
niepostrzegalne)
reakcjach
naturalne
archetypów,
kazów, norm i konwencji
Odcyfrowując
cią,
(dla
dzieła
pokoleń,
naturalne,
niepostrzegalne
samo
jest
a przeto
nasze
najczęściej
Tu
nakazów
i pattern of culture
epok
najbar
indywidualne.
połączonych
odmiennych
stale o tym pamiętać:
to było
nas,
to może jest najmniej
działają nawarstwienia
winniśmy
i postępowaniu
i za
środowiska.
i odległych
kultur,
po
odróżnia
gdy
historii,
nauk
nauk
poznać
cał
natury, nie ma sensu
i z tego
o przedmiocie
od
przyrodniczych
to, co można
poznanie
poznaniu
humanistykę
przedmiot
ideał iter — jako
doskonałe
mówić
dotyczy."
w sobie,
mówić
samego
powodu
którego
poznanie
nie
(Gadamer 1 9 7 5 , 2 5 3 ) . I dalej: „Prawdziwym
miotem
siebie
To właśnie
Podczas
historycznym
i innego,
nie jest
w której
jak i rzeczywistość
przedmiot
istnieje
jako
zarówno
rozumienia
taki, ale
jedność
rzeczywistość
historycznego."
to
przed
historii,
(tamże, 2 6 7 ) .
Przedmiot ó w jest j e d n o ś c i ą t e g o , c o m i m o iż w n i m o b c e , jest
co dzisiaj nas uderza
osobliwoś
w ł a s n e (in dem Object
przez
a
2 8 3 ) . Nie w o l n o przeoczyć roli jaką w drodze zbliżania się d o
się zrozumiałe,
dla współczesnych."
przeto
(Wat 1990, 17).
das Andere
des Eigenen;
Gadamer 1 9 7 2 ,
p r a w d y o d g r y w a c z y n n i k czasu, u w a r u n k o w a n i e przez czas.
także
Charakter d z i e j o w y mają w s z y s t k i e trzy e l e m e n t y rozumienia:
u Gadamera: przesądy nie są tak i n d y w i d u a l n e jak n a m się zdaje,
z a r ó w n o j e g o p o d m i o t , p r z e d m i o t , jak i sam proces. Przynależ
Wat w y p o w i a d a
tu aluzyjnie w a ż n ą
myśl, obecną
a zatem nie tak „ s u b i e k t y w n e " jak myślimy. Należą d o historycz
ność d o j e d n e g o procesu d z i e j o w e g o uchyla j a k b y o n t y c z n ą
nego kontekstu d z i e j ó w , nie są ś w i a d o m y m l u d z k i m w y t w o r e m ,
odrębność poznającego i poznawanego. W b r e w poprzednikom,
ale raczej same t w o r z ą historyczny byt c z ł o w i e k a .
w i d z ą c y m w czasie w y ł ą c z n i e n e g a t y w n e ograniczenie w i e d z y ,
Gadamer pisze o z ł u d n o ś c i
rozróżnienia w i a r y i w i e d z y ,
Gadamer
u w a ż a g o za c z y n n i k ,
który
poznanie
umożliwia,
p o z o s t a w i o n e g o przez O ś w i e c e n i e ( 1 9 7 5 , 2 4 7 ) , odrzucające
b o w i e m łączy t o , c o w i n n y m w y p a d k u jest beznadziejnie o d
autorytet i tradycję. Ludzki r o z u m nie jest a b s o l u t n y i n i e s k o ń
siebie o d s e p a r o w a n e .
czony, nie może uciec z historii. Jest zawsze
5
uwarunkowany
Tak s a m o jak intencje o s ó b b i o r ą c y c h udział w w y d a r z e n i u
przez określoną tradycję, n a w e t w ó w c z a s , g d y nie jest ś w i a d o m
h i s t o r y c z n y m nie przesądzają o t y m w y d a r z e n i u , tak też intencja
w p ł y w u , jaki ona nań w y w i e r a . „To nie historia
autora dzieła sztuki czy tekstu literackiego nie w y c z e r p u j ą b y t u
my należymy
do historii.
sami
w sposób
siebie
niezreflektowany
stwo,
Dużo wcześniej
refleksyjny,
poprzez
w którym
żyjemy.
niem
w zamkniętych
historyczną
większym
naszą rodzinę,
ludzkie
ale
rozumieć
się w
społeczeństwo
t e g o t e k s t u . Mens
auctoris
(intencja autorska, zamiar t w ó r c z y )
sposób
pozostaje w e w ł a d z y s a m o ś w i a d o m o ś c i , a s a m o ś w i a d o m o ś ć t o
i
pań
w y j ą t k o w o k r z y w e z w i e r c i a d ł o rzeczywistości. Znaczenie t e k s t u
jest krzywym
zwier
zawsze przekracza s w e g o autora (tamże, 2 6 5 ) i t o , „ c o a u t o r
[ S e l b s t b e s i n n u n g l ] / e s f tylko
migota
chciał p o w i e d z i e ć " . D l a t e g o też, p o w i a d a Gadamer, interpretacja
obwodach
rzeczywistość
stopniu
rozumiemy
Samoświadomość
ciadłem. Samozrozumienie
do nas należy,
nim zaczniemy
historycznego
ludzkiego
przesądy
bytu
życia.
tworzą
niż sądy",
Dlatego
w
znacznie
(tamże, 2 4 5 ) .
4
nie ma charakteru w y ł ą c z n i e o d t w ó r c z e g o , ale r ó w n i e ż t w ó r c z y .
A b y była p r a w d z i w a , nie może być z a l e d w i e
(Wiederholung),
powtórzeniem
ale r ó w n i e ż w y d o b y c i e m (Hervorholung),
od
4. P r z e s ą d y . Z a d a n i e m Gadamera tradycja, a u t o r y t e t i przesą-
s ł o n i ę c i e m p r a w d y d o t ą d ukrytej (tamże, 1 0 3 ) . „Interpretacja
d o w o ś ć nie m o g ą być dłużej u w a ż a n e za w r o g ó w
w pewnym
rozumu
sensie
rekonstrukcją,
i racjonalności. Przesądy w a r u n k u j ą rozumienie, ale m o g ą je też
za aktem
z a b l o k o w a ć . S u p e r p r z y k ł a d e m t a k i e g o n e g a t y w n e g o przesądu
dzieła,
jest złudzenie w o l n o ś c i o d p r z e s ą d ó w , w ł a ś c i w e r ó ż n y m o d -
znalazł
w nim
na starych
twórczym,
które
m i a n i o m o b i e k t y w i z m u . Rozumienie musi zatem rozróżniać m i ę
muzyki
dzy przesądami, p o s t ę p o w a ć w procesie ciągłej w y m i a n y n e g a t y
powszechnie
w n y c h na p o z y t y w n e . N a j p i e r w musi je j e d n a k u j a w n i ć . T e m u
figurowanie
c e l o w i służy „ p o d r a ż n i e n i e " (reizen)
ton)."
p r z e s ą d ó w , u j a w n i a j ą c się
jako s y m p t o m a t y c z n y o d r u c h o p o r u w o b e c radykalnej o d m i e n
należy
lecz
ale ta rekonstrukcja
idzie
śladem
przedstawić
interpretujący.
sądzi.
samego
zgodnie
A zatem
stworzonego
na przykład
nie
Są one raczej
imitacją
rzędzie
podąża
ze znaczeniem,
instrumentach
w trzecim
jest
nie
są tak
wierne,
imitacji,
pokrewieństwa
które
wykonanie
jak
i grozi
z prawdą
się
im
(Pla
(tamże, 1 0 7 ) .
T e n , k t o p o w t a r z a w i e r n i e , nic nie zmieniając, nic o d siebie nie
ności. Gadamer m ó w i , że t y l k o w k o n f r o n t a c j i z o b c o ś c i ą m o g ą
dodając,
zostać u j a w n i o n e najbardziej elementarne przesądy naszej w ł a s
tradycji, niż d o jej z a c h o w a n i a . Przez z w y k ł e p o w t a r z a n i e bliżsi
być m o ż e
bardziej
przyczynia się d o
zapomnienia
nej tradycji, zazwyczaj ukryte g ł ę b o k o p o d w a r s t w ą o c z y w i s t o ś c i ,
jesteśmy n i e p o r o z u m i e n i u niż z r o z u m i e n i u (Gerken 1 9 7 7 , 6 7 ) .
f a ł s z y w e g o samozrozumienia i w y o b c o w a n i a . U j a w n i e n i e nie
„Prawdziwe
oznacza jednak odrzucenia p r z e s ą d ó w , a t y l k o usunięcie prze
tylko zachowuje,
szkód w r o z u m i e n i u . Ktoś, k t o — jak Schleiermacher — rozważa
wyparcia
życie języka polega
z języka
tekst w y ł ą c z n i e w celu rekonstrukcji o p i n i i d r u g i e g o , p o m i j a j ą c
[ s ł ó w ] " (Das
zgłaszane przez tekst roszczenia d o p r a w d y , a l b o t e n , k t o ł u d z i się,
meneutik,
na tym, że każde powtórzenie
ale także zmienia,
pierwotnych
Problem
co prowadzi
znaczeń
der Sprache
nie
w rezultacie
przez
nowe
do
znaczenia
in Schleiermachers
Her-
Gadamer 1 9 7 2 b , 1 3 5 ) .
że m o ż l i w e jest w y z w o l e n i e o d p r z e s ą d ó w , w o g ó l e nie ma
Z a c h o w a n i e tradycji polega na aplikacji rzeczy starych d o
dostępu do obcości. Obiektywizowanie punktu widzenia innego
z m i e n n y c h u w a r u n k o w a ń czasu, b o tradycja żyje t y l k o w ó w c z a s ,
maskuje naszą niechęć d o j e g o p r a w d y . I n n y z d e f i n i c j i n i e m a
g d y jest rozumiana o d n o w a .
racji
— pisze W e i n s h e i m e r
— gdyby
było
inaczej,
jego
5. K o ł o h e r m e n e u t y c z n e .
6
p r a w d a d o t y c z y ł a b y t a k ż e n a s ( 1 6 2 ) . Jest t o c h y b a n a j
można
t y m sensie, w
poważniejszy zarzut, jaki został p o d n i e s i o n y przez Gadamera
w y s t ę p u j e w t y t u l e Prawdy
w
krytyce hermeneutyki
Schleiermacherowskiej.
Szczególnej
w y m o w y nabiera o n w b a d a n i u e t n o g r a f i c z n y m .
nazwać
metodą w
P o s t ę p o w a n i e hermeneutyki nie
1
i metody .
którym słowo
to
Gadamer n a w i ą z u j e t u d o
h e i d e g g e r o w s k i c h analiz kolistej struktury rozumienia, i d o k o n
cepcji przedrozumienia ( H e i d e g g e r 1 9 7 2 , 1 5 3 n n ) . Filozof p o d
Skoro nie istnieje interpretacja b e z z a ł o ż e n i o w a , skoro każda
kreśla, że k o ł o h e r m e n e u t y c z n e , tak jak opisuje je Heidegger, nie
z nich jest o d b i c i e m s w e g o czasu, nie można też m ó w i ć o j e d n e j
jest w ż a d n y m w y p a d k u
słusznej czy w y c z e r p u j ą c e j interpretacji. P o n i e w a ż d z i e j o w o ś ć ,
konstatacją o n t o l o g i c z n ą (Gadamer 1 9 7 5 , 2 3 6 ) . Tak samo, jak
postulatem metodologicznym,
lecz
u w a r u n k o w a n i e przez czas, jest tak e l e m e n t a r n y m u w a r u n k o w a
nie w y b i e r a się f a k t u istnienia w czasie, tak też nikt nie d e c y d u j e ,
niem poznania, t r u d n o mieć nadzieję, że nasza interpretacja nagle
c z y j e g o r o z u m i e n i e ma być koliste czy też jakieś inne. Nie jest o n o
w y d o s t a n i e się s p o d t e g o p r z e m o ż n e g o w p ł y w u d z i e j ó w i będzie
p o s t u l a t e m , o k r e ś l o n y m s p o s o b e m n a rozumienie, ale t r y b e m
w nich miała ostatnie s ł o w o . N i e u s u w a l n a p r z e s ą d o w o ś ć p o
s a m e g o rozumienia. Tak jak k o ł o hermeneutyczne nie jest p o s t u
znania i j e g o historyczny charakter mają też w a ż n e k o n s e k w e n c j e
latem e p i s t e m o l o g i c z n y m t y l k o konstatacją o n t o l o g i c z n ą , tak
dla rozumienia samego p o d m i o t u nauk h u m a n i s t y c z n y c h :
samo opierająca się na n i m hermaneutyka nie ma charakteru
danie historyczne
którego
przedmiotu
6
nie
opiera się na historycznym
można
badania.
zrozumieć
Takiego
ruchu samego
teleologicznie,
przedmiotu
w
w sobie
„Ba
życia,
m e t o d y n a c o k o l w i e k : „Zasadniczo
kategoriach
— pisze Gadamer — ale opisuję
najwyraźniej
metody
historycznej
nie może
nie proponuję
to, co jest
całkowicie
(...).
żadnej
Nawet
powstrzymać
metody
mistrz
się
od
�przesądów
sytuacji
swego
narodowej
że zadaniem
nie naukowe
itd. Czy jest to wada? Nawet jeśli tak,
uważam
z i n n y m Gadamer rozpoznaje nie t y l k o w n a u k a c h p r z y r o d
swego
naszemu
uważam
i w sposób
zawsze.
dlaczego
sukcesowi.
rozpoznanie
(gdzie
tego
metody,
to
niepowodzenie
Innymi
co być powinno
wyjść poza pojęcie
nauce
otoczenia
jest rozważyć,
od tego,
proponuję
tego,
ś r o d k i e m d o c e l u , który przed sobą p o s t a w i l i ś m y . Ten t y p relacji
każdemu
poczynanie
czesnej
swojej
filozofii
towarzyszy
8
społecznego,
czasu,
słowy
(...)
Jedynie
co jest
nawet,
ogólny
jeśli
ideach
XVIII
wieku,
które nadał im Hume"
się na
w pragmatycznym
metodologi
sformułowaniu,
( t a m ż e ) , w m e t o d o l o g i a c h naśladujących
co jest,
nie zaś
roz
Dlatego
też
m e t o d y p r z y r o d o z n a w s t w a . Jeśli t e g o t y p u podejście zastosuje
nowo
się w p o z n a n i u tradycji ( t r a k t o w a n e j j a k o p e w i e n rodzaj o b c o ś c i ,
usprawiedliwienie),
a zatem jakieś „ T y " ) , w t a k i m b a d a n i u w y ł ą c z a się wszelkie
utrzymujące
rozpoznać
naukową
n i c z y c h , ale także s p o ł e c z n y c h , „wzorujących
cznych
lub mogło.
ma ona swe częściowe
jak najbardziej
za jedy
rzeczą
nie możemy
się w
się
m o m e n t y s u b i e k t y w n e , w y k l u c z a przejawy w ł a s n e g o zaangażo
rozpoznanie
w a n i a , a zatem traktuje się tradycję j a k o rodzaj p r z e d m i o t u .
to, co dzieje
jest
tego kontrolować
"
Gadamer u w a ż a , że nadzieja na rzeczywiste p o z n a n i e tradycji,
oparta na w i e r z e w m e t o d ę i o b i e k t y w n o ś ć dzięki niej uzys
(Gadamer 1 9 7 5 , 4 6 5 - 4 6 6 , p o d k r . J T B ) .
W b r e w o b a w o m z g ł a s z a n y m nieraz ze s t r o n y „ o b i e k t y w i s t ó w " , uznanie kolistości r o z u m i e n i a w ż a d n y m w y p a d k u
nie
k i w a n ą , jest n a i w n a . W t a k i m b a d a n i u w y p a c z a się b o w i e m
p r a w d z i w y s p o s ó b bycia t r a d y c j i , która t r w a dzięki ciągłej m e d i a
oznacza rezygnacji z k r y t y c z n y c h w y m o g ó w interpretacji, pusz
cji p o m i ę d z y przeszłością i teraźniejszością, zawsze w
czenia w o d z ó w w y z w o l o n e j w y o b r a ź n i . P r a w d z i w a interpretacja
przekłady, r o z m o w y .
Drugi
musi się w y s t r z e g a ć w m ó w i e ń , które grożą jej ze s t r o n y r ó ż n y c h
sposób
poznawania
innego
Gadamer
trybie
rozpoznaje
odmian w y o b c o w a n i a i fałszywej świadomości ( „ S i ę " , „ p o t o c z
w działaniu „ ś w i a d o m o ś c i h i s t o r y c z n e j " , którą przypisuje filozofii
na g a d a n i n a " , „ t r a d y c j a d o g m a t y c z n a " ) . Vorhabe,
d z i e j ó w , a także myśli Diltheya z jej ideałem o d e r w a n i a się o d
griffmuszą
Vorsicht
iVor
zostać w y p r a c o w a n e , jak m ó w i ł Heidegger, w o p a r c i u
u w a r u n k o w a ń s w e g o czasu, c h a r a k t e r y s t y c z n y m dla nauk his
wstępnych
torycznych w ogóle. W odróżnieniu od postawy uprzedmioto-
m o m e n t a c h , które kierują p o c z ą t k o w y m p o z n a n i e m t e k s t u . Są t o :
w i a j ą c e j , ś w i a d o m o ś ć historyczna nie szuka w s w y m przedmiocie
w s t ę p n e p o g l ą d y na t e m a t użycia języka w tekście
t e g o , c o t y p o w e i regularne, ale t e g o , c o n o w e i niepowtarzalne
0 samą rzeczywistość. G a d a m e r m ó w i o d w ó c h
gen
des
tekstu
( i d i o g r a f i c z n o ś ć l ) . I n n e g o uznaje się w ó w c z a s za osobę, ale
(Gadamer 1972, 2 5 2 - 2 5 3 ) . Wstęp
poznający dalej zajmuje w o b e c n i e g o pozycję u p r z y w i l e j o w a n ą .
Sprachgebrauchs)
(inhaltiche
(Vormeinun
i na z a w a r t o ś ć t r e ś c i o w ą
Vormeinungen)
ne r o z u m i e n i e t e k s t u p o w s t a j e w w y n i k u
do
M y ś l i o n i m tak, jak Schleiermacher myślał o autorze starożytnego
przez nią
t e k s t u : czuje się w p r a w i e rozumieć g o „ l e p i e j " , niż o n sam
przynależności
określonej t r a d y c j i , a zatem dzięki w y t w o r z o n e m u
Na
rozumie siebie. R o z u m i e n i e t o zawsze ma o d c i e ń p r o t e k c j o n a l n o -
potwierdzenie
ści, j a k o że n i g d y nie bierze p o d u w a g ę m o ż l i w o ś c i , że o b c y ma
w s a m y c h rzeczach. Spiralna struktura t e g o procesu jest w i d o c z
rację, że j e g o p r a w d a m o ż e być większa o d p r a w d y badającego
p r z e d r o z u m i e n i u (Vorverstehen)
i przesądom (Vorurteil).
stępnie w s t ę p n e p r o j e k t y sensu muszą znaleźć
koła her-
( o d której rzekomo się t u a b s t r a h u j e ) . P o g l ą d y i n n e g o ustala się
m e n e u t y c z n e g o ( p r z y t a c z a m y ją w o p a r c i u o przekład B r o n k a ) :
b o w i e m nie w celu rozważenia zawartej w niej racji, ale po t o , by
„Przyzwolenie,
aby na interpretującego
abstrakcyjnie przyjąć je d o w i a d o m o ś c i , w y p e ł n i ć lukę w w i e d z y
rzecz,
jak wiadomo,
na w następującej charakterystyce f u n k c j o n o w a n i a
nie jest,
lecz rzeczywiście
nierm.
Chodzi
poprzez
^pierwszym,
przecież
wszystkie
nieustannie
sens
całości,
w tekście.
skoro
tylko
Ten zaś pokazuje
w świetle
oczekiwań
stale projekcji.
pokaże
określonego
sensu.
w tekście,
wstępnego
projektu,
który
natura/nie
na podstawie
tego,
co wyłania
rewizji
dalszego
opis:
weń wnikania.
że każda rewizja
wysunięcia
projekty
obok siebie,
sensu;
aż dojdzie
zostaną zastąpione
sensu;
stałe projektowanie
zaczyna
od
dzenia w samych
rzeczach
wypracowanie
rzeczy,
dopiero
to znaczy
potem
i dlatego
właściwych
decydowanie
potwierdzić
obiektywności
(Gadamer 1 9 7 5 , 3 2 3 ) , w k t ó r y c h a u t o r y t e t często sięga p o takie
Sergiusz A w i e r i n c e w , pisząc o d w ó c h niebezpieczeństwach
dalszej
w b a d a n i u s y m b o l u , bardzo zbliża się d o p o w y ż s z y c h konstatacji
możliwość
sposobów
unicestwienia
ze
materiału
przez objaśnienie,
sobą
jedności
dzonego
które
Właśnie
to
sensów
przez
samych
gowej
(...)
nie znajdują
potwier
weń,
Nie
wypracowania
rozumienia
(Vom Zirkel des Verstehens,
stanem
które mają się
ma tutaj
wstępnej
ze
żadnej
opinii,
która
innej
się
Gadamer 1 9 7 7 ,
5 6 - 5 7 ; za: B r o n k 1 9 8 8 , 1 2 6 ) .
6. T r z y w z o r y s p o t k a n i a z o b c o ś c i ą . Sytuację
inny
(der
Andere),
spotkania
Gadamer
o p i s u j e na trzy s p o s o b y . P o p i e r w s z e można ją t r a k t o w a ć jak
p r z e d m i o t badania w p o t o c z n y m j e g o r o z u m i e n i u . W z a c h o w a n i u
sposób
dialog
gotów
z ochotą
rozmówcą.
go pokoju
mówić
w monolog.
(...) Interpretator
istnieje
nastawienie
bez pukania
pytania.
W obu przypadkach
subiektywny
wdziera
się w przedmiot
(<.vacjonalistai>
słuchuje
mowie,
wpatruje
<untuicjonistar>
że
położenie
wchodzi
w
oto do
nie
zdolność
się
ten
człowiek
jest
złym
cudze
dopuszczając
na pospiesznie
ginie
jako
dialo
przekształcając
za gospodarza,
odpowiedzi
dialo
że symbol,
jawny,
sięy> w nasze
mówić
nie
sporzą
tylko wewnątrz
jest
za niego,
nie czekając
się jego
typu
s/e» w przedmiot
go do głosu,
(...)
wobec
Wiemy z doświadczenia,
nwczuwać
(...) i zaczyna
Tego
(pomimo
realność,
«wczuwając
sobie
zlikwidowania
racjonalizm,
za cenę odrzucenia
niebezpieczniejszy
który
pozwala
schematu.
obiektywizm
znaczeniami
powszechnych
i nie dość krytyczny
z materiałem
Jeszcze
intuicjonizm,
zgodnych
osiągnąć
z
[symbolu],
jest powierzchowny
rzeczy
komunikacji
wypełniona
gu).
tej istoty
na ich podstawie
umysłu pragnie
pomyłek
się na antycypacje,
z o b c o ś c i ą , którą reprezentuje
Gadamera, d o d a t k o w o w z b o g a c a j ą c opis o b u t y p ó w stosunku
d o i n n e g o o interesujące szczegóły: „Jednym
ustalenia
stałym zadaniem
sobie
z a m a s k o w a n e f o r m y przemocy.
trakcie
swego
nic
Gadamer p o w o ł u j e się t u na p o t o c z n e d o ś w i a d
tego,
jest zdany na pastwę
projekcji,
« w rzeczachn.
prócz
potwierdzi."
które
rozumiejąc
dajemy
takiego
wstępnych,
adekwatnymi.
poważnie. Wyprzedzająco
czenie f u n k c j o n o w a n i a instytucji e d u k a c y j n y c h i d o b r o c z y n n y c h
doceniający
opisywanym
jest
9
pojawiać
procesem
Kto usiłuje zrozumieć,
opinii,
pojęć
naprawdę
powiedzieć" .
sensu
się na ruch
i interpretacji,
jest
zakłada
nie traktuje
w s z y s t k o , c o się d o nas m ó w i , p o prostu „nie
tekst
uproszczony
składające
Heideggera.
on
sens
w
bardzo
że rywalizujące
bardziej
na nowo,
uprzednich
się z tekstu
do bardziej jednolitego
rozumienia
ze strony
Projektuje
podlega
wypracowywania
pojęciami
samego.
że czyta się
ciąg/e
wstępnego
projektu
że interpretacja
dzenia; j a k o instancja a b s o l u t n a zawsze w i e lepiej i niczyich s ł ó w
Otóż rozumienie
to oczywiście
się w trakcie
rzecz
zagrażają
się dzięki wypracowaniu
projektu
nowego
mogą
Jest
Takie r o z u m i e n i e w y p r z e d z a w s z y s t k o , c o o b c o ś ć ma d o p o w i e
mu się pierwszy
dlatego,
co zawarte
p o d m i o t u , k t ó r y i tak nie jest s k ł o n n y niczego się z n i c h nauczyć.
zadana
które
ze strony jego
się tylko
dokonuje
spojrzenie
pomyłek,
interpretującemu
tekst, dokonuje
sposób
decyzją,
i ostatecznym
o to, by zachować
po drodze
w ten
«odważnąy>
nieustannym
niebezpieczeństwa
Kto chce zrozumieć
sobie
wpływała
jednorazową
zadawane
wsłuchiwania
się weń, ale nie
zaś słucha tylko
przy
siebie).
(Awierincew ,1988, 3 0 8 - 3 0 9 ) .
Trzecią
o d m i a n ą spotkania
i n n o ś c i , o której
wspomina
Gadamer (i którą p o d o b n i e jak A w i e r i n c e w , g o r ą c o p o p i e r a ) , jest
i n n e g o c h c e m y w ó w c z a s w y k r y ć t o , c o t y p o w e i regularne,
d o ś w i a d c z e n i e jej przez ś w i a d o m o ś ć hermeneutyczną, z w a n ą też
1 c z y n i m y t o nie t y l k o dla klasyfikacyjnej p r z y j e m n o ś c i , ale także
ś w i a d o m o ś c i ą u w a r u n k o w a n ą przez dzieje (das
p o t o , by p r z e w i d y w a ć
chichtli3-sche
(Gadamer 1 9 7 5 , 3 2 1
na tej p o d s t a w i e cudze
zachowania
nn). Znajomość jego zachowania
jest
BewusstseinP".
wirkungsges-
Ze w s z y s t k i c h trzech relacji z i n
n y m ta jest najbliższa opisanej przez M a r t i n a Bubera strukturze
7
�zakorzenione
spotkania Ja-Ty.
sobiei>"
„Otwarty
jest ten, kto (.(pozwala powiedzieć
coś
— m ó w i Gadamer ( 1 9 7 5 , 3 2 4 ) o o w e j p o s t a w i e , bardziej
związanej ze s ł u c h a n i e m niż z m ó w i e n i e m . T w o r z y ją ś w i a d o
o s w o j o n y z r e g u ł a m i , p o w i n i e n po prostu stać się jej częścią.
„Gracz
wie bardzo
co właściwie
dobrze,
czym jest gra (...), ale nie całkiem
wie, gdy to wie."
wie,
(Gadamer 1 9 7 5 , 9 2 ) .
mość, która w i e , że wszelkie rozumienie, łącznie z jej w ł a s n y m ,
Grający nie p a n u j e nad r o z g r y w a n i e m się gry inaczej, jak t y l k o
przebiega p o d w p ł y w e m historii, że ma o n o s w o j ą z a ł o ż e n i o w ą
d o niej przynależąc. Z ł y m graczem jest t e n , k t o , n i e p o m n y r e g u ł ,
strukturę, s w ó j historycznie u k s z t a ł t o w a n y h o r y z o n t , ś w i a d o
za wszelką cenę usiłuje grać pierwsze skrzypce. Ktoś, k t o nie u m i e
mość ta nie s p o d z i e w a się, by fakt u ś w i a d o m i e n i a sobie t e g o
się zgrać,
o d d z i a ł y w a n i a u s u w a ł je l u b n i w e l o w a ł ; p o n a d t o zdaje sobie
sprawę ze z w r o t n e g o o d d z i a ł y w a n i a siebie samej na dzieje. J a k
m ó w i Gadamer, t o , jacy dziś jesteśmy, j a w i się j a k o
rezultat
p o prostu w y p a d a z gry.
Sytuacja grającego ilustruje f u n d a m e n t a l n e dla całej
her
m e n e u t y k i p o h e i d e g g e r o w s k i e j pojęcie przyswojenia i p r z y n a
l e ż n o ś c i (Zugehórichkeit),
czyli w s p o m n i a n e g o już w c z e ś n i e j
o d d z i a ł y w a n i a przeszłości, zaś t o , jak j a w i się n a m o w a prze
z a d o m o w i e n i a . Jest o n o p r z e j a w e m l u d z k i e g o b y c i a - w - ś w i e c i e ,
szłość, jest rezultatem o d d z i a ł y w a n i a naszego dziś. Palmer pisze,
stanu rzeczy, który, z d a n i e m h e r m e n e u t ó w , wyprzedza w s z e l k i e
że ś w i a d o m o ś ć hermeneutyczna nie może ż a d n e g o tekstu uznać
u p r z e d m i o t o w i e n i e , eo ipsa
za całkiem „ o b c y " , p o n i e w a ż nie p o j m u j e ona s w e g o rozumienia
dung)
w
konstatacji
stron ideałem e p i s t e m o l o g i c z n y m h e r m e n e t y k i , a z drugiej ( k o ł o
poszukiwanie
h e r m e n e u t y c z n e ! ) e l e m e n t a r n y m w a r u n k i e m rozumienia. Przy
kategoriach
swój-obcy
biernego
zachowania,
prostej
(pojętej naturalistycznie), lecz j a k o
p o d m i o t u ze ś w i a t a .
wszelkie w y o b c o w a n i e
13
(Verfrem
Osiągnięcie t e g o stanu jest z j e d n e j
takiego s t a n o w i s k a , d o k t ó r e g o o b c o ś ć będzie m o g ł a znaleźć
należność t o w z a j e m n e w s p ó ł z a k ł a d a n i e się t e g o , c o d o p i e r o p o
sobie drogę, adresu, p o d który będzie m o g ł a zgłosić s w e rosz
rozszczepieniu przez myśl krytyczną może zostać n a z w a n e p o d
czenia d o p r a w d y . „Czytanie
Kczysto
historycznych^
uznana
za dogmat
liwości.
Natomiast
uważa,
i wyłączona
słowa.
mogą
Pozostaje
zostać
poza
kategoriach
została
krąg jakichkolwiek
prawdziwie
wypowiedziała
ona otwarta
zgłoszone
w
że teraźniejszość
świadomość
by teraźniejszość
ostatnie
które
tekstu historycznego
oznacza,
pod
wątp
historyczna
nie
w i d a ć je w strukturze s a m e g o Zuge-höricb-keit),
do
prawdy,
„ R o z u m i e ć " t o nie znaczy „ m ó w i ć " , lecz w ł a ś n i e „ s ł u c h a ć " , „ d a ć
tekst."
p o w i e d z i e ć coś s o b i e " . D o p i e r o w ó w c z a s d o g ł o s u m o g ą d o j ś ć
same
Siła ś w i a d o m o ś c i h e r m e n e u t y c z n e j , u w a r u n k o w a n e j
przez
„rzeczy",
(choć
nie
nej d r o d z e (Begriffsgeschichte),
r o z m o w y , w u m i e j ę t n o ś c i d i a l o g u z t e k s t e m , dziełem sztuki,
rzez Brucknera:
a także z c z ł o w i e k i e m . Jest ona z d a n i e m Gadamera:
„ R z e c z , pierwotnie
zarazem
się proces
epistemologiczną
«przedmiotu»
i
stopienia
funkcję
((podmiotu))
„miejscem,
horyzontów;
spełnia
konstytuowania
w
akcie
jedności
poznania".
(Bronk
wydłużoną,
7. R o z m o w a . Tradycja, zawarta w dziele sztuki l u b k a ż d y m
rzeczy-w-sobie,
«rzeczy»
wyrugowało;
(łac.
od
jak
res. niem.
(...) w Biblii
waszych»"
slowo»,
recz: przeszło,
rzekę, z
rzecz tylko «mowa»:
((usłyszał Pan
głos
a także przez Gerkena:
tam, gdzie rzeczy
zaczynają
((mówić)). A zatem starotestamentowa
jest m o d e l e m p r a w d z i w e g o spotkania
na
wiec
(Brückner 1970, 4 7 5 ) ,
ś w i a d o m o ś ć hermeneutyczna w c i ą g n i e ją w
m o w a , d i a l o g (Gesprach)
Słowian,
Sachen / pierwotne
„Dopiero
Roz
rze-
samogłoską
i u innych
i n n y m tekście k u l t u r y , może p r z e m ó w i ć t y l k o w ó w c z a s , g d y
rozmowę.
ale
następująco zrekonstruowanej
umowa,
cerk.
znaczenie
rzeczy
1988, 149).
są t o
c z y - d l a - n a s ) , które dzięki t e m u cofają się j a k b y na s w e j historycz
dzieje i w dziejach o d d z i a ł u j ą c e j , przejawia się w z d o l n o ś c i d o
dokonuje
und
przez
(Palmer, 1 9 3 )
w którym
słuchanie,
0 k t ó r e g o p r y m a c i e przed m ó w i e n i e m Heidegger pisał w Sein
Zeit, iż t o w ł a ś n i e o n o k o n s t y t u u j e d y s k u r s ( 1 9 7 2 [ 1 9 2 6 ] , 1 6 3 ) .
na roszczenia
adresem
miotem i przedmiotem. Trudną droga powrotna do tego p i e r w o
t n e g o stanu p r o w a d z i przez s ł u c h a n i e ( w języku n i e m i e c k i m
prawdy
już w kwestii
jej
już
która
wszystkim
bytom
z obcością. Struktura pojęcia r o z m o w y jest charakterystyczna dla
1 uważa je za mowę
p o h e i d e g g e r o w s k i e g o p o j m o w a n i a sytuacji e p i s t e m o l o g i c z n e j ,
która
w której, dzięki w s p ó l n o c i e d z i e j o w o ś c i , zniknęła p r z e c i w s t a w -
[heideggerowskiej]
swe
są «dla» kogoś,
stworzonym
Stwórcy,
pojęciowe
ujęcie
swą
idea
przyznaje
okazuje
może
odzyskują
charakter
się podstawową
znaleźć
ontologiirelacjonalnej".
istotę,
stworzenia,
tylko
słowa
intuicją,
na
gruncie
(Gerken 1 9 7 7 , 2 2 1 )
i przedmiotu.
Tak o t o przynależność, w a r u n e k o n t o l o g i c z n y , staje się przy
Bleicher ( 1 9 6 0 , 1 1 6 ) zauważa, że p o d o b n ą k o n s t r u k c j ę ma w i e l e
czyną odzyskania z d o l n o ś c i d o r o z m o w y , z d o l n o ś c i e p i s t e m o l o
p o d s t a w o w y c h pojęć h e r m e n e u t y k i Gadamera:
g i c z n e j , utraconej przez w y o b c o w a n y c h . Koncepcja d i a l o g o w e
ność, a n a w e t o n t y c z n a o d r ę b n o ś ć
podmiotu
WirkungsgesZugehórichkeit
g o p o z n a n i a , r o z m o w y , którą p r o w a d z ą z nami rzeczy, sięga
(stopienie ho
jeszcze Platona. Rzecz s t a w i a p y t a n i e i p o d w a ż a j ą c projekcje,
r y z o n t ó w ) . W n i c h w s z y s t k i c h p o d m i o t nie góruje, nad sytuacją
które w y s u w a m y w geście r z e k o m e g o jej r o z u m i e n i a , faktycznie
j a k o s a m o w ł a d n y projektant i kontroler p o z n a n i a , lecz raczej
interpretuje i n t e r p r e t u j ą c e g o ( W e i n s h e i m e r , 2 5 0 ) . Gadamer sądzi
chichte
(historia
oddziałująca),
Spiel
(gra),
(przynależność), a także Horizontverschmelzung
poznania t e g o d o z n a j e . W a r u n e k h u m a n i s t y c z n e j interpretacji,
(za C o l l i n g w o o d e m ) , że logika h u m a n i s t y k i jest logiką t a k i e g o
która c h c i a ł a b y znaleźć d r o g ę d o p r a w d y , jest b o w i e m
w ł a ś n i e pytania i o d p o w i a d a n i a
11
na
(Gadamer 1 9 7 5 , 3 3 4 ) . Bez
stępujący: n i e m o ż e o n a b y ć c z y m ś , c o p o d m i o t , w s p o s ó b
pytania nie ma r o z u m i e n i a , i o d w r o t n i e . Także r o z u m i e n i e tekstu
metodyczny i planowy, „ r o b i " ze s w y m
przedmiotem
jest d i a l o g i e m , n a j p i e r w b o w i e m trzeba ustalić, na jakie pytanie
( b o w i e m w ó w c z a s n i e p o z n a j e się n i c z e g o p r ó c z s k u t
tekst o d p o w i a d a , a następnie usłyszeć p y t a n i e , które zadaje p o d
k ó w własnej metody), ale odzwierciedlać to, c o , pod
adresem c z y t a j ą c e g o . Tekstu nie uda się w c i ą g n ą ć w r o z m o w ę ,
wpływem
jeśli j e g o p y t a ń nie p o t r a k t u j e się w s p o s ó b o s o b i s t y ; jak w c z e ś n i e
owego
p r z e d m i o t u , d z i e j e się z t y m ,
czym
i n t e r p r e t u j ą c y j e s t . W sytuacji e p i s t e m o l o g i c z n e j , którą zaleca
p o w i e d z i e l i ś m y , aplikacja jest w a r u n k i e m rozumienia:
Gadamer, f a k t y c z n y m jej „ p o d m i o t e m " staje się samo dzieło
„Kiedy
sztuki, dzieje, a l b o rzecz ś w i ę t a . D o p i e r o g d y znajdzie się ktoś, k t o
kiedy
umie słuchać, taka rzecz może m u w y j a w i ć s w o j ą p r a w d ę , zgłosić
rozszerzeniu.
s w o j e rozszczenia d o p r a w d y .
skierowana
„Dzieło
sztuki—
cym naprzeciw
pisze Gadamer — nie jest przedmiotem,
podmiotu
w sobie. Jego
tym, że staje się ono doświadczeniem,
go
doświadcza.
pozostaje
((Podmiotem))
osoby,
stoją
byt polega
które zmienia
doświadczenia
i trwa, nie jest subiektywność
ale samo dzieło"
prawdziwy
tego,
sztuki,
która je
tym,
na
który
co
przeżywa,
(1975, 92).
W z o r e m s p o t k a n i a z tradycją, ze starym t e k s t e m , dziełem
ludzie
są wywoływani
sami zadają pytania,
wia prawdę
Wypowiedź
i zapytywani,
oraz
widzimy,
po nazwisku
że istota
wypowiedzi
ulega
zawiera
prawdę
o tyle,
do kogoś. Albowiem
wypowiedzi,
coś się mówi".
horyzont
obejmuje
sytuacji,
o ile
która
także tego, komu
tą
jest
ustana
prawdą
(Gadamer 1979b, 4 2 — 4 3 )
W a r u n k i e m r o z u m i e n i a jest zadanie t r a f n y c h p y t a ń . Oznacza
t o p o pierwsze, że p o s t a w i e n i e t e k s t u w
horyzoncie
pytań
n i e w ł a ś c i w y c h w y p a c z a j e g o s e n s . " Po d r u g i e natomiast, że
należy z a d a w a ć pytania p r a w d z i w e , nie p o z o r n e (schiefe
gen),
Fra
na przykład p e d a g o g i c z n e l u b retoryczne. T e n , k t o pyta,
sztuki a l b o rzeczą ś w i ę t ą m o ż e też b y ć p o s t a w a uczestnika gry
p o w i n i e n n a p r a w d ę coś w s o b i e (przede w s z y s t k i m w s o b i e ! )
(Spiel)
z a k w e s t i o n o w a ć . J a k pisze H i r s c h , rozumie t y l k o t e n , k t o czegoś
w o b e c samej gry ( t o pojęcie bardzo istotne w G a d a m e r o -
wskiej w i z j i k u l t u r y .
12
A b y gra uzyskała lekkość ( „ s t a ł a się s o b ą " ) ,
grający nie może przytłaczać jej s w ą napiętą k o n t r o l ą , lecz,
8
nie rozumie,
za: W e i n s h e i m e r 1 7 8 , n. 3 8 ) .
„ Z d o l n o ś ć d o r o z m o w y " kształci się w procesie
Bildung,
�w k t ó r y m n a b y w a się t a k t u , u m i e j ę t n o ś c i t a k i e g o o b c o w a n i a
w y r a ź n i e n a w i ą z u j ą c d o a n t r o p o l o g i i filozoficznej M a x a Schele-
z p r z e d m i o t e m , by g o nie spłoszyć (przez p r o c e d u r y t e m a t y z u j ą -
ra, A r n o l d a Gehlena i H e l m u t a Plessnera (Plessner 1 9 8 8 , por. też
ce, o b i e k t y w i z a c j e ) , „by nie pogwałcić
Gadamer 1 9 7 5 , przyp. 7 4 d o s. 4 0 2 ) , rozróżnia d w i e sfery: ś w i a t
intymności
osoby"
(Ga-
damer 1 9 7 5 , 1 7 ) . P r a w d z i w ą r o z m o w ę , opartą na w z a j e m n e j
( W e / f ) i ś r o d o w i s k o (Umwelt).
przynależności, o t w a r t o ś c i i p a r t n e r s t w i e niszczy p o l e m i c z n o ś ć ,
d o w i s k o , ale t y l k o c z ł o w i e k ma ś w i a t . Co t o znaczy „ m i e ć
a g r e s y w n o ś ć , p o d e j r z l i w o ś ć , n i e u m i e j ę t n o ś ć s ł u c h a n i a . Nie sta
ś w i a t " , pyta dalej Gadamer. Oznacza t o „być
nie się nią e g z a m i n , przesłuchanie, ani s t e r e o t y p o w e
wobec
badanie
Wszystkie stworzenia mają śro
1 7
tego, co z niego pochodzi,
na tyle
wolnym
by móc przedstawiać
sobie
go
lekarskie. Nie będą nią p u b l i c z n e d y s p u t y , ani p o p i s y s o f i s t ó w ,
takim, jakim jest".
( 4 0 2 ) . C z ł o w i e k a , w o d r ó ż n i e n i u o d zwierząt,
o d w o ł u j ą c y c h się d o c i e m n e j s t r o n y retoryki. A u t e n t y c z n o ś ć
c e c h u j e w o l n o ś ć o d ś r o d o w i s k a (Umweltfreiheit).
r o z m o w y przejawia się w t y m , iż żaden z r o z m ó w c ó w nie stara się
c z ł o w i e k zawdzięcza j ę z y k o w i , i wyraża ją w j ę z y k u . Jej s y m
przebiegle w p ł y n ą ć na jej b i e g , że t o c z y się o n a s w o b o d n i e p o d
b o l i c z n y m w y r a z e m jest z d o l n o ś ć n a d a w a n i a rzeczom i m i o n ,
Tą w o l n o ś ć
kierunkiem p r z e d m i o t u , ku k t ó r e m u zwracają się obaj r o z m ó w c y
którą o b d a r z o n o b i b l i j n e g o A d a m a
(tamże, 3 3 0 ) . P r a w d z i w a r o z m o w a o d m i e n i a s w y c h
języka j a k o źródła c z ł o w i e c z e ń s t w a Gadamer w ł ą c z a też w ł a s n ą ,
uczest
n i k ó w , jest t w ó r c z a także w t y m z n a c z e n i u , iż p r o w a d z i
„narodzin
i wzrostu
interpretującego,
czegoś,
czego
ani do tekstu,
do
p o z y t y w n ą interpretację m i t u o w i e ż y Babel. W i d z i w n i m nie karę
ani do
i zubożenie, a wzbogacenie ludzkiego świata, w którym człowiek
(Wein-
uzyskuje w o l n o ś ć n a z y w a n i a j e d n e j rzeczy na w i e l e s p o s o b ó w .
nie można zredukować
ani do ich prostej
sumy"
( t a m ż e ) . W tę koncepcję
sheimer, 2 5 1 ) . J e d n a k m i m o iż r o z m o w a rodzi się z m o t y w a c j i
Nie w s z y s t k i e te określenia są d o k ł a d n e , ale wszystkie s t o s o w
praktycznej ( h e r m e n e u t y k a g a d a m e r o w s k a g ł o s i p r y m a t r o z u m u
ne.
praktycznego nad t e o r e t y c z n y m , j e d n a k praktyka, a n a w e t p r a g
w j ę z y k u w ł a s n y m , jak i w języku o b c y m . Całkiem bezinteresow
18
C z ł o w i e k może u ż y w a ć r ó ż n y c h określeń rzeczy z a r ó w n o
matyka nie oznacza przecież u t y l i t a r y z m u ) , b y n a j m n i e j nie musi
nie może się nauczyć z u p e ł n i e o b c e g o języka. Gadamer sądzi, że
się kończyć j e d n o z n a c z n y m z l i k w i d o w a n i e m k w e s t i i , która ją
ta w o l n o ś ć w
w y w o ł a ł a , „ z n i s z c z e n i e m jej przez o b j a ś n i e n i e "
n a z y w a n y m tak zresztą, jak m ó w i „tylko
(wegzuerklaren).
n a z y w a n i u nie w y s t ę p u j e w języku
per
zwierząt,
eqiuvocationem"
Przeciwnie, k w e s t i a ta staje się jeszcze wyraźniejsza, jeszcze
( 4 0 3 ) . Zwierzęta m o g ą się n a w z a j e m p o r o z u m i e w a ć , ale t y l k o
mniej o c z y w i s t a , p o n i e w a ż s p r o b l e m a t y z o w a n a , przez c o zbliża
c z ł o w i e k m ó w i , r o z m a w i a , a j e g o m o w a ma strukturę dialektycz
się d o s w e g o p r a w d z i w e g o f i n a ł u , k t ó r y m jest p r z y s w o j e n i e (a
ną, strukturę pytania i o d p o w i e d z i . J a k z a u w a ż y ł już Arystoteles,
nie, jak sądzą utylitaryści, l i k w i d a c j a p r o b l e m u ) . W r o z m o w i e nie
język zwierząt ma na celu w y w o ł a n i e s z t y w n o
chodzi też o t o , by j e d e n z r o z m ó w c ó w n a k ł o n i ł d r u g i e g o d o
reakcji, nie ma w n i m m o ż l i w o ś c i p o r o z u m i e w a n i a się c o d o
określonych
przejścia na s w ą stronę. P o d o b n e zajście, c h o ć d o p u s z c z a l n e , nie
o k r e ś l o n y c h s t a n ó w r z e c z o w y c h , „obiektywnych
jest normą, lecz sytuacją graniczną. U z n a n i e jej za regularność
rych składa
wypaczałoby
p o n i e w a ż język w y p o s a ż a g o w dystans, k o n i e c z n y d o j e g o
istotę r o z m o w y ,
polegającej
na
porozumieniu,
sytuacji,
z któ
19
się świat"
( t a m ż e ) . Tak w i ę c c z ł o w i e k ma świat,
w y p r a c o w a n i u w s p ó l n e g o języka c o d o rzeczy, o którą c h o d z i
urządzenia, d o z b u d o w a n i a k u l t u r y . T o dzięki j ę z y k o w i , a ściślej
obu r o z m ó w c o m , na s t o p i e n i u h o r y z o n t ó w . W ż a d n y m razie
dzięki j ę z y k o w o ś c i rozumienia, ścisłemu p o w i ą z a n i u języka i p o
rozmowa nie może polegać na m a n i p u l a c j i , p o d s t ę p i e i czerpaniu
znania, p o w s t a j e system k u l t u r o w y c h o d p o w i e d n i k ó w
korzyści, które płyną z d o m i n o w a n i a . Pod szczególną o c h r o n ą
„ n a t u r a a k u l t u r o w a n a " , p r z y s w o j o n a , zawierająca w s z y s t k o , c o
w r o z m o w i e musi się znaleźć tekst — r o z m ó w c a
c z ł o w i e k o w i potrzebne d o życia. Dzięki j ę z y k o w i c z ł o w i e k prze
bezbronny
w o b e c w m ó w i e n i a . Tekst pisany, Platoński „ n a j g o r s z y r o z m ó w
c a " , jest jak milczący partner, który m ó w i t y l k o przez tłumacza
kształca s w o j e środowisko
w
natury,
świat.
Wszelkie rozumienie, t w i e r d z i Gadamer, ma strukturę założe
— pisze W e i n s h e i m e r ( 2 2 0 ) . J e d y n ą j e g o o b r o n ą może być
n i o w ą , u w a r u n k o w a n ą przez o d d z i a ł y w a n i e d z i e j ó w . Ta struktura
milczenie. P o s t a w i o n y w horyzoncie pytań f a ł s z y w y c h , tekst p o
daje o sobie znać w j ę z y k u , k t ó r e g o u ż y w a m y . Język o d z w i e r
prostu m i l k n i e , przestaje o d p o w i a d a ć , s t a w i a opór. N a d u ż y c i e
ciedla nasze przesądy, jest w i e r n y m „ z w i e r c i a d ł e m b y t u " . Z w i ą
interpretacyjne, n i e p o h a m o w a n y s u b i e k t y w i z m , o k t ó r y m w s p o
zek, jaki w i ą ż e c z ł o w i e k a z j ę z y k i e m , p r z y p o m i n a j e g o związek
minał c y t o w a n y wcześniej A w i e r i n c e w , jest w t a k i m s a m y m
z dziejami: t o c z ł o w i e k d o n i c h należy nie zaś one d o c z ł o w i e k a .
s t o p n i u m o n o l o g i e m , jak m e t o d y c z n e w y w o d y o b i e k t y w i s t ó w .
P o d o b n i e jak nikt nie w y b i e r a sobie historii, tak też nikt nie
W obu wypadkach chodzi tu o nieumiejętność słuchania, o naru
w y b i e r a sobie języka ojczystego. Oba fakty są zastane i deter
szenie przynależności (Zugehórichkeit),
m i n u j ą naszą teraźniejszość. M o ż n a porzucić s w ó j język, ale nie
która jest e l e m e n t a r n y m
w a r u n k i e m (i przejawem) d i a l o g u .
8. J ę z y k . „Nie
można
ma takiej
by udostępnić
czeniu Prawdy
słuchaniu"—
i metody
można uciec przed pamięcią, którą o n s t a n o w i . Dalej, p o d o b n i e
rzeczy,
której
dzięki językowi
nie
m ó w i Gadamer w z a k o ń
(1972, 438). Wymaga to od
nas
jak sens zdarzeń h i s t o r y c z n y c h w y k r a c z a poza intencje uczest
n i c z ą c y c h w n i c h l u d z i , tak samo sens w y p o w i e d z i a n y c h przez
c z ł o w i e k a s ł ó w w y k r a c z a poza j e g o mens
auctoris
(mówiliśmy
zreferowania j e g o p o g l ą d ó w na język, c o znacznie przekracza
0 t y m przy okazji G a d a m e r o w s k i e j krytyki Schleiermachera). Tak
m o ż l i w o ś c i tego w p r o w a d z e n i a . P o w i e m y zatem t y l k o o kilku
s a m o , jak ludzka w i e d z a przekracza s a m o w i e d z ę ( H e i d e g g e r ) , tak
w y b r a n y c h zagadnieniach. Najważniejszą i „ n a j o d w a ż n i e j s z ą "
też działanie s ł o w a przekracza j e g o p o j m o w a n i e .
tezą Gadamera jest odrzucenie z n a k o w y c h ,
instrumentalnych
jest w stanie ograniczyć w y p o w i a d a n e g o przez siebie znaczenia,
teorii języka, r o z p o w s z e c h n i o n y c h w s p ó ł c z e ś n i e , w d o b i e s e m i o
b o w i e m każde w y p o w i e d z i a n e s ł o w o w p e w i e n s p o s ó b a u t o -
tyki i s t r u k t u r a l i z m ó w . W t y m
n o m i z u j e się w o b e c
u z n a w a n i u języka za
żywioł
n i e g o , trafiając w
20
M ó w i ą c y nie
kontekst, w
którym
przekraczający ludzką s k o ń c z o n o ś ć , Gadamer s p o t y k a się ze
n a d a w c a nie może już nad n i m w o g ó l e z a p a n o w a ć . Tę cechę
strukturalistami ( „ j ę z y k m ó w i n a m i " ) , j e d n a k ta z g o d n o ś ć w y
języka Gadamer n a z y w a o k a z j o n a l n o ś c i ą i d o d a j e , że o w a okaz-
pływa z zupełnie i n n y c h przesłanek. W o d r ó ż n i e n i u o d s t r u k -
j o n a l n o ś ć jest związana z f a k t e m , iż każde s ł o w o łączy się
15
turalistów, opierających się na f o r m a l i s t y c z n y m de Saussurze ,
z całością języka, który s t a n o w i singulare
źródłem p o g l ą d ó w filozofa z Heidelberu jest
lości:
koncepcja języka j a k o domu bycia.
heideggerowska
T o język p r o w a d z i r o z m o w ę
z człowiekiem:
„Język
mówi.
powie."
słowo
1 objawia
Człowiek
mówi
tylko
wtedy,
gdy język
mu
od
(Heidegger 1 9 7 1 , 1 4 9 — 1 5 5 ) .
„Język nie jest ludzką własnością,
wo".
(Gadamer 1 9 7 5 , 4 0 1 ) .
„Jak
człowiek
człowiekiem?"
„Każde
mógłby
ale konstytuuje
człowieczeńst
każde słowo
jonalność
ludzkiej
moc, która go przenika
i
czyni
(Heidegger 1959, 1 5 6 ) .
Obaj hermeneuci t w i e r d z ą , że t o w ł a ś n i e j ę z y k o w i (a nie
czystej ś w i a d o m o ś c i ) c z ł o w i e k zawdzięcza s w ą u p r z y w i l e j o w a
16
Z a c z n i j m y o d t e g o , że Gadamer,
która
przynosi
mowy
do którego
wyrazem
Jako
wyzwanie.
Okaz-
niedoskonałością
żywej
wirtualności
mowy,
znaczenia,
nie mogą
zarazem
Cala ludzka mowa jest w tym
wyjaśnione
należy
rezultat
niewypowiedziane,
rzuca
nie jest przejściową
że jest w niej nagromadzona
nia, które ma zostać
415—416).
zarazem
do gry całość
w całości go wypowiedzieć.
skończona,
języka,
jedność w w i e
który je ożywia.
zatem ze sobą
i któremu
ale logicznym
wprowadza
z całością
światopoglądu,
na które odpowiada
jej ekspresji,
wynaleźć
ną pozycję w ś r ó d s t w o r z e ń .
chwili,
rezonuje
całość
tantum,
nieskończoność
i wyłożone."
sensie
znacze
(Gadamer 1 9 7 5 ,
�P o d o b n i e jak nikt nie może t w i e r d z i ć , że j e g o naród należy d o
ujęcie j ę z y k o w e („język jest słowem,
niego, albo że historia jest j e g o w ł a s n o ś c i ą , tak s a m o żaden
się w nieskończoności
pojedynczy c z ł o w i e k nie może t e g o p o w i e d z i e ć o j ę z y k u . T o m y
by wypowiedać
należymy d o niego, i c z y n i m y t o uczestnicząc w n i m . Gadamer
dążenie d o bycia n a z w a n y m .
silnie podkreśla ó w p o n a d i n d y w i d u a l n y charakter języka:
nuje
jesteśmy
(Sprache
tymi, którzy
und
mówią,
Verstehen,
żaden
z nas, a jednak
„My
wszyscy"
byt
rozmowy,
którego
i dać się wypowiedzieć",
25
wirtualność
nieskończonej
otwiera
wolności
tego,
Gadamer 1 9 7 5 , 4 9 6 ) ,
W swej definicji Gadamer z r ó w
i język, byt staje się samoodsłaniającą
się
mową
(sichdarstellt).
Gadamer 1 9 7 7 , 1 0 6 ) . Uznanie t e g o
J e d n y m z z a r z u t ó w p o d adresem Gadamerowskiej koncepcji
faktu p r o w a d z i d o przybrania w o b e c języka p o s t y w y przynależ
języka ( w dużej mierze w y n i k a j ą c y m z n i e p o r o z u m i e n i a ) , b y w a
ności (Zugehörichkeit),
czasem teza o zasadniczej „ n i e w y s ł a w i a l n o ś c i " rzeczywistości,
p o s t a w y , która czyni zadość s p o s o b o w i ,
w jaki c z ł o w i e k jest z m o w ą związany. Z r o z u m i e n i e o b c e g o tekstu
0 przepaści p o m i ę d z y s ł o w e m i b y t e m . Filozof o d p o w i a d a na nią
jest m o ż l i w e d l a t e g o , że ó w tekst należy d o języka, d o k t ó r e g o
w d o d a t k u d o Prawdy
możemy należeć także i my. Gadamer nie sugeruje t u b y n a j m n i e j ,
z u m i e n i e i a d e k t w a t n e w y r a ż e n i e " są t o przypadki graniczne, d o
że przynależność d o k o n u j e się t y l k o w obrębie
i metody
( 1 9 7 5 ) , że „ c a ł k o w i t e z r o
konkretnego
k t ó r y c h cały czas dążymy, z rzadka t y l k o je osiągając ( 4 9 3 ) . Nie
języka n a r o d o w e g o . M ó w i ą c o j ę z y k u , ma na myśli nie tyle
znaczy t o j e d n a k , by należało zaniechać w y s i ł k ó w i pogrążyć się
k o n k r e t n y język etniczny, ile język w sensie o g ó l n y m ( m e t a f i z y c z
w m i l c z e n i u . Gadamer jest przekonany o uniwersalności języka
n y m ? ) , a także samą „ j ę z y k o w o ś ć " , t o znaczy
i mediatyzujący
charakter
języka
w ogóle"
„założeniowy
(Bronk, 288), umoż
liwiający i t w o r z ą c y rozumienie.
1 m o ż l i w o ś c i rozumienia, która otwiera się dzięki n i e m u :
my wszystko
wyrażać
słowami
się co do wszystkiego".
i możemy
próbować
„Może
porozumieć
( 4 9 3 ) F i l o z o f o w i e różnią się bardzo
Gadamer t w i e r d z i , że u p o d s t a w teorii p o j m u j ą c y c h język j a k o
w p o g l ą d a c h na tę k w e s t i ę , a za ich kontrowersją kryją się d w a
znak, leży t o samo fałszywe założenie, na k t ó r y m jest u f u n d o w a n a
o d m i e n n e s p o s o b y rozumienia i korzystania z języka. Pierwszy
k r y t y k o w a n a przez n i e g o m e t o d a n a u k o w a " : założenie o n i e
z n i c h dąży d o uściślenia g o , „neutralizacji
skończoności c z ł o w i e k a , a n t r o p o c e n t r y z m , n a i w n e p r z e ś w i a d
aktywności" *
czenie o t y m , iż ś w i a t jest narzędziem ludzkiej s u b i e k t y w n o ś c i .
analityczną i h e r m e n e u t y k ę , 1 9 8 8 , 2 8 9 ) , podczas g d y d r u g i dąży
Tymczasem tak samo jak Lebenswelt,
d o m a k s y m a l n e g o w y k o r z y s t a n i a tej j e g o m o c y .
ś w i a t życia, w y ł o n i ł z siebie
2
jego
poznawczej
(jak pisze A n d r z e j Bronk, p o r ó w n u j ą c filozofię
Immanentna
27
ś w i a t n a u k i , tak samo ż y w y język w y ł o n i ł z siebie n a u k o w e
m e t a f o r y c z n o ś ć j ę z y k a , c i ą g ł y ruch znaczeń, który się w n i m
języki sztuczne, dążące d o j e d n o z n a c z n o ś c i . P o d o b n o już o d
o d b y w a , nie jest przez h e r m e n e u t y k ę r o z p o z n a w a n y j a k o o g r a n i
21
c z a s ó w t w i e r d z e n i a K. Goedla w i a d o m o , że ż a d n e g o zdania
czenie ( p o d o b n i e jak czas), lecz źródło p o z n a w c z y c h m o ż l i w o
o j e d n o z n a c z n y m sensie nie można s f o r m u ł o w a ć bez o d w o ł y w a
ści: „musimy
nia się d o języka p o t o c z n e g o , k t ó r e g o sens nie jest już j e d n o
które
uznać,
przenośne
że przesąd
użycie
słowa
obcy
duchowi
sprowadza
języka
tę
do użycia
teorię,
niewłaś
znaczny. Potoczne w y o b r a ż e n i a o ś w i e c i e i j ę z y k u nauki cał
ciwego"
k o w i c i e ignorują ten fakt. Z a p o m n i e n i e o języku
w s p o m n i a n y m i f i l o z o f i a m i można p o d s u m o w a ć a n e g d o t y c z n y m
senheit),
(Sprachverges
będącym p r a w d z i w y m podmiotem ludzkiego świata,
jest o d p o w i e d n i k i e m z a p o m n i e n i a o bycie
(Seinvergessenheit),
(Gadamer 1 9 7 5 , 3 9 1 ) . Tę zasadniczą różnicę p o m i ę d z y
zestawieniem
wypowiedzi
Ludwika
które Heidegger rozpoznał w dziejach n o w o ż y t n e j myśli e u r o
„O
pejskiej (Gadamer 1 9 7 2 , 3 8 3 , 4 1 0 ) . A k c e p t u j ą c tezę Husserla
logico-philosophicus,
§7)
o p i e r w o t n o ś c i Lebenswelt,
„Albowiem
co ludzkie,
Gadamer (za H e i d e g g e r e m ) w y k a
zał, że istnieje instancja przekraczająca ś w i a d o m o ś ć i n t e n c j o n a l
Wittgensteina
i
Han-
s a - G e o r g a Gadamera:
czym
dzieć".
nie można
mówić
wszystko,
o tym trzeba
milczeć".
powinniśmy
(Tractatus
dać sobie
powie
(Gadamer 1 9 7 9 b , 5 6 )
ną, d o t ą d uważaną przez f e n o m e n o l o g ó w za a b s o l u t n y p u n k t
Język istotnie w y z n a c z a zasięg l u d z k i e g o ś w i a t a , ale p o n i e
oparcia. Sugeruje, że język przekracza ś w i a d o m o ś ć , że jest o n
w a ż c z ł o w i e k , w o d r ó ż n i e n i u o d zwierząt, jest w o l n y w s w o i m
warunkiem świadomości wszelkich przedmiotów,
warunkiem
m ó w i e n i u , także przy p o m o c y języka m o ż e się z j ę z y k o w e g o
wszelkiego u p r z e d m i o t o w i e n i a i w a r u n k i e m p r a w d y . Sam język
w i ę z i e n i a w y z w o l i ć . W h e r m e n e u t y c z n e j w i z j i języka nie istnieje
nie może być n i g d y n a p r a w d ę n i c z y i m p r z e d m i o t e m , nie można
s z t y w n e p o w i ą z a n i e rzeczy i jej n a z w y . J ę z y k o d z w i e r c i e d l a byt,
g o skutecznie u p r z e d m i o t o w i ć , p o n i e w a ż o b e j m u j e o n
„wszyst
ale p o n i e w a ż ś w i a t nie jest g o t o w y , także i język nie m o ż e być
(Gadamer 1 9 7 5 ,
s y s t e m e m z a m k n i ę t y m . T y l k o sztucznie u s t a n o w i o n e znaki m o g ą
ko, co kiedykolwiek
może się stać przedmiotem"
3 6 5 ) , a n a w e t t o , czego u p r z e d m i o t o w i ć nie można. T y l k o dzięki
być w p r o w a d z a n e
j ę z y k o w i rzeczy m o g ą zacząć znaczyć, w y o d r ę b n i ć się z tła, dać
d w u z n a c z n o ś ć ( G a d a m e r 1 9 7 9 b , 1 0 4 ) . W s p o m i n a l i ś m y o tezie,
o sobie znać i zostać zrozumiane. Ze w z g l ę d u na naturę języka,
którą Gadamer zawdzięcza M i k o ł a j o w i z Kuzy, iż j e d n ą i tę samą
i porządkowane
w
sposób
wykluczający
który, aby o d s ł o n i ć zawsze musi coś zakryć, rzeczy u j a w n i a j ą się
rzecz można n a z w a ć na w i e l e r o z m a i t y c h s p o s o b ó w , z a r ó w n o
w n i m t y l k o w p e w n y m aspekcie, jako coś. Tę związaną z językiem
w o b r ę b i e j e d n e g o języka, jak i w j ę z y k a c h o b c y c h , i wszystkie te
a s p e k t o w o ś ć poznania Gadamer n a z y w a Als-Struktur.
Ujawnia
się w niej d z i e j o w y w y m i a r p r a w d y , której c z ł o w i e k , nie m o g ą c y
n a z w y będą s t o s o w a n e , c h o c i a ż nie zawsze d o k ł a d n e .
język,
pomimo
różnic
pomiędzy
językami,
może
„Każdy
wypowiedzieć
o d e r w a ć się o d s w e g o historycznego u w a r u n k o w a n i a , n i g d y nie
wszystko,
może poznać ani „ w c a ł o ś c i " , ani „ o s t a t e c z n i e " .
w y r w a n i e się z w i ę z i e n i a języka w i ą ż e się z j e g o s k i e r o w a n i e m ku
Husserlowskie badania nad Lebenswelt
Gadamer zastępuje
badaniami nad ś w i a t e m u k o n s t y t u o w a n y m j ę z y k o w o
verfasst).
„Pierwotny
cześnie pierwotnie
cie"—
ludzki
językowy
charakter
języka
charakter
ludzkiego
(sprachrówno
granicami
o których
pisze ( 4 0 1 ) . Poznać t o „ u j ą ć j ę z y k o w o " . Nie oznacza t o
2 2
bynajmniej zawsze e f e k t y w n e j w e r b a l i z a c j i , ujęcia w s ł o w a , ale
dążenie d o niej, o t w a r t o ś ć na ujęcie j ę z y k o w e .
Językowość
Gadamer ( 1 9 7 5 , 3 6 3 ) . Nadzieja na
rzeczywistości (Sachlichkeit),
z nas ma odmienny
bycia-w-świ-
oznacza
co zechce"—pisze
jako
z f a k t e m , iż „jakkolwiek
język, możemy
narodowości,
mówimy,
coś wspólnego".
rozumieć
narodów
przedstawiają
się nawzajem
i czasów.
A zatem
się nam gdy o nich
każdy
ponad
rzeczy,
mówimy,
(Gadamer 1 9 7 9 b , 4 5 )
Te „ r z e c z y " , s t a n o w i ą c e t e m a t t e k s t ó w i r o z m ó w p o m i ę d z y
tekstami i c z y t e l n i k a m i , nie są j e d n a k n i g d y d o s t ę p n e w postaci
28
zaczyna p o k r y w a ć się z zakresem p o z n a w a l n o ś c i , tak jak język
„ c z y s t e j " , p o z a j ę z y k o w e j . W y s t ę p u j ą j a k o reprezentacje, w p o
z zakresem świata z j e d n e j strony, i l u d z k i e g o r o z u m u
staci dzieł i r o z u m i e n i a ich przez o d b i o r c ó w . Reprezentacja zaś
(Vernuft)
z drugiej. W ten s p o s ó b p o j a w i a się najszersza z G a d a m e r o w s k i c h
należy d o b y t u rzeczy r e p r e z e n t o w a n e j — ta p o d s t a w o w a G a d a -
23
m e r o w s k a teza p o z w a l a zażegnać n i e b e z p i e c z e ń s t w o d y s p r o p o r
definicji języka: „Sein,
des verstanden
werden
kann, ist
Sprache
(Gadamer 1 9 7 2 , 4 5 0 ) , jest n i m w s z y s t k o , c o k o l w i e k może zostać
cji, której d o ś w i a d c z a j ą k o n c e p c j e p o s ł u g u j ą c e się platońską
zrozumiane. Gadamer b y n a j m n i e j nie stwierdza t u u n i w e r s a l n e j
teorią mimesis,
p o z n a w a l n o ś c i b y t u , ale raczej deklaruje hermeneutyczną dąż
P l a t o n o w i Gadamer t w i e r d z i , że Praobraz u d o s t ę p n i a się n a m
24
pojętej j a k o słabnące emanacje a r c h e t y p u . W b r e w
ność d o poznania w s z y s t k i e g o , c o jest t y l k o m o ż l i w e . Język,
t y l k o w s w y m obrazie, d o c h o d z i d o g ł o s u t y l k o dzięki s w e j
o k t ó r y m się t u m ó w i , niekoniecznie oznacza rezerwuar g o t o w y c h
reprezentacji.
e l e m e n t ó w ( „ c a ł o ś ć złożoną ze s ł ó w , z d a ń , pojęć,
punktów
w i d z e n i a i o p i n i i " ) , ale raczej w s p o m n i a n ą o t w a r t o ś ć b y t u na
10
J a k i e praktyczne k o n s e k w e n c j e
ma ta teza dla
myślenia
o z w i ą z k u języka i rzeczywistości? W p o s t h u m b o l t o w s k i e j t r ą d y -
�cji r e l a t y w i z m u j ę z y k o w e g o
2 9
i poza nią zdarzało się, że p o r ó w
iż język nieskończenie przekracza każde użycie, d o k t ó r e g o się g o
n y w a n o ze sobą j ę z y k o w y obraz rzeczy i rzecz samą, na przykład
przypisze i każdą treść d o której się g o o d n o s i ,
j ę z y k o w y obraz świata E s k i m o s ó w czy A r a b ó w ( s ł y n n y c h k i l
w n i o s k o w a ł o f o r m a l n e j istocie j ę z y k a .
kadziesiąt określeń śniegu u E s k i m o s ó w czy Księżyca u arabskich
p o d s t a w o w e j metaforyczności w y p ł y w a wniosek całkowicie o d
koczowników)
m i e n n y : „Świadomości,
z rzekomym ś w i a t e m - w - s o b i e
( t o jest
śnie-
31
Humboldt
Dla Gadamera z f a k t u tej
która jest zawsze
świadomością
czegoś
g i e m - w - s o b i e i takimż s a m y m księżycem z e u r o p e j s k i c h w y o b
[jakiegoś p r z e d m i o t u , t j . ś w i a d o m o ś c i ą i n t e n c j o n a l n ą ] , nie
rażeń o „ n a t u r z e " ) .
na utożsamiać
Gadamer t w i e r d z i , że p o r ó w n a n i e takie jest niedopuszczalne
w ł a ś n i e z p o w o d u radykalnej j ę z y k o w o ś c i poznania (jest t o w i ę c
paradoksalna radykalizacja tezy H u m b o l d t a ) . M o ż n a ze sobą
cokolwiek
z językiem,
może w ogóle
cja/nie".
który
będąc
horyzontem
być przedmiotem,
moż
wszystkiego
wyprzedza
ją
esen
(Weisheimer 2 4 7 )
J ę z y k o w e d o ś w i a d c z e n i e ś w i a t a ma charakter
absolutny,
porównywać wyłącznie d w a j ę z y k o w e obrazy ś w i a t a , dwa
obejmuje zarówno wszystko to, co można uczynić przedmiotem,
f e n o m e n y , europejski, z j e d n y m księżycem, i p u s t y n n y , z k i l k u
jak i t o c z e g o u p r z e d m i o t o w i ć nie m o ż n a . W y n i k a z t e g o , że
dziesięcioma.
Nie istnieje żaden a b s o l u t n y
punkt
widzenia,
o b i e k t y w i z a c j a , i j e d n a z jej o d m i a n jaką jest f o r m a l i z m l i n g w i s
pozwalający rozstrzygnąć, k t o w t y m sporze jest bliższy „ k s i ę ż y c a
t y c z n y , o d d z i e l a j ą c y treść m o w y o d jej f o r m y , nie m o g ą być
w s o b i e " lub takiegoż ś n i e g u . Z a r ó w n o w tej, jak i w
innych
kwestiach jesteśmy skazani na p o r o z u m i e n i e z l u d ź m i m y ś l ą c y m i
u w a ż a n e za o d p o w i e d n i t r y b p o z n a w a n i a języka. „Słowo
cza coś, czym
inaczej. Hermeneutyka u m a c n i a ś w i a d o m o ś ć t e g o f a k t u , dla
oddzielimy
przeciętnego c z ł o w i e k a w c i ą ż t r u d n e g o d o z a a k c e p t o w a n i a (jest
słowem.
t o w jakiejś mierze k o n s e k w e n c j a „ p o s t a w y n a t u r a l n e j "
turlische
Einstellung],
o której pisał Husserl)
3 0
[na-
i kształci u m i e j ę t
nie jest,
od
ale jeżeli
niego
Język
jego
istnieje
w poszukiwaniu
znaczenie,
tylko
słowo
w relacji".
ozna
istoty
słowa,
przestanie
być
(Gadamer 1975, 4 3 2 )
Palmer p o d s u m o w u j e ó w zakaz o b i e k t y w i z a c j i języka: czynić
język p r z e d m i o t e m , narzędziem ludzkiej s u b i e k t y w n o ś c i , t o
„po
ność k o n s t r u k t y w n e g o radzenia sobie z nią. Z g ó r y trzeba przyjąć,
zwalać
ten
że r o z m ó w c a może mieć c z ę ś c i o w ą , a n a w e t c a ł k o w i t ą rację:
sposób dochodzimy do Gadamerowskiego postulatu nieuprzed-
.Jest
to jedyny
oczekiwać
rodzaj
uczciwości,
od profesora
którego
uniwersytetu".
można
i
należy
(Gadamer 1 9 7 2 b , za:
Bronk, 8 5 ) . Bojąc się uczynić t o założenie, sami sobie o d b i e r a m y
ogonowi
merdać
psem"
(Palmer 1 9 6 9 , 2 0 4 ) . W
m i o t o w i a j ą c e g o badania języka, k t ó r y jest najbardziej sobą w ó w
czas, „gdy
występuje
sam roztapia
jako czysty
actus excercitus
się i zanika w przekazywaniu
„ z d o l n o ś ć d o r o z m o w y " . Relatywizacja, dystans d o siebie, n i e
(Gadamer 1 9 7 9 b , 7 6 ) . „Język
zbędny, aby poznać i n n e g o , nie ma nic w s p ó l n e g o z r e l a t y w i z
jest narzędziem.
Narzędzie jest bowiem—z
opanować.
mem. R o z m o w a z i n n y m nie musi polegać na w y r z e c z e n i u się
użycie
własnej p r a w d y ( o ile jesteśmy w niej n a p r a w d ę z a d o m o w i e n i ) ,
i odłożyć,
może ją natomiast w z b o g a c i ć . Najważniejsza jest t u w i a r a w samą
stoi naprzeciw
m o ż l i w o ś ć p o r o z u m i e n i a . Wierząc w nie hermeneutyka p r o t e s
— po narzędzie
tuje p r z e c i w k o relatywistycznej interpretacji
samych
Humboldtowskich
można
gdy już spełnia
przez
praktycznie p o z b a w i o n y c h m o ż l i w o ś c i k o n t a k t u . Tezę H u m b o l d
poznajemy
ta o różnicy p o m i ę d z y ś w i a t a m i j ę z y k o w y m i f i l o z o f z H e i d e l b e r g u
mówić.
nasz
ludzi
Nauka
stara się połączyć ze w s p o m n i a n ą już tezą M i k o ł a j a z Kuzy
ciem
0 jednej prawdzie, wyrażającej się poprzez w i e l o ś ć
i znanego
już
narzędzia
świata
u k o n s t y t u o w a n y j ę z y k o w o , bynajmniej nie będąc przez
(tamże, 5 0 ) .
samego
i świata
naszej
nie
wiedzy
o nas
przez
język,
nas samych
swojskiego
to oswajanie
takiego, jakim go
się
się z uży
oznaczania
mówienia
świat,
ucząc
na zaznajamianiu
w celu
Nauka
ręki
się, poznajemy
poznajemy
nie polega
do
nigdy
bezjęzykowym
już raczej ogarnięci
Wychowujemy
czego
wziąć
Świadomość
We wszelkiej
i w końcu
nam już świata.
znawanie
ó w język z d e t e r m i n o w a n y , ani przypisany do j e g o formy.
język.
możemy
— w stanie jakby
jesteśmy
mówienia
gotowego
1 myśli. W r e z u l t a c i e s t w i e r d z a , ż e k a ż d y l u d z k i ś w i a t j e s t
Narzędzie
nie
istoty—czymś
swe zadanie...
porozumienia.
własny
kiedy
powiedziane"
w ogóle nie jest instrumentem,
sięgając
i o świadomości
ś w i a t ó w j ę z y k o w y c h , p o j ę t y c h na kształt o d o s o b n i o n y c h m o n a d ,
języków
świata,
**, to jest
tego, co
i po
napotykamy"
J a k p o w i a d a T o m a s z z A k w i n u , k t ó r e g o p o g l ą d y znacznie
Nie ma „ r z e c z y " zastrzeżonych dla j e d n e g o o k r e ś l o n e g o języka,
zaważyły
dających się wyrazić t y l k o w g ó r n e j niemczyźnie czy ś r e d n i o
w w y p o w i e d z e n i u . Oznacza t o , iż „ i s t o t a " języka u j a w n i a się nie
wiecznej japońszczyźnie. C a ł k o w i t a nieprzekładalność, p o d o b
w n a z w i e ( t w o r z e n i e pojęć w e d ł u g a r y s t o t e l e s o w s k i e g o s c h e
nie jak przekład d o s k o n a ł y i a b s o l u t n e p o r o z u m i e n i e , są s y t u a c
m a t u abstrakcji, jak sądziła tradycja a r y s t o t e l e s o w s k a ) , ani na
na k o n c e p c j i
Gadamera, s ł o w o
urzeczywistnia
się
jami g r a n i c z n y m i . W przekładzie nie przenosi się s ł ó w , ale ich
p o z i o m i e zdania (jak sądziła tradycja s t o i c k a ) , ale w r o z m o w i e ,
znaczenie, znaczenia zaś żadne s ł o w a w y c z e r p a ć nie m o g ą .
w dyskursie, w d i a l o g u , w k t ó r y m m ó w i nie t y l k o c z ł o w i e k , ale
Wszystkie języki w naturalny s p o s ó b przenikają się i o t w i e r a j ą , tak
i same rzeczy. T w o r z e n i e pojęć nie o d b y w a się, z d a n i e m G a d a m e
samo jak o t w i e r a się i poszerza h o r y z o n t c z ł o w i e k a , uczącego się
ra w aktach z r e f l e k t o w a n y c h , rządzących się zasadami l o g i k i , ale
o b c e g o języka. Szczególną sytuacją jest s p o t k a n i e się d w ó c h
zasadą m e t a f o r y
j ę z y k ó w w d o b r y m literackim przekładzie. Nie następuje w ó w
s ł o w a nie p o w s t a j e w s k u t e k p l a n o w e g o p o s t ę p o w a n i a p o d m i o t u
( G a d a m e r 1 9 7 5 , 3 8 9 n n ) . Przenośne
użycie
czas w y m i e s z a n i e się czystych f o r m l i n g w i s t y c z n y c h (jakiś Pid-
( n p . p o s t ę p o w a n i a za a r y s t o t e l e s o w s k i m s c h e m a t e m a b s t r a k c j i ) ,
gin-English);
ale w s k u t e k n o w e g o d o ś w i a d c z e n i a . T w o r z e n i e pojęć nie zawsze
ale e f e k t y w n e połączenie ś w i a t ó w ,
stopienie h o r y z o n t ó w :
prawdziwe
i d i o l e k t o w i j e d n e g o języka
wychodzi
naprzeciw idiolekt d r u g i e g o , zaś o b i e te f o r m y w s p ó l n i e kierują
liczących się z p o r z ą d k i e m b y t o w y m ,
3 3
jest o d z w i e r c i e d l e n i e m
t e g o d o ś w i a d c z e n i a i zarazem w n i m uczestniczy. H e r m e n e u t y k a
się ku jednej i tej samej treści, k u w s p ó l n e j „ r z e c z y " . Gadamer
p o j m u j e język g ł ó w n i e w o w y m aspekcie w y d a r z e n i a , s t a w a n i a
radykalnie p r z e c i w s t a w i a się c h a r a k t e r y s t y c z n e m u
się b y t u (Seinsvorgang).
dla
nurtu
D o b i e r a n i e s ł ó w w interpretacji nie
h u m b o l d t o w s k i e g o w y n o s z e n i u f o r m y p o n a d treść. Język nie
odzwierciedla wcześniejszych przedjęzykowych
żyje w ł a s n y m życiem niezależnym o d ś w i a t a , k t ó r y d o c h o d z i
lecz w s p ó ł t w o r z y r o z u m i e n i e .
w nim do głosu.
reprezentowanej.
.Jeśli
każdy język reprezntuje
nie dlatego,
filolodzy),
i przekazuje".
że jest
określony
określonym
ale ze względu
pogląd
typem
na świat, czyni
języka
(jak
na to, co się w tym języku
tylko świat jest światem
także język językiem
przedstawia"
9. „ M e t o d a " i „ p r a w d a " . Z f a k t u , iż rzeczywistą naturą
to
języka jest zdarzenie, o b j a w i a j ą c e się w akcie m ó w i e n i a , w roz
mówi
mowie, wynika konieczność nietematycznego do niego pode
jścia. P o d o b n i e jak n o r m y n a u k p r z y r o d n i c z y c h nie s t a n o w i ą
i
metodzie:
o tyle, o ile staje się w języku,
tylko w takiej mierze,
doświadczeń,
Reprezentacja należy d o rzeczy
to
(Gadamer 1 9 7 5 , 4 0 0 )
I dalej j e d n o z najważniejszych zdań w Prawdzie
„Nie
widzą
34
n o r m y o b i e k t y w n o ś c i dla ś w i a t a życia c o d z i e n n e g o , tak samo
ale
w jakiej świat się w nim
(tamże, 4 0 1 ) .
Z a d a n i e m ś w i a d o m o ś c i hermeneutycznej jest
o b i e k t y w i z u j ą c e , t e m a t y z u j ą c e p o d e j ś c i e t y c h n a u k nie przystaje
d o badania egzystencjalnej sfery, która p o n i e k ą d je w y p r z e d z a .
Takie d z i e d z i n y jak bycie, język i dzieje nie p o d d a j ą się t e m a t y z a -
utrzymywać
cji; jej p r ó b y niszczą w n i c h p r z y s ł u g u j ą c y i m d z i e j o w y , „ k u l t u r o
stały p r z e p ł y w p o m i ę d z y ś w i a t e m , językiem i c z ł o w i e k i e m . W o b
w y " w y m i a r . Gadamer t w i e r d z i , że takie w r a ż l i w e na o b i e k t y w i z a
rębie ż y w e j m o w y , która respektuje ó w m e t a f o r y c z n y , zdarzenio-
cję zjawiska istnieją szczególnie w j ę z y k u : „przekleństwa
w y charakter języka. Droga ta jest w o b i e s t r o n y o t w a r t a . Z f a k t u ,
błogosławieństwa,
zwiastowanie
zbawienia
z jakiejś
czy
tradycji
II
�religijnej,
a także rozkaz
czy skarga"
(Gadamer 1 9 7 9 b , 1 1 3 )
czeń d o p r a w d y , p o z o s t a w i a o n c z ł o w i e k a na p a s t w ę irracjonaliz
— wszystkie o n e giną przy p r ó b a c h t e m a t y z o w a n i a . B r o n k pisze,
m u , czy lepiej: a n t y i n t e l e k t u a l i z m u , k t ó r y w postaci „ f a ł s z y w e j
iż pomiędzy p o z n a n i e m p r z e d m i o t o w y m i n i e u p r z e d m i o t o w i a j ą -
ś w i a d o m o ś c i " , r o z m a i t y c h namiastek z a d o m o w i e n i a (superalie-
c y m istnieje z u p e ł n y przedział: „Akt
czający pewnej
tycznie
actus
rzeczywistości
i w sposób
signatus
poznane
świadomości,
in actu excercito,
niezreflektowany,
bez istotnego
doświad
n a c j a ) , coraz m o c n i e j daje o s o b i e znać w e
nietema-
świecie.
nie da się przekształcić
zubożenia
in actu excercito".
a więc
i zakrycia
tego,
co
współczesnym
in
B r o n k z a u w a ż a , że w z a p o w i a d a n e j już o d s a m e g o t y t u ł u
już
krytyce „ m e t o d y " , G a d a m e r o w i nie tyle c h o d z i o jakąś k o n k r e t n ą
(Bronk 1 9 8 8 , 1 8 6 ) . Nieprzedmioto-
w y język f i l o z o f i i , poezji, eseistyki przyczynia się d o poznania
m e t o d ę n a u k o w ą , ile o „zawężenie
metodycznego,
metody
pojęcia
naukowej
poznania
do
do metody
poznania
przyrodoznawst
w nie mniejszym s t o p n i u niż p r z e d m i o t w y , a może dotrzeć d o
wa, teorii
t y c h r e j o n ó w , d o k t ó r y c h t a m t e n z reguły nie przenika. W a r t o t u
dą" ( B r o n k 6 6 ) . W y s t ę p u j e p r z e c i w nauce na u s ł u g a c h t e c h n i k i ,
z a c y t o w a ć r ó w n i e ż o p i n i ę Jeana G r o n d i n a ( 1 9 8 2 , V I I ) , że p o d
takiej, jaką w s w y c h pracach k r y t y k o w a ł Heidegger, i sądzi, że
naukowej
do konstruującego
manipulowania
przyro
pojęciem t y t u ł o w e j g a d a m e r o w s k i e j „ m e t o d y " kryje się sugestia
p r a w d z i w y m k r y t e r i u m o d r ó ż n i a j ą c y m nauki h u m a n i s t y c z n e o d
nauk p r z y r o d n i c z y c h , p o s ł u g u j ą c y c h się p o z n a n i e m u p r z e d m i o -
p r z y r o d n i c z y c h jest ich s t o s u n e k d o ś w i a t a , n i e u ś w i a d a m i a n e
t o w i a j ą c y m , badających p r a w d ę p o s z c z e g ó l n y c h b y t ó w
cele p o z n a w c z e leżące u ich p o d s t a w ( G a d a m e r 1 9 7 5 , X V I I ) .
Seiende).
(das
Natomiast „ p r a w d a " , w t e r m i n o l o g i i Heideggera „ p r a
w d a b y c i a " (das Sein),
K r y t y k o w a n a przez Gadamera „ m e t o d a " w y w o d z i się z poczucia
szczególnie w r a ż l i w y „ p r z e d m i o t " b a d a
życia w ś r ó d p r z e d m i o t ó w , d o k t ó r y c h się nie należy ( W e i n s
nia, przypadłaby w udziale h u m a n i s t y c e , z jej koncepcją d i a l o g o
heimer 1 9 8 6 , 4 ) ; p i e r w o t n i e p o w o ł a n a d o z w a l c z a n i a alienacji,
wego, nieuprzedmiotowiającego poznawania świata. Grondin
przez s w o j e u p r z e d m i o t o w i a j ą c e p r o c e d u r y jeszcze bardziej ją
sugeruje t y m s a m y m , iż „rozróżnienie
u m a c n i a . Toteż
pomiędzy
(...) jest w gruncie
rzeczy
innym
różnicy
bytem
i byciem,
pomiędzy
Heideggera"
prawdą
sformułowaniem
dopiero
i
metodą
ontologicznej
co odkrytej
przez
(tamże). Różnicę tę można s f o r m u ł o w a ć następują
humanistyka,
po wykonaniu
swej
wstępnej
m e t o d y c z n e j pracy ( w e t n o l o g i i jest nią zebranie materiału i j e g o
w s t ę p n e p o d s u m o w a n i e , a w i ę c zakres t r a d y c y j n i e p o j m o w a n e j
„etnografii"), powinna
zadbać
o przywrócenie
zakłóconego
co: o ile „ m e t o d z i e " c h o d z i o ustalenie s p o s o b u na rzecz ( p r a w d y
porozumienia
0 rzeczy), „ p r a w d z i e " idzie o zrozumienie samej rzeczy i jej
zwalczać alienacji u s u w a j ą c z obszaru badania t e g o , k t o jest
p r a w d y . J u ż na s a m y m w s t ę p i e Prawdy
pomiędzy światem
i człowiekiem.
Nie
można
Gadamer
w y o b c o w a n y . D l a t e g o w ł a ś n i e nie u s u n i e jej p o z n a n i e u p r z e d
zastrzega się, iż nie przyszłoby m u n a w e t d o g ł o w y k w e s t i o n o w a ć
m i o t o w i a j ą c e z j e g o ideałem o b i e k t y w i z m u , p o l e g a j ą c e g o na
znaczenia m e t o d y w nauce. B y ł o b y t o nie t y l k o śmieszne, ale
usunięciu podmiotu z jego własnego świata.
i metody
przede w s z y s t k i m daremne. M e t o d y c z n a praca była i będzie
W Gadamerowskim stwierdzeniu osobliwości
humanistyki
p o d s t a w ą nauk, także h u m a n i s t y c z n y c h , które wszakże nie p o
kryje się coś i n n e g o , niż t o , c o zazwyczaj m a m y na myśli,
w i n n y na niej poprzestawać, lecz a s p i r o w a ć d o myślenia krytycz
zaliczając ją d o artes. Nie ma w t y m ż a d n e g o s a m o o g r a n i c z e n i a ,
nego, które bada w ł a s n e p o d s t a w y , podążając za k a n t o w s k i m
ale raczej coś z p r o w o k a c j i : „Prawda,
pytaniem, jak w o g ó l e m o ż l i w e jest r o z u m i e n i e (Gadamer 1 9 7 5 ,
jest spokrewniona
X V I I I ) . Krytyka g a d a m e r o w s k a zwraca się nie tyle
sobie
przeciwko
rościć
z określoną
pretencji
którą
postawą
do bycia
ogłasza
wobec
nam
świata
całą prawdą".
nauka
i nie
może
(Gadamer 1975,
konkretnej metodzie n a u k o w e j , ile przeciw absolutyzacji p o d e
4 0 7 ) T o , c o jest n a u k o w e w h u m a n i s t y c e , p o c h o d z i z i n n e g o
jścia m e t o d y c z n e g o , czynieniu zeń j e d y n e j d r o g i d o
źródła niż m e t o d o l o g i a n a u k i (tamże, 9 ) . „Chodzi
prawdy,
1 p o m i j a n i u w s z y s t k i e g o , c o w y m y k a się u p r z e d m i o t o w i e n i u .
doświadczenia
prawdy,
Tymczasem, jak pisze J a c e k Trznadel, kultura t y m się różni o d
gii
wszędzie
p o l i t y k i , że musi być w niej dążność d o całej p r a w d y , „bo
Dlatego
każda
kultura
(Trznadel
1 9 9 0 , 6 7 ) . Nie
zaszkodzi
naukowej,
też humanistyka
gdziekolwiek
o
sferę kontro/i
można
ma wiele wspólnego
je
z
znaleźć
z doświadczeniem
filozofii,
historii.
są takim rodzajem
doświadczenia,
w ciągu trzydziestu lat, które m i n ę ł y o d ukazania się Wahrheit
rym
und
nauka w y k o n a ł a pełny o b r ó t , o d m o n o p o l u na p r a w d ę
przechodząc d o a b s t r a h o w a n i a
o d p r a w d y , wyrzeczenia
daje
w sposób
o sobie
właściwy
znać
prawda,
dla naukowej
której
nie
metodologii".
(...).
doświadczeniem,
które leży poza nauką:
One wszystkie
odkrycie
metodolo
w s p o m n i e ć ( m ó w i o t y m J o e l Weinsheimer, 1 9 8 6 , 6 3 — 6 4 ) , iż
Methode,
choruje"
inaczej
która przekracza
sztuki
można
i
samej
w któ
uchwycić
(Tamże, X I I )
3 5
się
Gadamer przystępuje d o p o s z u k i w a ń d o ś w i a d c z e n i a tej pra
wszelkich d o niej roszczeń. Stało się tak nie d l a t e g o , iż p r a w d ę
w d y w trzech k o l e j n y c h sferach: w estetyce, w dziejach i w j ę z y k u .
o d k r y t o gdzieś poza nauką, ale d l a t e g o że okazało się, że same
Krok p o k r o k u pokazuje jak nieskuteczne są w n i c h podejścia
nauki przyrodnicze nie spełniają o w y c h ścisłych
u p r z e d m i o t o w i a j ą c e . P r a w d a t y c h dziedzin m o ż e się u j a w n i ć
w
których
miała p o j a w i a ć
(tamże). „Rzeczywistość
się zakładana
to sprawa
mistyki"
warunków,
przez nie
prawda
t y l k o przy zmianie klasycznej sytuacji e p i s t e m o l o g i c z n e j , g d y
— pisał w latach
zniknie a b s o l u t n y p u n k t w i d z e n i a ś w i a d o m o ś c i , i g d y , w ślad za
siedemdziesiątych a n t r o p o l o g , j e d e n z przedstawicieli
metody
n i m zostaną d o p u s z c z o n e d o g ł o s u „ s a m e r z e c z y " .
36
W świecie
(Kuper 1 9 6 7 [ 1 9 7 3 ] , 2 6 9 ) . T r u d n o oprzeć się w r a ż e n i u , że t e g o
l u d z k i m nie istnieje żaden a b s o l u t n y interpretator, każdy jest
rodzaju w o l t a miała już kiedyś miała miejsce w historii n a u k i .
nieodłącznie z w i ą z a n y z p e w n ą p e r s p e k t y w ą (Gadamer w o d
Józef Czapski pisze o niej (za R o z a n o w e m ) następująco:
tywizm
(...), od skromnego
nas poznawalny,
czego
nie możemy
przyznania,
przeszedł
poznać".
że cały świat
do brutalnej
negacji
„Pozy
nie jest
dla
wszystkiego,
(Czapski 1 9 9 0 , 3 0 8 )
powiedzi Bettiemu, 1975, 4 6 4 ) . „ M u s i m y wybierać pomiędzy
w i e d z ą a b s o l u t n ą i h e r m e n e u t y k ą " — pisze Ricoeur ( 1 9 8 9 , 2 8 9 ) .
M u s i m y w y b i e r a ć p o m i ę d z y m e t o d y c z n y m w y o b c o w a n i e m i za
d o m o w i e n i e m w p r a w d z i e , a raczej nie k o ń c z ą c y m się n i g d y
Dość p o d o b n e skutki w y n i k a j ą z a r ó w n o z n a u k o w e g o m o n o
p o l u na p r a w d ę , jak i z wyrzeczenia się d o niej w s z e l k i c h roszczeń:
odzyskiwaniem tego zadomowienia.
10. W n i o s k i dla e t n o l o g a :
istotne ludzkie pytania pozostają bez o d p o w i e d z i , a n t r o p o l o g i a
1 ° M o d e l e m działania e t n o l o g a p o w i n n o b y ć h e r m e n e u t y c z -
zajmuje się w s z y s t k i m , o p r ó c z t e g o k i m jest c z ł o w i e k , odsyłając t o
ne pojęcie przekładu. W przekładzie przenoszone jest znaczenie,
pytanie d o i n n y c h „ w y s p e c j a l i z o w a n y c h i n s t y t u c j i " ( k o l e j n y c h
nie zaś d o s ł o w n e brzmienie s ł ó w . Z r o z u m i e ć język jakiejś tradycji
„ e k s p e r t ó w " w obrębie k o ś c i o ł ó w , instytucji
t o zrozumieć rzecz, o którą w n i m c h o d z i , a nie samą f o r m a l n ą
światopoglądo
w y c h e t c ) . W przewadze r o z u m u t e o r e t y c z n e g o nad praktycz
postać języka (temat, a nie t y l k o r e m a t ) . J a k m ó w i ł c y t o w a n y
n y m (wiedza
życiową),
przez Gadamera Luter, k t o nie zna rzeczy, nie w y s n u j e sensu ze
wyrażającej się w lekceważeniu najważniejszych l u d z k i c h p y t a ń ,
s ł ó w . Dla e t n o l o g a jest t o przestroga: trzeba nie t y l k o nauczyć się
ekspertów
w y p i e r a b o w i e m mądrość
w r e d u k o w a n i u w i e d z y d o czystej informacji i o d t r ą c a n i u m ą d r o
m ó w i ć p o np. t y b e t a ń s k u , ale przede w s z y s t k i m nauczyć się
ści, Gadamer w i d z i największe w s p ó ł c z e s n e zagrożenie ludzkiej
słuchać T y b e t a ń c z y k ó w .
w o l n o ś c i i z a d o m o w i e n i a , z d a n e g o na łaskę i niełaskę f a c h o w
2 ° Rzeczy, o k t ó r y c h m ó w i się w p o s z c z e g ó l n y c h tekstach
c ó w . R o z u m teoretyczny ma d o siebie t o , że c h ę t n i e w s p o m a g a
t r a d y c j i , nie są t u r o z u m i a n e j a k o p r z e d m i o t y czystej ś w i a d o m o
realizację c e l ó w , nie czyniąc między n i m i rozróżnień
(relaty
ści, jak p o j m o w a ł a je f e n o m e n o l o g i a h u s s e r l o w s k a , ale są dane
w i z m ! ) . Abstrahując o d w a r t o ś c i , o b ł u d n i e wyrzekając się rosz
j ę z y k o w o , p o j a w i a j ą się w postaci j ę z y k o w e j , a c o najmniej dążą
12
�do ujęcia j ę z y k o w e g o . Oznacza t o k o n i e c z n o ś ć u w a ż n e g o b a d a
poznaniu przy p o m o c y słuchania języka; (4) natomiast językowość
nia języka, j e g o m e t a f o r y k i . Heidegger p o w i a d a , że metaforyka
poznania nadaje ludzkiej w i e d z y jedność, która jest d u ż o wcześniej
istnieje j e d y n i e w e w n ą t r z granic metafizyki, toteż badanie m a t a -
sza ( p o d w z g l ę d e m logicznym) o d wielości j ę z y k ó w naturalnych
for może nas najlepiej d o tej metafizyki d o p r o w a d z i ć .
Henri
( p o z y t y w n a interpretacja m i t u o wieży Babel).
Corbin ( 1 9 5 8 ) analizując w Imagination
soufis
7° „ O b c o ś ć " nie jest t y l k o u o b c e g o , ale także, a n a w e t przede
me d'Ibn Arabi mit o Chidrze, t a j e m n i c z y m nauczycielu ezoteryki,
w s z y s t k i m w t y m c o w ł a s n e . O b c o ś ć t o stan rzeczy w ł a s n y c h ,
créatrice
dans le
w y s t ę p u j ą c y m w tradycji trzech w i e l k i c h religii, w p e w n e j c h w i l i
k t ó r y c h znaczenie u l e g ł o z a p o m n i e n i u . P r a w d z i w ą o b c o ś c i ą nie
pyta:
jest o b c o ś ć d r u g i e g o , lecz o b c o ś ć w o b e c s a m e g o siebie. Nieroz
„jakiemu
uczniem
stanowi
Chidra".
świadomości
odpowiada
zostanie
Z a r ó w n o s a m o t o pytanie, jak i s p o s ó b , w jaki
poznana, tworzy ona w y o b c o w a n i e i uniemożliwia poznawanie
udzielono na nie o d p o w i e d z i , s t a n o w i w z ó r analizy f e n o m e n o l o
d r u g i e g o . O b c o ś ć d r u g i e g o jest nie d o przezwyciężenia
gicznej. J e g o h e r m e n e u t y c z n y m o d p o w i e d n i k i e m jest pytanie
w ó w c z a s , g d y nie jesteśmy n a p r a w d ę o s w o j e n i sami ze sobą.
0 „ r z e c z " (Sache),
W p r z e c i w n y m w y p a d k u zawsze istnieje z d o l n o ś ć d o r o z m o w y .
o którą c h o d z i w tekście m i t u . J e j z n a j o m o ś ć
tylko
jest, jak m ó w i l i ś m y , w a r u n k i e m rozumienia o w e g o tekstu i w a r u
C a ł k o w i t e o s w o j e n i e jest sytuacją graniczną, d o której ciągle
nkiem e f e k t y w n e g o przekładu.
d ą ż y m y i którą ciągle t r a c i m y . W a r u n k i e m p o z n a n i a d r u g i e g o jest
3° P o s t u l o w a n e przez h e r m e n e u t ó w badanie języka n i g d y nie
może mieć charakteru czysto f o r m a l n e g o , nie może
formy języka
o d wyrażanej
przezeń treści. Także
k u l t u r o w e g o nie w o l n o p o j m o w a ć w s p o s ó b
odrywać
sproblematyzowanie
w ł a s n e j o c z y w i s t o ś c i , które p o z w a l a
odnalezienie w e w ł a s n y m t e g o , c o zostało p o r u s z o n e
na
przez
przekładu
o b c o ś ć d r u g i e g o . Jeśli nasza w ł a s n a tradycja jest dla nas o c z y w i
formalistyczny.
sta, jeśli nie s t a w i a n a m ż a d n y c h p y t a ń , t o znaczy że została
Niezależnie o d p o ż y t k u s z c z e g ó ł o w y c h s t u d i ó w nad p o j e d y n
czymi s ł o w a m i , b u d o w a n i e „ s ł o w n i k a " kategorii
z a p o m n i a n a , i w c a l e d o niej j u ż nie należymy.
kulturowych
8° W i e l k i e g o rozziewu p o m i ę d z y kulturą W s c h o d u i Z a c h o d u
może być w t a k i m przekładzie t y l k o c z y n n o ś c i ą p r z y g o t o w a w c z ą
nie usunie sama t y l k o lepsza znajomość np. t y b e t a ń s k i e g o , jest o n
1 p o m o c n i c z ą . Z d a n i e m Gadamera, znaczenia s ł ó w nie da się
b o w i e m (jak m ó w i Weizsäcker o t r u d n o ś c i a c h w lekturze Platona)
ograniczyć d o n a w e t najbardziej r o z b u d o w a n e g o s ł o w n i k o w e g o
„innego
wyjaśnienia, miejsce języka jest b o w i e m w m ó w i e n i u , w c i ą g ł y m
filologicznej c o filozoficznej. O dostępie d o o b c o ś c i nie d e c y d u j ą
przekraczaniu raz w y p o w i e d z i a n e g o znaczenia, kiedy t o s ł o w a
w d e c y d u j ą c y m s t o p n i u „ c z y n n i k i t e c h n i c z n e " , f o r m a l n e , przed
szukają rzeczy, w c i ą ż nie m o g ą c a d e k w a t n i e jej w y r a z i ć . Toteż
m i o t o w e ( d ł u g o t r w a ł y p o b y t w terenie, f i l o l o g i a , ś w i e t n i infor
przekład p o w i n i e n
wychodzić
o d rekonstrukcji
owej
rzeczy,
rodzaju".
W y w o ł u j e g o nie tyle luka w naszej w i e d z y
m a t o r z y ) , lecz przede w s z y s t k i m p o d m i o t o w e , sprzyjające p o
a następnie, u w z g l ę d n i a j ą c f o r m a l n y tryb jej w y r a ż a n i a w t ł u m a
znaniu przesądy poznającego p o d m i o t u
czonym tekście, przyswajać ją w ł a s n e m u j ę z y k o w i .
p o z y t y w n y m i ) , s a m o w i e d z a , g o t o w o ś ć d o u ś w i a d a m i a n i a sobie
(Gadamer n a z y w a je
przedmiotem
własnej przesądowości w k o n t a k c i e z cudzą, umiejętność k o m
w sobie, ale jest zawsze p r z e d m i o t e m i n t e n c j o n a l n y m , p r z e d -
promisu a także o s w o j e n i e z rzeczą obcą, z d o l n o ś ć rozumienia,
4° Przedmiot w
humanistyce
nie jest n i g d y
m i o t e m - d l a - k o g o ś . Gadamer m ó w i o k u l t u r o w e j l u b z n a k o w e j
umiejętność słuchania, „ z d o l n o ś ć d o r o z m o w y " . W a r u n k i e m d o
o n t o l o g i i w s z y s t k i c h p r z e d m i o t ó w kultury. W b a d a n i u p y t a m y
stępu d o o b c o ś c i jest w s t ę p n a relatywizacja w ł a s n e j tradycji,
0 ich znaczenie, nie zaś o rzecz-w-soDie, zaś p y t a n i e o znaczenie
w y z b y c i e się przez nią a b s o l u t y s t y c z n y c h roszczeń. S p o s ó b p o
zakłada zawsze także i nas, j a k o r o z u m i e j ą c y c h .
znania w p ł y w a na rzecz p o z n a w a n ą . N i e k t ó r y c h rzeczy w o g ó l e się
u t w o r z y ć z p r z e d m i o t e m , t o jest rzeczą, o której
Poznać,
to
mówi
się
nie zobaczy, o ile nie zrezygnuje się z t r y b u
nieufności
w pierwszym rzędzie p o r o z u m i e n i e m się c o d o tej w ł a ś n i e rzeczy.
n i e u p r z e d m i o t o w i a j ą c e , na tyle, na ile jest o n o m o ż l i w e ) . J e d n o
W j e g o rezultacie następuje s t o p i e n i e h o r y z o n t ó w
cześnie nie w o l n o bać się w ł a s n y c h przesądów, rzecz w t y m , by
podmiotu
i t e r e n o w e g o śledztwa
przesłuchania,
w tekście, p o d m i o t o w o - p r z e d m i o t o w ą j e d n o ś ć . R o z u m i e n i e jest
(zalecane jest t u
poznanie
chcieć je sobie u ś w i a d a m i a ć . E t n o l o g p o w i n i e n o p a n o w a ć p o
1 p r z e d m i o t u , interpretacja.
5° Jak ma się takie s t a n o w i s k o d o k o n f l i k t u p o m i ę d z y e t n o g r a f i ą „ e / y c z / 7 ą " a „ e / n / c z / 7 ą ' ? W y d a j e s i ę , że Gadamer, w s p o s ó b
stawę dialektyczną: z jednej strony nie p o p a d a ć w
uniżoność
w o b e c „ t u b y l c z e g o " p u n k t u w i d z e n i a , z drugiej strony bez przerwy
najwyraźniejszy ze w s z y s t k i c h h u m a n i s t ó w w XX w i e k u , odrzuca
być g o t o w y m d o o d k r y w a n i a w ł a s n y c h przesądów. Nie należy
obie te opcje j a k o u w i k ł a n e w
z r ó w n y w a ć się z „ t u b y l c e m " , w c h o d z i ć w j e g o skórę, ignorując
złudzenie w i e d z y
absolutnej
( w o l n e j o d p r z e s ą d ó w ) ; e t n o l o g i a „ e t y c z n a " p r z y p i s y w a ł a ją
w ł a s n e d z i e j o w e u w a r u n k o w a n i e , ale p r ó b o w a ć w ł ą c z y ć głos j e g o
z definicji eropejskiemu, n a u k o w e m u p u n k t o w i w i d z e n i a , „ e m i -
tradycji w t o , c o o d p o w i a d a na j e g o w e z w a n i e w naszej własnej
c z n a " miała nadzieję na jej osiągnięcie dzięki p r o c e d u r o m a b
tradycji. Etnograficzne p r ó b y ustalenia znaczeń e m i c z n y c h w y ł ą c z
solutnego
uprzedzenia,
poprzez
opis
kultury
w
kategoriach
nie w kategoriach badanej kultury przypominają schleiermachero-
się
w s k i e w y s i ł k i rekonstrukcji p o c z ą t k o w e g o kontekstu niezrozumia
z wystarczającą krytyką ze s t r o n y e t n o n a u k i . Jeśli zaś c h o d z i
łej tradycji historycznej. Tymczasem rozumienie nie polega na
czystej
przedmiotowości.
Stanowisko
pierwsze
spotkało
o s t a n o w i s k o d r u g i e , hermeneutyka u w y r a ź n i ł a t y l k o zarzut, który
rekonstrukcji p i e r w o t n e g o u w a r u n k o w a n i a , z d o g m a t e m o z a w i e
w i e l o k r o t n i e w y s u w a n o p o d adresem r ó ż n y c h o d m i a n
szeniu w ł a s n y c h przesądów badacza, ale na integracji,
science.
„Aby
kategoriach
wyrazić
[w
przetłumaczyć
jego
znaczenie
tekstu
przedmiotowym
na nasz własny język"
w jego
ethno-
przedmiotowych
kontekście]
musimy
je
poznania. Zadanie e t n o l o g a , który c h c e
być
w i e r n y w o b e c b a d a n y c h t e k s t ó w , nie polega na p o w s t r z y m y w a
niu się o d
przesądów, ale na umiejętnej
pracy z n i m i ,
życiem".
[ o b c o ś c i w czasie i przestrzeni] z
Obcości w
czasie i w
konkluzja: nie istnieje d o
(Gadamer 1 9 7 5 , 3 5 7 ) .
Nie ma poznania w o l n e g o o d p r z e s ą d ó w , b o w i e m przesąd
jest warunkiem
zapośredniczeniu
na
„myślowym
teraźniejszym
przestrzeni dotyczy
nich dostęp
wspólna
bezpośredni,
przekładu (a w i ę c interwencji „ e t y c z n e j " , w k r o c z e n i a
moment
własnej
przesądowości badacza) p o j a w i a się niezauważalnie w
każdej
próbie „ p o d m i o t o w e j rekonstrukcji k u l t u r y " . „Rozumie
inaczej,
o ile w ogóle
się rozumie"
się
( G a d a m e r ) . Tak jak śmierć jest ceną
rozróżnianiu p o m i ę d z y tradycją d o g m a t y c z n ą , b l o k u j ą c ą p o z n a
z m a r t w y c h w s t a n i a , tak też niebezpośredniość, dystans, jest w a r u
w a n i e o b c o ś c i , i tradycją ż y w ą , która je u m o ż l i w i a . Czyni się t u
nkiem naszego d o s t ę p u d o rzeczy dalekich (Weinsheimer 1 9 8 6 ,
założenie, że im bardziej a u t e n t y c z n e jest z a d o m o w i e n i e
we
własnej tradycji k u l t u r o w e j , t y m w i ę k s z y d o s t ę p d o o b c o ś c i .
6° Niemożliwe jest poznanie obcości bez uprzedniego założenia
1 2 9 ) . P o k o n u j e m y g o przy p o m o c y aplikacji, o d której rozpoczyna
się wszelkie p r a w d z i w e rozumienie. Z o b c o ś c i ą w c z a s i e i p r z e
s t r z e n i m o ż e m y się s k o n t a k t o w a ć t y l k o z a
pośrednict
jedności natury ludzkiej. Bez niego grozi nam Leibnizowski kosmos
w e m j e j r o s z c z e ń d o p r a w d y . Ó w o b c y ś w i a t „ m a (...) nie
monad, odesparowanych o d siebie ś w i a t ó w j ę z y k o w y c h (ten częsty
prawdę
w relatywizmie j ę z y k o w y m obraz rzeczywistości poc hodz i, zdaniem
(Gadamer
Gadamera, z nieprawidłowej interpretacji tez H u m b o l d t a ) . Gadamer
( w i d o c z n e np. u Schleiermachera i dobrze znane z p o w s z e c h n e j
w sobie
[jako o b c y ] , ale i prawdę
1972). Obiektywizowanie
tylko
dla nas [jako i n n y ] "
punktu widzenia
innego
zakłada, że: (1 ) tradycja t o cały k o m u n i k o w a n y j ę z y k o w o świat, (2)
praktyki e t n o l o g i c z n e j ) maskuje, zdaniem Gadamera, niechęć d o
w którym nie ma d w ó c h h o r y z o n t ó w całkowicie na siebie za
j e g o p r a w d y . Inny z definicji nie ma racji — pisze Weinsheimer
mkniętych, ( 3 ) ani też nic takiego, czego nie można by udostępnić
— g d y b y było inaczej, j e g o p r a w d a d o t y c z y ł a b y także i nas ( 1 9 8 6 ,
13
�1 8 2 ) . Gadamer t w i e r d z i , że taka samoaplikacja p r a w d y i n n e g o jest
d a n i u e t n o l o g i c z n y m jest n i e ś w i a d o m o ś ć k u l t u r y , w e w s z y s t k i c h
elementarnym w a r u n k i e m wszelkiego rozumienia, jeśli ma o n o
jej p r z e j a w a c h , a w i ę c ( 3 b ) nie o g r a n i c z o n a d o źródeł u s t n y c h ,
rzeczywiście zasługiwać na s w o j e miano.
jak czyniła t o e t n o l o g i a
11.
E t n o l o g i a . Projekt e t n o l o g i i , opierający się na
her-
meneutycznej inspiracji p o j m o w a ł b y ją j a k o (1 ) n a u k ę o kulturze,
Bystroniowska, a nawet, częściowo,
L é v i - S t r a u s s o w s k a (por. Lévi-Strauss 1 9 5 8 , 3 3 ) .
4 0
Wzajemne
zapożyczenia źródeł, zastrzeżonych d o n i e d a w n a d o w y ł ą c z n e g o
rozumianej j a k o sfera a u t o n o m i c z n a , nie s p r o w a d z a l n a d o ż a d
u ż y t k u e t n o l o g i i i historii stały się f a k t e m na d ł u g o przedtem
nego z jej u w a r u n k o w a ń ( h i s t o r y c z n y c h , s p o ł e c z n y c h , b i o l o g i c z
z a n i m s t w o r z o n o dla n i c h teoretyczne u s p r a w i e d l i w i e n i e (por. na
n y c h , j ę z y k o w y c h i i n . ) . Etnologia taka ( 2 ) m i a ł a b y realizować
ten t e m a t L e n c l u d 1 9 8 7 , 3 5 — 3 5 n n ) . Tej n i e ś w i a d o m o ś c i nie
b y s t r o n i o w s k i postulat l u d o z n a w s t w a j a k o nauki „ o
pewnych
4 1
będziemy t u j e d n a k p o j m o w a ć na w z ó r
struktur
2
ludzkiego
umysłu"* ,
Lévi-Straussowskich
treściach k u l t u r a l n y c h , a nie o o k r e ś l o n y c h g r u p a c h e t n i c z n y c h "
„ukrytych
ale w znaczeniu f i l o z o f i
( B y s t r o ń 1 9 2 6 , 5 ) . W c y t o w a n e j pracy Bystroń s z c z e g ó ł o w o
c z n y m , j a k o różnicę p o m i ę d z y ludzką w i e d z ą i s a m o w i e d z ą , j a k o
opisuje o w o kryterium treści, ustalając, że mają być t o t y l k o
( o b c o ś ć w jej p o d w ó j n y m sensie, o m a w i a n y m w p u n k c i e 1 n i n i e
„treści
jszego t e k s t u ) . W p r o p o n o w a n y m t u przez nas p r z y s t o s o w a n i u
oparte
o tradycję
bezpośrednią",
tj. wykluczając to, co
zapisane. T o f o r m a l n e kryterium o d r ó ż n i a n i a tradycji
pisanej
postulatów
hermenutyki
do
przedmiotu
badań etnologii
jej
i ustnej o d z w i e r c i e d l a ł o t r a d y c y j n y w e t n o g r a f i i m i ę d z y w o j e n n e j
k r y t e r i u m t r e ś c i o w e w y g l ą d a ł o b y zatem n a s t ę p u j ą c o ( 3 c ) : e t n o l -
i c z ę ś c i o w o także p o w o j e n n e j , s p o s ó b r ó ż n i c o w a n i a
gia, której projekt t u zgłaszamy, b y ł a b y nauką o o b c o ś c i , r o z u m i a
tradycji
w y s o k i e j i niskiej (Redfield 1 9 5 5 , 1 3 — 2 4 ) , elitarnej i l u d o w e j .
Ó w podział został p o w o j n i e p o d d a n y krytyce. Nadeszła ona
z d w ó c h stron: po pierwsze,
zarzucono m u e u r o p o c e n t r y z m , j a k o
że w y s o k a pozycja pisma o d z w i e r c i e d l a z a l e d w i e lokalne e u r o p e
nej tak, jak p o j m u j e ją h e r m e n e u t y k a ; nie b a d a ł a b y ona t y l k o
o b c o ś c i i n n e g o w o b e c nas (obcość
epistemiczna),
ale także
o b c o ś ć nas s a m y c h w o b e c w ł a s n e j t r a d y c j i , w o b e c
nieświadomości
(obcość
epistemologiczna).
Jak
własnej
powiadał
jskie p o g l ą d y w tej k w e s t i i , o k t ó r y c h w z g l ę d n o ś c i w i e d z i a ł już
Schleiermacher, a b y coś zrozumieć, na p o c z ą t k u trzeba o d w a ż y ć
Platon (Kraty/os);
po drugie oparty na k r y t e r i u m pisma podział na
się czegoś nie rozumieć. A b y d o j ś ć d o p o r o z u m i e n i a , trzeba nie
tradycję małą i w i e l k ą , został u c h y l o n y przez strukturalistyczne
tyle z a k w e s t i o n o w a ć coś u o b c e g o , jak c h c i e l i b y ś m y t o uczynić
zainteresowania
w
nieświadomością,
która
na p o w r ó t
łączy
kulturę w y s o k ą i niską, prostego Tybetańczyka p o z w a l a zestawić
pierwszym odruchu
( G a d a m e r o w s k i e reizen,
podrażnienie
p r z e s ą d ó w ) , ile z r e l a t y w i z o w a ć ( c h o ć n i e k o n i e c z n i e u n i e w a ż
z w y k s z t a ł c o n y m lamą, a p o l s k i e g o c h ł o p a z j e g o b i s k u p e m .
nić) coś w e w ł a s n y m s p o s o b i e p o j m o w a n i a ś w i a t a , uczynić
Z a c y t u j m y t u s ł o w a Claude'a Lévi-Straussa, w k t ó r y c h w i d a ć
w y ł o m w z w a r t y m murze s w o j s k i c h p r e s u p o z y c j i . A b y t o zrobić
się
trzeba o c z y w i ś c i e znać p o w ó d , dla k t ó r e g o w a r t o b y ł o b y taki
które
wysiłek podejmować. Otóż pomiędzy poznaniem innego i samo-
o w o znamienne o d w r ó c e n i e a k c e n t ó w : „Etnolog
interesuje
przede
wszystkim
by ludy,
bada,
nie umiały
ludzie
nie
tym, co nie zapisane,
pisać,
zwykli
ale dlatego,
utrwalać
w
nie dlatego,
że tego,
co go
kamieniu
ani
na
interesuje,
p o z n a n i e m zachodzi relacja p o d p e w n y m w z g l ę d e m p o d o b n a d o
papierze".
tej, która istnieje p o m i ę d z y naszą przeszłością i teraźniejszością:
(Lévi-Strauss 1 9 5 8 , 3 3 ) Ludzie nie zapisują p e w n y c h rzeczy nie
nasze w i d z e n i e przeszłości u k s z t a ł t o w a n e jest przez teraźniej
dlatego, że nie umieją pisać (jak można by sądzić p o lekturze
szość, zaś nasza teraźniejszość p o d l e g a determinacji przez kate
książek Jacka G o o d y ' e g o ) , ale d l a t e g o , że p e w n y c h rzeczy żadna
g o r i e przejęte z t r a d y c j i , z przeszłości ( B r o n k 1 9 8 8 , 2 0 6 ) . T a k j a k
kultura nie werbalizuje, c h o ć b y miały dla niej f u n d a m e n t a l n e
o d c i ę c i e się o d w ł a s n e j t r a d y c j i w n a j s z e r s z y m j e j r o z u
znaczenie. Właśnie d l a t e g o , że mają o n e dla niej tak w i e l k i e
mieniu, oznaczające także ignorowanie
z n a c z e n i e — uzupełnia Lévi-Straussa Louis D u m o n t —
własnego myślenia, aspiracje do wiedzy absolutnej, bez-
dziej podstawowe
dane implicite),
elementy
ideologii
pozostają
idee fundamentalne
obecne,
że nie
ma potrzeby
odgrywa
to, co nazywa
przemilczane
są tak oczywiste
ich
wyrażania,
się tradycją".
„Najbar
i
(są
minionej
kultury
nie, mówiąc
podstawy,
duchowej
l i w y m p o z n a n i e h u m a n i s t y c z n e , t a k s a m o o d c i ę c i e się od
rolę
obcości innego, jej radykalne o d o s o b n i e n i e , nieprzynale-
zasadniczą
ż n o ś ć d o n i e j , s k a z u j e n a s n a p o z n a w c z ą splendid
(Dumont 1977, 26)
słowami
«bez odpowiedzi».
treść jest bodaj czy nie
kręgu kulturowego,
oczywiste,
nie można
wymówić".
że
Dostojewskiego,
własnością
Strukturalizm
przypuszczać,
jej sens, ale było to
śnie ta nie wypowiedziana
strach
by
rozumieli
gdyż tylko tego,
objaśniać
i tylko
adepci
poniekąd
f a k t u iż, o b c o ś ć jest nie t y l k o u i n n e g o , że nie jest, by użyć t u
wła
ważne,
przedmiotowe
kryterium treści w b a d a n i u e t n o l o g i c z n y m : stała się n i m ludzka
n i e ś w i a d o m o ś ć , wyrażająca się w k u l t u r z e
słowem,
za złudną
samoświadomością
powstaje
k o n f r o n t a c j i z i n n y m . Uświadomienie sobie
określenia H a w k e s a , o b i e k t y w n y m n a t u r a l n y m z j a w i s k i e m , ale
„strukturą
kulturową,
narzuconą
przez
ludzki
umysł",
ma f u n
d a m e n t a l n e znaczenie dla szans p o z n a n i a e t n o l o g i c z n e g o . O b
cość „ z n a t u r y " , r o z u m i a n a j a k o nieprzekraczalna przepaść cudzej
nowe
39
rzyć H e g l o w i i i n n y m n i e m i e c k i m t e o r e t y k o m
A
(Awiernicew 1988, 309)
ustalił w i ę c
isola
b l o k u j e m o ż l i w o ś ć s a m o p o z n a n i a , k t ó r e , jeśli w i e
wyłącznie w
najzupełniej
to, co niezwykle
tion,
rozumie
najintymniejszą
co
założeniowej, odcina dostęp do prawdy, czyni niemoż
wszech
P o d o b n ą myśl w y p o w i a d a c y t o w a n y j u ż kilkakrotnie Sergiusz
A w i e r i n c e w : „Mamy
przesądowości
t o , c o kryje się „za
kultury"
(tamże, 3 1 2 ) .
b i o l o g i i i historii, n i e p o z n a w a l n e j i ( w d o m y ś l e ) w r o g i e j , jest
najczęściej maską mityzacji w k l a s y c z n y m b a r t h e s o w s k i m z n a
43
c z e n i u t e g o t e r m i n u , projekcją lęku i w y o b c o w a n i a , t e g o , k t o
przy niej obstaje. J a k m ó w i t y b e t a ń s k i e p r z y s ł o w i e , w ę ż a m y l i się
Z m i e n i ł o się s a m o kryterium p r a w d y : rzeczywiste b y ł o teraz nie t o ,
t u ze strachem jaki w z b u d z a . W tej opresji przychodzi
c o c z ł o w i e k m ó w i , ile t o , c o p o w i a d a o n n i e ś w i a d o m i e . Z p o d o b
z pomocą
n y c h , nietzscheańskich źródeł czerpała także inspirację h e r m e
z M a r t i n e m B u b e r e m krzepiąc d u c h a p o r o z u m i e n i a , o f i a r o w u j ą c
neutyka, z jej g ł ó w n ą tezą o ludzkiej w i e d z y , przekraczającej
optymistyczną
s a m o w i e d z ę . Gadamer f o r m u ł u j e t o n a s t ę p u j ą c o :
spotkania
i samoświadomość
nie dają jednoznacznego
ukazuje się świadomości
wypacza
Nietzsche
nowoczesnemu
świadectwa,
jako przez nią przemyślane,
to, co w niej rzeczywiście
myśleniu
jest—oto
określamy t u w
k o l e k t y w n y m , by o d w o ł a ć
to co
maskuje
lekcja jakiej
lub
udzieli/
(...) " (Gadamer 1 9 7 9 b , 6 6 )
Kryterium p r z e d m i o t u e t n o l o g i i , które za J . S .
(1926, 5)
„Świadomość
Bystroniem
sensie d y s t r y b u t y w n y m
się d o t e r m i n o l o g i i
nie zaś
pochodzącej
Gadamer, w
i
we
tolerancyjną
wspólnym
człowieczeństwo",
(Aneignung)
sposób
porównywalny
wizję
języku,
—
powiada
—
jest
spotkania
który
i w r o z m o w i e , „którą
chyba
jesteśmy".
możliwe
z
„tworzy
nam
tylko
innym,
nasze
Przyswojenie
tylko
wówczas,
g d y p o d m i o t w y r z e k n i e się rojeń o w i e d z y a b s o l u t n e j i zamiast
przyjmować do wiadomości, podejmie wysiłek
gdy
zaryzykuje
uczestnictwo.
Trudno
porozumienia,
przecenić
znaczenie
w i a r y w samą m o ż l i w o ś ć t a k i e g o p o r o z u m i e n i a i w s p ó ł u c z e s t n i c
t w a . „ N i c tak nie g u b i c z ł o w i e k a jak w i a r a w
nieodwracalność
z teorii z b i o r ó w (nauka o zbiorze o k r e ś l o n y c h treści k u l t u r o w y c h
u p a d k u , a l b o w i e m ta u n i e m o ż l i w i a wszelką próbę p o w r o t u "
nie zaś g r u p ; por. K u t r z e b a - P o j n a r o w a , T o k a r s k a - B a k i r 1 9 9 0 ) ,
—
m o ż e m y w i ę c teraz następująco zawęzić w o p a r c i u o d o r o b e k (a)
spotkaniu
strukturalizmu, ( b ) D e r r i d o w s k i e g o d e k o n s t r u k c j o n i z m u , szcze
—
g ó l n i e j e g o krytyki europejskiego u p r z y w i l e j o w a n i a pisma, i ( c )
nastawić
hermeneutyki: ( 3 a ) p r z e d m i o t e m naszego zainteresowania w ba
rozstrzyga o w s z y s t k i m .
14
pisze
i
na
Martin
z
to
Buber w e
innym
(Buber
ostrzeżenie
ucha.
Nasza
wstępie
1970,
każdy
do swych
za:
Pelikan
etnograf
interpretacja
mitu
rozważań
1990,
powinien
o
wieży
o
115)
dobrze
Babel
�PRZYPISY
1
„ C z ł o w i e k jest o b c y w o b e c siebie i s w o j e g o historycznego
losu całkiem inaczej niż o b c a jest w s t o s u n k u d o n i e g o natura,
która nie zna g o w c a l e . " (Gadamer 1 9 7 5 , 2 4 5 ) . Ten p o g l ą d
Gadamera jest już zdaje się nieco przestarzały, b o w i e m także
w naukach przyrodniczych w y s t ę p u j e przekonanie o o t w a r t e j na
człowieka strukturze zjawisk przyrody.
2
Gadamer o d w o ł u j e się t u d o k o n c e p c j i reprezentacji A.
Portmanna, w y b i t n e g o szwajcarskiego b i o l o g a , k t ó r y p o d a r w i nowską koncepcję adaptacji j a k o j e d y n e g o celu natury zastąpił
koncepcją s a m o r e p r e z e n t o w a n i a się g a t u n k ó w ; „ s a m o r e p r e z e n tacja jest u n i w e r s a l n y m aspektem b y t u n a t u r y " pisze Gadamer,
referując p o g l ą d y Portmanna w Wahrheit und Methode
(1975,
9 7 ) . R ó w n i e często Gadamer o d w o ł u j e się d o d o r o b k u t z w .
antropologii filozoficznej, n i e m i e c k i e g o nurtu w i e d z y o c z ł o w i e
ku, który t w o r z y l i H. Plessner, A . Gehlen i M a x Scheler.
3
W s p e c y f i c z n y m znaczeniu G a d a m e r o w s k i e g o rozróżnienia
przesądów na „ p r a w d z i w e " ( p o z y t y w n e l u b o w o c n e ) , które
pomagają p o s t ę p o w a ć r o z u m i e n i u , i „ f a ł s z y w e " ( n e g a t y w n e l u b
j a ł o w e ) , które rozumienie b l o k u j ą . J e d y n y m kryterium o d r ó ż
niania j e d n y c h o d d r u g i c h jest skuteczność p r o b l e m a t y z o w a n i a
przez nie badanego zagadnienia. Gadamer t w i e r d z i , że nie można
podać samodzielnego kryterium p r a w d z i w o ś c i przesądu. Ocenia
się go w k o n f r o n t a c j i z r o z w o j e m badania, i w k o n f r o n t a c j i „ z
samymi rzeczami". P o m o c n i c z y m kryterium p r a w d y w herme
neutyce G a d a m e r o w s k i e j jest sam przebieg badania, s a m o r e a l i zowania się interpretacji, która w trybie r o z m o w y z t e k s t e m
w y p r ó b o w u j e siłę s w o i c h p r z e s ą d ó w . I n n y m , także p o m o c n i
czym kryterium jest n i e o d r ó ż n i a l n o ś ć tekstu interpretującego o d
interpretowanego, stopienie eksplanansu z e k s p l a n a n d u m , jak
byśmy p o w i e d z i e l i sięgając d o i n n e g o języka.
12
Gra to poważna rzecz — c z y t a m y w Prawdzie i metodzie,
Gadamer o d w o ł u j e się t u d o prac F.I.J. B u y t e n d i j k a (Wesen
und
Sinn der Spiel i J . H u i z i n g i (Homo
Ludens).
1 3
Sytuację przynależności d o b r z e o d d a j e opis Paula Ricoeura
( 1 9 8 9 , 2 1 3 ) : „Podmiot
wnosi sam siebie do wiedzy o przed
miocie, a z kolei jego własna subiektywność
jest
determinowana
przez moc, jaką miał nad nim przedmiot,
zanim jeszcze
podmiot
zaczął go
poznawać".
1 4
N p . tekst religijny s t a w i a n y w h o r y z o n c i e p y t a ń m a r k s o w s kiego materializmu l u b p r y m i t y w n e j p s y c h o a n a l i z y nie może
w y j a ś ć z tej k o n f r o n t a c j i o b r o n n ą ręką. E t n o g r a f i c z n y c h przy
k ł a d ó w analizy t a k i c h p o m y ł e k dostarcza dyskusja redakcyjna
w „ C u r r e n t A n t h r o p o l o g y " t. 2 5 , nr 4 : 1 9 8 4 , w y w o ł a n a a r t y k u ł e m
k r y t y c z n y m o Cliffordzie Geertzu (szczeg. por. w y p o w i e d ź Denisa
D u t t o n a o m o ż l i w o ś c i a c h i n t e r p r e t a c y j n y c h transu na w y s p i e
Bali, s. 2 7 2 — 2 7 3 ) , a także kilka z a m i e s z c z o n y c h t a m dyskusji
0 teoriach M a r v i n a Harrisa.
1 5
Krytyka f o r m a l i s t y c z n y c h p o d e j ś ć d o języka u Cassirera, de
Saussure'a i w praktyce j ę z y k o z n a w c ó w por. W e i n s h e i m e r 2 2 8
etc; Palmer 2 0 1 — 2 0 5 e t c ; B r o n k 3 0 4 etc.
1 6
J e d n a z w a ż n i e j s z y c h różnic p o m i ę d z y f e n o m e n o l o g i ą
a h e r m e n e u t y k ą polega na t y m , iż pierwsza sądzi, iż b y t zjawia się
w ś w i a d o m o ś c i , podczas g d y d r u g a lokalizuje g o w ł a ś n i e w języ
k u . Gadamer pisze: „ I n t e r p r e t a c j a nie jest o k a z y j n y m d o d a t k i e m ,
który p r z y c h o d z i p o r o z u m i e n i u , ale raczej (.-.) jest w y r a ź n ą
postacią rozumienia. Z g o d n i e z t y m w n i o s k i e m język i k o n c e p c j e
interpretacyjne są także w e w n ę t r z n y m , s t r u k t u r a l n y m e l e m e n t e m
rozumienia. T o p r z y w o ł u j e p r o b l e m języka z j e g o peryferyjnej
1 i n c y d e n t a l n e j pozycji d o s a m e g o c e n t r u m f i l o z o f i i " . ( 1 9 7 5 , 2 7 4 )
4
N i e m . Vorurteil tłumaczę t u za polską tradycją p r z e k ł a d o w ą
jako „ p r z e s ą d " (patrz na ten temat: B r o n k 1 9 8 8 , rozdział Rehabi
litacja
przesądów).
1 7
Rozumiane jako „wszystkie uwarunkowania, od których
zależy istnienie w s z y s t k i e g o , c o k o l w i e k ż y j e " . ( G a d a m e r 1 9 7 5 ,
402)
5
Jeżeli przyjmie się p i e r w o t n ą c a ł k o w i t ą o d m i e n n o ś ć p o d
miotu i p r z e d m i o t u p o z n a n i e staje się n i e m o ż l i w e ( B r o n k 1 9 8 8 ,
184). „ W y m i a r d z i e j o w y , j a k o w s z e c h o g r a n i c z a j ą c y i w c z e ś n i e j
szy horyzont poznania s p r a w i a , z d a n i e m Gadamera, że p o d m i o t
uwikłany jest w strukturę p o z n a w a n y c h przez siebie p r z e d
m i o t ó w , c o p o w o d u j e określone p o d o b i e ń s t w o p o m i ę d z y o b u
członami relacji p o z n a w c z e j . Przezwyciężenie o p o z y c j i p o d m i o t - p r z e d m i o t d o k o n u j e się w i ę c t y p o w o p o h e g l o w s k u
— przez s p r o w a d z e n i e d o i n n e j , wyższej i bardziej p o d s t a w o w e j
jedności w kategorii d z i e j o w o ś c i " ( t a m ż e ) .
6
K l u c z o w e pojęcie h e r m e n e u t y k i , w p r o w a d z o n e jeszcze
przez Schleiermachera, opisuje w s p ó ł z a l e ż n o ś ć założeń i tez,
części i słabości, n i e i n d u k c y j n y lecz kolisty charakter procesu
rozumienia. P r z e f o r m u ł o w a n e przez Heideggera, w kategoriach
Vorhabe, Vorsicht, Vol'griff (por. M i c h a l s k i 1 9 7 8 ) .
7
„ M e t o d a " oznacza t a m przede w s z y s t k i m s p o s ó b w y t w a r z a
nia w i e d z y oparty na ideale poznania b e z z a ł o ż e n i o w e g o .
1 8
W tej interpretacji w i e l o ś c i j ę z y k ó w , na w i e l e s p o s o b ó w
o p i s u j ą c y c h j e d e n ś w i a t , Gadamer pozostaje w zależności o d
M i k o ł a j a z Kuzy, k t ó r e m u p o ś w i ę c a w i e l e u w a g i w III części
Wahrheit und
Methode.
1 9
Nie jest t o c h y b a a r g u m e n t a c j a najmocniejsza, b o n i e w i e l e
nadal w i e m y o p o r o z u m i e w a n i u się zwierząt. W s z y s t k o c o
Gadamer p o w t a r z a za A r y s t o t e l e s e m , k w a l i f i k u j e się w g r u n c i e
rzeczy j a k o d o m y s ł , w d o d a t k u nieco a n t r o p o c e n t r y c z n y .
2 0
Przez każdą p o s z c z e g ó l n ą o s o b ę , w s z y s t k o j e d n o czy jest
nią z w y k ł y c z ł o w i e k , czy k o d y f i k a t o r języka, t j . j ę z y k o z n a w c a .
2 1
J a k pokazał Husserl „ n a u k a b y n a j m n i e j nie jest p i e r w o t n y m
faktem d o wyjaśnienia, a f u n k c j o n u j ą c e w niej pojęcie o b i e k t y w
ności jest t y l k o szczególnym przypadkiem o b i e k t y w n o ś c i w o g ó l e .
Z a r ó w n o nauki humanistyczne jak i przyrodnicze mają p o d s t a w ę
w świecie życia c o d z i e n n e g o ( L e b e n s w e l t ) , które jest f u n d a m e n
t e m wszelkiego d o ś w i a d c z e n i a i s e n s u " . ( B r o n k 2 0 0 )
9
H e i d e g g e r o w s k i komentarz d o s ł ó w G o e t h e g o o rzeczach,
które same nas uczą: z j a w i s k o „ s t a w i a nas przed p e w n y m
zadaniem: m a m y uczyć się z n i e g o , kierując ku n i e m u pytania, t o
znaczy — m a m y dać p o w i e d z i e ć coś s o b i e . " ( M . Heidegger,
Koniec filozofii
i zadania myślenia,
[ w : ] Drogi
współczesnej
filozofii 1 9 7 8 , 2 1 4 ) .
2 2
„ D l a t e g o można też m ó w i ć nie t y l k o o j ę z y k u sztuki, ale
o języku przyrody, a n a w e t o r o z m o w i e , którą p r o w a d z ą ze sobą
rzeczy". (Gadamer 1 9 7 5 , 4 5 2 ) . Dalej Gadamer pisze także
0 „języku dziejów".
2 3
1 0
Określenie t o , z b u d o w a n e w opozycji d o ś w i a d o m o ś c i
historycznej w filozofii d z i e j ó w i u D i l t h e y a , ma w y m i a r p o t r ó j n y :
oznacza z a r ó w n o ś w i a d o m o ś ć o d d z i a ł y w a n i a d z i e j ó w ( m o m e n t
refleksyjny), ś w i a d o m o ś ć przez dzieje określaną ( m o m e n t przed
m i o t o w y ) i w dziejach o d d z i a ł y w u j ą c ą ( m o m e n t p o d m i o t o w y ) .
Por. Weinsheimer 181 - 1 8 4 ; Palmer 191 n n , B r o n k 1 4 7 n n .
1 1
Gadamer w p r o w a d z a t u pojęcie „ d o ś w i a d c z e n i a h e r m e n e u t y c z n e g o " , w k t ó r y m opiera się na A i s c h y l o s o w s k i e j f o r m u l e
pathei mathos, uczenia się poprzez cierpienie, i na h e g l o w s k i e j
koncepcji d o ś w i a d c z e n i a , które radykalnie zmienia j e g o p o d m i o t ,
d o k o n u j e restrukturyzacji ś w i a d o m o ś c i . J a k w i d a ć są t o z u p e ł n i e
inne koncepcje d o ś w i a d c z e n i a o d t y c h , k t ó r y m i p o s ł u g u j e się
tradycyjnie pojęta nauka (por. G a d a m e r o w s k ą krytykę B e c o n o w skiej koncepcji d o ś w i a d c z e n i a j a k o i n d u k c j i , Gadamer 1 9 7 5 , 3 1 2
e t c ) . 0 d o z n a w a n i u w i e d z y , tamże, 4 3 2 , 4 3 9 , 4 4 1
„ S p e k u l a t y w n e u k o n s t y t u ł o w a n i e b y t u , k t ó r y leży u p o d
s t a w h e r m e n e u t y k i , ma t e n sam u n i w e r s a l n y zakres c o r o z u m
1 j ę z y k " . ( G a d a m e r 1 9 7 5 , 4 3 4 ) „Die Sprache ist de Sprache
der
Vernuft se/bst".
(Gadamer, 1 9 7 2 , 3 7 9 )
2 4
N i e p o z n a w a l n o ś ć staje się w i ę c t u j a k b y g r a n i c ą l u d z k i e g o
b y t u , zresztą z g o d n i e z H e i d e g g e r o w s k ą f o r m u ł ą ludzkiej egzys
tencji j a k o r o z u m i e n i a . O w a h a n i a c h Gadamera w k w e s t i i n i e p o z n a w a l n o ś c i b y t u por. W e i n s h e i m e r 1 9 8 6 , 2 1 4 i n . 4
2 5
Nie c h o d z i t u o samą i n t e l i g i b i l n o ś ć r z e c z y w i s t o ś c i , ale o t o
iż ś w i a t ma charakter „ p r z e d m i o t u zawsze już u p o d m i o t o w i o n e g o " , i n t e n c j o n a l n e g o , p o z n a n i e nie zastaje ż a d n e g o p r z e d m i o t u
g o t o w y m , lecz d o p e ł n i a g o i w s p ó ł t w o r z y .
2 6
przez
„Chodzi
[tam]
doprowadzenie
o radykalne
do jasności
„uzdrowienie"
filozofii
s ł ó w w d r o d z e analiz
15
�l o g i c z n y c h i l i n g w i s t y c z n y c h , a t y m s a m y m , często, d o w y k a z a n i a
bezzasadności spekulacji m e t a f i z y c z n y c h " ( B r o n k 1 9 8 8 , 2 8 9 ) .
3 4
„ D o ś w i a d c z e n i e nie jest najpierw b e z s ł o w n e , a d o p i e r o
później nazywane... Przeciwnie, szukanie i z n a j d o w a n i e s ł ó w
należy d o s a m e g o d o ś w i a d c z e n i a " . (Gadamer 1 9 7 5 , 3 7 7 )
2 7
Z d a n i e m Gadamera język jest f u n d a m e n t a l n i e metaforycz
ny (Gadamer 1 9 7 5 , 3 8 9 ) , i t o b y n a j m n i e j nie t y l k o język poezji, jak
chciał t o w i d z i e ć Arystoteles, który przypisał metaforę d o sfery
poetyki i retoryki. Także w języku f i l o z o f i i daje się z a u w a ż y ć
ideologiczne z a s t o s o w a n i e metafory (por. na temat ś w i e t n y
artykuł J . Rousseta, Spór o metaforę 1 9 7 1 , 2 5 6 n n , gdzie m ó w i się
0 w y b i t n i e i d e o l o g i c z n y m z a s t o s o w a n i u metafor u Tassa i s k o n
c e n t r o w a n e j na nich krytyce Galileusza). Życie języka w y r a ż a się
w t y m , iż ciągle przekracza o n użycia, d o k t ó r y c h się g o o d n o s i ,
1 treści, które m u się przypisuje.
2 8
„ T o , że ś w i a t może istnieć i p r a w d o p o d o b n i e będzie istniał
także bez c z ł o w i e k a , nie p o d l e g a k w e s t i i (...). W k a ż d y m p o
glądzie na ś w i a t c h o d z i o istnienie świata w s o b i e (...). W i e l o ś ć
t a k i c h p o g l ą d ó w na ś w i a t b y n a j m n i e j nie oznacza j e g o r e l a t y w i
zacji. Przeciwnie, t o , c z y m jest ś w i a t w sobie, nie jest czymś
różnym o d p o g l ą d ó w , w k t ó r y c h się o n p r z e d s t a w i a " . (Gadamer
1972, 4 5 9 - ^ 1 6 1 )
2 9
Znana jest teza W i l h e l m a v o n H u m b o l d t a , iż każdy język
s t a n o w i określony obraz świata ( W e l t a n s i c h ) . Ó w obraz ma s w ó j
o d p o w i e d n i c h (skutek?) w postaci określonej p s y c h o l o g i i n a r o
d o w e j . Teza ta u t o r o w a ł a d r o g ę w i z j i w s p ó l n o t j ę z y k o w y c h ,
z d e t e r m i n o w a n y c h przez określony język. Gadamer odrzuca
determinizm i r e l a t y w i z m l i n g w i s t y c z n y , często acz niesłusznie
łączony z d z i e d z i c t w e m H u m b o l d t a .
3 0
M a m y t u przede w s z y s t k i m na myśli przedstawiciela k u l t u r y
Z a c h o d u , c h o ć „ n a t u r a l n a p o s t a w a " , absolutyzująca t o , c o
w ł a s n e , d o t y c z y w s z y s t k i c h ludzi, nie t y l k o E u r o p e j c z y k ó w . Ten
k o n t r o w e r s y j n y p r o b l e m ( a b s o l u t y z m czy r e l a t y w i z m k u l t u r o w y )
b y w a rozmaicie rozstrzygany przez w s p ó ł c z e s n y c h f i l o z o f ó w ,
jednak rozwiązania te ( n p . Leszka K o ł a k o w s k i e g o p o g l ą d y na
europejskość i „ s w o j s k o ś ć " i n o t o r y c z n e m y l e n i e przez n i e g o
relatywizmu i zabiegu relatywizacji, o d której zaczynać się
p o w i n n o każde badanie o b c o ś c i , Europa 1 9 9 0 , 7 — 3 6 ) z reguły
pomijają a l b o wręcz l i k w i d u j ą pole b a d a ń e t n o g r a f a , zainter
e s o w a n e g o nie t y l k o zbieraniem i n f o r m a c j i , ale także r o z u m i e
niem o b c y c h . Na tle p o w s z e c h n e j k s e n o f o b i i i „ n i e z d o l n o ś c i d o
r o z m o w y " hermeneutyczne p r o p o z y c j e budzą w i e l e nadziei, stąd
duże zainteresowanie n i m i np. w kręgu amerykańskiej a n t r o p o l o
gii interpretacji, a także w ś r ó d p o s t m o d e r n i s t ó w . Por. n p . d o s t ę p
na w Polsce (IFiS) praca P. R a b i n o w a , Reflections
on
Fieldwork
in Morocco
( 1 9 7 7 ) i inne.
3 1
Humboldt p o j m o w a ł język jako zdolność formalną, formę
„powstającą z nieskończonego użycia skończonych ś r o d k ó w " , która
zawsze wykracza poza to, co powiedziane (Gadamer 1975, 3 9 9 ) .
3 2
„ G a d a m e r w y k o r z y s t u j e tutaj za H e i d e g g e r e m stare s c h o l a styczne rozróżnienie ś w i a d o m o ś c i in actu excercito
(prerefleksyjnej) o d (refleksyjnej) in actu signato. (...) O b o w i ą z u j ą c y parady
g m a t poznania ( z o b i e k t y w i z o w a n e g o , n a u k o w e g o ) ceni w ł a ś n i e
poznanie z r e f l e k t o w a n e , n a d b u d o w a n e na u ś w i a d o m i e n i u sobie
relacji p o d m i o t - p r z e d m i o t , która p o j a w i a się d o p i e r o w t ó r n i e ,
w w y n i k u refleksji, n a t o m i a s t w z w y c z a j n y c h aktach p o z n a w
czych s k i e r o w a n y c h na rzecz, t e g o rozróżnienia nie ma; Gadamer
o d w o ł u j e się t u d o h e i d e g g e r o w s k i e g o rozróżnienia
Zuhanden
i Vorhanden,
pomiędzy pierwotnym nietematycznym o b c o w a
niem z rzeczami, i ich późniejszą tematyzacją ( H e i d e g g e r 1 9 7 2 ,
1 5 4 ) . Wiąże się t o z p r z e ś w i a d c z e n i e m , że całą rzeczywistość
i całe poznanie da się w y r a z i ć za p o m o c ą k a t e g o r i a l n e g o i s ą d o
w e g o języka p o d m i o t o w o - o r z e c z n i k o w e g o . K o n s e k w e n c j ą t a
kiej p o s t a w y jest (...) k r y t y k o w a n e przez Gadamera p o z n a n i e
i m ó w i e n i e p r z e d m i o t o w e ( u p r z e d m i o t a w i a j ą c e , urzeczowiające,
reizujące), s k i e r o w a n e bezpośrednio, w p r o s t , i t e m a t y c z n i e na
samą rzecz". ( B r o n k 1 9 8 8 , 1 8 5 )
3 3
„ M o ż n a p o w i e d z i e ć , że c z ł o w i e k jest w i l k i e m w c a l e nie
wiedząc, że c z ł o w i e k i w i l k są ssakami i d r a p i e ż n i k a m i . Z a n i m
uzyskamy określenie r o d z a j o w e (...) m o ż e m y o b i e rzeczy p o ł ą
czyć m e t a f o r y c z n i e " . ( W e i n s h e i m e r 1 9 8 6 , 2 3 8 ) . Pandy nie są
„ n i e d ź w i a d k a m i " , zaś d e l f i n y i w i e l o r y b y — „ r y b a m i " , m ó w i m y
także o „ w s c h o d z i e i zachodzie S ł o ń c a " .
16
3 5
W z a k o ń c z e n i u Prawdy i metody Gadamer pisze: „ A z a t e m ,
z całą p e w n o ś c i ą nie ma rozumienia w o l n e g o o d p r z e s ą d ó w ,
niezależnie o d t e g o jak bardzo nasza w o l a poznania p r a g n ę ł a b y
ich u n i k n ą . Z naszych b a d a ń w y n i k a , że p e w n o ś ć u z y s k i w a n a
przy użyciu m e t o d y n a u k o w e j nie wystarcza, by z a g w a r a n t o w a ć
p r a w d ę . O d n o s i się t o szczególnie d o nauk h u m a n i s t y c z n y c h , ale
nie oznacza t o b y n a j m n i e j pomniejszania ich w a r t o ś c i n a u k o w e j ,
lecz p r z e c i w n i e , uznanie ich szczególnej roli w o b e c c z ł o w i e k a ,
k t ó r e g o t o uznania zawsze się d o m a g a ł y . Fakt, że w z d o b y w a n e
przez nie p o z n a n i e zawsze jest u w i k ł a n y byt p o z n a j ą c e g o z p e w
nością ś w i a d c z y o granicach m e t o d y , ale nie nauki. T o , c z e g o nie
d o s i ę g n ę ł o narzędzie m e t o d y , może zostać osiągnięte przez
d y s c y p l i n ę pytania i o d p o w i e d z i , która s t a n o w i g w a r a n c j ę p r a w
dy". (1975, 4 4 6 ^ 4 7 )
3 6
Byt, r o z u m i a n y przez Gadamera j a k o samoodsłaniająca się
m o w a , znajduje c i e k a w e p o t w i e r d z e n i e w historycznej e t y m o l o
gii s ł o w a „ r z e c z " , którą podaje c y t o w a n y już w c z e ś n i e j A .
Bruckner 1 9 7 0 , 4 7 5
3 7
W o k ó ł rozróżnienia K. Pike'a etyczny—emiczny
t o c z y ł a się
p o d k o n i e c lat siedemdziesiątych o ż y w i o n a dyskusja, która
o p r ó c z j ę z y k o z n a w c ó w skupiała też sporą g r u p ę a n t r o p o l o g ó w
przeważnie p r a c u j ą c y c h w U S A , z w i ą z a n y c h z szeroko p o j ę t ą
e t n o n a u k ą . M ó w i ą c w uproszczeniu, „ e t y c z n y " oznaczał o p i s badanej k u l t u r y w kategoriach badacza, podczas g d y e m i c z n y
— w kategoriach b a d a n e g o . Rozróżnienie t o zostało s k r y t y k o w a
ne ze w z g l ę d u na n i e m o ż n o ś ć osiągnięcia w i e d z y „ b e z p o d m i o t o w e j " , czysto e m i c z n e j .
3 8
Por. K u t r z e b a - P o j n a r o w a , T o k a r s k a - B a k i r 1 9 9 0
3 9
D o najcenniejszych osiągnięć s t r u k t u r a l i z m u trzeba z a l i
czyć w y w o d z ą c ą się ze źródeł f r e u d o w s k i c h i nietzscheańskich
krytykę e t n o l o g i c z n e g o n a t u r a l i z m u , wyrażającą się w p r z e k o n
a n i u , iż „ a t r o p o l o g ma d o czynienia nie z « o b i e k t y w n i e » d o
strzegalnymi z j a w i s k a m i , ale ze s t r u k t u r a m i , które umysł ludzki i m
narzuca" (Hawkes 1988, 4 4 )
4 0
W t y m s a m o o g r a n i c z e n i u się e t n o l o g i i d o źródeł u s t n y c h
zaś historii d o p i s a n y c h niektórzy badacze przypisują u p r z y w i l e
j o w a n e j pozycji pisma, na której d ł u g o wspierała się europejska
a u t o i d e n t y f i k a c j a (por. Derrida 1 9 6 8 a b c ) . „ Z a c z y n a m y r ó w n i e ż
u ś w i a d a m i a ć sobie, w j a k i m s t o p n i u pozycja s ł o w a p i s a n e g o
w y w o d z i ł a się d o t y c h c z a s z przekonania k u l t u r y e u r o p e j s k i e j ,
że sama w p r a w d z i w y s p o s ó b przesądza o roli C z ł o w i e k a
w ś w i e c i e . Przywiązanie e u r o p e j s k i c h s y s t e m ó w o ś w i a t o w y c h
d o u m i e j ę t n o ś c i pisania j a k o naczelnej s p r a w n o ś c i , która
przez większą część historii o ś w i a t y była w y m a g a n a — s t a n o w i
u m o w n o ś ć na o g r o m n ą skalę. J e d n a k ż e , c o najważniejsze,
w y n i k a stąd, że pisania już nie trzeba u w a ż a ć za zastę
p s t w o czegoś, c o leży poza n i m : za element znaczący w p o
s z u k i w a n i u z n a c z o n e g o , rozpięty między d w o m a b i e g u n a m i
„ u c z u c i o w y m " i „poznawczym", „ e m o t y w n y m " i „referencyj
n y m " , między fikcją a f a k t e m , zawsze w t ó r n y element s ł u ż ą c y
za „ s t r ó j " dla p o d s t a w o w e j o b e c n o ś c i " . H a w k e s 1 9 8 8 [ 1 9 7 7 ] ,
1 9 0 — 1 9 1 etc.
4 1
Jest t o o c z y w i ś c i e w o g r o m n e j mierze zasługa f r a n c u s k i e j
nouvelle histoire. Patrz też Lévi-Strauss 1 9 5 8 , 25
4 2
S t r u k t u r a l i z m z j e d n e j s t r o n y głosił potęgę t y c h s t r u k t u r ,
n i e m o ż l i w o ś ć w y r w a n i a się s p o d w ł a d z y języka, a n a s t ę p n i e
zaprzeczał sam s o b i e starając się ó w język u p r z e d m i o t o w i ć , w
nadziei uzyskania w i e d z y nie podlegającej p r z e m o c y o w y c h
struktur.
4 3
R o z u m i a n y m j a k o „ p r z e s t a w i e n i e szeregów k u l t u r y i n a t u
ry, u k a z y w a n i u j a k o n a t u r a l n y c h w y t w o r ó w s p o ł e c z n y c h , i d e o
l o g i c z n y c h , h i s t o r y c z n y c h etc. (...) j a k o p o w s t a ł y c h same przez
się, c o w k o n s e k w e n c j i p r o w a d z i d o uznania ich za (...) rzeczy
w r o d z o n e " . (R. Barthes, w y p o w i e d ź w dyskusji Le mythe
au
jourd'hui
„ E s p r i t " nr 4 0 2 , 1 9 7 2 , t. 4 , za: S t o m m a 1 9 8 6 , 7 ) .
�BIBLIOGRAFIA
Alleau Rene
1958 De la nature des symboles,
1976 La science
des symboles.
principes
et des méthodes
Paris.
Paris.
Contribution
a l'étude
des
de la symbolique
générale,
A w i e r i n c e w Sergiusz
1 9 8 8 Na skrzyżowaniu
tradycji (szkice o literaturze i kulturze
wczesnobizantyjskiej)
[przeł. z r o s . D. U l i c k a ] , W a r s z a w a .
Bleicher J o s e p h (ed.)
1 9 8 0 Contemporary
Hermeneutics:
Hermeneutics
Philosophy
and Critics, L o n d o n .
As
Bronk A n d r z e j
1 9 8 8 Rozumienie,
dzieje, język.
H.-G. Gadamera, L u b l i n .
hermeneutyka
Filozoficzna
Method,
Brückner A l e k s a n d e r
1970
Słownik
etymologiczny
języka
polskiego.
Warszawa.
/ and Thou
[przeł. z n i e m . W . K a u f m a n ] , N e w York.
Bystroń J a n S t a n i s ł a w
1926
Wstęp do ludoznawstwa
polskiego,
Lwów.
Corbin Henri
1 9 5 8 L'Imagination
créatrice dans le soufisme
d'Ibn
'Arabi,
Paris.
Derrida J a c q u e s
1967a De la grammatologie,
Paris.
1 9 6 7 b l'Ecriture et le différence,
Paris.
1 9 6 7 c La voix et le phénomène,
Paris.
Drogi współczesnej
filozofii
1 9 7 8 Drogi współczesnej
filozofii
[zbiór t e k s t ó w , oprać. M . J .
Siemek], Warszawa.
D u m o n t Louis
1977 H o m o aequalis, Génése et épanouissement
de
l'idéologie
économique,
Paris.
Ethnologies
en mirroir...
1987 Ethnologies
en mirroir. La
allemande [zbiór r e f e r a t ó w
çaise.
Mitteleuropaische
1 2 — 1 5 . 1 2 . 1 9 8 4 , oprać. I.
Europa...
1 9 9 0 Europa i co z tego wynika.
1 9 8 5 , t. 2, W a r s z a w a .
Rozmowy
w Castel
Gandolfo
Gadamer H a n s - G e o r g
1 9 4 8 Über die Ursprunglichkeit
der Philosophie,
Berlin.
1962 Tradition. Phänomenologisch,
[ w : ] Religion in
Geschi
chte und Gegenwart,
t . 4 , szp. 9 6 6 n n
1 9 7 2 [ 1 9 6 0 ] a Wahrheit und Methode. Grundzüge einer
philoso
phischen
Hermeneutik,
Tübingen.
1 9 7 2 b Kleine Schritten
3. Idee und Sprache:
Plato,
Husserl,
Heidegger,
Tübingen.
1975 Truth and Method
[przeł z n i e m . G. Barden i J . C u m mingl], London.
1976a Kleine Schriften
1: Philosophie
— Hermenentik,
Tübin
gen.
1 9 7 6 b Hermeneutyka,
„ Z y c i e i M y ś l " nr 4 , s. 1 3 7 — 1 5 0 .
1976c Vérité et méthode. Les grandes lignes d'une
hermeneutiquephilosophique
[przeł. z niem. E. Sacre i P. R i c o e u r ] , Paris.
Michalski],
[przeł. z niem. S. S z c z y r b o w s k i ] ,
Grondin Jean
1 9 8 2 Hermeneutische
Wahrheit?
Zum
Hans-Georg
Gadamer, K ö n i g s t e i n .
Wahrheitbegriff
Heidegger M a r t i n
1 9 7 2 [ 1 9 2 6 ] Sein und Zeit, T ü b i n g e n .
Kutrzeba-Pojnarowa Anna, Tokarska-Bakir Joanna
[ 1 9 9 0 ] Etnologia,
etnografia
[ 2 artykuły d o n o w e g o w y d a n i a
Wielkiej Encyklopedii
Powszechnej,
maszynopis n i e p u b
likowany, 1—66]
Lévi-Strauss C l a u d e
Anthropologie
structurelle,
Paris.
L e n c l u d Gerard
1 9 8 7 Anthropologie
et histoire, hier et aujourd'hui,
[ w : ] Ethnologies
en mirroir..., 3 5 — 6 5 .
M i c h a l s k i Krzysztof
1978
Heidegger
i filozofia
współczesna.
en
France
Warszawa.
Palmer Richard E.
1 9 6 9 Hermeneutics.
Interpretation
Theory in
Schleiermacher,
Dilthey, Heidegger
and Gadamer, Evanston.
Pelikan J a r o s l a v e d .
1990
The World Treasury of Modern Religious
Thought, B o s
ton-London.
Plessner.Helmuth
1 9 8 8 Pytanie o c o n d i t i o h u m a n a [przeł. z niem. Z. Krasnodębski
et. el.], W a r s z a w a .
R a b i n ó w Paul
1977
France et les pays de langue
z k o l o k w i u m Ethnologie
fran
Valkskunde. Bad H o m b u r g
Chiva i U. J e g g l e ] , Paris.
4: Variationen,
Tübingen.
dzieje [przeł. z niem. K.
Gerken A l e k s a n d e r
1977
Teologia Eucharystii
Warszawa.
1958
Buber M .
1970
1 9 7 7 Kleine Schriften
1 9 7 9 b Rozum,
słowo,
Warszawa.
Reflections
on Fieldwork
in Morocco,
Berkeley.
Redfield Robert
1955
The Social Organisation
of Tradition, „ T h e Far Eastern
Q u a r t e r l y " , t. 1 5 , nr 1 , 1 3 — 2 4 .
Ricoeur Paul
1974
The Conflict of Interpretations:
Essays in
Hermeneutics
[przeł. z franc. D. I n d e ] , Evanston.
1 9 8 9 Język, tekst, interpretacja
[przeł. z franc. P. Graff i K.
Rosner], Warszawa.
Rousset J e a n
\
1 9 7 1 Spór o metaforę [przeł. Łr. franc. J . L a l e w i c z ] , „ P a m i ę t n i k
L i t e r a c k i " , t. 6 2 , z. 4 , 2 6 5 n n .
Stomma Ludwik
1986
Antropologia
kultury
wsi polskiej
XIX w.. Warszawa.
Trznadel J a c e k
1990
Hańba
domowa.
Warszawa.
W a t Aleksander
1990
Dziennik
bez samogłosek.
Warszawa.
W e i n s h e i m e r J o e l C.
1 9 8 5 Gadamer's Hermeneutics:
A Reading
t h o d , N e w Haven — L o n d o n .
of T r u t h and M e
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/ad93596d7cbb9525b9ff1ff23f07382e.pdf
185a8e57fba5b5651a48b8f38240d957
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Polska Sztuka Ludowa - Konteksty
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2939
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1992
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:2743
Title
A name given to the resource
Henri Corbin: "Czas Eranosa" / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1992 t.46 z.1
Description
An account of the resource
Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1992 t.46 z.2, s.7-10
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
Tokarska-Bakir, Joanna
Language
A language of the resource
pol.
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Państwowy Instytut Sztuki
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
Joanna Tokarska-Bakir
HENRI C O R B I N : „ C Z A S E R A N O S A "
Podstawą t y c h rozważań będzie artykuł Henri C o r b i n a The
Time of Eranos z roku 1 9 5 6 , p o ś w i ę c o n y o s o b l i w e m u cyklicz
nemu zjawisku, które każdego lata, poczynając o d roku 1 9 3 3 ,
gromadziło w o k ó ł d ę b o w e g o s t o ł u w d o m u Olgi F r o b e - K a p t e y n
koło Ascony przeszło setkę w y b i t n y c h ludzi. Dość w y m i e n i ć ich
nazwiska: Gerardus van der L e e u w , Carl G u s t a w J u n g , M i r c e a
Eliade, Max K n o l l , Louis M a s s i g n o n , Erich N e u m a n n , H e l m u t
Plessner, A d o l f P o r t m a n n , Henri-Charles Puech, Gilles Quispel,
Helmut W i l h e l m , H e i n r i c h Zimmer, M a r t i n Buber, J e a n Przyluski,
i last but not least, Henri C o r b i n . Cel niniejszego komentarza t o
uważna lektura eseju, w k t ó r y m ostatni z w y m i e n i o n y c h rozważa
fenomen Eranosa, a także ukazanie z w i ą z k u myśli C o r b i n a
z losami współczesnej h e r m e n e u t y k i . Kojarzy się ją z w y k l e
z nazwiskami jej n i e m i e c k i c h p i o n i e r ó w (Schleiermachera, Diltheya, Heideggera, Gadamera i i n n y c h ) i z b i e g i e m czasu coraz
bardziej ujednoznacznia. Na n i e b e z p i e c z e ń s t w o takiej j e d n o
znaczności wskazuje w ł a ś n i e Henri C o r b i n . J e g o z d a n i e m her
meneutyka jest przedsięwzięciem w y m i e r z o n y m p r z e c i w k o a n o
nimowości i d o g m a t y z m o w i M e t o d y , j a k k o l w i e k by ją r o z u m i e ć .
Tej Hermeneutyki nie s p o s ó b n a u c z y ć , g d y ż uwierzytelnia ją
dopiero osoba autora — s a m o u k a , o s o b i s t y w y m i a r j e g o życia.
Hermeneutyka c o r b i n o w s k a , dzieląc w i e l e z p o p r z e d n i m i , idzie
więc w e w ł a s n y m , o r y g i n a l n y m k i e r u n k u . Jej p e r s p e k t y w ę można
określić jako „ o r i e n t a l n ą " , w s z c z e g ó l n y m znaczeniu z o r i e n
t o w a n i a w e w n ę t r z n e g o ( k t ó r e g o najlepszym przykładem jest
p r e z e n t o w a n y dalej tekst C o r b i n a o phosie, c z ł o w i e k u ś w i e t l i s
t y m ) , a zatem j a k o g n o s t y c z n ą , c o s y t u u j e ją w o p o z y c j i d o ujęć
innych badaczy.
1
2
3
4
A r t y k u ł Corbina zaczyna się jak przyczynek d o historii alter
natywnej: być może kiedyś jakiś badacz w e ź m i e na warsztat t o
o s o b l i w e d w u d z i e s t o w i e c z n e z j a w i s k o , j a k i m był Eranos. Badacz
ó w , postępując w e d ł u g reguł krytyki historycznej, będzie ustalał
szkoły i prądy i d e o w e , śledził ich przyczyny i w y j a ś n i a ł w z a j e m n e
w p ł y w y , w ę d r ó w k i w ą t k ó w itd. „ A l e zachodzi o b a w a , że jeśli
poprzestanie na z a s t o s o w a n i u m e t o d y n a u k o w e j , w y p o s a ż o n e j
w e wszystkie zalety z w y j ą t k i e m tej najważniejszej, która polega
na u s t a l e n i u p r z e d m i o t u p r z e z r o z p o z n a n i e s p o
s o b u , w j a k i m e t o d a ta u d o s t ę p n i a s o b i e
swój
p r z e d m i o t (recognizing
the way it gives its object to itself),
w ó w c z a s nasz przyszły historyk c a ł k o w i c i e przeoczy f e n o m e n
Eranosa. Przekonany, że w y j a ś n i ł g o g ł ę b o k ą i p o m y s ł o w ą
dialektyką przyczyn, nie będzie przeczuwał, iż p r a w d z i w y m
problemem nie b y ł o o d k r y c i e , c o n a m w y j a ś n i a Eranosa, ale c o
Eranos w y j a ś n i a , m o c ą t e g o , c o sam oznacza. A oznacza na
przykład ideę autentycznej w s p ó l n o t y , zespalającej m ó w c ó w
i słuchaczy, w s p ó l n o t y na tyle o s o b l i w e j , że p o z b a w i o n e j w s z e l
kich cech, które m o g ł y b y zainteresować statystykę i s o c j o l o g i ę . '
Ustalenie p r z e d m i o t u badania przez rozpoznanie s p o s o b u ,
w jaki nasza m e t o d a s w ó j przedmiot sobie uprzystępnia: tak
pytając szturmuje się t o , c o Heidegger nazwał Urfaktum — p o d
s t a w o w y m f a k t e m m e t a f i z y c z n y m , przedzrozumieniem, z k t ó r e g o
wyrasta wszelka w i e d z a i sens. W i d a ć , że C o r b i n rozpoczyna s w ą
krytykę historii o d sedna: m e t o d a , która nie jest zarazem w ł a s n ą
krytyką, nie zasługuje na m i a n o n a u k o w e j , spada d o rzędu
przedteoretycznej. A l e C o r b i n o w i c h o d z i o coś w i ę c e j niż t y l k o
o krytycyzm, który wszak p o s t u l o w a ł i Popper. C h o d z i o z w i ą z a
nie myśli i b y t u . Klasyczny podział filozofii na trzy działy:
ontologię, e p i s t e m o l o g i ę i etykę, ulega t u ś c i ą g n i ę c i u w j e d n o :
ontologię sensu. J u ż nie c h o d z i o t o , czy coś jest czy nie, ale o t o ,
co to znaczy „ j e s t " . D o p i e r o w ó w c z a s m o ż n a myśleć o k o l e j n y c h
o d p o w i e d z i a c h . Pęka a l t e r n a t y w a : sens czy brak sensu, pytanie
zaczyna dotyczyć t e g o , c o c h c e m y p o w i e d z i e ć m ó w i ą c „ s e n s " .
Te kwestie, dobrze znane z w y p o w i e d z i t r z e ź w y c h i n a t c h n i o n y c h
f i l o z o f ó w w s p ó ł c z e s n y c h , C o r b i n przenosi w obszar mistyki
persko—arabskiej. S t a w k ą w grze jest d o s t ę p d o o b c o ś c i p o
d w ó j n e j , b o w y z n a c z o n e j dystansem k u l t u r o w y m i dystansem
w y m u s z o n y m przez sacrum. W y s i ł e k zrozumienia takiej obcości
będzie daremny, d o p ó k i nie wesprze się na w z m o ż o n e j s a m o
ś w i a d o m o ś c i i na p r z e d z r o z u m i e n i u . T e o r i ę p o j a w i a n i a się sensu
C o r b i n zapożycza z mistyki islamskiej. Relacja badania zakrzywia
się w ó w c z a s w s p o s ó b charakterystyczny dla hermeneutyki:
w y z b y w s z y się urojeń badania o b i e k t y w n e g o i p r z e d m i o t o w e g o ,
p o d m i o t u d o s t ę p n i a sobie s w ó j przedmiot, zapożyczając odeń
narzędzia s a m o p o z n a n i a ( t u : teorię zjawiania się sensu i i n n e ) .
D l a t e g o zamiast pytać, czym w y j a ś n i ć Eranosa, pytamy, c o może
n a m w y j a ś n i ć Eranos, m o c ą t e g o , c o implikuje.
6
*
M u s i m y sobie n a j p i e r w u p r z y t o m n i ć p o w o d y odrzucenia per
s p e k t y w y historycznej (tj. p e r s p e k t y w y h i s t o r y z m u ) , tak, aby nie
stała się o n a naszą vis a tergo, która p o c h o d z i z przeoczenia
i n i e r o z w a g i . A d a m Schaff w y m i e n i a następujące założenia
historyzmu:
1) przekonanie o c a ł k o w i t y m o d e r w a n i u i niezależności p o
znającego p o d m i o t u ( h i s t o r y k a ) i p o z n a w a n e g o przedmiotu
(dziejów),
2) m e c h a n i s t y c z n y m o d e l poznania,
3) p o g l ą d , że historyk (jako p o d m i o t poznający) może się
z d o b y ć z a r ó w n o na bezstronność w p o t o c z n y m sensie t e g o
s ł o w a , jak i w sensie s z c z e g ó l n y m , tj. odrzucić wszelkie społeczne
u w a r u n k o w a n i a s w o j e g o p o g l ą d u na dzieje.
7
W tej charakterystyce m o ż n a dostrzec w i e l e w s p ó l n e g o z, kryty
k o w a n y m przez Gadamera, p o z y t y w i s t y c z n y m m o d e l e m przyro
d o z n a w s t w a . Historyczny postulat dotarcia d o t e g o , j a k b y ł o
n a p r a w d ę , ł u d z ą c o p r z y p o m i n a p r z y r o d o z n a w c z ą nadzieję
poznania „ r z e c z y w i s t o ś c i o b i e k t y w n e j " , a zatem świata, który
czeka, by się u j a w n i ć , g d y badanie d o b i e g n i e końca. Obie
dziedziny (tj. historia i p r z y r o d o z n a w s t w o ) z reguły nie problematyzują poznania s w e g o p r z e d m i o t u . Jest o n biernym,
n i e r u c h o m y m f a k t e m . J e g o skrytość zmniejsza się w miarę
ulepszania narzędzi, w które w y p o s a ż a m y inteligentny, ekspan
s y w n y p o d m i o t . Doskonalenie m e t o d obserwacji ( w przyrodoz
n a w s t w i e , czemu w przypadku historyka o d p o w i a d a doskonale
nie t z w . aparatu k r y t y c z n e g o ) a u t o m a t y c z n i e przybliża d o przed
m i o t u , który z d y s c y p l i n o w a n y już czeka na horyzoncie. Poznanie
jest w i ę c f a k t e m z porządku natury: w i e d z a o przedmiocie
p o c h o d z i z j e g o o d b i c i a w ś w i a d o m o ś c i , t y l k o przejściowa
n i e d o s k o n a ł o ś ć percepcji (aparaty!) oddziela nas o d o b i e k t y w n e j
w s z e c h w i e d z y . G d y b y j e d n a k oczyścić ś w i a d o m o ś ć ze wszyst
kich uprzedzeń i przesądów, cóż za t r u d n o ś ć byłaby w o d z w i e r
ciedleniu? Okazało się, że jest w t y m j e d n a k trudność. Poznanie
przez m e c h a n i c z n e o d b i c i e nie sięgało p o prostu p e w n y c h
w a r s t w ś w i a t a , i t o w c a l e nie t y c h najbardziej m r o c z n y c h .
Pierwsze s y m p t o m y klęski M e t o d y dostrzeżono bardzo wcześnie,
jednakże w n i o s k i zostały starannie w y s e l e k c j o n o w a n e . Postulaty
H i p o l i t a Taine'a straciły p o p u l a r n o ś ć , g d y t y l k o okazało się, że
w y k l u c z e n i e zdań w a r t o ś c i u j ą c y c h p r o w a d z i d o likwidacji pola
b a d a ń . A l e historyzm z a b a r w i o n y a m b i c j a m i science nadal trzy
mał się m o c n o , m i m o d w ó c h w o j e n , surrealizmu, Heideggera
i w i e l u i n n y c h . D o p i e r o H a n s - G e o r g Gadamer o d w a ż y ł się
nazwać te ambicje — m a n o w c a m i , a ściślej: a p o r i a m i h i s
t o r y z m u . D o p i e r o Gadamer wskazał, że p o s t u l o w a n a przez
scjentyzm dezynfekcja ś w i a d o m o ś c i faktycznie oznacza jej w y j a
ł o w i e n i e i kres : „ Ś w i a d o m o ś ć historyczna niszczy samą siebie,
jeżeli c h c ą c zrozumieć, odrzuca t o , c o j e d y n i e u m o ż l i w i a zro
z u m i e n i e " . P r a w d z i w y przedmiot historyczny nie jest de facto
ż a d n y m p r z e d m i o t e m , lecz j e d n o ś c i ą t e g o , c o m i m o iż w przed
m i o c i e obce, jest w ł a s n e . „ H i s t o r y c z n y o b i e k t y w i z m p o d o b n y
jest d o statystyki, która w ł a ś n i e d l a t e g o jest ś w i e t n y m narzędziem
8
9
10
11
7
�p r o p a g a n d y , że przemawia językiem f a k t ó w , stwarzając fałszywe
wrażenie o b i e k t y w n o ś c i , które zależy w istocie o d zasadności
pytań w p u n k c i e w y j ś c i a . "
Z w a ż y w s z y , że cała w i e d z a z w a n a n a u k o w ą z b u d o w a n a jest na
d o g m a c i e f a k t u , przedsięwzięcie H e i d e g g e r o w s k o - G a d a m e r o w skie można uznać za najbardziej t w ó r c z ą destrukcję, z jaką
w y s t ą p i ł a w s p ó ł c z e s n a filozofia. J u ż M a x Scheler d o w o d z i ł , że
tzw. czyste spostrzeżenie jest „raczej k o ń c o w y m w y n i k i e m potęż
nego aktu otrzeźwienia, ostatecznej redukcji nadmiaru fantazji,
która kieruje naszym w i d z e n i e m " . P o d o b n i e f u n d a m e n t a l n e j
krytyce p o d d a n o pojęcie czystej w y p o w i e d z i . Ostatecznie kate
goria faktu została w ó w c z a s z d e m a s k o w a n a j a k o o n t o l o g i c z n y
przesąd, zaś s u b i e k t y w n ą ś w i a d o m o ś ć , „ k t ó r a t w i e r d z i , że coś
jest napisane czarno na b i a ł y m " , o k r e ś l o n o j a k o „ n a i w n ą " .
Gadamer pisał: „ Ś w i a d o m o ś ć historyczna musi u p r z y t o m n i ć
sobie , że w d o m n i e m a n y m n a k i e r o w a n i u na przedmiot lub
tradycję, [...] kiedy z p e w n e g o dystansu historycznego, charak
terystycznego dla całości naszej sytuacji historycznej, usiłujemy
zrozumieć p e w n e zjawisko historyczne, zawsze p o d l e g a m y
w p ł y w o m tej oddziałującej historii. Określa o n a z g ó r y przedmiot
i aspekt badania i natychmiast z a p o m i n a m y całę p r a w d ę o w e g o
zjawiska, jeżeli bierzemy t o , c o się n a m bezpośrednio j a w i , za całą
prawdę."
1 2
1 3
1 4
1 5
*
Wiele z t e g o , o czym m ó w i l i ś m y p o w y ż e j , C o r b i n wyraża
następująco „ d l a c z e g o usiłując w y j a ś n i ć Eranosa przez o k o l i c z
ności, prądy i w p ł y w y d a n e g o okresu h i p o t e t y c z n y przyszły
historyk zagubiły j e g o istotę i znaczenie, j e g o ' z a l ą ż k o w y s e n s ?
C h o ć b y dlatego, że pierwszym i o s t a t n i m w y j a ś n i e n i e m r ó ż n y c h
g n o s t y c k i c h rodzin, które o m a w i a niniejsza książka, są ci sami
gnostycy. [...] Pierwszym i o s t a t n i m f a k t e m , zdarzeniem począt
k o w y m i k o ń c o w y m , są w ł a ś n i e te o s o b y , bez k t ó r y c h n i g d y nie
zdarzyłoby się nic, c o n a z y w a m y zdarzeniami. D l a t e g o też z m u
szeni jesteśmy o d w r ó c i ć p e r s p e k t y w ę p o t o c z n e j o p t y k i , zastępu
jąc pseudodialektykę f a k t ó w , wszędzie i przez w s z y s t k i c h dziś
u w a ż a n y c h za ź r ó d ł o o b i e k t y w n o ś c i , h e r m e n e u t y k ą ludzkiej
osoby. T y l k o dzięki uznaniu t y c h f a k t ó w za konieczne ( n i e u n i k
n i o n e ) może b y ł o przypisać im p e w n ą a u t o n o m i c z n ą p r z y c z y n o w o ś ć , która je w y j a ś n i a . A l e w y j a ś n i e n i e nie musi oznaczać
rozumienia. ' R o z u m i e ć ' t o raczej 'zakładać' ('mieścić w sobie',
'oznaczać')."
16
Z d a n i e m Corbina nie ma wyjaśnienia p o d s t a w o w e g o f a k t u ,
k t ó r y m jest t o , c o j e d n o s t k o w e i i n d y w i d u a l n e , w y j a ś n i e n i a , które
można by w y p r o w a d z i ć z i n n y c h f a k t ó w : Individuum
est ineffabile. Nie fakty t ł u m a c z ą osobę, ale o s o b a — fakty. W tej zmianie
kierunku przekładu o d b i j a się cały s c e p t y c y z m w o b e c instancji
orzekającej, której u p a t r y w a n o w pojęciu f a k t u . A b y głos osoby,
p o której s p o d z i e w a m y się tłumaczenia o w y c h f a k t ó w , zabrzmiał
d o n o ś n i e , trzeba zapytać, c o o s o b a ta oznacza, c o sobą implikuje,
c o nie zaszłoby, g d y b y nie zaczęła być. M u s i m y zatem zrozumieć
osobę. C o r b i n o w s k i e rozumienie zakłada t u p e w i e n rodzaj f e n o
menologicznej ź r ó d ł o w o ś c i , której się teraz przyjrzymy.
Opiera się o n a na założeniu, że nasza w i e d z a przerasta naszą
samowiedzę, że j e d y n y o w o c n y s p o s ó b poznania t o pytanie
o znaczenie rzeczy, o „ s p o s ó b , w jaki o b e c n o ś ć rzeczy deter
minuje p e w n ą konstelację zjawisk, które b y ł y b y całkiem inne,
g d y b y nie b y ł o tej p i e r w o t n e j o b e c n o ś c i . " „ S a m o ś w i a d o m o ś ć
jako o b c y " — w t y m zdaniu streszcza się cały p r o g r a m b a d a ń .
Poznanie d o t y c z y w y ł ą c z n i e p r z e d m i o t ó w i n t e n c j o n a l n y c h , d o
których nie stosują się p o w s z e c h n e zasady analityki u p r z e d m i o t o w i a j ą c e j . Przedmioty te nie są f e n o m e n a m i n a t u r a l n y m i , ale
konstruktami k u l t u r o w y m i . Interpretacja jest w p i s a n a w ich
o n t o l o g i ę , w ł a ś n i e d l a t e g o m ó w i się o o n t o l o g i i sensu. D l a t e g o
też jest zasadniczym n i e p o r o z u m i e n i e m zarzucanie b a d a n i u ,
które ma d o p i e r o ustalić s w ó j przedmiot, nieprecyzyjności w s t ę p
n y c h określeń tegoż p r z e d m i o t u . Dając się zaskoczyć rzeczywis
tości nic nie tracimy, przeciwnie zyskujemy szansę, by „ o p a d ł a
nas cała o s o b l i w o ś ć b y t u " . M y ś l e n i e n i e u p r z e d m i o t o w i a j ą c e
ryzykuje każdą interpretację, byleby t y l k o i n i c j o w a ł a sens. Interp
17
8
retacja, a raczej sam akt zrozumienia jest j a k b y w e k s l e m , k t ó r e g o
pokrycie s p r a w d z a m y w c h w i l ę później, badając, c o w ł a ś c i w i e
zrozumieliśmy. W c i ą g n i ę c i w r o z u m i e n i e " w c i ą ż s p ó ź n i a m y się
na nadejście p r a w d y " ( G a d a m e r ) i d o p i e r o d z i w i ą c się r o z u m i a
n e m u m a m y szansę na przelotny z nią k o n t a k t .
D l a t e g o zamiast szukać z e w n ę t r z n y c h w y j a ś n i e ń zjawisk reli
g i j n y c h ( w y j a ś n i e n i e o s o b y przez f a k t y ) C o r b i n p r o p o n u j e u r u
c h o m i ć w n i c h m e c h a n i z m s a m o w y j a ś n i a n i a ( w y j a ś n i a n i a fak
t ó w przez o s o b y ) , pytając: „ J a k i e m u a k t o w i p r z y t o m n o ś c i o d
p o w i a d a bycie u c z n i e m C h i d r a ? " , a l b o „ i l e k r o ć m ó w i m y o w y
jściu z gdzie, z kategorii ubi, c o przez t o c h c e m y p o w i e d z i e ć ? "
W rzeczywistości jest t o paradoksalne u r u c h o m i e n i e p r z e d m i o t u
w p o d m i o c i e , b o sens p o j a w i a się w przestrzeni u k o n s t y t u o w a n e j
przez o b y d w a , rozwijając się dzięki r u c h o w i refleksji nad s o b ą .
Apokatastaza p o d m i o t u i p r z e d m i o t u p r z y w r a c a fakty — o s o
b o m , ludzi — zdarzeniom. Kiedy C o r b i n m ó w i , że t o o s o b y
w y j a ś n i a j ą fakty, nie oznacza t o p o w r o t u filozofii p o d m i o t u
z a n t a g o n i z o w a n e g o ze ś w i a t e m z e w n ę t r z n y m . C h o d z i m u raczej
0 sakralną kategorię o s o b y , rozumianej j a k o p o d w ó j n o ś ć złożoną
z j a , o s o b o w o ś c i e m p i r y c z n e j , z e w n ę t r z n o ś c i , egzoterycznego
sensus litteralis naszej o s o b y , i nie-ja, naszej o s o b o w o ś c i n i e e m pirycznej. A n i o ł a , t r a n s c e n d e n t a l n e g o p r o j e k t u , jej ezoterycznego
sensus spiritualis, sensu, k t ó r e g o d o p i e r o p o s z u k u j e m y . Celem
C o r b i n o w s k i e g o przedsięwzięcia jest taka interpretacja s y m b o l i ,
która p r z y w r a c a p r a w d ę nie t y l k o i m , ale i n a m s a m y m , b o t o
m y ś m y s p o w s z e d n i e l i , nie s y m b o l e . Tę g ł ę b o k ą naukę można
odczytać z mekkańskiej w i z j i I b n ' A r a b i e g o . G d y rozpaczając nad
n i e o b e c n o ś c i ą B o g a okrążał o n Czarny Kamień, ukazała m u się
kobieta ( n a z y w a sieją Sofią) i zapytała: „ K t o umarł. B ó g czy t y ? " .
A d o r a c j a s y m b o l u , który, c h r o n i o n y przed f a ł s z y w ą interpretacją,
z d e w a l u o w a ł się t y m c z a s e m w f o r m a l n y znak, jest w s w e j istocie
t y m s a m y m b a ł w o c h w a l s t w e m , k t ó r e g o za w s z e l k ą cenę c h c i a n o
uniknąć. C o r b i n pisze: „ T a k jak A n i o ł musiał u s u n ą ć k a m i e ń , tak
1 m y m u s i m y znaleźć w sobie o d w a g ę , by zajrzeć w g ł ą b g r o b u ,
aby się przekonać, że jest o n n a p r a w d ę pusty, i że Chrystusa
m u s i m y [...] szukać gdzie indziej. N a j w i ę k s z y m nieszczęściem,
jakie może się przydarzyć, jest g r ó b z a p i e c z ę t o w a n y i strzeżony
t y l k o d l a t e g o , że są w n i m z w ł o k i . "
1 6
W trzydzieści lat później myśli C o r b i n a o d ż y ł y w s ł o w a c h
V i n c e n t a D e s c o m b e s a . J u ż Gadamer p r o t e s t o w a ł p r z e c i w l i m i
tującej f u n k c j i mens auctoris, p r z e c i w o g r a n i c z a n i u interpretacji
zjawiska rzekomego „ s e n s u p i e r w o t n e g o " , d o t e g o „ c o autor
chciał p o w i e d z i e ć " , zaś w p r z y p a d k u s y m b o l u d o j e g o „ p r a w
d z i w e g o z n a c z e n i a " . D e s c o m b e s (za H e i d e g g e r e m p o „ z w r o
c i e " ) radykalizuje t o s t a n o w i s k o . T w i e r d z i , że f e n o m e n o l o g musi
być w y p o s a ż o n y w p e w n ą szczególną p o d e j r z l i w o ś ć w o b e c
narzucającego się sensu, k t ó r e g o r o z u m i e n i e jest f u n k c j ą bier
n e g o w s p ó ł u c z e s t n i c t w a w jakiejś wizji ś w i a t a . M u s i o n p o d e
jrzewać, że ó w sens „ s t a n o w i raczej przeszkodę w rozumieniu
sensu a u t e n t y c z n e g o , d o k t ó r e g o zdoła dotrzeć d o p i e r o w t e d y ,
kiedy odkryje, k i m jest o n s a m , k t ó r e m u ó w znak został prze
znaczony. Znak w p r o w a d z a w błąd t e g o , k o g o ma oświecić,
kiedy o d b i o r c a b o s k i e g o o b j a w i e n i a sam jest zabłąkany, z a g u b i o
ny, w e w n ę t r z n i e p o d z i e l o n y . " Ze s ł ó w Descombesa w y ł a n i a się
projekt n o w e j lektury starych t e k s t ó w , t y c h , o k t ó r y c h m ó w i się, iż
nie w y t r z y m a ł y p r ó b y czasu. O w ą t r u d n o ś ć z w a l c z a m y fortelem:
w y c h o d z ą c o d t e k s t u , który m ó w i n a m o t y m , j a c y dziś jesteśmy,
my, którzy t e g o tekstu nie r o z u m i e m y , p o w i n n i ś m y dojść do
siebie „ t a k i c h , d o k t ó r y c h p r z e m a w i a o n p e ł n y m g ł o s e m " . I dalej:
„ M a m y pełne p r a w o o d r z u c i ć wszelkie s p o s o b y rozumienia
tekstu, które nie w y d o b y w a j ą z n i e g o sensu w a ż n e g o dla nas,
pokazując j e d y n i e sens, jaki m ó g ł o n mieć dla naszych p r z o d k ó w ,
p i e r w s z y c h s ł u c h a c z y . " W ujęciu C o r b i n a na t y m polega p r a w o
m o c n a „ p o d m i o t o w a rekonstrukcja k u l t u r y " . H e m e n e u t y k a taka
z e ś r o d k o w a n a jest w o k ó ł p o j e d y n c z e j , i n d y w i d u a l n e j ludzkiej
egzystencji. M i e r z o n a a u t e n t y c z n o ś c i ą jej życia, jej w o l n o ś c i ą
— w y m i e r z o n a zaś w terror Się (das Mań), przejawiający się
w sile o p i n i i panującej w d a n y m czasie, p o w o ł u j ą c e j d o życia
różne o b i e k t y w i z m y , k t ó r y c h m o c w y c z e r p u j e się wraz z upad
k i e m i d e o l o g i i . O b i e k t y w i z m y n o w e j i d e o l o g i i będą równie
e l o k w e n t n e i rozstrzygające jak d a w n e , skuteczne w l i k w i d o w a 19
20
21
�niu w ą t p l i w o ś c i , m a s k o w a n i u , bezradności, niewiedzy. Racje
tych wszystkich p s e u d o i n s t a n c j i C o r b i n o d t r ą c a , c h c ą c fakty
tłumaczyć przez osoby.
Ten moment w y d a j e się na tyle w a ż n y w dziejach h e r m e n e u t y
ki, że usprawiedliwia a n a c h r o n i z m , k t ó r e g o się z a p e w n e d o p u ś
cimy zestawiając C o r b i n a z K.R. P o p p e r e m i J e a n - F r a n c o i s
Lyotardem. W s p ó ł c z e s n y p o s t m o d e r n i z m , r e p r e z e n t o w a n y przez
ostatniego z w y m i e n i o n y c h , u f u n d o w a n y jest na założeniu n i e o czywistości, w i e l o z n a c z n o ś c i , n i e u f n o ś c i d o w s z e l k i c h przeja
w ó w społecznej przemocy, w postaci „ i n s t y t u c j i " , „ r e g u ł i n o r m " ,
„języka p o t o c z n e g o " , „ z w y c z a j o w e g o r o z u m i e n i a " , „ c o d z i e n
nego użycia" itd. Nic d z i w n e g o zatem, że z w r a c a się p r z e c i w k o
popperowskiemu r a c j o n a l i z m o w i ( k r y t y c z n e m u w bardzo w ą s
kim sensie pojęcia k r y t y c z n o ś c i " ) , który z w i e l k i m o p t y m i z m e m
odnosi się d o poznania nie t y l k o w ł a s n e j kultury, ale też tradycji
obcych, o d l e g ł y c h w czasie i przestrzeni. Ten o p t y m i z m nie
znalazł jednak p o t w i e r d z e n i a w p r a k t y c z n y m p o z n a n i u o b c o ś c i .
Przeciwnie, zamiast przyrostu o w e j w i e d z y m o ż n a b y ł o obser
w o w a ć jej u b y w a n i e . W k r ó t c e d o s z ł o d o rebelii k w e s t i o n u j ą c e j
podstawę b e z p r o b l e m a t y c z n e g o p o p p e r o w s k i e g o podejścia. J ó
zef Życiński ujął t o następująco: „ w s p ó ł c z e ś n i e w filozofii nauki
akcentowana jest coraz bardziej teza, iż b o g a c t w a i s t o t n y c h
doświadczeń, składających się na ludzką egzystencję nie m o ż n a
wyrazić w sposób a d e k w a t n y przy p o m o c y racjonalnego d y s k u r
su podlegającego j e d n e m u z e s p o ł o w i reguł m e t o d o l o g i c z
nych."
22
G ł ó w n y m celem ataku „ r e b e l i a n t ó w " stała się j e d n o z n a c z n o ś ć ,
ta sama, która w h i s t o r y c z n y m stroju L u t r o w s k i e j
Schriftprinzip
ogłosiła z w y c i ę s t w o zasady interpretacji gramatycznej nad ale
g o r y c z n ą ^ sama, która P o p p e r o w i kazała uznać za z w y c z a j n y
mit „ n i e m o ż n o ś ć zrozumienia, dzielącą różne tradycje, k u l t u r y
i okresy h i s t o r y c z n e " . O w o n a i w n e przywiązanie d o j e d n o
znaczności Gadamer d e m a s k o w a ł j a k o w c i ą ż o d n a w i a j ą c e się
dziedzictwo myśli n o m i n a l i s t y c z n e j : t y l k o sztucznie u s t a n o w i o n e
znaki m o g ą być w p r o w a d z o n e i p o r z ą d k o w a n e w s p o s ó b w y
kluczający d w u z n a c z n o ś ć . Dla n e o p o z y t y w i s t ó w , ich s y m p a t y
k ó w i k o n t y n u a t o r ó w s ł o w o b y ł o c a ł k o w i c i e n e u t r a l n y m , prze
zroczystym ś r o d o w i s k i e m życia i n f o r m a c j i . Praca nad s ł o w e m
służyła w y ł ą c z n i e eliminacji s z u m ó w . I w ł a ś n i e o w e szumy
zainteresowały h e r m e n e u t ó w ! S ł o w u w y j a ł o w i o n e m u , w y n i s z
czonemu d o s ł o w n o ś c i ą , p r z e c i w s t a w i l i o n i język n a s y c o n y , w i e
loznaczny, język b u d z ą c y w s ł o w a c h ich ż y w y e w o k u j ą c y sens,
język dla którego ideałem była m o w a greckiej f i l o z o f i i , gdzie
s ł o w o i pojęcie z n a j d o w a ł o się w stanie bezpośredniej k o m u n i k a
c j i . Należało w r ó c i ć d o p r o b l e m u metafory. Czy n a d w y ż k a
znaczenia jest z w y k ł y m s z u m e m , r e d u n d a n c j ą , c z y n n i k i e m ze
w n ę t r z n y m , „ z a l e d w i e " e m o t y w n y m , czy może s k ł a d n i k i e m s e n
su, istotnym c z y n n i k i e m p o z n a w c z y m ? M e t a f o r a przestała być
ozdobą dyskursu, p o d n i e s i o n o ją d o rangi m e t o d y . „ Z u c h w a l s t
w o s e m a n t y c z n e " , „ z a m i e r z o n y błąd k a t e g o r i a l n y " u j a w n i a j ą c y
p o k r e w i e ń s t w o t a m , gdzie p o t o c z n e r o z u m i e n i e nie dostrzega
żadnego z w i ą z k u , przenosi wszak na n o w y plan myśli. Zaczęto
dostrzegać bliskość języka n a u k o w e g o i p o e t y c k i e g o , osiągają
cych rzeczywistość „ n a drodze okrężnej, przez z a n e g o w a n i e
potocznego s p o s o b u w i d z e n i a ś w i a t a i języka, który t e n ś w i a t
o p i s u j e . " „ M e t a f o r a potrzebuje napięcia w w y r a ż e n i u j ę z y k o
w y m , by utrzymać pełne napięcia pojęcie r z e c z y w i s t o ś c i " — pisał
Ricoeur w rozważaniach nad t e r a p e u t y c z n ą f u n k c j ą n o w e j e p i
s t e m o l o g i i . Lyotard p o s u n ą ł tę afirmację w i e l o z n a c z n o ś c i jesz
cze dalej: „ n a w e t w obrębie o g r a n i c z o n e j w s p ó l n o t y j ę z y k o w e j
i kulturowej w y p o w i e d z e n i e d o w o l n e g o zdania może już stać się
okazją d o s p o r u , t o znaczy nierozstrzygalnej różnicy s t a n o w i s k ,
które p r z e d y s k u t o w a ć i u r e g u l o w a ć da się t y l k o p o d w a r u n k i e m
uprzedniego w y m y ś l e n i a jakiegoś w s p ó l n e g o , nie istniejącego
dotychczas języka. M ó w i ć należy już nie tyle o n i e w s p ó ł m i e r n o ści zdań (czy ściślej rzecz biorąc zdarzeń j ę z y k o w y c h — /es
occurences)
w obrębie t e g o s a m e g o j ę z y k a . " Czy o g ł o s z o n y
przez p o s t m o d e r n i z m u p a d e k m e t a o p i s ó w każe z a p o m n i e ć o p o znawniu o b c y c h kultur, p o c h y l a j ą c nas w y ł ą c z n i e nad tradycją
własną? Na t o pytanie o d p o w i e d z i e ć m o ż n a i n n y m : czy o b c a jest
naprawdę t y l k o o b c a kultura? W b r e w t e m u , c o przypisują m u
2 3
24
25
26
27
28
29
rozczarowani krytycy, przesłanie p o s t m o d e r n i z m u w c a l e nie musi
być c y n i c z n e . N i e s p o d z i e w a n i e k o n t y n u u j ą c przedsięwzięcie
p i o n i e r ó w hermeneutyki z r ó w n u j e o n w p r a w a c h i o b o w i ą z k a c h
poznanie o b c o ś c i w ł a s n e j i cudzej. Z p e w n o ś c i ą oznacza t o impas
dla w i e l u f i l o z o f i c z n y c h o p c j i . Są j e d n a k i takie, które potraktują
ó w w n i o s e k j a k o s p ó ź n i o n y akt s p r a w i e d l i w o ś c i , niewiele jednak
zmieniający. Tak p o w r a c a m y d o hermeneutyki Corbina, która
u z b r o i w s z y się w s c e p t y c y z m w o b e c s w e g o rozumienia s w o j s k o ści ( o b c o ś ć t e g o c o w ł a s n e ) , w dalekich orientalnych o b c o ś c i a c h
m o g ł a się czuć jak w d o m u ( s w o j s k o ś ć t e g o , c o o b c e ) .
30
Corbinowska hermeneutyka indywidualności przeciwstawia
jąc się historycznej dialektyce zwalcza alienację osoby. Poza
j e d n o s t k ą , poza tą j e d y n ą realnością, są już t y l k o s p o s o b y bycia,
będące z a l e d w i e a t r y b u t a m i o w e j rzeczywistości f u n d a m e n t a l
nej. „Zdarzenia są a t r y b u t a m i działających p o d m i o t ó w . " Tak jak
c z a s o w n i k i są t w o r z o n e przez w y k o n a w c ó w czynności, tak
i zdarzenia nabierają egzystencji dzięki rzeczywistości, która je
sobie uprzytamnia. D o p i e r o działające i n d y w i d u a l n e p o d m i o t y
o d m i e n i a j ą c je w e „ w ł a s n y m czasie", który jest zawsze czasem
teraźniejszym, p r z y p o r z ą d k o w u j ą o w y m zdarzeniom określony
czas, g r a m a t y c z n y i historyczny. O d e r w a n e o d rzeczywistego
p o d m i o t u , który je sobie u ś w i a d a m i a , fakty i zdarzenia stają się
czymś j a k b y nierealnym. „Przypisać całą realność f a k t o m , m ó w i ć
3 1
0 p r a w a c h , lekcjach, m ó w i ć o materialności f a k t ó w , [...] dać się
złapać w potrzask nierzyczywistości, którą sami z b u d o w a l i ś m y ,
a która z kolei obciąża nas w postaci historii jako jedynej
n a u k o w e j ' o b i e k t y w n o ś c i ' " — o t o o d w r ó c e n i e , które w y o b
cowało podmiot, pozbawiając go odpowiedzialności i woli,
umiejętności uczenia się z d o ś w i a d c z e ń . W jednostce, która
dryfuje w ciemnej bezczasowej przestrzeni, przeszłość i przy
szłość nie s p o t y k a j ą się już, ale o d e r w a n e o d rzeczywistego
p o d m i o t u mijają się o b o j ę t n i e i przemijają.
C o r b i n p r o p o n u j e zmianę p e r s p e k t y w y : „przyszłość i prze
szłość same są a t r y b u t a m i w y r a ż o n y m i przez c z a s o w n i k i . Z a
kładają o n e p o d m i o t , który je o d m i e n i a , p o d m i o t dla którego
1 przez który j e d y n y istniejący czas (...) t o czas teraźniejszy,
teraźniejszy w każdej sytuacji. Tak w i ę c w y m i a r y przeszłości są
w każdej sytuacji mierzone i u w a r u n k o w a n e zdolnościami p o d
m i o t u , który je postrzega, j e g o c h w i l ą . M a j ą w y m i a r tej osoby,
p o n i e w a ż zależą o d niej, o d zasięgu jej inteligencji, szerokości
serca, o b e j m u j ą całe jej życie, totius vitae cursum, zawierając
wszystkie jej ś w i a t y , rozciągając się d o najdalszych kresów jej
o b e c n o ś c i . " T y l k o takie „ m i e r z e n i e " może się p r z e c i w s t a w i ć
j a ł o w e j dialektyce rzeczy b e z p o w r o t n i e m i n i o n y c h . P r a w d z i w e g o
przekroczenia przeszłości, p o k o n a n i a czasy d o k o n u j e się dzięki
przeniesieniu jej w teraźniejszość w postaci z n a k u . „Przeszłość
i przyszłość stają się [...] znakami, p o n i e w a ż znak postrzegany jest
d o k ł a d n i e w teraźniejszości. Przeszłość musi zostać przeniesiona
d o teraźniejszości, aby m o g ł a się o b j a w i ć j a k o 'dająca z n a k ' . "
32
33
Wszystkie te myśli w p r o w a d z a j ą nas w atmosferę spotkań
Eranosa. Jeśli Eranos nie w y c z e r p u j e się w w y j a ś n i a n i u g o przez
j e g o czas, przy p o m o c y i n n y c h z n a k ó w , t o d l a t e g o , że sam o n jest
znakiem, i t y l k o w ó w c z a s m a m y szansę g o zrozumieć, g d y
t r a k t u j e m y g o j a k o znak: „ j a k o p o d s t a w o w ą o b e c n o ś ć , która
ciągle i w c i ą ż o d n o w a u o b e c n i a , przywraca teraźniejszość."
Cała praca Eranosa p o l e g a na łączeniu przeszłości i przyszłości
g ł ę b o k ą f o r m u ł ą teraźniejszości w y p e ł n i o n e j o s o b i s t y m znacze
niem. W t y m s a m y m sensie Eranos jest s w o i m w ł a s n y m czasem,
ale w sensie nieco i n n y m jest też nie na czasie. Teoria, na której
p o d s t a w i e m o ż n a m u uczynić t e n ostatni zarzut, wyjaśnia byt
przez u s y t u o w a n i e g o w a b s t r a k c y j n y m czasie, który jest czasem
w s z y s t k i c h , a zatem czasem niczyim. P r z y c z y n o w o ś ć , k o n s t r u o
w a n a w oparciu o f a k t y o d e r w a n e o d o s ó b , nie może, zdaniem
Corbina, d o p r o w a d z i ć d o historiozofii, d o filozofii historii, co
najwyżej d o m i z o - s o f i i . W historii w y p a c z o n e j p o z y t y w i s t y c z n ą
o b i e k t y w i z a c j ą rzeczywisty czas redukuje się d o czasu abstrak
c y j n e g o , i l o ś c i o w e g o , o o b i e k t y w n o ś c i z w y k ł e g o ziemskiego
kalendarza ś w i e c k i e g o , „ z k t ó r e g o zniknęły znaki m o g ą c e każdej
34
9
�teraźniejszej c h w i l i nadać sakralną j a k o ś ć " . Z d a n i e m C o r b i n a
abdykacja p o d m i o t u , w y g n a n e g o w o b c o ś ć historii niczyjej,
przebiegała w d w ó c h fazach. Pierwszym k r o k i e m była rezygnacja
z s e m i o t y c z n e g o statusu historycznych f a k t ó w (zdarzenie j a k o
znak) i przeniesienie ich na plan d a n y c h . Fatalnym w s p ó ł u d z i a
łem w tej laicyzacji historii obciążona była w s p ó ł c z e s n a t e o l o g i a ,
która następnie stała się jej ofiarą. Drugi krok d o t y c z y ł interp
retacji sensu zdarzeń: „ a b y g o u j a w n i ć nie potrzeba już B o g a
zrodzonego w ciele. Podręcznik filozofii głosi, że nie jest O n m u
znany, i odrzuca g o , j a k o że filozofia stała się po t y m w s z y s t k i m
już t y l k o ś w i e c k ą t e o l o g i ą społecznej i n k a r n a c j i . " I w a n Karamaz o w w i d z ą c y sam siebie w szkle o k u l a r ó w — o t o s y m b o l
bezradności, jaką w n o s i w w i a n i e a g n o s t y c z n a s a m o w i e d z a ,
karykatura naszego w ł a s n e g o O b r a z u .
35
36
Sprzeciw w o b e c tej parodii w i e d z y nie nadejdzie, zdaniem
Corbina, ze strony, w której p r z e b y w a j ą ludzie uznani dziś za
ś w i a t ł y c h , b o ci, k o n t y n u u j ą c p e w n ą „ l o k a l n ą t r a d y c j ę " ( p a r a d o kasalnie z w a n ą " o ś w i e c e n i o w ą " ) , „ o ś w i e c a j ą r o z u m z a p o m i n a
jąc o w e w n ę t r z n y c h źródłach j e g o ś w i a t ł a " . „ G ł o ś n e nie p o
c h o d z i t u z i n n y c h i m p e r a t y w ó w . S w ą energię czerpie o n o
z błysku światła, k t ó r e g o p i o n łączy niebo z ziemią , nie zaś
z jakiejś poziomej linii siły, w y c z e r p u j ą c e j się n i e s k o ń c z o n o ś c i ,
z której nie p o w s t a j e żadne znaczenie. [...] Ale nasi f i l o z o f o w i e są
zbyt p o w a ż n i , aby w z i ą ć serio takie d z i w a c t w o , które u c h o d z i c o
najwyżej g n o s t y k o m i l u d z i o m W s c h o d u . " W ten s p o s ó b C o r b i n
p o w r a c a d o istoty swej h e r m e n e u t y k i : rozumienie może się
rozgrywać t y l k o w obrębie k o s m o l o g i i i a n t r o p o l o g i i triadycznej,
gdzie p o m i ę d z y r o z u m i e j ą c y m i t y m , c o rozumie, zaistnieje ż y w e
p o ś r e d n i c t w o , sympatia. Tę sferę pośrednią i zarazem p o ś r e d
niczącą zamieszkuje i jednocześnie s y m b o l i z u j e A n i o ł . J e g o
3 7
bezcielesność odsyła d o niesubstancjalności znaczenia, które
żyje d o p ó t y , d o p ó k i jest niestałe, w i e l o z n a c z n e , nie w y c z e r p u j e
się, a w z b o g a c a dzięki p o j e d y n c z y m aktualizacjom. Nie będąc
nigdzie, o w a sfera pośrednia jest s a m y m gdzieś
wszystkich
rzeczy.
M ó w i ą c o „ r y z y k u a n a l o g i i " w y r a ż a m y o b a w ę przed tą w ł a ś n i e
pośrednią przestrzenią, którą u w a ż a m y za nicość, a którą z w y k l i ś
m y z a b u d o w y w a ć bezpiecznymi s y l o g i z m a m i . Ś w i a t A n i o ł ó w
w w y m i a r z e k o s m o l o g i c z n y m , zaś a a n t r o p o l o g i c z n y m — dusza,
obie te pośrednie sfery służyły o ż y w i e n i u , aktualizacji o w e j
przestrzeni. G d y C o r b i n m ó w i o błysku ś w i a t ł a łączącym ziemię
i niebo, ma na myśli p o ś r e d n i c t w o o b y w a j ą c e się bez „ f i z y c z n e g o
kontaktu", „ w s p ó l n o t y historycznej", „materialnych związków",
„ o b i e k t y w n y c h ś w i a d e c t w " i „ p r z y c z y n o w e j d e t e r m i n a c j i " . Sferę
pośrednią trzeba mieć w sobie, trzeba być w ł a s n y m A n i o ł e m .
Dziedziczenie sensu następuje b o w i e m t y l k o w linii w e r t y k a l n e j :
nie m o ż n a g o przekazać, trzeba g o w sobie w z b u d z i ć , za
k t u a l i z o w a ć . Ż y j e m y w ś w i e c i e , który zmarniał tak, że n a w e t nie
w i e , iż brak A n i o ł a jest w ł a ś n i e brakiem. Europejczycy, szermierze
p o s t ę p u m i e r z o n e g o o w ą n i e o b e c n o ś c i ą , są w i e l k i m i d ł u ż n i k a m i
w y l u d n i o n y c h ś w i a t ó w , z a r ó w n o t y c h z i e m s k i c h , jak i t r a n s c e n
dentalnych.
38
Podpisując s w ó j artykuł trzema datami ( w e d ł u g kalendarza
chrześcijańskiego, islamskiego i staroperskiego) C o r b i n sugeruje
m o ż l i w o ś ć ekspiacji. Z e s t a w i e n i e t y c h trzech czasoprzestrzeni
d o m a g a się b o w i e m h e r m e n e u t y k i , która p o z w o l i ł a b y je ze sobą
z h a r m o n i z o w a ć . Interpretując je z g o d n i e z ich sensem, miałaby
o n a tak je połączyć, „ b y raz c z w o r a k i e , a i n n y m razem s i e d m i o rakie znaczenia pism znalazły się w h a r m o n i i . "
A b y tego
d o k o n a ć , trzeba przestać uciekać w abstrakcyjny czas a n o n i m o
w y c h z b i o r o w o ś c i , lecz o d k r y ć czas k o n k r e t n y : czas Osób.
39
PRZYPISY
Henri C o r b i n 1 9 0 3 — 1 9 7 8 . O d 1 9 5 4 w y k ł a d o w c a religio
z n a w s t w a islamskiego w Ecole des Hautes-Etudes, S o r b o n n e .
Działalność z a w o d o w ą związał z d w o m a miastami: Paryżem
i Teheranem. Pierwszy t ł u m a c z Heideggera na język francuski
(Qu'est-ce
que la métaphysique,
1 9 3 8 ) . Uczestnik s e m i n a r i ó w
f i l o z o f i c z n y c h Etienne Gilsona. W latach 1 9 3 9 - 4 5 w e Francuskim
Instytucie A r c h e o l o g i i w Istambule, badania bibliotek m e c z e t o
w y c h . 1 9 4 6 — 1 9 5 4 dyrektor w y d z i a ł u s t u d i ó w irańskich I n
stytutu F r a n c u s k o - l r a ń s k i e g o w T e h e r a n i e . Założyciel i w y d a w c a
Biblioteki
Irańskiej, serii w y d a w n i c z e j , w której u k a z y w a ł y się
teksty ź r ó d ł o w e t e g o kręgu k u l t u r o w e g o . W i e l o l e t n i uczestnik
s e m i n a r i ó w Eranosa. A u t o r m.in. Oeuvres philosophiques
et
mystiques de Sohrawardi, I s t a m b u l - P a r i s - t e h e r a n 1 9 4 6 — 1 9 5 2 ;
Les motifs zoroastriens
dans la philosophie
de
Sohrawardi,
Teheran 1 9 4 6 ; L'Imagination
créatrice dans le soufisme
d'Ibn
'Arabi, Paris 1 9 5 8 ; Terre céleste et corps de resurrection,
Paris
1 9 6 0 ; L'Homme de lumière dans le soufisme iranien, Paris 1 9 7 1 ;
En Islam iranien. Aspects spirituels
et philosophique,
4 tomy,
Paris 1 9 7 1 — 1 9 7 3 itd.
1
Man and Time. Papers from the Eranos Yearbooks, oprać.
J . Campbell, Pricenton 1 9 8 1 ( p i e r w o d r u k 1 9 5 7 ) , dalej M A N .
Pisał o t y m Gadamer w Prawdzie i metodzie; H.G. Gadamer,
Wahrheit und Méthode. Grundzùge einer P h i l o s o p h i s c h e n Hermeneutik, T u b i n g e n 1 9 7 2 ( p i e r w o d r u k 1 9 6 0 ) s. 2 2 9
* P. Ricoeur, Egzystencja i hermeneutyka.
Rozprawy o metodzie, oprać. S. C i c h o w i c z , W a r s z a w a 1 9 8 5 , s. 1 2 1 : " s t a w i a m
sacrum na miejscu w i e d z y a b s o l u t n e j , nie jest t u o n o j e d n a k jej
s u b s t y t u t e m , j e g o znaczenie pozostaje e s c h a t o l o g i c z n e i n i g d y
nie może się przekształcić w p o z n a n i e i g n o z ę . "
M A N , s.XIII, podkreślenie J T B .
H e i d e g e r o w s k i e rozumienie (Verstehen) t o w a r u n e k w s t ę p
ny refleksji, a nie sama refleksja.
A.Schaff, Historia i prawda, W a r s z a w a 1 9 7 0 , s.102, por. też
o n i e u ś w i a d o m i o n y c h założeniach f i l o z o f i c z n y c h różnych historiozofii, s. 5 9 — 9 7
Wahrheit und Méthode, op. cit., passim.
Bronk zauważa, że filozoficzna h e r m e n e u t y k a Gadamera jest
j a k b y s p ó ź n i o n ą reakcją na Carnapa próbę l i k w i d a c j i metafizyki,
na którą Heidegger w s w o i m czasie zupełnie nie zareagował.
A. Bronk, Rozumienie,
dzieje, język. Filozoficzna
hermeneutyka
H.G. Gadamera, L u b l i n 1 9 8 8 , s. 8 3
H.G. Gadamer, Wahrheit und Méthode, o p . cit., s. 3 7 4
Tamże, s. 2 8 2
2
3
5
6
7
8
9
1 0
1 1
10
Tamże, s. 2 8 5
M . Scheler, Die Wissensforme und die Gesselschaft, za: H.G.
Gadamer, Rozum, słowo, dzieje. Szkice wybrane,
oprać. K.
M i c h a l s k i , przekład M . Ł u k a s i e w i c z W a r s z a w a 1 9 7 9 , s. 7 0
H.G. Gadamer, FilozoficznepodstawyXX
wieku, ( w : ) tegoż,
Rozum, słowo, dzieje, o p . cit., s. 7 0
H.G. Gadamer, Wahrheit und Méthode, o p . cit., s. 2 8 4
M A N , s.XIV
M A N , s.XV
Creative Imagination
in the Sufism of Ibń Arabi, przeł
z franc. Ralph M a n n h e i m , L o n d o n 1 9 7 0 , s. 97
Umykanie sensu, t ł u m . M . K o w a l s k a , „ L i t e r a t u r a na Ś w i e
c i e " , 8 — 9 , 1 9 8 8 , s. 3 2 7 — 9
Tamże.
Tamże, s. 3 3 0 — 1
J . Ż y c i ń s k i , Posłowie d o : I.G. Barbour, Mity, modele, para
dygmaty, K r a k ó w 1 9 8 3 , s. 2 5 8
P. S z o n d i , Wprowadzenie
do hermeneutyki
literackiej, prze
kład M . Ł u k a s i e w i c z , w e : Współczesna
myśl
literaturoznawcza
w Republice
Federalnej
Niemiec. Antologia,
red. H. O r ł o w s k i ,
W a r s z a w a 1 9 8 6 , s. 31
Za: J . Bouveresse, Racjonalność
i cynizm,
przekład
M . K o w a l s k a , " L i t e r a t u r a na Ś w i e c i e " , 8 — 9 , 1 9 8 8 , s. 3 6 6
H.G. Gadamer, Filozof Iczne podstawy XX wieku, ( w : ) tegoż.
Rozum, słowo, dzieje, op. cit., s. 7 5
Tamże, s. 7 7
P. Ricoeur, Metafora i symbol, przekład K. Rosner, " L i t e r a t u
ra na Ś w i e c i e " , 8 — 9 , 1 9 8 8 , s. 2 5 2
Tamże, s. 2 5 3
P o g l ą d y J.F. Lyotarda zawarte w j e g o książce Le Différend
(Paris 1 9 8 3 ) c y t u j ę w o m ó w i e n i u J . Bouveresse,
Racjonalność
i cynizm, o p . cit., s. 3 6 6
Por. u J . Bouveresse, Racjonalność
i cynizm, o p . cit.
M A N , s. X V I
M A N , s. XVI
M A N , s. X V I
M A N , s. XVII
M A N , s. X V I I I
Tamże.
Tamże.
H. Corbi n, Face de Dieu, face de l'homme. Herméneutique
et
soufisme, Paris 1 9 8 3 , s. 13
M A N , s. XIX
1 2
1 3
1 4
1 5
1 6
1 7
18
19
2 0
2 1
2 2
2 3
2 4
2 5
2 6
2 7
2 8
2 9
3 0
3 1
3 2
3 3
3 4
3 5
3 6
3 7
3 8
3 9
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/44de9dc151b402b73e8b60e03e2668f7.pdf
2068a60157a46ca2ea44d5042c4e956d
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Polska Sztuka Ludowa - Konteksty
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2624
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1997
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:2439
Title
A name given to the resource
Modlitwa żywiołów / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1997 t.51 z.3-4
Description
An account of the resource
Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1997 t.51 z.3-4, s.97-107
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
Tokarska-Bakir, Joanna
Language
A language of the resource
pol.
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Instytut Sztuki PAN
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
Modlitwa żywiołów
Tybetański drzeworyt buddyjski
Joanna Tokarska-Bakir
Wielkie rzeczy dzieją się, gdy spotykają się ludzie z górami.
Sentencja starobuddyjska
U Stanisława Vincenza, miłośnika gór i przyjaciela ludzi,
znajdujemy dziwny obraz. Pisze on o wietrze, któremu „w
Tybecie ofiarowują książki, aby sobie przewracał ich kartki
tędy i owędy. Zamruczy, przycichnie nad stroną, przewróci
kartki do końca i potem znów wstecz, polem znów od
początku do końca, to cierpliwie, to niecierpliwie, to wes
tchnie nad stronicą raz głośniej, raz ciszej. W końcu nawet
tytuł książki odwraca mu się tędy i owędy, wbrew wyraźnemu
szykowi słów. Czymże jest ta książka?"' - pyta, i dziwne to
pytanie zostawia bez odpowiedzi.
Motyw wiatru-czytelnika powraca znowu na kartach innej
jego książki, Owkyxw. ZapMziw z
7PJ8-VP44: „I Wiatr się
modli" - powiada tu Vincenz, znamiennie tytułując go z dużej
litery. I komentuje niezrozumiale: „Możliwość laski, by
wydobyć się ponad ja. Wyciągnąć rękę."^
Obraz wiatru, który się modli, wody klepiącej pacierze,
ognia rozprzestrzeniającego mantrę, ziemi przenoszącej świę
te formuły i formy nabierają sensu dopiero w rdzennym
siedlisku idei modlitwy żywiołów, w tybetańskim pejzażu.
Dopiero w kontekście buddyjskiej nauki o pustce rozjaśnia się
też Vincenzowskie napomknienie o „wydobywaniu się ponad
ja". Oba te elementy, pejzaż i filozoficzna doktryna, wydają
się tak bardzo ze sobą spowinowacone, że trudno oprzeć się
wrażeniu, iż himalajski krajobraz jest najlepszym, najbardziej
ekspresyjnym wykładem buddyjskiej nauki o pustce. Potwier
dzi to każdy, kto wędrował w rozrzedzonym powietrzu tych
gór, kto zna ich majestatyczną obecność w bezludnej prze
strzeni. Gdy schodzi się z przełęczy, zaraz za granicą
wiecznych śniegów, w przyrodzie tak dzikiej, że możliwość
spotkania tu ludzi ciągle zdaje się czystą fantazją, nagle
zjawiają się ci strażnicy skał i tumi: na strumieniu obraca się
młyn modlitewny z mantrą współczucia Om Mani Padme
Hum, na wzgórzu nawiedzanym przez demony rośnie las flag
modlitewnych, na przełęczy straż trzyma stupa\ symbol
wiecznej obecności Buddy. Tu zaczynają się kamienie maniczne" - skały, w których cierpliwa ręka wykuła mantrę lub
święty wizerunek, nie dbając o to, że oglądać go będą tylko
„zmienne oczy nieba". Bezludny krajobraz i żywioły po
grążone w modlitwie - oto najlepsza metafora buddyjskiej
лылшгу, nauki o złudzeniu ja. Żywioły wiecujące wśród mgieł,
modlące się za ludzi, bez ludzi.
Nośnikiem transcendencji w owej modlitwie żywiołów jest
przede wszystkim odbitka drzeworytnicza i drewniana, cza
sem metalowa matryca z mantrą, wizerunkiem bóstwa medy
tacyjnego, znakiem pomyślności takim jak wietrzny koń (tyb.
rWg rfa) lub jedno z czterech dobroczynnych zwierząt albo
też jeden z ośmiu buddyjskich znaków pomyślności. To
właśnie taka matryca nadaje kształt bębnowi młyna modlitew
nego, wypełnia powiewające na wietrze flagi modlitewne,
odciśnięta w glinie tworzy małe foremki z wizerunkami
bóstw, zwane cacami (tyb. ио
kształtuje mantrę na
kamieniu manicznym i wizerunek wykuty w skale. W buddyj
skiej kulturze tzw. Wielkiego Tybetu^ drzeworyt stał się
podstawową formą rozpowszechniania idei religijnych. Drze
woryt tybetański, znany w tysiącach form kanonicznych,
z powodu łatwości rozpowszechniania, niskich kosztów pro
dukcji i czytelności szablonów przez stulecia stanowił naj
ważniejszą - obok thanek (tyb.
Ы, rolowanych malowi
deł religijnych) - buddyjską WWta рдырегшм, dużo bardziej
dostępną niż świątynie, rzadko oglądane przez mieszkańców
niedostępnych himalajskich dolin. Odbitki drzeworytnicze
funkcjonowały we wszystkich możliwych do wyobrażenia
formach: jako flagi modlitewne powiewały nad miejscami
świętymi, mostami, przełęczami nawiedzanymi przez demo
ny, jako amulety zaszywane były w odzieży, noszone były
w butach i kapeluszach, niekiedy w relikwiarzach - wówczas
pełniły rolę przenośnego ołtarzyka. Zwitkami poświęconych
odbitek wypełniało się wnętrza posągów, inne dołączało się
do konsekrowanych tkanek. Zatykało się je w szczeliny
nowych domów, pod próg i w dachu. W postaci amuletu
owiniętego przędzą chroniły one nowo narodzone dziecko
i umarłego. Sięgali po nie chorzy, by się wyleczyć, i zdrowi,
by zdrowie zachować. Szczęśliwi w miłości i odrzuceni.
Bogaci, by nie stracić zasobów, i biedni, chcący je dopiero
zgromadzić. Źli czarownicy i dobre wiedźmy. Buddyści
i bonpowie.* Matryca i odbitka drzeworytnicza były zarazem
nośnikiem i strażnikiem kanonu ikonograficznego. Były też
rękojmią błogosławieństwa, zgodności z nauką Buddy, gwa
rancją dobrego życia i dobrej śmierci, apotropaionem.
Ich nietrwałość stanowiła ilustrację buddyjskiej nauki
o przemijaniu i pustce wszystkich rzeczy, która dość skute
cznie chroniła buddyzm przed idolatría. Szczątki drzewo
rytów zbierano jednak skrupulatnie i palono, podobnie jak
pali się zniszczone chrześcijańskie święte obrazki, albo też
grzebano, podobnie jak we wschodnim chrześcijaństwie
postępuje się ze zniszczonymi ikonami, niekiedy chowany
mi na cmentarzu, lub, jak u starowierów, w podziemnych
kapliczkach, czasowniac/i/ Niekiedy strzępy zużytych drze
worytów mieszano z relikwiami budyjskich świętych i umie
szczano w zakładzinie świątynnego ołtarza. Ulotność dru
ków drzeworytniczych nie przeszkadzała więc wcale w reali
stycznym traktowaniu obecności bóstw, które na nich przed
stawiono.
P7
�Kultury kręgu buddyjskiego inaczej niż europejskie pojmu
ją samą ideę „oryginału": „oryginalne" jest dla nich nie to, co
w sensie substancjalno-materialnym wiąże się z pierwotnym
dziełem, lecz to, co ściśle odwzorowuje kanon ikonograficz
ny. Buddyści nie konserwują swych świętych obrazów ani
rzeźb. Przywiązanie do formy i substancji byłoby naganne.
„Forma jest pustką" - głosi Swfra Serca. Gdy wizerunki
rozpadną się, Tybetańczycy malują i wznoszą nowe, identycz
ne. Wznoszą je na tym samym miejscu, niekiedy zamurowując w nich szczątki starych sakraliów, ale świeża farba
w niczym nie przeszkadza widzieć w nich starożytnej esencji,
sięgającej czasów Buddy. Nie w materii - wierzą - ale
w pustej kanonicznej formie, poświęconej w obrzędzie konse
kracji, trwa błogosławieństwo oświeconych.
Czy istnieje sztuka tybetańska?
Przegląd odmian tybetańskiego drzeworytu musimy wszak
że poprzedzić uważnym spojrzeniem na buddyjską sztukę
tego rejonu. Z całą pewnością powinno to być spojrzenie
antropologa kultury, a nie historyka sztuki, jako że wcale nie
wiadomo, czy wobec tak radykalnej obcości, jaką stanowi tak
zwana „sztuka tybetańska", refleksja owego historyka w ogóle
znalazłaby zastosowanie. Każdy, kto zetknął się ze sztuką
tybetańską w jej kulturowym kontekście, jest świadom, jak
łatwo tu o europocentryczne uproszczenia. Dwa z nich już
wymieniłam: problem „autentyczności", oryginalności wize
runków, ściśle wiążący się z zagadnieniem ich datowania.
Zacząć jednak wypada od kwestii dużo bardziej fundamental
nej, od tego, na ile uprawnione, a właściwie j a k b a r d z o
n i e u p r a w n i o n e jest nazywanie twórczości Tybetańczyków „sztuką" w europejskim sensie tego słowa.
Pisze Wiesław Juszczak: „religia i sztuka rosną razem
u początku".* W społeczeństwach archaicznych pojęcie „ob
razu" stanowiło synonim świętości. Nie jest tak bynajmniej
w kulturze europejskiej, która słusznie i bez posądzeń o tauto
logię oddziela „sztukę sakralną" od całej reszty dzieł po
wstających w jej obrębie. Obraz w kulturze archaicznej jest
święty nie dlatego, że przedstawia świętych, lecz dlatego, że
jest nośnikiem prawdy o świecie. Nie piękna, lecz właśnie
prawdy. To wielka różnica w stosunku do sztuki europejskiej,
która dawno wyrzekła się wszelkich roszczeń do prawdy",
i dziś uznaje ją co najwyżej za przeżytek odrzucony wraz ze
sklerotycznymi postulatami przedstawieniowości, mi'meí»,
realizmu. Miejsce prawdy zajęło w niej piękno, które wkrótce
także popadło w niełaskę, pozostawiając po sobie miejsce
puste, „trwale opuszczone". Mimo przelotnych mód i reminis
cencji, współczesna sztuka i sztuka społeczeństw archaicz
nych nie mają dziś ze sobą nic wspólnego.
Tymczasem w kulturach archaicznych, w świecie ontologii archaicznejobcujemy z tym, co bywa nazywane
„pełną wartością ontologiczną obrazu". Wszelka archaiczna
religia utożsamia ów obraz z tym, co na nim przedstawione,
z wizualnym lub dźwiękowym desygnatem wizerunku.
TWrzeme obrazów zawsze było aktem zuchwałym, ociera
jącym się o świętokradztwo jfwarzanKZ." Ze względu
na swą kreacyjną moc wszelki wizerunek zobowiązuje.
„Tybetańscy artyści wierzą, że gdyby archetypowe bóstwo
[tyb.у; gam - osobiste bóstwo medytacyjne praktykującego
buddysty] zostało namalowane nieprawidłowo, mogłoby to
zaszczepić w nieświadomości patrzącego spaczony obraz
i zaszkodzić mu w przyszłym odrodzeniu."^ Z chwilą
pojawienia się kanonu ikonograficznego przypadkowość
wizerunku zostaje szczęśliwie wykluczona, a sposób przed
stawiania w pełni skonwencjonalizowany. Od tej chwili
obraz nie tyle naśladuje rzeczywistość, co ewokuje esencję
przedstawianego archetypu. To sugeruje religijny sposób
myślenia o sztuce.
Sztuka tybetańska nie istnieje jako autonomiczna sfera
przeżycia estetycznego. Całkowicie i bez reszty podporząd
kowana jest buddyjskiej doktrynie religijnej, pełniąc rolę иро/а,
zręcznych środków, które wskazują drogę do oświecenia.
Anonimowość sztuki
Giuseppe Tucci pisze: „Ikonometria [tybetańska] nie ma
nic wspólnego z kanonami klasycznej starożytności, nie
używa się jej po to, by reprodukować pewien ideał piękna.
W tym całkowicie magicznym, transcendentalnym malarst
wie człowiek (...) nie liczy się wcale. Ikonometria ma wartość
liturgiczną. Jest jak mapa świętej strefy, w której kapłan ma
dokonać rytuału." ^ Jeśli wolno uściślić to wyrwane z kontek
stu zdanie: w tybetańskim świecie człowiek nie jest wcale, tak
jak do tego przywykliśmy w porenesansowej Europie, „miarą
wszechrzeczy". Wszystkie rzeczy - wśród nich człowiek, ale
jako jeden z wielu - są bowiem równe w obliczu ontologicznego absolutu.
W świecie ontologii archaicznej to rzecz święta - obraz,
posąg czy tekst - ma przewagę nad tym, komu się udostępnia.
Święte obrazy i teksty buddyjskie zachowują się tak, jakby
były żywymi istotami, „wybierają" sobie czytelników i adora
torów, rozpoznają i odrzucają tych, którymi powodują niskie
motywy, każdego zaś dopuszczają tylko do zrozumienia tego,
co zrozumieć będzie w stanie. Byt księgi i obrazu dominuje tu,
jak widać, nad bytem czytelnika.
W Tybecie słynne są historie tybetańskich tzw. term (tyb.
gfer ma), ksiąg świętych ukrywanych przez wielkich mist
rzów duchowych po to, by zagrożone fragmenty tradycji
Ы
|4 МСЖЩ!
Wietrzny koń, północno-zachodni Nepal 14 x 9,8 cm
�Tzw. wietrzny koń, podstawowy motyw drzeworytu tybetańskiego, wschodni Nepal
26,5x18,4 cm
mogły przetrwać w ukryciu do bezpieczniejszych czasów.
Księgi te, starannie zapieczętowane, czekają na swego od
krywcę. W tradycji tybetańskiej istnieją całe ich spisy, a także
proroctwa o okolicznościach ich przyszłego odkrycia. Znalaz
ców owych ksiąg nazywa się tertonami (tyb. gfer #ол).
Każdego z nich wiąże z księgą intymna więź, pozwalająca mu
odczytać jej sens w sposób oryginalny i tylko jemu właściwy.
Tertoni często przybierają imię od nazwy termy, którą
odkryli." I znów, gdyby zapytać o inny niż plytkofolklorystyczny sens tego zwyczaju, można by w nim zobaczyć ślad
postawy, którą człowiek religijny winien w sobie rozwijać
w stosunku do rzeczy świętej: czytelnik, a nawet autor,
n a l e ż y do świętego tekstu, który rozbrzmiewa w jego
wnętrzu. Mimo że spisana przez śmiertelnika, księga taka jest
wieczna, jest substancją-esencją, wobec której człowiek jest
zaledwie przypadłością, skrybą archetypu.
Podobnie ze świętym obrazem. Jego źródłem jest kanon, ale
źródłem kanonu jest wizja medytacyjna, sen lub objawienie^,
te zaś nigdy nie przychodzą do ludzi na zawołanie. Źródłem
kanonu nigdy nie bywa samowola artysty, kaprys czy idea
estetyczna. Malowanie jest stwarzaniem, nie tworzeniem.'* Akt
stwórczy nie może być zakorzeniony w tak chimerycznej
instancji jak ego, „ten skurcz wyobraźni" (T. Merton). Właśnie
uznanie dla owej teurgicznej mocy artysty całkowicie wyklucza
wszelką ideę «twórczosci» w tym sensie, w jakim pojmuje sieją
w Europie. Malarz nie jest twórcą, lecz odtwórcą przedustawnej
rzeczywistości. Swą sztuką nie chce powiedzieć „czegoś
nowego", ale raczej coś bardzo starego. Aby dobrze przed
stawić sacrum, powinien być, jak mówi Vincenz „przezroczys
ty dla stworzenia", „ubogi", „bez pamięci", „niepiśmienny".^
Jak ów cadyk, przybierający imię od swej najważniejszej
księgi, ma cały przynależeć do rzeczy reprezentowanej. Ma być
powolnym instrumentem, skrybą archetypu.
Dalekowschodnie „opowieści o sztuce" eksponują zatem
ów aspekt nie-ja, ponadosobowego, transpersonalnego źródła,
z którego płynie impuls stwórczy. Wyjątkowo piękne opisy
i objaśnienia przesunięcia ,ja" w „nie-ja, „redukcji epistemologicznej" i „epoche osobowości" pochodzą z tradycji
malarzy, kaligrafów i pisarzy haiku. O chińskim malarzu
Jo-ku powiadano, że kiedy malował bambusy, „zapominał
PP
r
�o własnym ciele i przeobrażał się w bambus"." Podobne
legendy pozostały po mistrzach haiku, którzy w czasie pisania
widywani byli pod postacią żurawia, szumiących trzcin czy
kwitnącej śliwy.'* To, co w nich dochodzi do głosu, nie jest
tylko pustą konwencją, literackim ozdobnikiem. Metafory te
antycypują konkretną praktykę duchową, której warunkiem
jest „wyzbycie się siebie (...) i przeniesienie się w oglądany
przedmiot, bo tylko wtedy możemy uchwycić jego «takość»"*. „Spójrz na rzeczy z punktu widzenia rzeczy,
a zobaczysz ich prawdziwą naturę - radził chiński filozof z XI
wieku. - Spójrz na rzeczy z własnego punktu widzenia,
a doznasz tylko własnych uczuć, ponieważ natura jest neutral
na i jasna, uczucia zaś stronnicze i mroczne.'"' Podobnie
brzmi wypowiedź Soen Sa, koreańskiego mistrza zenu: „Jeśli
myślisz, umysł odchodzi od tego działania i tok twojego
malowania albo pisania zostanie zablokowany (...). Jeżeli nie
myślisz, stanowisz jedność z twoim działaniem. Jesteś her
batą, którą pijesz, jesteś pędzlem, którym malujesz." * Działa
nie malarskie, oparte na nie-ja, pozbawione dyskursywnego
zdwojenia, rozgrywa się w siedlisku „ontologii archaicznej",
z ontologii tej wyrasta i ontologię tę krzepi. Trudno nazwać je
sztuką^, jest bowiem raczej kreacją, a jej rezulaty można
uznać za осЫгорокЩ dzieła nie-ludzką-ręką-uczynione.^
Wizerunki takie „spadają z nieba", „powstają samoistnie" czy
pod wpływem przypadku. Ich twórcą może być wiatr, deszcz
czy ogień albo nieświadome niczego zwierzęta."
Teoria trzech ciał
Robert Thurman pisze: „Powszechnie w Tybecie sztuka
uważana jest za drogocenne okno otwierające się na inną
stronę rzeczywistości, na oświecony wymiar bytu. W pewnym
sensie sztuka nie jest dziełem ludzkim, ale darem samych
oświeconych istot. I tak na przykład mówi się, że gdy w roku
1415 Tsong Khapa i jego uczniowie przygotowywali trój
wymiarowe mándale ze złota i srebra, nie musieli ani
polerować, ani poświęcać żadnej z figur. Kiedy tylko figurze
został nadany poprawny kanoniczny kształt, zgodny z pod
ręcznikami ikonografii i wizją, jaka ukazała się mistrzowi
[Tsong Khapie], wizerunki zaczynały świecić własnym świat
łem, co oznaczało, że to, co w tantrach nazywa się «istotami
mądrości*, zstępuje ze swych niebiańskich siedzib i roztapia
się w posągach."*
Kluczem do tybetańskiej koncepcji „sztuki"" jest pojęcie
nirmanakai, ciała emanacji, materialnej formy, jaką przybierają
buddowie, by prowadzić wszystkie istoty do kresu cierpienia.
To właśnie o niej była mowa w powyższym cytacie: wydoby
wające się z posągów światło oznaczało, że niebiańskie
archetypy bóstw wyrzeźbionych przez Tsong Khapę złączyły
swoje ciała emancji (konkretnie tzw. najwyższe ciała emanacji,
patrz dalej) z materialnym naczyniem wizerunku (tzw. sztucz
nym ciałem emanacji). Aby zrozumieć tę zawiłość, musimy
teraz zająć się koncepcją tzw. trzech ciał buddy.
W chwili oświecenia każda istota zaczyna się przejawiać
w trzech planach, zwanych ciałami (skt
tyb. a&w).
Pierwszym jest cMo praWy, zwane dharmakają (skt, tyb.
c/zoj Ayi a&w), poziom rzeczywistości absolutnej, nieprzejawionej, rzeczy w sobie, wykraczający poza nazwę i wyob
rażenie. Drugie, cwzfo raaWn, sambhogakaja (skt, tyb. Zongj
jpyW rozoj j&w), to sfera także niedostępna wielu oczom,
a jednak widywana przez świętych, objaśniająca im niewyra
żalną prawdę dharmakai. Sambhogakaja jest obszarem świę
tego dźwięku, dlatego też często nazywa sieją komunikacyj
nym aspektem oświecenia. W sposób najbardziej dla ludzi
zrozumiały oświecenie to może się jednak wyrazić dopiero
w trzecim ciele buddy, na poziomie nirmanakai, ciafa е/мдлаc/i (skt, tyb. дргы/ pa'i j&w). Wydaje się, że wśród pojęć
z kręgu kultury europejskiej najbliższe mu jest pojęcie
inkamacji: wcielenia, które przychodzi z pomocą cierpiącym.
Ów poziom nirmanakai dzieli się na trzy podkategorie:
1) „najwyższą" (tyb. mc/zog gi арги/ j&w), którą reprezen
tują buddowie, wśród nich historyczny Budda Śakjamuni,
2) nirmanakaję „z urodzenia" (tyb. jAye 6a j p W J&w),
tworzoną przez inkarnowanych łamów, tzw. tulku (tyb. арги/
а&и), przyjaznych ludzi, a nawet zwierzęta, a także „z
przedmiotów nieożywionych, takich jak kraje, domy, mosty,
planety" (inne źródło w tej kategorii wymienia lekarstwa
i lekarzy, mosty, przewoźników, a nawet księżyc, „oświet
lający drogę wędrowcom wśród nocy"),
3) nirmanakaję „sztuczną" (tyb. W oo дрЫ а&и) czy też
„artystyczną", reprezentowaną przez „wszystkie wizerunki
buddów, bodhisattwów, ich wcieleń i [czystych] krain, sło
wem wszystko, cokolwiek stanowi reprezentację oświecenia,
włączając w to zarówno artystę, który je tworzy, jak i czas,
w którym to czyni."^
Ostatnie z wymienionych, artystyczne (czy też: „sztucz-
Druk z wnętrza młynka modlitewnego z wielokrotną mantrą Buddy współczucia, Awalokiteśwary
700
�ne"*) ciało emanacji, stanowi klucz do zrozumienia roli, jaką
w kulturze tybetańskiej odgrywają te formy twórczości, które
Europejczyk nazwałby „sztuką". Sytuują się one na po
graniczu światów: ożywionego i nieożywionego, boskiego
i ludzkiego. Przekonanie o istotowym związku obrazu i praobrazu jest charakterystyczną cechą wszelkich wizerunków,
jakie napotykamy w kulturach archaicznych, w kręgu zjawisk,
które religioznawcy określają wspomnianym już mianem
ontologii archaicznej.
Najsilniejszy związek pomiędzy obrazem i praobrazem
powstaje dzięki osobistemu błogosławieństwu archetypu.
Takie wizerunki noszą nazwę stw Wza6, dosł. 'reprezentant
oświeconego ciała', i związane są głównie z Padmasambhawą,
joginem uważanym za ojca buddyzmu tybetańskiego, nazy
wanego „drugim Buddą". W kalendarzu tybetańskim na rok
1988/1989, pod zdjęciem przedstawiającym j&w Wiat Padmasambhawy, znajdujący się w bSam yas w Tybecie, znajduje
się podpis: „Na widok tego posągu, wykonanego w bSam yas
w Tybecie w VIII w., Guru Rinpocze ['Drogocenny Nau
czyciel', przydomek Padmasambhawy] powiedział: -Wyglą
da jak ja», po czym pobłogosławił go i rzekł: «Teraz jest ze
mną tożsamy*."*
Teksty rozwodzą się nad mocą błogosławieństw, jakie
płyną z kontaktu z podobnymi posągami. Czerpią je nie tylko
ludzie, ale i cała okolica: „Istnieją posągi uczynione przez
samego Guru Rinpocze siłą jego boskiej mocy. Inne, wykona
ne przez innych ludzi, zostały przez niego pobłogosławione
i dzięki temu, iż zmieszał z nimi moc swej mądrości, stały się
z nim nierozdzielne. Tak więc, jeśli ktoś zobaczy podobny
posąg, uzyska to samo, co wówczas, gdyby spotkał samego
Guru Rinpocze. (...) Gdy posągi te będą przechowywane [w
ważnych miejscach, takich jak na przykład] w królewskich
pałacach czy miejscach medytacji, staną się schronieniem dla
istoty doktryny. Jeśli będą przechowywane w miejscach
ważnych ze względów geograficznych, będą mogły naprawić
uszczerbki w lokalnej energii, wzmacniając lokalnego ducha,
zapobiegając wojnom, odcinając ścieżki uczęszczane przez
duchy szkodliwe ('gong po'/ rgyw km)."^.
Bliski tożsamości związek obrazu i praobrazu manifestuje
się tu z całą mocą. Dzięki dwóm czynnikom, zgodności
z kanonem i ceremonii błogosławieństwa, nieodzownej
w przypadku wszelkiego wizerunku, w zasadzie zanika
różnica pomiędzy przedstawieniem i tym, co przedstawiane.
Zaciera się granica pomiędzy pierwszą, drugą i trzecią
kategorią nirmanakai: „sztuczne" czy też „artystyczne" ciało
emanacji wyzbywa się swej „przygodności" (która to cecha
stanowi przeciwieństwo atrybutu „przyrodzoności", charak
teryzującej nirmanakaję „z urodzenia"), upodabnia się do
żywej inkamacji oświeconego, a nawet do jego niebiańskiego
archetypu.
Obrazy samopowsWe - geneza sztuki buddyjskiej
Proces zacierania się granicy pomiędzy obrazem i pra
obrazem, typem i prototypem najlepiej oddają legendy o wize
runkach samopowstałych. Określa się je mianem rang
bywMg", którego sens w odniesieniu do tybetańskich sakraliów odpowiada temu, co w folklorze religijnym Europy
nosi nazwę nie-ręką-ludzką-uczynionego (ros. merwtonvorлу/, gr. ocAciropo/cfof, skt aprwp/).
Pierwszym obrazem samoistnie powstałym, o którym
wzmianka znajduje się w folklorze tybetańskim, jest wizeru
nek Buddy ze świątyni Mahabodhi w Bodhgai, gdzie Śakjamuni osiągnął oświecenie. Opowieść o jego powstaniu jest
prawzorem wszystkich historii o narodzinach buddyjskiej
sztuki. Mówi się tam, że posąg ten został wzniesiony przez
najmłodszego z trzech braci z rodziny bramińskiej, w osiem
dziesiąt lat po nirwanie Buddy. Kiedy chłopiec martwił się, że
z dziedzictwa rodzinnego otrzymał część najmniej godną,
matka, która następnie okazała się wcieleniem bogini Tary,
powiedziała: „Nie smuć się! Najwspanialszą częścią dziedzic
twa jest miejsce pod drzewem bodhi", a ono tobie przypadło
w udziale. W tym właśnie miejscu powinieneś umieścić posąg
[Buddy], zwrócony twarzą na wschód. «Komu miałbym
powierzyć wykonanie takiego posągu - myślał potem naj
młodszy syn - i z jakich materiałów miałby on być wykonany?» We śnie otrzymał następujące pouczenie: «Budulec
powinien składać się z trzech części, z cennych substancji,
takich jak złoto (...), z substancji pachnących, takich jak
kamfora, i z maści sandałowej. Te trzy składniki umieść
w Gandholi [buddyjska wieża świątynna, zbudowana przez
cesarza Aśokę]. (...) Przez siedem dni nie pozwól nikomu tam
zaglądać. Posąg pojawi się sam z siebie. Nie potrzeba do tego
żadnego rzeźbiarza.* (...) Matka przestrzegła syna, że nie
wolno zaglądać do środka, zanim nie upłynie wymagany czas,
i stwierdziła: «Poniewaz tylko ja widziałam twarz Buddy,
tylko ja będę mogła stwierdzić, czy posąg jest naprawdę do
niego podobny. (...)» Jednak nieposłuszni starsi synowie
707
�otworzyli drzwi [świątyni] na dzień przed upływem wy
znaczonego czasu i odkryli, że za wyjątkiem małego palca
prawej nogi posąg zdążył już się uformować. «Podobienstwo
jest wielkie», powiedziała matka, zobaczywszy gotowy wize
runek (...).""
W żywotach tybetańskich świętych, w przewodnikach dla
pielgrzymów i kronikach klasztornych roi się od opowieści
0 obrazach samoistnie powstałych. W cytowanej przed chwilą
biografii Dharmaswamina, albo w Рггежх&н&и po ¿rWtotvym Tybecie" posągi гол# ¿rywig pojawiają się dosłownie
co kilka stron. W pierwszym mówi się na przykład o samopowstałym posągu Awalokiteśwary (bodhisattwa współczucia,
opiekun Tybetu) z drzewa sandałowego w Bu kham, o wy
glądzie pięcioletniego chłopca, o kamiennym posągu Tary
„pochylonej w lewo", Tary „z odwróconą głową"*. Nato
miast w Przewo&w&M czytamy m.in.: „W jaskini Zla ba phug
jest posąg (л&и ило6) Orgy an Rinpoche [Padmasambhawa]
1 wiele obrazów samopowstałych."
Z kolei G. Tucci w swej Уокгмсу fo Mwrfo/zg pisze, iż
w miejscowości Ghiling niedaleko granicy nepalsko-tybetańskiej znajduje się grota, zwana rang '6уыл# mc/W гГел, dos),
'samopowstała stupa', w której istotnie znajduje się stupa,
„która zbudowała się sama". Także w Trishuli ekspedycja
Tucciego natknęła się na posąg Wadżrabhairawy^, zwany
jvayamoW*, co Tucci objaśnia za jego ludową etymologią
jako „cudownie powstałe boskie dzieło, które zstąpiło z nie
ba". Wszystko to są jednak pomniejsze samoistne figury.
Znacznie sławniejszy jest posąg jedenastotwarzowego Awa
lokiteśwary, zwany rang 6уол# /л#а, 'pięciorakP samopowstały' (lub fAwgf г/ел слел po rang буол^ /л#а № л ,
'samopowstały pan współczucia z pięciorakim orszakiem'),
znajdujący się w głównej świątyni w Lhasie. Przekaz głosi, że
został zamówiony przez pierwszego z wielkich królów religii,
Srong btsan sgam po, władającego Tybetem w VII w. n.e. Miał
być wykonany ściśle według królewskiej wizji medytacyjnej.
Nepalski rzeźbiarz, któremu powierzono jego wykonanie,
zaświadcza, że „powstał on spontanicznie z dwóch promieni
światła". Inną wersję podaje Thondup: „Mówią, że król Srong
btsan sgam po zgromadził wszystkie potrzebne rzeźbiarskie
materiały, a także obraz, który przywiózł z Indii [jako wzór
ikonograficzny]. Następnego dnia, gdy przyszedł zerknąć na
materiały, posąg był już gotowy: powstał samoistnie."*
Sztuka tybetańska nie tyle akcentuje nadnaturalne po
chodzenie świętych wizerunków, co w y c i s z a o b e c
n o ś ć l u d z i j a k o i c h t w ó r c ó w . Szczególnym
eksponentem owej idei pustki „ja" jest właśnie tybetański
drzeworyt. Matryca drukarska, rzeźbiona ściśle według kano
nicznych wskazówek, do minimum ogranicza rolę człowieka.
Jego udział nie polega na współtworzeniu, ale raczej na
niezakłócaniu procesu mnożenia wizerunków. Cały proces
drukowania dużo bardziej niż procedura malowania czy
rzeźbienia przypomina narodziny obrazu samopowstałego.
Nieważna jest jego „boskość", ważne, że jest „nie-ludzki",
„nie-ręką-ludzką-uczyniony".
Ten - podpora duchowości
Kolejną kategorią użyteczną przy rozpatrywaniu osobliwo
ści tybetańskiej sztuki buddyjskiej jest potrójne rozróżnienie
rzeczy naznaczonych związkiem z osobą historycznego Bud
dy. Pamiątki te dzielą się na:
1) ám'ra&a (skt) - pozostałości jego ciała, relikwie,
2) рагйлодд&а - przedmioty przez niego używane, miejs
ca, które odwiedził,
3) wJoefo&a- znaczące symbole, pamiątki, które nie miały
z nim styczności/'
„Nazwa Уамга&а - pisze Huntington - odnosi się do
relikwii ciała Buddy, takich jak zęby, włosy, paznokcie,
fragmenty kości lub popioły kremacyjne. Pozostałości ciała
Buddy składano głównie w budowli zwanej stupą (...).
Określenie parib/iogata odnosi się do rzeczy, których Budda
używał, wraz ze wszystkim, czego dotknął, do miejsc, które
odwiedził, w których odpoczywał, a nawet takich, które
minął. (...) Pielgrzymki do miejsc partMogata, podobnie jak
te do miejsc /апгака, były od najdawniejszych czasów istotne
dla praktyki buddyjskiej. Trzecie określenie, ыаИеЫи (re
prezentacje lub pamiątki) dotyczy wizerunków lub innych
przedstawień Buddy, nie mających fizycznego kontaktu z jego
ciałem ani z niczym czego dotykał. Wszelka rzeźba, obrazy
i inne przedmioty, które go wyobrażają lub mają z nim
związek (...) uważane są za u&Wa&a. Pod nieobecność
fizycznego związku z Buddą, iw&Wo&a uważane są za
uosobienie jego obecności.'"".
W zasadzie wszelki święty obraz należy do kategorii
иагЫо&а. Z reguły jednak do takiego obrazu dołącza się
relikwie lub skrawki szat świętych, wówczas dodatkowo
Amulet ochronny, północno-zachodni Nepal, 8,6 x 13 cm
202
�Amulet ochronny dla kobiet, północno-wschodni Nepal, 16,4 x 13,6 cm
nabiera on cech мш'гдкд. Najczęściej ikonę umieszcza się
następnie w miejscu związanym z ziemską lub wizyjną
egzystencją świętego, przez co staje się się on dodatkowo
рдлояоддДд. Takie miejsce i obraz nieuchronnie obrastają
legendami, stają się celem pielgrzymek, źródłem cudów
i następnych wizji. W ten sposób święte przedmioty „or
ganicznie" wrastają w obszar tybetańskiej hierogeografii.
Wspominałam już, że po to, by uznać tybetański obraz
święty za tożsamy z archetypem, obok drobiazgowej zgodno
ści z kanonem konieczna jest nie tylko ceremonia konsekracji,
ale długotrwały proces teurgiczny. Święty obraz wylania się
w trakcie skomplikowanej liturgii, która rozpoczyna się już
w momencie przygotowania papieru czy atramentu na odbitkę
drzeworytnicza albo tkaniny, która zostanie rozpięta na
sztalugach: „bawełnę należy zgromadzić w czystym miejscu.
Robi to człowiek nieinicjowany. Bawełnę należy oczyścić
przy pomocy mantry, w specjalnej ceremonii, przy której
koniecznie musi być obecna dziewczyna. Należy udzielić jej
błogosławieństwa, a następnie powinna ona uprząść bawełnę
i tak przygotowaną przędzę oddać w ręce doświadczonego
tkacza, naznaczonego pomyślnymi znakami: nie może być ani
stary, ani chory, nie może cierpieć na astmę ani katar, nie
powinien też mieć siwych włosów ani żadnej fizycznej
ułomności. Po wykonaniu rytuału oczyszczenia tkacz powi
nien rozpocząć swą pracę w pomyślnym dniu i godzinie,
dokonując najpierw oczyszczenia sprzętu tkackiego. Dopiero
gdy materiał jest gotowy, malarz, który musi być sadhaką,
osobą zdolną do praktykowania medytacji, może rozpocząć
pracę."*
Malowanie bywa też niekiedy wspólnym dziełem wy
kwalifikowanego malarza i kapłana; artysta maluje wszystko
z wyjątkiem oczu bóstwa, które domalowuje się w specjalnej
ceremonii „otwarcia oczu". Jacksonowie piszą o niej na
stępująco:
„Jednym z działań ożywiających bóstwo było domalowanie
mu oczu. «Otwarcie oczu» (друдл дЪуе)... było pierwszym
krokiem długiego rytuału poświęcenia lub ożywienia obrazu
(rot #лдг)... Większe freski świątynne, a także główne figury
i tanki świątynne czekały na otworzenie oczu w pomyślnym
dniu i ceremonii tej towarzyszyło nabożeństwo.'"*" Traleg
Rinpocze wspomina, iż otwarcie oczu dokonywane jest
0 świcie, na czczo: „Namalować oczy znaczy spojrzeć oczami
mądrości" - mówi. Ceremonia konsekracji, rao (fw) #лдл (рд),
krok po kroku została opisana przez Tucciego*, nie będę więc
jej tu omawiać. Jak podaje Tucci, nosi ona sanskrycką nazwę
ргдлдргдгбйяд - 'udzielenie oddechu', ożywienie. Tybetańczycy pojmują ją podobnie, jako „umieszczenie" (длдл)
w obrazie ducha praobrazu, ściślej rzecz biorąc „tchnienia"
(frog) praobrazu: „w czasie rytuału [konsekracji] samo
bóstwo, i ciało, które z niego emanuje [niebiański archetyp
1 jego ciało emanacji, tj. jego nirmanakaja] przemieniają się
w sam namalowany obraz, posąg, stupę lub literę księgi, i tak
myśl staje się formą"*.
Od chwili otwarcia oczu i namalowania na rewersie tkanki
trzech nasiennych sylab OM AH HUM (aktywizujących
poziomy oświeconego ciała, mowy i umysłu), wizerunek
traktowany jest bardzo realistycznie, na podobieństwo człowie
ka przechodzącego inicjację. Oczy posągu lub obrazu zasłania
703
�się przepaską, której rozwiązanie symbolizuje moment roz
proszenia się iluzji, obsypuje się go kwiatami, odbicie w lustrze
skrapla się pachnącą wodą itd. Na zakończenie obrzędu do
obrazu dołącza się pakunek z relikwiami Oświeconych, albo też
wypełnia się nimi wydrążone wnętrze posągu. Obok relikwii
w skład takiego pakunku mogą wchodzić mantry pisane na
paseczkach papieru, odbitki drzeworytnicze, д а т rozar - sub
stancje wyzwalające przez smak i dotyk i wiele innych
świętości. Po konsekracji święty obraz nie jest już „tylko"
symbolem, ale naczyniem (tyb. ггел) boskiej obecności.
Słówko ггел (skt д/дтбдлд - 'naczynie, podpora, oparcie'),
które pojawiło się w poprzednim zdaniu, nie jest przypad
kowe. Informatorzy Snellgrove'a, Tenzin Namdak, Sangye
Tenzin Jongdong i Samten Gyaltsen Karmay, podają, że гкл
pa są to „rytualne przedmioty, na których wspiera się
celebrans w obecności bóstw, dlatego też nazywa się je
'podtrzymującymi', symbolami-podporami""?. Słownik Jáschkego, daje następującą definicję: „wizualna reprezentacja,
symbol boskiego przedmiotu lub istoty, szczególnie ггел #гыл%
[patrz dalej]. Stąd też ггел może być bardzo przydatny dla
oznaczenia elementu materialnego w sakramentach chrześ
cijańskich, tj. wody, chleba i wina""*. Tradycyjnie rozróżnia
się trzy rodzaje ггел (ггел gjwm): księgę, symbol oświeconej
mowy lub słowa; obraz, symbol oświeconego ciała; i stupę,
symbol oświeconego umysłu. Olschak podaje następującą
ludową etymologię л&и gjwng fnugj гкл ('naczynie, oparcie
dla oświeconego ciała, mowy i umysłu'): „naczynie zawiera
jące formę, wyraz i głębsze znaczenie""^ Tu otwiera się
możliwość kojarzenia trzech składników stanu buddy z trze
ma ciałami buddy i trzema poziomami znaczenia świętego
tekstu. We właściwym sobie poetyckim języku Giuseppe
Tucci pisał о гкл, iż „scala różne plany wiedzy, przekształ
cając w żywe doświadczenie to, co zaledwie intelektualne." *
Jacksonowie wymieniają inny funkcjonalny podział ггел:
mogą one stanowić «podpore wiary» (tyb. ддд" гкл), «przypomnienie o złożonych slubowaniach» (дгдл ггел), albo też
«podpore dla oczu w medytacji* (dWgj ггея)Л
Nie od rzeczy będzie wspomnieć w tym miejscu o dużych
podobieństwach pomiędzy tybetańską tanką i ruską ikoną.
Pierwszym jest sama ich nazwa-tyb. /Ад бгм, 'pisaniebogów'
i ros. #олор;У. Drugim - ich pojmowanie. Ojciec Paweł
Florenski nazywa ikonę „protezą duchowości"^. „Ikonostas
- pisze - to widzenie. Ikonostas to ukazywanie się świętych
i aniołów (...). Ikonostas to sami święci. A jeśli modlący się
w świątyni byliby dostatecznie uduchowieni (...), nie byłoby
w świątyni żadnego ikonostasu, prócz przysłanych przez Boga
świadków (...)".
Podobnie jak bizantyjska, ikona tybetańska jest nie tylko
oknem wychodzącym na niebo, ale i drzwiami, przez które
święci mogą schodzić na ziemię. Zwraca uwagę zdumiewające
podobieństwo pomiędzy słowami Pawła Florenskiego i charak
terystyką tybetańskiego świętego obrazu, która pochodzi od
Giuseppe Tucciego: „Tym, którzy na nie spojrzą, malowidła te
mają ułatwić oderwanie się od egzystencji samsarycznej i zwrot
ku owym czystym rejonom bytu [Ы zAmg &лалм, 'czystym
krainom']. Dlatego też często nazywa się je mfWzg gro/,
wyzwoleniem przez widzenie: tego, który patrzy na nie
czystym wzrokiem i z przenikliwym umysłem, obdarzają one
wyzwoleniem. Nie należy sądzić, by miały one moc magiczną,
że sama ich obecność wystarczy, byśmy zostali przeniesieni
w owe szczęśliwe światy, które wyobrażają. Może to nastąpić
704
tylko pod warunkiem całkowitego zaangażowania naszej naj
głębszej istoty, tylko ono może nas zmienić. Malowidła te
działają podobnie jak teksty Wielkiego Pojazdu [mahajany] lub
Pojazdu Diamentowego [wadżrajany]. Aby czytać ich symbole
i formy, by zrozumieć ich tajemniczy język, trzeba żyć ich
znaczeniem. Dopiero wówczas może nastąpić konsubstancjacja
z planem, który ją wyobraża. Kontemplujący jednoczy się
z przedmiotem kontemplacji, i w ten sposób odradza się
w niebie, na cudownym lotosie."*
Drzeworyt tybetański: typologia
Teraz, kiedy znamy już klimat sztuki tybetańskiej, czas na
szczegóły dotyczące drzeworytu. Odbitki drzeworytnicze
pełniły wiele funkcji, z których, najważniejsza była funkcja
nośnika modlitwy żywiołów. Nie można jednak zapomnieć
także o innych zastosowaniach pieczęci. Ogólnie matryce
drzeworytnicze można podzielić na cztery grupy, w zależno
ści od typu ikonograficznego i funkcji. Pierwsza kategoria,
d r z e w o r y t y l i t e r o w e , zawierające mantry i dharani,
złożone były z napisów, których znaczenie nie odgrywało tak
istotnej roli, jak przypisywana im forma i oddziaływanie/"
Drzeworyty takie można podzielić na cztery grupy funkc
jonalne: 1) złożone kilkakrotnie i noszone na szyi, w bucie czy
też zaszywane w ubraniu pełniły funkcję ochronną, odpowied
nio do treści odbitki chroniąc przed złymi duchami, złodzieja
mi, pożarem, wilkami etc.; 2) zwinięte i włożone do wnętrza
młynka modlitewnego były narzędziem mechanicznej modlit
wy; 3) użyte w czasie ceremonii konsekracji świętych
przedmiotów stanowiły nośnik błogosławieństwa; następnie
wypełniało się nimi wnętrze posągu, zaszywało na rewersie
tanki lub zamurowywało w miejscu ołtarza; 4) zwinięte
zjadano je w charakterze lekarstwa lub nośnika wyzwolenia
przez smak."
Druk z błogosławieństwem dla zmarłej, północno-zachodni Nepal,
18,9 x 12,7 cm
�Drugą grupę stanowią d r z e w o r y t y h a r m o n i z u
j ą c e , przywracające harmonię kosmiczną („naprawiające
uszczerbki w lokalnej energii"*), zwane zazwyczaj „amuleta
mi pomyślności", Nakleja się je na ścianach i sufitach, drukuje
na flagach modlitewnych, niekiedy zaszywa w ubraniu.
Powszechnie uważa się, że przysparzają one „powodzenia,
bogactwa, długowieczności, szczęścia, mądrości i rozwoju
duchowego".
Drzeworyty trzeciego typu, f i g u r a t y w n e , związane
są z konkretnymi praktykami rytualnymi, których celem jest
odegnanie złych wpływów, ujarzmienie demonów, zsyłają
cych choroby i życiowe kryzysy. Zazwyczaj w centrum
matrycy znajduje się wizerunek osoby, zwierzęcia lub demo
na, otoczony zaklęciami. Niekiedy pojawiają się tu figury
geometryczne o precyzyjnej symbolice, związanej z żywioła
mi, planetami, znakami kalendarzowymi i wróżbiarskimi.
Odbitki te zazwyczaj nie są wystawiane na widok publiczny,
lecz noszone w kwadratowym woreczku utkanym z kolorowej
przędzy.
Czwarty typ matryc ma f o r m ę k o l i s t ą , naśladującą
mándale. Są to jedne z najczęściej występujących pieczęci
drzeworytniczych. Wyobrażają one mándale bóstw medyta
cyjnych, stanowią wizualne reprezentacje nauk ezoterycz
nych. Zabezpieczają przed szkodliwymi wpływami. Chronią
przed chorobami psychicznymi, które, podobnie jak inne
schorzenia, Tybetańczycy przypisują najczęściej interwencji
demonów lub obrażonych duchów lokalnych. Najczęściej
umieszcza sieje na ołtarzach, na sufitach klasztorów i kaplic.
Niekiedy służą one jako pomoc w medytacji, a także jako
rekwizyt praktyk medytacyjnych i rytuałów (głównie oczysz
czających). Niektóre z nich, zaszyte w kwadratowych sakiew
kach z kolorowej przędzy, wszywa się w kieszeń. Uważa się
powszechnie, że właśnie drzeworyty koliste mają największą
moc ochronną.
Wśród Tybetańczyków największym szacunkiem cieszą się
czerwone (cynobrowe) druki term, wspomnianych wcześniej
tekstów-skarbów. Stanowią one prawdziwą rzadkość. Podob
nie jak innych sakraliów, nie wolno ich sprzedawać; są
jednym z najbardziej wartościowych podarunków, równie
cennym jak relikwiarz z subtancjami „wyzwalającymi przez
smak" (tyb. dam rdzoj) lub wyszywana kosztownościami
thanka, buddyjski święty obraz.
Przygotowanie matrycy i druk
Do wyrobu matryc używano wyłącznie miękkiego drewna,
najczęściej pochodzącego z drzew rosnących nad brzegami
strumieni (głównie z wierzb). Drewno suszy się przez sześć do
dziesięciu miesięcy. Następnie mistrz drzeworytu, którym jest
mnich lub osoba świecka, pracująca na zamówienie klasztoru,
tnie drewno na tabliczki w czterech kanonicznych rozmiarach.
Wszelkie sęki zostają usunięte, a ubytki wypełnione litym
drewnem odpowiedniej wielkości. Następnie, przy użyciu
lustra, mnich szkicuje wzorzec na powierzchni tabliczki
i kaligrafuje na niej odpowiednie teksty. W tym celu używa
specjalnego drewnianego pióra i czarnego indyjskiego at
ramentu.
Szkic wzorca sprawdzany jest w klasztorze dwa do pięciu
razy. Następnie klocek przekazuje się rytownikowi. Jest to
mnich lub rzemieślnik pracujący dla klasztoru. Obustronne
wygrawerowanie tekstu na sporych rozmiarów klocku za
jmuje mu zwykle około czterech dni. Teraz drzeworyt podlega
Tzw. życiodajna ręka Darjeeling, p ó ł n o c n o - w s c h o d n i e Indie,
12,2 x 6.4 cm
kolejnej pięciokrotnej korekcie, przeprowadzanej najpierw na
próbnej odbitce, potem zaś na klocku. Pomyłki w tekście lub
rysunku są następnie wycinane, zaś w miejscach wycięć za
pomocą specjalnego kleju przytwierdza się kawałeczki drew
na z poprawionymi elementami matrycy. Teraz następuje
ostateczna próba: matrycę gotuje się w maśle, aby zapobiec jej
paczeniu się. Na dziesięć matryc mnisi używają około funta
masła. Gdy zaczyna ono wrzeć, wkładają do naczynia formę
drzeworytnicza i trzymają ją około minuty. Wygotowane
matryce studzi się, suszy i oczyszcza z masła przy użyciu
specjalnego pędzla.
Indyjski atrament do druku przygotowywuje się na długo
przed użyciem. Kawałek suchego atramentu wkłada się do
naczynia i rozcieńcza gorącą wodą. Naczynie umieszcza się
w ciepłym miejscu i trzyma tam pięć-sześć miesięcy, stop
niowo uzupełniając parującą wodę. W trakcie druku klocek
smaruje się atramentem, po czym przyciska doń odpowied
nich rozmiarów papier, który dociska się przy użyciu specjal
nego pędzla z końskiego włosia."
Inne źródło podaje inną recepturę przygotowywania at
ramentu. Jednym z jego składników jest chiński atrament,
a także sadza, palony ryż lub jęczmień, a substancją wiążącą
żywica, kleje pochodzenia zwierzącego lub skrobia. Składniki
miesza się w płytkim naczyniu, rozcieńczając je wodą.
Następnie za pomocą pędzla lub paletki nakłada się je na
klocek, po czym przykrywa papierem i dociska za pomocą
bawełnianej tkaniny. W trakcie drukowania należy uważać,
by papier nie zsunął się z powierzchni klocka. Jakość druku
zależy w równym stopniu od jakości atramentu i papieru
użytego do druku. Niekiedy, by wzmocnić jego własności
chłonące, papier się nawilża. Drukuje się zazwyczaj na
papierze ręcznie wytwarzanym (czerpanym), produkowanym
z kory drzew lub z pnączy. Sprowadza się go z Nepalu. Flagi
�modlitewne drukuje się natomiast na surowym płótnie baweł
nianym/*
Poświęcenie druków
Zdarzają się drzeworyty, które podlegają tej samej ceremo
nii poświęcenia co thanki. Pomniejsze druki poświęcane są
w trakcie prostszej ceremonii. Rozpoczyna ją ręczne dopisa
nie przez lamę pewnych sylab na rewersie druku, w tym
przede wszystkim sylab Om Ah Hum, aktywizujących wize
runki bóstw. Następnie, po dokładnym wysuszeniu odbitki,
lama przeprowadza właściwą ceremonię, polegającą na od
czytaniu mantr i dharani i wizualizacji odpowiednich bóstw.
W trakcie ceremonii poświęcenia druków kolistych lub
figuratywnych lama rzuca na powierzchnię odbitki kilka
ziaren jęczmienia, kolorowego ryżu, spryskuje ją wodą
z szafranem. Następnie odbitka jest szybko i starannie
składana i zaszywana w kwadratowej pochewce wykonanej
z kolorowej przędzy. Pod groźbą uwolnienia energii, związa
nej przez lamę przysięgą służby dharmie (nauce Buddy),
drzeworytu takiego nie wolno oglądać ani prezentować
publicznie. W trakcie ceremonii święcenia druków ochrania
jących przed chorobami, wpywami demonicznymi i nie
szczęściami pojawiają się ciastka ofiarne, tzw. tormy (tyb.
gfor ma), wykonywane z masła, mąki i innych substancji. Są
to przeważnie skomplikowane rytuały, z których kilka opisał
Snellgrove i Nebesky-Woykowitz.^
Poniżej cytuję tekst inwokacji do tzw. konia wietrznego,
rfa, najbardziej rozpowszechnionego drzeworytu tybe
tańskiego, który stał się patronem naszej wystawy (patrz
okładka niniejszego katalogu). Apostrofa ta recytowana jest
przez lamę w trakcie konsekracji druku. Może być też osobistą
modlitwą jego użytkownika:
„O chwalebne zgromadzenie trzech klejnotów [budda, dharma,
sangha], trzech korzeni [guru - nauczyciel, jidam - osobiste
bóstwo medytacyjne praktykującego buddysty, strażnik - bóst
wo medytacyjne w aspekcie ochronnym], bogów i mędrców,
O trzej opiekunowie-mahasattwowie [trzech bodhisattwów:
Mańdziuśri, Awalokiteśwara i Wadżrapani], Dżajadewi,
Padmasambhawo i widjadharowie [skt, dosł. 'dzierżyciele
wiedzy', wielcy jogini] Indii i Tybetu,
Czcigodny opiekunie Ganapati z boską armią bogów wojny,
0 pięciu boscy opiekunowie, Cesarze [mongolski i tybetański
bohater-wojownik], potężna istoto, i wszyscy inni
Bogowie kosmicznej dynastii, za których sprawą schodzą się
warunki,
Wam wszystkim ofiaruję ten obłok darów, rzeczywistych
1 wyobrażonych;
Błagam was: udzielcie mi łaskawie waszego błogosławieńst
wa.
Klątwy, zaklęcia, pułapki nekromantów i demonów, nieprzy
chylnych duchów oraz wszelkie inne przeszkody Niech ustaną i znikną wszystkie te znaki słabości i niemocy
wietrznego konia.
Konflikty, wrogość, obmowa, wojna, spory, kataklizmy i inne Uśmierzcie wszystkie podobne rozdźwięki.
Oby rosła siła i moc chwalebnego wietrznego konia,
Tej czworonożnej legendy.
Proszę, obdarzcie mnie duchowymi i doczesnymi, najwyż
szymi i zwykłymi siddhi [moc magiczna, uzyskiwana w medy
tacji; najwyższym siddhi jest oświecenie]
i wszystkim bez wyjątku, czego zapragnie mój umysł."""
Drzeworyt tybetański: nie magia lecz festiwal pustki
Tybetański drzeworyt spełnia wszystkie zadania, jakie stoją
przed buddyjską sztuką, rozumianą jako ыро/а, zręczny
środek, wskazujący drogę ku oświeceniu. Dlatego trudno
zgodzić się z powszechnym do niedawna klasyfikowaniem go
w kategorii „zaklęć, uroków, amuletów", choćby ich siła
magiczna traktowana była jak najbardziej serio. Czyni tak na
przykład Nick Douglas^', skądinąd autor jednego z najlep
szych omówień drzeworytów tybetańskich, pochodzących
z tradycji buddyjskich i bon. Kategoria „amulet", podobnie
zresztą jak pojęcie „magii", której jest on pochodną, to raczej
termin-indeks, objaśnienie pozorne, obciążone wielokrotnie
dyskutowanymi wadami."
Zamiast więc mówić o magii (niezaprzeczalnie tu obecnej,
lecz nie wiadomo, co właściwie oznaczającej) lepiej widzieć
w drzeworycie tybetańskim ekspozycję buddyjskiej doktryny,
głoszącej аЫ^а-ашсса-алаКа", cierpienie-nietrwałość-pustość. Nietrwałość papierowego druku przypomina o przemija
niu. Niezmienność, kanoniczność jego ikonografii odwzoro
wuje buddyjski antyrelatywizm ontologiczny i etyczny: świat
nie jest chaosem, bowiem pomiędzy dobrem a złem istnieje
zasadnicza, nieredukowalna różnica, cierpienie. Cały po
rządek kosmiczny opiera się na tym fundamentalnym założe
niu, wyrażającym się w pierwszej z buddyjskich czterech
szlachetnych prawd.^ To z niego wyrasta buddyjski im
peratyw kategoryczny, składane przez bodhisattwę^ ślubowa
nie, że nie spocznie w pracy dla powszechnego pożytku
dopóty, dopóki „choć jedna istota pogrąża się w tym oceanie
cierpienia". I w końcu po trzecie: drzeworyt buddyjski,
stanowiący treść tybetańskiej modlitwy żywiołów, spalany
w ogniu, obracający się w młynku i młynie modlitewnym,
odciskany w skale, w tysiącznych powtórzeniach powiewają
cy na flagach modlitewnych stanowi ekspozycję nauki o pust
ce wszystkich rzeczy. Bo „gdzie jest wiatr, gdy nie wieje?
gdzie rzeka, gdy nie płynie?" Kto się modli, kiedy wiatr się
modli? Albo gdy rzeka obraca młyn modlitewny? Kto
wprawia w ruch dzwonki z mantrami chroniącymi pola przed
powodzią? Kto porusza klekotki, odstraszające demony? Oto
prawdziwie buddyjski wykład wszechpustki, na przykładzie
niewzruszonej choć iluzorycznej ontologii żywiołów.
Na zakończenie jeszcze jeden obraz z Tybetu. Nad rzeką
siedzi mnich. Rytmicznie zanurza rękę w wodzie. Pod
chodzimy bliżej. Wygląda, jakby robił babki z piasku. W ręku
trzyma matrycę drzeworytnicza z wizerunkiem Garudy, króla
nagów, wężowych bóstw zamieszkujących wody i podziemia.
Stempluje nią wodę. Rzeka płynie, unosząc z nurtem błogo
sławieństwo królewskiej pieczęci.
P R Z Y P I S Y
' S. Vincenz, g w w w Ь л ж д ш и / ' о с А и , [w:] tegoż, T f m d f y ź W o w i b z , Gdańsk
1993. s. 112
' Tegoż. Owfopar. Zwpfjb z for УСЗД-У944, oprać. Jan A . Choroszy, Wrocław
1993. s. 12 i 51
' Budowla o kanonicznym, precyzyjnym kształcie i bogatej symbolice, pierwo
tnie kryjąca szczątki Buddy lub buddyjskich świętych, rozpowszechniona w kra
jach buddyjskich.
706
' Ich nazwa pochodzi od nazwy mantry Om Mani Padme H u m , najczęściej rytej
na skałach w obrębie Wielkiego Tybetu.
' W skład tego kręgu geograficzno-kulturowego w c h o d z ą m i n . Tybet właś
ciwy, Nepal i północne Indie (Ladakh, i część Kaszmiru, m.in.doliny Lahul i Spiti),
Sikkim i Bhutan.
' Przedstawiciele starej przedbuddyjskiej religii Tybetu.
�' B.Uspienski, fidf Avi{fego Mitola/a ли Kwsi, przel. R.Mayenowa. Lublin
1985
' W . Juszczak, Pragmenfy. AWce z k o n i i / i l o z o / i i и Ы з , Warszawa 1995, s.
147-8
* Odwołuję się tu do krytyki estetyki pokantowskiej przeprowadzonej przez
H.-G Gadamera w jego Prawdzie i mefodzie. Zob. J.Tokarska-Bakir, Wyzwoknie
przez widzenie i jAicAomie. &olenokgicz<ie aipeby refigi/nmci fyhefahitie/
№ (wielie hermentufyt Aansa-Georga Gadamera (w druku).
M . Eliade, TraAfaf o A ü l o n i religii. Warszawa 1976. Mówiąc o ontologii
archaicznej Eliade ma na myśli nie tylko „światopogląd", ale „sposób istnienia
świata" w kulturach archaicznych, w których religia jest elementem wszechobec
nym, regulującym wszystkie sfery życia. Każde zjawisko przyrodnicze, społeczne
i artystyczne jest tu, w sensie epistemologicznym i ontologicznym, manifestacją
sacrum, hierofanią.
" O niebezpieczeństwach tego aktu pisze Wiesław Juszczak s. 68nn., 128 nn.
etc.
" R. A . F. Thurman, Tibet / В ЛыаИЬюп ondTfj A n , w: M . M . Rhie, R. A. F.
Thurman, Wudom and Сощроиюл. 7he iacred Л п о / Tíoef (katalog wystawy
0 tym samym tytule, zorganizowanej w The Asian Art Museum of San Francisco,
1991), San Francisco 1991, s. 37
" G . Tucci, Tioefon Painled J c r o i ü , Roma 1949, 1.1, s. 291,
" Podobny zwyczaj znany jest z tradycji polskich chasydów. U J.J.Singera
czytamy o Rabinie Mędrcu z Przemyśla, z racji dzieła, które wydał pod tym tytułem
zwanym „Rykiem Niedźwiedzia", albo o rabinie z Lublina, z podobnych przyczyn
zwanym „Ponętnym Banichem". 1 1 Singer, ./osie
Kraków 1992, s. 192
's „Piętnastowieczny mistrz buddyjski Gon dkar ba kun dga' mam rgyal
w czasie swej nocnej medytacji miał wizję Mahakali. Tej samej nocy naszkicował
bóstwo, tak jak się mu ono pokazało. Następnego dnia powierzył wykończenie
1 pokolorowanie malowidła słynnemu artyście, mKhyen brtse chen mo. Dziesiąty
Karmapa. Chos dbyings rdo rje (1604-1674) i Situ pan chen chos kyi 'byunggnas
(1700-1774) byli takimi właśnie mistrzami [tzn. malowali według własnych wizji]
i ich tanki osiągały wielki rozgłos." D . P. i J. A . Jackson, TfOefon Thonghz Pawling.
Mefhodr and Walerials, Boulder 1984, s. 12
" W . Juszczak, op. cit., s. 129
" Zob. 1. Tokarska-Bakir, Wyzwolenie przez widzenie i dwchonie, op. cit.
'* F. S. С Northrop, The Meefing о / f o i f and Weif, s. 340. Podobną opowieść
osnuto wokół postaci Hermana Hessego. Opowiadano, że gdy osadzony był
w więzieniu za o d m o w ę służby wojskowej, namalował pociąg wjeżdżający do
tunelu, po czym wsiadł w niego i odjechał. Relacja ustna Krzysztofa Czyżews
kiego, sesja poświęcona Hermanowi Hessemu, Wrocław, wiosna 1994
" N . J. Girardot, Myfh and Meaning in Eorfv Tdoúm, Berkeley and Los Angeles
1983
" Cz. Miłosz, Tfoñtu, Warszawa 1992. To samo przekonanie znajdujemy
u Simone Weil: „Zły malarz - powiada ona - patrzy na dziewczynę, która mu
pozuje, i m ó w i sobie « m a wysokie czoło, skośne brwi, powinienem umieścić na
płótnie wysokie czoło i skośne brwi*. Prawdziwy malarz przez napięcie uwagi jest
tym, na co patrzy. Przez ten cały czas porusza się jego ręka trzymająca pędzel." S.
Weil, P u m a wybrane, Kraków 1991, s. 94. Zob. J. Tokarska-Bakir, Wyzwolenie..,
op. cit., Wprowadzenie.
" Szao Jung, X I w., za. J. Needham, Wieltie miareczkowanie, f/auta i jpofeczemfwo w Chinach i na Zachodzie. Warszawa 1984, s. 55
и Seung Sahn, Jfrzepw/qc popiół na guddg. Warszawa 1990, s. 84
" Pamiętając o starożytnym, a oddziałującym jeszcze w okresie późnego
średniowiecza (np. u Tomasza z Akwinu) rozróżnieniu pomiędzy sztuką i stwarza
niem, które mocno naznaczyło całą późniejszą myśl Europejczyków.
" Zob. j . Tokarska-Bakir, Wyzwolenie przez widzenie i f&cnanie, op. cit.
^ „Księżniczka Punyadhari z M i nnyag, jedna z uczennic I V Karmapy, Rol pa'i
rdo rje [1340-1383] miała sen o wielkiej tance Buddy Śakjamuniego, mierzącej 11
łokci od ucha do ucha. Słysząc to, Karmapa podpowiedział j e j , w j a k i sposób
mogłaby urzeczywistnić swój sen. Dosiadł konia i za pomocą śladów jego kopyt
zaznaczył na ziemi wzór wizerunku. Okazało się że ów obraz Buddy ma doskonałe
proporcje. Następnie został on przeniesiony na ogromny kawał jedwabiu. Przez
trzynaście miesięcy pięciuset ludzi pracowało nad wykonaniem tej wielkiej tanki,
na której po obu stronach Śakjamuniego znaleźli się także Mańdziuśri i Maitreja "
Karma Thinley, Tfúfory o / g ń f e e n Karmapa: o/TBef. Boulder 1980, s. 66-67
* Thurman, op. cit. s. 36
^ Najbliższe europejskiemu znaczeniu «sztuki» może być tybetańskie 6zo 6o,
praca, rękodzieło' (a także: figura, podobizna, forma etc.) Dass pisze, że zgodnie
z buddyjskim podziałem w sztuce m o ż n a wyodrębnić trzy kategorie: [1] las tzo,
czyli sztuka w odniesieniu do ciała, obejmująca pisanie, rysowanie, malowanie
i wszystko, co dotyczy rzemiosła; [2] ngag ozo, sztuka w odniesieniu do mowy,
obejmująca sztukę czytania i układania utworów literackich, a także umiejętność
studiowania: oraz [3]у id 6zo, sztuka w odniesieniu do umysłu, obejmująca wszelką
pracę intelektu. Jeśli chodzi o kategorie działalności artystycznej, wymienia się
kolejno: tkactwo, handel, sztukę dyplomacji, sztukę epistolamą, arytmetykę,
chiromancję, wróżenie i interpretację znaków wróżebnych, sztukę projektowania
i konstruowania, rzeźbienie posągów, reliefów, rytowniclwo, sztukę wychowywa
nia, wytwarzania tkanin wełnianych i filcu, sztukę mieszania składników (np.
metali). Ch. Dass, TfOefon-fnglúh Dicfionary, Calcutta (1902) 1985, s. 1111
" R. Thurman, Tioef and Tioefan gwddnum, op. cit., 35.
" Angielski przekład tybetańskiego 6zoDojako „sztuczny - artystyczny", który
powtarzam tu za Robertem Thurmanem (Wüdom and Compamon. op. cit., s. 34),
nawiązuje do dwuznaczności „sztuka" - "sztuczność": np. ang. arf-arfi/icial,
istniejącej w wielu j ę z y k a c h europejskich. Trudno m i rozstrzygnąć, na ile trafnie
oddaje on znaczenie tybetańskie. Na ten temat patrz Dass. op. cit., s. 1111.
^ Rigpa Fellowship, London 1988
" Thondup Tulku, A d d e n Teaching* о / Tioef. An fjpldnafion о / fne Terma
Tradifion о / r n e Ayingma Jcnool о / Д м И л и т , London, s. 151-152
" H . A . Jáschke, Tfeelon-Engfuh Diclionary wiln Special Ke/érence fo rne
Prevailing Dialects, Delhi 1980, s. 522-523: (2) „rang Dywng ha, samopowstały:
(...) rang g r a t nie przez człowieka wytworzony „["= rang oyun, rang oyong,
samoistny, powstały sam z siebie"]. Podobnie Dass, op. cit., 1164-1165. Zob też j .
Tokarska-Bakir, Wyzwolenie..., on. cit.
" Drzewo pod którym Budda Sakjamuni osiągnął oświecenie. 'Bodhi' znaczy
„przebudzenie, oświecenie".
" biography о / Dnarmajvamin, [ w : ] J.N. Roerich ( o p r a ć ) , glae Annals,
Moskwa 1967, 525-527
" Mik yen 6rde'f Guide fo fhe Яо/y Placel о / Cenlral Tioef. przeł. z tyb. A .
Ferrari, L . Petech, H . Richardson, Roma 1958, 43 etc.
" Roerich, op. cit, 512. 519, 533
" Jedno z groźnych bóstw panteonu buddyzmu tybetańskiego.
" Samoistne powstanie przypisuje się też stupie o tej samej nazwie, słynnej
stupie Swajambhu w Kathmandu.
" «Piecioraki», ponieważ składa się z pięciu figur: „świętego posągu przywie
zionego z Indii, samopowstałego posągu [Awalokiteśwary], [posągu] któla, a także
księżniczki nepalskiej i chińskiej", Thondup, op. cit., 252, n. 211
*' Thondup, op. cit., s. 252, n. 211
" S. L . , Huntington J. C , Huntington Leaves/rom fne godni Tree. The Arf о /
Pala /ndia fgfh-T2fh cenfwnejj and 7fs Jnfemafional legacy [katalog wystawy
w The Dayton Art Institute], Seattle - London 1990, s. 85
« Tamże.
" G. Tucci, Tioefan Painled Scrolls, op. cit, s. 290
" Jackson, op. cit., s. 139
* Tucci, op. c i i . , s. 312nn.
^ Blo bzang chos k y i rgyal mtshan, [ w : ] Tucci, op. cit., 315
D. L . Snellgrove, Тле fYine Ways о / Д о л . E r c e r p » / r o m gZi-brjid [przekład
z t y b ] , Boulder 1980, s. 297-298
" H . A . Jáschke był misjonarzem z Moraw, który wiele lat spędził w podhimalajskiej dolinie Lahul w północnych Indiach.
B . Olschak. T. Wangyal. Myrfic Arf o/Ancienf Tibef. London bd, s. 113
s« Tucci, op. cit., s. 239
" Jackson, op. cit., s. 11
" P. Florenski, / t o n o i f o ł i inne szkee, przeł. Z.Podgórzec, Warszawa 1984, s.
120. Zwraca uwagę zbieżność tego określenia z tybetańskim określeniem
malarstwa, „proteza d u c h o w o ś c i " bliska jest rfen, „symbolowi-podporze".
" Tucci, op. cit., s. 287-288
" Tendencja do zaniedbywania treściowej strony słowa czy napisu na rzecz jego
formy i oddziaływania, z reguły właściwa jest tzw. kulturom „ustnym", archaicz
nym, w odróżnieniu od „pisemnych", opartych na piśmie jako głównym nośniku
komunikacji. Owa tendencja przejawia się w specyficznym „rematycznym"
użytku, jaki czyni się w obrębie kultury ustnej ze świętej rzeczy czy świętego
tekstu, interesując się nie tyle jego femafem (tym, о с z y m jest tekst lub с o
wyobraża wizerunek), ile remalem (materialnością tekstu, substancją wizerunku,
tym, c z y m tekst lub wizerunek jest). Podobne, „rematyczne nastawienie" może
też charakteryzować określone formy kultu: w zachowaniu religijnym akcentuje
się wówczas samą tylko czynność (klękanie, wędrówka na klęczkach, pokłony,
okrążanie świętej góry, klepanie pacierzy, różaniec itp.), nie zaś np. treść albo też
intencję modlitwy czy rozmyślania, zalecanego przez brewiarz na okoliczność
owej pobożnej praktyki. Odwołuję się tu do przystosowanego do etnograficznego
kontekstu potrzeb rozróżnienia językoznawczego: temat (lo, o czym się mówi)
- remat (to, co się mówi). Więcej na ten temat w mojej pracy, Wyzwolenie..., op.
cit., Wprowadzenie.
% Douglas, op. cit., s. 9
* Thondup Tulku, Widden Teaching! о / TToef. An Eipfdnorion о / fne Terma
Tradifion о / f k e Ayingma Jcnool o / g w d d n ú m , London, s. 151-152
^ Za: G. Leonów, w: M . M . Rhie, R. A . F. Thurman, Wúdom and Companion.
The Sacred A n qf" Ti6ef, s. 306
" N . Douglas, Tioefon Tdnf ric Chormr and A m a l e » . 2 JO Examples Reproduced
/ r o m Original WoodWocb, New York bd. s . l l
* Snellgrove, The fVme Ways..., op. cit.; R. de Nebesky-Wojkowitz, Oracles
and Demons o/rioef. The Cidf and Iconography о/fhe Tipelan Profecfive Deifies,
The Hague 1960
™ Modlitwa skomponowana przez Mipama, słynnego lamę, który żył w latach
1846-1912. Za udostępnienie jej dziękuję P. Maciejowi Góralskiemu z Muzeum
Azji i Pacyfiku w Warszawie.
" N . Douglas, op. cit., s. 11
" M a m tu na myśli całą antropologiczną krytykę Frazerowskiej Ziole/ galgzi,
poczynając od Bronisława Malinowskiego przez gemertungen uter Prozer The
GoWen Aowgh' Ludwiga Wittgensteina, a kończąc na dyskusji nad pojęciem
racjonalności, jaka toczyła się w prasie antropologicznej {filozoficznej w latach 60'
i 70'. Zob. artykuły z tomu pod red. E. Mokrzyckiego, Pac/onalnosc i sfyl т у Д е ш а ,
Warszawa 1992
" Palijska formuła, wyrażająca w największym skrócie podstawowe idee
buddyzmu: uniwersalność cierpienia, przemijanie i „brak wszelkiej samoistnej
esencji i egzystencji", zwany pustością wszystkich rzeczy, w tym ,ja".
" Jest to najbardziej skrótowa, mnemotechniczna formuła doktryny buddyjs
kiej, przypisywana samemu Buddzie Śakjamuniemu. Pierwsza szlachetna prawda
stwierdza, że cierpienie istnieje; druga wskazuje na jego przyczyny; trzecia naucza
o istnieniu nirwany, stanu poza cierpieniem; czwarta wskazuje do niego drogę.
" Praktykujący buddysta, ślubujący dążyć do wyzwolenia nie tylko dla
własnego dobra, ale dla pożytku wszystkich istot.
707
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/f6f477f92218fbf5c7b7a85f3c47cb5f.pdf
20a1d9776e45761ae815515e276641cf
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Polska Sztuka Ludowa - Konteksty
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2742
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1999
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:2552
Title
A name given to the resource
„Ślepy bibliotekarz" / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1999 t.53 z.1-2
Description
An account of the resource
Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1999 t.53 z.1-2, s.29-41
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
Tokarska-Bakir, Joanna
Language
A language of the resource
pol.
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Instytut Sztuki PAN
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
„Ślepy bibliotekarz"
O pisemnym wymiarze ustności*
Joanna Tokarska-Bakir
...sposób obchodzenia się z pismem jest już sam w sobie decyzją o sto
sunku bycia i słowa do człowieka, a konsekwentnie o stosunku człowie
ka do bytów, i o sposobie, w jaki oboje, człowiek i rzecz, trwają w nieskrytości lub wycofują się z niej.
Martin Heidegger'
Wychodzimy z Księgi jedynie w ramach tejże samej księgi, gdyż (...)
świat jest Księgą.
Jacques Derrida
2
Nie pamięć, ale właśnie zapomnienie jest warunkiem naszego istnienia.
Szalom Asz
3
Przedsięwzięcie, które będzie przedmiotem tego artykułu,
można określić odwrotnie niż określił swoje A. Graham, au
tor pracy o ustnym wymiarze pisma : chodzi o p i s e m n y
w y m i a r u s t n o ś c i . Będzie tu mowa o źródle, które
wyposaża w sens kulturę typu ludowego. Paradoksalnie
źródłem sensów tej ustnej w swej istocie kultury, jest Pismo,
przy czym nie tyle chodzi tu o Biblię, co o wyobrażenie, ja
kie o mądrości Biblii może mieć człowiek niepiśmieny. Wy
obrażenie to przybiera - w polskiej kulturze ludowej - postać
Księgi Michaldy ze Sabby , to jest tzw. „sybiliji-bibliji" i in
nych proroctw, albo też skróconą formę „listów z nieba", modlitewek „swoich" lub „prywatnych" , występuje też w posta
ci „księgi w ogóle", czyli pisma widzianego oczami kultury
ustnej. Wysoka pozycja książki w kulturze ustnej - tekstu
traktowanego jako remat , nie temat - to dziedzictwo archa
icznych wyobrażeń o przedustawnej księdze-martycy świata,
rozwiniętych w mitologii judeochrześcijańskiej (mistyka To
ry i Logosu, Chrystus jako „księga życia"), muzułmańskiej
(Koran jako matka wszystkich ksiąg, w tym także „księgi
stworzenia") i w religiach egzotycznych. W polskich ludo
wych przeróbkach wątki te odzywają się niespodziewanie
mocno.
i wśród ludzi, wśród których nauka pisania od pokoleń ucho
dzi za czynność kultową. Rozszerzając kategorię stosowaną
przez Jacka Goody'ego i Waltera Onga, styl ten nazywam
u s t n o ś c i ą o n t o l o g i c z n ą , w opozycji do p i s e m n o ś c i , także wyposażonej we własną ontologię i epi
stemologię. Takie poszerzenie kategorii ustności pozwoli na
swobodne poszukiwania w obrębie całej kultury, bez wzglę
du na „wysokość" zlokalizowanych treści. Proponowana tu
redeskrypcja ustności jest jednocześnie próbą scalenia dwóch
źródeł refleksji antropologicznej: Eliadowskiej refleksji nad
„ontologią archaiczną" i Heideggerowskiego myślenia o Po
czątku (Anfang).
Oto planowana kolejność działań: najpierw zajmę się
splotem znaczeń, w których, w kontekście magiczno-religijnym, występuje pismo, słowo i imię. Spróbuję wykazać
odrębność sakralnych i świeckich ujęć tej triady, wydoby
wając tę różnicę spod ujednolicenia, które zdominowało eu
ropejskie myślenie o języku. Z rozróżnienia pisma sakralne
go i świeckiego (i takiegoż nazywania) wyniknie następnie
przeciwstawienie szerokiego pojęcia ustności i resp. pisemności.
Rematyczność książki i pisma w ogóle zostanie w tym ar
tykule potraktowana jako ślad, i jako symptom.
Jako ś l a d tego, co za Eliadem nazywam ontologią ar
chaiczną, która funduje dziwne dziś i nieczytelne rozumienie
pisma jako bezpiecznego ukrycia, jako „utrwalenia przez za
pomnienie". Takie pojmowanie i pisma, i zapomnienia, moż
liwe jest tylko w obrębie pisma w sakralnym, bytowym wy
miarze, o którym rzadko pamięta się w trakcie filozoficznych
debat nad statusem pisma.
Jednocześnie rematyczność jest też s y m p t o m e m ,
bo rematyczny użytek z pisma sygnalizuje ufundowany na
ontologii archaicznej, specyficzny „styl kultury", który roz
poznać można nie tylko wśród ludowych analfabetów, ale
Dlaczego „prawdziwy pątnik" chwyta za pióro
4
5
6
* Artykuł jest skróconą wersją rozdziału z mojej książki Imago insolita. Hermeneutyczna lektura źródeł etnograficznych, która ukaże się
w tym roku nakładem Fundacji Na Rzecz Nauki Polskiej.
We współczesnych tomach Księgi łask, prowadzonej
w Kalwarii Pacławskiej od X V I I wieku, co kilkadziesiąt stron
pojawia się tekst zapisany starczym charakterem pisma, coraz
trudniejszym do rozszyfrowania. Autorem jest, jak sam się
przedstawia, „prawdziwy pątnik", „P. Franciszek ze wsi Buszkowiczki". „Wstaw się Matko Boska do Pana Boga, żebym
przejrzał" - czytamy w pierwszym jego wpisie. Z wpisów ko
lejnych dowiadujemy się o nim więcej: „Ja sługa Boży, zro
biłem 350x drogę krzyżową, dróżki Pana Jezusa i 300x dróż
ki Matki Boskiej. Oświadczam, że modlę się o pokój na świe
cie, za ludzi nie wierzących, aby Najwyższy Pan Bóg oświe
cił ich, aby się nawrócili i zostali zbawieni za chorych i opu
szczonych, za chorych i opuszczonych staruszków (...) i za
naszego Gwardiana Grzegorza i za służkę kuchenną. Jestem
powołany za prawdziwego pątnika (...). Oznajmiam, że pod29
�czas tej mojej podróży ociemniałem (...)• Odzyskałem wzrok
u Panny Marii w Jarosławiu u Matki Boskiej Bolesnej. Ob
myłem sobie oczy wodą cudowną ze studni I dostałem ofiarę,
i płakałem, i prosiłem Matkę Boską o zwrok [wzrok] i przy
szedłem (...) do kościoła i zamówiłem trzy mszy Św. [święte]
i przejrzałem na oczy". We wpisie ostatnim prawdziwy pąt
nik znowu będzie wyliczał „odprawione" dróżki i nowenny:
„...Ja pątnik zrobiłem 403 razy dróżki Pana Jezusa.
P.Franciszek, Buszkowiczki.
Ja pątnik zrobiłem dróżki do Matki Boskiej 404 razy.
P. Franciszek z Buszkowiczek pragnę zrobić 500 razy za rok
teraz czuje [się] słaby bo 86 lat kończę. Jestem inw.[alidą]
wojennym 90% chorym o laskach.
Ja pątnik jestem tu na cudownym miejscu. Zrobiłem 500
razy, tzn. obchodziłem dróżki do matki Boskiej i pragnę jej
służyć tak do śmierci w niebie. Jestem jej sługa P. Dzisiaj
znowu dróżkami 409 razy i jutro też 410 raz bo kocham Ma
ryję że nam dała Syna kto wierzy wniego ten zbawiony bę
dzie. Pątnik P.
Oświadczam że ja pątnik P. zrobiłem 437 razy Kalwarii
Pacławfskiej] 4000 razy mam zaświadczenie od Gwardiana
Sroki 30 razy dał mi nowy Gwardian. Ja sie zapisywałem
w książce na 7 razy. Również oświadczam że byłem 4 dni na
Zielnej i teraz jusz po Zielnej to razem 437 razy. P. Franciszek
zbuszkowiczek.
22, 23 Wrzesień 400 razy chodzę o kwartyńca herbaty, ka
wałeczek laba [chleba]. Kucharz nic nie dają (...)
Pątnik P."
7
Po co pątnik P. wpisuje się do Księgi? Odpowiedź nie na
stręcza trudności: uwiecznia siebie, a zarazem w uroczysty
sposób ofiarowuje swój wysiłek Matce Boskiej. Pismo wy
stępuje tu w roli podwójnego, a nawet potrójnego mediatora:
nie tylko między wiernym i Adresatką, ale też między niepa
mięcią o rzeczach nie zapisanych i pamięcią, której jest sym
bolem. Ponadto pismo pośredniczy między rozdwojoną świa
domością samego pątnika P, który dopiero w akcie pisania
uzmysławia sobie wyraźnie siebie i własne położenie: to, że
jest głodny, że jest inwalidą, że jest w świętym miejscu. Dzię
ki pismu może spojrzeć na siebie, którego opisał, oczami
c z y t e l n i k a - być może stwierdzi, że on i człowiek
w tekście opisany to dwaj zupełnie inni ludzie?
Tak oto pątnik P. wprowadza nas in medias res, w sam śro
dek Platońskich dyskusji nad naturą pisma. W zapisie pątni
ka P. pojawiły się, jak widać, trzy wątki znane z Platona : (1)
wątek uwiecznienia, w jakie pismo wyposaża przemijające
rzeczy, (2) charakterystycznego dlań uprzedmiotowienia te
go, co chwilę wcześniej wcale przedmiotowe nie było, i (3)
będącego jego konsekwencją wyobcowania tekstu (a raczej
„rzeczy" owego tekstu) z jego „życiowego" kontekstu. Nie
jest to jednak wszystko, co da się powiedzieć o piśmie i jego
roli w kalwaryjskiej Księdze łask. Co zostało pominięte?
Pominięta została cała istota rzeczy. Wpis „prawdziwego
pątnika" pojawia się w Księdze łask co kilka stron. Za każ
dym razem jest to monotonna wyliczanka wykonanych
„dróżek", różańców i nowenn, do których dochodzą jeszcze
równie monotonne „intencje". Z pątniczą praktyką nieskoń
czonej pradaksziny - tak w Indiach określa się rytualne
okrążanie świętych miejsc i budowli - wpisy te tworzą har
monijną całość, która domaga się czegoś więcej niż tylko
analizy treściowej. Analiza „tematyzująca" zapoznaje istotę
rzeczy, która w rzeczywistości żadnym „tematem" nie jest jest bowiem r e m a t e m. Pątnik P. traktuje swój wpis
8
30
r e m a t у с z n i e, jak jedno ze swoich okrążeń. Takich
wpisów, w których nie jest istotne „o c z y m" się mówi,
ale „c o", i w ogóle „ż e" się mówi, jest w Księdze łask wię
cej. Niektóre z nich są też rematyczne w sposób bardziej do
słowny. Przede wszystkim są to kryptogramy - niezrozu
miałe zbitki liter lub skrótów i monogramy-inicjały, dalej
także wpisy modlitewne, zakończone formułą „Amen" lub
w całości będące formułą (modlitwy, pieśni itd.), albo zapo
życzające język ze szczególnie zgrabnych wpisów cudzych,
de facto czyniąc je formułami. Rematyczny charakter mają
też wpisy ograniczające się do samych podpisów, umie
szczonych niekiedy pod wielką na całą stronę literą (?) „Ż"
(formuła-zawijas zaczerpnięta z „pisma urzędowego"). Cie
kawe: wpisujący się do Księgi świadomie tu rezygnuje
z możliwości wypowiedzi „tematyzującej". Ważny jest dla
niego tylko podpis.
Zastanówmy się, czym jest właściwie podpis. Podpis,
rzecz bliska osobistej pieczęci , to prawdziwy „znak szcze
gólny". Zbliża się on do bytu właściciela tak samo blisko
jak imię, którego jest zapisem. Nie dajmy się zwieść temu po
zorowi tautologii: ktoś, kto wpisuje się do księgi łask, wpisu
je tam siebie samego. Nie jest to żaden facon de parler. Pod
pis, podobnie jak pieczęć, znaczy: jestem tu sam, we własnej
osobie, nie ma między nami pośredników. Utrwalając imię,
podpis ujawnia obecność tego, kto go składa. Jak wynika ze
słów Hioba (zob. dalej), w postaci podpisu jest się b a r
d z i e j , niż gdyby imię nie zostało utrwalone w piśmie. Pi
smo w podpisie ma w sobie coś z funkcji sakralnej, coś z mi
styki kancelarii. Podpis zobowiązuje, przy czym zobowiąza
nie to zdaje się wiązać i podpisującego, i tego, komu własny
podpis się przedstawia: „O, gdybym miał kogoś, kto by mnie
wysłuchał! Oto składam p o d p i s : niech Wszechmogący
odpowie! Niech n a p i s z e p i s m o Przeciwnik mój"
(Hi 31, 35)."
Podobnie transcendentalnie zaadresowany jest podpis
w kalwaryjskiej Księdze łask. Jest znakiem powierzenia, a za
razem znakiem obligującej obecności. Oznacza, że podpisu
jący, obecny w podpisie, sam, we własnej osobie, jest tam,
gdzie łaski są rozdawane.
9
10
Sakralny wymiar pisma
Osobliwości podpisu w kalwaryjskiej Ksiądze łask stano
wią zapowiedź „sakralnego" - bytowego wymiaru pisma,
imienia i słowa. Wymiar ten otwiera się z chwilą, gdy uświa
domimy sobie pierwotny związek pisma i jego desygnatu,
a także „magiczny" związek rzeczy i słowa. Związek ten naj
bardziej wyraziście rysuje się w imieniu (podpis!), w owym
słowie par excellence.
W Słowniku etymologicznym Aleksandra Brucknera
znajdujemy ciekawe objaśnienie losów dawnego słowiań
skiego określenia na „słowo": „ r z e c z, pierwotnie 'mowa,
słowo', od rzekę z samogłoską wydłużoną, cerk. ręcz; prze
szło, jak i u innych Słowian, na znaczenie 'rzeczy' (łac. res,
niem. Sache) i pierwotną 'wiec' wyrugowało (...), w biblii
rzecz tylko 'mowa': «usłyszał Pan głos rzeczy waszych»
(...)" . Koncepcja, którą spróbuję wyłuszczyć w niniejszym
artykule, wychodzi właśnie od bytowej („rzeczowej") war
tości słowa w kulturach archaicznych, od nie naruszonego
związku słów i rzeczy (a raczej słów=rzeczy), wciąż rozpo
znawalnego w głębokich warstwach kultury współczesnej.
Ten związek i fundująca go substancjalistyczna ontologią
(ze względu na wyraźną ontologizację języka i pisma w kul12
�turze żydowskiej, emblematycznie można by ją nazywać
„żydowską" ) odzwierciedla się następnie w sposobie my
ślenia o piśmie. Także i 0 П 0 nabywa wartości bytowej.
Odwołując się do idiomu Marcela Maussa można powie
dzieć, że niektóre religie (judaizm, uważający pismo za
„siedzibę Szechiny" , hinduizm i niektóre odmiany buddy
zmu, uświęcające zapis sylab mantrycznych , także islam
z bogatą mistyką i magią Koranu) przewidują taki „sposób
posługiwania się pismem", w którym jego aspekt bytowy
góruje nad epistemologicznym. Ów sakralny zapis jest naj
pierw numinalnym bytem, z którym szuka się cielesnego
kontaktu, rematem nie podlegającym uprzedmiotawianiu ,
dopiero potem - jeśli w ogóle - czymś „do odczytywania"
i tematyzacji. W perspektywie, którą nazywam tu „żydow
ską", pismo jest przede wszystkim miejscem bytu , dopie
ro później przybytkiem wiedzy.
13
14
15
16
17
Sakralne użycie zmienia sens pisma-imienia-słowa, zapi
su i wypowiedzenia. Imię zapisane różni się istotnie od wy
mówionego. Hebrajskie ketib, 'napis', to eufemistyczne
wskazanie pisemnej obecności świętego imienia Boga, chro
nionej zakazem głośnego odczytywania . Miary surowości
zakazu dopełnia umieszczenie go na drugim miejscu wśród
przykazań. W tekście Tory pozostawało imię czytane, nigdy
jednak nie wymawiane . W głośnym czytaniu (hebr. qere)
zamieniane było na omowne Adonaj, 'Pan'. Powierzenie pi
smu świętego imienia Boga było wyrazem albo wielkiej nie
ostrożności albo jeszcze większego zaufania. Powie ktoś, że
imię zapisane było w tekście bezpieczne, ponieważ księgi
strzegli kapłani . Nawet jeśli w tej koncepcji ezoteryki jako
zabawy w chowanego z profanami jest jakieś ziarno prawdy,
trudno to sobie wyobrazić w religii, w której nauka pisania
była czynnością stricte kultową , i która zrodziła paradoksy
w rodzaju „Stowarzyszenie drwali dla studiowania Miszny
w Berdyczowie" . Skoro zapis świętego imienia dostępny
był nawet dla drwali, to czy w ogóle powierzenie pismu imie
nia Boga nie wiązało się jakoś z utajoną, dziś dla nas prawie
nieczytelną naturą pisma? Czy nie stoi za tym sugestia, że
sam zapis może być ukryciem - paradoksalną pisemną reali
zacją tabu imion?
18
19
20
21
22
23
Radykalnie inne spojrzenie na naturę pisma prezentuje
Platońska tradycja filozoficzna, która najmocniej naznaczyła
europejski sposób myślenia. U Platona pismo rozważa się
w kontekście jego dobroczynnego lub szkodliwego wpływu
na pamięć , zaś ewentualny sens ontologiczny pisma ulatnia
się gdzieś bez śladu. Być może - jak zdaje się to sugerować
Heidegger w motcie do niniejszego artykułu - istnieje jakiś
związek między „subiektywizacją" pamięci, która u Platona
zaczyna być postrzegana jako atrybut ludzkiego zachowania,
i odchodzeniem w niepamięć bytowego sensu pisma. Tym te
matem zajmę się w dalszej części tekstu. Na razie „perspek
tywę grecką" potraktuję monolitycznie i upraszczająco - ja
ko przeciwieństwo „żydowskiej". W ten sposób powstanie
czytelna opozycja nie miast już, ale całych światów: Aten,
które pismo wyłącznie tematyzują , i Jerozolimy, z charakte
rystyczną dla niej sakralną, rematyczną funkcją pisma . Do
generalizacji tej wiedzie jednak długa droga, którą teraz krok
po kroku - choć tylko w zasadniczym zarysie - prześledzę.
24
25
26
27
się wręcz synonimem magii . Opiera się ono na milczącym
założeniu, że podmiot jest zakładnikiem swojego imienia: po
wierza mu swoją tożsamość, która wraz z ujawnieniem imie
nia może zostać naruszona. Bez przemyślenia tej zagadkowej
istoty imienia, sens pisma w jego sakralnym wymiarze pozo
staje całkiem niedostępny.
Podobnie jak w wielu archaicznych mitologiach, także
i w Biblii hebrajskiej „imię (...) zawiera w sobie istotę każdej
rzeczy, tak że to, co nie ma imienia, po prostu nie istnieje" .
Ontologiczną wartość imienia antycypuje hebrajskie dabar ,
które w równym stopniu określa 'słowo', jak i 'rzecz' (por.
etymologia Brucknera!). Poświadczona przez mity kreacyjne
z całego świata bliskość między słowem i rzeczą, tworzeniem
i nazywaniem, od czasów Sir Jamesa Frazera pozostaje et
nograficznym banałem, który rzadko staje się przedmiotem
gruntownego namysłu.
Rozróżnienie między ontologicznym i klasyfikacyjnym
sensem języka szczególnie wyraźnie prezentuje się w trady
cji hebrajskiej. Pojawia się ono już na początku Księgi Ro
dzaju, a explicite w apokryfach i w tradycji żydowskiej .
W Biblii, imię w swej bytowej odmianie jest jedno - jest to
„wielkie imię Boga", którego widzialną formą jest tetragrammaton. W akcie stwórczym imię to „udziela się stworzeniu",
pozostawiając w nim swoje sygnatury . Imię Boga, słowo
stwórcze, działa „odciskając na kosmosie swą literową pie
częć , przy czym - rzecz charakterystyczna - kanałem
stwórczego działania jest pismo, nie mowa.
W odróżnieniu od boskiego, ludzkie nazywanie nie ma
w sobie nic ze stwarzania. Jest raczej rozpoznawaniem.
Różnicę w używaniu imion/nazw przez Boga i człowieka
widać w zestawieniu dwu fragmentów żydowskich apokry
fów. W pierwszym mowa jest o Bogu, który „wyciągnął rę
kę i wziął z pisma jedno ze swoich imion; z tego imienia
spadły trzy krople wody i oto cały świat wypełnił się wo
dą!" i tak dalej, ze wszystkimi imionami, które dają począ
tek żywiołom i reszcie kosmosu . Sytuacja zmienia się kil
ka stron dalej, gdy Bóg każe Adamowi nazywać stworzone
uprzednio zwierzęta. Tu imię/nazwa pojawia się w swej
zwykłej, profanicznej postaci: „Kazał więc Pan zwierzętom
przejść koło człowieka i pytał go o nazwę każdego z nich.
Człowiek zaś odpowiadał: To jest wół, to koń, to osioł
(...)" . Różnica jest wyraźna: nazywanie boskie, ontologiczne, udziela stworzeniu jego „jest", nazywanie ludzkie
wprowadza zwykły epistemologiczny porządek w to, co jest
już od dawna. W słowie Bożym imię, udzielające się rze
czom w których odciska swe literowe sygnatury, jest równo
czesne z bytem, któremu pozwala być; w słowie ludzkim imię przychodzi po bycie, naznaczone jest piętnem podpo
rządkowania, nierzadko przemocy.
28
29
30
31
32
33
34
35
Wobec ontologicznego sensu imienia myśl europejska
z reguły pozostaje bezradna . Bytowe pojęcie języka noto
rycznie sprowadzane bywa do klasyfikującego. W głośnej
dyskusji Jacquesa Derridy z Claudem Levi-Straussem , fi
lozof, zarzucający antropologowi brak „krytycznej odpowie
dzialności," sam zdaje się nic o niej nie wiedzieć: mówi
o imionach sekretnych Nambikwara, nie zdając sobie sprawy
że jest to język „innego rodzaju", j ę z y k w s e n s i e
bytu
n i e k l a s y f i k a c j i . Nazywanie, pisze Derrida, to „protopismo i pragwałt", polegający na wpisywaniu
unikatowości w system, na „naruszeniu tego, co nietykalne,
na zatraceniu niepowtarzalności, jaką zapewnia bezpośre
dnia obecność, czyli osobiste pojawienie się" . Jeśli filozof
ma rację - a pewnej słuszności odmówić mu nie sposób 36
37
3 8
Imię i przemoc
Przekonanie o możliwości zawładnięcia rzeczą dzięki
przeniknięciu imienia jest tak dobrze zaświadczone, że za
równo w oczach etnografów jak i w języku potocznym stało
39
40
31
�to jego stanowcze słowa odnoszą się wyłącznie do języka
świeckiego. Nie mają zastosowania do tajemnych imion Nambikwara. W sakralnej, archaicznej odmianie języka imię
żadnym „pragwałtem" nie jest. Jest jednością z bytem, wy
darzaniem się bytu , jego auto-grafem , z którego wymaza
no czas. W żadnym razie imię nie przychodzi „po", bowiem
„być" w świecie ontologii archaicznej to, jak mówiła wyżej
Świderkówna, „nosić imię". Języki europejskie nic o tym nie
wiedzą - transmitują wyobrażenie o aposterioryczności
imienia. Potwierdzając sekwencję „najpierw byt, potem sło
wo", mówimy: „nadać imię", „zyskać imię". W świecie
ontologii archaicznej jest inaczej. Imię, podobnie jak byt, nie
jest w gestii człowieka. Imię tworzy byt. Byt staje się („istoczy się") w imieniu.
Chociaż „być" oznacza „nosić imię", bynajmniej nie za
kłada to zrozumiałości imienia, poznawalności tego, co
w nim jest. Imię magiczne, używane w sensie bytowym, po
niekąd musi pozostawać niezrozumiałe, w ogóle nie jest bo
wiem czymś, co bytuje poprzez bycie rozumianym . Jest
rematem, nie tematem. Takim właśnie, znanym acz niezgłę
bionym imieniem jest JHWH, święte imię Hebrajczyków .
Pytając o nie w Księdze Wyjścia („Co jest jego imieniem?"
3,13), Mojżesz nie pyta o jego formę brzmieniową, dobrze
mu znaną, lecz o tajemnicę związaną z imieniem . Buber
komentuje ów fragment następująco: „Tam, gdzie słowo
«со» pojawia się w połączeniu ze słowem «imię», pyta się
o to, co się w tym imieniu objawia lub ukrywa" . Imię,
choć wyjawione, pozostaje „ciemne". Imię magiczne jest
zatem taką „częścią mowy", która sytuuje się poza granica
mi ludzkiego języka , z jakichś jednak powodów, zamiast
opuścić teren, w którym jej za ciasno, uporczywie się go
trzyma (za chwilę zobaczymy jak notoryczna jest ta języko
wa terminologia, pełna „słów mocy", „prawdziwych, twór
czych imion", przekładających się na „pismo", „księgę",
„litery", „głoski" i „sygnatury"). Uporu tego nie można
uznać za przypadkowy. Mówi on coś o o naturze pisma, ja
ka ujawnia się w religii.
41
42
49
sku" ) lub retrogresywnym, gdy stanowi jego ukrycie, po
wrót do wewnętrzności (np. szyfrowy, niezrozumiały, „rematyczny" zapis świętego imienia, który nie ma służyć dalszej
tematyzacji).
Platońska refleksja (Tammuz w Fajdrosie) rozpoznaje
w piśmie tylko drugi z wymienionych tu ruchów, w dodatku
w jego profanicznej odmianie: pismo jako usuwanie żywej
obecności, która zostaje zastępiona śladem i pseudoobecnością, hypomnesis . W świetle tego poglądu, lethe, zapomnie
nie, w którym pogrąża się byt rzeczy zapisanych, nie posiada
żadnej produktywności dla pamięci, mneme. Aby pokazać
rozmiar tej pomyłki trzeba najpierw zarysować kontekst,
który ujawni pracę, jaką pismo - lethe - wykonuje w obrębie
pamięci. Mowa będzie kolejno: o bytowym wymiarze słowaimienia w Biblii, o paradoksie uprzedniości zapisu wobec
stworzenia, następnie zaś o funkcjonowaniu pisma w magii.
50
Bytowy wymiar języka
43
44
45
46
47
Bezcelowe jest zapytywanie o znaczenie języka w sensie
bytowym (zob. np. szeroko dyskutowany problem znaczenia
mantr). Chodzi w nim o ewokację bytu, nie o komunikację.
Język ten pozostaje niezrozumiały, a powszechne w religii ta
bu imion (ew..zakaz ich wokalizacji, przy akceptacji zapisu)
tylko tę jego pierwotną niedostępność nasila. Kolejnym
szczeblem zasłonięcia, praktykowanym głównie (choć nie
tylko) w społecznościach piśmiennych, bywa pismo. Dlatego
też język w znaczeniu bytowym w naturalny sposób ciąży ku
pismu (por. rozległa sfera amuletów pisemnych, o których
będzie mowa w punkcie Zapis i odczytywanie imienia).
Tegoż właśnie pisma dotyczy kolejne nieporozumienie,
pojawiające się w Derridowskiej polemice z Levi-Straussem.
Widać je w użytku, jaki Derrida czyni z „pisma", nazywając
imię „protopismem". Filozof czyni tak dopatrując się w imie
niu tego samego, co uważa za naturę pisma: aposterioryczno
ści. Oczekiwanie to jest słuszne tylko w zakresie pisma w je
go świeckim wymiarze, bowiem relacje czasowe, łączące
imię, jego zapis i byt, ulegają w religii odwróceniu. O ile byt
s t a j e s i e w imieniu, jest z nim syn-chroniczny, o tyle
zapis imienia jest nieraz wręcz w c z e ś n i e j s z y od
ukrytego w nim (zapowiedzianego w nim) bytu . Pismo
w tym sakralnym znaczeniu nigdy nie jest zwykłym następ
stwem bytu, jest jego zalążkiem. Zalążkiem w sensie progre
sywnym, gdy stanowi odsłonięcie bytu (Zoharl, 15a: „Kiedy
wola Króla poczęła działać, wyryła znaki w najwyższym bla
48
32
Bytowy wymiar słowa-imienia, jego ontologiczną gę
stość, dokładnie widać w Biblii hebrajskiej. „Hebrajszczyzna
jest twarda, szorstka i chropawa jak granitowe głazy, jest
ciężka, nieprawdopodobnie nasycona treścią. Każde jej sło
wo ma wagę i «masę» i jakąś prawie dotykalną trójwymiaro
wą kanciastość" - pisze Ireneusz Kania . Zadziwiająca jest
skuteczność, z jaką oddaje ją archaiczna polszczyzna Jakuba
Wujka. „To tedy odprawiwszy s t a ł o
się
słowo
P a ń s k i e do A b r a m a w w i d z e n i u
mó
w i ą c (...)" (Rdz 15,1) - Wujek antycypuje tu dosłownie ję
zyk Heideggera. Bytowy sens słowa-imienia najmocniej do
chodzi do głosu w proroctwie Izajasza. Słowo u Izajasza podobnie jak imię - ma zmysłowość rzeczy. Może być „wi
dziane z daleka" (Iz 30,27), może wisieć jak chmura „nad Ju
da i Jeruzalem" (Iz 2,1), może „świecić z krzaka" gorejące
go , może być „latarnią dla nóg i światłem na ścieżce" (Ps
119, 105 ), może też stać się posłańcem: „Posłał Pan słowo
[dabar] przeciw Jakubowi" (Iz 9, 8; Ps 147, 15, 18, 19).
Gdy czyta się o brzemienności słowa, które nigdy nie jest wy
powiadane na darmo („jak śnieg i deszcz spadają z nieba
i tam nie powracają, dopóki nie nawodnią ziemi [...], tak i sło
wo, które wychodzi z ust moich, nie powraca do mnie bezo
wocne, zanim nie dokona tego, co zamierzam, i nie spełni te
go, po co je posłałem", Iz 55, 10-11), łatwiej odczuć niezro
zumiały już dziś sens drugiego przykazania Dekalogu. Sam
Pan czuwa „nad swoim słowem, żeby je wypełnić" (Jer 1,1112) . Biblijne słowo może zabijać (Iz 11, 4: „Słowo jego ust
zabiło wszystkich grzeszników" ) i zbawiać (Druga Przypo
wieść Henocha 48, 8: „To przez Jego imię są zbawieni" ).
Może też sycić (Jer 15, 16, przekład Jakuba Wujka: „Nalazły
się mowy twoje i pojadłem je, i było mi słowo twoje weselem
i radością serca mego; bo wzywano imienia twego nademną"), jest bowiem „bardzo blisko ciebie: w twych ustach
i w twoim sercu, byś je mógł wypełnić" (Pwt 30, 14) . Imię
Boże, wypowiedziane nad krajem, zapewnia mu ochronę
(Rdz 48, 6; Pwt 28, 10; Am 9,12) albo „spoczywa w świąty
ni" ( l K r l 8,29) , jako Święte Świętych.
51
52
53
54
55
56
57
58
59
O ile z przytoczonych cytatów można wyczytać utajoną
w Biblii sakralną „teorię" języka, o tyle dalsze przykłady są
już konsekwentnym jej praktykowaniem. Szczególnie cieka
we są słowa takie jak hebrajskie określenia wiary jak aman
i batah a także dwa „imiona" Boga, hesed ('łaska')
i "emeth ('prawda'). Dosłowne ich przekłady - opieram się tu
na pracach Anny Świderkówny - pozbawiają te słowa zna60
61
�nych nam psychologicznych konotacji, wyposażają je nato
miast w odcień ontologiczny. Aman, znane nam z wygłosu
wersetów biblijnych, Józef Sadzik wykłada jako poczucie
stałości, stabilności, solidności, pewności, mocy, batah zaś
jako poczucie opieki, zaufania, bezpieczeństwa. Takie poj
mowanie wiary nie jest czymś' ani emocjonalnym, ani intelek
tualnym, odwołuje się natomiast do fundamentu, podstawy
i umocowania owego „wierzę".
„Bo potężny jest nad nami [lub dla nas] Jego hesed,
a 'emeth Jahwe trwa na wieki" - tak Swiderkówna przekłada
Ps 117, 1-2 (też Ps 77, 9), dodając, że ową „łaskę" (hesed),
która łączy się z „prawdą" (np. Wj 34,6), czyni się , nie czu
je. Wbrew intuicjom, które podpowiada słownik, przekładają
cy to słowo jako 'łaskę, łaskawość, życzliwość' , hesed oka
zuje się tu dziedziną bytową, ontyczną, nie psychologiczną
czy wręcz sentymentalną. Jak imię Boga, udzielające się
stworzeniu, hesed udziela się ludziom, którzy je zachowują ludzie ci stają się wówczas hasid ('łaski pełni'?) - mówi
0 tym Ps 145, 13, antycypując późniejszych chasydów. Ma
my tu do czynienia ze zjawiskiem pseudoapelatywizacji ,
które dla semiotyków było znakiem rozprzestrzeniania się sa
crum. Z hermeneutycznego punktu widzenia można je odczy
tać jako przejaw życia języka w jego bytowym wymiarze,
gdzie „przybieranie imienia" (hasid) jest w istocie udziela
niem się jego istoty (hesed) .
62
61
64
65
i żadnego z nich jeszcze nie wytopiono. A gdybyś nawet
mniemał, iż pismo wycięto na drewnianych tablicach, nie, to
także niemożliwe, bo nie stworzono jeszcze drzew. Na czym
że więc pismo było pisane? Otóż pisane było na ramieniu sa
mego Pana, czarnymi płomieniami na białym ogniu" . Jak
widać regressus ów znajduje swoją granicę w nieskończono
ści Nieskończonego, w materii jego „ramienia".
Święte pismo, owa nie stworzona księga stworzenia ,
„księga niebiańska" , jest podwójnie paradoksalnym porte
parole świętego języka: po pierwsze, w postaci zapisu
„imion" niesie w sobie zalążki wszystkich rzeczy; po drugie,
swoją przedustawnością wyprzedza ich bytowe odsłonięcie
w stwórczym słowie Boga.
Układ księgi odzwierciedla strukturę makrokosmosu, te
raźniejszość, przeszłość i przyszłość. „Ilekroć zaś Adam wyj
mował księgę i czytał ją, ziemia się trzęsła i kołysała jak sta
tek na wodzie. Kiedy coś z niej przed górą wygłaszał, góra
topniała jak wosk. Kiedy przed morzem wygłaszał, morze
występowało z brzegów, jakby przelewała się czasza z wodą.
Kiedy coś z księgi wygłaszał przed ogniem, ogień zamieniał
się w popiół, a kiedy wygłaszał wobec lwów, lampartów, nie
dźwiedzi i złych zwierząt, stały jakby im głos odebrało. (...)
Wszystko stało mu się jasne i wszystko zrozumiał dzięki
świętemu duchowi księgi; pojął życie i śmierć, dobro i zło.
Poznał tajemnicę godzin i chwil oraz liczbę wszystkich dni.
Ogarnął naukę o podziałach czasu i latach uroczystych aż po
kres czasów" . Nie powodując kosmicznej katastrofy nie
można w niej zmienić ani jednej litery . Dzieje się tak dlate
go, że każda litera w księdze - podobnie jak „litera" w ogóle
- ma pełną wartość bytową, w pełni autonomiczny sens . Po
nadto księga odzwierciedla porządek kreacji. Układ liter
w alfabecie odwzorowuje porządek stworzenia: pierwszą lite
rą księgi jest co prawda nie pierwsza lecz druga litera alfabe
tu (bereśit - 'na początku'), ale wedle żydowskich apokryfów
nad wszystkim i tak góruje alej, od którego rozpoczyna się
dziesięć przykazań: ,/^nochi... Jam jest Pan Bóg twój..." .
Związki liter i kreacji odnotowuje wiele języków indoeuropejskich, np. greckie stoicheia, oznaczające zarówno żywio
ły, jak elementy i litery . W języku hebrajskim świętość liter,
uważanych za niezdobytą twierdzę, w której przebywa Szechina, obecność Boża na ziemi, jest podstawą gematrii, spe
kulacji literowych, opartych na rachunku wartości liczbo
wych, które się im przypisuje. „Zwój spłonie, ale litery ule
cą" - powiada żydowski kniżnik, którego rzymscy żołnierze
palą żywcem, razem ze zwojem pisma. Mówi „litery" dokła
dnie tam, gdzie my, do owej „litery" wrogo ustosunkowani,
oczekiwalibyśmy „ducha" ... Odnotujmy to odwrócenie, bo
sygnalizuje ono podstawową różnicę pomiędzy sakralnym
i profanicznym wyobrażeniem pisma, do której za chwilę po
wrócę.
70
71
72
73
Pismo i czas
74
„Judaizm, a za nim islam rozpracował doktrynę o przedustawnym istnieniu sakralnego tekstu, resp. Tory i Koranu, ja
ko przedwiecznej normy dla niestworzonego jeszcze świata"
- pisze Sergiusz Awierincew . Torah min ha-samajim (hebr.
'niebiańska Tora' ) i um al-kitab (arab. 'matka wszystkich
ksiąg' ) to dwa niebiańskie archetypy, z których biorą wzór
święte księgi obu religii. W chrześcijaństwie miejsce tej pi
semnej przedustawności zajmuje nauka o takimż przedwiecz
nym i przedustawnym, bezczasowym Logosie, który mimo że
bywa niekiedy nazywany księgą żywota zapisaną wewnątrz
1 od zewnątrz (Ap 5, 1-3), to jednak pojmowany już będzie ja
ko osoba.
Gdy rozważyć imię i pismo w jego podwójnym, sakral
nym i świeckim kontekście, dojść można do wniosku, który
sygnalizowałam już wcześniej, w dyskusji z Derridą: stosu
nek języka świeckiego do sakralnego wyraża się w podwój
nej regresji - tak samo jak święte imię pada wcześniej niż
świeckie, tak samo zapis sakralny, będący a priori bytu, wy
przedza zapis świecki, bytowe a posteriori. Widać to wyraź
nie w żydowskich legendach biblijnych, które następująco
opisują czynności Boga przy stwarzaniu: „wziął drugie imię
i zrobił z niego trzy krople"; „wyciągnął rękę i wziął z pisma
jedno ze swoich imion"; „Zanim jeszcze świat został stwo
rzony, Pan był sam ze swoim wielkim imieniem"; „A kiedy
Pan stworzył świat, poradził się najpierw u Pisma" itd. Ta achroniczna sekwencja zadziwia samego autora apokryfu,
który przekształcają w regressus ad infinitum. : „Już na dzie
więćset siedemdziesiąt cztery pokolenia przed stworzeniem
świata napisane zostało pismo i spoczywało na łonie Naj
świętszego (...) - czytamy. - Ale zanim stworzono świat nie
było wszak zwojów pergaminu, na których można by pisać
tym pismem; ani bydła, z którego można by skórę zedrzeć,
ażeby na niej pisać. Gdybyś jednakowoż chciał powiedzieć,
że pismo wyryte było na złocie albo na srebrze, tak również
być nie może, ponieważ nie było jeszcze ani złota, ani srebra
66
67
68
69
75
76
77
78
79
„Istota świata jest natury językowej" - to zdanie, przypi
sywane słynnemu XIII wiecznemu kabaliście, Abulafii, mo
gliby za nim powtórzyć jego sojusznicy z kultur typu ludowe
go, o ile tylko byliby je w stanie zrozumieć - „...a wszystko
istnieje o tyle tylko, o ile ma udział w wielkim imieniu Boga,
objawiającego się w całości stworzenia" . „Imię Boże" wy
stępuje tu w podobnej funkcji jak „księga stworzenia" . Jak
ona, także to imię jest creans, nie creatura, jest summum ens,
zawierającym w sobie wszystkie inne byty. Wystarcza sama
aluzja do tego początku, by przywrócić zakłócony ład: cha
sydzka recytacja pełnego imienia Boga leczy choroby po
szczególnych ludzi, recytacja mitu stworzenia pozwala odno
wić się wspólnocie . Przykłady można by mnożyć.
80
81
82
33
�Zapis i odczytywanie imienia
Wedle dziewiętnastowiecznych definicji, magia to „wiara
w siłę magicznych imion i zaklęć, formuł, obrazów, figur
i amuletów, w ceremonie, którym towarzyszy wypowiadanie
słów mocy" . Język magiczny naśladuje stwórcze słowo Bo
ga i bogów i odcieniem tego pierwotnego naśladownictwa za
barwione są wszelkie inne rematyczne użycia języka. Remat
pisma, widoczny zarówno w pisemnych talizmanach, jak i we
wspomnianej na początku „mistyce kancelarii" (podpis
w Kalwaryjskiej księdze łask), zawiera daleką aluzję do języ
ka o wartości bytowej. Zasadniczo odróżnić można dwie
odmienne choć „nieekskluzywne" postawy wobec świętego
języka. Postawa szacunku, wyrażająca się w nienaruszaniu
tabu imion (eufemizmy), milczeniu (milczące czytanie imie
nia Boga w tekście Tory) , demonstrowaniu nieznajomości
lub nieprzenikliwości imienia (kakofoniczna recytacja mantr,
muzułmański dhikr etc), zakłada antytezę w postaci magicz
nej manipulacji językiem. Archetypową opowieścią o jej
skutkach jest mit Golema, szczegółowo analizowany przez
Scholema . Znaczącą rolę odgrywa w nim motyw pisma,
imienia, wypisanego na czole Golema. Starcie pierwszej lite
ry tegoż imienia (hebr. emeth, 'prawda', zmienia się w meth,
'martwy') pociąga za sobą skutki bytowe: Golem umiera. Tak
działa „performatyw" w formie pisemnej.
83
84
85
W magii i religii imię z a p i s a n e to szczególnego ro
dzaju podpis, utajony auto-graf bytu. Ktoś, kto zdoła go od
czytać, może „działać w imieniu", co znaczy że przysługuje
mu władza, „w imieniu" której podpis został złożony . Dla
tego zapisowi imion najbardziej przysługują dwie formy gra
matyczne: pierwsza osoba czasownika albo wołacz czy też
tryb rozkazujący. Najstarsze greckie teksty pisane mówią
w pierwszej osobie: „jestem grobem", „jestem nagrob
kiem" . Podobny sens mają napisy we wnętrzu piramid albo
na kamiennych obeliskach, umieszczone wysoko ponad za
sięgiem oczu : albo są podpisem, auto-grafem rzeczy, scho
wanych w piśmie , albo imperatywem.
Zapis ewokuje czytelnika. Po co jednak gromadzić nazwy
i zapisywać imiona, których nikt z żywych nigdy nie przeczy
ta? Dlaczego „nieszczęsna ma być kość i ciało bez napisu" ,
skoro napis umieszczony zostanie w ciemności grobu? Odpo
wiedź jest taka sama, jak w przypadku palenia pisemnych ta
lizmanów, czy wrzucania ich do rzek: pisanie, po którym na
stępuje niszczenie lub pogrzeb tekstu , nawiązuje do innego
wyobrażenia o ochronie, niż to, którym posługuje się Tammuz, Platoński krytyk pisma. Z metafizycznego punktu wi
dzenia ochroną jest to, co w oczach ludzi jest zapomnieniem
(lethe). W oczach króla Tammuza, człowieka, pismo jest za
pomnieniem. Z metafizycznego punktu widzenia, reprezento
wanego przez boga Tota, jest jednak przechowaniem, ukry
ciem. Imię zapisane w grobowcu nie służy jako podpórka za
wodnej ludzkiej pamięci (hypomnesis), bo w ogóle nie jest
przeznaczone dla ludzkich oczu. W odróżnieniu od zwykłe
go , zapis sakralny namaszcza i chroni byt tak samo jak mil
czenie . Wbrew obawom Platońskiego Tammuza, właściwej
pamięci (mneme) zapis taki bynajmniej nie osłabia - wszak
jest to pamięć boska, nie zagrożona pozorem (doksan) mą
drości (sofias), ale będąca mądrością prawdziwą (aletheianf*. Do tego wątku, tak brzemiennego w skojarzenia z He
ideggerem, za chwilę jeszcze powrócę.
86
87
88
89
90
91
92
93
Dużo późniejsze od imion rytych we wnętrzu piramid są
napisy na greckich amuletach i talizmanach (łac. defixiones.
gr. katadesmoi). Te metalowe tabliczki umieszczane w gro
34
bach, w studniach, wrzucane do rzek i strumieni, zawierają
przede wszystkim imiona w wołaczu: „o, ty [tu następuje
imię]" , po których następuje magiczna „wypowiedź performatywna": „zaklinam cię, w imię XY", zmierzająca do imperatiwusa: „pomóż", „zwiąż", „zabij", „daj" itd . Zapisane
bywają najróżniej: greką, w piśmie egipskim - demotycznym, hieratycznym, hieroglificznym, starokoptyjskim, nie
kiedy w szyfrze cyfrowym. Także i tu największą - przynaj
mniej w sensie objętości - rolę odgrywa czynnik rematyczny,
nie „o czym" ale „co" tych tekstów (a nawet nie „co", tylko
„że"). W zbiorze Papyri Grecae Magicae (IIw. p.n.e.-V w. n.e.)
pełno jest bowiem tzw. voces magicae, kombinacji liter o nie
możliwym do uchwycenia sensie. Są to serie samogłosek,
„słowa prawdziwe", zaczerpnięte z hebrajskiego, aramejskiego, perskiego, egipskiego. Skoro stanowią one około 80-90%
tekstu Papyri Grecae Magicae, można domniemywać, że owa
„rematyczna nadwyżka" nie jest w nich przypadkowa. Jak ją
wyjaśnić?
95
Gdyby język voces magicae wpisać w kontekst Eliadowskich rozważań o językach tajemnych i niezrozumiałych ,
można by jego nieprzezroczystość potraktować jako coś wię
cej niż tylko ezoteryczną kontyngencję. Niezależnie od prag
matycznej świadomości ich użytkowników, którzy niewątpli
wie spodziewali się po nich skuteczności - wyrazem tego
oczekiwania było myślenie o nich w kategoriach przezroczy
stości semantycznej, nierozróżnialności signans i signatum do istoty voces magicae , a szerzej zaklęć, podobnie jak isto
ty mantry, należy właśnie nieprzezroczystość, niezrozumiałość, paradoksalność. Imię musi być ciemne (dunkel), musi
zasłaniać - powiada Heidegger. Nazywanie jako odkrywa
jące przyzywanie jest jednoczesnym skrywaniem. W religii
angażuje się ono w proces niszczenia języka, którego rozma
ite poziomy tak trafnie opisywał Eliade . Język, występują
cy tu w funkcji Tematycznej, nie ustanawia znaczeń, ale je
znosi. Eliade powiada, że po owej destrukcji następić ma re
kreacja, w której ujawni się język pierwotny, język w czystej
bytowej postaci.
Czy jednak taki język nie jest już zawczasu obecny w sko
rupie rematu? Czy rematyczna zapora z języka, widoczna
w voces magicae, nie chroni tego samego, co chroni się
w szyfrze tetragrammatonu? Czy zatem język w funkcji Te
matycznej nie jest istotowo pokrewny pismu w jego sakralnej
odmianie? I czy nie jest to właśnie owa charakterystyczna dla
apofatyki „hyperyzacja ontologiczna", którą analizuje Ceza
ry Wodziński , iluminacja, która niczego nie objaśnia, tylko
coś, czego dotyczy, objawia jako w pełni skryte?
Bramy prawości [Sza'are cedek] ,
książka napisana
przez ucznia słynnego kabalisty Abulafii (XIII w.), jest rary
tasem nie tylko z powodu głastnosti, tak wyjątkowej w te
kstach ezoterycznych. Dochodzi w niej do głosu autorska samowiedza, która rzadko znajduje drogę do pisma. Oto frag
ment, stanowiący bezpośrednią ilustrację wysuniętej przed
chwilą tezy o ostatecznej nieprzenikliwości imienia-pisma:
„«Synu - zwraca się do autora Bram jego mistrz, prawdopo
dobnie Abulafia - nie to jest naszym celem, byś poprzestał
na jakiejś formie skończonej czy określonej, nawet gdyby
była najwyższej rangi. Masz raczej podążać 'Drogą Imion':
im
bardziej
są one
niezrozumiałe,
t y m w y ż s z a j e s t i c h r a n g a , tak że wreszcie
zacznie w tobie skutecznie działać moc przez ciebie nie kon
trolowana, raczej kontrolująca twój rozum i myślenie». Od
powiadałem: «Jeśli rzecz ma się tak [że wszystkie obrazy
duchowe i zmysłowe muszą zostać wymazane ], to dlacze96
97
98
99
m
101
�go panie, p i s z e s z k s i ą ż k i , w których metody przy
rodnika łączysz z pouczeniami względem Świętych Imion?»
On odpowiadał: «Robię to z myślą o tobie, i tobie podob
nych uczniach, adeptach filozofii. Po to, by naturalnymi
środkami pobudzić wasze ludzkie rozumy, bo może taki spo
sób przynęci was do zgłębiania wiedzy o Świętych Imionach». I pokazał mi książki w całości złożone z kombinacji
liter i imion oraz z liczb mistycznych [gematriot],
z k t ó r y c h nikt n i g d y nic nie z r o z u
mie, bo t e ż n i e s ą one po to, by j e
r o z u m i e ć" .
102
„Platońskie marzenie" - dekonstrukcja lethe
109
11 0
1
112
P i s m o , k t ó r e n i e j e s t do c z y t a n i a ,
podobnie jak j ę z y k , k t ó r e g o n i k t n i e z r o
z u m i e , stanowią paradoksalne spełnienie tego, co Jacques
Derrida nazywa „Platońskim marzeniem" : są one mneme
bez hypomnesis. Jaki rodzaj pamięci projektuje pismo, które
nie służy czytaniu? Taka pamięć najwyraźniej nie boi się za
pomnienia. Przestaje być zaledwie „psychologiczną zdolno
ścią zatrzymywania w przedstawieniu tego, co minęło" ,
poszerza się i pogłębia o wszystko, co pamięć „obiektywna"
przechowywać może w uśpieniu, choć podmiot, ten który
„zapomniał", uznaje to za bezpowrotnie utracone. Zmiana
sensu pamięci pociąga za sobą zmianę sposobu myślenia
0 niepamięci: także ta wyzbywa się stygmatu psychologicz
nej ułomności, lekceważącego miana lapsusa, staje się nato
miast organem twórczym, „nicościującym" to, co obecne,
1 co przyszłe . Tak jak do prawdy należy skrywanie (gr. aletheia zawiera w sobie rdzeń lethe), tak samo do pamięci na
leży zapomnienie - w obu przypadkach chodzi o to samo
dwuznaczne greckie słowo .
Pismo pogrzebane, umieszczone poza zasięgiem ludzkich
oczu, w grobie, w studni czy w chmurach, niszcząc hypomne
sis , paradoksalnie utrwala dostęp do własnego znaczenia.
Gdy znika możliwość rozumienia pisma, zapis staje się
podobny do szyfru, do którego zgubiono klucz: jest niezrozu
miały. Niezrozumiałość owego znaku to najpewniejszy spo
sób, by skłonić do koncentracji na jego materii, skąd już bli
sko do zachowań Tematycznych. Z drugiej strony, na pozio
mie symbolicznym, niezrozumiałość znaku dobitnie prezen
tuje daremność wszelkich prób przeniknięcia znaczenia.
Księga, której nie można przeczytać (bo np. dostępna jest tyl
ko dla jej autora, lub taka, która jest napisana szyfrem, w nie
znanym języku, napisana białym atramentem lub księga nie
dostępna bo „zaginiona"), jawnie dąży do wyzbycia się ele
mentu hypomnesis. Logika tego dążenia jest, być może, na
stępująca: skoro coś nie może stać się obrazem doskonałym,
przejść na stronę znaczenia, należy nie niszcząc go jako zna
ku, sparaliżować w nim świętokradczy mechanizm mimesis.
Takim właśnie paraliżem dotknięte jest pismo nieczytelne, pi
smo nie do czytania.
„Nie do czytania" znaczy czasem „do jedzenia". Biblia
zawiera dwa słynne obrazy takiego użytku z pisma: w księ
dze Ezechiela i w Apokalipsie św. Jana. Wątpliwe, by Eze
chiel zjadający swój zwój (Ez 3,1-3) lub św. Jan, na rozkaz
anioła pożerający „książeczkę" (gr. biblaridion, Ap 10,9-10),
myśleli o zjadanym przez siebie piśmie po platońsku, jako
o rozsadniku zapomnienia. Zapomnieniem byłby jedynie za
pis świecki, przez anioła zakazany . Zapis sakralny, „do zje
dzenia, nie do czytania", wolny jest od warstwy hypomnesis,
tak podatnej na zdradę, wypaczenie, wyobcowanie. Jest czy
103
104
105
stą pamięcią, spełnioną nierozróżnialnością signans i signa
tum. Nie czyta się go, ale p r z у s w a j a w najbardziej
elementarny ze sposobów.
Otwiera się tu cały ciąg sensualistycznego, Tematycznego
obrazowania: o ile książkę - przybytek wiedzy - należy po
żerać, samą wiedzę należy posiąść, tak jak posiada się kobie
tę
Owe sensualistyczne metafory można określić mianem
gestów przynależności" . Metafory pochłaniania, przylgnię
cia, miłosnego posiadania mogą tu być mylące, ale są bardzo
na miejscu: za pomocą archaicznego obrazowania odsłaniają
przedustawną jedność słowa, myśli i bytu. Metafory te nie
analizują, nie rozważają, nie rozpamiętują: celebrują remat
książki, materialność pisma, „płeć" wiedzy i rzeczowość sło
wa, nie zaś ich abstrakcyjność, idealność znaczenia . Rematyczność zachowań świętego Jana czy Ezechiela, a także
wszelkich zachowań Tematycznych w ogóle, może być zinter
pretowana jako protest przeciw rozdwojeniu, które czai się
w każdym znaku (pojmowanym po świecku, tzn.wykraczają
cym poza afirmację nierozróżniania), a zarazem dążenie do
usunięcia tego rozdwojenia.
Tak rozumiana rematyczność, szczególnie zaś „rematyczny użytek z pisma", jest jednocześnie śladem i sympto
mem: ś l a d e m ontologii archaicznej, w której byt i myśl
nie zdążyły się jeszcze rozłączyć. Natomiast jako s y m p t o m zwiastuje ona pewien osobliwy styl kultury,
w którym archaiczna ontologia przechowuje się do naszych
czasów, „ustny wymiar pisemności", do wyodrębnienia
którego zmierzam od początku niniejszego artykułu. Teraz
w porządku chronologicznym trzeba wyodrębnić zarówno
ślad, jak i symptom.
Remat jako siad: ontologia archaiczna
106
107
108
Formułując tezę o rematycznym użytku z pisma jako
0 śladzie „ontologii archaicznej", wypełniam to Eliadowskie
określenie znaczeniem Heideggerowskiego „początku" (Anfang) . Powód jest prosty. Etnograf, który czyta Heideggerowskie analizy Greków, nie może się oprzeć wrażeniu, że
skądś zna ową rzeczywistość, której atrybutem jest prawda,
gdzie byt i myśl przenikają się nierozróżnialnie, a dobro
1 prawda nie mają jeszcze alternatywy. Jest to rzeczywistość
sprzed upadku, którą opisują mity stworzenia, domena onto
logii archaicznej, jak za Eliadem nazywają ją religioznawcy.
Jak to wykazał Eliade, jej okruchy rozproszone są nierówno
miernie po całej kulturze" , także współczesnej, wśród ludzi
od pokoleń piśmiennych. Wiele wskazuje na to, że Eliade nie
miałby nic przeciwko temu, by jego idea czasów początku
została zinterpretowana na sposób heideggerowski, w duchu
jego „początku". „Początek jeszcze j e s t - pisze Heideg
ger" . - Nie leży za nami jako dawno minione, lecz stoi
p r z e d nami. Początek, jako to, co największe, z góry już
przerósł wszystko, co przyjść miało". Jak widać ów Heideg
gerowski początek to raczej finał i pełnia niż początek w sen
sie pierwocin (Beginn) i tego, co pierwotne (Primitive). Przy
sługuje mu dziwny status czasowy: wydarzając się nie mi
j a " , nie wyczerpuje się, lecz trwa (bleiben), rozwija się, czy,
jak mówi Heidegger, „wyistacza" (anwesen) poprzez „wydarzeniowe wierzchołki czasu (Gipfel der Zeit) (...) w których
świętość zostaje doświadczona w swoim otwarciu"" .1 teraz
zdanie rozstrzygające dla zestawienia początku Eliadowskiego i Heideggerowskiego: „Ponieważ każdy początek jest nieprześcigniony, musi być ciągle powtarzany"" . Powtarzanie
czasu początku to najbardziej charakterystyczny spośród
ui
4
5
6
7
8
55
�Eliadowskich motywów. W interpretacji Heideggerowskiej
byłby on sięganiem do tego co wieczne i źródłowe" , co mo
że się odsunąć i wycofać (sich entziehen), aby kiedyś' w oka
mgnieniu powrócić . Tak pojęty Heideggerowski początek
spowinowacony byłby ze świętością, z doświadczeniem boskości, która po długim czasie oczekiwania kulminuje
w owych wierzchołkach czasu „właściwego" (czas sakralny),
pomiędzy którymi rozciąga się nieczas (Unzeit) , czas profaniczny. Adoracja znaku, rematu księgi, byłaby zatem adora
cją tego, co uszło (Siechentziehende), przez to zaś sięganiem
do początku.
Co nam daje wypełnienie Eliadowskiego pojęcia archa
icznej znaczeniem Heideggerowskiego początku, który uo
becnia się w postaci cyklicznych „wierzchołków czasu"? Po
zwala ono zrozumieć fenomen odpływów i przypływów
świętości, bez popadania w uproszczenie „wiecznego powro
tu". Pozwala też uniknąć mielizn „marnienia czasu", rozu
mianego jako nieodwracalne „stygnięcie pokoleń". Te nowe
możliwości dobrze widać na przykładzie fenomenu wielo
krotnych narodzin Pisma, świętego obrazu i świętego miejsca
(zob. np. sakralizacja kolejnych przekładów Biblii, odradza
nie się świętych miejsc itd.).
9
We.
w siłę
i amuli
słów rr
gai bo
barwie
pisma,
wspon
w Kah
ka o '
odmie
języka
tabu ii
nia Bc
lub nit
muzuł
nej m
skutk;:
Scholt
imieni
ry tegi
'mart\
działa
W
dzaju
czytać
mu w
tego z
matyc
tryb i
w pii
kiem'
na ka
sięgie
wany
Z;
i zapi
ta?D
skoro
wied:
lizma
stepu
wyoh
muz,
dzeni
(lethi
pomt
wane
ciem
wodr
przez
go ,
czen;
parni
jest t
drośi
ianf
idegj
E
92
napi:
gr. к
120
121
a także pisma. Pisemnośc, nie mogąc, pomimo starań, owej
ontologicznej nierozróżnialności uchylić, będzie przynaj
mniej próbowała ją zanegować, odczarować. Tak samo jak pisemności nie zasilają tylko ludzie piśmienni, tak samo do ob
szaru ustności nie przynależą bynajmniej wyłącznie analfabe
ci, choć to oni głównie stanowią tłum, wypełniający jej przy
bytki. Ustny styl poznawczy charakteryzuje także tych spo
śród ludzi pisma, którym bliski jest jego pierwotny, sakralny
wymiar 12$
Remat u piśmiennych: „ślepy bibliotekarz"
Gdyby uciekać się do przykładów literackich, zapewne
najbardziej sugestywnym przykładem ustności ludzi wy
kształconych byłby Jorge, ślepy bibliotekarz z Imienia róży
Umberto Eco. Odpowiednio też jego antagonista, nominalista
Wilhelm z Baskerville, byłby typowym przedstawicielem pisemności - świadomości odczarowanej.
Zacznijmy od drugiego z wymienionych. Nie interesuje
go remat Księgi, ani religii w ogóle, jedynym jego narzę
dziem poznawczym jest tematyzacja: „Księgi nie po to są, by
w nie wierzyć, lecz by poddawać je badaniu. Mając przed so
bą księgę, nie powinniśmy zadawać pytania, co ona zawiera,
ale co chce powiedzieć (...)" . Wilhelm jest zaprzysięgłym
nominalistą. Nazwy i konstrukcje myślowe uważa za narzę
dzia, które należy odrzucić, jak niepotrzebną drabinę, po
której się weszło . Otwiera to drogę do zakwestionowania
samej istoty Księgi. „Pismo święte nie jest księgą pochodzą
cą wprost z nieba (Himmelsbuch)" - powiedzieć mógłby Wi
lhelm, wyprzedzając otwartą deklarację pisemności, składaną
w wieku XX przez weredycznych egzegetów . To punkt wi
dzenia świadomości odczarowanej, zewnętrzny wobec Księ
gi. Z punktu widzenia Księgi jest on, podobnie jak owa świa
domość, niebytem, nie można bowiem wyjść poza Księgę.
„Exodus z Księgi, jej Inny, a także jej próg, wypowiedziane
są w samej Księdze. Wychodzimy z Księgi jedynie w ramach
tejże samej księgi, gdyż (...) świat jest Księgą" .
Tak w każdym razie jest dopóty, dopóki centrum świata
stanowi podmiot metafizyczny, i osadzona na nim archaiczna
ontologią. Jednakże głos Wilhelma dobiega z wnętrza świata,
który się rozpada, tracąc najpierw - jak to przekonująco zre
konstruował Czesław Miłosz - swój metafizyczny środek,
potem zaś swoją „górę" i „dół". Skutki znamy: ludzki
podmiot w centrum okazuje się zbyt słaby, by je dźwigać,
i nic już nie jest w stanie zatrzymać postępującej dychotomizacji kosmosu. Wiara zostaje raz na zawsze oddzielona od
wiedzy, zamknięta w oddzielnym, dobrze izolowanym po
mieszczeniu. Język, byt i myśl trwale się rozdzielają.
Teraz przyjrzyjmy się Jorgemu. „Ślepy bibliotekarz": ust
ność z jej paradoksalnym zapatrzeniem w pismo nie znalazła
by dla siebie chyba nigdzie lepszego ambasadora. Kazanie
o nadciągającym Antychryście, jakie wygłasza Jorge w obli
czu awiniońskich sędziów, to deklaracja owej ustności totali
tarnej, która ongiś zrodziła pismo i wciąż czuje się jego wła
ścicielem. Ubolewa nad jego profanicznymi apiracjami, nad
pychą wiedzy ludzkiej. Nie chce przyjąć do wiadomości, że
jej twór wyrodził się ze sfery sacrum, i spełniając wszystkie
najgorsze proroctwa Tammuza, zbuntował przeciwko „ślepe
mu bibliotekarzowi". „Istotę naszej pracy (...) - powiada Jor
ge - stanowi studiowanie i przechowywanie wiedzy. Przecho
wywanie, powiadam, nie zaś poszukiwanie, albowiem wła
ściwość wiedzy, rzeczy Boskiej, stanowi to, że jest komplet
na i określona od samego początku w doskonałości słowa,
129
Remat jako symptom: ustnos'c
Epoka początku, sądzi Heidegger, myślała o świecie nie
różnicując go tak, jak rozróżnia się przedmioty, ale patrząc od
strony samego świata, od strony podstawy, podmiotu metafi
zycznego, hypokeimenon. „Nazywa się tak to, co leży-pierwsze [das Vor-liegende] i co jako podłoże gromadzi na sobie
wszystko. To metafizyczne znaczenie pojęcia podmiotu nie
pozostaje zrazu w żadnym wyraźniejszym stosunku z czło
wiekiem i w ogóle w żadnym - z Ja" . Podmiot metafizycz
ny w odróżnieniu od zwykłego ludzkiego ego stanowi ukryty
środek ciężkości swoistej (nie-) świadomości
religijnej,
w której obrębie wiara należy do wiedzy, zapomnienie do pa
mięci, a tendencja zakrywająca do prawdy. Tylko patrząc od
tej strony można dostrzec produktywność zapomnienia (le
the) dla pamięci (mneme) i skrywania (lethe) dla prawdy (aletheia). I tylko od tej strony patrząc można też uznać pismo za
bezpieczne ukrycie. A także mythos za miejsce pobytu logo
su} ".
Pojęcie podmiotu metafizycznego i jego stopniowy zanik
odgrywa zasadniczą rolę w Heideggerowskim odróżnieniu
„świata", ześrodkowanego w podmiocie metafizycznym,
i „światoobrazu" ześrodkowanego w subiektum . Postępy
światoobrazu nie wszędzie są jednak identyczne. W kulturach
archaicznych, a nawet w kulturach typu ludowego, istnieją re
jony, w obrębie których ontologią archaiczna zachowała wie
le ze swej mocy. Przejawia się ona w kulturze w postaci oso
bliwego „stylu", który ze względu na jego wyrazisty stosunek
do pisma, w charakterystyczny sposób sabotowanego, wygo
dnie jest nazywać ustnościa. Nie chodzi tylko o ustność jako
drogę transmisji kulturowej niepiśmiennych. Chodzi o u s t
n o ś ć o n t o l o g i c z n ą , rozumianą jako pewien styl
poznawczo-bytowy , którego symptomem jest rematycz
ność, antynomijna afirmacja nierozróżnialności w trzech
podstawowych sferach: obrazu, języka i pisma. Przeciwsta
wiając się swej antagonistce, p i s e m n o ś c i , która
ową nierozróżnialność podważa, ustność chroni coś, z czego
sama wyrasta: ontologię archaiczną.
Tak rozumiana ustność nacechowana będzie nierozróżnialnością signans i signatum w obrębie obrazu, języka.
122
123
2
125
126
1 2 7
36
130
131
132
133
�które samo do siebie przemawia. (...) Nie ma tu postępu, nie
ma przewrotu, lecz jedynie stałe i wzniosie rekapitulowanie
(...) Wszystko, co służy za komentarz i objaśnienie Boskiego
Pisma, winno zostać przechowane, albowiem powiększa
chwałę owego pisma; to zaś, co mu się sprzeciwia, nie powin
no być zniszczone, gdyż jedynie jeśli będzie zachowane, ten,
kto może i ma taki urząd, będzie mógł mu zaprzeczyć według
woli Pana i w czasie przez Niego wyznaczonym. (...)" .
Wszystko, co nie służy rekapitulowaniu, co naznaczone jest
duchem poszukiwania, nowości , stanowi grzech, sprzeci
wia się bowiem słowom anioła wygłoszonym w ostatniej
księdze Pisma, w której rozpoznajemy tradycyjne klątwę,
ochraniającą granice ustności: „Oświadczam bowiem każde
mu słuchającemu słów proroctwa tej księgi«: «Jeśliby kto do
dał do tego» spuści nań Bóg «plagi opisane w tej księdze».
A jeśliby kto ujął ze słów księgi tego proroctwa, odejmie Bóg
część jego z ksiągi życia i z miasta świętego, i z tego, co jest
napisane w tej ksiądze" (J 22,18-19).
Ślepy bliotekarz traktuje księgi jak remat, tak, jakby nie
były aktem, lecz przybytkiem świętej historii. Gdy Jorge po
wiada, że książki nie są do czytania, przyprawia o apopleksję
Wilhelma z Baskerville, który właśnie w czytaniu widzi
prawdziwy byt lektury . Księga, którą zna ustność, powin
na doznawać czci, spoczywając zapieczętowana . Jedynym,
który może księgę naprawdę przeczytać, jest jej autor - to
zdanie, w którym odbija się ustny pogląd na czytanie, Jorge
mógłby powtórzyć za staroruskim autorem Pieśni o Niebiań
skiej
Księdze .
Charakterystyka Jorgego przeprowadzona jest w powie
ści z nieżyczliwych, „pisemnych" pozycji . Nominalista
Wilhelm wychodzi tu na jedynego obrońcę cnót teologicz
nych: jako nosiciel świadomości odczarowanej wyrzeka się
co prawda Wiary , przywołuje jednak Nadzieję i Miłość,
odepchnięte przez ślepego bibliotekarza. Humanistyczny
konterfekt Wilhelma jest jednak takim samym uproszcze
niem jak demoniczny portret Jorgego. Nominalizm i esencjalizm, które walczą ze sobą w ich charakterystyce, choć
oczerniają się nawzajem, same są neutralne aksjologicznie.
Pierwszy jest postacią samorozumienia wynikającą z pisemności, rozumianej jako styl poznawczy, zakorzeniony
w rozpadzie ontologii archaicznej, drugi - z ustności, czer
piącej z trwania owej ontologii . Oba te style stwarzają
osobne, niewspółmierne, nieprzenikliwe dla siebie światy,
koncepcje prawdy, języki, a nawet, niekiedy, etymologie. I ,
jak to wykazał zarówno Platon w Kratylosie, jak i anonimo
wy autor Zoharu, żaden z nich - brany z osobna - nie jest
wystarczający dla opisania tego, czym naprawdę jest słowo,
pismo czy obraz.
134
135
136
137
m
139
140
Wnioski
Spróbuję teraz wpisać w nazwy sformułowane wyżej sta
nowisko w kwestii sakralnego użytku z pisma i rodzajowej
odrębności świętego języka od języka w znaczeniu potocz
nym.
1. Pismo jako ślad ontologii archaicznej. Podobnie jak
słowo (imię), tak samo pismo w jego sakralnej odmianie
zdecydowanie różni się od pisma i języka, które stanowią
podstawę ludzkiej komunikacji. Ponieważ mają one status
bytowy, nie epistemologiczny, są i mają pozostać niezrozu
miałe, co na planie kulturowego funkcjonowania obu prze
jawia się w postaci zachowań Tematycznych (jedzenie, do
tykanie, „picie liter", podkreślanie rzeczowości pisma, kult
księgi jako przedmiotu etc). Pismo i słowo traktowane Te
matycznie to gest sięgania do początku, próba cofnięcia ję
zyka do stadium zalążkowego, które poprzedzało rozdwoje
nie bytu i myśli, scalonych w świętym języku. Tak właśnie
postępuje z pismem ustność, ontoepistemologiczny styl kul
tury, u którego źródeł leży fascynacja bytowym aspektem
języka.
2. Pismo jako symptom ustności. Ustność najłatwiej
wytropić po użytku, jaki czyni ona z pisma. Pismo traktowa
ne jako remat zawsze oznacza ustność. Poprzestańmy na kil
ku przykładach z polskiego archiwum etnograficznego,
w których, oprócz Tematycznego użytku z pisma, smakować
też można wyjątkowy urok sformułowań: „Gdy nieboszczyk
stanie się upiorem jest środek wyswobodzenia go z nieszczę
ścia zamienienia na wolną duszę. Wbić wówczas należy
gwóźdź do głowy strzygonia albo podłożyć mu p a p i e r y
zagryzmolone (mianowicie przez pro
f e s o r a ) pod język (...)""". Aby ochronić pole przed gra
dem „ o d p i s u j e s i ę k a ż d y p i e r w s z y r o z
d z i a ł z c z t e r e c h e w a n g e l i i na p ó ł a r k u s z u p a p i e r u i z w i j a g o w t r ą b k ę",
po czym zakopuje w kopcach na granicy wsi . „Duchowne
przytym są zwyczayne od kościoła S. Rzymskiego remedya,
ludziom katolickim służące, iako to gromnice, Ziela, Wianki
i Kadzidła poświęcone, Krzyżyki S. Piotra Zakonu Domini
kańskiego doświadczone, c z t e r e c h
Ewangeli
s t ó w E w a n g e l i e na ś c i a n a c h
przybit e, dzwonienia we wszystkie dzwony, gdy jakie pokazują się
chmury a burze na powietrzu (...)" . „Te w y ż e j w y
rażone
litery
na
karteczce
maleń
kiej
napisać
i
chorującemu
dać
z j e ś ć . Kiedy nie porzuci od razu [febry], to znowu drugą
karteczkę, by i trzecią za każdym trzęsieniem" . „(...) do
brym też przeciw czarom remedium są palmy święcone
w kwietną niedzielę, S k ł a d
Apostolski
na
s o b i e n o s z o n y , świętych obrazki święcone, wianki
z monstrancji, e w a n g e l i e
n o s z o n e , gromnice
święcone, dzwonki loretańskie, także krzyżyk Świętego Be
nedykta z l i t e r a m i
na c z a r y
i
czarta
bardzo
s k u t e c z n y , obrazek Świętego Ignacego
Loyoli, osobliwie w birecie..." .
142
143
144
145
Na koniec jeszcze jedna historia o „ustnym" doświadcza
niu pisma. Rzecz dotyczy Jędrzeja Wawry, znanego świątkarza beskidzkiego, na którego wielki wpływ wywarła dziwna
książka, za „wszystkie pieniądze" kupiona podczas odpustu
dominikańskiego w Krakowie. Było to dziewiętnastowieczne
wznowienie Przeraźliwego echa trąby ostatecznej księdza
Klemensa Bolesławiusza (wyd. oryg. 1694), bogato ilustro
wane drzeworytami. Wawro traktował je z szacunkiem, na ja
ki może zdobyć się wobec książki człowiek niepiśmienny:
uważał ją za skarb, bezpośrednio niedostępny, co tylko pod
nosiło jego walor, za książkę wróżebną, która, jak pisze jego
biograf, zdecydowała o jego życiu. W relacji Wawry wyraź
nie dochodzą do głosu dwa wątki: pisma oglądane od strony
rematu i pisma jako ontologicznego zapisu przyszłości, uru
chamianej jego odczytaniem: „Moja [żona] cytywała mi z te
go Echa piekielnego różne kawałki. Były tamoj litery corne,
żółte, siwe, zielone, cyrwone - w kożdym kawołku inse. Jak
cytała, to cłowiek nie wiedzioł, kady je - cosik porywało go
i niesło, kady jesce nigdy nie był. Ale na cyrwonyk to nigdy
nie cytała, bo - powiadała - jakby cyrwone cytała, toby się
krew po świecie loła i ziemia by się trząsła. Aze mi się zim
no robi, jak se spomne!" .
146
37
�PRZYPISY
1
W<
w siłe
i amu
słów i
ga i b(
barwi
pisma
wspoi
w Kai
ka o
odmie
język,
tabu i
nia В
lub ni
muzu
nej n
skutk
Schol
imien
ry teg
'mart
dział;
W
dzaju
czyta
mu w
tego:
maty
tryb
w pi
kiem
na k;
sięgii
wan>
Z
i zap
ta? С
skore
wied
lizm;
stępi
wyol
muz,
dzen
(leth
pom
want
ciem
wodi
prze:
go ,
czen
pam
jest
dros'iarif
ideg
E
92
napi
gr. к
M. Heidegger, Parmenides, wyd. ang. , przeł. A.Schuwer, R. Rojce-
wicz, Bloomington 1992, s. 85
J Derrida, Writting and Difference, Chicago 1981, s. 76
S. Asz, Mąż z Nazaretu, przel. M.Friedman, Warszawa 1989, s. 26
W. A. Graham, Beyond the Written Word, Cambridge 1986, s. 7
F. Kotula, Znaki przeszłości, Warszawa 1978, s. 118, 123 etc.
Zob. moja książkaWyzwolenie przez zmysły. Tybetańskie koncepcje soteriologiczne, Wrocław 1997, s. 8-9. W przyjętym tu znaczeniu remat
jest tym, co się mówi, temat zaś - tym o czym jest mowa. W sferze za
chowań, zachowaniem Tematycznym będzie zauważanie materialności
tekstu, jego formy rzeczowej (kult księgi jako rzeczy świętej), zachowa
niem tematycznym - skupienie na jego treści, podczas gdy forma jest dla
analizującego przezroczysta semantycznie.
Wypisy z Księgi łask w Kalwarii Paclawskiej, koniec 1989 roku.
Platon, Fajdros 274c (przel. S.Witwicki): „Otóż kiedy doszli do liter,
powiedział Tot do Tammuza: Królu, ta nauka uczyni Egipcjan mądrzej
szymi i sprawnejszymi w pamiętaniu; wynalazek ten jest lekarstwem na
pamięć i mądrość'. A ten mu na to: Tocie, mistrzu najdoskonalszy, jeden
potrafi płodzić to, co do sztuki należy, a drugi potrafi ocenić, na co się to
może przydać i w czym zaszkodzić tym, którzy się daną sztuką zechcą
posługiwać (...) Ty jesteś' ojcem liter, zatem przez dobre serce dla nich
przypisałeś' im wartość wprost przeciwną do tej, którą one mają napraw
dę. Ten wynalazek niepamięć w duszach ludzkich posieje, bo człowiek,
który się tego wyuczy, przestanie ćwiczyć pamięć; zaufa pismu i będzie
przypomina! sobie wszystko z zewnątrz, w obcych jego istocie, a nie
z własnego wnętrza, z samego siebie. Więc to nie jest lekarstwo na pa
mięć, tylko środek na przypominanie sobie. Uczniom swoim dasz tylko
pozór mądrości, a nie mądrość prawdziwą (...) to będą mędrcy z pozoru,
a nie ludzie mądrzy naprawdę."
2
3
4
5
6
1
s
9
Zob. obszerne hasło „Pieczęcie" w Encyklopedii staropolskiej Z. Glo
gera, Warszawa 1972 (1900-1903], t. 3, s. 345nn.
Czyż nie świadczy o tym współczesna obsesja na punkcie autogra
fów?
" Przekład Czesława Miłosza Księga Hioba (Paryż 1981), identyczny
z własnym przekładem Anny Świderkówny w Rozmowach o Biblii, War
szawa 1994, s. 249. Różnice dopiero w wersie 37
10
A. Bruckner, Słownik etymologiczny języka polskiego, Warszawa 1966
[1926], s, 475. Por. u Heideggera w Sein undZeit (Tubingen 1986, s. 223):
„Otwartość zaś jestestwa charakteryzuje z istoty mowa", przekład pol.
B. Baran, s. 315
" Podążam tu za sugestią Ireneusza Kani, który perspektywie «żydowskiej», z właściwą jej ontologizacją języka (głoski, litery, liczby, świece
nia) i „substancjalistyczną ontologia", skłonny byłby przeciwstawiać
perspektywę „buddyjską": „Budda w sutrach często zwraca uwagę na
czysto konwencjonalny charakter języka, i ma to związek z antysubstancjalistyczną ontologia buddyjskiej doktryny (przynajmniej w Hinajanie)"
(list z sierpnia 1998). Panu Ireneuszowi Kani dziękuję za istotne uwagi
dotyczące omawianego problemu.
14
Zob. G. Scholem, Mistycyzm żydowski i jego główne kierunki, przeł.
I.Kania, Warszawa 1997, s. 109, 137nn, 262nn, 277etc.
Zob. A. Govinda, Foundations of the Tibetan Mysticism, New York
1980
Na temat zakazu uprzedmiotawiania świętości zob. moją książkę Wy
zwolenie przez zmysły. Tybetańskie koncepcje soteriologiczne, Wrocław
1997, s. 37nn.
Osobnego przemyślenia wymaga wpóibrzmienie powyższej tezy
z Heideggerowskim orzeczeniem o języku jako domu bycia. Na ten te
mat zob. książkę Marlenę Zaradcr La dette impensie. Haidegger et la
tradition hebraique, Paris 1995, przeł. D. Ulicka, Warszawa 1988
'* Ów zakaz wymawania świętego imienia przypomina nieco inną ży
dowską koncepcję zabezpieczającą świętość przed uprzedmiotawianiem
Chodzi o tzw. mur (lub „ogrodzenie") wokół Tory, wznoszone min.
przez tzw. Torę ustną. Zob. na ten temat G. Scholem, O głównych poję
ciach judaizmu, przeł. J. Zychowicz, Kraków 1989, s. 91, 110. W obu
przypadkach przyrodzonym „miejscem" świętości jest pismo.
S. Awierincew, Na skrzyżowaniu tradycji, s. 65
Zob. analiza wątku zaginionej księgi w mojej pracy Wyzwolenie przez
zmysły. Tybetańskie koncepcje soteriologiczne, Wroclaw 1997, s. 97-102.
15
16
17
19
211
38
34
2 1
Na ten temat zob. Awierincew, Poetika ranniewizantijskoj literatury,
Moskwa 1977, rozdział Słowo i kniga, s. 183-204
Najstarsza część Talmudu, zawierająca podstawy żydowskiego prawa
O istnieniu tego Stowarzyszenia informuje pieczątka w starej ksią/ce,
przechowywanej w Żydowskim Instytucie Historycznym w Nowym Jor
ku. Za: A. J. Heschel, Pańska jest ziemia. Wewnętrzny świat Żyda w Eu
ropie Wschodniej, przel. H. Halkowski, Warszawa 1996, s. 40
2 2
2 3
2 4
Zob. dalej, przypisy do Platońskie marzenie: dekomtrukcja lethe.
Mówiąc „Ateny" abstrahuję od rozległej greckiej tradycji ezoterycz
nej, której uosobieniem może być min. Apolloniusz z Tiany, który za
słynął jako stoicheiomatikos, 'biegły w [znajomości] liter (lub: żywio
łów)', znany z pisemnych talizmanów, które „dzięki obrzędowi stoicheiosis (zaczarowania), posiadały tajemne znaki i litery, wypełnione (...)
magicznymi substancjami". M. Dzielska, [Przedmowa do:] Fławiusz
Filostratos, Żywot Apolloniusza z Tiany, przeł. I. Kania, Kraków 1997,
s. 32
2 5
2 6
Mówiąc „Jerozolima" pozostawiam na boku potężną tradycję żydow
skiej egzegezy. Nie chodzi tu o badanie pisma pod kątem treści, ale o po
szukiwanie kontaktu z obecnym w nim bytem. Jak każda opozycja, tak
że opozycja dwu miast, rozsławiona przez Lwa Szestowa (Ateny i Jero
zolima), jest li tylko emblematyczna i może być łatwo zastąpione inną.
Nie znający jej Platon (autorem przeciwstawienia Aten i Jerozolimy był
zdaje się Tertulian w De praescriptione harelicorum, za: M. Starowiey
ski, Caelestis urbs Hierusalem, [w:] Jerozolima w kulturze europejskiej,
Warszawa 1997, s. 53), posługuje się w Timajosie inną, pokrewną pierw
szej, parą przeciwieństw: „«Wy Grecy, zawsze jesteście dziećmi:
G r e k nigdy nie jest stary», gdy tymczasem w E g i p c i e «od naj
dawniejszych czasów wszystko jest zapisywane»: panta gegramnena"
(cyt. za: J. Derrida Farmakon, przeł. K.Matuszewski, w: tegoż, Pismo fi
lozofii, pod red. B. Banasiaka, Kraków 1992, s. 44, w cudzysłowie we
wnętrznym cytaty z Timajosa 22B, także 23B, podkr. JTB). Tymże zesta
wieniem posługuje się także wielokrotnie F. A. Yates, w swej Sztuce pa
mięci, przeł. W. Radwański, Warszawa 1977. Zob. też S. Awierincew, Na
skrzyżowaniu tradycji. Szkice o kulturze i literaturze wczesnobizantyjskiej, op. cit., s. 264
2 7
Budge charakteryzuje ją jako „wiarę w siłę magicznych imion i za
klęć, formuł, obrazów, figur i amuletów, w ceremonie, którym towarzy
szy wypowiadanie stów mocy", op. cit., s. VII. M. Buber w swym Moj
żeszu [przeł. R. Wojnakowski, Warszawa 1998, s. 40nn] daje trafną cha
rakterystykę magicznego sensu imienia: „Dla człowieka myślącego ma
gicznie, «prawdziwe» imię osoby czy jakiegokolwiek przedmiotu nie jest
wyłącznie określeniem; jest ono esencją osoby, poniekąd wydestylowaną z jej realności, wskutek czego istnieje ona w nim jakby jeszcze raz.
A mianowicie istnieje ona w nim w takiej postaci, że każdy, kto zna
prawdziwe imię i potrafi je wypowiedzieć we właściwy sposób, może nią
zawładnąć. Sama osoba jest niedostępna, stawia opór; dostępna staje się
w imieniu, a wypowiadający je człowiek zdobywa nad nią władzę. Praw
dziwe imię może być zupełnie inne niż powszechnie znane, które je za
krywa, ale też może różnić się od niego jedynie właściwą «wymową», do
czego dochodzą jeszcze właściwy rytm i właściwe ułożenie ciata przy
wymawianiu, czyli wszystko to, co można przkazywać i kształcić tylko
osobiście. A ponieważ prawdziwe imię wyraża właśnie fonetycznie isto
tę przedmiotu, ostatecznie może chodzić o to, by mówiący rozpoznał
w imieniu tę istotę i ukierunkował na nią swe myślenie."
2 S
A. Świderkówna, Rozmowy o Biblii, Warszawa 1994, s. 45
Ibidem, s. 107. Zob. także: I. Kania, O Kabale i Zoharze, Kraków
1994, s. 68-69
J. Frazer, Złota Gałąź, przel. H. Krzeczkowski, Warszawa 1962
[1890], cały rozdział 18: Słowa tabu : „Dziki nie jest w stanie dostrzec
różnicy między rzeczami a słowami, wobec czego wyobraża sobie, że
związek między osobą a imieniem lub rzeczą i jej nazwą nie jest jedynie
związkiem umownym czy też idealnym, lecz więzią rzeczywistą i silną
(...). Człowiek pierwotny uważa imię za ważną część swojej osoby i wo
bec tego dba o nie w odpowiedni sposób".
2 9
5 0
51
Zob. Sefer Jecira, czyli Księga Stworzenia (wydanie dwujęzyczne),
przekład, opracowanie i komentarze W. Brojer, J. Doktór, В Kos, War
szawa 1995. Świat tworzony jest tu jednocześnie z dźwięków i liter (s. 48
etc). „Świat stworzony jest ma wskroś magiczny: wszystko w nim żyje
�na mocy właściwych mu tajemnych imion". G. Scholem, Kabała i jej
symbolika, przeł. R. Wojnakowski, Kraków 1995, s. 190
We wszystkich rzeczach istnieją tajemne sygnatury (hebr. riszumim),
których „pismo" spowinowacone jest z pismem Tory. „Tak więc objawie
nie jest objawieniem imienia lub imion Boga, które są jakby różnymi
sposobami Jego czynnego istnienia. Mowa Boga nie ma (...) gramatyki.
Składa się tylko z nazw, czyli imion". Scholem, O głównych pojęciach
judaizmu, s. 102
Zohar I, 45a: „Zanim Święty, niech będzie błogosławiony, stworzył
s'wiat, on i Jego imię, które było w nim ukryte, byli jedno, i nie istniała
żadna rzecz, dopóki w woli myślenia nie pojawił się zamysł, by przez od
ciśnięcie swej pieczęci nadać kosmosowi istnienie, i stworzyć świat,
i kształtował on [dosł. 'rysował znaki'], i budował (...)". Scholem,
O głównych pojęciach judaizmu, s. 44
M. J. Ben Gorion [Berdyczewski], Żydowskie legendy biblijne, przeł.
R. Stiller, cz. 1, Gdynia 1996, s. 19. O stwórczym słowie tak pisze cyto
wany przez Scholema Salomon ibn Gabriol: „Jako czynna zasada, Słowo
nazywa się również Rozkazem i Wolą". Scholem, O głównych pojęciach
judaizmu, s. 28
M. J. Ben Gorion [Berdyczewski], Żydowskie legendy biblijne, s. 52
Choć istnieją być może korespondencje pomiędzy koncepcją wypo
wiedzi performatywnej J. L . Austina (zob. tegoż, Mówienie i nazywanie,
przeł. B. Chwedeńczuk, Warszawa 1993) i omawianą tu bytową koncep
cją nazywania.
C . Levi-Strauss, Smutek tropików, przeł. A. Strindbergowa, Warszawa
1960, s. 297n.
Zob. np. G. Scholem, Encklopedia Judaica, Berlin 1932, t. 9, s. 645:
„Wszelkie dzianie się jest w najgłębszym sensie dzianiem się języko
wym, to zaś, co kryje się w istnieniu rzeczy, to schowane w nich lub dzia
łające kombinacje najpierwotniejszych elementów mowy [sprachliche
Urelermente]". Cyt. za: I. Kania, O Kabale i Zoharze, Kraków 1994,
s. 17
n
3 3
3 4
3 5
3 6
17
, s
3 9
J. Derrida, De la grammatologie, Paris 1967, s. 11-112, cyt. za:
C. Johnson, Derrida, przeł J. Hołówka, Warszawa 1997, s. 45. Zob. też
M. P. Markowski, Efekt inskrypcji. Jacques Derrida i literatura, Byd
goszcz 1997, s. 270n.
taka powtarza się jeszcze tylko dwukrotnie, przy okazji walki Jakuba
obok brodu przy potoku Jabbok (Rdz 32,28), i w zagadkowym przysło
wiu w Księdze Przysłów (Prz 30,4). Podobnie jak w interpretacji pytania
„co jest jego imieniem" z Księgi Wyjścia, także i w tym przypadku Bu
ber odrzuca hipotezę, że o imię Boga pyta tu ktoś, kto go nie zna.
4 6
Ibidem.
W Gadamerowskiej definicji języka: „Sein, daB verstanden werden
kann, ist Sprache" ['byt, który może zostać zrozumiany, jest mową'].
Por. też Scholem (O głównych pojęciach judaizmu, s. 104-105) o nie
skończonej różnicy pomiędzy słowem Boskim („wszechobejmującym"
i „absolutnym" nawet wówczas, gdy schodzi już w sygnatury, słowem,
które, ,,[s]amo pozbawione znaczenia, zawiera w sobie wręcz nieskoń
czone możliwości interpretacji") i słowem ludzkim („odnoszonym jedy
nie do pewnego specyficznego kontekstu").
4 7
4 8
O paradoksie uprzedniości zapisu wobec stworzenia zob. dalej: Pismo
i czas.
Scholem, Główne pojęcia judaizmu, s. 42
Taki sposób pojmowania pisma nieobcy był też tradycji żydowskiej.
Por. długotrwały zakaz spisywania Tory ustnej (Scholem, s. 106). Por. też
np. obyczaj słynnego cadyka, Menachema Mendla z Kocka, który oczy
szczając dom z zakwasów, palił też wszystkie notatki, które sporządził
był w ciągu tygodnia. Informację tę zawdzięczam P. Janowi Doktorowi
4 9
5(1
51
1. Kania, O Kabale i Zoharze, op. cit, s. 75
Świderkówna, op. cit., s. 114
" Księga Psalmów, przeł. C . Miłosz, Paryż 1981
Przekład Anny Swiderkówny, za: tejże, Rozmów o Biblii ciąg dalszy,
op. cit, s. 114. U Wujka: „Słowo posłał Pan do Jakuba i padło w Izraelu".
5 2
5 4
5 5
5ft
5 7
Ibidem, s. 189
Ibidem, s. 249
Ibidem.
5 S
Ibidem, 174
Zob. też: Mnich Kościoła Wschodniego, Modlitwa Jezusowa, Kraków
1993, s. 7-8. Także: K. Armstrong, Historia Boga. 4000 lat dziejów Bo
ga w judaizmie, chrześcijaństwie i islamie, przeł В Cendrowska, War
szawa 1996, s. 110
5 9
6 0
Słowo Boże, pisze Scholem, „oznajmia siebie pierwotnie w swojej
nieskończonej pełni, ale oznajmienie to - i na tym polega cała rzecz jest niezrozumiałe! Nie jesl ono komunikatem, służącym porozumieniu.
Dopiero jako zapośredniczone [m.in. przez Torę ustną, ale także przez li
tery Tory widzialnej], oznajmienie takie, które właściwie było tylko wy
razem istoty, jest również komunikatem". Scholem, O głównych poję
ciach judaizmu, s. 103. „Tora pisana", nietożsama z „Torą widzialną",
w radykalnych koncepcjach kabalistycznych bywa rozumiana jako „po
jęcie czyslo mistyczne", tzw. „biały ogień", w obrębie którego litery
ujawniają się dzięki mocy „czarnego ognia", który jest „Torą ustną".
Tamże, s. 104. Zob. także G. Scholem, Kabała i jej symbolika, op. cit.,
rozdz. 2: Sens Tory w mistyce żydowskiej.
J. Sadzik, Przesłanie Hioba, w: Księga Hioba, tłum. C . Miłosz, Paryż
1980, s. 13. Także: tegoż, O psalmach, w: Księga Psalmów, op. cit., s. 14.
Zob. też: A. Świderkówna, Rozmowy o Biblii, op. cit., s. 244
C . Miłosz, Przedmowa tłumacza, w: tegoż, Księga Psalmów, op. cit.,
s. 49n.
Za: Świderkówna, Rozmów o Biblii ciąg dalszy, op. cit., s. 283. Por. tu
nowotestamentowe „czynić prawdę" (J 3, 21)
Przekładane w postaci greckiego eleos - 'miłosierdzie'. Za: Świder
kówna, Rozmowy o Biblii, op. cit, 306
Zob. I. Toporów, hasto Imiena w: Mify narodów mira, Moskwa 1984,
t. 1, s. 508-509. Gdy imię własne staje się nazwą pospolitą, semiotycy
dopatrują się w nim znaku desakralizacji, podczas gdy za sakralizacji;
uznają jego odwrotność. Stanowisko takie grozi jednak pewnym schema
tyzmem, bo z reguły trudno jest ustalić, co było wcześniej, nazwa czy
imię. Jest tak np. w przypadku hebrajskiego adam, które w Biblii znaczy
raz praczłowieka (np. Rdz, 1, 26-27, zob. Świderkówna, Rozmów o Biblii
ciąg dalszy, op. cit., s. 204), raz imię własne pierwszego człowieka.
Podobne zjawisko dotyczy też np. twórcy chasydyzmu Baal Szem Towa
i wędrownych uzdrowicieli zwanych balszemtowami. Inne apelatywizacje to np. hebr. sadiq, 'sprawiedliwy', które stało się tytułem przywód
ców chasydyzmu (zob. Księga psalmów, op. cit., s. 19), ruskie mikołaj nazwa ikony pochodząca od głównego świętego na ikonach wyobrażane
go, lub weronika, nazwa typu ikonograficznego przedstawiającego wize
runek twarzy Chrystusa, od łac. vero icon, gr. acheiropoietos.
4 4
6 5
4 0
Por. „recz izrieczonna jest łoż'" (W. Tiutczew).
Zob. M. Heidegger w Sein und Zeir. „Das Aussagen ist ein Sein zum
seienden Ding selbst" (op. cit., s. 218, przekł. pol. B. Barana, s. 307:
„wypowiadanie jest byciem ku samej bytującej rzeczy"). Hermeneutyka
powtarza za Stefanem George: „Kein Ding ist ohne Wort" („Nie ma rze
czy bez słowa"), zob. M. Heidegger, Unterwegs zur Sprache (Pfullingen
1979, s. 233). Por. także: „To słowo udziela [verschafft] rzeczy bycia"
(M. Heidegger, Unterwegs zur Sprache, op. cii., s. 164) etc.
41
4 2
W przypadku amuletu pisemnego nieważny jesl materiał, z którego
został wykonany, bowiem amulet w istocie „wykonany jest z imienia".
E. A. Wallis, Egyptian Magic, New York 1971 [1901], s. 124-125
4 3
„Tora jest więc tkaniną (po hebrajsku 'ariga), sporządzoną z imion
Boga oraz, jak to czytamy już u najwcześniejszych kabalistów hiszpań
skich, z jednego wielkiego imienia Boga, które jest ostateczną sygnaturą
wszystkich rzeczy. Stanowi ona tajemniczą jedność, która bynajmniej nie
zmierza w pierwszym rzędzie do tego, by przekazywać jakiś swoisty
sens, by coś «znaczyć», lecz pragnie raczej przekazywać samą moc
bóstwa, skupioną w tym «imieniu»". Scholem, O głównych pojęciach ju
daizmu, op. cit., ibidem.
4 5
J e ś l i (...) chce się zapytać w biblijnej hebrajszczyźnie, jak się ktoś na
zywa, ngdy nie mówi się jak tu: «Со (ma) jest jego imieniem?» (...) ale
«Kim (nu) jesteś?*" Buber, Mojżesz, s. 40. W Biblii hebrajskiej sytuacja
61
6 2
6 3
6 4
Por. „odziewanie się w imię" w żydowskiej mistyce merkawy, które
Scholem charakteryzuje jako „bardzo ceremonialny obrzęd, w którym
mag poniekąd wchłania w siebie wielkie Imię Boskie, nakładając płaszcz
z wyszytym na nim symbolicznie owym imieniem" (G. Scholem, Misty
cyzm żydowski i jego główne kierunki, s. 110). Scholem powiada w przy
pisie, że hebrajskie wyrażenie „ubierać imię" odpowiada wyrażeniu sy
ryjskiemu z tzw. Od Salomona 39, 7: „Przyobleczcie się w Imię Najwyż
szego". Przypomina też, że podobny zwrot językowy występuje w Paw
iowym Liście do Rzymian 13,14: „Przyobleczcie się w Pana Jezusa
Chrystusa". Wykracza on daleko poza obszar stosowania biblijnego cza
sownika labasz, 'ubierać'. Ibidem, n.131/ s. 442; także n. 112/s. 456.
39
�9 2
6 6
Awierincew, Poetika, op. cit., s. 201
Sanhedrin 11 m 1, za: ibdem, n. 70/284
*" Koran, Sura 13, 39, za: ibidem, n. 74/284
67
W(
w sik
i amu
słów i
gai bi
barwi
pisma
wspoi
w Kai
ka o
odmit
język,
tabu i
nia В
lub ni
muzu
nej n
skutk
Schol
imieri
ry Щ
'mart
dział:
W
dzaju
czyta
mU Vi
tego:
maty
tryb
w pi
kiem
na k i
sięgr
wanj
Z
i zap
ta?E
skon
wied
lizm.
stępi
wyol
muz.
dzen
(leth
pom
wam
cierr
wod
prze
go
czen
pam
jest
droś
ian)
ideg
I
napi
gr->
92
34
Mówią o tym greckie nazwy gatunków literackich, stanowiące aluzję
do hypomnesis: hypomnemata - 'pamiętniki' i apomnemata - 'wspo
mnienia'.
9 3
6 9
M. J. Bin Gorion (Berdyczewski), Żydowskie legendy biblijne, cz. 1,
przeł. R. Stiller, Gdańsk 1996, s. 19, 31, 33
Berdyczewski, op. cit., t. 1, s. 33
Niekiedy podkreśla się jej wyjątkowy „emanacyjny" status, odróżnia
jąc jej „narodziny" od „stworzenia" reszty s'wiata. Księga ta rozumiana
bywa jako personifikacja Bożej Mądrości (zob. Świderkówna, Rozmów
o Biblii ciąg dalszy, op. cit., s. 137 i cały rozdział Ben Sira i odwieczna
mądrość).
Zob. np. Opowieści Zoharu, przel. I. Kania, Kraków 1994, s. 33-34;
Berdyczewski, op. cit., t. 1, s. 85n.
Berdyczewski, ibidem.
Ostrzeżenie przed fałszowaniem pisma to jedno z najbardziej uni
wersalnych loci communes tego, co dalej zostanie nazwane ustnością.
Zna je tradycja judaistyczna (kabała, kopiści Pięcioksięgu), buddyjska
(kopiści sutr i tantr), muzułmańska (kopiści Koranu) i chrześcijańska
(zob. Ap 22, 18-19). Ostrzeżenie to przejdzie następnie w dół drzewa
genealogicznego „niebiańskiej księgi" docierając do jej ludowych
upostaciowań - listów z nieba. Gdziekolwiek się pojawi, zawsze bę
dzie sygnalizować obecność pisemnych aspektów ustności, o których
za chwilę.
7 0
71
7 2
Por. milczenie Apolloniusza z Tiany (Flawiusz Filostratos, Żywot
Apolloniusza z Tiany, 1.15, przeł. I. Kania, Kraków 1997, s. 57: „Kiedyś
Apolloniusza zapytał Euksenos, dlaczego nie spisuje [swoich słów] (...).
Dlatego - odparł na to - że jeszcze nie spróbowałem milczenia. I odtąd
zaczął milczeć, powstrzymywał się od wypowiadania słów, ale jego oczy
i umysł wiele rozmaitych rzeczy poznawały i wiele przekazywały pamię
ci") czy Pitagorasa, który z „milczenia czyni doktrynę" (op. cit., s. 245).
Zob. też „niepiśmienność" Sokratesa, którego Heidegger nazywa „naj
czystszym myślicielem Zachodu", zob. M. Heidegger, Was heifit Denken?, Tubingen 1954, s. 52
7:1
9 4
7 4
9 5
75
Kratylos 275B.
A. Wypustek, Papirusy, epitafia, inskrypcje, „Literatura na świecie",
nr 8-9: 1996, s. 21 letc.
M. Eliade, Joga. Nieśmiertelność i wolność, przel. B. Baranowski,
Warszawa 1984, s. 228-233;262-266 etc. Tegoż, Szamanizm. Archaiczne
techniki ekstazy, przeł. K. Kocjan, Warszawa 1994, s. 106-109 etc.
9 6
9 7
Zob. Heideggerowska analiza wiersza Hólderlina Powrót, w M. Hei
degger, Erlanterungen zu Hólderlins Dichtung, G A 4, 1981, s.28. Cyl.
za: C . Woźniak, Martina Heideggera myślenie sztuki, Kraków 1997, s.
187
Kinah rabbah 24 , f. 6b, cyt. za: Awierincew, Poetika, op. cit., s. 190,
n.27/282
Berdyczewski, op. cit., t. 1, s. 33
G. Scholem, Mistycyzm żydowski i jego główne kierunki, przeł.
I. Kania, Warszawa 1997, s. 441, n. 129. Por. także mitologię egipskie
go Tota, „skryby bogów", „pana pisma", który jednocześnie okazuje się
stworzycielem świata, zob. E . Wallis Budge, Egyptian Magic, op. cit.,
s. X l , 340, 128 etc. Por też. motyw pisania jako stwarzania, np. Boskie
pióro (arab. kalam) w kosmologii muzułmańskiej, motyw „strzeżonej
tablicy" etc.
9 8
78
101
7 6
7
Abodah Zarah 17b-181, cyt. za: Awierincew, Poetika, op. cit., s. 189,
n.2/281
„Litera zabija, duch ożywia" 2 Kor 2, 6
Scholem, op. cit., s. 175
7 9
811
81
Zob. np. H. Corbin, L'initiation ismaćlienne ou 1'isoterisme et le Verbe, „Eranos Jahrbuch", 1973, n.9/58
M. Buber, Tales ofHasidim, New York 19911 [947], s. 37
Budge, Egyptian Magic, op. cit., s. VII
Frazer, Złota Gałąź, op. cit., 221-222
Scholem, Kabała i jej symbolika, op. cit., rozdział 5: Wyobrażenie Go
lema w kontekście tellurycznym i magicznym.
Stąd bierze się demiurgiczny odcień pisania, charyzma „Bożego skry
by" („właśnie dlatego kaptan, że skryba, i dlatego skryba, że kaptan",
zob. Awierincew, Poetika, op. cit., s. 191, n. 28, 29/282), która promie
niuje na wszelkie skryptoria.
8 2
8 3
8 4
8 5
8 6
8 7
W. Lengauer, O poezji u starożytnych, „Literatura na świecie" nr 8-9:
1996, s. 404. Mówić w pierwszej osobie zdarza się też przedmiotom póź
niejszym. „Jestem Fidiasza" - obwieszcza pewien kubek z Muzeum
w Olimpii. Z. Kubiak, Moja Grecja. Słownik Kubiaka, „Magazyn Gaze
ty Wyborczej". 10-11.07. 1998, s. 15. W pierwszej osobie przemawiał też
tekst na złotej zapince („Maniusz zrobił mnie dla Numeriusza"), uważa
ny za pierwsze zanotowane zdanie łacińskie, który okazał się niestety
dziewiętnastowiecznym falsyfikatem. A. W. Mikołajczak, łacina w kultu
rze polskiej, Wrocław 1998, s. 12
8 8
„W niepiśmiennym społeczeństwie ryte napisy nie mogły, co prawda
przekazywać wiadomości ani ich utrwalać, niemniej pełniły inne, zastęp
cze funkcje pisma. Inskrypcje widoczne na monetach, kamieniach gra
nicznych, tablicach fundacyjnych kościołów, nobilitowały rzeczy, insty
tucje i osoby" etc. A. W. Mikołajczak, łacina..., op. cit., s. 58
8 9
E . Wallis Budge, The Book of the Dead. The Papyrus of Ani in The Bri
tish Museum. The Egyptian Text with Interlinear Translation and Trans
literation, etc, New York 1967 [1895].
9 0
Napis we wnętrzu piramidy Unas (1.583) głosi: „Nieszczęsna będzie
kość i ciało bez napisu". Budge, Egyptian Magic, op. cit, s. 124-5
„Emblematyczne" pogrzeby tekstu, brzemienne w rematyczność, to
fragment wizji Ezechiela o zjedzeniu zwoju (Ez 3,1-3) i Apokalipsa
św. Jana 10, 9-10
9 1
40
Eliade, Joga, op. cit., s. 228
Tym mianem Wodziński określa jedną z trzech strategii apofatycznych
(negacja, antynomia, hyperyzacja), objaśniając je jako „próbę odsłonię
cia tego, co dla greckiego logosu było z definicji zasłonięte". Jej symp
tomem są greckie przedrostki hyper- , meta- i przyimek epekeina - 'po
za', a także 'po tamtej stronie' (np. u Rudolfa Otto, Świętość, przel.
B. Kupis, Warszawa 1993, s. 53,64). Na podstawie wykładu C. Wodziń
skiego z cyklu: Zarys antropologii apofatycznej , Warszawa 27.11.1997
9 9
1 0 0
G. Scholem, Mistycyzm żydowski i jego odmiany, przel. I. Kania,
Warszawa 1997, s. 191 n.
Nieco wcześniej czytamy: „każdą z tych «dróg» [chodzi o ćwiczenia
mistyczne związane z Sefer Jecira, 'Księgą Stworzenia'] kazał mi podą
żać przez dwa tygodnie, póki nie wyryła się w mym sercu każdy forma.
W ten sposób prowadził mnie przez cztery bite miesiące , potem zaś po
leci! mi wszystko «wymazać»". Ibidem.
1 0 2
Ibidem, s. 194-195
J. Derrida, Farmakon, przel. K. Matuszewski, w: tegoż, Pismo filozo
fii, op. cit., s. 53
M. Heidegger, Was heifit Denken?, op. cit., s. 93. Dalej: „Pamięć
oznacza źródłowo tyle, co skupienie i nieustanne skoncentrowane «pozostawanie przy», przy czym nie chodzi tylko o to, co minęło, ale w taki
sam sposób o pozostawanie przy teraźniejszym i tym, co może nadejść".
„Zapomnienie jako rodzaj skrywania jest zdarzeniem, które nawiedza
byty i człowieka w ich wzajemnej relacji. (...) Zapomnienie (niepamięć)
(...) nie jest «subiektywnym przeżyciem* ani stanem subiektywnym
w sensie pamięciowego lapsusa. Zakrycie nie dotyka tylko tego co prze
szłe, ale też teraźniejszość i nade wszystko (...) tego, co nadchodzi".
M. Heidegger, Parmenides, op. cit., s. 82
1 0 3
1 0 4
1115
1 0 6
Ibidem, s. 124: „Avauvecnc w Platońskim sensie tego słowa (...) to
relacja z byciem bytów. Tłumaczy się to zazwyczaj jako 'pamięć' lub
'przypomnienie'. Ten przekład nadaje jednak słowu charakter psycholo
giczny, całkiem pomijając istotną relację wobec i8ea [tzn. tego, co nie
jest wyglądem - El6oc - ale tym, co w widoku patrzy na człowieka] .
Przekładanie avccuveaic przez 'przypomnienie' oznacza, że chodzi tu
tylko o coś «zapomnianego», co z powrotem wzbiera w człowieku.
A przecież ustaliliśmy w międzyczasie, że Grecy doświadczają zapo
mnienia jako zdarzenia w obrębie skrywania się bytów. A zatem tzw. pa
mięć faktycznie opiera się na nieskrytości i otwartości. Wraz z prze
kształcaniem się istoty cAeOEia w o u o t o m ę , Platon inauguruje przeciw
stawianie Xe8e i avauveotc Zdarzenie w obrębie wycofującego się
skrywania zostało przekształcone w ludzkie zachowanie, w zapomnienie
W ślad za nim to, co przeciwne Хеве, staje się czymś, co z powrotem zo
staje sprowadzone przez człowieka. Dopóty, dopóki myślimy Platońską
avauvEOtc (...) w kategoriach nowoczesnych, myśląc ją w subiektyw
nym sensie «pamiętania» i «zapomnienia», nie chwytamy jej istotnego
(...) gruntu, który w myśleniu Platona i Arystotelesa zajaśniał po raz
ostatni".
�W Parmenidesie czytamy: „To, co jest przeciwne о Л е В е ю : nie jest
ani jej przeciwieństwem, ani zwykłym brakiem, ani odrzuceniem jej
w postaci negacji. Леве, zapomnienie, jest tym wycofywaniem się, dzię
ki któremu istota aXeGEta może zostać zachowana i nie zapomniana.
Bezmyślna opinia utrzymuje, że cos' może zostać wtedy łatwiej zachowa
ne, gdy jest stale pod ręką i gdy jest uchwytne. Ale naprawdę i w praw
dzie to właśnie skrywające się skrywanie w największym stopniu umoż
liwia ludzkim istotom przechowywanie i wierność". Heidgger, Parmeni
des, op. cit., s. 127
1 0 7
1 0 8
Rozróżnienie pisma sakralnego i świeckiego zawarte jest w opisie sa
mej sceny poprzedzającej pożarcie książeczki przez Apostola: „A gdy
siedm gromów wymówiły głosy swoje, jam był pisać miał; i usłyszałem
głos z nieba mówiący mi: Zapieczętuj, co mówiły siedm gromów, a nie
pisz tego" Ap 10, 4, przekład J. Wujka.
1 0 9
To słowo pojawia się w Kierkegaardowskim Albo, albo dokładnie
w kontekście twórczego zapominania: .Zapominanie bowiem jako sztu
ka to nic innego jak prawdziwe asymilowanie, przyswajanie sobie, przy
tym to, co się przeżyło, skrapla się w spotęgowaną zdolność do rezonan
su, oddźwięku (...)" S. Kierkegaard, Albo, albo, przeł. J.Iwaszkiewicz,
t. 1, s. 333 i n. O oczyszczającej sile zapomnienia wielokrotnie pisywał
S. Vincenz, np. w kontekście Dantego (zob. Boska komedia, Czyściec 28,
127-144), zob. też S. Vincenz, Outopos, Zapiski z lat 1938-1944,
red. J. A. Choroszy, Wrocławl993, s. 13, 38-9 etc.
1 1 0
Na temat konotacji seksualnych hebrajskiego 'jada', 'znać' i greckie
go gignosco zob. S. Awierincew, Na skrzyżowaniu tradycji, op. cit., s. 172,
n. 27, 28; także A. Swiderkówna, Rozmowy o Biblii, op. cit., s. 118. Zob.
np. Juda ben Barzilaj (XII w), który wkłada ów czasownik w usta Boga,
mówiącego o księdze Sefer Jecira: „i stworzyłem Księgę Jecira i zgłębi
łem ją". Za: Scholem, Kabała i jej symbolika, op. cit., s. 192
"' Zob. moja książka Imago insolita. Hermeneutyczna lektura źródeł et
nograficznych, rozdz. 7 (w druku).
Zob. na ten temat Awierincew, Poetika, op. cit., s. 189
Zob. J. Tokarska-Вakir, Dozorcy świętości. Nieuprzedmiotowienie ja
ko ukrycie. Hermeneutyka filozoficzna w przekładzie soteriologii tybe
tańskiej, „Konteksty. Polska Sztuka Ludowa" (w druku)
Heidegger podkreśla, że słowo „kultura" pojawiło się w dziejach ludz
kości późno (w czasach cywilizacji łacińskiej), i od początku stanowiło
sygnał „nowoczesnego przeobrażenia", któremu podlegał świat (M. He
idegger, Parmenides, op. cit., s. 70): „«Kultura» pojawiła się dopiero na
początku okresu nowożytnego. W chwili, gdy [prawda w sensie] Veritas
stała się [prawdą jako] certitude, gdy człowiek sam ustanowił siebie i po
przez cultivatio, przez cultura, przez własną pracę twórczą stal się sobą,
tj. twórcą, scil. geniuszem. Grecy nie mieli takich słów jak kultura czy
geniusz. (...) Kultura i technologia, myślane po grecku, są nie mniej bar
barzyńskie niż natura u Rousseau".
1 1 2
113
1 , 4
1 1 5
M. Heidegger, Samoutwierdzenie się niemieckiego uniwersytetu ['Die
Selbstbehauptung der deutschen Universitat'], przeł. J. Garewicz, „Aletheia" nr 1-4: 1990, s. 365-6, podkreślenia autora.
„Początek istoczy się jako to, co trwa w nadchodzeniu". M. Heideg
ger, Erlanterungen zu Hólderlins Dichtung, GA 4, 1981, s.76
Ibidem.
M. Heidegger, Przyczynki do filozofii. Z wydarzania przeł. В Baran,
J. Mizera, Kraków 1996, s. 58
Aczkolwiek nie jest to, jak pisze Heidegger, ani wieczność w znacze
niu nunc fluens, wiecznego upływu czasu, semperitas, ani w znaczeniu
nunc stans, statycznego „teraz", aetemitas. M. Heidegger, Hóldrelins
Hymnen «Germanien» und «Der Rhein», GA 39, 1980, s. 55
1 1 6
1 1 7
1 1 8
1 1 9
1 2 0
M. Heidegger, Beitrdge zur Philosophic, G A 65, 1985, s. 371. Wyd.
pol. Przyczynki do filozofii, op. cit.
M. Heidegger, Hóldrelins Hymnen «Germanien» und «Der Rhein»,
op. cit., s. 109, 112
121
1 2 2
M. Heidegger, Czas światoobrazu, przeł. K. Wolicki, z tomu: tegoż,
Drogi lasu, Warszawa 1997, s. 76
Takie pojęcie religijnej (nie-) świadomości nie miałoby zabarwienia
psychologicznego w znaczeniu Freudowskim czy Jamesowskim, lecz
wyrażałoby ideę bliską tezie Heideggera o notorycznej przewadze ludz
kiej wiedzy nad samowiedzą. Nawiążę do niego za chwilę mówiąc
o „ustności" jako stylu poznawczo-bytowym.
1 2 3
1 2 4
W Parmenidesie Heidegger wiele miejsca poświęca współprzynależności logos i mylhos, zob. tamże, op. cit, s. 125 etc. „Uważać, że ил>вос
został zniszczony przez Xoyoq to ulegać opartemu na platonizmie prze
sądowi nowożytnego racjonalizmu, dotyczącego historii i filologii. Reli
gijności nigdy nie niszczy logika, lecz tylko usuwanie się Boga". Heideg
ger, Was heifit Denken, op. cit., s. 7
1 2 5
M. Heidegger, Czas światoobrazu, op. cit., s. 76
Bo jest zarazem sposobem bycia i rozumienia, pojmowanym
wedle kryterium dystrybutywnego, tj. dużo bardziej radykalnie niż ro
zumie go Jack Goody w swoim The Domestication of the Savage
Mind, London 1977, czy Walter Ong w Orality and Literacy , wyd.
pol. Oralność i piśmienność. Słowo poddane technologii przeł. J. Japola, Lublin 1992
1 2 6
1 2 7
Od dawna tłumacze borykają się z przekładem kategorii writing-orality. O ile drugą bez trudu przekłada się jako „ustność", o tyle pierwsza
nastręcza trudności w związku z wyborem pomiędzy polskimi formami
„pisemność" i „piśmienność" (zob. objaśnienia w : S. Skorupka, Słownik
frazeologiczny języka polskiego, Warszawa 1977, t. 1, s. 683-684). Przyj
muję tu następującą zasadę przekładu: wyjściowe angielskie writing tłu
maczę jako „pisemność" - czyli dziedzinę zapisu, podczas gdy „piśmien
ność" wiązałabym z samą umiejętnością pisania. Treści ustne (podobnie
jak i pisemne) mogą się zatem pojawiać zarówno u piśmiennych jak
i niepiśmiennych.
1 2 8
Rematyczny aspekt słowa ujawnia się nie tylko w zachowaniach lu
dzi niepiśmiennych, ale i u takich miłośników pisma jak choćby chasydzi (zamiatał, zbierał troskliwie stare, postrzępione kartki z ksiąg do na
bożeństwa i zanosił na strych". J. J. Singer, Josie Kałb, Kraków 1992,
s. 113) czy pierwsi franciszkanie, zbierający bezbożnie poniszczone
książki, „bo z liter na tych stronach umieszczonych ułożyć można było
słowo Jezus" (J. Czapski, Czytając, Kraków 1990, s. 12).
1 2 9
U. Eco, Imię róży, przeł. A. Szymanowski, Warszawa 1987, s. 367
W usta Wilhelma Eco wkłada tu oczywiście znane słowa Wittgensteina z Traktatufilozoficzno-metafizycznego.Zob. Eco, Imię róży, op. cit.,
s. 568
1 3 0
131
H. Schlier, Rudolf Bultmann, dem Achtzigjdehrigen, [w:] Besinnung
auf das Neue Testament, 1964, s. 53
J . Derrida, Writting and Difference, Chicago 1981, s. 76
C . Miłosz, Metafizyczna pauza, Kraków 1995, s. 68,75, 111 n. Na te
mat trwałości punktów kardynalnych w światopoglądzie średniowiecz
nym zob. m.in. M. Bachtin, Twórczość Franciszka Rabelais'ego, przeł.
A. i A. Gorzeniowie, Kraków 1975, s. 543n.
1 3 2
1 3 3
1 3 4
Eco, Imię róży, op. cit., 463-464.
„Dręczy ich zachłanność na rzeczy nowe" - powiada Jorge o swoich
wrogach (ibidem, s. 536), dając wyraz swojej antymodernistycznej fobii.
Lęk przed nowością, choć wyraża się w stylistyce piśmienności, jest
idiosynkrazją typowo ustną. Zob. wspomnienie nauczyciela, rabbiego
Shmuela Sperbera w książce J. Magoneta, A Rabbi's Bible, London
1991, s. 7: „Mój nauczyciel (...) stawał się strasznie niespokojny, gdy od
krywał [w Torze] hiddush, nową ideę czy też nową możliwość lektury.
Rzucał się wtedy ku wielkim komentatorom przszłości, by wyjaśnić, czy
ktoś znalazł już to wcześniej".
1 3 5
1 3 6
Eco, Imię róży, op. cit., s. 460: „Dobrem dla księgi jest, by była czy
tana".
Por. Ewangelia Gruzińska XI: „[Trzej] Królowie rzekli: (...) posiada
my bowiem księgę, zapieczętowaną i napisaną przez samego Boga (...).
My nie możemy tej księgi otworzyć; tylko jeden może to zrobić, który ją
napisał i zapieczętował". Cyt. za M. Starowieyski [red.], Apokryfy Stare
go Testamentu, t. 1, Lublin 1986, s.158,
1 3 7
1 3 8
R. Łużny (red.), Pieśń o Niebieskiej Księdze. Antologia ludowej ro
syjskiej poezji religijnej. Warszawa 1990, s. 61, n. 10: Tylko Jan Ewan
gelista może otworzyć Niebiańską Księgę. Podobny wątek u Vincenza,
gdy mowa o „gołębiej światowej księdze".
1 3 9
Przypomina ona w dużej mierze krytykę esencjalizmu, jaką w Społe
czeństwie otwartym i jego wrogach zawarł Karl Popper.
Ibidem 367
Kolberg 7, 66
Ibidem, s. 49, n. 3; s. 138 etc.
J. Haur, Skład abo skarbiec znakomitych sekretów oekonomiey ziemiańskiey, wyd. 2, Kraków 1693, s. 112
J. Partyka, Silva rerum..., s. 85
Ks. Chmielowski, Nowe Ateny, t. 4, s. 261, cyt. za: Kolberg 7, 243
Cyt. za: T. Seweryn, Świątkarz powsinoga. Warszawa 1963, s. 54n
1 4 0
141
1 4 2
1 4 3
1 4 4
1 4 5
1 4 6
41
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/06c999524ba5c430b9f825e32734c3d6.pdf
0d17180fd901b3dad67505f0b0391e04
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Polska Sztuka Ludowa - Konteksty
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3602
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1993
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:3379
Title
A name given to the resource
Opuszczone ołtarze zamieszkują demony / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1993 t.47 z.3-4
Description
An account of the resource
Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1993 t.47 z.3-4, s.4-10
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
Tokarska-Bakir, Joanna
Language
A language of the resource
pol.
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Instytut Sztuki PAN
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
Opuszczone ołtarze
zamieszkują demony
Joanna Tokarska-Bakir
Coz więc mamy robić?
Przemyśleć wszystko od początku
Czesław Miłosz, Ogród nauk
1. Przypowieść
W Martwej naturze z wędzidłem Zbigniew Herbert opowia
da historię chińskiego cesarza Szy Hunag-ti. „ O t ó ż , ów cesarz
kazał otoczyć p a ń s t w o grubym murem, aby odgrodzić się od
tego, co inne, i spalił wszystkie księgi, aby nie słuchać
napominającego głosu przeszłości. Pod k a r ą śmierci zabronił
uprawiania wszelkich sztuk. (Ich całkowita bezużyteczność
ujawniła się z całą jaskrawością w obliczu tak ważnych z a d a ń
państwowych, jak budowanie twierdzy lub ścinanie głów
b u n t o w n i k ó w ) . Tedy poeci, malarze i muzycy ukrywali się
w górach i zagubionych klasztorach; wiedli życie banitów
tropionych przez sforę donosicieli. Na placach płonęły stosy
o b r a z ó w , wachlarzy, p o s ą g ó w , wzorzystych tkanin, przed
m i o t ó w zbytku lub takich które m o ż n a było uznać za ładne
Dzieci kobiety mężczyźni chodzili w jednakowych strojach
w kolorze DODiohi Cesarz wvdał nawet woine kwiatom ich
polu kuzuł zasypać kamieniami Specjalny dekret stanowił że
0 zachodzie słońca wszyscy mają przebywać w domach,
szczelnie zasłaniać okna czarnymi zasłonami, bowiem - sam
wiesz - jakie szaleńcze obrazy potrafi m a l o w a ć wiatr, obłoki
1 światło zachodu.
Cesarz cenił tylko wiedzę i uczonych obsypywał zaszczytami
i złotem. Astronomowie przynosili mu co dzień wiadomości
o odkryciu prawdziwej lub urojonej gwiazdy, której służalczo
nadawano imię cesarza tak, że w k r ó t c e cały nieboskłon roił się
od świetlistych p u n k c i k ó w Szy Huang-ti I , Szy Huang-ti I I .
Szy Huang-ti I I I i tak dalej. Matematycy trudzili się nad
wynajdywaniem nowych systemów liczbowych, skompliko
wanych r ó w n a ń , niewyobrażalnych figur geometrycznych,
wiedząc dobrze, że ich prace są jałowe i nikomu nie przyniosą
pożytku. Przyrodnicy obiecywali, że wyhodują drzewo, które
go korona tkwi w ziemi a korzenie sięgają nieba, a także ziarno
pszenicy wielkie jak pięść
Na koniec cesarz z a p r a g n ą ł nieśmiertelności. Lekarze doko
nywali okrutnych doświadczeń na ludziach i zwierzętach, aby
zdobyć tajemnicę wiecznego serca, wiecznej w ą t r o b y , wiecz
nych płuc.
Ów cesarz, jak się często zdarza ludziom czynu, pragnął
odmienić oblicze nieba i ziemi, aby imię jego na zawsze
zapisało się w pamięci przyszłych pokoleń. Nie rozumiał, że
życie zwykłego wieśniaka, szewca czy handlarza warzyw jest
znacznie bardziej godne szacunku i podziwu - on sam
natomiast staje się bezkrwistą literą, symbolem pośród wielu
powtarzających się symboli szaleństwa i gwałtu.
Jak na tyle zbrodni, jak na tyle spustoszeń, jakie uczynił
w umysłach i duszach ludzi, śmierć miał okrutnie b a n a l n ą .
Udławił się gronem winnej latorośli. Aby s p r z ą t n ą ć go z po
wierzchni ziemi, natura nie wysiliła się ani na orkan, ani na
potop."'
Działo się to w Chinach, w trzecim wieku przed naszą erą.
Historię tę Herbert umieszcza w ciekawym kontekście: czyni
ją wyjątkiem z listu wielkiego Johannesa Yermeera do A n
4
toniego van Leeuwenhoeka. przyrodnika, jednego z wynalaz
ców mikroskopu. Przyjaciel ów p o k a z a ł Vermeerowi skłębio
ny świat kropli wody w mikroskopowym powiększeniu,
śledząc bacznie konsternację tego, który w o d ę miał d o t ą d za
materię „ s z k l a n n i e " czystą, niezmąconą. Niewątpliwie pod
wpływem esprit d'escalier Vermeer pisze do niego pośpieszny,
nerwowy list: „Pojąłem, co chciałeś przez to wyrazić: że my,
artyści, utrwalamy pozory, życie cieni, kłamliwą powierzchnię
świata, a nie mamy odwagi ni zdolności dotrzeć do istoty
rzeczy. Jesteśmy, by tak rzec, rzemieślnikami pracującymi
w materii złudy, gdy Ty i Tobie podobni - jesteście mistrzami
prawdy."
Opowieść o szalonym cesarzu zostaje przywołana w tym
właśnie momencie. „ O t ó ż obawiam się - pisze dalej Vermeer
że Ty i Tobie podobni wyruszacie na niebezpieczną wyprawę,
k t ó r a przynieść m o ż e ludzkości nie tylko korzyści, ale także
wielkie, nie dające się naprawić szkody. Czy nie zauważyłeś, że
im bardziej środki, narzędzia obserwacji d o s k o n a l ą się, tym
bardziej cele stają się odległe i nieuchwytne. Z k a ż d y m nowym
odkryciem otwiera się nowa otchłań. Jesteśmy coraz bardziej
samotni w tajemniczej pustce wszechświata." Potem mowa jest
o dobrych intencjach, k t ó r e dziś pobłażliwie nazwalibyśmy
„ o ś w i e c e n i o w y m i " ; padają ważkie pytania: czym motywuje się
pragnienie wyprowadzenia ludzi z labiryntu przypadku i zabo
bonu, czy wiadomo, w czym pomaga wiedza pewna i jasna,
albo j a k ą ulgę przynosi zastąpienie słowa O p a t r z n o ś ć słowem
konieczność.
„Zarzucisz mi pewnie - pisze w zakończeniu listu Vermeer
- że nasza sztuka nie rozwiązuje żadnej zagadki przyrody.
Naszym zadaniem nie jest rozwiązywanie zagadek, ale uświa
domienie ich sobie, pochylenie głowy przed nimi, a także
przygotowanie oczu na nieustający zachwyt i zdziwienie. (...)
Narzędzia, j a k i m i posługujemy się są istotnie prymitywne - kij
z przytwierdzoną na końcu k ę p k ą szczeciny, p r o s t o k ą t n a
deska, pigmenty i oleje - i nie zmieniły się one od stuleci,
podobnie jak ciało i natura ludzka. Jeśli dobrze rozumiem
moje zadanie, polega ono na godzeniu człowieka z otaczającą
go rzeczywistością, dlatego j a i moi bracia cechowi po
wtarzamy nieskończoną ilość razy niebo i o b ł o k i , portrety
miast i ludzi - cały ten kramarski kosmos, bo w nim tylko
czujemy się bezpieczni i szczęśliwi."
2. Spór
Inspiracją dla tego tekstu były wykłady i rozmowy z wybit
nym polskim socjologiem pracującym w Leeds, Zygmuntem
Baumanem, który odwiedził Polskę w marcu 1993 roku.
Spotkanie to u n a o c z n i ł o m i , jak palącą s p r a w ą jest przemyś
lenie sytuacji, w jakiej się dziś znaleźliśmy. Przełom post
modernistyczny jest faktem. Zmiany geopolityczne, związane
z upadkiem komunizmu, usunęły ostatnie filary struktury
świata nowoczesnego, zaś „usunięcie siatki o d ł o n i ł o w n ę t r z e " ,
jak powiada Bauman. Rozpad biegunów obnażył kryzys pola.
Zakwestionowane zostały wszystkie wielkie narracje ery no
wożytnej: „dialektyka Ducha, hermeneutyka znaczenia, wy-
�zwalanie się podmiotu myślącego lub działającego, tworzenie
bogactw" ,a wraz z nimi Postęp, Historia. Sens. Uniwersalizm
i Prawda. Znikają „wielcy bohaterowie, wielkie niebezpieczeń
stwa, wielkie cele" , k o ń c z ą się wielkie teorie, ze sceny
chyłkiem schodzi „intelektualista".
Wielu m o ż e to dziwić, a jednak jest faktem: „przedstawienie
p o w o d ó w , dla których tak się stało, należy do spraw, o których
zakłada się, że są znane, chociaż nigdy nie zostały wyjaśnione
ani przedyskutowane."* Przełom postmodernistyczny odbył
się więc z zachowaniem wszystkich reguł rewolucji opisanych
przez Thomasa Kuhna: jest nawróceniem. Zostały przeform u ł o w a n e zadania nauki - porozumienie, konsensus, prze
stają być celem. Celem staje się spór, sytuacja gdy „konflikt
między dwiema (co najmniej) stronami nie m o ż e zostać
sprawiedliwie rozsądzony z powodu braku reguły, k t ó r ą
dałoby się z a s t o s o w a ć do obu interpretacji" . Regułą staje się
permanentny spór. „Interesując się zjawiskami nierozstrzygalnymi, granicami ścisłej kontroli, kwantami, konfliktami zwią
zanymi z niepełną informacją, katastrofami, pragmatycznymi
paradoksami, nauka p o n o w o ż y t n a (postmodernistyczna)
tworzy teorię swej własnej ewolucji j a k o procesu nieciągłego,
katastroficznego, nieprostowalnego i paradoksalnego. Zmie
nia ona sens słowa »wiedza« i m ó w i . w j a k i s p o s ó b ta zmiana
może nastąpić. Zamiast poznania, dostarcza tego, co niepoznane, i sugeruje taki wzorzec uprawomocnienia, który nie ma
nic wspólnego z największą skutecznością, ale nawiązuje do
istnienia różnicy, rozumianej j a k o paralogia."*
Co dzieje się w tej sytuacji z przedmiotem b a d a ń ant
ropologii kultury, k t ó r a p o n i e k ą d żyje z łagodzenia sporów?
W odróżnieniu od np. Karla Poppcra, ufającego w możliwość
krytycznej debaty nad założeniami d w ó c h obcych sobie ob
razów świata i w szansę wzajemnego porozumienia, osiągane
go przez różne kultury, tradycje i okresy historyczne, cytowani
powyżej prorocy postmodernizmu d o k o n u j ą jego dosłownej
likwidacji. I tak, Lyotard twierdzi, że „ n a w e t w obrębie
ograniczonej w s p ó l n o t y językowej i kulturalnej wypowiedze
nie dowolnego zdania m o ż e się stać okazją do sporu, to znaczy
nierozstrzygalnej różnicy stanowisk, k t ó r ą p r z e d y s k u t o w a ć
i uregulować m o ż n a tylko pod warunkiem wymyślenia jakie
goś wspólnego, na razie nie istniejącego »języka«. M ó w i ć
należy ¡117 nie tvle o niewspółmierności różnych językom
i kultur, co wręcz o niewspółmierności zdań (...) w obrębie tego
samego j ę z y k a . " W miejsce zwykłych sentymentalnych, idyl
licznych koncepcji komunikacji j a k o procesu służącego poro
zumieniu, pojawia się atomizacja, dezintegracja, językowy
i kulturalny chaos. M ó w i ą c językiem hermeneutyki, niezdol
ność do rozmowy osiąga swoje apogeum. Na wieży Babel
następuje apokalipsa.
Wobec zagrożenia wielką niejasnością nazw, pomieszania
pojęć, uchylenia z a k a z ó w i najświętszych reguł, m o ż n a za
chowywać się na dwa sposoby: albo tkwić z boku, licząc na to,
że zlekceważenie huraganu zwiększy szansę przeżycia, i znowu
wszystko będzie jak dawniej, albo z a a n g a ż o w a ć s i ę po którejś
ze stron sporu o „nowoczesny modernizm" , sporu o m i n i o n ą
nowoczesność.
Ci, którzy znają Księgę przemian , przypominają sobie być
może heksagram X V I I I , Naprawianie zniszczeń. Lekcja tego
heksagramu, „ n a p r a w i a to, co zniszczył jego ojciec", w zro
zumiałym dla Europejczyka języku oznacza po prostu „ s y n o
wski stosunek do tradycji" (Goethe), branie odpowiedzialno
ści za całość dziedzictwa, także za popełnione przez p r z o d k ó w
winy. Debata nad modernizmem wydaje się nieuchronna
właśnie dlatego, że jest to rozsądne. Jednak najważniejszy, bo
moralny p o w ó d , skłaniający do tej dyskusji, został wyar
tykułowany przez Zygmunta Baumana: w naszej nowoczesnej,
racjonalistycznej społeczności, na wysokim szczeblu rozwoju
naszej cywilizacji, u szczytu d o k o n a ń ludzkiej kultury pojawił
2
3
5
7
8
9
10
się Holocaust. „ U z n a n i e s p r a w c ó w Holocaustu za odchylenie,
anomalię naszej cywilizacji, a nie za jej prawowity produkt
- odrażający, lecz zgodny z jej logiką - nie tylko daje moralny
komfort samooczyszczenia."
„Jest także o z n a k ą niebez
piecznej i potencjalnie samobójczej g ł u p o t y . " Zdanie: „ i m
bardziej «tamci» są godni potępienia, t y m mniej p o w o d ó w do
niepokoju mamy « m y » " , ś w i e t n i e znane etnografom z prak
tyki zawodowej, warto też czasem wziąć do siebie. W i n ą ,
0 której t u mowa, jest coś, co (czyniąc p o d w ó j n ą aluzję do
znanego określenia Czesława M i ł o s z a * i dyskusji nad post
modernizmem) m o ż n a by nazwać modernistycznym
ukąsze
niem. Rozpoznanie go w sobie w kategoriach winy oznacza
konieczność konfrontacji z atakiem, k t ó r y postmodernizm
przypuszcza na rozum, prawdę, rację, porozumienie, uniwer
salność natury ludzkiej, czystość intencji poznawczych, na
samo j ą d r o racji bytu antropologii kultury i innych humanis
tycznych dyscyplin.
D u ż o łatwiej oczywiście powiedzieć - a czyni tak wielu
farbowanych p o s t m o d e r n i s t ó w - że (jak za Heglem i Kojevem
twierdzi Francis Fukuyama) historia już dawno się skończyła,
1 może co najwyżej p o w t ó r n i e się zacząć, a zatem nie obciąża
nas ż a d n a odpowiedzialność za Rozum i jego winy, za
nowoczesność i jej wypaczenia. M o ż n a też powiedzieć - j a k
czyni to wielu współczesnych integrystów, mimowolnych
p o s t m o d e r n i s t ó w a rebours, że właśnie się przed chwilą
poprawiliśmy, że nasze „ w a r t o ś c i " g w a r a n t u j ą , że j u ż nigdy
więcej... Złudzenia te, składające się na całość, k t ó r ą p r ó b n i e
nazwałem zjawiskiem superalienacji , rozwiewa lektura No
woczesności i zagłady.
Jest jednak także druga strona medalu. Postmodernizm
(rozumiany tu w kształcie zbliżonym do p o g l ą d ó w J.-F.
Lyotarda), w swym n a m i ę t n y m proteście przeciw rozumowi
i jego uproszczeniom stosuje bardzo modernistyczną stylis
tykę. Zachodzi podejrzenie, czy nie czerpie on z korzeni tej
samej rośliny, którą stara się w y k a r c z o w a ć . Dlatego w ar
tykule tym chciałbym przyjrzeć się krytycznie obu stronom
konfliktu, najpierw modernizmowi, potem zaś modernistycz
nym uwikłaniom postmodernizmu.
11
1 2
13
1
1 s
16
3. Archetyp modernizmu
Zanim wdamy się w n i e u n i k n i o n ą d e b a t ę nad jego statusem,
zanalizujmy opowieść o chińskim cesarzu, traktując ją j a k o
stosunkowo pełny, bo spointowany przez czas, przekaz za
c h o w a ń modernistycznych z I I I wieku przed Chrystusem.
Tak więc, po pierwsze, ó w chiński cesarz mial dość typowe
maniery władców ( „ k a z a ł otoczyć p a ń s t w o grubym murem,
aby odgrodzić się od tego, co inne"), ale w swym pragnieniu
odróżnienia się od p o p r z e d n i k ó w ( „ p r a g n ą ł odmienić oblicze
nieba i ziemi", „spalił wszystkie księgi, aby nie słyszeć
napominającego głosu przeszłości") p o s u n ą ł się do granic
dziwactwa: w p r o w a d z a j ą c własny kalendarz z a i n a u g u r o w a ł
nową erę, wybrał liczbę-wzorzec (szóstkę!), regulującą wszyst
kie miary w państwie (w t y m także liczbę koni w zaprzęgu
i wysokość czapek urzędników), przetopił b r o ń całego cesarst
wa. D o rangi cnoty podniósł p o r z ą d e k i regularność („wszyst
ko miało być rozstrzygane zgodnie z Prawem i Sprawiedliwoś
cią, a nie w oparciu o D o b r o ć czy D o b r o c z y n n o ś ć " ) . Nade
wszystko ceniąc Rozum i Rację oczyścił życie kraju ze
zbytecznych, a rozpraszających umysł e l e m e n t ó w („zabronił
uprawiania wszelkich sztuk", „płonęły stosy o b r a z ó w , wach
larzy, p o s ą g ó w , wzorzystych tkanin, p r z e d m i o t ó w zbytku lub
takich, które m o ż n a było u z n a ć za ł a d n e " , „ w y d a ł nawet
wojnę kwiatom; ich pola kazał zasypać kamieniami", „chodzi
li w jednakowych strojach w kolorze p o p i o ł u " , „ o zachodzie
słońca wszyscy mają p r z e b y w a ć w domach, szczelnie zasłaniać
okna czarnymi z a s ł o n a m i " ) : w szczególności tępił p o e t ó w .
17
5
�malarzy, m u z y k ó w , „cenił tylko wiedzę i uczonych obsypywał
zaszczytami i z ł o t e m " . W ś r ó d faworytów wymienia się astro
n o m ó w m a t e m a t y k ó w p r z y r o d n i k ó w Z czasów cesarza Szy
wany przeciw „reakcyjnym
S
"
.
S
K
i
S
aoistom_
ü
É
e
jej chwałę
Czemu!nie kOTtroWać jej biegu i nie wykorzystać?
Na pory roku patrzycie z szacunkiem i uległością,
Czemu nie reagować na nie działaniem stosownym do pory?
Opieracie sie na rzeczach i podziwiacie je,
Czemu ich me przekształcać w oparem o własne zdolność.?
S u ™ p ™ ^ w ™ S ^ r ^ 2 ' nich pożytku?
Dlatego też twierdzę: negować człowieka i spekulować o Naturze
Znaczy: nie rozumieć, na czym polega wszechświat.-*
W imaginarium cesarza Szy Huang-ti moglibyśmy uloko
wać wszystkie diabelskie atrybuty XX-wiecznego moderniz
mu: palenie książek, upraszczanie kultur, upraszczanie alfa
b e t ó w " , upraszczanie c h a r a k t e r ó w . o d w r a c a n i e biegu rzek,
rozpalanie sztucznych słońc, wysiedlanie całych n a r o d ó w ,
Holocaust i kambodżariskie pola śmierci, wielką symplifikację
życia, p o d p o r z ą d k o w a n e g o wyraźnym racjonalnym celom,
humanizmracjonalizm ogarnięty poczuciem misji, edukujący
p r z e z p r a c ę i śmierć kochający ludzkość ale ż a d n e g o pojedyńczeco człowieka
W poszukiwaniu idei przewodniej tej ematwaninie win
współczesnej „technice m o t o r ó w " . Nie pozwala ona, by
rzeczy, k t ó r e wytwarza, stawały się s o b ą , a nie tylko
od-tworzeniem czegoś innego. Nie wydobywa bytu, lecz
stawia m u warunki: żąda od przyrody energii, k t ó r ą chce
zmieniać i m a g a z y n o w a ć . Technika tradycyjna, nienowoczes
na, jest inna: „ c h ł o p nie wyzywa gleby", spław drewna nie
przymusza rzeki do niczego Nie zmienia krajobrazu most ani
wiatrak. Przekształca go jednak przemocą siłownia, zmechani
zowany przemysł spożywczy i technika j ą d r o w a . Dla Heideg
gera technika a prócz niej sprowadzona do rangi przedmiotu
kultura i przyroda są spełnieniem metafizyki w o l i która
organizuje! obrachowuje samą siebie" " w fazie jej planetar
nego zapanowania" Taka technika w niespotykanym stopniu
zakrywa przed człowiekiem p r a w d ę bycia ponieważ ujmując
przyrodę jako przedmiot człowiek już nigdzie nie spotyka
dziś siebie tzn swej i s t o t y " * W technice nie są groźne jej
wytwory iako takie ale nieposkromiona wola a raczej samo-wola k t ó r a ie ożywia T y m co śmiercionośne nie jest
b ^ t a atomowa ( ) iako taki oto specSny^mechanizm do
2
20
se., jedności, całosc. posuwa s.ę do przemocy, która jest
„ p r ó b ą restauracji jedności sensu
. Levina* twierdz, ze tej
ulubionej zabawy nauczyła Europejczyków filozofia grecka,
zjej koncepcją jednorodnego świata, myślenia systemowego,
uchylającego r ó ż n o r o d n o ś ć rzeczy wskutek ich partycypacn
w bycie i z zasadą .dentycznosc.. „ U k a z u j ą c e się w wojnie
obhcze bytu utrwala s.ę w pojęc.u całości (totalite), k t ó r e
dominuje nad filozofią z a c h o d n i ą " " - pisze Lćyinas.
Totalizm jest z pewnością nieodłącznie związany z letalną
skazą modernizmu, jest jednak kategorią przede wszystkim
formalną, my zaś poszukujemy takiego symptomu, który
odsłoniłby „esencjalny" trop modern.zmu. Za jego oścień
m o ż e uchodzić raczej zdeprawowana, wynaturzona technika
w kształcie opisywanym przez Martina Heideggera. Ł a t w o
wyliczyć najważniejsze jej przejawy: „ n a u k ę , poszukującą w tej
chwili głównie władzy; p a ń s t w o totalitarne (nawet gdy nie jes
nim jawnie)- zakrycie acrunr «wyniszczenie z.emi i zatracenie
przez człowieka jego istoty» (Wstęp do metafizyki)'"-* Poglądy
H e i d e i e r a na t e c h n . k • e w o l u o w a ł y od czasu przedstawienia
" h we
H938) o d c h o d z ą c ód określeń formalnych (techn ka iako
nstrument środek do « l u T k í
e S S n v Í S L n i e
kiego pojmowania techne występującej często razem z epistenw, Heidegger ujmuje technikę jako szeroko r o z u m i a n ą
wiedzę p r a k t y c z n ą , znajomość przyczyn , zasad rzeczy. Do jej
zrozumienia wiele wnosi arys otelejskie rozróżnienie architektonon-che,rotekton(Metafizyka
98 l b ) . tego, który zna zasadę
(arche) . jest swtadom istoty praktyk,, i k o g o ś , kto jest
rzem.esln.kiem, „pracuje ręcznie", „ n . e w.edząc, co czyni, tak
jak płonący o g i e ń " " . Dlatego techne jest nie tylko wytwarza
niem czy też odtwarzaniem „ b y t ó w " , ale także odsłanianiem
„ b y t u " . Nawiązując do terminologii rozwijanej przez Gadamera, m o ż n a by powiedzieć, że jest czymś więcej niż kopiowa
n i e m - jest reprezentowaniem, wydobywaniem idei. Takie
rozumienie techniki niewidoczne jest jednak zupełnie we
26
6
Gromadząc S e
przynSTi
^icrim^oSTSfa
Cczłowiekiem
Śd sz^zSZym^ " Czy w
2
u a S S S ^ t a moderLr cznego satrapy z I I I wieku p n.e ?
Dla Heideggera uprzedmiotowienie świata, widoczne we
współczesnej nauce i technice, jest sprzężone z indywidualiz
mem i subiektywizmem nowoczesności. „ I m mianowicie szer
szy jest zakres dyspozycyjności podbitego świata, i m obiek
tywniejszy pojawia się obiekt - tym subiektywniej, tzn.
natrętniej wywyższa się subiectum, tym bardziej niepowstrzy
manie obserwacja świata i nauka (die Lehre) o świecie
przekształcają się w n a u k ę o człowieku, w a n t r o p o l o g i ę . " N a
ironię zakrawa, że tę najbardziej subiektywną, bo do pozycji
kartezjańskiego podmiotu przykrojoną wiedzę (mowa tu
0 antropologii w sensie metafizycznym, o antopocentrycznej
wiedzy uprzedmiotowiającej, nie zaś o antropologii kultury),
od p o c z ą t k u nauki nowoczesnej nazywano „ o b i e k t y w n ą " .
Najpotężniejszym przesądem poznawczym jest, jak powiada
Gadamer, iluzja wolności od przesądów.
Człowiek - król zwierząt, środek świata, miara wszech
rzeczy, wynalazca i użytkownik języka, cóż w t y m złego? Jest
to złe, o ile złem jest nie-wiedza, zakrycie prawdy, i błądzenie
w jego wyniku. Taka sytuacja może pochlebiać ludzkiej
próżności Jednak „ z a g r a ż a człowiekowi śmiercią jego istoty",
nie m ó w i ą c o t y m , czym zagraża roślinom, zwierzętom
1 m i n e r a ł o m . Świat, w k t ó r y m p o d s t a w ą pewności jest czło
wiek jako podmiot, rozstrzygający, co jest, a co nie jest bytem,
zostaje zagrożony ludzkim woluntaryzmem, „bezwzględnoś
cią nagiego chcenia w sensie rozmyślnego samorealizowania
się we wszystkim". Człowiek opanowuje świat w złudzeniu, że
jest panem bytu. Zamiast p o d d a ć sie prawdzie, zaczyna
p o d d a w a ć p r a w d ę sobie, czyniąc z niej środek rozszerzenia
swej władzy nad b y t e m , " Prawda staje się instrumentem
panowania M ą d r o ś ć rozłącza się z inteligencją tą „imitacją
ducha maskującą jego brak" (Wstęp do metafizyki), i ob
umiera Dlatego antropocentryzm który wypisuje sobie na
sztandarach hasła humanizmu, zawsze unieszczęśUwia kon
kretnych empirycznych l u d z i Współczesne postmodernis
tyczne pomieszanie języków podobnie jak jego p r a w z ó r na
Wieży Babel, przychodzi jako kara za o w ą hybrS.
y
3 0
32
4. Postmodernizm modernizmem podszyty
„Najbardziej nawet radykalna kontestacja filozofii zmuszo
na jest w fatalny (...) sposób przyjąć formę, logikę, oraz
immanentne postulaty p o d w a ż a n e g o przez nią dyskursu filo-
�•
33
zoficznego" - pisze Jacques Bouveresse. C h c ą c u n i k n ą ć
powtórzenia i utrwalenia zwalczanych przez siebie grzechów,
postmoderniści uciekają się zatem często do techniki dobrze
znanej azjatyckim filozofom, do techniki łącznej negacji, czy
też binegacji: ani to, ani to. T o wrażenie kompulsywnego
unikania ryzyka, wiążącego się z posiadaniem p o g l ą d ó w ,
pogłębia się, gdy usiłują u n i k n ą ć krytykowanego przez siebie
antropocentryzmu. Foucault powiedział kiedyś, że chciałby
pisać tak. jakby nie miał t w a r z y . Dystans do kultury własnej
generacji, odmowa identyfikacji z j a k ą k o l w i e k historyczną
wspólnotą, zakaz zapożyczania pojęć opisowych z charak
terystyki, j a k ą opisywanej rzeczywistości nadaliby sami jej
uczestnicy - wszystko są to symptomy modernistycznego
ukąszenia. W chwilę po wykazaniu, że każde pojęcie prawdy,
wiarygodności, p r a w o m o c n o ś c i , obiektywności zawiera w so
bie z konieczności pierwiastek antropocentryczny, w k t ó r y m
nie ma nic niestosownego, bo prawda, obiektywność i wiary
godność całkowicie go pozbawione są nonsensem, postmoder
nizm natychmiast dystansuje się do swego odkrycia. Naj
wyraźniej go nie unosi, przerysowuje, aż w k o ń c u mu za
przecza. Zrozumienie dziejowości rozumienia, uwikłania
w przesądy swego czasu i miejsca jest wielkim, nie k o ń c z ą c y m
się wyzwaniem, z k t ó r e g o trudno wyjść zwycięsko, z za
chowaniem twarzy i dobrego o sobie mniemania. Zamiast
mozolić się nad zasadami i bez końca tłumaczyć z n a d u ż y ć ,
o ileż łatwiej ogłosić bezzasadność wszelkich roszczeń. Tyle, że
całkowity dystans do własnej jaźni jest t a k ą s a m ą niewolą jak
psychiczna niewolność. całkowity brak dystansu do własnej
jaźni. Wpadamy w p u ł a p k ę , o p i s a n ą w paradoksie przez
Reinera Wiehla: „wielu ludzi nie może zmienić swego życia, bo
nie może przyjąć swej własnej istoty, i nie może przyjąć swej
własnej istoty, bo nie może zmienić swego ż y c i a . " Absolutny
relatywizm to bezruch, sztywność, łudząco podobna do kostyczności antyrelatywizmu. Nie jest to prawdopodobnie przy
padek, że pisma Michela Foucault i niektórych innych postmodernistów tak często p r z y p o m i n a j ą styl filozofów anality
cznych. Czarnowidztwo poznawcze dzisiejszych postmodernistów było wcześniej triumfalizmem rozumu naukowego.
Nieobecność p o d m i o t u jeszcze bardziej niż w strukturalizmie unaocznia się w koncepcji języka autonomicznego, języka
bez koniecznego znaczenia , języka-kłącza, z k t ó r e g o bulwy
na wszystkie strony wyrastają różne lokalnie rozbłyskujące
sensy. Metafora kartezjańskiego drzewa filozofii, w której
przez wiele lat odzwierciedlała się n o w o ż y t n a idea osiadłej
racjonalnej myśli, zostaje z a s t ą p i o n a metaforami z obszaru
stepu i t r a w .
Podobne zmiany nastąpiły w sferze ludzkich z a c h o w a ń . Jak
powiada Zygmunt Bauman, postać pielgrzyma, weberowski
znak ducha protestantyzmu, została z a s t ą p i o n a trzema znacz
nie mniej podniosłymi figurami: koczownika, a gdy się okaza
ło, że i jego drogi są niewspółmiernie regularne do chaosu
świata, włóczęgi i t u r y s t y . P o c z ą t k o w o opozycja istnieje
pomiędzy pielgrzymem, człowiekiem podążającym do z góry
określonego celu, który nadaje sens k a ż d e m u stadium jego
życia, i koczownikiem, k r ą ż ą c y m po kole czasu. W związku
z zaniknięciem regularności „ p r z e m i a n sezonowych", para ta
została wyparta przez figury włóczęgi i turysty. Włóczęga
wędruje bez ustalonej trasy, przemierzając przestrzeń po
zbawioną jakiejkolwiek semiotycznej struktury. Konstruuje
trasę ad hoc, nie wie jak d ł u g o będzie w drodze, gdzie
przypadnie ani jak d ł u g o potrwa następny postój. Trasa nie
zależy od niego, tylko od okoliczności. T y m , co utrzymuje go
* ruchu, jest rozczarowanie i nadzieja: „ d o przodu p o c i ą g a n y
Przez nadzieję n i e s p r a w d z o n ą , od tyłu popychany przez
nadzieję niespełnioną". W o l n o ś ć włóczęgi jest wolnością kra
dzioną. Inaczej turysta, k t ó r y m o ż e sobie tę wolność kupić.
Porusza się on po przestrzeni ustrukturyzowanej przez innych
34
35
36
31
38
39
40
turystów. Jest to przestrzeń sztuczna i kiczowata, ukształ
towana według uproszczonej wizji z bedekera. Świat funkc
jonuje w niej j a k o dostarczyciel w r a ż e ń , niewyczerpywalne
zagłębie przyjemności. Z a p ł a t a gwarantuje turyście nieograni
czone prawa, z prawem do moralnej ślepoty włącznie, zdej
muje z niego wszelką o d p o w i e d z i a l n o ś ć . N a wielkich wakac
jach żyje się w wakacyjnym, k a r n a w a ł o w y m tempie, świat jest
„ r z a d k i " nieciągły wybiorczo konsumowany całkowicie
uległy Turysta ma prawo i g n o r o w a ć tubylcze znaczenia
Z tubylcami porozumiewa się w s p o s ó b zrytualizowany Jest
blisko ludzi, a jednocześnie nieskończenie od nich daleko."
W tei wizii nie ma mieisca na światłocień lei istotę stanowi
wszechogarniające wyobcowZie.
'
5. Jak możliwa jest tubylczość?
Wraz z tym pytaniem docieramy do terytorium, na k t ó r y m
rozstrzyga się istota sporu modernizmu z jego radykalnym
następcą. Umberto Eco w znanym Poslowiu do Imienia róży
interpretuje postmodernizm j a k o p e w n ą d u c h o w ą formę,
„ m o m e t " czy też punkt przegięcia, od k t ó r e g o rozpoczyna się
schyłek każdego okresu kulturowego. Czy w naszej ponowoczesnej epoce, k t ó r a straciła n a i w n o ś ć i r o z p o z n a ł a siebie
sama
m o ż n a odzyskać utracona niewinność wyiść Doza
cytat metajęzykowa grę m a s k a r a d ę ' ' Czy świat tubylczy
zamknięty jest przed nami'na głucho'' Są to pytania k t ó r e jak
żadne inne powinny dziś o b c h o d z i ć etnografa.
'
41
Oznaczają one nic innego j a k tylko pilną o d p o w i e d ź na
pytania kolejne: o „ d o m " , o „ z a - d o m o w i e n i e " , o „ s w o j s k o ś ć "
i o „przyswojenie", o „ o b c o ś ć " i o „ w y - o b c o w a n i e " . Jeśli
modernizm, zgodnie ze swoją n a z w ą (a i zgodnie ze swoją
p r a k t y k ą ) , jest p r ó b ą powiedzenia czegoś nowego, to wysiłkiem
odpowiedzi na te wszystkie pytania będzie kierować intencja
z gruntu odmienna: chodzić m i będzie o powiedzenie czegoś
bardzo stareeo. do czeao wszakże właśnie no to aby rióiść
dalej. t r z e b a V r a z powrócić.
'
Naszym przewodnikiem po tym starym terytorium będzie
spór Levinasa z Heideggerem o istotę miejsca, zamieszkiwania
i wykorzystania, spór zaciekły i podszyty resentymentem.
a jednocześnie dobroczynny, bo pogłębiający problematyczność wszystkich naszych p y t a ń . Obaj filozofowie pełni są
sprzeczności. Pięknie mówi Levinas: „zamieszkiwanie nie
umieszcza sie w świecie obiektywnym lecz świat obiektywny
umieszcza się w pewnym stosunku do mojego zamieszkiwa
n i a " ' Jednoczesne jednak przyjmując kartezjańskie pojęcie
przestrzeni i świata (jako res extenla rozciągłości)
filozof
popada w n a t u r a l i z m gdy interpretuje Miejsce jako miejsce
w świecie obiektywnym Wrośnięcie w pejzaż przywiązanie
do Miehca
b e z l o ó r e e o ' świat straciłby znaczenie i ledwie
m ó d b v śmieć ó w
4
43
^«SL^SmJSrt
1961 S a s
n!e m ó e 7 o r z e w i d z i e ć nosTmodernizmu
cały i e s o a r t y k u l I ł a T z n l e
byćmożliwy si^orS
toteż
w s ^
CU
Czy rzeczywiście Heidegger dal p o d s t a w ę do takiej interp
retacji swojej koncepcji miejsca, skoro p o d s t a w o w ą cechą
zamieszkiwania, cechą tworzącą miejsce, jest jego zdaniem
postawa nietechniczna, nieuprzedmiotowiające chronienie
czegoś, otaczanie opieką, „ p o z o s t a w i a n i e czegoś w jego is
tocie"? „ R a t u j ą c Ziemię, nie w ł a d a m y nią, nie p o d p o r z ą d 7
�kowujemy jej sobie
od władania i p o d p o r z ą d k o w y w a n i a
sobie tylko krok do bezgranicznego wyzysku" - pisze w Budo
wać, mieszkać, myśleć* . Dopiero nauczywszy się
mieszkać,
człowiek będzie miał miejsce, nie odwrotnie. Sądzę, że interp
retowanie miejsca w duchu naturalistyczno-kartezjańskim,
jest interpretacją w duchu Się, która sama siebie uchyla: można
bowiem mieszkać w jednym miejscu cale życie i nigdy go nie
za-mieszkać, można też całe życie być w drodze, wszędzie będąc
u siebie. Warto rozważyć tę kwestię w odniesieniu do figur
włóczęgi i turysty.
Kolejny spór dotyczy zadomowienia i wyobcowania. „ P o
gaństwo - pisze Lévinas - to duch lokalny: nacjonalizm od
strony tego, co okrutne i bezlitosne, a więc bezpośrednie
naiwne i nieświadome. Drzewo rośnie i zagarnia dla siebie
wszystkie soki ziemi. L u d z k o ś ć zakorzeniona, posiadająca
Boga wewnętrznie wraz z sokami, które d o c h o d z ą do niej z jej
ziemi, jest ludzkością lasem, ludzkością przedludzką. Nie
należy d a ć się zwieść pokojowi lasów." „Wszelkie słowo jest
wykorzenieniem. Wszelka rozumna instytucja jest wykorze
nieniem. Powstanie rzeczywistego społeczeństwa jest wykorze
nieniem - kresem egzystencji, w której «u siebie» jest ab
solutem, w której wszystko pochodzi od wewnątrz. P o g a ń s t w o
to zakorzenienie, niemal w znaczeniu etymologicznym. Poja
wienie się Pisma nie jest p o d p o r z ą d k o w a n i e m ducha literze,
lecz zastąpieniem rodzimego gruntu l i t e r ą . "
I znowu spór filozofów dotyczyć będzie każdego słowa.
Światu dojrzalej, świadomej siebie religii Pisma, Lévinas
przeciwstawia p o g a ń s t w o „ o węźlastych korzeniach", pojmu
j ą c je j a k o naiwność i nieświadomość, nieokrzesaną i niepiś
mienną. Zacznijmy od końca: dlaczego wszelkie słowo jest
wykorzenieniem? Czy „być u siebie" znaczy tylko: być
bezwiednie, „tak jak płonący ogień", by przywołać w tym
miejscu cytowane wcześniej arystotelejskie rozróżnienie architekton-cheirotekion? Czyż nie mieszka się w języku? Wspo
mnijmy Sto lat samotności, co stało się z mieszkańcami domu
w Macondo, gdy zaczęli z a p o m i n a ć nazw p r z e d m i o t ó w ? Jak
widać, różne rozumienia domu, zamieszkiwania i wyobcowa
nia skrywają diametralnie różne podejścia do języka i czasu,
rozbieżne ontologie i mity stwórcze.
Hermeneuci (oprócz Heideggera mam tu na myśli przede
wszystkim H . - G . Gadamera), głosząc język j a k o „ d o m bycia",
stwierdzają, że mówienie nie przychodzi po stworzeniu *, ale,
0 ile jest nazywaniem „ i s t o t n y m " , czyli „ w ł a ś c i w y m " " p r z y
daje rzeczom bytu, wydobywa ich istotę, pozwala, by stalr się
sobą. Jeśli uznajemy, że to właśnie język uczynił człowieka
człowiekiem, k r ó t k o m ó w i ą c , jeśli akceptujemy językowy
przełom, j a k i d o k o n a ł się w filozofii zachodniej, zadomowie
nie nie będzie nam się kojarzyć z nieświadomym i ciemnym,
„ p o g a ń s k i m " trwaniem w milczeniu, ale właśnie z „pełnią
mowy". Pojawia się jednak warunek: tak j a k świat jest
światem wtedy i tylko wtedy, gdy staje się w języku, tak samo
język jest językiem wtedy i tylko wtedy, gdy przedstawia się
w nim świat. (Jest w tym nakaz przedstawieniowości, istotny,
bo zwalczany przez p o s t m o d e r n i s t ó w ) . ' Warunkiem prawdy
jest by język był Mitte, medium, dzięki k t ó r e g o dwie należące
do siebie rzeczywistości, myślenie i bycie, a także człowiek
1 świat, m o g ą się r o z p o z n a w a ć . Tak więc właściwe słowo nas
oswaja, zadomawia, podczas gdy słowo niewłaściwe, nieauten
tyczne - odbiera nam siebie, wpycha nas w wyobcowanie.
Powiedzieliśmy j u ż o różnicy p o g l ą d ó w na temat obcości
wewnętrznej. A co z zewnętrzną'' K i m jest obcy i j a k możliwe
jest z nim porozumienie? O d p o w i e d ź Lévinasa jest heteronomicznym nakazem przedkładania T y ponad Ja, nieoczekiwaniem wzajemności, „etyką, wyprzedzającą ontologie".
Trzeba wszakże p a m i ę t a ć , że ó w heteronomiczny tryb moral
ny wyrasta w twardych realiach religii Przymierza, w której
obcym (mam tu na myśli etnologiczne, nie Lévinasowskie
6
47
48
4
52
znaczenie tego słowa) jest niesprawiedliwy , ten, który łamie
Prawo: przeciw niemu „trzeba sprawiedliwości, to znaczy
p o r ó w n a n i a , koegzystencji, współczesności, zebrania, porząd
k u , tematyzacji, (...) współobecności na stopie równości, jakby
przed s ą d e m " . Ta religijna perspektywa, jakkolwiek zro
zumiała, nie wróży dobrze wzajemnemu zrozumieniu ludzi,
n a r o d ó w i kultur. Religie, szczególnie monoteistyczne, nie
chętnie idą na kompromis. Wie o tym sam Levinas, gdy
rozważa pytania, czy na gruncie prawdy religii tolerancja jest
rzeczą p o ż ą d a n ą .
53
5 4
D u ż o lepiej rysują się hermeneutyczne widoki na spotkanie
z obcością. Gadamerowskie z ducha twierdzenie, że obcość
drugiego jest nieprzezwyciężalna tylko wówczas, gdy nie
znając sami siebie, wszelką obcość przypisujemy wyłącznie
obcym, jest wezwaniem do problematyzowania swojskości po
to. by wzbogacić się obcością, której uczyniliśmy miejsce
w szczelinach domu. Z powodu istnienia w czasie i ludzkiej
„ s k o ń c z o n o ś c i " (poznawczej i innej) dom człowieka jest
ruchomy, jest ciągle w drodze. Człowiek bytuje w świecie na
m o d ł ę syna marnotrawnego, wciąż odchodzi i powraca.
P o w r ó t syna marnotrawnego nie jest jednak cofnięciem się do
punktu wyjścia, ale raczej zadomowieniem się w obcości, k t ó r a
niepostrzeżenie stalą się domem: „ O d k r y w a m y wówczas, że
ruch, który wydawał się wygnaniem, w rzeczywistości był
powrotem zaś to co w chwili wyjściu wyduwciło się domem
było tylko stacją w p o d r ó ż y " Wbrew obawom zazdrosnych
b o g ó w w konfrontacji z tym co obce człowiek nie traci wcale
własnej tożsamości (o ile nie była to tożsamość fałszywa) nie
staje się kimś innym ale raczej bardziej s o b ą
5 5
5<i
P o r ó w n a n i e optyki Levinasa i h e r m e n e u t ó w poucza, iż:
tubylczość, rozumiana j a k o autentyczne, wciąż na nowo
tracone i odzyskiwane zadomowienie, istnieje tylko w drugim
z tych światów, w rzeczywistości, k t ó r a nie jest dana. lecz
za-dana, to znaczy n i e d o m k n i ę t a w swej tożsamości, otwarta i .
na interpretację, i co ważne, do swego pełnego bytu niezbędnie
potrzebująca człowieka. Tubylczość, podobnie jak miejsce, nie
jest więc pojęciem naturalnym, lecz kulturowym, kulturowo
uzyskiwanym i traconym, jak' dziedzictwo, k t ó r e g o się nie
pielęgnuje lub język, którego się nie ćwiczy. Gruntem naszego
zakorzenienia są przesądy epoki historycznej do której należy
my. Wszyscy je mamy, jednak nie wszyscy godzimy się z tym.
Ucieczka od p r z e s ą d ó w to znak rozpoznH wczv modern izmów.
5
5
8
6. Ostrzeżenie przed superalienacją. Konkluzja
Postmodernistyczna odmowa uczestnictwa we wszystkich
wielkich metanarracjach współczesności („dialektyka Ducha,
hermeneutyka znaczenia, wyzwalanie się podmiotu myślącego
lub działającego, tworzenie bogactw"), odrzucanie identyfika
cji z wszelką w s p ó l n o t ą k u l t u r o w ą lub historyczną. „Proteuszowe p r z e k l e ń s t w o " , nie zdoła oczyścić ponowoczesności
z modernistycznej skazy. Ten, kto, j a k niegdyś Nietzsche,
sądzi, że „należy a b s t r a h o w a ć od własnej osoby, bo istnieje
wiele h o r y z o n t ó w , w których należy umieć się przemieszczać,
ten w gruncie rzeczy nie ma ż a d n e g o horyzontu h i s t o r y c z n e g o *
i nie jest w stanie osiągnąć p r a w d y " . J a k m ó w i ł a m wcześniej,
właśnie to dążenie postmodernizmu do prześcignięcia i po* 1
rzucenia własnego poznawczego cienia u w a ż a m za symptom
ukrytego w nhn modernizmu, posługującego się podobnie
a n o n i m o w ą , abstrahującą od egzystencji koncepcją prawdy
(po Heideggerze nadal uniwersyteckie katedry wypełnione są '
profesorów-fachowców którzy własną egzystencję zo- j
stawiają przed w y k ł a d e m w kącie j a k zmoczony parasol" )Prowadzi ona do podobnych zniszczeń jak te które wynikają
z anonimowej o d w r ó c o n e j od świata techniki- Z każdym
nowym odkryciem otwiera sie nowa otchłań Jesteśmy
coraz
bardziej samotni w tajemniczej pustce wszechświata."
Tak więc zastosowanie kategorii zadomowienia - wyobS7
58
�cowania do k r y t y k i zjawiska p o n ó w o c z e s n o ś c i jest programo
wym anachronizmem. Wynika
on z przekonania, że,
po
p i e r w s z e, nie wolno się d a ć zwieść pozorom n a d ś w i a d o m o
ści postmodernizmu; stanowczo o b s t a w a ł a b y m przy tezie, że
zdanie „ n a s z a wiedza jest większa od naszej samowiedzy",
prawdziwe jest też w odniesieniu do niego. P o
zastosowanie
wspomnianej
kategorii wynika
z
drugie
nieufności
wobec postulatu, by p o n o w o c z e s n o ś ć t r a k t o w a ć j a k o zjawisko
całkowicie a u t o n o m i c z n e .
53
Istnieją bowiem uzasadnione po
wody do obaw, że w swym dochodzeniu
sprawiedliwości,
w ż ą d a n i u z r ó w n a n i a wszystkich t y p ó w dyskursu, postmoder
nizm
ustanawia
nowy
ukrvty
typ
przemocy:
wymusza
an-archię ( k t ó r a wszakże też jest o k r e ś l o n ą arche,
J e d n ą z nich jest w s p ó ł c z e s n a eksplozja nacjonalizmu
i religijnego fundamentalizmu. Bez kategorii wyobcowania
wydaje się ona całkowicie niezrozumiała Jak powiada Erhard
K ä s t n e r , opuszczone o ł t a r z e zamieszkiwane są przez demony.
Oto szkic sytuacji: sfrustrowani „ n a u k o w y m ś w i a t o p o g l ą
d e m " n o w o c z e s n o ś c i , światem bez Boga i bez sensu, ludzie tak
d ł u g o znoszą wyobcowanie póki modernizm z jego instytuc
j a m i przymusu trzyma się mocno Po upadku n o w o c z e s n o ś c i
zaś w obliczu natarcia postmodernistycznego chaosu zaczyna
j ą o r g a n i z o w a ć s a m o o b r o n ę Sytuacje pogarsza wycofujące sie
ze swoich funkcji współczesne p a ń s t w o k t ó r e pozostawia po
sobie
d
o
t
k
h
w
a
^
^
^
^
S
^
zasadą),
całkowicie o b o j ę t n ą wobec wszystkich tych m a ł y c h historii,
jakie opowiadają
sobie z w y k l i ludzie, należący do
tego
samego co i on społeczeństwa. Uporczywe zainteresowanie,
jakie wciąż żywią o n i dla rzeczy tak «przestrzałych» j a k z w y k ł a
rozmowa, konsensus, s o l i d a r n o ś ć czy harmonia, musi koniec
końców z o s t a ć uznana za o z n a k ę tego, że ulegli
cji."
mistyfika
6 0
Potrzeba zadomowienia, rozumienia o t a c z a j ą c e g o
świata
nie jest wszakże przejściowym kaprysem historii. Ludzie z niej
nie zrezygnują, prędzej zrezygnują z postmodernizmu. W star
ciu rozumu praktycznego z teoretycznym zawsze o p o w i e d z ą
się po stronie
tego
pierwszego.
Ignorowanie tej prawdy
z reguły prowadzi do g r o ź n y c h konsekwencji.
N a d c h o d z i nowi b a r b a r z y ń c y , p r z y n o s z ą c ze s o b ą wielką
symplifikację, z a p o w i e d ź nowego modernizmu. Trzeba zająć
się światem, zanim oni wyjaśnią go ze szczętem. Trzeba
o d z y s k a ć u t r a c o n ą tubylczość, zanim, zmieniona nie do
poznania, zostanie przymusowo doprowadzona do miejsca.
k t ó r e jej i nam w y z n a c z ą .
PRZYPISY
l Zbigniew Herbert, List. z tomu: Marwa natura z wędzidłem. Wroclaw
1993, s. 166-7
Jean-François Lyotard. La condition postmoderne. Rapport sur le
savoir. Paris 1979. s. 7. Tłumaczenie fragmentu ukazało się w „Literatu
rze na Świecie" 1988, nr 8-9, s. 280-300, w przekładzie A . Taborskiej.
'Tamże.
'Jacques Bouveresse, Racjonalność i cynizm. „Literatura na Świecie",
1988, nr 8-9. s. 342-386, przeł. M . Kowalska.
Jean-François Lyotard, U Différend. Paris 1983, s. 9
Tegoż, La condition postmoderne, op. cit., s. 97
J. Bouveresse. Racjonalność i cynizm, op. cit., 366
• Chodzi wszakże o zaangażowanie, nie zaś o modniarstwo lub
o agresywną defensywność, którą opisuje Jacques Derrida, mówiąc
0 złych stróżach humanistyki, którzy traktują np. dekonstruktywizm
jako zagrożenie, „nigdy nie podjąwszy próby zrozumienia historii
1 systemu norm, specyficznych dla swojej instytucji, ani deontologii
własnego zawodu. Nie pragną oni wiedzieć, jak od początku X I X wieku
pod czujnym spojrzeniem rozumu tworzyła się ich dyscyplina, szczegól
nie w swej nowoczesnej (...) postaci. Zasada rozumu może dawać
obskuranckie i nihilistvczne skutki. Można jc widzieć tu i tam, w Europie
i w Ameryce, wśród tych którzy przekonani sa że bronią filozofii
literatury i nauk humanistycznych przed nowym sposobem kwestiono
wania ich racji bytu które icst w istocie nowym stosunkiem do iezyka
• e d y c j i , nową afirmacia nowym stylem brania na siebie odpowiedzial
ności". Principle of Reason The Unhersitv in the Eves ofltS Pupih
-Diacritics", jesier,1983'. s. 15
'Tautologię tę, stosowaną tu dla odróżnienia od terminów z zakresu
nistoni sztuki, zastępować będzie zwykła „nowoczesność" (za Bauma
nem) lub „modernizm".
T o właśnie nad nią medytował w Bambusowym Gaju Starszy Brat,
Jeden z mistrzów Józefa Knechta, bohatera Gry szklanych paciorków
Hermana Hessego. Traf chce. że rokowi 1993 patronuje właśnie heksagrąm XVIII.
Zygmunt Bauman. Nowoczesność i zagląda. Warszawa 1992, s. 15
Tamże, . 13
"Tamże, s. 15
'Esej Biesy, z tomu: Ogrtidnauk, Lublin 1991, s. 118. Wiara w prawa
rozwojowe, pisał Miłosz, sprawia, że umysł zachowuje się jak zając, który
" "osie znalazł się w zasięgu świateł nadjeżdżającego samochodu: nie
mozc juz z niej ^-JŚĆ
[k
|
ę po oświetlonej
elektorami szosie.
or. Joanna Tokarska-Bakir. Tożsamość etnografa, nie publikowa
li maszynopis referatu na seminarium prof. Aldony Jawłowskiej
kwietniu 1992. Powrócę do tego w dalszej części artykułu.
1
3
8
7
1 0
s
a
m
p
o
z
e
l y
0
D l c c
n
a
w
a s n ą
z g U D
1 0
Idąc za modną metaforą Deleuze'a i Guattariego należałoby
powiedzieć: z nieznanego kłącza wyrasta zarówno modernizm, jak i jego
postmodernistyczna krytyka. Gilles Deleuze, Felix Guattari, Klacze,
przeł. B. Banasiak, „Colloquia Communia", 1988, nr 1-3, s. 221-237
Marcel Granel, Cywilizacja chińska, Warszawa 1973, s. 47
Za: Joseph Needham, Science and Civilisation in China, t. 2, Oxford
1956, s. 28
" Z a s t ę p o w a n i e alfabetu mongolskiego czy wietnamskiego i arabs
kiego (w Turcji) łacińskim, zaś arabskiego w Azerbejdżanie - cyrylicą,
umotywowane chęcią niesienia oświaty w lud. odcięło od źródeł tradycji
miliony ludzi, którzy od tej pory nie mogą odczytać nawet nagrobków
swoich przodków.
Będzie to nie tylko osławione pranie mózgów, ale także maszyny
edukacyjne komunizmu i faszyzmu, znakomicie ujęte w ironicznym
skrócie wspomnień Szymona Perela Europa. Europa, które stały się
podstawą znanego filmu Agnieszki Holland.
Józef Tischner, Myślenie według wartości. Kraków 1982, s. 171
"Emmanuel Lévinas, Totalité et infini. L a Haye 1961, s. X
" Michel Haar, Ambiwalentna obecność Nietzschego w pismach
Heideggera, „Ogród. Kwartalnik", 1992, nr I , s. 101, przeł. R. Lis.
" M a r t i n Heidegger, Pytanie o technikę, (w:) tegoż. Budować, miesz
kać, myśleć, oprać. K . Michalski, Warszawa 1977, s. 231
" T e n wątek na marginesie Heideggera i arystotelejskiej Metafizyki
bardzo ciekawie rozwija Jacques Derrida, w cytowanym wyżej tekście
Principle of Reason: The University in the Eyes of Its Pupils, op.cit., s. 18
" K o p i a też jest re-prezentacją, tyle że nie wykorzystującą kryjącej się
w niej możliwości przyrostu bytu, możliwości, by rzecz „stalą się sobą",
a nie tylko odtworzeniem czego innego.
Budować, mieszkać, myśleć, op.cit.. s. 294
Tamże, s. 246
" T a m ż e , s. 195, podkreślenie moje J T B .
" T a m ż e , s. 146
J . Tischner, Myślenie według wartości, op.cit., s. 122. Jak bardzo
zaciążył nad tym myśleniem Hegel z poglądem, że świadomość rodzi się
tylko przez czyn, że kontemplacyjne odczucie podmiotu nie ujawnia
podmiotu, ale przedmiot.
" O tym braku szacunku les philosophes dla empirycznych mężczyzn
i kobiet pisze Zygmunt Bauman w swym artykule Moralne obowiązki,
etyczne zasady, który ukaże się w jednym ? najbliższych numerów
„Etyki".
" J . Bouveresse, Racjonalność i cynizm, op.cit., s. 351
» Za: Richard Rorty, Habermas i Lyotard o postmodernizmie, w:
Postmodernizm-kultura wyczerpania?, oprać. M. Giżycki, Warszawa
1988, s. 80
1 7
1 8
2 0
2 1
2 7
2 8
3 1
9
�3 5
Reiner Wiehl. Cierpienie człowieku związane z brakiem wewnętrznej
wolności, nie publikowany referat na seminarium prof. K . Mauri na
w grudniu 1991
Por. Iris Murdoch, Against Dryness, za: R. Rorty. Habermas
i Lyotard o postmodernizmie, op.cit., s. 80
" „Myśliciel postmodernistyczny uważa za całkowicie oczywisty
- c h o c i a ż w żadnej mierzenie wynika to z przełomu językowego, jaki miał
miejsce w filozofiach zachodnich i na który powołuje się Lyotard
- pogląd, według którego język, wyzwolony z wszelkiego rodzaju
zależności od użytkownika, stanowi jedyną liczącą się rzeczywistość, jaką
należałoby mieć od tej pory na uwadze." Jacques Bouveresse, Raejonainość i cynizm, op.cit., s. 377
" G i l l e s Deleuze, Felix Guattari, op.cit., s. 225
"Bogdan Baran, Postmodernizm, Kraków 1992, s. 179
Źródłem mojej wiedzy jest wykład Zygmunta Baumana, Wzory
koczownika, włóczęgi i turysty, wygłoszony w Sali Okrągłego Stołu P A Ń
w marcu 1993
« Bogdana Barana komentarz do pomysłu Umberto Eco (Dopiski na
marginesie «Imienia róiy», (w:) Imię róży. Warszawa 1991, prze!. A.
Szymanowski), że „postmodernizm jest uniwersalną jakością każdej
epoki, jej ironicznym metajęzykiem", podchodzi z jego pracy pl.
Posmodernizm, op.cit., s. 164
Emmanuel Lévinas, Totalité et infini, op.cit., s. 125
« Ludwig Binswanger, Wspólbycie Mnie i Ciebie, (w:) Filozofia
dialogu, oprać. Bogdan Baran, s. 187: „Codzienne obcowanie ludzi, ich
mała i wielka polityka owładnięte są pewnym jednoznacznym im
peratywem i działaniami na rzecz jego sprecyzowania, uregulowania
i zorganizowania. Imperatyw ten to: «ôte-toi que m'y mette». Pytając
o modus przestrzenności, w którym możliwy jest (...) ó w imperatyw (...)
zwracamy się od razu ku modusowi rozciągłości, ku txtensio w sensie
karlezjańskim. (...) Takie ujecie przestrzeni i świata wypływa - jak lo
pokazał Heidegger (Sein und Zeit, § 22-24) - z jednostronnej obserwacji
na bycie jako na stałą obecność."
** Emmanuel Lévinas, Heidegger. Gagarin i my, (w:) Trudna wolność.
Eseje o judaizmie. Gdynia 1991, przeł. A. Kuryś, s. 248
Tamże.
•"Tamże, s. 322
Trudna wolność, op.cit., s. 145
C a ł k o w i c i e pomijam tu autonomiczność medium pisma, przyjmuję
za Gadamerem stanowisko logocentryczne. Pismo jest słabszą reprezen
tacją mowy.
Całkowicie inaczej myśli Emmanuel Lévinas. Du Sacré au Saint.
Paris 1977, s. 136: „Ten świat nie jest zatem tym, co człowiek mógłby
zaprojektować lub chcieć (...), on nie wyszedł ze stwórczej wolności
człowieka. Człowiek wkroczył w świat już całkowicie uczyniony."
3 6
4 0
4 2
4 s
4 7
48
4 5
s
° Eigemlich - 'właściwy', zgodnie z intencją krytyczną, dostrzegalną
wewnątrz słowa, tłumaczone było przez Krzysztofa Michalskiego jako
•autentyczny*. Bogdan Baran stosuje terminologię literalną, 'właściwy
- niewłaściwy', por. tegoż, Saga Heideggera, Kraków 1990, s. 55nn.
Rozróżnienie to. zarzucone przez Heideggera po Sein und Zeit. jest
bardzo przydatne w interpretacji pojęć z okresu Budować,
mieszkać,
myśleć, m.in. właściwego (autentycznego) i niewłaściwego (nieautentycz
nego) bycia techniki, etc. Tamże, s. 135
" Z punktu widzenia hermeneutyki tendencja do autonomizacji języka
w postmodernizmie (dużo o niej pisze Baran, Postmodernizm, op.cit.) jest
tvm samym co jego instrumentalizacja. Jak pisze Palmer, myśleć tak
o języku to pozwolić, by ogon merdał psem. Richard E . Palmer,
Hermeneutics. Interpretation Theory in Schleiermacher, Diithey, Heideg
ger and Gademer, Evanslon 1969, s. 204
" O ile w Trudnej wolności Lévinas pisał „Mesjasz to Ja, być Ja to być
Mesjaszem" (op.cit., s. 93), o tyle w Dieu qui vienne à Vidée stwierdza, że
istnieją wyjątki: „Mój opór zaczyna się, kiedy zło, które mi czyni (drugi)
jest czynione trzeciemu, który jest także moim bliźnim (...). Ja jest
prześladowane i jest ono odpowiedzialne za prześladowanie, którego
doznaje. Lecz «na szczęście» nie jest ono samo; są trzeci, a nie można
dopuścić do tego, aby prześladowano trzecich". Za: M . Jądraszewski,
Wobec Innego. Relacje między podmiotowe wfilozfii Emmanuela Lévinesa,
Poznań 1990. s. 265
"Autrement
quélre ou au-delà de l'essence, za: M . Jçdraszewski,
Wobec Innego, op.cit., s. 264
Religia i tolerancja, (w:) tegoż, Trudna wolność, op. cit., s. 180-183
Joel C . Weinsheimer, GadamerS Hermeneutics: A Reading of
"Truth and Method", New Haven 1985, s. 70
" T a m ż e . Por. Joanna Tokarska-Bakir, Hermeneutyka Gadamerowska
w etnograficznym badaniu obcości, „Polska Sztuka Ludowa", nr 1:1992,
s. 3-4
"Andrzej Bronk, Rozumienie, język, dzieje. Filozoficzna hermeneutyka
H.-G. Gadamera. Lublin 1988, s. 260
K . Michalski, Heidegger, [wstęp do:] M . Heidegger, Budować,
mieszkać, myśleć, op.cit. s. 10
Zbliżone, choć nie tak radykalnym językiem wyrażone żądania
znajdują się w artykule Zygmunta Baumana, Socjologia i ponowożytność,
(w:) Racjonalność współczesności. Między filozofią a socjologią, oprać. H .
Kozakiewicz, E . Mokrzycki, M.J. Siemek, Warszawa 1992, s. 27-29
J. Bouveresse, Racjonalność i cynizm, op.cit., s. 364
Nawiązuję tu do cytowanego już wykładu Zygmunta Baumana,
Wzory koczownika, włóczęgi , turysty.
" Por. J. Tokarska-Bakir, op.cit.
"Zygmunt Bauman, Wzory koczownika.... op.cit.
i Ą
! S
5 6
5 9
6 0
6 1
Charakterystyczne zdobienia n a d o k i e n n i k ó w w domu polskim we wsi Skorbudany. Fot. L . M r ó z .
10
I
J
Î
,
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/a9b1fe4e3f7af88b352f33fff5741f75.pdf
a725b97a2e24e622a1fc7f82c062785c
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Lud
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Polskie Towarzystwo Ludoznawcze
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PTL
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
pdf
Language
A language of the resource
pol
Type
The nature or genre of the resource
czasopismo
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1953
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1988
Subject
The topic of the resource
Tybetańczycy - astrologia i astronomia
kosmologia
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:1813
Title
A name given to the resource
Obraz tradycyjnej astronomii i astrologii zarejestrowany u współczesnych Tybetańczyków / LUD 1988 t.72
Description
An account of the resource
LUD 1988 t.72 , s.147-182
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
Tokarska-Bakir, Joanna
Language
A language of the resource
pol
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Polskie Towarzystwo Ludoznawcze
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
Lud, t. 72, 1988
']c)ANNA
TC)KARSKA-13AKLR
Katedra Etnologi.i
i Antropologii Kulturowe]
Uniwersytet
V/,HszawsKl
OBBAZ TRADYCYJNEJ ASTRONOMII I ASTROLOGII
ZAREJESTROWANY U WSPÓŁCZESNYCH TYBETAŃCZYKÓW
:"liarą zainte.res'O"'vania jakim Tybetańczycy otaczają astronomię i astr.ologię może być fakt iż pierwszych pięć tomów Kandżuru
zawiera aż
;)2 traktaty związane z tantrą Kalaczakry, która jest jednym z głównych
źródeł tybetań:=:kiej wiedzy o gwiazdach. Wiedza ta 'Obejmuje matematykę, astronomic; i astrologię l nazywana je~t "badaniem gwiazd" (tyb. skar
clpyacl "j. Służy ona do obliczania pOZYCJiplanet, tworzenia kalendarza
i przewidywania zaćmień. Tyhetańczycyc;ą również specjalistami w dziedzinie horoskopów indywidualnych i zbiorowych. choć w odróżnieniu od
innych społeczeństw nie wykazują zainteresowania przewidywaniem ludzkich charakterów wynikających z konfiguracji astronomicznych w chwili urodzenia". Tworzą także tzw. almanachy dni pomyślnych i niepomyślnych dla określonych czynności 4. Na każdy kolejny rok kalendarz ustalany jest w pewnym sensie od nowa przez powołanych do tego astrologów (tyb. skar bskyed skar dpyad pa, skar ma mkhan) Si wyrocznie 6.
l
Por. A. C.soma de Koros, Tibetan Studies. Budapest 1984, przyp. s. 21 - 22.
N.Rerich,
Tibietsko-rtLssko-anglijskij
slo war' s sanskritskimi
parallelami.
T: Ka-Kha, Moskwa 1983, s. 155, t. Na-Pa, Moskwa 1985, s. 240.
3 R. de
Nebesky-Wojkowi,tz,
Oracles
and Demons of Tibet.
The Cult
and
Iconography
of the Tibetan Protective Deities. (Mouton and Co.) ~he Hague 1956"
s. 87; L. A. Waddei, Tibetan Buddhism
With Its Mystic
Cults, Symbolism
and
Mythology. (Dovc,r Publ.) New York 1972-, St. 458.
~ A. Berzin, Wykład o astronomii
i astrologii
tybetańskiej.
Nagranie z lipca
1986, s. 7 maszynopisu (dalej: A. Berzim).
ó)J. N. Rerich, Tibietsko
... , op. cit., t. Ka-Kha, s. 155 - 156.
1
t J.
6
Kalendar'nyje
obyczai
i
obriady
Moskwa 1985, s. 196; J. F. Avedoil'l, In
1984, s. 238 - 270.
10·
narodow
Exile
from
Wostocznoj
the
Land
Azji.
Nowyj
of Snows.
gad.
London
�JOANNA
TOKARSKA-BAKIR
Z horoskopem konsultowana jest każda ważna decyzja państwowa 7. Podobne zwyczaje mają w życiu osobiSltym wszyscy zamożniejsi Tybetańczycy, zamawiający progncstyki u lamy-astrologa (zwanego 'tym, który
zna o·bliczenia':rtsis
pa, lub też 'tym, który zna czas' dus ses pa) 8.
Astrologia tybetańska związana jest nierozerwalnie z medycyną. Głównym nśrodkiem kształcenia w obu tych dziedzina,oh była w wolnym Tybecie uczelnia sMan rtsi khan g, która przyjmowała studentów obojga płci
{w odróżnieniu od starszego od niej Chag po ri, kształcącego samych
mnichów li). Jej ranga wzrosła jeszcze bardziej po reformie przeprowadzonej w latach dwudziestych naszego wieku na wniosek XIII Dalaj Lamy, przez jego osobistego lekarza mKhyen rab Nor bu 10.
Obecnie, w niespełna trzydzieści lat od z.ajęcia Tybetu przez Chiny,
aSltrorromia tybetańska wykładana jest tylko w jednym ośrodku, w Tibetan Medical and Astro Institute w Dharamsali (India) 11, który stał si~
kulturalnym centrum Tybetarlczyków na wyg'llaniu. Ośrodek ten wydaje
rokrocznie kalendarze, które wiszą w wielu tybetańskich domach Ie. W
ośrodku tym studenci uczą się początkowo obliczerl astronomicznych (tyb.
clbang-char sa rtsis), które' sporządza się na charakterystycznych
drewnianych tabliczkach (tyb. sa gśong), pokrytych kredowym pyłem. Osiągnąwszy w tym biegłość "przystępują do studiów nad obliczeniami subtelniejszymi: dni, pór roku, zaćmień, poziomu opadów, dni dla siewu i żniv.';
a także lokali,z·ow-aniaw czasie i przestrzeni klęsk naturalnych, jak obsunięcia i trzęsienia ziemi 13 • Uczą się tam także innych obliczeń "usługowych", dotyczących np. czasu życia, osobistych kolei losu (tyb. gson
rtsis) i małżeństwa (tyb. bag rtsis). Osobny dział stanowią horoskopy
związane z przewidywaniem czasu i przyczyn śmierci, dawnych i przyszłych odrodzeń, a także modlitwy za zmarłego - wszystko to wchodzi
w zakres tZ\~'. gźin rtsis '".
II
Moim celem jest ukazanie ,tradycyjnej tybetańs.kiej wiedzy o astrol1Cill1iii astrologii jako systemu: "zespół znaczeń i pla'nów ,odniesienia.
ni~ zaś Jednego ze znaczeń lub jednego tylko z licznych jego planów od7
Ibidem.
~ Rerich, op. cit., t. Tha-Da, s. 180; Waddei, op. cit., s. 458 - 46,i.
9 Po;r. Tashi Dorjee, Education
in Tibet. "The Tibet Journal", t. 2, nr 4, s. 34- 35; [Informator
Tibetan
MeclicaL and Astro InsUlae
w Dharamsali],
s. 17. (Z)
10 T. Dorjee, Education
... , op. cit., ·s. 35.
11 [Informator
... l, op. cit., s. 8 - 9.
1~ Rok 1987 nosi nazwę
żeńskiego roku ognistego zająca (tyb. me mo yes Lo).
13 T. Dorjee, Education
... , op .cit., s. 35.
14
Ibidem.
�Obraz
tradycyjnej
astronomii
i astrologii
149
niesienia" 15. Jego idealną realizacją
byłaby
konstrukcja
samoobjaśnia:iąca się, której sens wyłaniałby
się z konfiguracji
elementów z ich wzajemnej relacji, zamiast tkwić nieruchomo w poszczególnych składnikach 16.
Przyjętą metodę badania nazwałam
hermeneutyczną
obserwacją
przedmiotu. Zwykle używa się w tym kontekście określeń takich jak "opis"
czy "interpretacja".
Ponieważ słowo "opis" może być wzięte za eufemizm
obiektywizmu,
a "interpretacja"
- subiektywizmu,
decyduję się tu posłużyć kategorią obserwacji, która wydaje się równoważyć
te skrajności.
Udane próby przezwyciężenia
wspomnianej
alternatywy
ma na swym
koncie hermeneutyka
17. Przyjmując
z góry że każdy opis jest interpretacją 18, postuluje
ona ustalenie
sensów przedmiotu
przez odwołanie się
do wrażliwości poznającego.
Zrozumieć symbol, to, jak pisze Ricoeur, ulokow'ać go w obrębie homologiczm-j całośei szerszej niż dany symbol i stanowIącej
pewien system "'. Zgodnie z regułą hermeneutyki
cel ten bywa osiągany, gdy żyje
:.:i~ w aurze badanego sensu. Obcowanie
z nim nie oznacza bynajmniej
żadnej formy konwersji.
Chodzi raczej o spowinowacenie
myśli z rzeczą, która jest przedmiotem badania. Taka jest wydaje się, faktyczna treść
hermeneultycznego
koła: "należy zrozumieć, żeby uwi'erzyć, lecz trzeba
wierzyć, żeby zrozumieć" "0.
Obfitość materiału
historycznego,
z którego korzystam,
nie oznacza,
bym uważała, że uwarunkowania
historyczne
są tu najważniejsze.
Aby
posłużyć się sformułowa1niem
Eliadego: "Historia
fenomenu
religijnego
nie może odkryć przed nami tego wszystkiegCJ; co fenomen ten przez
sam fakt swego iSltnienia usiłujE) nam wykazać" "'. Chodzi więc znów
o zachowanie umiaru, o to, by nie lekceważąc strony historycznej
zja',viska, nie redukować go do tegJ czy innego pojsdynczego
aspektu. Całkowicie rezygnuję
natomiast z fenom:?nologicznej
komparatystyki,
którą
Ricoeur zalecał jako punkt wyjścia wszelkiego hermeneutycznego
badania. Zgodzić się trzeba z van der Leeuwem, gdy mówi: "Nigdy się nie da
powiedzieć z całą pewnością, co jest moim zrozumieniem,
a co zrozumiałością tego, co zrozumiane" ""o Wypowiedż ta stanowi jednak obosieczną
M. Eliade, SacTlim-mit-historia.
Warszawa 1970, S. 36.
o dialektyce [Człowiek
jako projekt I. IW:] Osoby. Oprac. M. Jan:on, SL Rosiak, Gdańsk 1984, s. 294.
17 Szczególnie hermeneutyka
Paula Ricoeura.
18 Paul
Ricoeur, Egzystencja
i hermeneutyka.
Warszawa 1985, S. 70.
19 Ibidem,
s. 86.
,n Jb'idem, s. 70.
21 M. Eliade,
Shamanism.
Archaic
Techniques
of Ecstasy. (Princeton Uni\'ersity
Pres.s) Princeton 1974, s. XIV.
"" G. van der Leeuw, Fenomenologia
religii.
Warszawa 1980, S. 713.
15
lo Por. Sartre
�150
JOANNA
TOKARSKA-BAKIR
broń w dyskusjach
nad wyborem
języka, który posłuży do opisu obcej
kultury:
zwolenników
fenomenologii
zdaje się obdarzać
nieograniczoną
wolnością interpretacji,
zaś scjentystów
umacnia w przekonaniu,
iż nie
sposób wyjść poza kategorie
własnej kultury.
Tak pojęta fenomenologia
religii \vielokrotnie
zawo:lziła oczekiwania.
Proponowany
przeze mnie powrót do szczegółów nie oznaczałby
jednak zamknięcia
się na powrót w
klatce wąskipj sDccjalizac.ii. Zarówno
pochopna
synh'za,
jak i analizy
wiodą na manowce uproszczeń, zaś przerzuca'nie
się z jc:dnej skrajności
w drugą sportretowane
zostało już dawno w pojedynku
dwóch Gombrowiczowc:kich bohaterówe3•
Klęska kolejnej
metody nie może oznaczać
cofnięcia się do punkitu wyjścia, "wyzerowania"
skali. "Powtarzające
się
porużki intelektu
służą doświadczeniu
nie mniej niż ostateczne
jego porządkowanie"
C4. Wynika
z nich zalecenie nowej uważnośei i dialektycznego podejścia do przedmiotu
badań.
Proponowana
przeze mnie metoda obserwacji
jest w zasadzie konsekwentnym
zastos·owaniem
Ricoeurowskiego
hermeneutycznego
koła e5.
a także swoistą radykalizację
Eliadowskiego
postulatu
badania zjawisk
religijnych
w skali religijnej eB. Na tę ostatnią propozycję
niektórzy
etnografowie
odpowiadali,
iż nie sposób badać słonia w kategorii
"słonioWości", gdyż nie jesteśmy słoniami. Jednak badanie humanistyczne,
tak
jak rozumieli je Dilthey, Bachtin, Ricoeur czy Eliade, nie polega naintelektualnym
klonowaniu
rzeczywistości
przez jednostki
o wspólnej cha-o
rakterystyce.
Chodzi w nim nie o genetyczne' pokrewieństwo
podmiotu
; przedmiotu,
lecz o właściwy dobór kategorii badaniit, wybór umożliwiający komunikacjq,
k~óra jest raison d'etre wszelkiego
poznania. Eliade
uczula nas na ważność tego właśnie WybOTU. Przy wszystkich
swych zalet<'ch fizyka kwanto'Na
mnicij się nadaj'e od klasyczrnej do zbudowania
zwykłego mostu. Skoro skc.la tworzy zj8wisko, eksplan~ms pytania o ontologię zjawiska religijnego powinien być uzgodninny
kategorial'l1ie z jego eksplan:mdum.
Naiwnością
byłoby oczekiwać, że da się ono wyjaśnić
pdo bnie j2k objaśni''! s'ię działanie żarówki czy maszyny parowej.
Proponowana
tu radykrtlizacja
Eliadowskiego
postulatu' wyraz a SIC: w
zachowaniu
"jedności rniejsca" badanego zjawiska: chcc: mówić o astronomii Tybetańczyków
w skali tybetańskiej
i buddyjskiej.
\V ślad za tym musi pójść przewartościowalnie
stosunku
kaiegorii
emicznych do etycznych C7. Niedocenianie
tych pierwszych
w epoce sirukW. Gombrowicz, FerdyclHrke.
" G. Bataille, cyt. za: Osoby.
"l
;:,')Hicoeur
1
op. cit.,
5.
Warszawa 1956, rozdz. V.
Oprac. M. Janion, SL Rosie>;,
Oj!.
cit.,
s. 272.
69.
:VI. Eliace, Traktat
o histOTii relig·i. Warszawa 1966, s. 1.
Patrz na ten temat J. Tokarska-Bakir,
'P.,ntropologia
a myśicnie
"Etnografia Polska" (w druku).
CH
27
potoczne,
�Obraz
tradycyjnej
astronomii
i astrologii
151
turaLzmówodcięło etnologię do żywego materiału, pozbawiając ją czynnika. który podobnie jak doświadczenie, scala to, co myśl dyskursywna
musi wyodrębniać t8. Jednocześnie z ograniczeniem znaczenia etic "9 wypada dokonać reinterpretacji emic, sprawdzając, czy nie daje ono nowych
możJ:wości metod010gicznych. Nie chodzi 'o bezkrytyczne posługiwanie
się kategor'iami 'TI3Itywnymidla tworzenianeomitologii,
lecz ,o świadome
użycie obcego języka by zrekonstruować równie ,obcy, autonomicz'ny system myślowy. Sytuacja etnologa badającego obcą kulturę przypomina
w oczywisty sposób poło,żenie tłumacza: każdy etnograficzny opis jest
lepszym czy gorszym przekładem 30. Maksymalne wykorzys>twnie w nim
kategorii. cmicznych mogłoby stanowić k1'ok w kierunku idealnego s10vm~ka jednojqzycznego, o którego przewagach nie trzeba mkogo przekonywać. Kategorie etyczne nieuniknione, aby praca taka była czytelna
podporządkowane byłyby kategoriom natywnym, a ich suwerenność ograniczona do minimum wyznaczonego komunikatywnością tekstu,
Moim celem jest rozumiejące 31 odtworzenie kategorii emicznych, które wyrażają i organizują tradycyjną tybetańską wiedzę o astrO'logii i astroncmii. Przedstawione ,tu materiały zdają relację z tego, jak postrzegają ją Tybetańczycy i to zarówno w wymiarze ontologicznym (np. status
mcdE:il astr-oncmicznych i wróżb), historycznym (własna wersja historii
rozszerzania się dokryn astronomicZinych, odbiegających od ustaleń ty betan:styki zachodniej), jak i praktycznym, użytkowym (determinizm kar·
miczny i czynnik wolnej woli). Do minimum ograniczam mają interwencję w materiał -- relacjonuję poglądy, od siebie dodając tylko to czego
wym~lga przejrzystość relaoji.
To przeformułowarnie stosunku emic do etic wprowadza na pierwszy
plan tfzy kwestie: 1) języka opisu, 2) doboru źródeł, 3) tradycyjnej metody obiektywizacji faktów przez analizę historyczną.
Zc· względu na możliwość nieporozumień zagadnieniom tym poświęcę
,. G, Bataille, cyt. za: Osoby .. " op, cit., s .. 27l.
'" W untropologii amerykańskiej
termin "etic" (od ang. jonetic)
funkcjonował
POCZLlt~owO
w znaczeniu:
"to, co fonetyczne
jest (... ), obiektywne,
zewnętrzne,
dane :e::lnakowo użytkownikowi
odnośnego języka i jego badaczowi,
zaś to, co
£onemiczne jest subiektywno-kulturową
organizacją
tego co fonetyczne"
(J. Kmita, KuiwTa
i poznanie.
Warszawa 1935, s. 77). Jednakże coraz częściej wyrażano
wątpliwość co do obiektywnego
chal-akteru kategorii etycznych, ograniczając
ich
znaclc:lie do tego. co "artykułowane
jest jako zjawisko
zobiektywizowane
na
grunc~e kultury
badacza", pozbawione
natomiast
"w'szelkiej obiektywnej
rzeczywist0~ci zewnętrznej" Ubidem).
;;" ..Tłumaczenia
zawsZ2 są zdradą (... ), w najlepszym
przypadku
przypominctją :ewą stronę brokatu. widać tam wszystkie nici, ale brak finezji barw i rysunkl:" (O. Kakuzo. Księga herbaty. Warsrowa 1986, s. 35).
~l
l"atrz E. Mokrzycki, ZaŁożenia socjologii humanistycznej,
Warszawa 1971, s, 76.
�152
JOANNA
TOKARSKA-BAKIR
teraz trochę mie]SCa, co nie obejdzie się bez paru powtórzeń. Celem proponowanej tu rozumiejącej
obserwacji materiału jest wydobycie warstwy
znaczeń emiczmych. B a d a n i e e m i c z n e n i e a z n a c z a j e d n a k
ż a d n ą m i arą b a d a n i a l i t e r y, l e c z i s t o t ę, P r z Y c z y 111 t o
T Y b e t a ń c z Y c Y r o z s t r z y g a j ą, c o ] e s t l i t erą,
a co
i s t o tą.
ad 1) Wywiady i ankiety, a także wykłady na temat astrologii tybetańskiej,
zapisywane
były w języku angielskim,
a ważniejsze
terminy
techniczne Itakże po tybetańsku.
Oto argumenty,
które skłoniły mnie do
wyboru takiej strategii. Każdy przekład wymaga kompromisów
między
wiernością wobec oryginału (która w przypadku
skrajnym
niesie z sobą
niebezpieczeństwo
mechanicznej
kalki) i tendencją
do parafrazy
(która
z kolei grozi zagubieniem w metaforach oryginalnego
sensu). Kompromis
ten jest szczególnie dotkliwy w wypadku języków azjatyckich.
Jak pisze
Eva Dargyay
"tłumacz
zawsze
jest interpretatorem.
Dwuznaczności
i sprzeczności łatwo wypaczają tekst oryginału" 32. Kłopot zwiększa się z
powodu szczególnych
cech języka tybetańskiego,
który nie rozróżnia
między rzeczowrnikami i czasownikami,
co sprawia, że dany wyraz może
być tłumaczony
zarówno np. podmiotem, jak i okolicznikiem
czy dDpełnieniem 33. Do zwykłych problemów przekazu filologicznego trzeba Jeszcze
dodać trudności, które wiążą się z tłumaczeniem
pojęć z zakresu buddyjskiej duchowości. Tę ostatnią kwestię trafnie ujął wielki włoski tybetolag, Giuseppe Tucci: "Właśnie dlatego, że święte teksty były zaledwie
symbolicznymi
wskazówkami, aby odczuć ich działanie w mistycznej świadomości należało otrzymać
od mistrza ustne nauki" 31. Ponieważ celem
poniższego tekstu jest zapis pewnego stanu świadomości religijnej.
utrwalonego
w zarejestrowanych
przeze mnie wypowiedziach
s€lnsy literalne i znane przekłady
indalogiczne wielu tel'minów (tak polskich, jak
i obcych) nie mają tu żadnego zastosowania.
Rekonstrukcja
subiektywnych sensów emicznych musi się odbywać w ścisłej współpracy
z tybetańsk,im informatorem
i przy pomocy środków przekładowych,
które on
w)llbiera. W przeciwnym
razie badane sensy przestają być emiczne, a my
po raz kolejny zaczynamy
zgłębiać nasz własny etic "s, przekonani,
że
jest to w pełni zobiektywi'zowana
kartezjańska
res extensa.
Powyższa argumentacja
skłani!a mnie do oparcia się na angielskim
32 E. K. Dargyay,
Gesche Lobsang Dargyay, Le Livre Tibetain des Mort s. Bardo-Thada!. (Dervy-Livres) Paris 19R2, s. 43.
3:1 Ibidem.
31 G. Tucci,
Tibetan
Painted
Scrolls. (La Libreria della Statal Roma 1949,
t. 1, s. 85.
35 Czy może
raczej emic, bo odrywamy
się wówczas od przedmiot:l badania.
�Obraz
tradycyjnej
astronomii
i astrologii
153·
słownictwie przekładowym, które powstaje od kilkudziesięciu lat w wie-lu zachodnich ośrodkach buddyzmu tybetańskiego. Prace prowadzone są
przez kompetentne zespoły tłumaczy pod kierunkiem lamów. Ośrodków
tego typu jest wiele, są ito m.in. grupy skupione wokół Foundation for
the Preservation of the Mahayana Tradition (FPMT) 36. Polskie przekłady
pojęć doktrynalnych opieram na słowillictwie religijnym wypracowanym'
przez dwie inne grupy tłumaczy: 1. Translation Bureau działające przy
Library of Tibetan Works and Archives w DharamsCili, Indie, pod osobistym kierunkiem XIV D::daj Lamy: Sherpa Tulku, Alexander Berzin
i Jonathan Landaw 3'; 2. Niilanda Translation Committee, działające od
niedawna pod kierunkiem Chogyama Trungpy 38.
Ogromna waga, jaką lamowie przywiązują do kwestii wierności przekładu, a także historyczne doświadczenie Tybetańczyków w ,tej dziedzinie są dla mnie gwarancją, iż zaakceptowane przez n:ichokreślenia są
najlepszymi środkami wyrazu dla oddania w językach europejskich (tj.
w jęz. angielskim) emicznych intuicji religijnych. Wszystko to nie oznacza
oczywiście bym inie sięgała do języka oryginału, jednakże korzystanie
z mojej znajomości tybetańskiego ma charakter zdecydowanie uzupełniający, jako że dostęp do warstwy rzeczywistych znaczeń emicznych wymaga stalej obecności tybetańskiego interpretatora. Zaznaczyć: też należy,
iż poniższe opracowanie ma charakIter studium etnograficznego, nie zaś'
filologicznego.
ad 2. Przeformułowanie stosunku ernie do etic wpływa takż·e na odpowiedni dobór źródeł. Za najbardziej użyteczne dla celów tej pracy uznałam świadedwa Tybetańczyków i buddystów tybetańskich, żyjących
w kręgu i'Odo-tybetańskim. ldea'lną okazją do uzyskania źródła jest sytuacj.a, która mieści się w kategoriach tradycyjnego otrzymywania nauk,
uczestnictwo w tradycyjnym tybetańskim przekazie kuLturowym 39. W3runkiem włączenia się w ten przekaz jest uzyskanie nauk od kogoś, kto)
sam otrzymał je od osoby upoważnionej do ich przekazywania. Ten typ
3G Wydaje
serię Wisdom
Publication.
Znane są też prace wydawane przez
szwajcarski Tibet-Institut
Rik,on, np. praca Daniela Barlochera, Testimonies
of the
Tibetan Tulkus. A Research among Reincarn(lite
Buddhist
Masters in Exile. Rikon
1982, t. 1 - 2 (2).
37 Por. A. Berzin, Buddhist
Terminology.
Suggestions
for Translation
into Western Languages. (Aryatara Institute) Jagensdorf 1985.
3l Par. The Rain
of Wisdom. The Essence of True Meaning.
The Vajra Songs.
of the Kagyii. Gurus. (Shambhala) Boulder alIld London 1980 (Z).
3J Por. Sonam
Gyatso, Essence of Refined Gold. Tłum. i wyd. G. H. Mullin,.
(Gabriel/Snow Lion) Ithaca 1982, s. 35, 40, 185 (Z).
�154
JOANNA
TOKARSKA-BA
KIR
.źródeł jest szczególni'e
trudny
do uzyskania.
Dotychczas
udało mi się
osiągnąć zaledwie warunki
do niego przybliż'one.
Myślę tu o wykładach
Alexandra
Berzina, długoletniego
tłumacza i współpracownika
XIV Dalaj
Lamy, wygłoszonych
przez .niego w czasie jego pierwszej
wizyty w Polsce JO.
Kategorię
zbliżoną do źródeł pierwszego
typu stanowią
tłumaczenia
i opracowania
nauk lamów, wydawane
współcześnie
w Indiach i na Zachodzie. Wydawnictwa
te często spełniają
najsurowsze
wymagania
stawiane współczesnym
źródłom etnograficznym.
Jako przykład
rzete1ności
zapisu służyć mogą prace wymienione
w przypisach
36, 52, 85 etc. Ogólnie
nazywamy
je źródłami drugiego typu i zaznaczam
je w przypisach
dużą
literą Z.
Trzeci typ źródeł, którymi
się posługuję
to rutynowy
wywiad eltnc'graficzny 41. Czwarty zaś stanowi ankieta, rozesłana
przeze mnie do kilku
ośrodków
medycyny
i astronomii
tybetańskiej
4~. Ost3ltni
piąty typ źródeł, najmniejszy
przystosowany
do celów tego ujęcia, stanowią klasyczne
zachodnie
opracowania
naukowe
omawi'anego
problemu
(źródła piątego
typu).
ad 3) Taki dobór źródeł nie oznacza braku zainteresowania
dla tzw.
faktów historycznych,
lecz po prostu inne sformułowanie
celów badania.
Jako etnolog nie chcę i nie mogę wkraczać w orientalistyczne
rozważania
o tym "jak to było napr<.:'..l(·'.
Od filologów i historyków
różnią mnie
dość fundamentalne
założeni :\. Za Eliadem i Jungiem
przyjmuję,
że zjawiska religijne
mają swoją autonomię,
niesprowadzalną
do wymiaru
hi.storycznegol3,
czy jakiegokolwiek
innego pojedynczego
wymiaru. Zgadzam
się z Eliadem, który pisał: "Światy wywodzące
się z wyobraźni
są autonomiczne. Oczywiście nie można zrozumieć kultu cargo bez kolonializmu
lecz tym bardziej nie można go zrozumieć
bez mitologii poprzedzającej
etap kolonialny,
bez prymitywnego
kultu herosa, który miał przybyć, aby
Patrz przypis 4.
Są to rozmowy przeprowadzone prZ'Eze mnie w maju, czerwcu i lipcu 1987 r.
z trzema lekarzami tybetańskimi:
dr K. Gyurmey i T. Tamdin z Tibetan 'VIedicaI & Astro Ins,titute w New Delhi, Indie, oraz z dr Gelek Gyatw w Pokharze, NepaL Informacje sygnowane dalej nazwiskami rozmówców.
4e Ankieta
rozesłana do czte'rech oś.rodków medycyny tybdailskiej:
Lungsung Samdrup Ling, Tibetan Settlement,
Byla'kuppe, Distt. Mysore. Karnataka.
India, resp. dr S. Wangdu; - Tibeban Medical Branch Hospital, Gurupura, Hunsur-Taluk, Kannataka, In.dia, re·sp. T. Chaejnr; - Regi·onal Tibetan Medical Centre.
Tenz'in Gang Bomdila, Kameng DisH., Arunachal Pradesh, India, dcsp. dr N. Khy·entse; Tibetan Dispensary, Tibetan Colony nr 1, Chandragiri,
DisH. Ganjam,
'Orissa, India, resp. F. Wangcbuk.
~3 Por. przyp. 21.
411
JI
�Obraz
tradycyjnej
astronomii
i astrologii
155
wyzwclić swój lud. Jeżeli Melanozyjezycy
zaczną czytać to, co 'napisano
o kulcle cargo, z pewnością powi,edzą: wy, obcy z Zachodu, przyznajecie
autonomiQ uniwersum
Dantego, lecz gdy chodzi o nasz fol,klor, o naszą
twórczość, czynicie z niej epifenomeny
koloniali'zmu.
Nie neguję wyjaśnieiJ. socjo-ekonomicznych,
lecz uważam, że ni9 wyczerpują
one zjawiska
religijnego" 'l. Podobnie jak w warstwie
językowej
lih~ra, tak samD
w warstwie historycznej
- tzw. kategoria
prawdy historycznej
traci tu
całkowicie swoje tradycyjne
znaczenie. Ujmując to słowami Junga: "jedynym prawomocnym
pytaniem
będzid: czy istnieją czy nie określone
treści swiadomości"'·.
III
T Yb e t a ń s k i e
ba d an ie
gw ia zd
(t Y b.
s kar
d p Y a d)
Rezultaty
wszelkiego buddyjskiego
badania
mają służyć wyłącznie
ludzkiej praxig. Nieustanne
jej podkreśla.nie.
odrzucanie
spekulacji,
programo'vvo antyteoretyczna
postawa ujęte są w symbohc'znym
skrócie przypowiesci o człowieku zranionym strzałą: należy mu pomóc, nie wdając się
w to kto i dlaczego tę strzałę wypuścił 46. Buddyjskie
poznanie jest punktem, w którym epistemologia
styka się z aksjologią. Nigdy nie jest ono
autoteliczne,
lecz zawsze podporządkowane
wyraźnemu
celowi: usuwanie
clerp:enia . .J9st zbyt niecierpliwe,
by czekać na boskie objawienie17•
Te właśnie względy sprawiają,
że buddyzm, tak przeciwny
wszelkim
dualizmom,
we wstępnej
fazie pra,ktyki wprowadza
jedno podstawowe
rozrbnienie:
wiedzy (tyb. rig pel) .i niewiedzy
(tyb. ma rig pa): "Oświecenie to umysł, który zna samego siebie, zaś cierpienie,
to umysł, który samego siebie nie zna" 48. Owa aksjologiczna
"nadwyżka"
poznania
odbija się w jednej z licznych etymologii słowa, za pomocą którego przełożono na tybetański
sanskryckie
pojęcie "Dharma"
(tyb, chos): "nauka
o tym, jakie rzeczy są 49.
Sataha pisze:
" :Ylircea Eliade w wjiwiadzie udzielonym C. Delacampagne, pt. Les aventures
du sacrć. "Le Monde Dimanche", 14.09.1980, s. 19 - 20.
Li C. G. Jung,
Psychologia a religia, Warszawa 1970, s, 425.
T. R. V. Murti, The Ceniral Philosophy of Buddhism. A Study of the Mdhyamika System. (Allen & Unwin) Londoill 1968, s. 31.
,; S. Kirkegaard, za: S. Beyer, The Cult of Tcira.. Magic and Ritual in Tibet.
(Univer5ity of California Press) Berkeley, Los Angeles, Landor, b.d.w., s. 92.
"' Ole Nydahl, Nauki o Mahamudrze.
Komentarz
do modlitwy
Mahamndry
C::lak Cden Monlam. napisanej
przez III Karrnapę.
(Maszynopis nie publikowany)
ili
Gdail,k
1985, s. 39 (Z).
Gyalwa Kalzang Gyat'so, Songs of Spiritual
(Gabr:eLSnow Lion) Ithaca 1982, s. 185 (Z).
Hi
Change.
Tłum.
G. H. Mullin
�JOANNA
156
TOKARSKA-BAKIR
Rzeczy ~ostulowane
przez intelekt
S<1 same w sobie niczym.
Ponieważ są bez podstawy,
żadna z nkh nie ilstnieje.
(. .. ) Ci, k'wrzy wierzą w rzeczy koukcretne
są jak bydlęta,
ale ci, którzy wie.rzą w rzeczy abstrakcyjne
są jeszcze glupsi 50
Cała tybetańska wiedza astronomiczna jest egzemplifikacją takiej właśnie relatywnej prawdy. Zgłębia się ją zachowując świadomość jej ograniczeń, które są ograniczE:.miami wszelkiej wi·edzy pojęciowej. Produkty
pozna1nia w tej dziedzinie mają sta'tus uŻY'tecznych fikcji. Wszelkie astronomiczne konstrukcje, czy to będz:ie dzi,eń, znak, konstelacja, dom czy
stacja księżycowa, uznawane są z·a twory arbitralne, zaś obserwowane
zjawiska i kore,lacje za pozbawione wszelkiej niezależnej, samoistne] egzystencji.
Astronomię i astrologię pojmuj'e się w Tybec.ie w kategoriach dojrzewania karmy (skt. km'man, tyb. las) 51. W interpretacji doktrynalnej to
ostatnie pojęcie obejmuje: (1) wszystkie dzi.alania wszystkich istot, następnie zaś (2) sumę wszelkich tElndencji, które mieszczą się w ich mentalnych i fizycznych aktywnościach, tworząc pewną pOltencjalność.kształtują terażniejszą i przyszłą sytuację jednostki 5". Karma może być jednocześnie przyczyną pewnego działania, jak i jego skutkiem. Implikuje ona
dy.namiczną interakcję rniędzy tymi elementami, nie zaś wyłącz~1ie proste wynikanie 53. Z punktu widzenia religioznawstwa porównawczego jest
to p-ojęcie nierozerwalnie związane z holistyczną, organicystyczną wizją
wszecnświata, wyrażającą się w odwzorowaniach mikrokosmosu w makrokosmosie i vice versa.
Trzeba zaznaczyć, że buddyści protestują przeciw fatalistycznemu rozumieniu prawa karmy, argumentując, że wolność jest przeciwiel1stwem
przymusu, nie zaś deiterminacji przyczynowej 51. Wiele uproszcze655 wy50
H. V. Guenther,
The
Tantnc
View
oj
Lije.
(Shambhala)
Boulder
& .~,Gndon
1l/78, s. 86.
51 A. Berzin,
s. 28, 29. Także: K. Gyurmey, T. Tamdin, G. Gyatso, S, ·,':cmgdu.
N. Khyentse, R. W'angchu;k.
5" Geshey
Ng.awang Dhargyey,
Tibetan
Tradition
oj Mental
DeL'!!lo:.,?nwllt.
(Library of Tibetan Works & Archives) Dhararnsala 1978, s. 36, 70 - 92 (Z"
53 H. V.
Guenther,
The Lije
and Teach:'ngs oj Naropa.
(Oxford Cr;:ve,rsity
Press) London, Oxford, New Yorik 1971, s. 115, przyp. 2 (Z).
54
Ibidem.
Patrz T. R. V. Murti, The Central Philosophy
oj Buddhism
...•
op. cit.,
s. 38. Także A. Benin:
"Okolo 12 - 16 pytań pozostawił Budda bez odpJwiedzi,
m itl·l.czy śwj·at ma s't.wórcę. IVLilczałnie dlatego, że racjonalny umysl nie ''!lógłby .
tego zrozumieć, ale dlatego, że nieroleżnie
od odpowiedzi zostałaby ona iie zro55
�Obraz
tradycyjnej
astronomii
i astrologii
157
nikalo z zaświadczonego w te!kstach buddyjskich faktu, iż Budda odmówił
szczegółowego określenia natury karmy 511, stwierdzając, iż jedyną liczącą się rzeczą jest pozbycie się jej 57.
010. jak interpretuje
to Berzin: "Chodzi o to, że każda karma którą
się zbuduje, wszystkie potencjały i impu'lsy,jabe
się nagmmadzi, dojrzewają zarówno w sytuacji w której się urodziliśmy, a także w tym, jak
instynktownie na tę sytuację reagujemy. Gdy mamy astrologiczną informacje. opartą o informację astronomiczną, związaną z położeniem planety, jest to jedynie odzwierciedlenie karmy, którą się posiada 58 •
..\v naukach Kalaczakry bardzo silnie odrzuca się twierdzenie, że
wpływ pochodzi od samych planet, np. od jakichś bogów, którzy tam żyją i sprawiają, że coś się zdarza (... ), że planety są jabmiś rzeczywistymi
mocamL które mogą nas zniszczyć, zaszkodzić nam, etc. 59.
Karma kolektywna przejawia się w tym, że w świecie zewnętrznym
istnieje pewna "energia", nadająca bieg zdarzeniom, pewna potencjalność:
"To impulsy energetyczne poruszają planety (kierują planetami). Indywidualna karma wywołuje :impulsy energii, która rządzi oddechem i energią
w ciele. ~'Iożna ich doświadczać jako przeszkadzających lub nie, ponieważ i~'tnieje bardzo ścisły związek między en-ergią i stahem umysłu. Jest
to oczyv.;iste --~ wielu ludz;i jest często pod głębokim silnym wpływem
pory roku, pogody, pory dnia; nocą np. stajemy S'ię senni. Wielu ludzi
wrażliwych jest na fazy księżyca, gdy jest pełnia czują tę energię i są
wówczas pobudzeni. Zdarza się to również przy pewnych .szczególnych
konfiguracjach planet. Te czynniki astrologiczne mają na nas pewien
wpływ. Nasze zachowanie uzależnione jest od tego, jaka przepływa w
nas energia. Mówiąc po prostu, jeśli płynie przez nas 'bardzo nerwowa',
jesteśmy bardzo nerwowi. Jeśli natomiast poziom energii jest bardzo niski,
ezujemy się bardzo senni i otępiali" 110.
Uzyskując informacje -na temat przyszłości, można w porę przeciwdziałać złemu obrotowi spraw (przez ofiarne pewne praktyki medytacyjne
i.tp.). Tego typu astrologkzna informacja jast wskazówką dotyczącą teraźzumiana. ponieważ 'Py,tania -o stwórcę zadawane były z założeniem, iż rzeczy istniejq samoistnie (ang. inherent
existence). Jeśli by powiedział, że [św1at] ma
stwórcę, pojęliby go jako kogoś prawdziwego i konkretnego, nie zaś joako coś, co
wynika z przyczyn i warunków [a więc nie jest samoistne - przyp. J,TB]. Jeślil by
natomiast uzyskali odpowiedź, że stwórcy nie ma, też zrobiliby z tego konkret,
stwierd"ając, że wszystko pow'Sitało bez przyczyny, uważając świat za bezładny
- popadliby w nihilizm".
56 Anguttaranikaya
II, 80; Dighanikdya
III,
138; Samuyattanikiiya
III,
103.
57
Ibidem.
58
A. Berzin, s. 16.
5!l
Ibidem.
61
Op. cit., s. 2, także: K. Gyurmey,
G. Gyatso.
�JOANNA
158
TOKARSKA-BAKIR
me]SZOŚCl,tego, jakiego typu działań człowiek mą, unikać, by jutro ominąć lub zmniejszyć możliwe trudności.
Astrologia tybetańska jest zatem usytuowana w k,c'll,tekściebuddY.1skim,
a jej horoskopy przypominają Tybetańczykom o stosowaniu środków zaradczych, o których poucza Dharma, nau,ka o -tym, "jakie są rzeczy
Najstarszy tybetański kompleks świątynny bSam yas, dzieło Padma~ambhawy i Saotaraksity, uważane jest powszechnie za odwzorowanie
buddyjskieh wyobrażeń o budowie wszechświata. "Pośrodku wznosiła się
centralna świątynia (dBu-rtse
lha-khang)
symbolizująca górę świata. :Vleru. Jej trzy piętra zbudow.ane były w trzech różnyćh stylach: najniższy
poziom był w stylu chińskim, drugie piętro w indyjskim, zaś najwyższe
- w środkowo1azjatyekim stylu Khatanu (Li-yi-lugs)"
'''. To zróżnicowanie archiJtektonicme nie jest chyba przypadkowe. Odbijają się w nlm trzy
zasadnicze inspiracje, który,ch twórcze
przetworzenie nałożyło s;(~ na
lokalne tradycje astrologh bonu, posługującej się systemem pięciu protożywiołów
Wpływy te uksztaŁtowały obecną formę tradycyjnej astrologii i astronomii tybetańskiej.
Ogólnie dzieli ona samą siebie na dwa działy:
1) białych obliczeń (tyb. dkar rtsis),
2) czarnych obliczeń (tyb. nag rtsis) 64.
Rozróżnienie Ito związane jest z nazwami krajów, z których przyszły inspiracje: Indie noszą w tybetańskim nazwę 'białej przestrzeni' (tyb. rgya gar),
zaś Chiny - 'czarnej' (tyb. rgya nag).
Wiedza ze źródeł chińskich, nazyw.ana też czasem astrologią Mańdziurśriego 65, dotarła do Tybetu naj wcześniej , być może już w wieku VII 6\ za
czasów króla Srong btsan po. Jedna z jego dwu żon, Kong Ju, Chinka
z pochodz·enia, przywiozŁa ze sobą pewne teksty astronomiczne i medyczne 67. Tybetańczycy utrzymują, że była ona sama astrologiem i w 629
r.n.e. przetłumaczyła na tybetański stary chiński traktat aSltrologiczny,
H2
H3.
61 D. :1. Lauf,
Tibetan Sacred Art.
keley, London 1976, s. 131- 138.
62
Kalendar'nyje
63
[Informator
obyczai
i obriady
The
Heritage
of
Tantra.
narado w Wostocznaj
Azji
... J, op .cit., s. 18. Par. ~nacz.ej u H. Hvfimana,
(Shambhalai
Ber-
... , op. cit., s. 190.
The Religions
(Allen & Unwin) London 1'961,s 122- 12·3.
6~ A. Ber~,
S, l; [Informator
... l, op. cit., s. 19, także K. Gyurme,
din, G. Gy.atso.
65 T,ashi Dorjce. Education
in Tibet, op cit., s. 34.
of
Tibet.
66
Ibidem.
67
[Informator
...
J,
op. cit., s. 19; A. Berzin, s.. 23.
T. Tam-
�Obraz
tradycyjnej
astronomii
159
i astrologii
Jung Tsi (datowany na 836 r.p.n.e.)
Po okresie upadku kulturalnego,
który nastąpił za czasów pallowaniakróla gLang dar my (IX w.n.e.), do
Tybetu dotarła nowa fala chińskich wpływów astronomicznych. W wieku X zaznaczyły się też wpływy z Azji Środilwwej, z Kho:tallu
W tym
samym czasie zaczęły też napływać astflonomiczne inspiracje 'Z Indii, związane z oddziaływaniem tantry Kalaczakry. Hoffmann pisze 70, że niektó-·
rzy autorzy przypió,'Ująwprowadzenie opartego lla Kalaczakrze systemu
liczenia czasu tłumaczowi Zla ba'iod zer 71. Wielki wkład w sformulowanie systemu chronologii tybetańskiej wniósł też Atiśa 72. Jego. praca a
chronologii śl'odkowej Tybetu datowana jest na 1051 rok n.e. 73. Jego dziełem byłaby w.ięc kombinacja obecnych już w kalendarzu tybetańskim 12
symboli powszechnego w Azji cyklu zwierzęcego z symbolami pięciu żywiołów i ułożenie z nich wszystkich cykli sześćdziesięcioletnich, które być
może pochodzą z tantry Kalaczakry 74.
Tybetańczycy piszą: "Budda wskazał na dwa źródła aE1trologii:tantrę
Kalaczakry (Dus-'khor) i dzieła Mańdziuśr:iego ('Jam-dpal-dyangs). Sangs-rgyas rgya mtsho 75 zmodyfikował i skorl1pilował je oba w księdze zwanej Be-dur-ya dkar-po 76, pracy uważanej za najbardziej kompetootną w
tej dziedzinie" ". Istotnie, w tybet!ańskim "badaniu gWiiazd" wyraźnie
współistnieją dwie odrębne tradycje, dwa różne sposoby penetracji i interpretacji tego, co "na górze i na dole". K'oegzystencja ta ma swoje podstawy doktrynalne: "Budda nauczał o kosmolog,ii na uwa sposoby, podał
dwa jej opisy. Jeden zawiera się w systemie abhidharmy (... ), zaś drugi
sytem opisany jest w Kalaezakrze. Opisy te różnią się znaczni,e. P.owodem,
dla ;którego Budda podał te różniące się opisy, jest fakt, że każda rzecz
mOże s.ię przejawiać wielorako i może być wielo.rako spostrzegana. Poza
tym nie ma nic sprzecznego między nimi a zachodnim opisem wszechświata, ponieważ każdy z nich służy innemu celowi. W systemi·e abhidharli8.
6D.
li.,
Op. cit., s. 19.
69
A. Berz.~n,s. 7.
72
H. Hoffman, The Religions ... , op. cit., s. 123.
Dosłownie 'światło księżyca'.
Hoffman, op. cit., s. 122.
73
Ibidem.
70
71
"Patrz
M. P. Pelliot, Le cycle sexagenaire
dans la chronologie
tibetaine ..
"Journal A'siatique", t. 1: 1913, s. 633 - 667; B. Laufer, The Application
oj the
Tibetan Sexagenary
Cycle. "T'oung Pao" 1913, s. 569·- 596; A. GrUnwede1, MythoLogie des I3uddhismus
in Tibet und der Mongolei.
Leipzj,g 1900, s. 58.
75 Syn V Da1aj Lamy.
76 Vaidurya
dkar )JO (ok. 1683), Jej kontynuacją
była Vaidilrya
gya sel, z.a.
H. Hoffman, op. cit., s. 177. Patrz też Nebeslky- WQykowitz, Oracles and Demons oj
Tibet ... , op. cit., s. 260.
77 T Dorjee, Education
... , op. cit., s. 34.
�JOANNA
'160
TOKARSKA-BAKIR
my chod:z-iQ to, by rozwinąć mądrość. Jest to więc syst'em ba.rdzo skomplikowany, z wieloma wymiarami i różnymi formami życia, z podaniem
,-cech charakterystycznych
różnych wszechświatów, sfer i form życia.
Istnieją dwa systemy komentarzy do tego. Można zami,en:iać zmienne jednego na drugi, co naprawdę prowadzi do rozwinięcia mądrości. W systemie Kalaczakry są trzy rodzaje cykli i chodz.io to, Iby mi'eć taki opis
wszechświata, który byłby odzwierciedleniem wew,nętrznego funkcjonowania ciała. Jest to też system medytacji, odbijający analogię mikrokosmos - makrokosmos. Można się w:ięc taikoczyścić, by kontrolować te
zewnętrzne i wewnętrzne siły. Otrzymujemy stąd także obliczenia służące do sporządzania kalendarza. Musimy jednak pamiętać, że, w oparciu
o ten system nie można wystrzelić raikiety, która poleci na Księżyc, ani
też nie możemy żeglować" 78.
III. 1. D k a
1"
7'
t z is -
b ~a ł e o b l i c z e ni a,
w p ł Y w Y i n d y j-
.s k i e
A. Tantra Kalaczakry
Omawianie wpływów obcych .na kształt :tybetańskichobs,erwacji gwiazd
rozpocznę od inspiracji indyjskich (choć jest to swoisty "anachronizm"),
ponieważ niosły one ze sobą dziedzictwo greckie 79, odbijające się też wyraźnie w astronomii i astrologii hinduskiej, arabskiej, a także zachodn.io,europejskiej.
Kiilacakra (tyb. dus kyi 'khor lo) znaczy "koło czasu". Noszący ,tę nazwę system filozoficzno-astrologiczny, opisujący prawa ruchu wszechświata, zawarty jest w tekście Tantry Kalaczakry 80. Oto, jak buddyści
relacjonują jej narodziny: "Rok po tym, jak Budda Siakjamuni osiągnął
oświecenie,zoSltał poproszony przez króla Szamlbhali, Zla ba bzang po (... ),
,aby nauczał tantry Kalaczakry. Dlatego też Budda pojaw:ił się na połu78 A. Berzin,
s. 12 - 13. Patrz też: Lati Rinbochay, Denma Lochó Rinbochay,
:L. Zahler, J. Hopkins, Meditative
States in Tibetan
Buddhism.
(Wisdom Publication) London 1983, s. 27 nn. (Z).
79 Zdaniem
BerzLna (s. 15 - 16) cechy astronomii tybetańskiej
o prawdopo,dobnie greckiej proweniencji to: podział zodiaku na 12 znaków i domów, te same
naz,wy znaków zodiaku, nazwy dni tygodnia odwzorowujące nazwy planet, obliczanie pozy'cji Merkurego i Wenus na po"dstawie ich ruchu doo'koła Słońca. Zasadnicza rzecz, która 'systemy ite ró:imi to używanie w a'stI1onomii tybetańskiej
(za indyjską) zodiaku gwiaZJd stałych. Zdaniem Berzina, fakt, iż system Kala,czakry nie bierze pod uwagę precesji równonocy
jest zasadniczą przeszkodą
w efektywnym "priZeliczaniu" go na kategorie europejskie.
80 Miilatantra
(tantru r,dzenna) nie Ziachowała się, dostępna jest tylko wersja
:skrócona, LaghU!tantra. Patrz H. Hoffma:n, Festchrift
Schubring.
Hamburg 1951,
~s. 146. Mulatantrę cytuje M. Carelli [w:] Sekooldeshat'ika.
Baroda 1941, s. 2 - 4.
�Obraz tradycyjnej
astronomii
i astrologii
161
dniu Indii 81 w formie medytacyjnego bóstwa Kalaczakry, i dał kompletną inicjację i wykład a tej tantrze anUJttarajogi z klasy matczynych 82.
Król przybył z północnego Kaszmiru specjalnie po to, aby otrzymać te
nauki. a po ich wysłuchaniu zabrał je 'ze sobą do Szambhali" 83.
W roku 1027 ,n.e. doktryna została przełożona na tybetański przez
(Geshel Zla ba'i od zer 'I. Dalsze losy tej tantry opisane zostały szczegółowo w licznych pracach tybetańskich historykÓw 85. Tantra Rdzenna (skt
1'vIulawittra) nie zachowała się, dostępna Jest natomiast Tantra Skrócona
(skt Laghutantra) B6. Najbardziej znane komentarze do niej to Dri med 'od
(skt Vimalapmbhii),
autorstwa Rigs ldan Padma dkar po 8\ a takż'e dwie
prace syna V. Dalajlamy, Sangs rgyas rgya mtsho: Vaidurya dkar po
('Bialy beryl') wielotomowe działo datowane na rok 1983, i jego kontynuacja Vaid1trya gya sel.
Buddyści uważają, że Tantra Kalacza'kry .opisuje wszechśwoiat w kategoriach trzech związanych ze sobą cykli czasu 88. Są one następujące:
l) cykle zewnętrzne, związane 'z ruchami planet i miarami czasu takimi jak lata, miesiące, dni, etc. (tzw. Kalaczakra zewnętrzna),
2) cykle wewnętrzne, odwzorowujące krążenie energii i oddechu w
ci'ele człowieka (tzw. Kalaczakra wewnętrzna),
:3) cykle dwojakie (zewnętrzno-wewnętrzne),
dotyczące stanów medytacyjnych, spowodowanych praktyką Kalaczakry (służącą uzyskaniu
kontroli i oczyszczeniu dwóch poprzednich cykli" (tzw. Kalaczakra
dwojaka 8").
Por. T. Dorjee, Education
, op. cit., s, 34.
H~)ffman, Religion of Tibet
, op. cit., s. 124.
h;! ~gawang
Dhargyey, An Introduction
to and an Outline Of the Kalachakra
initiation,
•.Tibet Journal", :t. 1, nr 1: 1975, s. 73 (Z),
fol HoHman, oj.!. cit., s. 1'23, A. Berzin, s. 8.
"5 L:l'(?raturę zachodnią podaje Hoffmann, op. cit., s. 123- 130, oraz H. Hoffman,
S. Frye. Thubten Norbu, Ho-chin Yany, Tibet. A Handbook. (Asian Research Institute) Bloomington 1975, s, 145 - 146. Natomiast przyk1adem dobrego współczeS'l'lego
kompendium z tybetańskiego punktu widzenia mogą być: Henzin Gyatso (XIV Dalaj
Lama). J. Hopkins, . The Kiildchakra
Tantra.
Rite of Initiation
for the Stage of
Generation.
(Wisdom Publfcation) London 1985, s. 209 - 211 (spi's literatury)
or,az
Geshe LJlarampa Ngawang Dhargyay, A Commentary
on the Kiildcakra
Tantra.
Tlum. Gelong Jhampa Kelsang (Allan Wal1ace), wyd. Ivanka Vana Jakić, (Library of Tibetan Works and Archives) Dharamsala
1985, s. 164 - 180 (Z).
Sli Pa'trz przypis
80.
6]
'Vimalaprabhii
(skt) 'nieskażoue
światło',
patrz
HoHman,
op.
cit.,
s, 129, 162.
68 Sq one przedmiotem
piątego rozdziału skróconej tantry Kalaczakry,
patrz
przyp. ao.
B9 A. Berzin,
s. 1 - 2, Sonam Wangdu, N. Khyentse, R. Wail'lgchuk, także Ngawang Dhargyay, 'ł.·n Introduction
and an Outline ... , op. cit., s. 74; Tenzin Gyatso, J. Hopkins, The Kiiliichakra
Tantra ... , op. cit., s. 212 nn.
BI
B"
11 Lud,
:. LXXll
�JOANNA
162
TOKARSKA-BAKIR
Z pewnego punktu widzenia można powiedzieć, że to właśnie cykle
wewnętrzne i zewnętrzne odpow,iedzialne są za wszystkie ludzkie problemy: "przesunięcia na różnych poziomach energetycznych" 90 znajdują
swe odbicie w ludzkim zachowaniu. Człowiek znajdujący się w okowach
nawyków, ulegający impulsom emocjonalnym, zachowuje złudzenie wolności, choć w rzeczywistośe;i wypełnia tylko ich rozkazy. Jak już pisałam,
buddyści fO'zumieją karmę w kategoriach "instyktownych działań. które
sprowadzają kłopoty" 91• Pokonanie karmy mierzy się więc trudnością pokonania tych nawyków. Pomocą w tym jest uzyskanie "panowania nad
cyklami [zewnętrznymi i wewnętrznymi - przyp. JTB] osiągane dzięki
medytacyjnej praktyce Kalaczakry" ge.
Najbardziej znanym symbolem wielorakich znaczeń Kalaczakry jest
graficzny znak, zawierający jego mantrę, bardzo rozpowszechniony \\. Tybecie, także jako tzw. motyw maniczny 93. Buddyści twierdzą, że w mantrze Kalaczakry zawiera się opis wszystkich trzech cykli, którymi zajmuje się tantra 94. Mantra ta jest jawna 95: OM HANG (HAM) KSAH MA LA
VA RA YA sa HA 96. Zarówno ona, jak i znak ją zawierający, noszą w
Tybecie nazwę "potężnego w dziesięciu aspektach" (tyb. rnam beu clbang
ldan, skt daśakaro vaś1, 97).
Mantra ta zawiera (... ) 7 liter h, ks, m, I, v, r, y, oraz visarga (w ksah,
które pojawia się jako półksiężyc [patrz rysunek - przyp. JTB]), anusvara (w ham) i samogłoskę a, która ożywia spółgłoski, a z'atem liter jest
dziesięć. Jest też jedenasty symbol, nada, falista linia, wznosząca się ponad kroplą" 98. Budowa mantry jest wyjaśniana w bardzo zawiły sposób.
Mówi się m. in., że na poziomie zewnętrznym dziesięć liter Kalaczakry
symbolizuje 4 żywioły, górę MEiru, Słońce, Księżyc itd. Na poziomie Kałaczakry wewnętrznej, litery te symbolizują obecność żywiołów w ciele
praktykującego: ciało i kości (ziemia), płyny (woda), ciepło (ogień). oddech (wiatr), a także stos pacierzowy (góra Meru), prawy i lewy kanał
subtelny (Słońce i Księżyc) itd. 99.
90
A. Berzin, s. 2.
91
Op. cit., s. 29.
Op. cit., s. 2.
Wykuwany na kamienia'ch, widniejący na flagach modbtewnych
etc.
94 Patrz
przyp. 89.
95 Kalu Rinpoche,
Kalachakrainitiation.
(Kamalashila Institut) '? 1984, S. ~i: "Nie
ma żadnego powodu, żeby utrzymywać
ją w tajemnicy.
Ta mantra jest czę;;to
stosowana przy święceniu miejsca, domów, źródeł, studni." (Z).
96 Tenzin
Gyatso, J. Hopkins, The Kalachakra
Initiation
... , OJ). ci.t., s. :::::3.
97 Op. cit.,
s. 212, L. A WaddeI, Tibetan Buddhism ... , OjJ. cit., s. 142 przyp. 6
s. 396, H. HoHman, The Religions ... , OjJ. cit., s. 123.
98 Tenzin
Gyatso, J. Hopkins, The Kalachakra
Initiation
... , op. cit., s. :2,:).
99 Ibidem,
także: The Firs,t Drub Gyalwa Gendun, To Entice the Minds Jj the
9"
03
�Obraz
tradycyjnej
astronomii
163
i astrologii
Zn"k Kalaczakry
Wypada też poświęcić kilka słów wyglądowi formy medytacyjnej
Kalaczakry. Oto opis Ngawa.nga DhaTgyaya:
"Kalaczakra
(... ) ma cztery
twarze, 24 ręce i dwie nogi .. Jego przednia twarz jest niebieska i ma lekko gniewny aspekt, zaznaczony przez obnażone kły. Prawa noga jest czerwona, lewa bieda, tylna żółta, każda ma troje oczu. Niższe z ośmiu ramion są niebieskie,
środko\ve czerwor:.e, a wyższe białe. Jego ciało J2st
niebieskie, prawa noga - cz.erwona, zaś lewa biała. Obejmuje żółtą part-·
nerkę z czterema tWarzami i ośmioma ramionami"
100.
Wydawane obecnie na Zachodzie komentarze
do inicjacji Kalaczakry
udzielanej
obecnie pnez lamów, nie wyja~niają
zbytnio symboliki
po01
staci Kalaezakry 1 • A. Berzin podaje informacje
wskazujące
na "makrokosmicL.ny" (memora:tywny?)
charakter
wizerunku
medytacyjnego:
bóstwo
ma palce \V kolorach pięciu żywiołów i pięciu rodzin Buddy. Jego 360
k"śei i stawów LI rąk symbolizuje
liczbę dni w roku (ma 24 ręce, każda
ma 5 palców, każdy palec .- trzy stawy) 1O~.
B. Tybetański
ma teriał astronomiczny
inspirowany
Kalaeza krą
W tybetańskim
materiale
astronomiczno-astrologicznym
się z indyjskiej Kalaczakry
można wyróżnić dwa składniki:
wywodzącym
Wise. W: Bringing the Sutras and Tantras:
A CoEection of Ten ,VIinor Works.
Wyd. i tłum. G. H. Mullin et allii (Gabriel Press}, Ithaca 1982, s. 116 - 155 (Z).
1110 Ngawang
Dhargyay, An, Introduction
to ... , op. cit., s. 75.
1111 Tenże,
A Commentary
... , Oj). cit., s. 60.
102 A. Berzin,
s. 32.
�164
JOANNA
TOKARSKA-BAKIR
1) system astronomiczny
wiążący się z obliczaniem
pozycji planet (efemeryd), wykorzystywany
dla tworzenia
kalendarza
i almanachu
dni
pomyślnych
(tyb. dus 'Khor dkar rtsis).
2) system astrologiczny,
zwany pOlPswj(fcym z samogłosek (tyb. dbyangs
'char, s'kt svarodaya).
Jeśli idzie o obliczanie efemeryd,
znane były dvva spo~oby. różniące
się stosowaniem
odmiennej
stałej (tyb. rtag longs), przyporządkowanej
dziennemu
ruchowi Slońca. Z Rdzennej TaTIJtry Kalaczakry
pochodzi tzw.
pełny czy też: rozwinięty
system obliczeń, sidhanta (tyb. grub 1'tsis). Zaginął on jednak wraz z rdzennym
tekstem 103, do dziś przetrwały
tylko
nieliczne fragmenty,
zachowane w późniejszyoh
komentarzach,
takich jelk
Vimalaprabha.
Drugi system obliczeń p;)chodzący ze Skróconej
Tantry
Kalczakry,
nosi nazwę karana 101. Między wiekiem XV a XVII Tybetańczycy zrekonstruowali
rozwinięty
system ()Ibliczeń i obecnie naucza się
ich obu. Berzin podaje, że do obliczania zaćmień lepszy jest system drugi, krótszy \05. Obliczanie efemeryd
obejmuje
wyliczenie tzw. pięciu wewnętrznych
wS'kaźni,ków kalendarzowych
(tyb. gza'lnga Inga bsdus) 10fi.
prugi z wymienionych
systemów, zwa'ny nauką wyłaniajqcą się z samogłosek, polega na korelacji samoglosek alfa betu sanskryckiego
z miesiącem lunarnym.
Prognostyki
i horoskopy
osobiste .powstają z porównania np. pierwszej litery imienia danej osoby z pierwszą literą nazwy dnia.
W sanskrycie istnieje pięć fonemicmych
klas samogłoskowych:
a, i, r, u, L
Każda z nich ma formę prostą, wzmocni'oną i półsamogłoskową,
zaś każda z tych 15 (5x3=15) ma dwa aspekty: długi i krótki 107. Powstaje z tego
30 samogłosek,
z któryoh każda odpowiada
jednemu
z :30 dni miesiąca
księżycowego.
Pogrupowane
są w piątki, przypisane
pięciu żywiołom: ziemi, wodzie, ogniowi, wiatrowi i przestrzeni.
Wzajemny stosunek tych elementów (są tu trzy możliwości: przyj3źni,
wrogości i obojętności)
informuj€ o możliwości powodzenia
planowanego
przedsięwzięcia
108.
Informator Instytutu w Dharamsali
podaje na temat tej doktryny, że
nauczana była przez "hinduskiEgo
boga Mahadewę, znanego Tybetańczykom jako Wangchuk
Chenpo. Tradycja
ta powszechnie
znana w Indii,
'''3 A. Berzin, s. 3.
tO.
Ibidem.
także G. Gyatso, K. Gyurmey.
A. Bel'zin, T. Tamdin, G. Gyatso. Są to: 1) pozycja Słońca (tyb. nyi ma),
2) księżycowy dzień tygodnia' (tyb. gza'), 3) data miesiąca księżycowego (tyb tshes
]Ja), 4) okres kombinacji lub synchronizacji
(tyb. sbyor ba), 5) okres tzw. czynnika
sprawczego (tyb. byed pa). Dokładne omówienie w: A. Berzin, 26 n.
lOS Na
temat
wzajemnego
stosunku
elementów
horoskopu
więcej w CZęSCl
nag rtzis B.
11;5
1!l6
Ibidem,
�Obraz tradycyjnej
astronomii
165
i astrologii
przełożona
została na tybetański
przez Lo'i Lotsa-wa
W sanskrycie
nosi ona nazwę Sarodha
i służy głównie
nia przyszłości (... )" 100.
She-rab Rinchen.
do przepowiada-
C. P l a n e t y
Dziesięć planet astl'onomii
tybetańskiej
pochodzi z wpływów
indyjskich związanyoh z tantrą Kalaczakry.
Są to (pierwsza nazwa sanskrycka,
druga tybetańska) 110.
1) Adir YO(I,
2) Somali.
3) Angiiraka(t
4) Buddha(l,
5) Brnaspatilt
6) Sukra(t
7) Sanaiścara(l,
:l) Rahu(t
9) Katiign[
10) Ketuh.
nyi ma.
zIa ba
mig dbar
gza' lhag
phur bu
pa lba sngas
spen pa
sgm gcan
dusme
mjug, ring
Sł0l1ce
Księżyc
Mars
Merkury
Jowisz
Wenus
Saturn
Północny Węzeł Księżyca
Południowy
Węzeł Księżyca
Kometa
W astronomii
hinduskiej
mÓwi się tylko o dziewięciu planetach
(jest
to osiem pierwszych z podanej listy oraz jako dzie:wią;ta - Ketu). P1eTwszych siedem nazw odnosi się do obserwowanych
na niebie ciał niebieskich.
Ósma nazwa, Rrihu, dosł. 'głowa smoka' 111, oznacza, zarówno w systemie
indyjskim
jak i tybetańs,kim
tzw. Północny
Węzeł Księżyca. Z punktu
widzenia zachodniej astrologii oba węzły Księżyca są to punkty geometryczne (punkty przecięcia ekliptyki i płaszczyzny orbity Księżyca Ile), zaś
z indo-tybetańskiego
punktu w.idzenia (astronomowie
tybetańscy
rozpatrywali ruch planet z punktu widzenia Ziemi, zaś położenie Merkurego
i Wenus dodatkowo itakże pod względem ich obl'otów dookoła Słońca "ponieważ z perspektywy
Ziemi wydaje się, że są jak/by jego księżycami" 113,
są to planety (tyb. ,gza'). W systemie hinduskim
drugi węzeł Księżyca,
Południowy, nazywa się Ketu ('długi ogon'). ZaTówno w przypadku
nazw
/Informator],
op. cit., s. 19 - 20.
A. Csom'l de Karas, Sanskrit-Tibetan-English
Vocabulary\
Budapest 19084, s. 162 - 163 (Mhvy C1X).
III A. Berzin, s. 10.
112 Por.
hasło 'orbita', [w:J Kope1'nik-astronomia-astronautyk.a.
cyklopedyczny,
Warszawa 1973, s. 209 - 210.
113 A. Berzin, s. 10.
109
110
(Mahavyutpatti).
Przewodnik
en-
�JOANNA
166
TOKARSKA-BAKIR
Rahu, jak i Ketu chodzi tu o głowę i ogon smoka, który, według legendy,
zjada Księżyc w czasie zaćmienia 114. Tybetańczycy nazwali ten drugi, Południowy Węzeł Księżyca, KdZdgni ('ogień czasu', tyb. dus me), mając na
myśli og.ień, który przychodzi przy końcu eonu i niszczy cały wszechświat 115. Natomiast znaczeniem hinduskiego imienia Ketu ('długi ogon')
Tybetańczycy obdarzyli swą dziesiątą planetę, którą zwą Kometą (tyb.
mjug ring "." 'długi ogon'). Chodzi tu o najistotniejszą z czterech komet.
a których mówi tek,,:t Tantry Kalaczakry, tę, której orbita wynosi 3 lata
i trzy fazy Księżyca (trzyletnie odosobnienie trwa właśnie tyle i jest
zsynchronizowane z cyklem tej Komety 117). Natomiast oba węzły Księżyca związane są z powstawaniem jago zaćmień. Oto wyjaśnienie tego
zjawiska: "Na nowiu Słońce i Księżyc są w tej samej pozycji, ale nie przy
każdym nowiu następuje zaćmienie Księżyca. Następuje ono tylko wtedy.
gdy na nowiu Słońce i Księżyc są raz~ w jednym z dwóch węzłów. Gdy
Sł0l1ce i Ksit;życ są w jednakowym położeniu, daje to efekt w postaci nowiu, ale zaćmienie nie powstaje, gdyż nic zachodzą one na si9bie calkowicie. Zaćmienie następuje tylko wtedy, gdy znajdą się one dokładnie
w punktach przecięcia tych dwu płaszczyzn i wówcza,s dO'kładniena siebie zajdą"
118.
D. D n i t Y g o d n i a
(t
y b.
g z a')
Dzień tygodnia jest w tybetańskim nazywa'ny tym samym słowem.
którym określa się planety (ściślej 10 obiektów niebieskich określanych
mianem planet): gza'. Poniższa taibela odwzorowuje ten związek, zaś obok
podane są ich symbole graficzne.
Dzień
tvaodnia
.""
Na:liwa
tybetańska
1) niedziela
nyi ma
2) poniedziałek zZa ba
3) wtorek
mig dmar
Nazwa
planety
Symbol graficzny
Slońce
Księżyc
Mars
(kółko)
(półksiężyc)
(czerwone oko)
('czerwone oko')
1;< R. Nebesky-Wojkowitz,
Oracles and Demons
rich, Tibietsko-russko
... , op. cd, t. Ga-Nga, s. 300.
:15 Tyb. sgra mjug
ma, za: Rerich, ibidem.
llU
Op. cit., t. Ca-Ta, s. 175.
117 K. Gyurmey.
118 A. Benin,
s. 13
... ,
O)).
cit.,
s. 262; J.
Re-
�Obraz
tradycyjnej
167
i astrologii
astronomii
4) ~':'oda
lhag pa
('ręka')
Merkury
5) czwartek
phur bu
(phurba)
pa sangs
(etw. pa lba
sangs)
spen pa
Jowisz
(dłoń z wyprostowanym
palcem
wska'zującym)
I(phurba)
Wenus
{strzała, dzida)
Saturn
(pętla)
6) piątek
7) sobota
Zestawienie to sporządzone zostało na podstawie pracy Nebesky'ego-Wojkowitza IlU (nazwy dni i planet), Waddala 120 i D. i J. Jacksonów 121
(symbole dni). Zarówno WaddeI, jak i Jacksonowie do symboli siedmiu
dni tygodnia dodają jeszcze ósmy, przypominający głowę ptaka. Być może chodzi tu o symbol Riihu, ósmej planety Północnego Węzła Księżyca
(tyb. sgra gcan), wyobrażanej jako bóstwo, ·które wchodzi w skladorszaku dPal ldan lha mo (występuje tam pod imieniem Khyab' jug chen
po '_c. Opisywany jest on jako grożna forma z glową kruka 123. Riihu jest
też panem bóstw planetarnych 124. Opis różnych wyglądów tych bóstw zamie:-:zczaNebesky-Wojkowitz 125.
E. Z n a k i z o d i a k u (t Y b. k h Y i m g y i 'k h o r lo)
Na początku naszej ery do Indii dotarły wpływy astronomii greckiej,
co odbiło się w indyjskJim, a później i tybetańskim nazewnictwie znaków
zodiaku. Zanim przytoczę ich nazwy wspomnę o bardzo istotnym rozróż~
nieniu. Zachodnie pojęcie "znak zodiaku" Tybetańczycy oddają jako "dom"
(tyb. khyim), zaś zachodnie pojęcae "domu" - jako "okres" (tyb. dus
sbyor) 1'6.
Oto nazwy tybetańskich znaków zodiaku (tyb. khyim gyi 'khar lo,
'kołowrót domów', 'koło, cykl domów'): 127
\l "
R. Ncbesky-
120
L. A. Waddei,
Wojikow]tz,
Tibetan
op. ciJt., s. 262 - 263.
Buddhism
... , op. cit., s. 455.
D. i J. Jackson, Tibetan Thangka Painting.
Publiocations)
London
1984, s 28.
'2 .. R. NcbeskyWojkowitz,
op. cit., s. 28.
121
1'3
''4
(Serinda
and Materials.
Ibidem.
Op. cit., s. 260 - 261.
126
Tyb.
gZa' chen
A .. Berzin, s. 7.
12.
H.
125
Methods
A.
Jaschke.
brgyad,
za:
Tibetan-Enalish
R.
Nebesky-Wojkowitz,
Dictionary.
London
oP.
1981.
cit.,
s.
491.
s.
265.
�JOANNA
168
TOKARSKA-BAKIR
lug ('owca')
glang
'khrag pa ('para')
ka rka ta
seng ge
bu mo ('kobieta')
srang ('ciężar, brzemię')
sdag pa ('grzech, występek, zlo')
gżu pa ('łucznik')
eu sran ('wodny 1"8 potwór')
bum pa ('naczynie, butelka')
na
l) Baran (Aries)
2) Byk (Taurus)
3) Bliźnięta (Gemini)
4) Rak (Cancer)
5) Lew (Leo)
6) Panna (Virgo)
7) VVaga (Libra)
8) Skorpion (Scorpio)
9) Strzelec (Sagittarius)
10) Koziorożec (Capricorn)
11) VVodnik (Aquarius)
12) Ryby (Pisces)
VV celu dokonania ob1iczeń, które łączy się z ascendentem. zodiak
dzieli się na 12 sekcji o podanych wyżej nazwach; każda z nich ma po
30 stopni, albo też 360 stopni, po60 minut każdy 129. Inny przypadek użycia ascendentu wiąże się z prognostykiem, badającym położenie pytając'ego w czasJiezadawania pytania (tyb. tat kal). Obliczeń dokonuje się przy
pomocy gnomonu (tyb. thur śing), pionowego prętu zatkniętego w ziemi.
VVoparciu ,o długość rzucanego cienia, przy pomocy techniki zbliżonej do
odczytywania zegara słonecznego, ustala się wówczas ascendent 130. Najczęściej jednak:wdJiak dzieli się na 27 księżyc'owyoh stacji czy teżkonstelacji.
F. S t a c j e k s i ę ż Y co w e (t y b. r g y u s kar,
sk t n a ksa
t
r a)
Każda· z nich dzieli się na 60 stopni, co w sumie daje 1620 stopni zodiaku. Konstrukcję tę Tybetańczycy przejęli .za Hindu,sami, z tą różnicą,
że gdy w Indiach występuje 28 stacji księżycowych, w Tyiheeie - 27, a
jedną z nich dzieli się jeszcze na 2. VVten sposób powstaje 28 stacji księżyc.owych, 2-} stacji przypada na każdy z 12 znaków z,odiaku. Nazwy
tych stacji są jednocześnie imionami bóstw, które im patronują. Oto one
(pierwsza nazwa sanskrycka, druga tybetańska) 181:
1) Krttikii
2) Rohinl
3) Mrgaśiriih
128
Tyb. sran, skt. rJ.k~asa.
le9
A. Berzin, s. 7 - 8.
130
131
smin drug
snar ma be rji
mgo
K. Gyurmey, T. T,amdin, G. Gya,tso.
A. Csoma de Karas, Sanskrit-Tibetan
... , op. cit"
s. 163 - 164 (Mhvy CX).
�Obraz
4) Ardra
5) Punarvasu(t
6) PU,~ya
7) Aślesa
3) MCLgha
9) Piirvaphalgun'i
10) Uttaraphalgun'i
11) Hasta
12) Citra
13) Sva,t'i
14) Viśakha
15) Anuradha
16) J ye ~~(.ha
17) Miilorh
18) Purv~w"jrJMi
19) (!ttara~~r"i~h(/.
20) SravG~lI"i
21) Abhijit
22) Satabhi~~("i
23) Dhani'.~thii
24) jJurvabhadrapada
25) Uttarabhadrrtp1.da
26) Revat'i
27) Aśvin'i
2H) Bhara'IJ-l
tradycyjnej
astronomii
i astrologii
lag
nbas so
rgyal
skag
7/1,chu
gre
dba
me bźi
nag p2
sa ri
sa ga
Ua m,choms
snron
snrubs
chu edod
chu smrad
gro bźin
byi bźin
mon gre
man gru
khrums sdod
khrums smad
nam gru
tha skar
bra ne
System 2H konstelacji kS'iężycowych z;najduj'e się też w starożytnej
astronomii chińskiej (choć jej podejście różni się diametralnrie od tybetańskiego 13~), a także w astronomii. arabskiej.
G. Z n a k i n a t a l n e p l a n e t Cty b. s k yes
k h Y i m)
W ,odróżJ1Jieniuod systemów hinduskich, w których w.szysi'kie planety powstały jednocześnie w tym samym punkcie zodiaku I(po'zycje gwiiazd
wylicza się poczynając właśni.e od tego miejsca uniw.ersalnej koniunkcji,
biorąc pod uwagę długość cykli poszczególnych gwi,azd), w systemie Kalaczakry planety powstały w różnym czasie, w związku z czym przypisuje
się im tzw. różne znalki naialne (tyb. skyes khyim). Sekwencja powstania planet odbija się w kolejności dni tygodnia 133, tak więc pierwsze pom Patrz J. Needham, Science -and
Cambridge 1956, t. 2, s. 351 - 357.
133 Patrz dkar rtsis D.
Civilisation
in
China,
(University
Press).
�no
JOANNA
TOKARSKA-BAKIR
wstało Słońce, potem Księżyc, Mars, Merkury, Jowisz, Wenus i na końcu
Saturn.
Pięć spośród dziesięciu planet dzieli się na łagodne (tyb. źi ba) i groźne
(tyb. drag pa). Łagodne to: Merkury i Wenus, a groźne - Mars, Jowisz
i Saturn.
Każda z dziesięciu
planet ma podporządkowaną
sobie pewną
"dziedzinę"
znaków zodiaku (tyb. źing): Mars rządzi Baranem i Skorpionem, Merkury
Bhźniętami
i Panną, Jowisz Strzelcem
i Rybami,
Wenus - Bykriem i Wagą, Saturn - Koziorożcem i Wodnikiem, Księżyc
- Rakiem a Słońoe -- Lwem. Pary planet łagodnych
i mocnych wiążą
się dalej z żywiołami:
Mars i Merkury - z ogniem,
Wenus i Jowisz - z wodą,
Saturn i Południowy
Węzeł Księżyca .- z ziiemią.
Gdy jedna z planet znajduje się w swojej "dziedzinie",
zaś druga planeta z pary wchodzi w nią dopiero, stają się sobie wrogie, Co ma swoje
odbicie w interpretacji
horoskopu. Podobnie się dzieje, gdy jedna planeta z pary opatrzonej
wspólnym
elementem
znajduje
się w swym znaku
natalnym,
zaś druga dopiero wcaorlzi w ten znak. Znak natalny
Marsa
to Lew, Merkurego
- Skorpion, Wenus - Bliźnięta, Jowisza -- Panna,
a SatUi'aa - Strzelec 134.
H. T r z y t Y P Y d n i
Astronomia
tybetańska
wyróżnia trzy typy dni:
1) Dzień zodiakalny,
gwiezdny
(tyb. khyim źag), oznaczający
czas potrzebny,
by Słońce przemieś'ciło
się o jeden 'stopień na Zodiaku; dni
tych jest w roku 360,
2) dzień solarny (tyb. nyin źag), okres od świtu do świtu, rok zawiera
365 dni tego typu,
3) dzień w rachubie
ksi:ężycowej
(tyb. tshes źag), okres potrzebny
na
przemieszczenie
się Księżyca o 1/30 odległości między pozycjami nowiu w kolejnych
znakach 135.
1.
W p ł Yw Y
i n d y j s k i e n i e, z w i ą z a n e
Jest to materiał
strologii zachodniej
134
135
136
z
K a l a c z akr
dotyczący tworzenia horoskopów
osobistych
wyróżnia się trzy rodzaje horoskopów:
A. Berzin, s. 12; G. Gyatso, T. Choejor, S. Wangdu.
A. Berzin, s. 17; G.. Gya1so, T. Cho'ej,or, S. Wangdu.
A. Berzin, s. 5.
136.
ą
W as-
�Obraz
110roskop urodzeniowy,
horoskop progresywny,
:~) horoskop tranzytowy,
mebi.e 137.
tradycyjnej
astronomii
171
i astrologii
1)
2)
informujący
o każdym roku życia,
odzwierciedlający
to, co dzieje się obecnie
na
W odróżnieniu
od zachodnich,
wschodnie systemy astrologiczne
z reguły ;1ie przejawiaj,}
zainteresowania
horoskopami
indywidualnymi,
nastawionymi
na określone osobowości. Więcej uwagi poświęcają
natomiast
przewidywaniu
wydarzeń,
które mogą nastąpić
w czyimś życiu. Ludzkie życie rozpatruje
się biorąc pod uwagę pewne okresy czasu, pozostające SJOd wpływem poszczegól'nych
planet, przy czym ra,chuba tych okreSÓ\V ;-ozpoczyna
się z chwilą narodzin.
Planety
ustawi,one w stałej sekweDcji. patr~mu.ią tym okresom, trwającym
nierówną
liczbę lat (długość
określona
jest ustalonymi
proporcjami),
składających
się na cykl studwudziestoletni,
po którym hisioria się powtarza.
Wróżąc, sprawdza
się,
jaka była pozycja Księżyca (konstelacja)
w momencie narodzin zaintere:;owanej o.'oby, i ustala, w którym momencie cyklu studwudziestoletniego
narodziny te przypadły.
Ponieważ astronomia
indo-tybetańSlka
zna dziesięć planet, po wstępnych ustaleniach
ukazuje się przebieg życia danego człowieka podzielony na dziesięć okre.sów. ·Następnie,
w zależności od tego, który okres życia jednostki nas interesuje,
dzielimy go na dziesięć mniejszych
podokresów, którym, tak jak poprzednio
patronują
planety
ustawione
w stałej
sekwdlcjoi, zaś podokresy te spełniają względem siebie proporcje te same,
co w pierwszym podziale. Ów podział na dziesięć'powtarzamy
aż do chwili uzyskania okresu określonego tak precyzyjnie,
jak wymaga tego przedmiot budowanego
horoskopu
(można w ten sposób określić nawet dzień
i godzinę zdarzen.ia, które przewidujemy).
II I. 2. N a g
c h iń s k ie
r t z is
'c z a r n e
o b l i c z e n i a'
wpływy
13S
Chiński system astrologiczny,
używany
przez Tybetańczyków,
opiera
się na układzie pięciu tzw. protoelementów,
z którymi łączy się cykl dwunastoletni (zwierzęcy), osiem trigramów
I Chingui dziewięć tzw. !kwadratów magicznych.
W oparciu
o te obliczenia
ustala się konfiguracje
między elementami
astrologicznymi,
które służą do budowy horoskopu.
Horoskopy indywidualne
dotyczą głównie ,czterech zagadnień: (l) długości życia, (2) możliwości fi-zycZl!lych i psychicznych,
(3) możliwości .ekonomicznych i politycznych,
(4) powodzenia w interesach
i w pracy. Prócz
m Ibidem.
;3'
J. Needham,
Science and Civilisation
in China
.,.,
op. cit.,
t. 2, s. 351 - 3157.
�172
JOANNA
TOKARSKA-BAKIR
tych czterech z-asadniczych tematów wróży się też na temat przyszł-ości
n-owo narodzoneg-o dziecka, widoków w małżeństwie,
powodzenia
\': danym roku kalendarzowym,
a także przewiduje
się chwilę śmierc;. :N'iekiedy Tybetańczyk
zwraca się do lamy-astrologa
z pytaniem
o miejsce,
w którym
powinien
szukać straconego
mienia czy też o prognozy
na
planowaną
podróż 18".
A. P r o t o e l e m e n t y i c y k l z w i e r z ę c y
-
Oto lista chińskich
protoelementów,
'bac:ania układu żywiołów':
protoelementodpowiednik
chiński
sji indyjskiej
szakra)
w wer(Kala-
1. drewno
wiatr
(tyb. źing)(skt vayu tyb. rlung)
ogień
(skt tejas)
0.
zi'emia
(skt prt{ivl)
przestrzeń
4.
(skt iikiiśa,
mkha)
5. woda
woda
(tyb. chu) (skt iipas)
2.
ogień
(ty;b, me)
ziemia
(tyb. sa)
metal
(tyb.
tyb.
nam
służących
odpowiednik
kolorystyczny
zielony
(tyb. ljang kiw)
ew. niebie~1ki
(tyb. sngon po)
czerwony
(tyb. dmar po)
żółty
(tyb. ser po)
biały
(tyb. dkClr po)
'bYli;;g
do tzw.
odpowiednik
liczbowy
4
nsis'
p'·aneta
Jowisz
3
7
.!\Iars
;)
Saturn
1, 6,
niebieski
(tyb. sngon po)
ew. czarny
(tyb. nag po)
a
3
\-Venus
l\Ierkury
2
Wpływy chińskie zadecydowały
o kształci,e całego tybetańskiego
kalendarza. Zbudowany
jest on w oparciu o powszechny
w Azji Środkowej
dwunastoletni
cykl zwierzęcy 140 w ten sposób skojarzony
z wymienionymi pięcioma protoelementami,
że każdy dominuje przez dwa kolejne lata "zwierzęce' . Pierwszy
rok jest męski, drugi żeński 141. Oto sekwencja
cyklu zwierzęcego:
1) szczur (tyb. byi ba)
2) bawół (tyb. glang)
, 139
140
{Informator},
Kalendar'nyje
op. cit., s'. 19.
obyczai
i obrjady
... , op. ci't., s. 195; G. Gyatso.
S. Wangdu, K. Gyurmey.
141 Wyjątek
s,tanowią lata szczura i drewna:
są tylko męskie.
T. Tamdin,
�Obraz
tradycyjnej
astronomii
173
i astrologii
3) ::-"grys (tyb. stag)
4) zając (tyb. jos) 1'"
5) 5mok (tyb. 'brug)
6) wąż (tyb. sbrul)
7) :"oń (tyb. rta)
:~.\ owca (tY'b. lug)
9) małpa (ty b. spre 'u)
lal ptak (tyb. bya)
j 1) pies (tyb. khyi)
12) .~winia (tyb. phrag).
Rok 19B7 nosi nazwę żeńskiego roku ognistego zająca tyb. me mo yos
lo a "lvszyscy ludzie w nim urodzeni biorą odeń swe nazwy: yos lo pa
('urodzony w roku zająca') czy też yos lo ma ('urodzona
w roku zająca) 143.
Zwierzęcą
charakterystykę
mają też kolejne
miesiące
roku. Niektóre
kombinacje
elementów
zwierzęcych
są niepomyślne.
I tak na przykład.
gdy w roku konia przypada miesiąc szczura, gdy bawół spotyka owcę, tygrys - małpę, zając - ptaika, a smok - świnię, stanowj to wróżbę niepomys;Yłą III.
B. A s p e k t Y i z w i ą z k
Każdemu
inform:;jących
1) o
2) CI
3)0
4) o
5) o
j
zwierzęciu
przypisana
jest pewna
o pięciu aspektach horoskopu:
sile życiowej (tyh. srag)
ciele (tyb. Ius)
możliwościach
(tyb. dbang)
powodzeniu (tyb. klung)
zasadzie życiowej (tyh. bla)
I tak n" przykałd
małpa
ma:
konfiguracja
żywiołów,
145.
siłę życiową w aspekcie drewna.
ciało w aspeikc,ie ognia,
możliwości w aspekcie ziemi,
powodzenie w aspekcie metalu,
zasadę życi'ową w aspekcie wody
146.
3erzin, S. 19: nie jest to królik, lecz tybetańS\ka odmiana zająca.
Z :"alendarza za rok 1987, wydanego przez Tibetan Medical & Astro Institute w D:lal'amsali.
144 C.
Jest, Tarap, une vallee dans l'Himalaya.
(Editions du Seuil) Paris
1974, S. 20.
145 A. Berzin', S. 19 - 20.
14"
113
146
Ibidem.
�JOANNA
174
TOKARSKA-BAKIR
Zadaniem horo6kopu jest po'rówuan1e układu żyw:iołów u zwierzęcia,
które patronuje rokowi urodzenia (tyb. Lo rtags) zainteresowanej osoby,
z konfiguracjami żywiołów przyp~sywanych zwierzętom, patronującym
kolejnym latom życia tego człowieka. Między tymi dwoma elementami
mogą wystąpić cztery typy związków:
·1) układ matczyny:
woda jest matką drewna,
żelazo jest matką wody,
z:iemia jest ma tką żelaza,
ogień jest matką ziemi,
drewno jest matką ognia;
2) układ
dziecięcy, wynikający z odwrócenia
3) układ przyjacielski: ziemia - drewno,
ogie'ń - woda,
żelazo - ogień,
drzewo - żelazo;
4) układ wrogi:
żelazo - drewno,
, ogi,eń - żelazo,
woda - ogień,
ziemia - woda,
drzewo - ziemia
układu
matematycznego;
1.17 •
.,Ktoś urodził się w roku małpy i, dajmy na to, że żywiołem jego sity
życiowej będzie ogień. Patrzymy wtedy jak wygląda rok obeen:,- powiedzmy że w aspekcie ptaka, patrzymy jaki będzie aspekt siły życiowej
tego ptaka, dajmy na to, że jest to drewno. Patrzymy następnie na stosunek drewna i ognia, a ponieważ dre;wno daje życie ogniowi, więc jest
to związek matki. W ten sposób się ten związek interpretuje. Jeśli więc
chodzi a aspekt siły żJ'lciowej informuje nas on, czy jest jakic~ zagrożenie życia: z układu elementów związanycJl z ciałem wnios:~uj2my Q tym, czy nie zagraża nam niebezpieczeństwo odnośnie naszego ciała. Z interpretacji układów związanych z możliwościami wnioskujemy
a sukcesach, powodzeniu np. w interesach; z układu związanego z aspektem powodzenia( fortuny) wnioskujemy np. a powodzeniu w podróżach.
zaś z aspektu zasady życiowej dowiadujemy się o ogólnym samopoczuciu i stabilizacji, a ogólnych zasada,ch, które organizują nasze życie. Jeśli związki te są trudne, wówczas zalecane są pewne ceremonie religijne,
pudże itd." 148.
Inne korespondencje cyklu zwierzęcego to dni tygodnia i sześć :~tacji
księżycowych. Każdemu ze zwierząt przypisuje się trzy dni. z których
pierwszy jest dnit'm siły życiowej (tyb. srog bza'), drugi - zasady żvcio117
148
także A. L. Waddel. op. cit., s. 454.
A. Benin, s. 19 - 20; K. Gyurmey, G. Gyatso.
Ibidem,
�Obraz
tradycyjnej
astronomii
i astrologii
J 75-
wej (tyb. ula gza'), a trzecl jest dniem "martwym", "śmiertelnym" (tyb.
gśed bza'). Podobnie Jest z porządkowaniem sześciu stacji księżycowych:
pierwsza oznacza siłę życiową (tyb. srag skar), drug'a zasadę życiową {tyb.
bla skar), trzecia możliwości (tyb. dbang skar), czwaTta - przeszkody
(tyb. skeg skar), piąta - różnego typu kłopoty i óerpienia (tyb. btub
skar), zaś szósta nazywana jest znów "martwą", "śmiertelną" (tyb, gśed
skar) 149. "Aby zdecydować, jakie działania będą pomyślne daneg6 dnia,
sprawdza się w almanachu dzień tygodnia i konstelacje Księżyca, wprowadzając je zgodnie z systemem Kalaczakry, a następnie porównuje
z konfiguracją dni tygodnia i konstel'acjami Księżyca, związanymi z rokiem urodz·enia danej o".oby" 150.
"Powiedzmy, że urodziliśmy się w roku małpy. Niektóre dni tygodnia
będą dla nas szczęśLiwe, zaś niektóre pechowe. Będą też pew,ne konstelacje księżycowe' dobre dla jednego typu działań i złe dla działań innego
typu. Na podstawie takich informacji możemy wybierać określone dni
dla pewnych działań. :0rp.dla J. ŚW. Dalaj Lamy środa jest bardzo dobrym
dniem, często nauki ,i tzw. pudże długiego życia zaczynają się tego dnia.
Dla Jego Św. Karmapy takim dni,em jest wtorek. Pewne aktywności może więc podejmować we wtorek" 151.
Listę dni szczególnie pomyślnych (tyb. dus lo che) 152 i niepomyślnych
(tyb. dus tshod nes pa, dus tshod nor pa 153, można znaleźć w almanachu.
I tak, pierwszy dzień miesiąca księżycowego z reguły nie sprzyja żadnym
poważnym przedsięwzięciom, drugi - źle wróży na podróż 15.:' podczas
gdy trzeci jest raczej pomyślny 155. Pełnię i dni bezksiężycowe (nów)
uważa się za daty obdarz.one mocą potęgowania skutków zdarzeń, tak
pomyślnych, jak i niepomyślnych. Obowiązuje post, zakazane jest zabiJanie zwierzą t 151;. Wolny od pracy jest każdy szós'ty dzień miesiąca
lun'1rnego, obowiązują wówczas liczne zakazy: podejmowania wszelkich
ważnych przedsięwz,ięć, zwracani·a długów, prz,eprQwadz-ania operacji finansowych, napoczynania zapasów itd. 157. Natomiast pomyślny obrót
przybierają sprawy rozpoczęte w 8., 10., 25. i 30. dniu miesiąca kSH~życowego m.
I·"
1511
151
152
15;)
151
Ibidem.
A. Berzin, s. 7.
A. Benin, s. 23.
J. N. Rerich, Tibietske-russko
... , op. cit., t. Tha-Da, s. 176..
Ibidem, s. 178.
Waddei, O)) cd., s. 455. Podobnie niepomyślne są też 9. i 29. dzień
mie-
siąca.
1;5
Ibidem.
c't., s. 50.
D. Mackdonald, Cultu.ral Heritage of Tibet. New Delhi 1978, s. 201, Tsung-lien Shen, Shen-chi' Lien, Tibet and Tibetans.
Stanford 1953, s. 158 - 159.
158 Par.
Chhi-med Rig-a 'Dzin Lama, The TweLve Months
in the Life
oj'
1:1; 0.)).
IS;
�]76
JOANNA
TOKARSKA-BAKIR
C. K wad r a t y m a g i c z n e (t y b.
s p ark
a)
sm e
b a)
t r y gr amy
(t Y b.
Kolejne przejęte od Chińczyków narzędzia służące do sporządzania horoskopów to kwadraty
magiczne, znane też w astrologii arabskiej, oraz
trygramy
I Ching 159. Pi~rwsze to kwadratowe
siatki a boku równym 3
jednostki, z cyframi powpisywanymi
w 9 pól w ten sposób, by suma ich
cyfr, - a czasem nawet zwykła ich suma (pionowo, poziomo i po przekątnej) była taka sama. Podstawowy,
najczęściej używany jest kwadrat magiczny "piątki" 11m, O sumie liczb liczonych we wspomniany
wyżej sposób
'wynoszącej
15, zaś sumie cyfr - 6.
4
2
9
----
3
5
I
!
8
Kwadrat
7
6
magiczny
piątki
161
Kwadrat
magiczny piątki jest w istocie zapisem liczbowym znanego
'z Księgi Przemi;an schematu ośmiu podstawowych
trygramów
(tzw. Ho
Lo Li Shu) 162 skorelowanych
z pięcioma żywiołami, porami roku, kierunkami i cyframi etc.
Poniższy kwadrat
magiczny
(tyb. sme ba) wypełniony
jest właśnie
.a
Monastery,
[w:]
Aspects
of Buddhism.
(Vision
Books)
New
Delhi,
b.d.w.
s.
147 - 159 (Z).
15U 'Tybetańczycy
nie używają heksagramów,
posługują się natomiast osmIOma
trygamami, za: A. Berzin, s. 22 - 24; K. Guyrmey, T. Tamdin, G. Gyatso, R Wangchuk.
160 W. K. Chu (tłum.), W. A. Sherrill
(wyd.), The Astrology of I Ching. (Routledge & Kegan Paul) London and Henley 1976, s. 10, 440; L. A. WaddeI, Tibetan
Buddhism ... , op. cit.,s. 457.
lHl
Zwany jest też czasem 'kwadratem magicznym trójki, od której rozpoczyna
się jego budowanie. Zasadę obrazuje poniższy schemat:
279
135
684
kolejność cyfr od 1 do 9 wskazuje tu na tę zasadę.
162 POI'. W. K. Chu
(tłum.), W. A. Shen;ill (wyd.), The jJ.strology
(iW. cit., s.. 9 - Hl.
of I Ching,
�Obraz
tak~mi trygramami
symboliczne
tradycyjnej
astronomii
177
i astrologii
(tyb. spar ka). Obok podaję niektóre
ich konotacje
11;3.
trygram
cyfra
5
3
8
I
żywioł
1.
Kan
Woda
2.
K''Un
Ziemia
3.
ChEm
Drewnu
4.
Sun
Drewno
2.
9
4
nazwa
chińska
7
I
6
Kwadrat magiczny
(tyb. :;me ba)
uzupełniony za pomocą trygr3mów
(tyb. spar ka) ]H I
5. cy;'ra dla mężczyzny:
2,
dla kobiety:
8.
Metal
6.
Ch'ien
7.
Tui
8.
Ken
Ziemia
9.
Li
Ogień
Metal
VI' polu śr·odkowym, oznaczonym w wypadku powyższego kwadratu
cyfrc; 5, wpisuje się zazwyczaj cyfrę, -ozna-ezającą danego człowieka, a
ściślej - cyfrę kwadratu magicznego- roku urodzenia danego człowieka 165.
Kwadraty są tak skombinowane z cyklem sneśćdzi,esięcioletnim, że korespondencja danego numeru w kwadracie magicznym 'Z określonym rokiem
o tej samej charakterystyce zwierzęco-elementarnej powtarza się co180
lat :t Oto procedura wróżenia: "Ustala się numer kwadratu magicZJnego
czyjegoś roku urodzenia i w oparciu o ten zasadniczy wzór buduje się
kwadraty pochodne (babs sme), które rządzą poszcz'ególnymi latami życia.
Następnie porównuje się żywioł skojarwny z kwadrateim pochodnym
i
.,.
wieku
człowiek,a
z żywi'ołem
okr'eślon'ego' 'foku kalen.darz'ow''6go (... )"
167
::,;< Za: op. cit., s. 432. Także Da Liu, I Ching Numerology.
(Routledge & Kegan
Paul) London and Henley 1979, s. 17, omz R. W. Wilhelm, The I Ching or Book
of Changes. (Princeton University Press) Princeton 1981, s. 310 n.
;'" Par. D. L. Snellgrove I(tłum. j wyd.), The Nine Ways of Bon. (Pr.ajna Press)
Bouider 1980, s. 287, ry.s. XIX.
"'j Chu, Sherrill, op. cit., s. 140 n.; A. Berzin, s. 21; K. Gyurmey, G. Gy2tso,
T. Tamdin.
,f>"
A. Berzin, s. 21.
Jf>,
Ibidem. Schemat kwadratu w przyp. 161.
12 Lud,
t. LXXII
�JOANNA
178
TOKAR8KA-BAKIR
"Patrzymy jaki jest numer kwadratu magicznego naszego roku urodzenia. Jeśli jest to np. jedynka, umieszczamy ją w środku, po czym wpisujemy cyfry wg reguły kwadratu. Wtedy można poznać wynikające stdd
elementy. K'ażdej cyfrze pola p.rzyporządko'wany jest bowiem jakiś żywioł, niezależnie od jej po'Zycji. Liczba związana z rokiem naszego urodzenie związana jest z cyfrą zasady życiowej 168. T'eraz chcemy się na przykład dowiedzieć, jaka jest cyfra magiczna dotycząca aspektu ciała. Wówczas ową cyfrę zasady życiowej wpisujemy w środek kwadratu magicznego i budujemy kwadrat magiczny. Znając. pozycję tej cyfry, znajdujemy
cyfry reprezentujące następne aspekty, a dalej i żywioły poszczególnych
aspektów" 169.
Poszczególne pola kwadratu magicznego zamieszkiwane są przez różnego rodzaju bóstwa, najczęściej nieoświecone ,i należące do typu dregs pa.
Są to na przytkład tzw. sa bdag "potężni wladcy ziemi", jak nazywa je
Snellgrove 170. O ich związku z horoskopami indywidualnymi napomyka
też WaddeI w przykładzie horoskopu rocznego 171.
Jeśli chodzi o trytgramy I Ching (tyb. spar ka), wiąże się z nimi podobna procedura wróżenia, jak ta, którą omów,iłam w przypadku sme ba.
"Określa się trygram roku urodzenia, różny dla kobiet i mężczyzn. W oparciuo trygram urodzenIa wyprowadza się trygram pochodny (babs spar),
który rządzi poszczególnymi latami życia. I znów porównuje się żywioł
trygramu pochodnego z żywiołem roku kalendarzowego" m.
I I I. 3. K a l e n d a r z t y b e t a ń s k i
Skrócona Tantra Kalaczakry (skt Laghu tantra) i komentarz do me],
Vimalaprabhci, dotarły do Tybetu i zostały przetłumaczone na tybetański
między wiekiem XI i XIII. Cykl sześćdziesięcioletni pochodzący z tej
tantry, został wprowadZiOny w 1027 r.n.e. Zdaniem Hoffmana wcz,eśniej
istni'a10 coś na kształt rachuby cytklu zwierzęcego, ale dopiero skombinowani€ jej z pięcioma żywiołami dało precyzyjny system chronologii m.
Cykl sześćdziesięcioletni znany był w Indiach jako cykl Bhraspati,
czyli Jowisza (tworzy go pięć dwunastoletnich orbit Jowisza). Cykl ten nie
lPatrz nag rtsis B.
A. Berz.in, s .2!.
170 oD. L. Sne1lg'rove, The Nine
Ways of Bon, op. cit., s. 259 przyp. 37.
1;1 WaddeI,
op cit., s 458 - 463. Wiele materiału na temat horoskopów indywidualnych
u: K. M. Gierasimowa,
O strukturie
tradicionnoj
duchowoj
ku/.'tury
po materia lam tibetskich istocznikow.
[W:] Tradicjonnaja
kul'tura
nuroc!ow C['I!tralnoj
Azji. Materialy
i issledowanija.
(Nauka) Nowosibirsk 1986, s. 30 - 68.
1]2 ;A. Berzin,
s. 24.
173 Tybetańczycy
twierdzą natomiast,
że system pięciu probożywiołów znany
był już w przedbuddyjskim
bonie, por. przyp. 63.
168
16J
�Obraz
tradycyjnej
astronomii
i astrologii
179
był zbyt ważny w klasycznych indyjskich systemach kalendarzowych 174.
Nazwy jego kolejnych lat weszły w terminologię K,alaczakry: występujący w niej cykl sześćdz:iesięcioletni z'apożyczył nazwę od początkowego roku cyklu Jowisza - nazywa się go 'dominującym' (tyb. rab 'byung) 175.
Kalendarz tybetański je!st o cztery lata "spóźniony" w stosunku do
chińskiego 176: pierwszy zaczyna się od żeńskiego roku ognistego zająca,
drugi zaś od męskiego roku drewnianego szczura 177.
W czasach ohana Kubiłaja (XIII w.), za sprawą jego nauczyciela Pakpa
Lamy (Chos rgyal 'Phags pa), rachuby tybetańska i chińska zostały uzgodnione. Stało się to po wprowadzeniu miesięcy mongolskich (tyb. har zla).
Oba kalendarze rozpoczynały się w tym samym miesiącu księżycowym.
Pierwszy miesiąc Kalaczakry ,odpowiada trzeciemu miesiącowi mongol~,kiemu. Berzin pisze, że miesiące mongolskie noszą miano kolejnych numerów, podczas gdy miesiące Kalaczakry (liczone od nowiu do nowiu)
nazywane są tak ja1k ich hinduskie odpowiednik:i: według stacji księżycowych na które przypada pełnia 178.
A. Kwestia
dublowania
dat
kal
endarzowych
Wielu autorów, m.in. Cybikow, błędnie interpretuje fakt opuszczania
pewnych dat w kalendarzu tybetańskim, tłumacząc go chęcią ominięcia
dni niepomyślnych 17". Jak twierdzą Tybetańczycy, praktyka ta spowodowana jest koniecznością synchrO'Ilizacji rachuby solarnej i lunarnej 180.
Wiąże się to z istnieniem dwóch linii prz'ekazu tybetańskiej tradycji astronomicznej. Pierwsza z nich, linia mTshur pu (na'zwa pochodzi od klasztoZa: A. Berzin, s. 8.
Berzlin, s. 8: "pierws-zy rok tego ,dominującego'
sześćdziesięcioletniego
cyklu kalendarza
tybetańskiego,
uważany za oficjalną datę wprowadzenia
Kal;:>.czakry do Tybetu odpowiada
znanej z przypowiedni
w Kalczakrze
liczbie lat
,oceanu ognistej przestrzeni'
(.tyb. me mkha' rgya-mtsho),
któ,ry nastąpił po rozpoczęciu ,okresu muzułmańskJ.ego w 624 roku( chociaż naprawdę
:oacząl się on
w 622.). Podobnie jak w systemach 'indyjS1kich liczby podane są tu w formie zakodowanej, zgodnie z powS',zechną w tamtej literaturze procedurą wyliczania w kolej,ności jednostek, dziesiątek, setek itd, Są tu trzy ognie, przestrzeń
pusta jak
zero i jeszcze czt-ery o~any. Tak więc ,ocean ognistej przestrzeni' następuje w 403
lata po roku 624, czyli w 1027 roku n.e.".
'76 Kalendar'nyje
obyczai ... , op. cit., s. .195.
_
177 A. Berzin,
s. 24: "Z ,tego też powodu ,dzień podzielony jeSlt na 12 okresów
podporządkowanych
12 zwierzętom
cyklu kalendarrowego,
zaczyna się o świcie
od okresu zająca, nie zaś od pierwszego znaku, czyli od szczura".
178 Patrz dkar rtsis F.
1;9 G, C. Cybilkow, Buddist-polomnik
w swiatyn'
Tibieta.
Petersburg
1!H9, s.
174
m A.
191.
180
12'
A. BerziJn, s. 24 - 25.
�JOANNA
180
TOKARSKA-BAKIR
ru Karmapów
w tybe>tańskiej
prowincj:i
Kham),
Zal'nlC}OWana została
przez trzeciego Karmapę,
Rang 'byung rdo rje (1284 - 1339), który napisał obszerny komentarz
do Tantry Kalaczakry.
Przekaz ten i związana z
nim rachuba obecne są do dziś w obrębie szkoły Kagyu. Druga tradycja,
późniejsza,
nosi nazwę Phug pa, i rozwija się w obrębie szkół Ningma.
Siakji i Galugpa. Opiera się ona na pismach trzech wielkich mistrzów,
trzech "oceanów" 181: Phug pa Lhun grub rgya mtso, mKhas grub nor
bzang rgya mtsho i gTsang chung chs grags rgya mtsho. Różnice między
. tymi tradycjami
polegają główni'e na kalendarzu
i związane są z synchronizacją dat solarnych
i lunarnyoh.
Ponieważ
uzgodnienie
tybetańskiego
kalendarza
lunarnego
z kalendarzem
solarnym opartym na ruchu Słońca
jest bardzo trudne (na przykład równonoc wiosenna zw.iązana z ruchem
Słońca nie dokonuje się dokładnie w 12 faz Księżyca po poprzedniej
równocy), w związku z tym Co 32 i pół miesiąca dodawany jest cały miesiąc
dodatkowy.
Mówiąc ściśle, następuje
to dwukrotnie
w ciągu 65 miesiący .
.,Między tradycjami
mTshur phu i Phug pa występują
(... ) pewne
przesunięcia.
I po to, by wszystkie miesiące się zgadzały, pewne daty są
zdublowane,
zaś inne dni w ogóle nie pojawiają
się. Jest to związane z
dniami tygodnia i datami, nie zaś z pomyślnością
bądź pechowością dni.
Nie jest to zbyt prosty system, proszę jednak pamiętać, że mamy tu tzw.
dni dat księżycowych
(dni rachuby księżycowej).
Taki dzień księżycowy
jest to jedna trzydziesta
odległości, jaką Księżyc przebywa
w okresie
między dwoma nowiami. Każdy taki księżycowy
dzień jest dniem tygodnia. Ale trzeba też pamiętać, że jeżeli podzielimy
czas na takie dni, nie
zaczynają
się one o tej samej porze ponieważ ruch Księżyca nie jest ruchem jednostajnym;
porusza się ()!Il raz szybciej, gdzie indziej znów wolniej. Chcemy więc uzgodnić dzień księżycowy
z dniem miesiąca solarnego (z datami miesiąca). Czasem jednak może się tak zdar;:yć, że dwa dni
księżycowe
przypadną
na jedną datę solarną. A przecież' nie może być
jednocześnie
poniedziałek
i wtorek. Trzeba więc zdublować tę datę. Wówczas jeden dzień księżycowy
przypada na poniedziałek,
zaś drugi na wtorek. Ponieważ nie może być dwóch poniedziałków
pod rząd, jedną z dat
się pomija. W tradycji Phug pa pomija się datę pierwszego z podwójnych
dni, zaś w tradycji mTshur phu - drugą. Kiedy indziej znowu na jakąś
datę miesięczną nie przypada początek żadnego dnia księżycowego, a przeóeż po niedzieli nie może !być od razu wtorek. W związku z tym dodaje
się datę dodatkową.
W tradycji Phug pa podwaja się datę dnia następnego, a więc wtorku, zaś w tradycji mTshur phu - datę dnia wcześniejszego, czyli niedzieli" 18".
181
182
Tyb. rgya mtsho A. Berzin, s. 24.
,ocean',
�Obraz
B. O b s e r wac
tradycyjnej
astronomii
i astrologii
181
j e a s tron om iczn e
Jak już pisałam, w astronomii i astrologi,i tybetańskiej
obserwacja
nieba nie odgrywała
szczególnie
ważnej roli, z reguły ograniczano
się do
obserwacji cienia gnomonu przy wyznaczaniu
ascendentu 183. Podobnie jak
dawni Grecy, którzy oparli swą astr·onomię głównie na zasadaeh geometrii,
także Tyb€tańczycy
posługiwali
się swoistą, przejętą
z Indii, trygonometrią. Obliczen.ia pozycji pla,net przeprowadzane
były w oparciu o funkcje geometryczne
typu sinus i cosinus. Reguły postępowania
przedstawione w postaci tablic (tyb. re'u mig) używanych
do tych obliczeń, są nieco
różne od konwencjonalnej
trygonometrii,
jednakże, jak się okazało po ich
prz·eanalizowaniu,
oparte są one na tych samyoh funkcjach
trygonometrycznych, ja1kkolwiek nieco uproszczonych
184.
Tybetańczycy
nigdy nie usilowali tworzyć astronomii, która umożliwiałaby dz:iałanie ściśle praktyczne,
np. żeglowanie.
"J eśli informacja
astrologiczna jest Empirycznie ścisła i pomocna, to nieważne czy odpowiada ona
ściśle pozycjom planet na niebie. Astrologii tej nie :interpretujesię
w kalegoriach wpływów pochodzących
od planet, istniejących
jako niezależne
istności, całkowicie .nie związane ze strumieniami
umysłów
poszczególnych ludzi, lecz raczej jako odbicie skutków ich dawnego impulsywnego
zachowania
(karma). Rezultaty
impulsywnych
działań z przeszłych
żywotów dojrzewają
w postaci okolicznoŚQi kolejnego odrodzenia. Skutki te
odpowiadają
swoim przyczynom (... )" 185. Rezultaty
karmiczne dotyczą zarówno warunków
kolejnego odrodzenia, jak i instynktownych
skłonności.
Inną, szerszą kategorią
tych skutków jest "odbicie całej karmicznej
sytuacji jednostki
w danych astro·nomicznych
i astrologicznych.
A zatem
informacje
te mogą naprowadzić
na śl,ad rezultatów,
które wynikną
z
dawnych impulsywnych
działań, o ile nie zastosuje się środków zaradczych (Dharma) dla zmiany sytuacji" 186.
Joanna
Tokarska-Bakir
A PICTURE
OF TRADITIONAL
ASTRONOMY AND ASTROLOGY
AMONG CONTEMPORARY TIBET ANTS
FOUND
(summary)
The paper, devoted to traditional
Tibetan astronomyand
astrology, constitutes an attempt to describe the field research conducted by the author in India and
'''3
'~3
Patrz dkar rtsis E.
A. Berzin, s. 26.
A. Berzin, s. 12 - 14.
IRti
Ibidem.
'~l
�182
JOANNA
TOKARSKA-BAKIR
Nepal between May and July, 1987. The reisearch has been supplementer by additional Tibetan sources. All of which aimed at the recoTIistruction of emic categol"ies that represent and categorize the traditional Tibetan knowledge of the stars
The author of this paper wishes to minimize subjecMve interpretation
on her
part in this research. Therefore, not only does ,the try to give an account of the
Tibetans' outlook upon astronomyand
astrology, but also of their own version
of the history of this field of science (its origin, development, influences, etc.),
it emic interpretations
and applications. The glossary used in this paper, the
specific selection of data sources and different understandin,g of their criticism.
all serve the above purpose. The material is presented in the following order:
Indian influences (Tibetan: dkar rtzis): tan tra KiHacakra, Tibetan material inspired by Kalacakra, planets, days of the week, zodiak signs; lunar positions,
natal signs of the planets, three types at days, Indian influences nol associClted wits Kalacakra;
Chines influences (Tibetan: nag rtzis): protoelements and animal cyc!e. aspects and relationships, magic square and trigrams, Tibetan callendar, doubling
moon dates, astronomical observations.
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/12953992a7447e3ddea1dc5ce438f67a.pdf
8bf1ccdc45a013c71b6049acf3179e96
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Polska Sztuka Ludowa - Konteksty
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2247
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1990
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:2084
Title
A name given to the resource
Interpretacja, czyli o sztuce antropologii / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty t.44 z.1
Description
An account of the resource
Polska Sztuka Ludowa - Konteksty t.44 z.1, s.3-7
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
Tokarska-Bakir, Joanna
Language
A language of the resource
pol.
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Polski Instytut Sztuki
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
Joanna Tokarska-Bakir
INTERPRETACJA
CZYLI 0 SZTUCE ANTROPOLOGII
1
Konflikt doktryn jest szansą a nie klęską.
A. N. Whitehead
Wyczerpywanie się przedmiotu badań etnografii, o którym
słychać już od pewnego czasu, ma swój rewers w zacichaniu
pewnej odmiany wrażliwości. Wrażliwość ta, przeżywszy śmierć
swych najlepszych informatorów i rozpad ich kulturowej ekumeny, długo jeszcze mogłaby idealizować przedmiot swoich badań-marzeń, gdyby nie coraz powszechniejsze odczucie ich
jałowości. „Zanik tradycyjnego przedmiotu badań" oznacza
więc czas wokandy dla ontologii faktu etnograficznego. Walka
0 dostęp do empirii przenosi się z poziomu zewnętrznego na
wewnętrzny: już nie tylko badanie terenowe, obfitość źródeł
1 znajomość języka informatora, ale przede wszystkim samoświa
domość metodologiczna rozstrzyga o jej powodzeniu.
Wyczerpywanie się tradycyjnego przedmiotu badań etnogra
ficznych odczuwane jest czasem jako kryzys dyscypliny. Pogłę
bianie samoświadomości metodologicznej byłoby zatem natural
ną metodą obrony, którą doradzał już Kazimierz Ajdukiewicz: „ W
ten sposób ontologia staje się podłożem, z którego wyrastają
nauki szczegółowe. Z drugiej strony znów z nauk wyrastają
zagadnienia o charakterze ontologicznym. Dzieje się to zwłaszcza
wtedy, gdy nauki te w swym rozwoju natrafiają na pewne
trudności pochodzące z niedostatecznego wyjaśnienia niektó
rych używanych przez nie pojęć podstawowych. Budzi się wtedy
potrzeba wyjaśnienia tych pojęć i wtedy naukowcy-specjaliści
przechodzą na teren rozważań ontologicznych (...)."* Nasilające
się zainteresowanie filozofią budzi czasem zaniepokojenie zacho
wawczego trzonu nauki, który obawia się zaprzepaszczenia
dorobku empirycznego w powodzi eseistyki filozoficznej. Jed
nym z najmocniejszych argumentów w tej kwestii są tzw.
społeczne koszty tych zainteresowań. Jak zauważył profesor
Jerzy Szacki — a stwiedzenie to ma, w moim przekonaniu, walor
nie tylko w obrębie socjologii — problemy filozoficzne, podno
szone w naukach społecznych, są, być może, nierozstrzygalne,
ale konieczne, by utrzymać samoświadomość dyscypliny, zaś jeśli
chodzi o socjologów—empirystów, to choć ich obawy są uspra
wiedliwione, nie powinni zapominać, że ich nauka nie może się
rozwijać tylko jako nadbudowa socjologii tradycyjnej, bez brania
pod uwagę tego, co dzieje się w innych dyscyplinach.
2
3
5
Niniejszy tekst jest głosem w sprawie kryzysu etnologii.
Podstawę dla poniższych obserwacji stanowią publikacje „ C u r rent Anthropology" i dyskusje redakcyjne zamieszczane w tym
piśmie w latach 1976—1985..Najbardziej interesowały mnie tam
powracające motywy tematyczne i te propozycje wyjścia z kryzy
su, które wiążą się z tzw. nurtem interpretacyjnym w antropologii
(głównie, choć nie tylko) amerykańskiej. Samoegzemplifikacją
problemów współczesnej etnologii, a zarazem dobrą reprezenta
cją interpretacyjnych rozwiązań jest Wprowadzenie do Local
Konowledge Clifforda Geertza, które podsumuje większość poru
szonych tu spraw.
„Przesunięcie w polu badawczym etnologii" (nazywane
czasem paradigm shift)
jest w pewnym sensie zjawiskiem
o trudnej ontologii, podobnie kontrowersyjnym jak kryzys, który,
zdaniem niektórych, można współcześnie obserwować w antro
pologii. Są tacy, którzy twierdzą, że dyscyplina ta żadnych
większych trudności nie przeżywa, i ci uważają rozważania
o zmianie paradygmatu za przesadzone, co najmniej przedwczes
ne. Są i tacy, którzy ów kryzys uznają za chroniczny, a zmianę
paradygmatu za jedyne remedium, zaś jeszcze inni uważają ją za
fakt dokonany. Kontrowersja ta nie tyle dotyczy oceny kon
sekwencji pewnych faktów z bieżącej praktyki badawczej, ile
samej egzystencji tych faktów, i może być pouczającym przykła
dem, jak nieuchwytne i wieloznaczne jest to, co kiedyś znieru
6
7
8
chomieje jak względnie jednolita wersja historii etnografii. Przej
rzenie publikowanych w „Current Anthropology" (dalej: CA)
dyskusji redakcyjnych dostarczą wielu przykładów takich niejed
noznaczności. Śledząc to świetne źródło wiedzy o współczes
nych etnografach i ich etnografiach można odnieść wrażenie, że
od końca lat sześćdziesiątych (kiedy to m.in. opublikowano
skandalizujący/l Diary in the StrictSense of the Term Malinows
kiego) częściej niż poprzednio powracają charakterystyczne
spory, być może świadczące o „wyłanianiu się etnograficznej
samoświadomości", jak chcieli tego Dennison Nash i Ronald
Wintrob, którzy w 1972 roku opublikowali w „Current" artykuł
pod tym właśnie tytułem. Trafność tego spostrzeżenia została
potwierdzona niemal jednogłośnie w zamieszczonej w tym
samym numerze redakcyjnej dyskusji."
Problemy, które z rosnącą częstotliwością powracają następ
nie w redakcyjnych dyskusjach w CA to przede wszystkim:
1) ocena dorobku pozytywistycznych metodologii,
2) wiążąca się z tym zmienna kwalifikacja antropologii do
art lub science,
3) kwestia empirii, statusu danych empirycznych, coraz częstsze
kwestionowanie wiarygodności badań terenowych, będące
rezultatem
4) ostrego postawienia problemu obiektywizmu, w p ł y w u zawo
dowych poglądów na efekt badań empirycznych i próby
usankcjonowania tegoż w p ł y w u w dyskusjach o ..personal
approach".
Szczególnie ważne wydają się tu następujące artykuły i dys
kusje:
9
10
— I.C. Jarvie, The Problem of Ethical Integrity in Participant Observation,
zamieszczony w CA, July 1971, vol. 12, nr 3, i odpowiedź J . Fabiana
Professional Ethics and Epistemological Foundations, tamże, s. 2 3 0 —
— 2 3 1 , oraz komentarze w kolejnych numerach,
— D. Lewis, Anthropology and Colonialism, CA, December 1973, vol. 14,
nr 5, wraz z dyskusją, i w tym samym numerze Anthropology: Vocation
or Commodity, autorstwa Dorothy Willner,
— niezwykle ciekawa dyskusja o The Mountain People Colina Turnbulla,
rozpoczęta tyradą Frederika Bartha w 1974 r. (CA, February 1974, vol.
15, nr 1) On Responsibility and Humanity: Calling a Colleague to
Account, a kontynuowana długo jeszcze w latach 1975—6 (szczegól
nie ciekawy numer wrześniowy 1975, vol. 16, nr 3),
— wiążąca się tematycznie z poprzednią dyskusja nad artykułem Johna
Honigmanna The Personal Approach in Cultural Anthropological
Research, CA, June 1976, vol. 17, nr 2, gdzie kilkakrotnie wspomina się
tak ważne dla nowego w Ameryce interpretacyjnego nurtu antropologii
dwie pierwsze prace Boba Scholte'a i jego hasło etnologii etnologii ,
— powracający co chwila na łamy CA Marvin Harris i jego kulturowy
materializm (September 1975, vol. 16, nr 3, s. 450—455, June 1976,
vol. 17, nr 2, s. 290—304, 329—330 etc, debata w grudniu 1984, vol.
25, nr 5, s. 639—654 etc),
,z
— Stewart Guthrie, A Cognitive Theory of Religion, CA, April 1980,
vol.21, nr 2 (próba teorii religii przez powiązanie jej z antropomorfiz
mem jako modelem wyjaśniania rzeczywistości) bardzo ciekawy dzięki
głosom Jarvie'a, Agassiego etc. i próbie sejentystycznego ujęcia tych
okoliczności poznania antropologicznego, które zwykle skłaniają do
budowania niesejentystycznych modeli; kontynuacja dyskusji w sierpwym numerze w 1980 г., vol. 21, nr 4, s. 535—538,
— w tym samym numerze artykuł С. E. Stipe'a Anthropologist versus
Missionaries: The Influence of Pressuppositions (s. 165—180), z dłu
gotrwałą dyskusją, w której oprócz zagadnień tytułowych poruszano
także zbieżności między misjonarstwem i antropologią,
— znaczący artykuł George'a E. Marcusa Rhetoric and Ethnographic
Genre in Anthropological Research (CA, August 1980, vol. 21, nr 4,
507—510), który omawia dorobek i perspektywy interpretacyjnego
nurtu antropologii amerykańskiej zainteresowanej etnograficzną reto
ryką, przy pomocy której realizowane były historycznie i współcześnie
epistemologiczne cele różnych etnografii;
— artykuł Marka Winkelmana, Magic: A Theoretical Reassessment (Fe
bruary 1982, vol. 23, nr 1, s. 3 7 — 6 6 ) , wysuwający śmiałą, choć nie
3
T
�—
—
—
—
najsilniej argumentowaną hipotezę o możliwej wspólnocie wierzeń
magicznych i zjawisk, którymi zajmuje się współczesna parapsycholo
gia (tzw. zjawiska psi); ciekawa jest dyskusja antropologów sprowoko
wanych tym dictum (Jarvie, Bharati, Bourguignon),
Sheldona Kleina, Analogy and Mysticism and the Structure of Culture,
(April 1983, vol. 24, nr 2, s. 151—180), stanowiący raczej chybioną
próbę zastosowania techniki komputerowej w antropologii (poszuki
wanie uniwersaliów obciążone starym błędem lekceważenia konteks
tu),
wspomniany już krytyczny artykuł Paula Shankmana The Thic and the
Thin'", stanowiący próbę podsumowania dorobku Clifforda Geertza,
i w części dyskusyjnej wyrażający ostro kontrowersję co do kształtu
antropologii,
w numerze grudniowym 1984 roku (vol. 25, nr 5), tekst Donalda
Tuzina, Miraculous Voices: The Auditory Experience of Numinous
Objects, dotyczący postrzegania dźwięków warkotek przez ich „opera
torów" (Wschodni Sepik, Nowa Gwinea), s. 579—596,
w tym samym numerze Drewa Westena, Cultural Materialism: Food for
Thought of Bum Steer, czyli kolejna już debata nad Marvinem Harrisem
(s. 639—654),
— w kwietniowym numerze 1985 roku (vol. 26, nr 2) ważny artykuł Marka
Kline Taylora, Symbolic Dimensions in Cultural Anthropology, ujaw
niający kolejny raz głęboką kontrowersję co do natury faktów etnogra
ficznych i pożądanego kształtu antropologii (s. 167—186),
— w tym numerze podsumowanie ciekawej konferencji zorganizowanej
przez School of American Research w Santa Fe (por. George E. Marcus,
James Clifford, The Making of Ethnographic Texts: A Preliminary
Report, CA, April 1985, vol. 26, nr 2, s. 267—271); prócz autorów brali
w niej udział m.in. Talal Asad, Vincent Crapanzano, Michel Fisher, Mary
Luise Pratt, Paul Rabinów, Stephen Tyler i inni;"
Obserwacja dyskusji w „Current" pozostawia po sobie osta
tecznie jedno wrażenie: absolutnej kakofonii metodologicznej.
Uświadamia ona, jak głębokie są podziały myślowe, jak nerwowa
atmosfera rozmów i jak wątłe perspektywy ewentualnego poro
zumienia. Pojawia się zasadnicza trudność analityczna: jak to się
dzieje, iż z dwu zbliżonych stanowisk płyną zasadniczo inne
konstatacje? Tradycyjne metody analizy myśli filozoficznej zawo
dzą w obliczu mityzacji zamierzonej przez dwie wypowiedzi,
które chcą uchodzić za identyczne, choć niosą ze sobą diametral
nie różne programy. Zdanie „sny są urzeczywistnieniem prag
nień" wypowiedziane przez Platona i Freuda są czymś radykalnie
i n n y m . " Jak różni się postulat „należy tropić przesądy" u
Hansa-Georga Gadamera i Jacka Marii Bocheńskiego. ' Jak
zwodnicza jest zgodność co do tego, iż „fakt obiektywny nie
istnieje", a „pojęcie empirii bywa zawężane" (por. choćby
stanowisko Geertza i Shankmana we wzmiankowanym już kryty
cznym artykule The Thick and the Thin) " . Jak różni się w końcu
wołanie o podawanie założeń metodologicznych w historycznym
dystansie między Malinowskim i Michelem Foucault.
W obliczu groźby degeneracji świadomości metodologicznej
etnografowie szukają ratunku w niekonwencjonalnych a prakty
cznych narzędziach analizy formalnej. Nie jest to pierwszy
przypadek współczesnego odwrotu od przytłaczającej Treści,
która okazuje się przerastać nasze możliwości, ku Formie, nieo
czekiwanie bardziej prawdomównej. W rezultacie powstaje
całkowicie nowa sfera refleksji, zwana odtąd e t n o g r a f i ą
e t n o g r a f i i . Rozwija się ona, moim zdaniem, z dwóch inspira
cji:
1
18
1) Habermasowskiej krytyki ideologii, którą rozwinął Bob Scholte,
2) Foucaultowskiej analizy dyskursów i formacji dyskursywnych, którą w różnych jej odmianach podjęli przedstawiciele
interpretacyjnego nurtu antropologii amerykańskiej.
owocne jest, zdaniem Scholte'a, pytanie następujące: „kto,
w czyim imieniu i na czyj koszt?" W pytaniu tym pobrzmiewają
wyraźne echa Habermasowskiego „nie ma poznania bez intere
su". W tym też kierunku poszedł następnie Bob Scholte.
26
26
Inaczej natomiast potoczyły się koleje tej części nurtu interpre
tacyjnego, która poszła raczej za inspiracją Foucaulta, Northropa
Frye'a i innych krytyków literatury. Scharakteryzuję tu skrótowo
grupę badaczy związanych z przedsięwzięciem Georga E. Marcusa, zaś generalia nurtu interpretacyjnego, zwanego też czasem
krytyką antropologiczną pojawia się w Geertzowskim wprowadze
niu do Local Knowledge. Ogólnie rzecz biorąc uwagę tych badaczy
przyciąga to, co Foucault nazywał dyskursem („uwarunkowane
historycznie i epistemologicznie reguły budowy wypowiedzi,
właściwe danej dziedzinie ludzkiej działalności" ), a cel ich
przedsięwzięcia wyłaniałby się może z innej jego deklaracji:
„Uważamy zatem za prawdy nie prawdziwe zdania, które winno
się odkryć, zaakceptować, lecz system reguł, pozwalający wypo
wiadać i rozpoznawać zdania uważane za prawdziwe" .
27
2S
Pierwszy tekst Marcusa z 1980 roku (Rhetoric and Ethnogra
phic Genre in Anthropological
Research, CA, August 1980, vol.
2 1 , nr 4, s. 5 0 7 — 5 1 0 ) jest wydarzeniem w historii amerykańskie
go nurtu interpretacyjnego. Foucaultowska i Frye'owska perspe
ktywa uwalniająca analizę metodologiczną od tradycyjnych pers
pektyw badania nakierowanego na treść, traktującego formę, li
tylko jako przezroczystość, sposób wyrażania, neutralną szybę
intencji, stworzyła wielkie możliwości. Analiza dyskursów stoso
wanych w różnych antropologiach (unikająca wszakże uwikłania
w formalizmy strukturalistyczne, od których nie była wolna
Archeologia wiedzy) pozwalała na przejrzenie dorobku etnografii
oczami nowej wrażliwości. W taki właśnie sposób Marcus
analizuje ostatnie prace terenowe dwóch autorów, Paula Rabi
n o w a i Jean-Paula Dumonta , które zaznaczyły się wyraźnie
w obrębie nurtu interpretacyj nego. Marcus pisze o tych autorach:
„Z niespotykaną głębią ujawniają oni nie tylko własne zaangażo
wanie, współtworzące elementarne dane, z którymi pracuje się
w badaniu antropologicznym, ale także to, jak dzięki procesowi
autorefleksji stają się one epistemologiczną podstawą, z której
wynikają interpretacje i konstatacje, formułowane w obiektyw
nym języku i w postaci schematów formalnych" . Zastanawiają
ca jest charakterystyczna kolejność wydawania prac omawia
nych autorów: w obu przypadkach najpierw wydana została
stosunkowo konwencjonalna monografia etnograficzna, potem
zaś to, co nie zmieściwszy się w niej, wyrzucone zostało na
margines: „Można by się zastanawiać, czy późniejsze, refleksyjne
prace o dużej epistemologicznej wymowie, nie powinny być
osobnym, ale wcześniejszym krokiem w kierunku 'drugiego'
i 'jego świata', a może nawet integralną częścią opowieści
o nim" . Marcus daje do zrozumienia, iż do podobnej praktyki,
fałszującej rezultat pracy terenowej, zmusza etnograficzny kon
sensus, który nadal wymaga, by relacja z badania etnograficzne
go wtórnie izolowała przedmiot od podmiotu. Opinia antropolo
giczna nadal nastawiona jest na błyskotliwy rezultat, nie zaś na
dociekanie. Istnieje silna tendencja maskująca proces powstawa
nia terenowego obrazu, podawanego za efekt badań. Przejawia
się ona w klasycznej formie artykułu naukowego, kreowanego na
ready made. Tekst, który stawia zbyt wiele pytań, kwalifikowany
jest jako niedojrzały, ewentualnie odsyłany do kategorii art.
Marcus twierdzi, że „rozwój wiedzy antropologicznej następował
bardziej przez zmiany w obrębie retoryki, niż przez ściślejsze
dostosowywanie się do negującego retorykę modelu naukowoś
ci, polegającego na przestrzeganiu reguł dowodzenia i weryfika
c j i " . Teksty etnograficzne, przyjęte do druku w „American
Anthropologist" czy też „American Ethnologist" różnią się oczy
wiście co do treści, ale wszystkie muszą spełniać standard
gatunku, odbierany przez czytelnika w postaci sygnału „nauko
wości". Ten dyskretny, milcząco przyjmowany standard może
być opisywany w kategoriach, które Northrop Frye stosował dla
wyodrębnienia gatunku sensu stricte: chodziłoby więc o zespół
reguł budowy wypowiedzi, które nadawałyby jej taką skutecz
ność, aby konsensus uznał ją za prawidłową. Zadanie badawcze
polegałoby więc teraz na wyodrębnieniu obowiązujących reguł
antropologicznego dyskursu (a właściwie dyskursów), a także
scharakteryzowania dyskursów historycznych, które były skute
czne perswazyjnie w czasach Malinowskiego, Radcliff-Browna,
Griaule'a, a obecnie straciły już swą siłę przekonywania.
29
30
31
32
33
Jeśli szukać, kto pierwszy w amerykańskich dyskusjach rzucił
hasło etnografii etnografii trzeba chyba cofnąć się do roku 1966,
wymieniając Geralda D. Berremana i jego artykuł Anemie and
Emetic Analyses in Social Anthropology.™
W trzy lata później
występuje z jego wariantem Bob Scholte, drukując w tomie pod
redakcją Della Hymesa (Reinventing Anthropology)
artykuł To
ward a Reflexive and Critical Anthropology .
To samo hasło
pojawia się także u George W. Stockinga i u Clifforda Geertza ,
odmieniane jako „etnologia etnologii" i „etnografia myśli współ
czesnej". Szczególnie dobitnie uzasadnił potrzebę takiej refleksji
Scholte w swym tekście z 1980 r o k u , gdzie pisał m.in., że
„paradygmaty antropologiczne są same formami symbolicznymi.
Tworzą one i zakładają pewne szczególne światy. Nie są izomorfi
czne z rzeczywistością. Antropo-logika (anthropo-logic)
nie jest
darem niebios, lecz funkcją kontekstu paradygmatycznego."
W badaniu tradycji antropologicznej najistotniejsze i najbardziej
20
21
22
23
21
4
Zaawansowaną realizacją postulatów kierunku interpretacyj
nego w jego odmianie krytycznej była konferencja zorganizowa-
�na w 1984 roku przez School of American Research w Santa Fe
( 1 6 — 2 0 kwietnia 1984). Sprawozdanie z niej napisał George E.
Marcus wespół z Jamesem Cliffordem (The Making od Ethnog
raphic Texts: A Preliminary Report, CA, April 1985, vol. 26, nr 2, s.
2 6 7 — 2 7 1 ) . Ponieważ konferencja ta zasługuje na obszerniejsze
omówienie, tu ograniczę się tylko do zasygnalizowania tytułów
niektórych referatów:
— Robert Thornton , Rozdziały i strofy: klasyfikacja jako chwyt retorycz
ny w piśmiennictwie etnograficznym ,
— Mary Louise Pratt, Nauka o tropach (an-tropology) czyli badanie
terenowe wspólnych miejsc*,
— Renato Rosaldo, Spod drzwi jego namiotu: Autor /etnograf/ inkwizy
tor".
— James Clifford™, O alergii etnograficznej ',
— Vincent Crananzano *°, Dylemat Hermesa: retoryczna maska przewrotu
w dziedzinie opisu etnograficznego
— Stephen Tyler , Etnografia postmodernistyczna: od dokumentu zja
wisk ukrytych do ukrytego dokumentu
— Michel Fisher", Etniczność i sztuka pamięci",
— G. E. Marcus, Bieżące problemy pisarstwa etnograficznego we współ
czesnym świecie ",
— Talal Asad", Koncepcja przekładu kulturowego w brytyjskiej antro
pologii społecznej",
Owocem interpretacyjnego zwrotu w antropologii był obfity
plon książek i artykułów, wśród których na czołowym miejscu
wymienić należy takich autorów jak: wzmiankowani już Marcus,
Rabinów, Dumont, Crananzano, Dweyer", Bonn , Fabian ,
T e d l o c k " i wielu innych .
Omawiany tu nurt interpretacyjny, zwany też krytyką kulturową,
był drugą wersją etnografii etnografii. Zbierał on badaczy o różnych
poglądach, których jednak łączył wspólny zamiar zastosowania
wobec kultury metod wypracowanych przez literaturoznawstwo.
Zgodnie z opinią wybitnego badacza niemieckiego Johannesa
Fabiana „określenie interpretacyjny oznaczało, i wówczas i teraz,
podejście dostosowane do natury naszych źródeł — tekstów,
współmierność dosłowną nie zaś tylko metaforyczną."
Uwaga J. Fabiana nie powinna jednakże być traktowana jako
uogólnienie radykalnie wykluczające metaforyczną współmier
ność podejścia niektórych przedstawicieli nurtu interpretacyjne
go z naturą źródeł etnograficznych. O ile „współmierność dosło
wna" stworzona przez inspirację krytycznoliteracką, traktuje te
źródła jako teksty w wąskim, dosłownym sensie tego słowa, o tyle
„współmierność metaforyczna" może je widzieć tak jak zwykli to
czynić semiotycy różnych orientacji (niekoniecznie orientacji
tartuskiej, bo Clifford Geertz też określa swoje podejście mianem
semiotycznego) , albo też może je zobaczyć zgodnie z wizją
hermeneutyczną. Kieruje nas ona ku kwestii „językowości"
poznania , „zakrycia go przez mowę", gdzie mowa rozumiana
jest jako zespół założeń umożliwiających wyłonienie się sensu. Ta
„językowa wykładnia świata" i „językowa natura doświadcze
nia" z całą wyrazistością została ukazana przez H.-G. Gadamera
w jego Prawdzie i metodzie." Gadamer twierdził (wbrew H usserlowi), że to język ( „ m o w a " ) nie zaś świadomość jest sferą
pojawiania się sensu. Konsekwencją tego był postulat dostoso
wania narzędzi do przedmiotu badania, a raczej przyjęcie, iż
przedmiot może być poznany tylko za pośrednictwem jego
interpretacyjnej refrakcji w podmiocie. Poznanie interpretacyjne
ma więc charakter dyskursu w tym znaczeniu, że jest ono
„postacią myślenia polegającą na zmierzaniu do jakiegoś celu
poznawczego poprzez pośrednie operacje myślowe". Poznanie
dyskursywne, w odróżnieniu od takich prostych aktów poznaw
czych jak spostrzeżenie czy intuicja , ma zatem charakter p o
ś r e d n i . W tym postulacie poznania pośredniego, „językowe
go", hermeneutyka przezwyciężyła poznawczy absolutyzm feno
menologii Husserlowskiej i Diltheyowskiej hermeneutyki antynaturalistycznej. Powyższe zastrzeżenie o istnieniu także „metafory
cznej współmierności" podejścia i źródła etnograficznego napro
wadza nas na trop Clifforda Geertza, którego nazwisko niepoko
jąco długo nie padało w niniejszym omówieniu interpretacyjnego
nurtu antropologii. Wszak to właśnie Geertz już w 1973 roku
„zalegalizował" tę modną obecnie przydawkę, wydając swoją
Interpretację kultury". Jednakże z niektórych wypowiedzi druko
wanych w dyskusji redakcyjnej w „Current" po krytycznym
artykule Paula Shankmana* , a także z uważnej lektury jego prac
wynikają dość zasadnicze wątpliwości co do statusu wczesnych
zastosowań określenia „interpretacyjny" w twórczości Geertza.
Tu znów nieoceniony byłby Michel Foucault i jego metody
analizy dyskursu. Jak twierdzi cytowany przed chwilą J. Fabian,
w roku 1968, podczas dyskusji wywołanych książkami HabermaM
sa i Hymesa , Geertz nigdy nie zgadzał się z tymi, którzy
twierdzili, by „antropologia wymagała radykalnej krytyki", szcze
gólnie w swej pozytywistycznej odmianie. Zdaniem Fabiana,
Geertz nadal (1984 r.) wierzy w możliwość urzeczywistnienia
„nauki o symbolach", antropologii w sensie science.
Interesują
ca ewolucja poglądów Geertza i jego pozycja człowieka środka
szczególnie predystynuje go do zarysowania sytuacji, w której
znajduje się antropologia kulturowa w latach osiemdziesiątych.
61
62
я
3
42
50
51
53
54
55
55
58
0
Czytelnicy Clifforda Geertza z pewnością przyjęli jego Local
Knowledge*
jako ważny wkład do interpretacyjnego nurtu
światowej antropologii. Ponieważ na książkę składają się eseje
opublikowane już wcześniej, w latach 1 9 7 4 — 1 9 8 2 , na baczną
uwagę zasługuje przede wszystkim wprowadzenie, w którym
Geertz próbuje połączyć je uogólnieniem, i próba ta jest ciekawa
0 tyle, że w skrótowej formie porusza większość spraw objętych
współczesnym konfliktem dyskursów.
Geertz rozpoczyna od konstatacji, iż mamy obecnie do czynie
nia z zauważalną ekspansją interpretacyjnego nurtu w naukach
społecznych. Stwierdza, iż jest ona rezultatem dwóch czynników:
p o p i e r w s z e , coraz powszechniejszego przekonania, iż doty
chczasowe ujęcia zjawisk społecznych „nie doprowadziły do
tryumfu przewidywalności, kontrolowalności i weryfikowalności, którą tak długo w ich imieniu obiecywano" ,
p o d r u g i e zaś, wyjścia z intelektualnej prowincji, które mogło
nastąpić dzięki konfrontacji nowoczesnych nurtów myślowych
„z tym co było, a w pewnych zakątkach nadal jest, błogą
1 wygodną zaściankowością" . Padają nazwiska tych, którym
można zawdzięczać przełamanie impasu: Heideggera, Gadamera,
Habermasa, Wittgensteina, Ricoeura, Foucaulta, Kuhna, Barthesa i kilku ważnych krytyków literatury. Ich dorobek, pisze Geertz,
„czyni wysoce nieprawdopodobnym powrót do technologicznej
koncepcji nauk humanistycznych". ' Wraz z upowszechnieniem
ich myśli badania społeczne straciły wiele ze swej dawnej
regularności i „z całą pewnością stają się coraz bardziej pluralisty
czne". Wołanie o jedną wielką teorię wszystkiego co społeczne
brzmi coraz bardziej anachronicznie (nie wchodząc w to, czy jest
na nią za późno, czy za wcześnie), a uzurpowanie sobie prawa do
takiej teorii zakrawa dziś na megalomanię.
Antropologia, zawsze zajęta tym, „jak ludzie postrzegają to, co
robią", dziś bardziej niż kiedykolwiek wrażliwa jest na kwestię
„ujęć" (frameworks). W pewnym sensie rozpadła się ona nieod
wołalnie na takie ujęcia: podkreśla się w nich „zależność między
tym, co się widzi, tym, skąd się to dostrzegło, i przy pomocy czego
się patrzyło". To rozpryśnięcie się niegdysiejszego paradygmatu
(nigdy monopolitycznego, ale przecież bardziej regularnego) na
ujęcia (było spowodowane, ale też) spowodowało uświadomie
nie sobie I о к a I n o ś с i naszej wiedzy, zrelaty wizowało ją, odfor
malizowało, uczyniło bardziej kontekstową. Odzywają się tu
postulaty niemieckich hermeneutów i Michela Foucault: odwra
cając się od badania tego, jaki ten świat w swej istocie (i
w naiwnie mu przypisywanej jednoznaczności) jest, zwrócono
się ku badaniu różnych sposobów wyrażania go, opisywania,
mentalnego odwzorowywania (mental charting). Pojawia się
sformułowanie „rozumienie rozumienia", nawiązujące do Scholte'owskiej „etnologii etnologii" , i wprost podejmujące przesła
nie hermeneutyki, którą, zastosowaną do problemów etnologii,
Geertz proponuje określać jako „kulturową". Taka kulturowa
hermeneutyka nie oznacza korekty starej trasy, ale jej fundamen
talne zakwestionowanie. Odzwierciedla się to w poetyce nowego
podejścia. Geertz pisze: „zająkiwanie się, które jest właściwe nie
tylko moim własnym wersom, ale interpretacyjnym naukom
społecznym w ogóle, nie jest związane (jak to często sugerują ci,
którzy lubią uśmiercać własne wypowiedzi) z chęcią epatowania
nowym rodzajem głębi czy też odwrotem od racji rozumu, ale jest
rezultatem tego, że niecałkiem wiemy od czego zacząć tak
niepewne przedsięwzięcie, lub zacząwszy je już, w którą stronę
się obrócić. Dysputa zaciemnia się, a wraz z nią język, bo im
bardziej uporządkowany i bezpośredni wydaje się jakiś ciąg
myślowy, tym bardziej okazuje się nieroztropny." Zawierzenie
hermeneutyce oznacza więc zastąpienie starych problemów
nowymi, nieznanymi. Niegdysiejsza nauka („godna tego mia
na"), dążąca do osiągnięcia swych widmowych celów, za jakie
miała oparcie w tzw. empirii (wąsko pojętej), a także, „obiektyw
ność i ogólność", radykalnie odróżniała opis zjawiska i jego
wyjaśnienie. Zasadność tego radykalizmu zakwestionowali her3
м
65
66
6
58
59
7 0
71
72
�maneuci, wiele dokonując tym skokiem, ale zarazem pokazując
złudność samej idei tradycyjnie rozumianego postępu w nauce.
Świadomość nieodróżnialności opisu i wyjaśnienia musiała zao
wocować zmianą pisarskiej formy nowego nurtu. Taką ulubioną
formą stał się esej, gatunek trudny, niebezpieczny, ale wolny od
hipokryzji i zadęcia naukowej rozprawy. Dalej następuje Geertzowska pochwała eseju." Geertz widzi też jego pragmatyczną
funkcję w obrzędach współczesnego życia naukowego. Koncen
truje się ono przeważnie w obchodach „czyjejś pamięci lub
jubileuszu", dając wyraz „poparcia dla" albo będąc „rewanżem
za". Ta towarzyskość niesie ze sobą wszystkie niebezpieczeństwa
intelektualnej płycizny, komercji, której uosobieniem może być
„konferencyjny akrobata z kilkoma stałymi numerami" („kultura
jest rezultatem treningu", „zwyczaje się zmieniają", „świat jest
różnorodny"). Toteż w interesie uczestników tego życia jest
wykorzystywanie owej eseistycznej skłonności naszych czasów
do wytrwałego udoskonalania własnych zdolności analitycz
nych, co możliwe jest tylko wówczas, gdy odpowiedź cierpliwie
dokłada się do odpowiedzi.
74
Z okazjonalnym, potlaczowym charakterem współczesnego
życia naukowego wymownie kontrastuje nadwrażliwość, z jaką
część jego uczestników reaguje na próby odhermetyzowania
nauki. Dyskusje o granicach art/science (etnologia/antropolo
gia/etnografia/literaturoznawstwo/sztuka) są przedmiotem pier
wszego Geertzowskiego eseju, Blurred Genres. Wszystkie te
podziały — pisze — są z pewnością przydatne w redagowaniu
curriculów i doraźnym grupowaniu badaczy w „koterie i społecz
ności zawodowe" , ale gdy bierze się je zbyt dosłownie (gdy, jak
powiedziałby A. Korzybski, mapę myli się z terytorium), przesła
niają one tylko prawdziwy obraz tego, co dzieje się tam, „gdzie
ludzie myślą o świecie i piszą czym jest to, o czym myślą" .
Geertz nie wydaje się zmartwiony zachwianiem linii tradycyjnych
podziałów, zacieraniem się gatunków naukowego pisarstwa.
Przeciwnie, uważa, że najwyższy czas uznać te zaburzenia za
normę, przestać wspominać niegdysiejsze śniegi. Następuje
bowiem zasadnicza dekompozycja art i science: „nie tylko
dlatego, że nie wiadomo jak daleko się to wszystko posunie, ale
dlatego, że zmienia się sam idiom społecznego wyjaśniania,
zmienia się jego oddźwięk i jego wyobrażenie, zmienia się nasze
poczucie, na czym ma polegać takie wyjaśnienie, do czego jest
nam ono potrzebne i jak się wiąże z wyznawanymi przez nas
wartościami. Nie chodzi o zmianę jednej teorii czy też dziedziny
przedmiotowej, ale o zmianę założeń całego badawczego przed
sięwzięcia" .
75
7e
77
Prezentując następne eseje Geertz zwraca uwagę na kwestię
p r z e k ł a d u , kolejne słowo-klucz w rozważaniach hermeneutycznych: „przekład to nie tylko przerabianie obcego sposobu
wyrażania świata 'na nasze' (bo wówczas dużo tracimy), ale
odsłanianie logiki obcego sposobu wyrażania świata za pomocą
naszych własnych sformułowań". Taki przekład przybliża nas
raczej ku temu, co krytyk literatury robi z wierszem, niż ku temu jak
astronom postępuje z gwiazdą, którą chce zbadać.
Ta utrata pewności siebie, jaką można obserwować w naukach
społecznych jest wyrazem intelektualnej uczciwości: zakwestiono
wania rozmaitych poznawczych absolutyzmów. Relatywizacja ta,
jak wynika z Geertzowskiego eseju Common Sense as a Cultural
System, objęła nawet przyczółek, który przez tyle lat wydawał się
niezdobyty — zdrowy rozsądek, oczko w głowie anglosaskich
analityków i empirystów. Czy korpus naszej wiedzy został uszczup
lony przez to, że mamy dziś świadomość tej lokalności? — to i inne
pytania stawia Geertz w swych czterech dalszych esejach.
W zapowiedzi przedostatniego tekstu, być może najważniej
szego, The Way We Think Now: Toward an Ethnography of
Modem Thought, Geertz daje nam poznać swe teoretyczne
sympatie i zawodowe antypatie. Kontynuując linię myślową
zapoczątkowaną przez Blurred Genres zaostrza jednocześnie ton
polemik. Jako bezpośrednią tego przyczynę wskazuje „upiory
('subiektywizm', 'idealizm', 'relatywizm'), wywoływane przez
niektórych badaczy akademickich po to, by napędziwszy nam
stracha odwieść nas od zamiaru etnograficznego zbadania ich
własnych dzieł" . Świat jest jeden, nie może być w nim terenów
zastrzeżonych, niezależnie od tego, jakie retoryki użyje się, by
takie badanie wyperswadować. „Znacznie łatwiej obnażać cudze
plemiona niż swoje własne" — kupił niegdyś ze strukturalistów
Manuel de Dieguez. Być może to także ma na myśli Geertz, gdy
krytykuje „ateński model edukacji" występujący dziś w przebra
niu któregoś z cambridge'owskich koledżów. Absolutyzm pozna
wczy, przybiera różne formy. Jedną z nich, choć bardzo modernę,
jest frazeologia „przyzwoitej" nauki, „mocno stojącej na ziemi",
„głęboko osadzonej w realiach", choć w rzeczywistości są to
realia te same, co w czasach wiktoriańskich. Dopóki „przed
miot" będzie uparcie mylony z „narzędziem" badania, a faktyczny
jego „podmiot" przebywać będzie na wygnaniu, realia te pozos
taną nieuchronnie wiktoriańskie.
78
78
80
81
82
„Ujrzeć się tak jak widzą nas inni — to może być olśnienie.
Dojrzeć w innych wspólną nam wszystkim naturę — to podsta
w o w y wymóg przyzwoitości. Ale szerokość horyzontów, bez
której obiektywizm jest samochwalstwem, a tolerancja blagą, to
rezultat czegoś znacznie trudniejszego: chodzi o to, by zobaczyć
nas jako lokalny przykład, jedną z form, które przybiera ludzkie
życie, jako przypadek jeden z wielu, świat w morzu innych
światów. Jeśli antropologia interpretacji ma jakąś misję w tym
świecie, to polega ona na ciągłym przypominaniu tej ulotnej
prawdy" — kończy Clifford Geertz.
83
PRZYPISY
Niniejszy artykuł jest zmienioną nieco wersją referatu wygłoszonego
na posiedzeniu Komisji Metodologicznej Komitetu Nauk Etnologicznych,
na sesji pt. „Przesunięcie w polu badawczym etnologii" w Warszawie,
30.11.1988
Wszystkie te zagadnienia poruszane były wielokrotnie w pracach
etnografów polskich, najważniejsze w moim przekonaniu są tu dwa teksty
1
2
Cz. Robotycki, S. Węglarz, Chłop potęgą jest i basta. O mityzacji kultury
ludowej w nauce, „Polska Sztuka Ludowa", t. 37, nr 1—2,1983, s. 3 — 8 ,
W. Burszta, M. Buchowski, Teoretyczny aspekt etnograficznych badań nad
kulturą, „ L u d " , t. t. 37, 1982, s. 31—44, a także książka L. Stommy,
Antropologia kultury wsi polskiej XIX wieku. Warszawa 1986
Pisałam o tym w dwóch tekstach: Antropologia i myślenie potoczne:
przyczynek do badania zjawisk o trudnejontologii, „Literatura na Świecie"
(wdruku), W stronę antropologii dyskursu, cz. I (maszynopis niedrukowa3
ny)
4
K. Ajdukiewicz, Zagadnienia i kierunki filozofii. Warszawa 1949, s.
119
Wypowiedź na seminarium doc.
16.02.1988
5
E. Mokrzyckiego, Warszawa,
Por. np. Paul Shankman, The Thic and the Thin: On the Interpretive
Theoretical Program of Clifford Geertz, „Current Anthropology", June
6
1984, vol. 25, nr 3, s. 261 nn.
6
1
' Tamże, s. 270
8
M. Winkelman, Magic: A Theoretical Reassessment, „Current Anth
ropology", February 1982, vol. 23, nr 1, s. 3 7 — 4 4
New York 1967, a także co najmniej kilka podobnych rewelacji m.in.
3
К. C. Changa, Rethinking Anthropology, New York 1968, czy też Reinven
ting Anthropology, pod redakcją Della Hymesa, New York 1969 etc.
10
D. Nash, R. Wintrob, The Emergence of Self-Consciousness in
Ethnography, „Current Anthropology" (dalej CA), December 1972, vol.
15, s. 527—532
Zabierali w niej gtos H. Russell Bernard, Morris Freilich, Frances
Henry, Michel Panoff, Murray and Rosalie Wax i inni.
11
Są to: Epistemic Paradigm: Some problems in Cross-Cultural
Research on Social Anthropological History and Theory, „American
12
Anthropologist" 1966, vol. 68, s. 1192—1201, porównująca organizację
wypowiedzi w obrębie dwóch kontrastowych paradygmatów: anglo-amerykańskiego i francuskiego, a także artykuł w pracy pod redakcją
Stanleya Diamonda, The Nature and Functions of Anthropological Tradi
tions, pod tytułem On Defining Anthropological Traditions: An Exercise in
the Ethnology of Ethnology (wówczas w druku, później zaś pod zmienio
nymi tytułami jako: tegoż, Anthropological Traditions: Their Definitions,
(w:) S. Diamond (oprac). Anthropology: Ancestors and Heirs, The Hague
1980, s. 5 3 — 8 7 ) .
�Por. przypis 6
* W tym miejscu arbitralnie kończę ó w przegląd wydarzeń prasowych
w „Current Anthropology".
Przykład zaczerpnięty z Archeologii wiedzy Michela Foucault,
Warszawa 1977, s. 135. Na s. 179 czytamy: „Można spotkać realizacje
werbalne identyczne z punktu widzenia gramatyki (słownictwa, składni
i ogólnie — j ę z y k a ) , identyczne także z punktu widzenia logiki zdaniowej
lub systemu dedukcyjnego, w którym się ona plasuje), które jednak są
wypowiedzeńiowo różne".
13
1
Ethnicity and the Art of Memory.
Some Contemporary Problems of Ethnographic Writing in the
Modern World System.
45
46
15
16
Por. w Prawdzie i metodzie pierwszego {Wahrheit und Methode
Tubingen 1962) i Stu zabobonach, Paryż 1987, drugiego.
Patrz przypis 6
By wymienić tu dwa najważniejsze takie odwroty: pisarstwo
Witolda Gombrowicza i strukturalizm. Rzecz jasna w obu przypadkach ta
Forma, którą rozmyślnie pozostawiam w metaforycznym niedopowiedze
niu, różni się znacznie, choć w obu nie ma nic wspólnego z powierzchnią
i powierzchownością (z którą wiąże się już prędzej — Treść). Wielokrotnie
na temat tego pokrewieństwa myślowego wypowiadał się Gombrowicz,
por. choćby: D. de Roux, Rozmowy z Gombrowiczem, Warszawa 1981, s.
126—127
„American Anthropologist" 68:1966, s. 346—354
New York 1969, s. 430—457
17
18
18
20
21
Race, Culture and Evolution: Essays in the History of Anthropology,
New York 1968, s. 9 0 — 1 0 9
22
23
24
28
Local Knowledge, op. cit., s. 153
Anthropological Traditions: Their Definition, op. cit., s. 53—87
Tamże, s. 76
Comments on Marshall Sahlins' Culture and Practical Reason, (w:)
Ariede Ruijter (oprac), Beginseleninbotsing, Utrecht 1981, s. 9 1 — 9 7 , za:
B. Scholte, CA, April 1985, vol. 26, nr 2, s. 177
28
Cultural Anthropology and the Paradigm Concept, L. Graham, W.
Lepenies, P. Weingart (oprac). The Sociology of Science Yearbook, vol. 7,
Dordrecht 1983, s. 229—278
M. Głowiński, Т. Kostkiewiczowa, A. Okopień-Sławińska, J . S ł a w i
27
ński, Słownik terminów literackich, Wroclaw 1988, s. 105
28
Za: P. Veyne, Ostatni Foucault i jego moralność, „Literatura na
Świecie", nr 6,1988, s. 323
28
Symbolic Domination, Cultural Form and Historical Change in
Morocco, Chicago 1975, i tegoż. Reflections on Fieldwork in Morocco,
Berkeley 1977
30
Under the Rainbow: Nature and Supernature Among the Panare
Indians, Austin 1976, i tegoż, The Headman and I: Ambiguity and
Ambivalence in the Fieldworking Experience, Austin 1978
G. E. Marcus, Rheotoric and the Ethnographic Genre in Anthropo
logical Research, op. cit., s. 508
33
34
81
do przełożenia i aluzyjny gdyż „common place," stanowić tu może
zarówno „banał", jak i „wspólne miejsca" motywów i wątków folklorys
tycznych, por. choćby u A. Guriewicza, Problemy średniowiecznej kultury
ludowej. Warszawa 1987, patrz indeks.
From the Door of His Tent: Author/Ethnographer/Inquisitor.
" Person and Myth: Maurice Leenhardt in the Melanesian World,
37
Berkeley 1982
** On Ethnographic Allegory.
40
Tuhami: Portrait of Moroccan, Chicago 1980
Hermes Dilemma: Rheotorical Masking of Subversion in Ethnogra
phic Description.
41
42
83
84
88
88
87
(wraz z G. E. Marcusem) An Experimental Moment: Toward Ethnography
as Cultural Criticism, New York b.d. (w druku).
Interpretation of Culture, op. cit.
88
Por. przyp. 6
J . Habermas, Zur Logik der Sozialwissenschaften, specjalne wyda
nie „Philosophische Rundschau" 1967, D. Hymes, Introduction: Toward
Ethnographies as Communication, (w:) J . J . Gumperz, D. Hymes (oprac).
The Ethnography of Communication, specjalne wydanie „American Anth
ropologist" 1964, s. 1 — 3 4
Fabian, op. cit.
8 0
81
6 2
Further Essays in Interpretive Anthropology, New York 1983
Są to: Blurred Genres: The Refiguration of Social Though (1982),
Found in Translation: On the Social History of the Moral Imagination
(1977), ..From the Native Point of View": On the Nature of the Anthropo
logical Understanding (1974) Common Sense as a Cultural System
83
84
(1975), Art as a Cultural System (1976), Centers. Kings and Charisma:
Reflections on the Symbolics of Power (1977), The Way We Think Now:
Toward an Ethnography of Modern Thought (1982), Local Know/edge,
wykłady dotąd nie publikowane.
С. Geertz, Local Know/edge, op. cit., s. 3
88
88
87
88
88
Tamże.
Tamże.
Tamże, s. 4
Tamże.
В. Scholte. Anthropological Traditions: Their Definition, (w:) S.
70
Diamond (oprac.) Anthropology: Ancestors and Heirs. The Hague 1980, s.
53—87
71
C. Geertz, Local Know/edge. op. cit., s. 5
Tamże, s. 5 — 6
Powtarzająca w gruncie rzeczy Heideggerowskie myśli o Holzwege, przecinkach leśnych, które nie prowadzą do żadnego celu, tylko w głąb
lasu.
Tamże, s. 7
Tamże.
Tamże.
Tamże, s. 9
Tamże, s. 10
7 2
73
7 4
78
7 8
77
7 8
Common Sense as a Cultural System, Art as a Cultural System, The
Way We Think Now i Local Knowledge.
78
" Tamże, s. 1 3 — 1 4
43
44
Mały słownik terminów i pojęć filozoficznych, pod red. A. Podsiada
88
i Z. Więckowskiego, Warszawa 1983, s. 77
The Said and the Unsaid, New York 1978
Post-Modern Ethnography: From Document of the Occult to
Occult Document.
Iran: From Religious Dispute to Revolution, Cambridge 1980,
Dennis Tedlock, The Spoken Word and The Work of Interpretation,
82
Philadelphia 1983
Próbę bibliograficznego omówienia tego nurtu podjęli G. E. Marcus
i D. Cushman Ethnograhies as Texts, „Annual Review of Anthropology", nr
11, 1982, s. 2 5 — 6 9
Głos w dyskusji, CA June 1984, vol. 25, nr 3, s. 273
Por. C. Geertz, 77?e Interpretation of Culture, New York 1973, s. 5
Gdzie „język" nie ogranicza się do języka naturalnego, ale oznacza
wszelkie przesądzenia, „złożenia semantyki" (wśród których m i ę d z y
i n n y m i można wymienić założenia formalno-językowe), które stoją za
każdą wypowiedzią.
Op. cit., cytuję tu przekład angielski. Truth and Method, New York
1976
York 1980 oraz Narrative Ethnography in Africa, 1850—1920, „ M a n " . vol.
" An-tropology or Field- Work in Common Places — tytuł jest trudny
Kevin Dwyer, Morrocan Dialogues, Baltimore 1982
as Discourse, „Social Research", Spring 1979
Autor Space, Time and Culture Among the Iraqw of Tanzania, New
" Chapters and Verses: Classification as Rhetorical Trope in Ethno
graphic Writing.
The Concept of Cultural Translation in British Social Anthropology.
48
50
Tamże.
Tamże.
18:1983, s. 502—520
45
James Boon, Bali: An Anthropological Romance, New York 1977,
tegoż, Other Tribes, Other Scribes, Cambridge 1982
Johannes Fabian, (oprac.) Beyond Charisma: Religious Movement
31
3 2
(Oprac.) Anthropology and Colonial Encounter, London 1973
47
81
С. Rowiński, Przestrzeń logosu i czas historii. Warszawa 1984, s.
284
Por. na ten sam temat: A. Kuper, Między charyzmą a rutyną.
Antropologia brytyjska 1922—1982, Łódź 1987, s. 264 nn.
82
8 3
Tamże, s. 16
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/dff823602eb6bd2b684366202423a9e2.pdf
6b9409910ad1cfc8c1c8136227ebd7bc
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Etnografia Polska
Subject
The topic of the resource
etnografia, etnologia
Description
An account of the resource
czasopismo
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1958-
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PIA
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
pdf
Language
A language of the resource
polski
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
IAiE PAN ( d.IHKM PAN)
Publisher
An entity responsible for making the resource available
IAiE PAN
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1059
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1982
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:972
Title
A name given to the resource
Śmierć jako organizator kultury / ETNOGRAFIA POLSKA 1982 t.26 z.1
Description
An account of the resource
ETNOGRAFIA POLSKA 1982 t.26 z.1, s.79-114
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
Tokarska, Joanna; Wasilewski, Jerzy S.; Zmysłowska, Magdalena
Language
A language of the resource
pol.
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
„Etnografia Polska", t. X X V I , z. 1
PL
I S S N 0071-18S1
JOANNA TOKARSKA,
JERZY SŁAWOMIR W A S I L E W S K I ,
M A G D A L E N A ZMYSŁOWSKA
ŠMIERC J A K O O R G A N I Z A T O R K U L T U R Y
Tekst niniejszy jest próbą takiego spojrzenia n a obrzędy c y k l u życia
ludzkiego i związane z n i m i wierzenia, które uwydatniłoby rolę poję
cia śmierci jako i c h logicznego organizatora. Podstawę materiałową
stanowią dane etnograficzne z zakresu polskiej t r a d y c y j n e j k u l t u r y l u
dowej oraz współczesnych f o r m obrzędowych, wzbogacone o elementy
porównawcze pozapolskie, w t y m także n i e e u r o p e j s k i e . W zgodzie
z przyjętą metodologią strukturalno-semiotyczną p u n k t e m wyjścia n i e
będzie jedno pojęcie, lecz zdychotomizowana para pojęciowa: opozycja
b i n a r n a życie—śmierć.
1
I
J a k n i e j e d n o k r o t n i e stwierdzano, panujący w t r a d y c y j n y m myśle
n i u m e c h a n i z m modelowania, obrazowania świata m a u swej podsta
w y — a t y l k o t e n u n i w e r s a l n y poziom nas t u interesuje — dychotomiczny, b i n a r n y charakter. Archaiczne u n i w e r s u m jest więc rozdwo
jone na „ten świat" i „tamten świat" ( k r a i n a zmarłych, duchów, bóstw),,
co na p l a n i e pojęciowym odnoszącym się do życia ludzkiego (to ono
raczej aniżeli statyczny „obraz świata" będzie b o w i e m naszym p u n k t e m ,
odniesienia) da się ściśle przeformułować na parę pojęć: życie—śmierć..
T y m dwóm p r z e c i w s t a w n y m ideom można przyporządkować odpowied
nio dalsze kategorie szczegółowe, które w p r e z e n t o w a n y m t u ujęciu
stanowiłyby i c h pojęciowe — semiotyczne czy symboliczne — reprezen
tacje. Owe pojęcia szczegółowe, będące p o c h o d n y m i wobec a b s t r a k c y j Artykuł podsumowuje cząstkę prac grupy laboratoryjnej studentów etno
g r a f i i U W (semestr I I - V ) prowadzonej przez jego współautora. Materiały były
zbierane w latach 1378-1979 we wsiach Roztocza zamojskiego i w okolicach Sanoka
(przy organizacyjnej pomocy tamtejszego Muzeum B u d o w n i c t w a Ludowego, za
którą autorzy składają serdeczne podziękowania), wstępnie zaś opracowane w r a
mach problemu węzłowego 11,1.IV.3.08 „Historia a świadomość mieszkańców w s i " ,
kierowanego przez prof, dr A. Kutrzeba-Pojnarową.
1
�80
JOANNA TOKARSKA, JERZY WASILEWSKI, MAGDALENA
ZMYSŁOWSKA
n y c h k a t e g o r i i , odnajdziemy w k u l t u r z e duchowej wszędzie t a m , gdzie
w języku s y m b o l i c z n y m , a więc za pomocą k o n k r e t u (gestów, akceso
riów), ma być wyrażona ta abstrakcyjna —• bo z n a t u r y swej niedo
stępna l u d z k i e m u doświadczeniu e m p i r y c z n e m u — sfera: śmierci, t a m
tego świata, sił magicznych, s a k r u m . Z pojęć t a k i c h można skompleto
wać u n i w e r s a l n y zestaw opozycji — katalog cegiełek służących do b u
d o w y archaicznego obrazu świata.
P r z e d s t a w i m y t u wstępną propozycję takiego zestawu, w postaci
wymagającej jeszcze zarówno uzupełnień ilościowych — o nowe ele
m e n t y — j a k też e w e n t u a l n y c h k o r e k t w p o g r u p o w a n i u składników
czy nawet w wyodrębnieniu g r u p . Jest to t y l k o część k a t a l o g u cegiełek
w y k o r z y s t y w a n y c h w budowie t r a d y c y j n y c h w i z j i świata: zestaw n i
niejszy obejmuje t y l k o te, którymi w języku s y m b o l i c z n y m k u l t u r y
wyrażana jest — mówiąc ogólnie — p r o b l e m a t y k a życia i śmierci, które
służą do modelowania t a k właśnie rozdwojonego świata i t d . A przecież
s p r a w y te — acz o f u n d a m e n t a l n y m znaczeniu dla człowieka — nie w y
czerpują b y n a j m n i e j t e m a t y k i s y m b o l i c z n y c h komunikatów danej k u l
t u r y , nie stanowią jedynego celu i sensu tekstów m i t o l o g i c z n y c h czy
rytuałów; językiem s y m b o l i c z n y m mówi się przecież także o różnorod
n y c h stosunkach społecznych, o r e l a c j i płci, o k w e s t i i dobra i zła, k u l
t u r y i n a t u r y i t d . Natomiast przedstawiony t u zestaw obejmuje —
powtórzmy — t y l k o tę „grupę pierwiastków w etnologicznej t a b l i c y
Mendelejewa", których używa się do wyrażania idei życie—śmierć oraz,
dodajmy, do wyrażenia tego, co poprzez śmierć można symbolicznie
wypowiedzieć. A wypowiedzieć można wiele.
Wszystkie pojęcia, wchodzące w skład zestawu można podzielić na
k i l k a g r u p , przyporządkowując je następującym k a t e g o r i o m : I . Prze
strzeń, I I . Czas, I I I . Ruch, I V . M a t e r i a i energia, V . I n f o r m a c j a , V I . Czło
w i e k i g r u p a ludzka, V I I . K l a s y f i k a t o r y f o r m a l n e (grupa prowizoryczna).
W nagłówkach poszczególnych g r u p będą one przedstawiane od r a z u
w postaci d y c h o t o n i i , odpowiadającej wyjściowej opozycji życie—śmierć.
Następujące p o t e m przykłady będą t y l k o hasłowo odwoływać się do
publikowanego wcześniej materiału ; n i e k i e d y będą szkicowo suge
r o w a n e kwestie wymagające jeszcze opracowania.
2
I . Przestrzeń: „ten świat — t a m t e n świat":
1. Przestrzeń trójwymiarowa, uporządkowana, kosmos—przestrzeń
zakrzywiona, zakłócona, chaos.
Przykładami zakłóconej przestrzeni tamtego świata są takie f o r m y
symboliczne wyobrażania zaświatów, j a k l a b i r y n t , idea błądzenia jako
Materiał szczegółowy patrz: J . S. W a s i l e w s k i , Podróże do piekieł. Rzecz
o szamańskich misteriach, Warszawa 1979, s. 125-150; t e n ż e , Po śmierci wędrować.
Szkic z zakresu
etnologii
świata znaczeń, „Teksty", n r ЗЛ979 i 4/1979; t e n ż e ,
Podarować—znaleźć—zgubić—zbłądzić.
Niektóre
kategorie
języka
symbolicznego
związane z opozycją życie—śmierć, „Etnografia Polska", t. 24: 1980 z. 1.
2
�ŚMIERĆ J A K O O R G A N I Z A T O R
KULTURY
81
drogi, sposobu dostania się w zaświaty — w baśniach i w związanych
z błądzeniem folklorze demonologicznym; błąkanie się dusz j a k o spo
sób poruszania się po k r a i n i e śmierci w różnych m i t o l o g i a c h .
2. N a t u r a l n a waloryzacja kierunków w stosunku do człowieka:
przód, góra, p r a w o — odwrócona orientacja: tył, dół, lewo.
Zaświaty jako k r a i n a o odwróconym porządku p r z e s t r z e n n y m , d u c h y
j a k o i s t o t y zbudowane na opak, i n w e r s j a obrzędowa w k o n t a k c i e z t a m
t y m światem, odwracanie się do tyłu powoduje śmierć — m o t y w y
Orfeusza, żony L o t a i t d .
3. C h a r a k t e r y s t y k a przestrzeni z p u n k t u widzenia przydatności d l a
człowieka: e k u m e n a — a n e k u m e n a . Własny k r a j o b r a z k u l t u r o w y , ziemia
u p r a w n a , d o m — przeciwstawione „klasyfikacyjnym zaświatom", t a k i m
j a k okolica jałowa, bezludna, morze, las, obszary n i e u p r a w i a n e i t p .
I I . Czas — bezczas:
1. R e g u l a r n y upływ czasu — z w o l n i o n y l u b b r a k upływu czasu.
Wątki podaniowe, według których t r z y d n i pod ziemią = 300 l a t
na ziemi. Z a t r z y m y w a n i e zegara po śmierci.
2. K i e r u n e k upływu czasu: w przyszłość — w przeszłość.
Powrót do przeszłości, wspominanie jako symboliczne uśmiercenie
w procesie i n i c j a c j i bohatera; „żałowanie" jako zatrzymanie czasu (za
kaz żałowania zmarłego człowieka, uniemożliwi m u t o b o w i e m odżycie
w n o w e j postaci).
3. Czas codzienny — czas świąteczny, graniczny.
D a t y graniczne w c y k l u t y g o d n i o w y m albo r o c z n y m mające związek
ze sferą s a k r u m .
4. Dzień—noc (noc j a k o pora działań magicznych obrzędów pogrze
bowych).
I I I . R u c h — bezruch. R u c h p o p r a w n y — r u c h odwrócony.:
1. Prawoskrętny, ze słońcem — lewoskrętny, pod słońce- (dot. k u l t u r
północnej półkuli). Związek r u c h u w l e w o z obrzędami p o g r z e b o w y m i
i magią śmiercionośną.
2. P o p r a w n i e — na wspak.
Wszelka i n w e r s j a jako sposób nawiązania k o n t a k t u z zaświatami,
3. R u c h — zatrzymanie r u c h u .
Zakaz prac wymagających zwłaszcza r u c h u obrotowego w okresie
po śmierci.
IV. Materia — antymateria:
1. K r e a c j a — destrukcja, anihilacja.
D e s t r u k c y j n a siła śmierci, duchów; k o n t a k t z antymaterią tamtego
świata powoduje anihilację (magiczne jabłka powodują d z i u r y w k i e
szeni i t p . m o t y w y ) .
2. M a t e r i a l n y , postrzegalny zmysłowo — n i e m a t e r i a l n y .
3. P r z y d a t n y , stosowany — bezużyteczny, resztkowy.
6 —
E t n o g r a f i a P o l s k a t. X X V I , z. 1
�82
JOANNA
TOKARSKA, JERZY WASILEWSKI, MAGDALENA
ZMYSŁOWSKA
O d p a d k i , nieczystości jako sfera k o n t a k t u z siłą nieczystą; zakaz
m y c i a przed zabiegami m a g i c z n y m i .
4. Cały, k o m p l e t n y , pełny — uszkodzony, zniszczony, niepełny, p u
sty, niedokończony.
Niedosianie pola powoduje śmierć; niedokończenie p r a c y sprowadza
diabła; niszczenie przedmiotów wyposażenia grobowego jako sposób w y
ekspediowania i c h ze zmarłym na t a m t e n świat.
5. Praca •— próżnowanie.
Rajskie nieróbstwo — zakaz p r a c y w święto („nie—dzieła"), w d n i
0 symbolice śmierci n p . W i e l k i Piątek.
6. M a t e r i a l n e „kwanty życia" — zakaz i c h stosowania w k o n t a k c i e
ze śmiercią.
Można t u wymienić różne w różnych k u l t u r a c h — choć raczej nie
a r b i t r a l n i e ustalane — o b i e k t y t y p u : m e t a l (zwłaszcza żelazo), kruszce
1 pieniądz, mięso, k r e w , sól, żywność (zwłaszcza „ ż y w ą " — ciasto za
kwaszone, p o t r a w y i napoje fermentujące, k w a s w ogóle), które podle
gają szczególnym t a b u w kontekście ze śmiercią: zakaz używania żelaza
p r z y t r u m n i e , wnoszenia go do kościoła w postaci b r o n i czy narzędzi,
stosowania go p r z y b u d o w i e obiektów s a k r a l n y c h (tradycja „kościółków
bez gwoździa żelaznego") i grobów. Żelazo, sól jako apotropaiony, i c h
związek z okresem n a r o d z i n o w y m . Nakazy postu p r z y k o n t a k t a c h z sak r u m , na czczo — w m a g i i . Jedzenie przaśne j a k o sakralne (opozycja
kwaśne—przaśne j a k o jedna z w i e l u opozycji k u l i n a r n y c h oddających
dychotomię żywe—martwe).
ч
V . I n f o r m a c j a : wiadome — niewiadome:
1. Znane, p r z e w i d y w a n e — nieznane, przypadkowe.
2. Mierzalne, policzalne — niemierzalne.
Nieużywanie m i a r w m a g i i (zmierzone—nieskuteczne); nieistnienie
miar w raju.
3. Wyrażalne — niewyrażalne (słowem, i m i e n i e m ) , enigmatyczne.
Tabuizowanie i m i o n zmarłych, niewymawialność i m i o n bóstw i d u
chów.
4. Dźwięk — cisza.
Zakaz głośnych prac w dnie t y p u zadusznego, cisza w działaniach
r y t u a l n y c h ; ożywiająco — apotropaiczna s y m b o l i k a dzwonienia; opozy
cja m o w a — m i l c z e n i e .
V I . Człowiek. A . Fizjologia: „żywy — m a r t w y " :
1. Fizjologia — b r a k fizjologii, j e j zawieszenie.
Z a t r z y m a n i e n o r m a l n y c h p o d s t a w o w y c h f u n k c j i o r g a n i z m u podczas
działań sakralno-magicznych: w s t r z y m a n i e oddechu, niejedzenie, post;
zakaz śmiechu.
2. Płodność — b r a k płodności.
�ŚMIERĆ J A K O O R G A N I Z A T O R
KULTURY
83
Aseksualność diabła; d z i e w i c t w o i menopauza jako stany u p r a w n i a
jące do kontaktów z s a k r u m , w y k l u c z e n i e od n i c h k o b i e t y - r o d z i c i e l k i .
3. Nieczystość — czystość.
W y d z i e l i n y fizjologiczne jako przeszkody w kontakcie z s a k r u m albo
apotropaiony; także w planie językowym — zakaz używania n i e p r z y
z w o i t y c h wyrazów podczas magicznych w y p r a w .
4. Cielesność — b r a k udziału człowieka j a k o i s t o t y biologicznej.
P r z e d m i o t y sakralne — „nie ręką ludzką zrobione", zakaz d o t y k a
n i a i c h gołą ręką; stosowanie w m a g i i przedmiotów n o w y c h , nieuży
wanych.
B. Psychologia: „świadomość — nieświadomość":
1. Świadomość — nieświadomość.
Trans, ekstaza j a k o sposoby k o n t a k t u z zaświatami.
2. Jawa — sen.
Sen, b r a t śmierci; wyobrażenia na temat innego świata na podo
bieństwo snu.
3. J a w n i e — niejawnie, skrycie, w t a j e m n i c y .
Śmierć i zaświaty jako sfera t a j e m n i c y ; u k r y w a n i e w sekrecie prze
pisów magicznych; rozwiązywanie zagadek po drodze w zaświaty.
4. Wiedza — niewiedza = bajkowa mądrość — głupota (głupota jest
mądrością tamtego świata).
5. Zrozumiałe •— niezrozumiałe.
Niezrozumiałość jako nośnik wartości magiczno-sakralnej.
6. Pamięć — zapomnienie.
Niepamięć zmarłych w wyobrażeniach eschatologicznych, zapomnie
nie — efektem działania diabła, p r z y p o m n i e n i e •— środkiem apotropaicznym.
7. I n t e n c j o n a l n i e — nieintencjonalnie.
Rzeczy p r z y p a d k o w o znalezione l u b zgubione jako środki odebrane
z zaświatów albo t a m wysłane: magia związana ze zgubami i rzeczami
znalezionymi; gubienie zwłok j a k o rodzaj pochówku.
Przytoczone dotychczas pojęcia z g r u p y V I są, j a k widać, przenie
sieniem w sferę człowieka pojęć mających swe o d p o w i e d n i k i w sferze
M a t e r i i i I n f o r m a c j i . Stąd część dotycząca fizjologii, V I A, ma swe ana
logie w g r u p i e I V , zwłaszcza p. 6, zaś dotycząca psychologii, V I В —
w grupie V . Poza t y m należy j e d n a k wspomnieć o opozycjach t y l k o
częściowo dających się sprowadzić do t a m t y c h , j a k :
8. Swój — obcy.
Demoniczność obcego, jego w a l o r y sakralne i magiczne.
9. D a r •— zakaz daru.
D a r j a k o „znak życia" — element więzi, k o m u n i k a c j i społecznej;
zakaz d a r u (ujęty j a k o zakaz w y d a w a n i a z domu, pożyczania) wobec
panującego porządku śmierci.
�84
JOANNA TOKARSKA, JERZY WASILEWSKI, MAGDALENA
ZMYSŁOWSKA
V I I . K l a s y f i k a t o r y f o r m a l n e (grupa wyodrębniona roboczo):
O t w a r c i e — zamknięcie; Para — niepara; C e n t r a l n y — p e r y f e r y j n y ;
skrajny; Metafora — metonimia.
II
Zważywszy, że p u n k t wyjścia s t a n o w i pojęcie śmierci, w y d a j e się
zasadne rozpoczynanie analizy obrzędów c y k l u życia ludzkiego od koń
ca: od pogrzebu przez obrzęd weselny i występujące, zwłaszcza w g r u
pach m a r g i n a l n y c h i ezoterycznych, f o r m y obrzędów i n i c j a c y j n y c h , aż
do obrzędowości n a r o d z i n o w e j .
Ponieważ w s z e l k i obrzęd polega m . i n . na t y m , b y stan zaistniały
n a t u r a l n i e wyrazić k u l t u r o w o , przełożywszy go na język s y m b o l i , t a k
więc rytuał pogrzebowy — w swej pierwszej p r z y n a j m n i e j fazie —
będzie zawierał elementy z szeregu śmierci, którymi zaakcentowana
zostanie panująca sytuacja. Tego rodzaju szczegóły symboliczne w ob
rzędzie p o g r z e b o w y m oraz w wyobrażeniach na t e m a t zaświatów były
już prezentowane w c y t o w a n y c h wyżej pracach oraz zasygnalizowane
przykładowo w p r z e d s t a w i o n y m zasobie opozycji — w y s t a r c z y więc
przypomnieć t a k i e m o m e n t y , j a k symboliczne błądzenie i gubienie zwłok
w p e w n y c h t y p a c h pochówku jako realizacja koncepcji zakłóconej prze
strzeni zaświatów i zakłóceń świadomości (orientacji), stosowane i n w e r
sje kierunków (aktywizacja lewej ręki), wyrażanie zatrzymania czasu
przez w s t r z y m a n i e r u c h u obrotowego, zakaz prac, zakazy pożywieniowe
w czasie stypy, zakazy w y d a w a n i a z d o m u i inne zakazy demonstrowa
nia „znaków życia", destrukcję akcesoriów pogrzebowych, różne sposo
b y symbolicznego „u-martwienia", element nieparzystości w w y o b r a
żeniach „tamtego świata".
M n i e j oczywista w y d a j e się natomiast r o l a pojęcia śmierci w orga
nizacji obrzędu weselnego, a t y m s a m y m i jego przydatność w analizie.
A j e d n a k s y m b o l i k a śmierci obecna jest w przeciągu całego a k t u zamążpójścia — od rozpoczynających zalotów aż po okres u t r w a l o n e g o
przeniesienia na stałe młodej żony do d o m u męża. Przystępując do
szkicowego omówienia tego przebiegu trzeba stwierdzić, że w planie
s y m b o l i c z n y m t r a d y c y j n e wesele s t a n o w i obrzędowo opracowany m o
m e n t wielorakiego przejścia: 1) j a k o porzucenie dotychczasowego t r y b u
życia (panieńskiego, kawalerskiego) na rzecz rodzinnego — śmierć jest
t u operatorem z m i a n y stanu; 2) jest to przejście od swoich do obcych
(dla p a n n y młodej) w społecznościach p a t r y l o k a l n y c h : d l a pana młodego
jest to w y p r a w a do obcych po pannę młodą i powrót z nią do swoich;
procesowi t e m u odpowiada najdokładniej w planie m i t o l o g i c z n y m w y
p r a w a herosa do innego świata i powrót ze zdobyczą. T e n sam schemat
realizuje również baśń magiczna, będąca według ustaleń W. Proppa
�SMIERC J A K O ORGANIZATOR
KULTURY
85
i E. Meletyńskiego przekształconą relacją z przebiegu i n i c j a c j i , wzboga
coną o elementy obrzędowości weselnej .
Oczywiście w obrzędzie w e s e l n y m tą płaszczyzną pojęciową, na któ
r e j może dokonać się pojawienie s y m b o l i k i śmierci, jest przede wszyst
k i m para pojęć „swój—obcy", analogiczna w r a m a c h archaicznej w i z j i
świata do p a r y „ten—tamten świat". Można wyrazić wątpliwość, czy
rzeczywiście realne małżeństwo, zawierane między p r z e d s t a w i c i e l a m i
dwóch w s i oddalonych od siebie o paręnaście co najwyżej kilometrów
(albo wręcz w obrębie t e j samej wsi), jest procesem przejścia od swoich
do obcych aż t a k radykalnego, b y prawdopodobne t u było zmitologizow a n i e w w y m i a r z e „ten—tamten świat" *. W y p a d a odpowiedzieć (od
wołując się ad hoc do p r a w d najbardziej e l e m e n t a r n y c h u s t a l o n y c h d l a
człowieka j a k o i s t o t y k u l t u r o w e j , n p . przywołując słowa C. L e v i - S t r a u s sa o zakazie kazirodztwa jako e l e m e t a r n y m w y m o g u i s t n i e n i a społe
czeństwa), że najwidoczniej p o p r a w n e małżeństwo m u s i być właśnie
związkiem pomiędzy sobie o b c y m i (w p r z e c i w n y m razie byłoby t o
kazirodztwo, czy p r z y n a j m n i e j endogamia) i obcość tę należy po w i e l o
kroć symbolicznie, obrzędowo podkreślać. Stąd antytetyczność o b u s t r o n
w obrzędzie w e s e l n y m , i c h przeciwstawianie sobie w różnych współzawodnictwach, starciach słownych, prześmiewkach i t p . , stąd symbolicz
na wrogość i „porywanie" młodej.
3
Trzymając się ściśle materiału polskiego rozpocznijmy jego analizę
od pierwszego zawiązku przyszłej a k c j i weselnej, m i a n o w i c i e od wstęp
n e j w i z y t y swatów w d o m u młodej. Już t u odnajdziemy m o t y w y k o n
t a k t u dwóch światów, reprezentujących obcych sobie, wzajemnie wobec
siebie odwrócony porządek: „podług odwiecznego zwyczaju wszystkie
p r a w i e obrzędy godowe odprawiano wśród nocy. S w a t więc p r z y b y w a
z młodzianem także późnym wieczorem do d o m u d z i e w k i i pukając do
d r z w i l u b okna nawołuje" . Sam f a k t przyjścia w nocy, w okresie czasu
„na o p a k " w stosunku do właściwego, sugeruje odczytywanie swatów
j a k o przybyszów z innego c o k o l w i e k świata. Może n a w e t to zwykłe p u
kanie do d r z w i — zachowanie znamionujące przecież, zwłaszcza w k u l
t u r z e w i e j s k i e j , obcego — służy t u właśnie celowemu podkreśleniu t e j
obcości. T y p o w e słowa obrzędowego zagajenia wypowiadanego
przez
swatów dadzą się również podobnie interpretować: „ Z daleka przybyliś5
* W. P r o p p , Istoriczeskije
korni wolszebnoj
skazki, L e n i n g r a d 1946, passim;
E. M i e l e t y ń s k i , Poetika mija, Moskwa 1975, s. 262-268.
O t y m , że w planie „realistycznym" wyjście za mąż nie stanowiło zbyt często
wyjścia poza swojską ekumenę, niech świadczą choćby dane dotyczące w s i p o d
laskiej (chłopskiej, nieszlacheckiej) z l a t 1864-1919: ponad 70°/o małżeństw zawarto
w obrębie własnej p a r a f i i ; w ponad 40«/o małżonkowie pochodzili z tej samej w s i ,
a w ponad 33%> — z jednej gromady. Patrz: D. M a r k o w s k a , Rodzina
wiejska
na Podlasiu 1863-1964, Wrocław 1970, s. 125-126.
Z. G l o g e r , Rok polski, Warszawa 1900, s. 356.
4
5
�JOANNA TOKARSKA, JERZY WASILEWSKI, MAGDALENA
86
ZMYSŁOWSKA
my... zbłądziliśmy... zginęła n a m gąska (albo jałówka) może u was t u się
znajduje..." M o t y w błądzenia to t y p o w y m i t o l o g i c z n y topos dla oznacze
n i a sposobu poruszania się po t a m t y m świecie, podobnie też gubienie
j a k o zachowanie ze sfery nieświadomości — nieintencjonalne, n i e k o n
t r o l o w a n e — jest zachowaniem pojawiającym się n a s t y k u dwóch
światów.
Strona młodego jeszcze raz wystąpi w r o l i obcych, podejrzewanych
o to, że są p r z y b y s z a m i z innego świata — w t e d y już, g d y p a n młody
przyjeżdża po narzeczoną. Obcość podkreślają t u zabiegi retardacyjne,
opóźniające: niewpuszczanie orszaku do d o m u p a n n y młodej, przeszkody
przed wejściem i sprawdziany, wynikające z podejrzeń, że obcy są p r z y
byszami ze z b y t daleka: „czy wyście aby nie Niemce?". Stąd p y t a n i e
o „paszport" (na co pokazywano kawałek pomazanego węglem papieru),
a także o hasło: „a poszport macie, a hasło znacie?". Znajomość hasła —
t u podobnie j a k przed w r o t a m i baśniowego sezamu — umożliwia o t w a r
cie g r a n i c y innego świata, g r a n i c y między s w o i m i a o b c y m i , jest b o w i e m
świadectwem znajomości języka „tamtego świata".
O w o p y t a n i e o hasło zestawmy z i n n y m zwyczajem, w materiałach
t e r e n o w y c h słabo r e p r e z e n t o w a n y m , lecz posiadającym bogatą l i t e r a
turę — z zadawaniem zagadek. Obrzędową oprawę dla zagadek stanowią
właśnie rytuały weselne i inicjacyjne, t u zdaniem niektórych badaczy
t k w i i c h geneza . Zbliżamy się t u t a j do k w e s t i i wymagającej odrębnego,
obszernego p o t r a k t o w a n i a : w y p r a w a na „tamten świat" j a k o rozpozna
w a n i e niewiadomego, pokonanie g r a n i c y między z n a n y m a n i e z n a n y m ,
zdobywanie w i e d z y tajemnej. A zarazem p r o b l e m a t y k a zagadek wiąże
się nierozdzielnie ze z j a w i s k i e m maskowania językowego w k o n t a k c i e
z t a m t y m światem: tabuizacja słów, omówienia metaforyczne, języki
sztuczne, sekretne. Na t y m miejscu kwestię tę możemy przedstawić j e
d y n i e szkicowo.
e
Zwróćmy uwagę, że mediacyjnej r o l i zagadki —
umieszczonej
w p u n k c i e ' g r a n i c z n y m między d w i e m a k r a i n a m i , t a m gdzie stróżuje
Sfinks — odpowiada znamienna dwoistość j e j b u d o w y . N i e miejsce t u
na analizę folklorystyczną, ale proste przykłady wystarczająco wyraź
nie sugerują prawidłowość: „nie je, nie pije, a chodzi i b i j e " , albo
„stała panna biała, sto sukienek miała, j a k ją rozbierali, to wszyscy pła
k a l i " . Dwoistość można dostrzec w t y m , że zamaskowany obiekt, który
trzeba odgadnąć, o p i s y w a n y jest t a k j a k człowiek, podczas g d y okazuje
się być m a r t w y m p r z e d m i o t e m (zegar) albo rośliną (cebula). Zagadka
łączy zatem to, co nie daje się połączyć, co należy do różnych sfer:
Patrz пр.: A. T y l o r , English
Riddles
from Oral Tradition,
Berkeley 1951,
s. 687-688; W. M i t r o f a n o w a , Russkije
narodnyje
zagadki, L e n i n g r a d 1978,
s. 34-35, 118; L. M a l i n o w s k i , Zarysy życia ludowego na Szlązku, „Ateneum",
t. I I , Warszawa 1877, s. 648.
0
�ŚMIERĆ J A K O O R G A N I Z A T O R
87
KULTURY
k u l t u r y i n a t u r y , człowieka i p r z y r o d y , ale przede w s z y s t k i m łączy
kategorie ożywionego i nieożywionego. Stwierdzono to dla próby zaga
dek europejskich; nie inaczej wyglądają r e z u l t a t y analizy zagadek
polskich, których badacz powiada, iż: „zagadka jest przeistoczeniem
tego, co m a r t w e , w to, co żywe [...]. Ożywia ona rzeczy m a r t w e nie t y l k o
w t y m znaczeniu, że dobiera dla n i c h p r z e d m i o t y zastępcze z kręgu
istot żywych, lecz i w t y m także, iż przedstawia te i s t o t y w r u c h u i dzia
łaniu" .
7
A l e końcowe stwierdzenie, iż w metamorfozie t e j „wyraźnie się prze
j a w i a głęboka, przenikająca cały f o l k l o r tendencja animizująca i a n t r o p o m o r f i c z n a " uznajemy za niewystarczające. Naszym zdaniem tłuma
czenie owego przejścia od nieożywionego do ożywionego p o w i n n o
uwzględniać obrzędową „lokalizację" zagadki na s t y k u dwóch światów,
j e j r o l i jako klucza do świata Nieznanego, świata obłożonego zresztą
językowym tabu, gdzie obowiązują nakazy metaforyzacji języka. Roz
wiązywanie zagadki jest sprawdzianem umiejętności mówienia o rze
czach m a r t w y c h j a k b y były żywe, a więc mówienia w języku jednego
świata o rzeczach innego świata. Jest zatem próbą umiejętności prze
chodzenia między d w o m a światami na płaszczyźnie czysto językowej,
intelektualnej.
Obrzęd weselny l u b i n i c j a c y j n y może zawierać analogiczne s p r a w
dziany, przeniesione na inne płaszczyzny. Na m o n g o l s k i m weselu p a n
młody m u s i rozwiązać węzeł, który jest przecież j a k b y przeformułowan i e m idei zagadki z poziomu a b s t r a k c j i i n t e l e k t u a l n o - w e r b a l n e j na p o
ziom k o n k r e t n i e m a n u a l n y ; jeszcze częściej zadanie polega t a m na rozłamaniu dwóch kręgów szyjnych barana, kręgów, które są ze sobą
w s k o m p l i k o w a n y sposób zczepione. T r a k t u j e się t o jako sprawdzian
nie siły, lecz mądrości. Zbliżony sens może posiadać n o t o w a n y w p o l
skiej k u l t u r z e lffdowej zwyczaj m i k r o - i n i c j a c y j n y : idącemu po raz p i e r w do szkoły dziecku daje się do rozwiązania węzeł, zawiązany na prze
chowanej od urodzenia pępowinie, a m o t y w a c j a m i : „żeby było
mundre,
cwane, żeby miało dobrą pamięć". Rozplatanie węzła — t a k j a k i roz
wikłanie zagadki — to w obrzędzie i n i c j a c y j n y m zarówno otwarcie
drogi, sprawdzian k w a l i f i k a c j i uprawniających do wkroczenia w obręb
innego świata, j a k też lapidarne podsumowanie p o b y t u t a m : symbo
liczna kwintesencja kluczenia po splątanym l a b i r y n c i e zaświatów, po
którym wędrówka przynosi wiedzę.
Weselna w y p r a w a pana młodego nawet w tekstach przyśpiewek w e
selnych opisywana jest jako daleka droga w nieznane. N i e p r z y p a d k o w o
w swej o r a c j i drużba — przedstawiwszy się słowami „przybyliśmy z k r a -
K . K ó n g á s M a r a n d a , The Logic of Riddles, [w:] Structural
Oral Tradition,
Philadelphia 1971; J . M . К a s j a n, Poetyka polskiej
dowej, Toruń 1976, s. 16, 20, 55.
7
Analysis
zagadki
of
lu
�88
JOANNA TOKARSKA, JERZY WASILEWSKI, MAGDALENA
ZMYSŁOWSKA
j u bardzo dalekiego" — nazywa pana młodego „śmiałkiem"; jego podróż
ma cechy w y p r a w y baśniowego śmiałka do innego państwa. „Jedziemy,
jedziemy dróżeczki nie w i e m y , kogóż się spytamy, nikogo nie z n a m y " —
ta przyśpiewka może być odczytana wręcz jako opis pośmiertnych p e r y
p e t i i duszy w zaświatach, błądzącej w p o s z u k i w a n i u d r o g i do r a j u .
8
Nic t e d y dziwnego, że w momencie opuszczania domostwa p a n n y
młodej, w e wspólnej drodze do kościoła, p o j a w i a się z n a m i e n n y zakaz,
który towarzyszy w s z e l k i m wyjściom z „tamtego, świata": „nie w o l n o
młodym oglądać się za siebie, póki chata, z której w y s z l i , nie- z n i k n i e
i m z o c z u " . Jego naruszenie skończyłoby się tragicznie, oznaczałoby
b o w i e m ulegnięcie porządkowi „tamtego", zorientowanego na tył (tak
j a k i na dół oraz w lewo) świata śmierci i uniemożliwiło wyjście na
świat życia. Logiczny jest on więc zwłaszcza wobec osoby pana młode
go, dla p a n n y młodej m a natomiast sens t y l k o a b s t r a k c y j n o - f o r m a l n y ,
w w y m i a r z e czasu: odwrócenie się w tył oznaczałoby zwrócenie się k u
przeszłości, niepożądane wobec zamierzonego obrzędu przejścia, zmia
n y stanu. W t e j s y t u a c j i można uznać za znamienne, iż współcześnie
zakaz t e n spotyka się w symetrycznie odwróconej postaci — j a k o n a
kaz z celowościową, magiczną motywacją: panna młoda p o w i n n a o d w r a
cać się za siebie, żeby d r u h n y powychodziły za mąż. T a k j a k zmarły
odwożony na cmentarz „zabiera ze sobą" t y c h co się odwrócili, t a k t u
panna młoda „zabierze" do ślubu pozostałe p a n n y . Odwrócenie się usta
n a w i a związek między osobą odchodzącą a opuszczonymi, p r z y c z y m
umysł archaiczny „ma do w y b o r u " : czy w w y p a d k u w y j a z d u p a n n y
młodej uznać t e n związek za n i e k o r z y s t n y dla n i e j (bo ją z a t r z y m u
jący), czy też za k o r z y s t n y dla i n n y c h dziewcząt (bo j e w y p r o w a d z a
jący).
9
Te t e k s t y weselne, które opisują akcję obrzędu niejako z p e r s p e k t y
w y p a n n y młodej, n p . pieśni śpiewane przez weselników z j e j s t r o n y ,
opisują drogę jako odejście w krainę śmierci. L a m e n t o m młodej na
o d j e z d n y m towarzyszy nieodzowny w obrzędach o charakterze pogrze
b o w y m płacz r y t u a l n y :
Już więcej sypiać t u nie będę
Bo się stąd daleko przesiędę [...]
Gdy była od m a t k i w pół drogi,
Płakała ąż m i żal niebogi.
Tuż ja t u będę mieszkała
J a k b y m się na inszy świat dostała .
ie
Czyni t a k podający t e n tekst (nie łącząc go zresztą z weselem) J . К o 1 b u s z e w s k i , Dziwne podróże, dziwni podróżnicy, Warszawa 1977, s. 47.
• H. B i e g e l e i s e n ,
Ze studiów nad pieśniami i obrzędami
weselnymi,
„Wisła", t. 7: 1893, s. 494.
" Tekst X V I - w i e c z n y cyt. za: K. W ó j с i e с к i , Zarysy domowe,
Warszawa
1842, t. I V , s. 182.
8
�SMIERC JAKO ORGANIZATOR
KULTURY
89
Owe „wpół d r o g i " to l i n i a graniczna między obszarem s w o i m
a obcym, akcentowana w e współczesnym weselu szlabanem p o k o n y w a
n y m za w y k u p z wódki, d a w n i e j — po uzgodnieniu przez specjalnego
wysłannika — swata l u b swastkę. W planie m i t o l o g i c z n y m odpowiada
j e j granica o b u światów, zaś przekraczający ją wysłannik — mediator,
choćby j a k o „boski oszust", złodziej nawet, t z w . t r i c k s t e r , to odwiecz
na postać światowych m i t o l o g i i . Zasygnalizujmy, że analogie t e j m i t o
logicznej postaci wobec ról obrzędowych swatów-rajków wymagałyby
oddzielnej, obszernej prezentacji.
Przedstawiony powyżej zakaz odwracania się za siebie w c h w i l i
przejścia to t y l k o jedna z w i e l u reguł stanowiących, iż opuszczanie
innego świata m u s i odbywać się w sposób zdecydowany, d y n a m i c z n y .
Szybkość, jazda na wyścigi — to nieodzowne cechy przejazdu orszaku
w t r a d y c y j n y m weselu. N i k t nie chce być ostatni, osobie samotnej zaś,
jadącej w pojedynkę, n i e w o l n o jechać na końcu, bo by ją diabeł p o r
wał. T e n sam sens mają też t r a d y c y j n e zalecenia pośpiechu d l a klęczą
cej przed ołtarzem p a n n y : które z młodych wstanie jako pierwsze z klę
czek, pierwsze skończy modlitwę p r z y bocznym ołtarzu, pierwsze w y j dzie z kościoła — to będzie górą w małżeńskim pożyciu. Pod postacią
wróżby magicznej o zewnętrznie „życiowym" charakterze u k r y w a się
t u recepta mitologicznego pochodzenia, zalecająca, b y oderwanie się od
świata sakralnego następowało w sposób d y n a m i c z n y .
O w a — n a z w i j m y ją t a k — „zasada szybkiego p o w r o t u " dotyczy
zarówno powrotów z cmentarza, j a k też z t y c h miejsc — k l a s y f i k a c y j
n y c h zaświatów — gdzie po zabiegu m a g i c z n y m pozostawiano kołtun,
chorobę i t p . ; obowiązywała też w p o w r o t a c h dziewcząt z obrzędów świę
tojańskich. Biegiem, na wyścigi wracano z p a s t e r k i i r e z u r e k c j i ; z n i e
w i e l k i m chyba r y z y k i e m przyjmować można archaiczny rodowód t y c h
uroczystości jako spotkań z duszami przodków (rodzaj „dziadów"), choć
oczywiście m o t y w a c j a m a dziś wyłącznie magiczny charakter: „kto
p i e r w s z y wróci do d o m u , t e n pierwszy na wiosnę skończy prace w p o l u ' ,
Zauważmy na marginesie, że występujące w t a k i c h razach magicznem o t y w a c j e przykrywają sens głębszy, bo dotyczący zrębów w i z j i świa
ta. N a przykład zwyczajowe trzaskanie z bata w t r a k c i e przejazdów
orszaku weselnego jest m o t y w o w a n e jako odstraszanie złych duchów
grożących pannie młodej. I choć jest to tłumaczenie „zgodne ze s t r u k
turą" (przejście j a k o okres z logicznego p u n k t u widzenia niepewny,
a m b i w a l e n t n y , stąd zagrożenie demoniczne), u z n a j m y je t y l k o za m o
tywację powierzchniową, bliską i n f o r m a t o r o m z r a c j i swej — z n a m i e n
nej dla m a g i i — iluzorycznej celowości, przydatności. Wyjaśnienia t a k i e
stanowią warstwę głębszą w p r a w d z i e niż „wtórne racjonalizacje", ale
nie sięgają poziomu sensu u k r y t e g o w r a m a c h w i z j i świata — w t y m
w y p a d k u świata rozdwojonego, w przejściu między sferami którego o b o
wiązuje reguła d y n a m i z m u .
�90
JOANNA TOKARSKA, JERZY WASILEWSKI, MAGDALENA
ZMYSŁOWSKA
To, co w obrzędach weselnych zaznaczone jest przez symboliczne
porwanie („małżeństwo przez p o r w a n i e " — złuda X I X - w i e c z n e g o ewol u c j o n i z m u , rozumiejącego s y m b o l l i t y l k o j a k o przeżytek) albo przez
realne kradzieże w gronie weselnych gości, m a swe o d p o w i e d n i k i na
poziomie m i t o l o g i c z n y m i b a j k o w y m . N a t y m p i e r w s z y m •— kradzież,
oszustwo to t y p o w e sposoby uzyskania dóbr niebiańskich dla l u d z i , na
d r u g i m — ucieczka z księżniczką z podziemnego świata t o sposób za
w a r c i a małżeństwa t a k oczywisty, że p r z e t r w a o n w n a j p o p u l a r n i e j
szych przekształceniach gatunków l i t e r a c k i c h w k u l t u r z e p o p u l a r n e j ,
w e wszelkiego t y p u m o t y w a c h uprowadzenia i t d . I n n y m aniżeli uciecz
k a sposobem dynamicznego przełamania g r a n i c y obu światów jest w y
gonienie: w ,,tę stronę", z r a j u na ziemię — A d a m a i E w y ; w „tamtą" —
duchów, g d y przestają być potrzebne, po zakończeniu „dziadów"
(a kysz!) albo seansów magicznych {apage satanás]). Przykłady można
b y oczywiście mnożyć.
Dogłębna analiza owego d y n a m i z m u j a k o wspólnego m i a n o w n i k a
w i e l u epizodów u l o k o w a n y c h na g r a n i c y światów musiałaby być prze
prowadzona na k i l k u planach. Szkicując ją t u s t w i e r d z i m y , iż jeśli po
zostać na t e j płaszczyźnie analitycznej, która obejmuje zręby świato
poglądu, trzeba b y rzec, iż j a k i e k o l w i e k przejście między t a k r a d y k a l
nie różnymi o d , siebie sferami, j a k życie i śmierć, może się odbywać
j e d y n i e na zasadzie s k o k u . Żadne płynne pokonanie dzielącego je d y
stansu nie jest możliwe. Gwałtem i p o r w a n i e m jest przecież sama
śmierć — co zostało zapisane w t y l u już tekstach, podobnie j a k t y l k o
na drodze „porwania", „uniesienia" może się odbyć mistyczne „zachwy
cenie do n i e b a " (gr. ékstasis — p o r w a n i e , zachwyt).
Wyrażając to samo n a płaszczyźnie zasad f o r m a l n y c h , rządzących
konstrukcją obrzędu albo budową tekstu, można b y zapewne p o w i e
dzieć, że przeskok jest j e d y n y m sposobem przejścia między d w o m a sta
n a m i albo między d w i e m a przestrzeniami a k c j i , ioci — jeśli są one
rzeczywiście różne, jeśli dokonuje się t u istotna zmiana jakościowa.
Jeśli wreszcie pozostać p r z y analizie k o n k r e t n y c h wyobrażeń, t o
można spostrzec, że niektóre cechy obrazów „ t e g o " i „tamtego świata"
powstały n a bazie p a r a d y g m a t u rozdwojonej na świadomość i nieświa
domość p s y c h i k i l u d z k i e j . Skoro więc n p . baśniowo-podaniowy i n n y
świat m o d e l o w a n y jest na podobieństwo k r a i n y s n u czy też h a l u c y n a
cji, to n i c dziwnego, że wyjście zeń będzie przedstawione jako skok
podobny do obudzenia — z charakterystyczną dematerializacją i l u z o
r y c z n y c h złud: czapka złotych monet w y n i e s i o n y c h z podziemi zmienia
się nagle w czapkę suchych liści, ciała zaś pięknych kobiet — w szkie
l e t y wisielców.
Podobne obrazy przewijają się w tekstach weselnych. Domostwo
pana młodego malowane jest w pieśniach i w oracjach zapraszających
j a k o świat na opak — k o m i c z n y i t y m różniący się od „prawdziwych"
�SMIKRC J A K O ORGANIZATOR
KULTURY
91
zaświatów, ale podobnie j a k one b u d o w a n y z a n t y m a t e r i i . Przykłady
można b y mnożyć, obfitowałyby one w szczegóły opisujące d o m mło
dego j a k o z b u d o w a n y z antymateriałów, t a k i c h j a k w i a t r , t r a w a i t p . ,
gdzie poczęstunkiem będzie antyjedzenie. „Zapraszamy na wieprza t u c z
nego, miotłą potrącanego, i n o że go t a m nie będzie całego... Będzie
koza bez ogona, wół miotłą z a b i t y " i t d . P o d s u m o w a n i e m t e j weselnej
uczty jako gościny w i l u z o r y c z n y m antyświecie są słowa drużby: „i j a
t a m byłem, miód, w i n o piłem, wszystko po brodzie ciekło, do gęby
nic nie trafiło".
Postacie z kręgu pana młodego monstrualizują w t e j części wesela
własną obcość (niejako na użytek s t r o n y przeciwnej) przez przebiera
nie się — już t o w łachmany sugerujące wędrownych dziadów, już to
w strój parodiujący g r u p y obce — Żydów, Cyganów; łamańce językowe
mają też stanowić naśladownictwo i c h języka, w którym dobijano t a r g u
za pannę młodą, płacąc znów antypieniędzmi (skorupami potłuczonych
garnków, jajek). Sytuacja jest zresztą do pewnego stopnia symetrycz
na — pannę młodą również przebierano: „za mamunę", także już wcześ
n i e j m a t k a j e j występowała w odwróconym sierścią n a w i e r z c h kożu
chu, symbolizując w i l k a .
W n o w y m domostwie m a miejsce k u l m i n a c j a procesu przechodzenia
od życia przez śmierć do ponownego odżycia w zmienionej postaci.
Młodą obowiązywały dotąd zakazy charakterystyczne dla s y t u a c j i śmier
ci: zakaz patrzenia do lustra, zakaz noszenia w s t r o j u w e s e l n y m rzeczy
k o l o r u czerwonego, zakaz śmiechu. Nakazywano j e j milczenie (z m a t e
riału pozapolskiego: także bezruch w momencie z m i a n y stroju) obowią
zywał ją też — czasem przez t r z y d n i , wespół z p a n e m młodym •—
post; t e n ostatni zwyczaj s p o t y k a n y jest także pozaeuropejskim, chrze
ścijańskim kręgiem k u l t u r o w y m , co pozwala wykluczyć wyjaśnienie
a r g u m e n t e m l i t u r g i c z n y m , t y p o w e dla informatorów: młodzi poszczą,
bo będą przystępować do sakramentów. Post, m e t o n i m i a śmierci składa
się na zespół środków powodujących zmianę stanu przez symboliczne
uśmiercenie.
Przybywając do d o m u męża młoda reprezentuje niewiedzę i działa
nie na opak, charakterystyczne dla swego („tamtego") świata. N i e u m i e
wykonać p o d s t a w o w y c h czynności: siada p r z y wręczonej kądzieli i uda
je, że n i e u m i e prząść, pozoruje nieumiejętność zamiatania, mielenia,
z m y w a n i a . Proszona do tańca kuleje, dopiero symboliczne przekucie j e j
przez k o w a l a u w a l n i a ją od t e j ułomności. Przyśpiewki ironizują na
j e j temat, że nie w i e nawet, j a k się woła n a zwierzęta domowe. O d
teściowej „uczy się" n a j z w y k l e j s z y c h czynności gospodarczych, t a k i c h
nawet, j a k pierwsze gotowanie wody.
Szczegóły te przywodzą na myśl te m o m e n t y z opisów i n i c j a c j i p l e
m i e n n y c h , k i e d y t o adepci, powróciwszy po zakończonych ceremoniach
do domów, pozorują nieznajomość m o w y , umiejętności jedzenia i n a j -
teriały Antropologiczno-Archeologiczne
i Etnograficzne", t. 4 cz. 3, s. 17.
�92
JOANNA TOKARSKA, JERZY WASILEWSKI, MAGDALENA
ZMYSŁOWSKA
prostszych n a w e t sposobów pracy, b y t y m symbolicznie wyrazić f a k t
s w y c h n o w y c h narodzin.
Analizując zbieżność s y m b o l i k i obrzędów weselnego i inicjacyjnego
trzeba uwzględnić fakt, że w k u l t u r a c h kręgu — ogólnie mówiąc —
euroazjatyckiego wesele prawdopodobnie wyparło i zastąpiło inicjację.
T o ono przecież, a nie, j a k w społecznościach p l e m i e n n y c h A f r y k i czy
A m e r y k i , s t a n o w i najważniejszą, najbardziej rozbudowaną ceremonię
w c y k l u obrzędowym życia człowieka. Być może w o l n o t o wiązać z p r o
cesem postępującej od wieków w społecznościach kręgu euroazjatyckie
go „detrybalizacji", z bardziej t u zaawansowanymi procesami wyłania
nia się j e d n o s t k i l u d z k i e j , i n d y w i d u u m j a k o p o d m i o t u działań społecz
n y c h , a więc i obrzędowych. Zawarcie małżeństwa b o w i e m z n a t u r y
swej jest a k t e m o bardziej j e d n o s t k o w y m charakterze, aniżeli zbioro
w a — w r a m a c h g r u p y rówieśniczej — inicjacja. Może więc w t o k u
owego w y p i e r a n i a i n i c j a c j i przez wesele nastąpiło pewne wchłonięcie,
dziedziczenie elementów zamierającego obrzędu przez n o w y . Było to
o t y l e konieczne, że wesele w swej w a r s t w i e symbolicznej nie może
ograniczać się do zademonstrowania dokonującego się f a k t u społecznego
(podjęcie wspólnych działań p r o d u k c y j n y c h , p r o k r e a c y j n y c h itp.), ale
m u s i a k t t e n poprzedzić p e w n y m m i t o l o g i c z n y m w p r o w a d z e n i e m . Nie
gdyś dawała j e właśnie ceremonia i n i c j a c y j n a , a obecne wesele podej
m i e ów wątek — n a z w i j m y go — „powrotu do praczasu"; w p r z y p a d k u
wesela polskiego będzie to powrót do s y t u a c j i r a j s k i e j oraz do p i e r w
szej p a r y l u d z k i e j .
Chcąc zrozumieć sens owego p o w r o t u trzeba odwołać się do zasady
biologicznej, a możliwej do przeniesienia także na g r u n t k u l t u r y ducho
w e j : „ontogeneza powtarza filogenezę". Każde zawarcie małżeństwa,
a więc zapoczątkowanie kolejnego odcinka egzystencji g a t u n k u l u d z
kiego, w y m a g a p o w r o t u do p a r y prarodziców; g d y łańcuch pokoleń m a
przedłużyć się o następne ogniwo, w t e d y wraca się do ogniwa p i e r w
szego, do — językiem biologii mówiąc — „środowiska macierzystego"
gatunku.
Przyrównywanie p a r y młodej do A d a m a i E w y to częsty zabieg
w t r a d y c y j n y c h oracjach weselnych. W symoblicznych akcesoriach
obrzędu u j a w n i a się nawiązanie do R a j u i D r z e w a Wiadomości, którego
owoc był przecież przyczyną czy środkiem połączenia pierwszej p a r y .
Symbolikę tę niosą w weselu przede w s z y s t k i m rózga weselna oraz
kołacz (korowaj). Ta pierwsza jest n i e k i e d y dosłownie t r a k t o w a n a jako
pochodząca z rajskiego drzewa: używana w śląskim weselu latoroska
pochodzi — j a k to formułuje oracja starosty — „z drzewa oliwnego,
które urosło na grobie człowieka pierwszego — t o jest A d a m a [...] Bóg
posłał Anioła swego po latoroskę do drzewa tego, co w p o j s t r z o d k u r a j u
�SMIERC JAKO ORGANIZATOR
93
KULTURY
stoi [...] t a k tez t a oblubienica posyła tę gałązęckę s w o j e m u oblubień
cowi"
Trzeba p r z y t y m pamiętać, że pod te b i b l i j n e wyobrażenia k u l t u r a
l u d o w a podprowadziła niejako swój własny archaiczny obraz — m o t y w
kosmicznego drzewa życia, skądinąd tkwiący przecież także u podłoża
przedstawień księgi rodzaju. Zwracano już uwagę na to, że pod p o
stacią weselnego k o r o w a j a realizuje się archetyp drzewa kosmicznego .
W y s t a r c z y zatem, jeśli o d n o t u j e m y takie dodatkowe szczegóły, j a k za
każa używania soli do ciasta na kołacz; pamiętać trzeba, że sól to t y p o w y
środek i z porządku życia, niewskazany w kontakcie ze światem transcen
d e n t n y m . Przepisy określające sposób przynoszenia w o d y do ciasta albo
gałęzi do zdobienia kołacza (woda „nie napoczęta" p o w i n n a być czer
pana w m i l c z e n i u , n a czczo) są identyczne j a k p r z y z d o b y w a n i u środ
ków magicznych z „tamtego świata". Znajduje to swe potwierdzenie
w tekstach pieśni podkreślających, że kołacz albo rózga weselna p r z y
były z daleka, że d l a i c h zdobycia przedsięwzięto wyprawę przez obcy,
d z i k i k r a j . W p o l s k i m weselu nie padają w p r a w d z i e słowa aż t a k w y r a
ziście malujące i n f e r n a l n y pejzaż „tamtego świata", j a k na przykład
w weselu rumuńskim: „przemierzyłem pomroczne d o l i n y , obszedłem p u stopasne stogi, poschodziłem nieschodzone drogi, przepłynąłem n i e otęchłą wodę, aż dotarłem w te t u t a j p r o g i " , nie m a też t a k wyraźnych
nawiązań do i d e i drzewa kosmicznego, j a k wspinaczka pana młodego
na słup l u b stojące pośrodku w s i drzewo . T y m n i e m n i e j podobne jest
przecież znaczenie t y p o w y c h sformułowań towarzyszących prezentacji
przez starościnę rózgi weselnej: „nalatałam się po wąwozach, naspinałam się k i e b y k o z a " .
Zbliżony sens — wędrówki, p o w r o t u do pierwszego p u n k t u w cza
sie i przestrzeni, podróży w głąb sacrum — można chyba dostrzec
w d a w n y m zwyczaju, zgodnie z którym para młoda przed ślubem wcho
dziła za ołtarz w kościele, b y wspólnie spożyć t a m chleb . Takie wejście
za ołtarz jest — jeśli w o l n o wnosić choćby z analogicznych zachowań
w r a m a c h p r a k t y k d e w o c y j n o - r e l i g i j n y c h , j a k n p . przechodzenie na
klęczkach obejścia za c u d o w n y m obrazem — wyprawą w sferę jądra
sacrum. Można ją chyba przyrównać do i n i c j a c y j n e j wędrówki w głąb
u
13
u
15
L. M a l i n o w s k i , Zbiór oracji weselnych
z okolic Opola, „Materiały A n t r o pologiczno-Archeologiczne i Etnograficzne"; t. 5: 1901, s. 249-251.
W. I w a n o w , W. T o p o r ó w , Issledowanije
w oblasti sławianskich driewnostiej, Moskwa 1974, s. 243-258.
R. V u 1 с a n e s с u , Kolumna
niebios, Warszawa 1979, s. 96-98, 52.
Z. W a s i l e w s k i , Przyczynek
do etnografii
Krakowiaków, „Wisła", t. 6:
189*2, s. 195.
S. U d z i e l a , Dwory. Zapiski etnograficzne
z roku 1901 i 1902, „Prace i M a
teriały Antropologiczno-Archeologiczne i Etnograficzne", t. 4 cz. 3, s. 17.
11
1 г
18
11
15
�JOANNA TOKARSKA, JERZY WASILEWSKI, MAGDALENA
94
ZMYSŁOWSKA
l a b i r y n t u , która również przynosi mistyczne poznanie, uzdrowienie, o d
nowienie.
Wyjaśnienie sensu t e j w y p r a w y — podobnie j a k i zrozumienie s y m
bolicznych nawiązań do s y t u a c j i r a j s k i e j — w obrzędzie w e s e l n y m ,
w momencie rozpoczęcia tego etapu życia, którego istotną cechą będzie
prokreacja, w y m a g a odwołania się do znaczenia obrzędu i n i c j a c j i j a k o
wprowadzenia w tajemnice sprzężonych ze sobą zjawisk seksu i śmierci.
III
Można powiedzieć, że r y t m życia ludzkiego wyznaczają inicjacje.
Mediacja w r a m a c h opozycji życie—śmierć leży u podstaw wszelkiego
r o z w o j u i zmiany. Zachodzi ona p r z y i n i c j a c j i n o w o narodzonego dziec
ka, w ceremonii osiągania dojrzałości, p r z y i n i c j a c j i w małżeństwo,
w chorobę (pobyt w sanatorium), w śmierć, w podróż, p r z y s a k r a l n y c h
wyłączeniach t y p u : p i e l g r z y m k a , kapłaństwo, ascetyzm, niełaska, za
przysiężenie zemsty i t d . W a l o r u inicjacyjnego nabierają wszelkie c z y n
ności, którym towarzyszy c z y n n i k losowości, niepewności co do i c h r e
z u l t a t u , a także te, które w y k o n u j e m y po raz pierwszy. I n n y m wyróż
n i k i e m t y c h działań jest i c h żywa b a r w a emocjonalna. Inicjacją więc
nazwać możemy również ważny egzamin, g r y z k a t e g o r i i alea
czy a k t
miłosny. Rekonstruując sposób, w j a k i o d b y w a się mediacja między
światami, n a p o t y k a m y względnie stały zespół rekwizytów, których se
mantykę wyjaśnia i c h u s y t u o w a n i e w r a m a c h opozycji życie—śmierć.
16
I t a k najistotniejszy i najdłuższy etap i n i c j a c j i , okres marginesowy
(okres p o b y t u na „tamtym świecie") wypełniony jest powracającymi
uparcie m e t o n i m i a m i śmierci. Inicjowanego obowiązuje milczenie (gro
bowe), zakaz śmiechu (znak życia), podkreśla się jego niedojrzałość czy
dziewictwo, bije się go i t o r t u r u j e , u p i j a do nieprzytomności l u b usypia.
Użycie halucynogenów, szeroko rozpowszechnione w obrzędach p l e m i e n
n y c h , zadawanie bólu, lęk czy sen kierują inicjowanego w głąb własnej
p s y c h i k i , osyłając w krainę podświadomości. K o n t a k t z nią umożliwia
integrację na wyższym poziomie osobowości. Podobny jest sens ośmie
szania, któremu często poddawany jest n p . kosiarz w w y z w o l i n a c h ,
fryc — wilk. Z jednej s t r o n y wyśmiewanie to manifestacja świata „na
opak", gdzie „sedno" jest „cetnem", a mądrość — głupotą, z d r u g i e j
zaś szłoby t u o rozbicie osobowości inicjowanego, osiągane poprzez r e
latywizację, ukazywanie r e w e r s u otoczenia k u l t u r o w e g o , w j a k i m żyje.
I n n e reguły „tamtej s t r o n y " , który podporządkowuje się neofita, t o
zwyczaj czernienia t w a r z y sadzą l u b krwią (np. pierwszej upolowanej
z w i e r z y n y ) , wywrócone na opak ubranie i b u t y (inicjacje kosiarzy),
obowiązek postu (na czczo, po w y m i o t a c h ) .
15
Klasyfikacja gier w g R. С a i 11 o i s, Żywioł
i lad, Warszawa 1973.
�ŚMIERĆ J A K O O R G A N I Z A T O R
95
KULTURY
Istotna jest też odludność okolicy, gdzie o d b y w a się inicjacja, j e j
zaświatowy charakter. Z a k r z y w i e n i e przestrzeni, j e j czas wewnętrzny
(czas—bezczas, z w o l n i o n y jego wpływ; dzień—noc) powodują, że błą
dzenie jest elementem obrzędu przejścia. Chcąc wyjść z l a b i r y n t u i n i
c j o w a n y m u s i przyswoić reguły, które n i m rządzą. Uczy się więc t a j n e j
„opacznej" m o w y , m u s i też poznać hasło, otwierające granicę zaświatów.
Dopiero wówczas osiągnie cel i n i c j a c j i , zdobędzie b a j k o w y środek m a
giczny. W inicjacjach zawodowych jest n i m wiedza zawodowa, w g r u
pach ezoterycznych znajomość tajemnic związku. Z n a k i e m j e j posiada
nia jest piętno (dziarg u gitowców, n o w e imię itd.). Odrodzonego p r z y j
m u j e się do wspólnoty, co pieczętuje się podawaniem ręki, o f i a r o w a n i e m
no w ej koszuli, wspólnym p i c i e m wódki.
Z a r y s o w a n y scenariusz obrzędów prześledźmy w materiale.
A b y psychodrama i n i c j a c y j n a przebiegała pomyślnie, konieczne jest
u t r z y m a n i e w t a j e m n i c y t e r m i n u j e j rozpoczęcia. J a k zawsze, śmierć
przychodzi znienacka. Częsty jest więc m o t y w p o r w a n i a neofitów, za
s k a k i w a n i a i c h i n i c j a c y j n y m zadaniem, które krzyżuje p l a n y . Rozpoczy
na się etap marginesowy. „ K i e d y zbliżało się południe s t a r a l i się kosia
rze f r y c a obkosić, t o jest kosząc zamknąć go wokoło" .
17
„Towarzysze biorą go już od rana pod swoją opiekę, nawet jego kosę i osełką
do ostrzenia kosy służącą, ale kosi razem z n i m i do południa, j a k w dzień zwykły.
Po obiedzie już od niechcenia bierze się do pracy, składa kosę, siada, n i b y bardzo
utrudzony. W porze podwieczorku towarzysze zatykają w ziemi trzonkiem, czyli
kosiskiem cztery kosy w czworokąt t a k , iż w górze kosy te stykają się pośrodku
końcami, poprószone z wierzchu sianem, tworzą j a k b y baldachim. Pod t y m balda
chimem, gdzie ma się odbyć ceremonia, kładą na ziemi więzkę skoszonej t r a w y
jako siedzenie dla »sędziego« i dla »księdza«" .
Js
Izolacja jryców jest wyraźna. Ostrzegawczo pobrzękuje się w kosy,
niebezpieczeństwo sygnalizują też czerwone c h u s t k i . Z a m y k a się prze
strzeń wokół inicjowanego.
Podobnie w czasie obrzędów zapustnych. K a r c z m a , w której odby
wał się babski comber, podkoziołek czy i n n e zabawy i n i c j a c y j n o - m a t r y monialne nieżonatych była starannie izolowana. Wewnątrz czyniono h a
łas n a patelniach. D r z w i k a r c z m y zagradzano ławą. Czasem stał p r z y
n i c h „odźwierny" pilnujący, b y n i e w c h o d z i l i pożenieni. Sankcją za
wtargnięcie do n i e j było natychmiastowe piętnowanie popiołem, ożog a m i czy też zabieranie czapek.
Bardzo ciekawe są też obrzędy przejścia, występujące współcześnie
w g r u p a c h t z w . m a r g i n e s u społecznego . J a k zobaczymy, oparte są
19
" W. H n a t i u k, Frycówka, „Lud", t . I I I : 1897, s. 70.
Z. G l o g e r , Rok polski w życiu, tradycji i pieśni, Warszawa 1900, s. 281-283.
Informacje dotyczące obrzędów przejścia w grupach marginesu społecznego
oraz w w o j s k u zawdzięczamy k o l . A d a m o w i W a l k o w i a k o w i .
18
19
�96
JOANNA TOKARSKA, JERZY WASILEWSKI, MAGDALENA
ZMYSŁOWSKA
one n a k l a s y c z n y m schemacie i n i c j a c j i . Oto n p . ceremonia pierwszego
dziargu. G d y stwierdzono już, że „ n o w y " nadaje się n a „git człowieka",
u m a w i a n o się na spotkanie, na które o p i e k u n przyprowadzał k a n d y
data. T a m u p i j a n o go do nieprzytomności i robiono dziarg, wkłuwając
igłą a t r a m e n t . Później wywożono go gdzieś (najczęściej za miasto, n a d
Wisłę, do lasu) i czekano aż wytrzeźwieje. Obowiązuje zakaz u j a w n i a
nia znaków życia. „Wilkowi przed w y z w o l i n a m i nie w o l n o było się
śmiać, na poczęstunku zaś w e dworze n i e w o l n o m u było przyjąć k i e
liszka z niczyjej ręki, musiał go podjąć z z i e m i u s t a m i . Do k a r c z m y
nie puszczają przez cały czas w y z w o l i n żadnej k o b i e t y " . Następuje
poczęstunek, po którym wszyscy oddalają się i idą do k a r c z m y . „ W i l k "
opłaca muzykę i gorzałkę. Do tańca nie w o l n o m u iść, dopóki go „star
szy" n i e o g o l i . Podkreślana jest nieświadomość, marność, niedojrza
łość inicjowanego. N i e w o l n o m u zachowywać się „jak z w y k l e " , „po
l u d z k u " , śmiać się, jeść, ruszać się. Wśród garncarzy istniały zwyczaje
zakazujące u c z n i o w i nosić długie spodnie i k r a w a t , palić t y t o n i u , w c h o
dzić do gospody, w której siedzieli m i s t r z o w i e . Czasem do końca n a u k i
n i e w o l n o m u było mieszkać z ż o n ą .
2 0
2 1
22
W okresie m a r g i n e s o w y m nowicjusz m u s i zachowywać się zgodnie
z w y m a g a n i a m i rzeczywistości, w którą wszedł. Rozpoczyna wędrówkę
po wiedzę. Z d o b y w a ją poprzez ciężkie próby fizyczne i m o r a l n e , któ
r y c h dostarczają m u b a j k o w i donatorzy. Jeśli ktoś chciał zostać „czło
w i e k i e m " („gitowcy" nazywają siebie „ludźmi" — n i e zawsze n a w e t
dodając określenie „ g i t " ) i dostać p i e r w s z y dziarg (nacięcie, tatuaż,
w y t a t u o w a n a k r o p k a ) musiał znać kogoś, k t o b y za niego poręczył.
Wprowadzający informował pozostałych „ludzi", że zna kogoś, k t o
chciałby zostać „człowiekiem". K a n d y d a t a brano w t e d y p o d obserwację
i w y s t a w i a n o n a liczne próby, sprawdzając, czy d o b r y z niego świr
(czy p o t r a f i udawać głupka, wyśmiewać się z l u d z i i zaczepiać i c h , czy
przejdzie po krawędzi wysokiego domu, czy p o t r a f i bić się i d o k o n y
wać kradzieży). Jako p i e r w s z y robiono z w y k l e dziarg oznaczający świra
(kropka na czole n a d nosem) l u b rzadziej „złodzieja" ( k r o p k a między
k c i u k i e m a palcem wskazującym na zewnętrznej stronie dłoni). Nie był
t o b y n a j m n i e j koniec i n i c j a c j i , lecz raczej j e j zapowiedź. N e o f i t o m n a
daje się obraźliwe p r z y d o m k i , piętnuje poniżającym dziargiem
„frajera".
W y s t a w i a n i e inicjowanego n a pośmiewisko jest nagminne. N a współ
czesnej budowie wysyła się go po kryształowe wiertło, w warsztacie
s t o l a r s k i m szuka on s u w m i a r k i z w o d o t r y s k i e m , w obrzędowości g a r n
carzy wędruje on po skórę z kobyły do szewca l u b po f l a k i do r y m a r z a .
J . K l a w e , Totemizm
a pierwotne
zjawiska
religijne
w Polsce.
porównawcze, Warszawa 1920, s. 105.
O. K o l b e r g , Dzieła wszystkie,
t. 23: Kaliskie,
s. 118.
D. С z u b a 1 a, Folklor garncarzy polskich, Katowice 1978, s. 22.
20
21
22
Studium
�ŠMIERC J A K O O R G A N I Z A T O R
KULTURY
97
Żeglarze każą n o w e m u członkowi załogi (zwanemu dwuznacznie „ba
lastem") wydmuchiwać słomką wodą ze s k r z y n k i mieczowej l u b „po
prawiać" t z w . k i l w a t e r za łodzią (czynności n i e w y k o n a l n e ) .
P r z y f i l c o w a n i u sukna ( w a l e n i u samodziału) wieczorem ktoś mówi,
że bez tubelis nic n i e będzie. (Rzeczywiście, sukno czasem może się n i e
udać, czynności towarzyszy pewne napięcie psychiczne). Posyłają p o d
rostka:
„nie chce m u się iść w słotny wieczór l u b ranek ciemny [...]. Posyłają go gdzieś
przez góry i doły do sąsiada, do którego najgorsza wiedzie droga. T a m dostaje wór
piasku albo kamień, żeby ciężko m u było nieść. Każą m u spieszyć się, bo d u r n i e m
zostanie. Biegnie i w i d z i , że wystrychnięto go na dudka, w i d o w i s k o skończone
bez niego, a on kamień musi sam z chaty wyrzucić [...]. Wtedy przekonywa się
czym istotnie jest tubelis"
.
23
W odwróconym porządku „tamtej s t r o n y " środek magiczny to r e
k w i z y t w r o d z a j u w y m i e n i o n e g o tubelisu,
suwmiarki z wodotryskiem
czy rękawic do w y j m o w a n i a garnków, z pieca. N i e one są j e d n a k celem
i n i c j a c j i . Dopiero w t r a k c i e poszukiwań znajduje się l u b , w z o r e m baj
k o w y c h bohaterów, w y k r a d a — Wiedzę. W y k r a d a , bo n i k t n i e mówi
i n i c j o w a n e m u w p r o s t , j a k p o w i n i e n się zachowywać, j a k i jest świat.
Wręcz przeciwnie. O p i e k u n o w i e i n i c j a c j i robią wszystko, b y adeptowi
drogę utrudnić i zmylić. Prześcigają się w żartach i k p i n a c h . Dopiero
w c h w i l i , g d y w z r o k inicjowanego oswoi się z ciemnością tamtego świa
ta przychodzi rozwiązanie. Zwróćmy uwagę: rozwiązanie „się z n a j d u j e "
(Eureka), na pomysł „się w p a d a " (opozycja: wypracowane, w y t w o r z o
ne — znalezione; intencjonalne — nieintencjonalne). I zgodnie z p r z y
słowiem najszybciej znajduje się nie szukając .
24
Wróćmy po t e j d y g r e s j i do dalszego ciągu obrzędu. C h a r a k t e r y s t y c z
n y jest i n f e r n a l n y pejzaż, w j a k i m poruszał się nieszczęsny poszukiwacz
tubelisu.
Wysyłanie i n i c j o w a n y c h „gdzieś przez góry i d o l i n y do sąsia
da, do którego najgorsza wiedzie d r o g a " p o t r a k t u j e m y na równi z m o
t y w e m błądzenia. Ekspedycją w zaświaty są też dalekie podróże. S t w a
rzają one własny pejzaż, hiperbolizują czas i przestrzeń (lasy są „głębo
k i e " , bagna „nieprzebyte"). Komuś dawno n i e w i d z i a n e m u mówimy
„nie widziałem cię sto l a t " . Wyprawiającego się w podróż żegnamy t a k ,
j a k b y wyjeżdżał n a zawsze. Z a o p a t r y w a n i e go na drogę w żywność
(nawet jeśli wiadomo, że nie będzie specjalnie potrzebna) nasuwa ana
logię z jadłem, w które wyposaża się zmarłych; w i a d o m o bowiem, że
nie znajdzie go w zaświatach. Wśród zwyczajów żydowskich znajdujeJ . К i b o r t, Humor ludu żmudzkiego, „Wisła", t . V I I : 1893, s. 588.
Sugestywną analogię nasuwa porównanie mechanizmów widzenia
central
nego i peryferycznego.
T y m pierwszym posługujemy się np. przy pracy, kolejno
koncentrując się na fragmentach całości. Drugie zaś u r u c h a m i a m y patrząc w ciem
ności. Jest ono bardziej syntetyczne, intuicyjne, pozwala dostrzec od razu zasad
nicze kształty, które t r a c i m y z oczu skupiając się na szczególe.
23
24
7 — E t n o g r a f i a P o l s k a t. X X V I , z. 1
�JOANNA TOKARSKA, JERZY WASILEWSKI, MAGDALENA
98
ZMYSŁOWSKA
m y przesąd, w myśl którego nie w o l n o zamiatać izby, g d y jeden z do
mowników jest w p o d r ó ż y . Podobny zakaz występuje w dniach po
grzebu, świąt czy postu. Sugestywny jest także sposób p o w i t a n i a po
wracającego z w y p r a w y , przekonanie, że „nie jest już t y m s a m y m czło
w i e k i e m co d a w n i e j " . Przysłowie „podróże kształcą" nabiera w t y m
świetle dodatkowego sensu.
Powtórzmy, że g r a z k a t e g o r i i alea może mieć również w a l o r i n i c j a
c y j n y . I s t o t n y jest w n i e j c z y n n i k losowy, towarzyszy j e j silne p o b u
dzenie emocjonalne. Pamięć o t y m przechowywana jest w powiedzeniu
k o m e n t a t o r a sportowego, który po t r u d n e j s y t u a c j i pod polską bramką
zwykł mawiać „wróciliśmy z dalekiej podróży".
Nie da się t u zapomnieć o ważności średniowiecznych wędrówek cze
ladniczych. Wyzwalanego na m i s t r z a zwano B r a t e m Wędrownym l u b
Wędrowcem. Czeladnika po przemianku
wysyłano na t r z y l e t n i wędr,
rajzy, cajtowanie
czy chodzenie za giszyngiem.
Często p r z y wejściu do
w a r s z t a t u trzeba było podać umówione hasło:
2S
„Przyszedł czeladnik do młyna, położył laską koło dyszla i wchodzi do góry:
— Limsic — mówi czeladnik,
— Kusie — odpowiada majster.
— Klapersic — mówią razem i witają się" .
u
Widać, że wędrus zna już zaświatową mowę, hasło o t w i e r a m u drogę.
K l o n o w i e pisze:
„Jeśliś f r y c albo szyper nowy
Już się t u musisz uczyć inszej m o w y " .
S7
Nieco trudności nastręcza p r o b l e m t a j e m n i c y , jaką otoczona jest i n i
cjacja. W p r o w a d z o n y do cechu m u s i „milczeć j a k grób", u t a j n i o n y jest
język, hasło, w obrzędach masońskich — tekst przysięgi p o w t a r z a n e j
za W i e l k i m M i s t r z e m . D r u g i człon opozycji j a w n i e — skrycie ekspono
w a n y jest też w określeniu „pamięć n i e m a j a k deska g r o b o w a " . Sens
t a j e m n i c y w y d a j e się być następujący. Wiedza, którą nabył i n i c j o w a n y
nabiera znaczenia j e d y n i e poprzez f a k t przebycia i n i c j a c j i . Jest p r z e d
m i o t o w a . N i e można j e j „odstąpić", nie dlatego, że grożą sankcje, lecz
dlatego, że jest nieprzekazywalna. N i e da się ominąć podróży w głąb
własnej p s y c h i k i . Neofita wiedzą uwewnętrznia, i n t e g r u j e z własnej n i e
świadomości. U j a w n i o n y tekst przysięgi l u b hasła stanie się w rękach
profana p u s t y m dźwiękiem, który nie o t w o r z y żadnej granicy, ponieważ
p r a w d z i w y próg zaświatów t o granica wewnątrz p s y c h i k i , s t y k świado
mości z nieświadomością. M a n t r a m u s i być pogrążona w ciszy tamtego
świata, ponieważ w y p o w i e d z i a n a głośno z m i e n i się w kupkę zeschłych
№
s e
87
B. W. S e g e l , Lecznictwo ludowe Żydów,
С z u b a 1 a, op. cit, s. 24 n n .
G l o g e r , op. cit., s. 281-283.
„Lud", t . I I I : 1897, s. 57.
�ŚMIERĆ J A K O O R G A N I Z A T O R
KULTURY
99
liści, t a k j a k zamienia się w nie skarb, w którego posiadanie weszło się
bezprawnie.
Wróćmy j e d n a k do analizy wcześniejszych chronologicznie m o m e n
tów obrzędu. K o n s t y t u t y w n y m elementem jrycówki jest bicie (stąd do
stać jrycówką — dostać baty). I n i c j o w a n y c h lotników lasuje się drąż
k i e m s t e r o w y m na skrzydle samolotu, kosiarzy — p y t a m i ze słomy,
muszką na osełkę; żeglarzy — paga j e m i t d . Narzędziem t o r t u r , uśmiercająco-ożywiającą różdżką jest z w y k l e narzędzie pracy. Ono właśnie
wprowadza w t a j n i k i w i e d z y zawodowej.
Interesującego materiału dostarczają też opisy i n i c j a c j i w o j s k o w y c h
(męskie g r u p y ezoteryczne). N a j c i e k a w s z y m obrzędem jest m i a n o w a n i e
n o w e j „rezerwy", które o d b y w a się na tydzień przed odejściem „panów"
do c y w i l a (nieoficjalna h i e r a r c h i a w o j s k o w a : od p r z y b y c i a do j e d n o s t k i
do pół r o k u — „koty", od pół r o k u do r o k u — „przerwa", od r o k u do
półtora r o k u — „wicerezerwa", od półtora r o k u do dwóch l a t — „rezer
w a " , od 50 d n i przed końcem aż do końca służby — „pany"). K a n d y d a t
na rezerwistę m u s i zdjąć spodnie i położyć się na czterech taboretach,
na których leżą d w i e poduszki. W t e d y „panowie" masują m u tyłek przez
prześcieradło i biją ręcznikiem. W t y m czasie najmłodsi — „ k o t y " —•
wchodzą na piec l u b stoją w kącie p o k o j u i miauczą. B i t y nie może
krzyknąć, a k i e d y w s t a n i e dają m u do w y p i c i a wódkę i gratulują. Z o p i
su tego zapamiętajmy na razie zwierzęcą kompanię towarzyszącą i n i
cjowanemu.
K a n d y d a t n a rezerwistę m u s i udawać m a r t w e g o (zakaz k r z y k u ) .
W opisach w i e l u podróży w zaświaty m a m y zamiast bicia, na które nie
w o l n o reagować k r z y k i e m , i n n y rodzaj t o r t u r — ulubione przez demo
n y łachotanie ofiary, zakaz oddychania czy pozbycie się l u d z k i e j w o n i —
przez w y s m a r o w a n i e miętą, smołą i t d . Wszystkie te m e t o n i m i e śmierci
są końcem okresu marginesowego; p r z y b i c i u szczególnie wyraźny jest
uśmiercająco-ożywiający c h a r a k t e r zabiegów. Przywołajmy skojarzenie
z klapsem, które daje położna n o w o r o d k o w i tuż po odcięciu pępowiny.
Na potwierdzenie jeszcze jeden c y t a t :
„Przyszedłszy [kosiarze plus i n i c j o w a n y ' w i l k ' — przyp. autorów] przed ganek
śpiewają piosenkę o w i l k u znalezionym w lesie i przyjętym do nich do t o w a r z y
stwa dla wspólnej pracy. Po słowach «tam pod borem, t a m pod lasem wilczysko
wywija» naśladują wszyscy wycie wilków, po czym jeden z obecnych ma prze
mowę kończącą się t y m i słowami:
Teraz żeśmy wykrzyknęli h u r r a !
Aż na n i m zadrżała ta wilcza skóra.
A obleczym go w czystą koszulę
Oko — całe, a t u jest pół.
Będzie bity, jednak wesół,
A l b o siak, albo t a k " » .
i s
K l a w e . op. cit., s. 103.
�100
JOANNA TOKARSKA, JERZY WASILEWSKI, MAGDALENA
ZMYSŁOWSKA
A m b i w a l e n t n y c h a r a k t e r bicia jest t u wyraźny. Z a n i m s k o m e n t u j e m y
pozostałe elementy tego opisu, z a j m i j m y się problematyką n a z w —
allonimów, które nadawane są i n i c j o w a n y m . O d n o t u j m y takie, j a k
„wilk", „wilczek", „wilczy b r a t " (inicjacje kosiarzy, flisaków, myśliwych,
weselne: określenie p a n n y młodej), powszechne: „ f r y c " (być może ze starogermańskiego Frikke — w i l k ? ) , „fuks" (niem. der Fuchs — lis); w t e r
m i n o l o g i i w o j s k o w y c h i n i c j a c j i r e k r u t a (łacińskie: crudus, -i — s u row y)
nazywają „kotem", „futrzakiem", „sierściuchem".
Najbardziej rozpowszechnione jest określenie „wilk". Słowiańska k u l
t u r a t r a d y c y j n a k o n o t u j e go najróżniej. Krwiożerczą bestię zaprasza
się na wigilię. Po u r o d z e n i u dziecka obwieszcza się „wilczyca porodziła
w i l k a " . Jeśli w i l k u k r a d n i e owcę, mają t o za szczęście. W i l k użycza
swej skóry wilkołakom . Dusze wędrują po świecie p o d postacią w i l k a
l u b psa ., Zwierzęta te występują w baśniach w r o l i pomocników. M o
szyński przytacza baśń, w której resztę przyniesionej przez k r u k a m a r
t w e j i żywej w o d y zaszyto w i l k o w i w łydki t y l n y c h łap . Intrygującą
cechę w i l k a i psa w wierzeniach l u d o w y c h s t a n o w i i c h wiedza medycz
na . W i l k leczy się sam, rana polizana przez psa goi się „jak n a psie".
Wspomnienie w i l k a pomaga na ból zęba. Czaszka zwierzęca włożona p o d
poduszkę powoduje szybkie zaśnięcie. Równie niezwykłe konotacje po
siada w naszym folklorze pies, mogący odwracać u r o k i , widywać d u
chy, przepowiadać przyszłość. Za szczególnie obdarzone t y m i własnoś
c i a m i uchodziły u nas p s y z j a s n y m i p l a m a m i n a d oczami, które n a
zywano c z t e r o o k i m i . G d y pies w y j e , z diabłem rozmowę p r o w a d z i .
Pies przeczuwa ogień, choroby l u b śmierć któregoś z domowników.
I s t o t y k y n o m o r f i c z n e mają bogatą tradycję mitologiczną. Psowate b r o
niły z w y k l e
wstępu do świata podziemnego.
Wystarczy
przypo
mnieć trójgłowego Cerbera, A n u b i s a w Egipcie, lisa w Chinach, s k a n
d y n a w s k i c h F e n r i r a i Skolla. W Boskiej
komedii
P i e l g r z y m spotykał
u wejścia do Piekła centkowaną panterę, l w a wietrzącego zdobycz i n i e
nasyconą wilczycę. Czwartego w kręgu piekieł strzeże zaś bestia P l u t o —•
w i l k z żarłoczną paszczą. W w i e l u m i t o l o g i a c h psy pełnią rolę zaświa
towego sobowtóra guardian
spirit
(meksykański Xolotl).
U Azteków
i Majów s p o t y k a m y t z w . psa piorunowego skojarzonego z błyskawicą,
otwierającą duszy zmarłego drogę do Mictlan.
P r z y p o m n i j m y też sięga2 9
30
31
32
33
u
3 5
M o s z y ń s k i , Kultura ludowa Słowian, t . I I , cz. 1, Warszawa 1967, s. 276.
S. P o n i a t o w s k i , Wiedza o Polsce, t . I I I , Warszawa 1932, s. 282.
K l a w e , op. cit., s. 129.
K. M o s z y ń s k i , Obrzędy, wiara, powieści ludu z okolic Brzeżan, „Mate
riały Antropologiczno-Archeologiczne i Etnograficzne", t. X I I I : 1907, s. 188.
L. K r z y w i c k i , Rola zwierząt w pierwotnej
umysłowości, „Wisła", t . V I :
1892, s. 521.
P o n i a t o w s k i , op. cit., s. 294.
A. S a l o n i , Zaściankowa szlachta polska w Delejowie,
„Materiały A n t r o p o
logiczno-Archeologiczne i Etnograficzne", t . X I I I : 1907, s. 56.
2 8
8 0
ł l
32
33
34
35
�SMIERC JAKO ORGANIZATOR
101
KULTURY
jące górnego p a l e o l i t u znaleziska naszyjników z zębów lisa, w i l k a , d z i
ka, hieny, • towarzyszące pochówkom oraz zwyczaj chowania psów
ze zmarłymi. C m e n t a r n e j W y s p y E r y t r e i strzeże w m i t o l o g i i greckiej
dwugłowy pies — Ortros. Pies towarzyszy i n d y j s k i e m u bogowi śmier
ci — Jamie. O n też pożera ciała zmarłych. W micie w a l i j s k i m sfora
psów goni dusze potępionych do północnego piekła Anwm.
C i e k a w y c h danych mogą dostarczyć także obserwacje językowe (ma
teriał k o n s u l t o w a n y z językoznawcą, doc. d r Marią Grzegorczykową).
Cerkiewno-słowiański w y r a z u b l k został z a l t e r n o w a n y przez języki
współczesne w polskie — г>ь1к", rosyjskie — vołk, ukraińskie vovk,
bułgarskie vauk, serbskie — vuk . Istnieje związek etymologiczny mię
dzy n i m i a słowami na określenie czarownika — starosłowiańskie
vóixv
(rosyjskie volšebnik).
N a marginesie zaznaczmy też bliskość
w a r s t w y b r z m i e n i o w e j starogermańskiego г veum — w i l k (człon we w y
stępuje w i m i o n a c h i nazwach człowieka określających kogoś związane
go z bóstwem l u b k u l t e m ) . Jednostkę, która popełniła zbrodnię na m i e j
scu k u l t u l u b na w i e c u określano j a k o „ w i l k a " — i veum
.
se
37
38
B r u c k n e r podaje, że „zwano »wilkami« i szkodliwe narośle na drze
w i e i n a c i e l e " . Pies w d z i w n y sposób u t r w a l o n y jest w przekleń
stwach — psubrat, psia mać, psiakrew, zejść na psy (także: dostać
w i l c z y bilet!) *°.
Zaczynając od najostrożniejszego spostrzeżenia podsumować można,
że myśl l u d o w a upodobała sobie łączenie psa i w i l k a ze statusem obce
go, „przybysza stamtąd".
A b y wyjaśnić to uporczywe kojarzenie sięgnijmy do egzotycznej,
lecz celnej t e r m i n o l o g i i D o n Juana, znanej c z y t e l n i k o m Cariosa Castan e d y . W myśl tekstów m a g i i meksykańskiej antyświat t o
nagual.
Jest t o wszechogarniający drapieżny obszar niepoznawalności, gdzie rzą
d z i i n n a , niedostępna n a m logika. W nagualu zanurzony jest nasz świat,
mała wyspa świadomości, fałszywie przestrzegany j a k o jedyna n i e a l t e r n a t y w n a rzeczywistość. Z t e j „oddzielonej rzeczywistości"
pochodzą
też nahualli,
sobowtóry zwierzęce o dwóch postaciach: jasnej — ducha
opiekuńczego, i ciemnej — reprezentującej, j a k powtórzy]ibyśmy za
39
4 1
42
A. B r u c k n e r , Słownik etymologiczny
języka polskiego,
Warszawa 1970,
s. 621.
M o s z y ń s k i , op. c i i . , s. 828.
S. P i e k a r c z y k , Mitologia
germańska, Warszawa 1979, s. 80.
B r u c k n e r , op. cit., s. 621.
Przykłady patrz: I . F r a n k o , Psia krew i psia wiara, „Lud", t. 1: 1895,
s. 251.
C. C a s t a ñ e d a , The Teachings
of Don Juan: A Yaąui Way of
Knowledge
(1968), A Separate Reality (1971), Journey to Ixtlan (1972), Tales of Power (1974),
Second Ring of Power (1977). Książki wydane m. i n . w Penguin Books w latach
1970-1978.
A Separate Reality — określenie С. Castanedy, tytuł jego drugiej książki.
8 8
87
88
88
40
41
42
�102
JOANNA TOKARSKA, JERZY WASILEWSKI, MAGDALENA
ZMYSŁOWSKA
J u n g i e m , k a l k i a r c h e t y p u wroga. Uważa się, że filogenetyczne losy czło
w i e k a nałożyły ów archetyp n a w i e l k i e k o t o w a t e zwierzęta z r o d z i n y
p s o w a t y c h i węże. Niektóre z n i c h to k o m p a n i a asystująca i n i c j o w a n y m .
Są to zwierzęta posiadające sierść, czasem padlinożerne, n o c n i drapież
cy. Te właśnie zwierzęta, pochodzące z nagualu, atakują człowieka w m o
mentach, g d y pole świadomości zalewane jest dotychczas n i e u r u c h o m i o n y m i i n f o r m a c j a m i , pochodzącymi z nieświadomości. T e n niebez
pieczny, decentralizujący psychikę proces u j a w n i a n i a się u k r y t y c h treści
a r c h e t y p o w y c h zdarza się najczęściej w stanach wysokiego pobudzenia
emocjonalnego, n p . p r z y lęku, p r z y długotrwałych deprywacjach, a t a k
że p r z y stosowaniu środków h a l u c y n o g e n n y c h . W t e d y m i t y c z n e zwie
rzęta atakują. W wierzeniach meksykańskich określone nahualli,
t a k ie
j a k k o j o t czy jaguar, pełnią funkcję zwierzęcych przenośników w odpo
w i e d n i e r e j o n y świata podziemnego.
43
W przytoczonych wcześniej materiale oba Canidae — pies i w i l k ,
występują w r o l i psychopompos,
strażników p r o g u i n i c j a c j i — i c h a t r y
b u t y i n a z w y przechodzą na i n i c j o w a n y c h .
Skoro w i e m y już t y l e , możemy śmiało przyjrzeć się i c h udziałowi
w obrzędach weselnych. W folklorze słowiańskim notorycznie w r a c a
m o t y w weselników zamienionych w w i l k i **. Młodą po ślubie, ale przed
w k u p e m do grona gospodyń, zwą „psią babą" l u b „ w i l k i e m " . Święty
Mikołaj to o p i e k u n wilków, młodych panien i dzieci. Idąc do k u m o r y
śpiewają:
iS
Do j a m y w i l c k u do j a m y
A t y dziewcyno pódź z n a m i .
Do j a m y w i l c k u nocować
T y n a m pódź w i a n e k darować**.
Osadziwszy zaś pannę młodą n a dzieży, po zwrotce „żebyś t y c h m i e
l u n a t y c z k i nie lazł" śpiewają:
Zaświeć ze miesiącku, zaświeć
Na tej łysej góze
Bo nas pan młody
Kocią nogą gryzie*
7
po c z y m za chwilę następuje z w r o t k a o pogrzebie w i a n k a .
Łacińska nazwa płodnościowego c h m i e l u b r z m i
Humulus-Lupulus .
Dodajmy, że r z y m s k i e święto k u czci Fauna (pierwotnie wyobrażanego
i8
Zob. A. W i e r c i ń s k i , Antropologiczny
szkic o antypersonie,
„Literatura
na świecie", n r 10 (102): 1979, s. 5-21.
K l a w e , op. cit., s. 138.
P o n i a t o w s к i , op. cit., s. 239.
J . K o n o p k a , Pieśni ludu krakowskiego,
Wrocław—Warszawa—Kraków—
Gdańsk 1974, s. 56.
Ibidem, s. 56-57.
B. M a r k u z a - B i e n i e c k a wywodzi ją od łacińskiego lupus,-i — w i l k
(Zioła i przyprawy mojej kuchni, Warszawa 1977, s. 11).
43
44
45
48
47
48
�ŠMIERC J A K O O R G A N I Z A T O R
KULTURY
103
j a k o w i l k ) , podczas którego kapłani uderzali r z e m i e n i e m kobiety, co
miało i m zapewnić płodność, nosiło nazwą I u p e r k a l i i (łac. tupercal —
w i l c z a jaskinia). D o m p u b l i c z n y nazywano lupanar. Z Quo vadis p a
miętamy, że zdesperowany Winicjusz pragnął, b y L i g i a namaściła m u
d r z w i w i l c z y m tłuszczem .
W otoczeniu w y m i e n i o n y c h faktów w i l k prezentuje się w swej z w y
kłej r o l i i n i c j a c y j n e j , towarzyszy t y m razem nowożeńcom, podejmują
c y m wspólną wyprawę po wiedzę.
49
Kończąc u w a g i n a d symboliką zwierząt i n i c j a c y j n y c h dodajmy d w a
spostrzeżenia językowe. Pierwsze t o przechowane w potocznej polszczyźn i e określenie frifco, n a f r i k o , „iść w ciemno", „na głupiego", „jechać
na gapę". D r u g i e zaś — „zrobić coś f u k s e m " — „udało m i się f u k s e i f r ,
p r z y p a d k i e m , „więcej szczęścia niż r o z u m u " . Wraca t u uporczywie wspo
m n i a n y m o t y w losowości, hazardu (aleo), k o n s e k w e n t n i e k o j a r z o n y z p o
l e m s e m a n t y c z n y m f r y c a — w i l k a i fuksa — lisa. Każde otarcie się
0 sytuację r y z y k a może być t r a k t o w a n e jako m i k r o i n i c j a c j a w nagual.
S t a n o w i t o j e d n a k odrębny temat.
Wróćmy do materiału folklorystycznego. Powtórzmy, że zwierzęta,
których n a z w a m i obdarzeni są i n i c j o w a n i , t o n o c n i drapieżcy, posiada
jący f u t r o i ogon. Penetrując zaświaty należy upodobnić się do i c h
mieszkańców, stąd a t r y b u t y i n i c j o w a n y c h : d o p r a w i o n y ogon i sierść
(zakaz strzyżenia włosów w okresie marginesowym).
P i e l g r z y m mahometański, masajski zaklinacz deszczu, aztecki kapłan,
średniowieczna czarownica — wszyscy o n i dopełniają tego obowiązku.
W w o j s k u m a w i a się, że w salach „ k o t ó w " pełno jest sierści. Z k l a s y
f i k a c j i fenomenologicznej w y n i k a m e d i a c y j n y c h a r a k t e r włosów. Z b u
dowane są z t k a n k i niejednorodnej — martwo-żywej, obumierającej
1 regenerującej się. Odradzają się same z siebie. Pamiętajmy, że jest
to cecha w s z y s t k i c h a r c h e t y p o w y c h s y m b o l i nieśmiertelności, t a k i c h j a k
indoeuropejski Feniks, i n d y j s k i p t a k Garuda, meksykański
quetzal,
egipski skarabeusz, niewysychające źródło w o d y życia.
I t u jedna uwaga. M o m e n t pozbycia się a n i m a l i s t y c z n y c h atrybutów
(postrzyżyny, u t r a t a ogona, golenie) jest łatwiejszy do zauważenia niż
długi okres i c h posiadania. Podobnie w gramatyce łatwiej jest dostrzec
aspekt dokonalności czasownika od aspektu niedokonalności. Ważne, że
f a k t obrzędowej l i k w i d a c j i atrybutów świadczy o i s t n i e n i u poprzednika
w postaci zakazu pozbywania się i c h . Notorycznie występuje on jako
zakaz czesania się w dniach nasilonej m e d i a c j i między światami (po
grzeb, post, święta). Nie czeszą się eremici, templariusze, żałobnicy.
N a marginesie w s p o m n i j m y , że wyprawą w zaświaty może być zarów
no p i e l g r z y m k a do miejsca świętego, j a k mecz piłkarski naszej repre-
49
H . S i e n k i e w i c z , Quo vadis,
Warszawa 1959, s. 44.
�JOANNA TOKARSKA, JERZY WASILEWSKI, MAGDALENA
104
ZMYSŁOWSKA
zentacji, p r z e d którym a n i trener, a n i zawodnicy nie m i e l i zwyczaju się
golić. N i c z y m i n n y m jest również m a t u r a czy ważny egzamin — do
piero po n i m można obciąć włosy.
Przyjrzyjmy
się m i t o m kosmogonicznym
południowo-wschodniej
E u r o p y i północnej E u r a z j i , które analizuje R. T o m i c k i . Załóżmy, że
m i t opowiada przebieg swoistej k u l t u r o w e j filogenezy ludzkości. G d y
porównać go z przebiegiem biologicznym ontogenezy o t r z y m u j e m y n a
stępujące skojarzenia:
5 0
Filogeneza
Ontogeneza
1. Raj: ludzie p o k r y c i sierścią l u b r o
gową skórą.
2. Grzech l u b interwencja antagonisty,
^^stwórcy = utrata sierści = wygnanie
z raju.
1. Płód l u d z k i między szóstym a ósmym
miesiącem p o k r y t y jest bez reszty
d e l i k a t n y m puszkiem „lanugo".
2. Puszek ostatecznie ginie tuż po n a
rodzinach.
Ceremonia obcinania włosów, pozbywanie się zarostu (pierwsze p o strzyżyny, golenie p u r y f i k a c y j n e , obcięcie warkocza pannie młodej) t o
gesty uczłowieczenia, zerwania pępowiny łączącej inicjowanego z za
światami, w których przebywał w okresie m a r g i n e s o w y m .
W świetle poczynionych u w a g sens zabiegów związanych z postrzyżynami czy goleniem zaczyna rysować się wyraźnie. Sięgnijmy do p r z y
kładów. Inicjacja n a flisaka: „Frycowi n i b y golą brodę zarosłą w d r o
dze, spowiadają go i okadzają, a n a j w y m o w n i e j s z y z n i c h m a doń żarto
bliwą o r a c j ę " . „Wilk do tańca nie idzie, dopóki go starszy n i e ogoli.
Golenie t o parodiują w sposób następujący: starszy^ czerni m u t w a r z
węglem l u b sadzą, poczem bierze muszczką do ostrzenia kosy, ostrzy ją
na cholewie i pociąga nią j a k brzytwą t w a r z w i l k a , co tenże w y t r z y
mać spokojnie m u s i " .
51
52
Obrzęd f r y c o w i n harcerskich czy studenckich nosi czasem nazwę
„golenia biszkoptów". W zapusty k o b i e t y goliły mężczyzn w karczmie
p a t y k i e m o s t r z o n y m n a gołym kolanie. N i e byłaby t o więc, j a k chce
szkoła psychoanalityczna (interpretacja snów o goleniu, w y p a d a n i u wło
sów), symboliczna kastracja, lecz odnowienie sił rozrodczych, n a d w y
rężonych w kończącym się właśnie c y k l u m a t r y m o n i a l n y m .
W s p o m n i j m y raz jeszcze m i t kosmogoniczny. W r a z z a t r y b u t a m i ży
cia rajskiego człowiek utracił rogową skórę l u b sierść, ale z r a j s k i c h
zaświatów wyniósł środek magiczny, o który chodzi w każdej i n i c j a c j i ,
jabłko z Drzewa Wiadomości, Wiedzę. J e d n y m z przejawów j e j posia
dania była zdolność do p r o k r e a c j i , namiastka utraconej nieśmiertel-
R. T o m i c k i , Ludowe mity o stworzeniu człowieka. Z badań nad
synkretyzmem mitologicznym
w Europie wschodniej
i południowej oraz Azji
północnej,
„Etnografia Polska", t . X X I V : 1980, s. 49-118.
- G l o g e r , op. cit., s. 270.
K l a w e , op. cit., s. 104.
50
61
62
�SMIERC J A K O ORGANIZATOR
105
KULTURY
ności, realizującej się teraz w planie g a t u n k o w y m . Tę właśnie cechę,
płodność, w opozycji do r a j s k i e j jałowości, aseksualności (dziewictwa)
zyskuje się z w y k l e dzięki obrzędom przejścia. Nowinę obwieszcza się
z w y k l e z dachu l u b studziennego żurawia. „Jeden z dwóch towarzyszy
włazi n a dach i ogłasza światu, że t e m u t o a t e m u w o l n o teraz n a równi
z i n n y m i iść z wybraną dziewczyną do tańca, mówić z nią, przepijać
do n i e j , a n a w e t żenić się" .
63
K o l e j n y r e k w i z y t obrzędowy t o ogon p r z y p i n a n y i n i c j o w a n y m . Po
zbywanie się animalistycznego elementu i jego odwrócenia zapustne
znane są p o d nazwą combra l u b ciągnięcia kloca, a także gonienia
kota.
„Aby utrudnić [kosiarzowi — przyp. autorów] pracę przypinano m u z tyłu
tzw. k l o c k i — wiązki słomy, siana, chwastów" . „Kota, czyli kosiarza co ściął
ostatnie kłosy, ubiera się w słomiane poszycie i zaopatruje w długi ogon. [...] O ostat
n i m żniwiarzu mówi się, że ma ogon żytniego l u b przennego w i l k a , męczy się,
zanim się go nie w y k u p i , co nazywają gonieniem w i l k a l u b k o t a " .
M
55
Wojsko: czasami o d b y w a się też uroczystość obcinania „kotu" kity
(gdy przestaje się być „kotem"). Kitą nazywa się też „centymetr r e k r u c
k i " : i m m n i e j d n i do końca służby, t y m krótsza kita.
D o d a j m y do tego przykłady ceremonii przejścia w c y k l u obrzędów
dorocznych. I c h k u l m i n a c j a m a miejsce w okresie z a p u s t n y m , który
zamyka roczny c y k l m a t r y m o n i a l n y . Przejście w c y k l u życia człowieka
w y m a g a powtórzenia w kalendarzu obrzędowym.
Po w s i chodzą przebierańcy, piąty chodzi z klocem, który k a w a l e
r o w i przywiązuje się do k a r k u , kobiecie do n o g i mówiąc: „kiedyś się
nie ożenił albo n i e w y d a l a w niezapusty, to teraz dźwigaj kloca j i dop u t y będziesz go dźwigać, jaz sie m i okupić musisz" . „Zarówno p a n
n o m j a k i k a w a l e r o m przywiązywały mężatki w X I X w . p a t y k i do nóg,
kości" .
56
s7
Karnawałowe r e k w i z y t y przyczepiane i n i c j o w a n y m są najróżniejsze.
Są t o ogony kotów, sztuczne b r o d y , zapustne kloce, s k o r u p k i j a j , stępy,
p a t y k i , l a l k i . Współcześnie zaś — śledzie wieszane na p r i m a a p r i l i s
s t a r y m p a n n o m i k a w a l e r o m . Za samochodami jadących do ślubu n o w o
żeńców ciągną się stare b u t y , puste p u s z k i po coca-coli i konserwach,
łańcuchy. Te ogony i n i c j o w a n y c h t o albo a n i m a l i s t y c z n y a t a w i z m , albo
coś w rodzaju bezużytecznej skorupy, którą się porzuca. W a r t o dodać,
że pątnicy udający się do Jakuba z Compostelli od wieków naszywają
sobie na płaszcze muszle. T e n sam zwyczaj mają Hiszpanie uczestniIbidem.
M . W i e r u s z e w s k a , Obrzędy wieku dojrzałego w Bełchatowskiem, „Łódz
k i e Studia Etnograficzne", t . V I I : 1966, s. 77.
J . S. В у s t r o ń, Zwyczaje żniwiarskie, Warszawa 1916, s. 89.
K. M a t y a s , Zapust, Popielec, Wielkanoc,
„Lud", t. I : 1895, s. 254.
C. W i t k o w s k i , Doroczne
polskie obrzędy i zwyczaje
ludowe,
Kraków
J 965, s. 23.
68
64
65
58
67
�JOANNA TOKARSKA, JERZY WASILEWSKI, MAGDALENA
106
ZMYSŁOWSKA
czący w pielgrzymce n a Jasną Górę. Muszla w symbolice chrześcijań
stwa była a t r y b u t e m p i e l g r z y m a wędrującego do miejsca i n i c j a c j i r e l i
g i j n e j . Muszla — skorupa, porzucony d o m ze s w o i m i odniesieniami
s y m b o l i c z n y m i jest t u wyjątkowo na miejscu. Muszle k a u r i , p r z y n a j
m n i e j od n e o l i t u kojarzone z k o b i e c y m i narządami rozrodczymi, są zna
k i e m środowiska macierzyńskiego. Wenus Botticellego wyłania się co
p r a w d a z p i a n y m o r s k i e j , ale stoi w m u s z l i . Także na obrazie Piero
delia Francesca p t . Madonna
z dzieciątkiem,
muszla współwystępuje
z j a j e m , którego życionośny c h a r a k t e r jest o c z y w i s t y . W H o l a n d i i
średniowiecznej wśród sposobów zawiadamiania o narodzinach wystę
pował zwyczaj
p r z y b i j a n i a m u s z l i do d r z w i wejściowych d o m u .
W kształcie k o n c h y wreszcie rzeźbi się chrzcielnice.
s s
59
8 0
Pozwólmy sobie utożsamić muszlę, opakowanie stanu poprzedniego,
ze s k o r u p k a m i , k l o c k a m i i i n n y m i „ogonami" p r z y c z e p i a n y m i i n i c j o
w a n y m . Doczepienie kloca byłoby więc karą za niedopełnienie obrzędu
i n i c j a c j i , karą mającą c h a r a k t e r i n i c j a c j i sparodiowanej. Następuje o d
wrócenie: zamiast obcięcia ogona — jego doczepienie, r y t u a l n y znak
niewywiązania się z obowiązków społecznych. Dopiero u j a w n i e n i e tego
z n a k u umożliwia jego likwidację. I n n y sens zapustnego ciągnięcia kloca
polegałby n a s y m b o l i c z n y m o k u l a w i e n i u , piętnowaniu z n a k i e m zaświa
tów t y c h , którzy z b y t długo w n i m p r z e b y w a l i .
Skoro wspomnieliśmy już wcześniej inicjację rajską, o d n o t u j m y
szczegół, który bezpośrednio w p r o w a d z i nas w krąg rozważań dotyczą
c y c h motywów kulawości n a b y w a n e j p r z y w y c h o d z e n i u z podziemia.
Jahwe rzecze do węża: „nieprzyjaźń w p r o w a d z a m między ciebie a n i e
wiastę, między t w o j e potomstwo a j e j potomstwo. Ono zmiażdży c i
głowę, a t y zmiażdżysz m u piętę" .
61
K u s y , „kuternoga" to powszechna nazwa czarta, którą E. Bencker
w y w o d z i od łacińskiego curtus (słow. съПъ — skrócony, kusy, p r z y
cięty)
W p o l s k i c h zapustach k u l e j e podkoziołek, kuleją także prze
bierańcy. W opisie zabawy w niedzielę starozapustną k u l e j e starucha,
której córki stręczą młodego chłopca. Zestaw przykładów uzupełnijmy
też skojarzeniem z weselem, n a którym młoda pierwsze t r z y tańce w y
k o n u j e kulejąc.
6 2
Kulawości, którą w okresie m a r g i n e s o w y m napiętnowani są i n i c j o
w a n i , należy się pozbyć, co jest możliwe do końca t y l k o na płaszczyźnie
symbolicznej. Bo t a k naprawdę „zmazy p i e k i e l n e j " do końca pozbyć się
A. O l ę d z k a - F r y b e s o w a , W głąb labiryntu.
Wędrówki po
Europie,
Warszawa 1979, s. 56-57.
A. B o c z k o w s k a , Hieronim
Bosch.
Astrologiczna
symbolika
jego dzieł,
Wrocław—Warszawa—Kraków—Gdańsk 1977, s. 132.
P. Z u m t h o v , Życie codzienne w Holandii, Warszawa 1965, s. 94.
«i Pismo święte Starego i Nowego Testamentu, Poznań 1973, Genesis 3.15.
Podaję za: M o s z y ń s k i , Kultura ludowa..., s. 619-620.
53
59
60
92
�ŠMIERC J A K O O R G A N I Z A T O R
KULTURY
107
n i e można; po wyjściu stamtąd niemożliwy jest powrót do poprzedniej
cielesności. W i n i c j o w a n y m zawsze następuje zmiana, w k r a c z a on w n o
we, r e l a t y w n i e wyższe stany b y t u . U w a g i o obecności m o t y w u p r z y
trzaśniętej pięty n a b y w a n e j p r z y w y c h o d z e n i u z podziemi można u z u
pełnić sformułowaniem Junga: „kiedy nieświadoma całość, m a n i f e s t u
jąc się, opuszcza nieświadomość i wkracza w sferę świadomości, jeden
z j e j czterech elementów pozostaje w t y l e z a t r z y m a n y przez
horror
vacui nieświadomości" .
в з
Parafrazując stwierdzić można, że każde wtargnięcie w świat prze
c i w n e j zasady zostawia ślad, piętno (wczesnochrześcijańskie
sphragis),
o t r z y m y w a n e p r z y chrzcie, Proppowskie „znamię", przytrzaśnięta pięta,
obcięty ogon, ostrzyżone włosy, zmienione nazwisko, które oznacza j e d
nocześnie pomyślne ukończenie i n i c j a c j i i przynależność do grona w y
b r a n y c h . Niektórzy, j a k b i b l i j n y ' J a k u b , opłacają kulawością — zna
m i e n i e m zwycięski pojedynek z A n i o ł e m , i n n i , j a k Orfeusz, tracą
Eurydykę. Można wyobrazić sobie, że każda inicjacja, każdy szczebel
na d r a b i n i e życia, przyginają to życie k u ziemi, ponieważ zostają po
n i c h trwałe z n a k i antyświata w postaci Wiedzy. Reszty zaś dokonuje
czas.
64
IV
Pojęcie śmierci może być również k l u c z e m do rozumienia obrzędo
wości narodzinowej i magicznych n o r m wypełniających okres dzieciń
stwa. Zarysowuje się t u t a j podwójna p e r s p e k t y w a : z jednej s t r o n y
każda z p r a k t y k tego okresu m a c h a r a k t e r i n i c j a c y j n y i traktować ją
można w w y d z i e l o n y m planie obrzędowym, z d r u g i e j wszystkie te m o
m e n t y przejścia są cząstkami m a k r o i n i c j a c j i , gdzie p u n k t e m wyjścia są
n a r o d z i n y — wyłonienie się z n i e b y t u , o g n i w e m końcowym zaś — osta
teczne wdrożenie dziecka w życie, osiągnięcie pełni człowieczeństwa.
Cezury tego procesu t o zarówno duże zespoły obrzędowe, n p . pierwsza
kąpiel czy chrzest, j a k i pojedyncze wskazania dotyczące podania p i e r w
szego p o k a r m u , p i e r w s z y c h postrzyżyn, pierwszego obcięcia paznokci,
odstawienia od piersi.
W wyobrażeniach t r a d y c y j n y c h i śmierć, i narodzenie pozostają
wobec siebie w stosunku lustrzanej s y m e t r i i . I c h k i e r u n k i przejścia są
przeciwstawne: z b y t u w n i e b y t i z n i e b y t u w* życie. Niektóre z t o w a
rzyszących p o r o d o w i otwierająco-rozwiązujących czynności, n a z w a n y c h
przez L . Stommę „magią A l k m e n y " , odnoszą się w p r o s t do archa
icznej w i z j i świata i służą o t w i e r a n i u granic dzielących kosmiczne po6 S
63
64
65
C. G. J u n g , Archetypy i symbole, Warszawa 1971, s. 434.
Pismo święte..., Genesis 32.26.
L . S t o m m a , M i t A l k m e n y , „Etnografia Polska", t. 20: 1976, z. 1, s. 99-104.
�JOANNA TOKARSKA, JERZY WASILEWSKI, MAGDALENA
108
ZMYSŁOWSKA
ziomy. Takie konotacje m a zwyczaj odsuwania s z y b r u w k o m i n i e i w y
bijania d z i u r w dachu. J a k t w i e r d z i M . Eliade, s y m b o l i k a górnego o t w o
r u odprowadzającego d y m w siedzibach l u d z k i c h jest bezpośrednią t r a n s
formacją uwiecznionego w m i t a c h wyobrażenia osi kosmicznej, miejsca
łączności między ziemią a pozaziemskimi sferami wszechświata . Te
znaczenia i związane z n i m i f u n k c j e obrzędowe zostały w polskiej k u l
t u r z e l u d o w e j przeniesione n a system ogrzewczy i n a centralną belkę
powały. I s t o t n y związek między t a k i m odzwierciedleniem idei k o m u
n i k a c j i między światami a n a r o d z i n a m i formułuje oczepinowa p r z y
śpiewka:
ee
Jak cię będą czepić, patrz się do komina,
żebyś na dzień roczek powinęła syna.
Jak cię będą czepić, patrz się na tragarza,
aby twoja córka wyszła za cesarza" .
67
W t y m kontekście w y d a j e się, że sens żartobliwych r a d d a w a n y c h
bezpłodnej kobiecie, iż „powinna sobie poszerzyć k o m i n " wkracza poza
skojarzenia j e d y n i e fizjologiczne. N a marginesie dodajmy, że p o p u l a r
ne opowiadania o bocianie wrzucającym dzieci do kominów zyskują na
znaczeniu, g d y się uwzględni mitologiczne relacje tego p t a k a . Miał on
powstać z człowieka, Wojciecha, który przez ciekawość „wszelkie p a
skudne robactwo wypuścił z w o r k a na boży świat", a teraz zbiera j e " .
K o n t a k t z „paskudnym r o b a s t w e m " , mediacja w obrębie opozycji czy
ste—nieczyste szczególnie predystynują bociana do r o l i łącznika między
„ t y m " a „tamtym światem".
K o n k r e t y z a c j e i d e i n a r o d z i n jako p r z y b y c i a „stamtąd" i w konse
k w e n c j i nadanie dziecku statusu przybysza z zaświatów można b y m n o
żyć. W w i e l u k u l t u r a c h podkreślany jest wyraźnie związek n a r o d z i n
z piecem. D l a ułatwienia p o r o d u uderza się w p i e c , zaś „piec się rozw a l u ł " , t o eufemistyczny k o m e n t a r z dokonanego już f a k t u narodzin,
po których następuje położenie dziecka na p r z y p i e c k u .
I n n y m w c i e l e n i e m t e j samej myśli jest położenie n o w o r o d k a n a
p r o g u domostwa , miejscu, którego magiczne znaczenie polega przecież
na m e t a f o r y c z n y m zobrazowaniu strefy granicznej dwóch różnych p o
rządków. J a k chce l u d o w a t r a d y c j a , dziecko jest często znajdowane —
w kapuście, n a d strugą, w k r z a k a c h . Znalezienie, z n a t u r y rzeczy n i e 68
69
70
71
M . E l i a d e , Sacrum, m i t , historia, Warszawa 1974, s. 75-79.
Zbliżoną wersję zanotował również J . K o n o p k a , Pieśni ludu
krakowskie
go, Wrocław 1974, s. 57.
S. D w o r a k o w s k i , Zwyczaje
rodzinne w powiecie
wysoko-mazowieckim,
Warszawa 1935, s. 43.
H . B i e g e l e i s e n , Matka i dziecko w obrzędach, wierzeniach
i zwyczajach
ludu polskiego, L w ó w 1927, s. 57.
D w o r a k o w s k i , op. cit., s. 29.
J . S. B y s t r o ń , Słowiańskie obrzędy rodzinne, Kraków 1916, s. 135.
66
6 7
68
68
70
71
�SMIERC JAKO ORGANIZATOR
109
KULTURY
intencjonalne i p r z y p a d k o w e , t o doskonały sposób na odebranie prze
syłki z drugiego świata. Szeroko już wyżej rozważany m o t y w zwierzę
cej k o m p a n i i towarzyszącej i n i c j a c y j n e m u przekraczaniu granic w y z n a
czonych przez opozycję życie—śmierć p o j a w i a się również p r z y n a r o
dzinach (noworodek n a z y w a n y „wilkiem") i w połączeniu z powyższy
m i przykładami oraz z zasadami formuły i n i c j a c j i symbolicznie p o d
kreśla — w planie językowym — p r z y d a n y dziecku status.
Nakaz n i e u j a w n i a n i a t e r m i n u p o r o d u
w obawie przed powikłania
m i zyskuje swój sens p r z y porównaniu z w y m o g i e m zachowania t a
j e m n i c y z n a n y m z wątków b a j k o w y c h (bohaterowi n i e w o l n o zdradzić
miejsca u k r y c i a odnalezionego s k a r b u p o d groźbą jego u t r a t y ) i stoso
w a n y m także w obrzędach przejścia (np. cechowych), gdzie złamanie
nakazu równoznaczne jest ze zniweczeniem wartości osiąganych dzięki
k o n t a k t o w i z „tamtym światem".
Zachowanie t a j e m n i c y t o t y l k o jeden ze sposobów realizowania ge
n e r a l n e j zasady izolacji miejsca, przedmiotów i osób w stanie p r z e j
ścia. Szczególnie wyraziste jest wyodrębnianie przestrzeni, w której
o d b y w a się k o n t a k t i j e j sakralna, zaświatowa waloryzacja. Odbiera
jąca poród babka nie t y l k o usuwa w s z y s t k i c h z izby, ale też zawiesza
okna, łóżko rodzącej zaś zasłania r o z p o s t a r t y m na żerdziach przeście
radłem . W w i e l u k u l t u r a c h archaicznych wymóg wyłączenia m o m e n
t u p o r o d u z przestrzeni l u d z k i e j był znacznie bardziej r y g o r y s t y c z n y .
K o b i e t y rodziły w specjalnie z b u d o w a n y c h chatach na krańcach w i o s k i
bądź ją opuszczały, b y odbyć poród w zupełnym odosobnieniu.
Pierwsza kąpiel dziecka t o jednocześnie pierwsze przechylanie k l a
s y f i k a c y j n e j wskazówki n a stronę stanu życia. P r z y j r z y j m y się używa
n y m do tego r e k w i z y t o m . N i e z w y k l e nośnymi ładunkami życia są do
dawane do w o d y p r z e d m i o t y : j a j k o , żelazo, pieniądze, mleko. Przestrze
ga się p r z y t y m , b y woda była gotowana w c z y s t y m g a r n k u , choć
nie w o l n o zagotować j e j do w r z e n i a . N i e gotowana, surowa woda, t o
woda n i e pozbawiona swego śmiertelnego, pochłaniającego aspektu. Jed
nocześnie t y l k o t a k a woda może ze zmazy oczyścić i ją zatrzymać. Jest
to u n i w e r s a l n y rozpuszczalnik działający na o b u poziomach. Pamiętaj
m y , że choć podziemne w o d y L e t y sprowadzały zapomnienie, błąkające
się w Tartarze dusze mogły również sięgnąć po wodę z jeziora Pa
mięci . W naszej p e r s p e k t y w i e woda z a t r z y m u j e zmazę tamtego świata
i stąd n i e można j e j już p r z e d t e m zanieczyścić. Logiczną konsekwencją
7 2
73
7 4
7 5
76
F. W a r e ń к o, Przyczynek
do lecznictwa
ludowego,
„Materiały A n t r o p o logiczno-Archeologiczne i Etnograficzne", t. 1: 1896, s. 110.
В у s t r o ń, op. cit.
L. M a l i c k i , Materiały do kultury społecznej górali śląskich., „Prace i M a
teriały Etnograficzne", t . 6: 1947, s. 90.
D w o r a k o w s k i , op. c i t . , s. 25.
" E. G r a v e s , Mity greckie, Warszawa 1974, s. 124.
72
78
74
75
�JOANNA TOKARSKA, JERZY WASILEWSKI, MAGDALENA
110
ZMYSŁOWSKA
spełnianej f u n k c j i są wytyczne w k w e s t i i pozbywania się w o d y po
pierwszej kąpieli. Należy wylać ją na pocień, „aby ludzie po n i e j n i e
c h o d z i l i , l u b pod płot. Reguła odludności miejsca i płot jako jeden
z s y m b o l i strefy granicznej wskazują na k i e r u n e k działania w o d y —
zużytą i skażoną należy wyekspediować w zaświaty. Ideę tę i l u s t r u j e
formułka w y p o w i a d a n a przez babkę, g d y wyjmując dziecko z w o d y
unosi j e t r z y k r o t n i e w górę, za każdym razem mówiąc: „Synek [ w z g l .
córka] do góry, a święte w o d y do z i e m i " . „Po okąpaniu całuje nowo
rodka n a j p i e r w ojciec, p o t e m m a t k a i d z i e c i " .
77
78
79
Gest pocałunku, niewątpliwie słusznie i n t e r p r e t o w a n y jako w y r a
żający przyjęcie do rodziny, nasuwa jednak głębsze analogie i nieod
parcie k o j a r z y się z t c h n i e n i e m życia przywracającym f u n k c j e życiowe
o r g a n i z m u (por. z ożywiającą rolą pocałunku w baśni o Śpiącej K r ó
lewnie). W c y k l u rytów związanych z n a r o d z i n a m i znajduje swoje m i e j
sce, Znany z i n n y c h s y t u a c j i obrzędowych, zakaz pożyczania z d o m u ,
w którym jest maleńkie d z i e c k o . Pożyczka, o d p o w i e d n i k d a r u , t o
okazanie z n a k u życia, niedopuszczalne w c h w i l i , g d y panuje jeszcze
porządek innego świata.
80
Jedyną osobą z zewnątrz mającą bezpośredni k o n t a k t z dzieckiem
i matką od c h w i l i p o r o d u jest babka. Oprócz działań pomocniczych
p r z y narodzinach w y k o n u j e się też pierwsze zabiegi p r z y dziecku, ką
pie je jeszcze przez k i l k a d n i po przyjściu na świat. Jest narażona na
k o n t a k t z zaświatami i na jego efekt — zmazę, a w konsekwencji p o
w i n n a się z n i e j r y t u a l n i e oczyścić. T e m u w y m o g o w i odpowiada w o
łyński zwyczaj zlewin: „Babka posypuje ręce położnicy zbożem, mówiąc:
oczyszczaju
twoju duszu od hrycha
twojoho;
położnica posypuje ręce
b a b k i mówiąc: oczyszczaju
ruku twoje od brudu mojoho, przyczem t r z y
razy pada do j e j nóg i całuje j e j ręce" . Można przypuścić, że rów
nież o b d a r o w y w a n i e b a b k i za j e j usługi n a t u r a l i a m i m a swój magiczny
cel w w y n a g r o d z e n i u zetknięcia się ze światem śmierci, wyrównania
nadszarpniętego przez t e n k o n t a k t „potencjału energetycznego". Ze za
płata m a aspekt n i e t y l k o ekonomiczny, wskazują w y n i k i badań tere
n o w y c h ujawniające, że do ustalonej opłaty pieniężnej dodawany był
chleb l u b m i a r k a zboża, „aby dziecko miało szczęście".
81
Po kąpieli, obdarzony już p e w n y m ładunkiem życia noworodek jest
p r z e d m i o t e m t r o s k l i w y c h zabiegów potęgujących t e n ładunek, nie do
puszczających do zachwiania i t a k niezbyt p e w n e j równowagi. O w a
M , S z u b e r t ó w a, Zwyczaje
i obrzędy narodzinowe,
„Prace i Materiały
Etnograficzne", t. 8-9: 1951/52, s. 605.
D w o r a k o w s k i , op. cit., s. 26.
M a l i c k i , op. cit., s. 86.
B. S e g e 1, Wierzenia
i lecznictwo
ludowe Żydów, „Lud", t. 3: 1897, s. 56.
S. P o n i a t o w s k i , Etnografia Polski, [w:] Wiedza o Polsce, t . 3, Warsza
wa 1932, s. 324.
77
74
79
80
81
�ŠMIERC J A K O O R G A N I Z A T O R
111
KULTURY
chwiejność, status niepełnego jeszcze człowieka znajdują w y r a z w cią
głej (do m o m e n t u chrztu) groźbie p o r w a n i a przez istoty demoniczne.
O d tego nieszczęśliwego w y d a r z e n i a mają dziecko chronić odpowiednie
z magicznego p u n k t u widzenia rzeczy: czosnek w gałganku na szyjce,
różaniec i i n n e rzeczy poświętne, żelazne p r z e d m i o t y w kołysce, czer
wona wstążeczką na rączce.
Szczególna podatność na u r o k i i choroby to dalsze następstwa b a
lansowania na g r a n i c y między życiem a śmiercią. Zasady postępowania
z c h o r y m dzieckiem dobrze ilustrują d w a przykłady:
„Tym miejscem ciała, który jest bramą naszego wejścia na świat, pokładają
się na dziecko [...], b y uzdrowić je od wszelkich słabości i chorób" . I druga r e
cepta: „gdy mały chłopiec ciągle płacze, trzeba iść o północy za granicę gminy,
wyszukać małego dąbka, rozłupać go (musi być przy t y m ojciec i matka), a czynić
to trzeba skrycie, b y n i k t i c h nie widział. Przez powstałą szparę podawać sobie
do trzeciego razu malca i bić za każdym razem w tyłek mówiąc ^uciekajcie k i i ny«, a bóle dziecka ustąpią"
82
88
Jeśli dąbek później zarośnie, t o chłopak chorować nie będzie.
Jak w y n i k a z o b u cytatów generalną regułą jest obrzędowo w y r a
żona r e p l i k a narodzin. Natomiast przykład d r u g i , m n i e j dosłowny, za
to bogatszy w magiczne wskazania, wyraźnie przedstawia a k t n a r o
dzin, t u symbolicznie powtórzony j a k o przychodzenie z tamtego świata.
„Dziecka nowo narodzonego nie należy zawijać w nową szmatę, bo
b y udawało pana, a n i w bardzo brudną, bo b y się go gad [wszy] c h y toł — t y l k o w znosoną, b y na chłopa zdrowego l u b babę w y r ó s ł " .
Odrzucając i n t e r p r e t a c j e informatorów j a k o t z w . „wtórne racjonalizacje"
można b y uznać wypośrodkowanie między k a t e g o r i a m i „nieużywane"
(pielucha zbyt nowa) i „bezużyteczne" (pielucha b r u d n a , zniszczona)
za sposób ochrony dziecka przed w c i e l a n y m i przez te kategorie s f e r a m i
działania sił nieczystych. Tę interpretację potwierdza, j a k się wydaje,
używanie pożyczonego płótna na p o w i j a k i d l a niemowląt (pożyczka t r a k
towana j a k o znak życia).
84
W serii k o l e j n y c h pchnięć na drodze k u życiu istotne miejsce z a j
m u j e chrzest i związane z n i m nadanie i m i e n i a . Zachowanie znaczeń
r o d e m z archaicznego systemu wyobrażeń znajduje przede w s z y s t k i m
w y r a z w oprawie, jaką nadała obrzędowi kościelnemu l u d o w a k u l t u r a
t r a d y c y j n a , a która s t a n o w i dokładne odbicie scenariusza r y t u i n i c j a
cyjnego.
Wyłączenie i nadanie i n i c j o w a n e m u znamienia obcości p r z e j a w i a się
w realizacjach w y m o g u skrytości. Do c h w i l i c h r z t u niewskazane było
E. K a r w o t , Katalog magii Rudolfa, Wrocław 1955, s. 22.
S. С z у ż e w i с z, Wiązanka wierzeń i przesądów ludu z okolic
Buczkowa*
„Lud", t. 13: 1907, s. 326.
S. H r a d e c k a , Przyczynki
do wierzeń ludu w Wierzbanowy,
„Lud", t. 9:
1903, s. 64.
82
8 8
84
�JOANNA TOKARSKA, JERZY WASILEWSKI, MAGDALENA
112
ZMYSŁOWSKA
pokazywanie dziecka osobom spoza r o d z i n y w obawie przed u r o k i e m .
Należało trzymać w t a j e m n i c y również jego i m i ę , co w y m o w n i e k o
j a r z y się z tabuizacją i m i o n istot z „tamtego świata" i k o n o t u j e jego
bezimienność i niewyrażalność. W w i e l u k u l t u r a c h do czasu nadania
i m i e n i a dziecko pozbawione było statusu prawnego .
K o l e j n y , środkowy etap i n i c j a c j i , etap metaforycznej podróży w za
światy, wypełniony jest z uwzględnieniem w i e l u obowiązujących w t y m
p r z y p a d k u reguł. U Kolberga czytamy, że „około r o k u 1840 t y l k o w n o
c y przywożono dzieci do c h r z t u " , w i n n y m zaś miejscu, iż „na Zadnies t r z u dzień c h r z t u jest też pamiątką za dusze. Kapłan w żałobnych
szatach po przyjęciu o f i a r y z pożywienia odprawia mszę żałobną z b i
c i e m dzwonów. Po mszy następował właściwy obrządek c h r z t u " . Ro
dzice chrzestni do c h w i l i c h r z t u w i n n i b y l i wstrzymać się od niektórych
f u n k c j i fizjologicznych, „ponieważ wpłynęłoby to na dziecko w t e n spo
sób, że urynowałoby w e śnie pod siebie" . „Do kościoła jadą p r o s t y m
gościńcem, a nie dróżkami, żeby dzieciak n i e był błędny, i chizo, żeby
dzieciak buł chizy"
.
85
86
87
88
89
90
P o w s t r z y m y w a n i e się od spełniania potrzeb fizjologicznych t o prze
cież nieodzowne na „tamtym świecie" zawieszenie znaków życia, w y
móg pośpiechu zaś zgodny jest ze wzmiankowaną już p r z y analizie
wesela regułą szybkiego przejścia.
W drogę do nieznanego, niepewnego, niegościnnego, k u m o w i e zabie
rają ze sobą i wkładają dziecku w p o w i j a k i chleb i sól, co także m a
miejsce w obrzędzie w e s e l n y m . Zauważmy, że sól występująca j a k o
element l i t u r g i i w obrządku kościelnym k o n o t u j e te same co w l u d o w e j
t r a d y c j i znaczenia ^ k w a n t u życia".
Natomiast w szerszym już planie m i t o l o g i c z n y m sytuowałby się z w y
czaj, według którego chrzestni przechodzą za ołtarz i t a m się całują .
Jeśli w o l n o n a m wchodzenie za ołtarz widzieć j a k o o d p o w i e d n i k i n i c j a
c y j n e j wędrówki w głąb l a b i r y n t u , będącej s y m b o l i c z n y m p o w r o t e m
do praczasu, t o w r a z z pocałunkiem byłoby ono p o w r o t e m do początku
filogenezy ludzkości n i e o d z o w n y m dla każdej ontogenezy.
91
Wracając z kościoła chrzestni n i e mogą się za siebie oglądać. Odwró
cenie się byłoby b o w i e m jednoczesnym odwróceniem k i e r u n k u p r z e j
ścia i grozi pozostaniem w zaświatach.
N o w e narodziny, cel i n i c j a c j i , mają swój symboliczny w y r a z w p o 85
86
87
88
K. P o t к a ń s к i , Postrzyżyny u Słowian i Germanów, Warszawa 1920, s. 23.
B y s t r o ř . , op. cit., s. 70.
O. K o l b e r g , Dzieła wszystkie, t . 20; Radomskie, cz. 1, s. 133.
Ł. G o ł ę b i o w s k i , Lud polski, jego zwyczaje
i zabobony, Kraków 1830,
s. 248.
89
90
1)1
s. 272.
D w o r a k o w s k i , op. cit., s. 34.
Tamże.
M . F e d e r o w s k i , Lud okolic Zerek,
Siewierza
i Pilicy,
Warszawa 1889,
�SMIERC JAKO ORGANIZATOR K U L T U R Y
113
łożeniu dziecka n a z i e m i bądź n a p r o g u mieszkania w c h w i l i p o w r o t u
z kościoła. O d k r y c i e zaś poduszki, w której dziecko spoczywa, i kolejne
pokazywanie go każdemu z o b e c n y c h
wciela, zgodnie z logiką scena
riusza, ideę jawności w przeciwieństwie do poprzednich s k r y t y c h za
chowań. Unaoczniającym zmianę stanu akcesorium jest nowe u b r a n k o ,
koszulka bądź sukienka, obowiązkowy prezent od m a t k i chrzestnej.
Wyprzedzając chronologię wydarzeń zwróćmy uwagę na znaczenie n o
wego s t r o j u w czasie uroczystości pierwszej k o m u n i i . Nakładane na tę
okazję u b r a n i a : długie suknie u dziewczynek i g a r n i t u r y dla chłopców,
noszą wyraźne cechy u b i o r u dorosłych.
92
Symbolicznie zaznaczane kolejne etapy r o z w o j u biologicznego skła
dają się w sumie n a ciąg magicznej ontogenezy człowieka. P i e r w s z y
p o k a r m podaje się dziecku w t r z y d n i po przyjściu n a świat. „Dziecko
nie p o w i n n o ssać przez t r z y d n i po u r o d z e n i u . Jeśli wcześniej zdąży się
j e ochrzcić i umrze, pójdzie prosto do n i e b a " . Przyjęcie pierwszego
p o k a r m u , manifestacja przynależności do świata żywych, jest barierą
utrudniającą powrót do „tamtego świata" i skazuje n a obowiązującą
w s z y s t k i c h l u d z i konieczność przejścia przez czyściec i sąd ostateczny.
9 3
K o l e j n y m przełomowym p u n k t e m r o z w o j u jest odstawienie od p i e r
si. Niemowlę nie p o w i n n o ssać z b y t długo (najczęściej do r o k u ) , gdyż
„zassie pamięć". „Uroczne spojrzenie" grozi dziecku po raz wtóry p r z y
s t a w i o n e m u do piersi. Każde zwrócenie się za siebie, każde cofnięcie
do stanu poprzedniego, naraża inicjowanego n a zachłanność sił nieczy
s t y c h i zatrzymanie procesu p r z e m i a n .
Bardzo wyraźny w a l o r i n i c j a c y j n y mają pierwsze
postrzyżyny
i pierwsze obcięcie paznokci. „Włosy pierwszy raz strzyże się wówczas,
g d y dziecko zaczyna mówić. G d y b y je wcześniej ostrzyc, nie mówiłoby
prędko" (też: „jąkałoby się", „byłoby d u r n o w a t e " ) . „Do r o k u m a t k a
nie p o w i n n a dziecku obcinać paznokci, a j e d y n i e w razie potrzeby je
o b g r y z a ć " . Włosy i paznokcie t o rozważane już a t r y b u t y rajskiego
stanu ludzkości, których utratę spowodowało skosztowanie
owocu
z D r z e w a Wiadomości. W planie ontogenetycznym czas pozbycia się t y c h
atrybutów określa cezura m o w y , cechy, która przynależna do porządku
życia związana jest ze wzbogacającą się świadomością i o t w i e r a drogę
do l u d z k i e j k r a i n y r o z u m u .
9 i
95
Identyczną cechą jest p i e r w s z y śmiech. W t r a d y c j i chińskiej n a u
czycielem śmiechu był ojciec i w r a z z opanowaniem t e j umiejętności
nadawano dziecku imię osobiste „tożsame z wyższą duszą, z przezna
czeniem i z s a m y m życiem" .
96
4 2
s s
9 1
и
96
8 —
D w o r a k o w s k i , op. cit., s. 35.
M . F e d e r o w s k i , Lud Białoruski, t. 1, Kraków 1897, s. 221.
D w ог а к o w s к i , op. cit., s. 50.
M a l i c k i , op. cit., s. 90.
M . G r a n e t, Cywilizacja
chińska, Warszawa 1973, s. 306.
E t n o g r a f i a P o l s k a t. X X V I , i. 1
�114
JOANNA TOKARSKA, JERZY WASILEWSKI, MAGDALENA
Nakładany n a n o r m y biologiczne k o m e n t a r z
również i n t e r p r e t u j e zaburzenia
rozwoju
boginek i i n n y c h istot d e m o n i c z n y c h
ZMYSŁOWSKA
kulturowy
odpowiednio
prawidłowego. D z i e c i m a m u n ,
rozpoznawano po t y m , że n i e r o
sły, n i e mówiły, a n a w e t jeśli rosły, t o zachowywały niemowlęce p r o
porcje: „łeb j a k ceber".
Sprawdzianem
stanu
świadomości
umożliwiającym
przekroczenie
jeszcze jednego p r o g u n a drodze do pełni człowieczeństwa jest,
mniane
już, rozwiązanie węzła n a pępowinie p r z e c h o w y w a n e j
n a r o d z i n . Pokonując
tę przeszkodę p r z e d pójściem
„rozwiązuje sobie pamięć" i zyskuje
t y m samym
do szkoły,
wspo
od d n i a
dziecko
magiczną przepustkę
do dalszego poznania.
Иоанна Токарска, Ежи С. Василевски, Магдалена Змысловска
СМЕРТЬ КАК ОРГАНИЗАТОР КУЛЬТУРЫ
Резюме
Статья представляет собой попытку так посмотреть на обряды традиционной культуры
(на польском материале, дополненном сравительными данными издругих культур, также
и внеевропейских), чтобы выделилась роль понятия „смерти" как их логического орга
низатора. Согласно принятой структурно-семиотической методологии, исходную точку
составляет неэто одно понятие, апара понятий „жизнь — смерть" (что на уровне видения
мира превращается в пару „этот свет —потусторонний мир").
Статья представляет набор нескольких десятков (около 50) парпонятийных категорий,
которые в обрядах, касающихся жизненного цикла человека и в связанных с ними веро
ваниях, употребляются для выражения — на символическом языке — идеи смерти и обще
ния с „тем светом". Этот набор представляет собой нечто вроде „этнологической таблицы
Менделеева", систему элементов — кирпичиков, из которых строится традиционная картина
мира и человека. Элементы эти разделены на следующие классы:
1. Пространство (напр.противоположности: наэтом свете упорядоченное пространство
— на том свете лабиринтообразное, возмущенное пространство, вызывающее блуждание;
естественная валоризация направлений: верх, перед, правый — обратная валоризация: низ,
зад, левый); 2. Время (примерные противоположности: время-безвременье, регулярное-нерегулярное течение времени); 3. Движение (напр. движение-неподвижность, движение
правильное-обратное, инверсия какпризнак потустороннего мира и способ общения с ним);
4. Материя (напр. создание-уничтожение; целый-разрушенный; пригодный-бесполезный,
-отбросовый; труд-отсутствие труда и пр.); 5. Информация (известное-неизвестное; явное-скрытое, выразимое-невыразимое; измеримое-неизмеримое и т.д.); 6.Человек — физиоло
гия (напр. живой-мертвый; физиология-отсутствие физиологии; чистый-нечистый); 7.Че
ловек —психология (сознательность-бессознательность; явь-сон; памятьзабвение; наме
ренно-случайно; свой-чужой и т.д.).
В части статьи, составляющей материал, представлен анализ обрядов похоронных,
свадебных и связанных спосвящением (напр. обряд перевода ученика вподмастерья, в ко
саря, а из нашего времени — неформальные обряды приема в кругах молодежи-отбросов
общества, в армии) а также магических обрядов, касающихся ребенка. Семантика отдельных
элементов символического языка этих обрядов истолковыается в статье именно путем рас
положения их в рамках противоположности жизнь — смерть.
i
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/cd276150acd1cfcf3d55922667ae671f.pdf
24b94edce4ed62296655a451ec2caa28
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Książki
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5453
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PIA
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
2010
Subject
The topic of the resource
seniorzy - aktywność społeczna
Cieszyn - Uniwersytet III Wieku
seniorzy - edukacja
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:5070
Title
A name given to the resource
Cieszyński Uniwersytet III Wieku jako miejsce rozwoju aktywności społecznej seniorów / Dziedzictwo kulturowe jako klucz do tożsamości pogranicza polsko-czeskiego
Description
An account of the resource
Dziedzictwo kulturowe jako klucz do tożsamości pogranicza polsko-czeskiego; pod red. Haliny Rusek,Agnieszki Pieńczak i Jacka Szczyrbowskiego, s.78-90
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
Tomczyk, Łukasz
Language
A language of the resource
pol
ang.
cz.
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Wydział Etnologii i Nauk o Edukacji Uniwersytetu Śląskiego w Cieszynie
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
Łukasz Tomczyk
Uniwersytet Śląski w Katowicach
Cieszyński Uniwersytet III Wieku
Cieszyński Uniwersytet III Wieku
jako miejsce rozwoju
aktywności społecznej seniorów
Uniwersytety III Wieku to placówki oświatowe i ośrodki kształcenia typu uniwersytetu otwartego, przeznaczone przede wszystkim dla osób starszych. Aktywność tych
instytucji skupia się wokół organizowania wykładów, kursów, seminariów i konwersatoriów w cyklu semestralnym, a także lektoratów języków obcych, pracy w sekcjach
i kołach zainteresowań (np.: literackich, pamiętnikarskich, malarskich, rękodzieła
artystycznego) oraz zajęciach z obszaru oświaty zdrowotnej, zespołowych ćwiczeń fizycznych, rekreacji ruchowej czy też wyjazdów turystycznych. Uniwersytety III Wieku
(UTW) działają głównie przy współpracy z ośrodkami akademickimi, domami kultury. Z reguły nie ma w nich stopni, egzaminów ani górnej granicy wieku, a program
zajęć jest fakultatywny. Idea uniwersytetów dla seniorów narodziła się we francuskiej
Tuluzie w 1973 roku za sprawą prawnika Pierra Vellasa1. Obecnie system UTW działa w większości krajów europejskich oraz poza „starym kontynentem”. Stanowią one
rodzaj wspólnoty edukacyjnej organizowanej dla i przez osoby będące na emeryturze,
tego typu forma kształcenia odgrywa ważną rolę w profilaktyce i rehabilitacji gerontologicznej. Celem tych instytucji jest podtrzymanie na duchu, dawanie wartościowego
i szlachetnego zajęcia oraz poprawa warunków życia osób starszych poprzez aktywizację: psychiczną, intelektualną, fizyczną. W swojej działalności skupiają się one
również na obserwacjach i badaniach gerontologicznych. W Polsce pierwszy UTW
powstał w 1975 roku w Warszawie dzięki zaangażowaniu Haliny Szwarc2. Obecnie za
sprawą wdrożenia idei edukacji całożyciowej funkcjonuje 250 placówek spełniających
główne założenia tego typu instytucji. Polskie UTW funkcjonują również za granicą,
m.in. w Grodnie, Wilnie, Lwowie. UTW na świecie określane są jako „Instytuty Ucze1
2
A. Zych: Słownik gerontologii społecznej. Warszawa 2001, s. 234.
Tamże.
�Łukasz Tomczyk : Cieszyński Uniwersytet III Wieku...
79
nia się na emeryturze”, „Akademie Seniorów”, „Akademie Weteranów”, „Uniwersytety
Czasu Wolnego”, „Uniwersytety Międzypokoleniowe”, „Uniwersytety Seniorów”3. Zapoczątkowany przez P. Vellasa ruch stawia przed sobą trzy zasadnicze cele:
1. Intelektualny i administracyjny potencjał UTW winien być użyty dla dalszego
kształcenia ludzi starszych.
2. UTW powinien być instytucją prowadzącą badania gerontologiczne w interesie
ludzi starszych.
3. Jego rolą społeczną powinno być umożliwienie wymiany kulturalnej między generacjami oraz udział w prewencji geriatrycznej4.
Znaczna większość polskich tego typu uniwersytetów ma charakter otwarty, ekstensywny, gdyż nie obowiązują w nich żadne egzaminy wstępne oraz sprawdziany
umiejętności i wiedzy w trakcie studiowania. Dyplomy, legitymacje oraz wszystkie
inne emblematy w nich uzyskiwane mają charakter symboliczny. W ekstensywnym
toku kształcenia za sprawą doboru odpowiednich form edukacyjnych mają też miejsce intensywne formy działań oświatowych. Uniwersytety te dbają o ciągłe podnoszenie sprawności intelektualnej i fizycznej swoich słuchaczy. Stopień oraz rodzaje
tychże aktywności warunkują radzenie sobie w sytuacjach trudnych, co przenosi się
na regulację zdolności odpornościowych, a tym samym pomaga w życiu codziennym.
Uczelnie tego typu wychodzą ze swym programem naprzeciw potrzebom psychospołecznym i zdrowotnym studentów w „złotym wieku”. Ważne jest, iż oprócz pełnienia
różnorodnych zadań nadrzędnym celem działalności tych placówek jest dążenie do
utrzymania indywidualnego dobrostanu psychofizycznego oraz należytej i godnej
pozycji człowieka starszego w społeczeństwie. Drogą do realizacji tych założeń jest
edukacja przez całe życie, pełniąca wiele funkcji, od pozornie najprostszych – ćwiczenia umysłu dla podtrzymania jego ogólnej sprawności, kończąc na skomplikowanym
i głębokim dochodzeniu do odkrywania znaczeń zdobywanej wiedzy oraz własnego,
często uwikłanego w cierpienie istnienia5. Motywy przynależności do UTW stanowią
ważny element w funkcjonowaniu w jego strukturach. Im więcej motywów (ilość)
oraz intensywniejsze ich występowanie (jakość), tym bardziej obserwowalne jest wartościowe uczestnictwo w zajęciach oraz procesach integracyjnych pomiędzy członkami stowarzyszenia. Poniższe wyniki badań uzyskane przez B. Ziębińską wskazują na
motywy skłaniające do uczestnictwa w ramach uniwersytetów III wieku.
3
4
5
Tamże.
J. Halicki: Edukacja seniorów w aspekcie teorii kompetencyjnej. Białystok 2000, s. 43.
R. Konieczna-Woźniak: Uniwersytety III Wieku w Polsce. Poznań 2001, s. 52-55.
�Dziedzictwo kulturowe • Kulturní dědictví
80
Wykres 1. Motywy skłaniające do uczestnictwa w zajęciach UTW
5,7
inne
13,4
realizacja młodzieńczych marzeń o studiowaniu
15,7
przełamywanie osamotnienia
24,2
zagospodarowanie nadmiaru czasu wolnego
38,1
pragnienie poczucia się osobą kompetentną
44,5
utrzymywanie sprawności fizycznej
55,9
utrzymywanie kontaktu z rówieśnikami
79,3
poszerzenie wiedzy
81,1
utrzymywanie sprawności intelektualnej
0
10
20
30
40
50
60
70
80
90
Źródło: B. Ziębińska: Uniwersytety Trzeciego Wieku jako instytucje przeciwdziałające marginalizacji osób starszych (praca doktorska). Katowice 2007, s. 251
Uniwersytet Trzeciego Wieku oprócz funkcji edukacyjnej pełni również znaczącą rolę w rozwoju społecznym, gdyż oprócz oficjalnej, formalnej strony w ramach
kontaktów interpersonalnych toczy się tzw. „drugie życie”. Człowiek starszy wychodzi
chętnie na spotkanie z innymi ludźmi, aby podzielić się z nimi swoimi problemami
czy też radościami. UTW daje studentowi możliwość zachowania swojej godności,
realizowania swych wartości. Dzięki uczestnictwu w zajęciach doznaje waloryzacji
starości, ujmowanej jako podniesienie statusu społecznego oraz podwyższenia wartości końcowego okresu życia, przy łagodnej i stopniowej rezygnacji lub ograniczeniu
ról społecznych, a w niektórych przypadkach wręcz przeciwnie nabywania nowych.
Uczeń w wieku senioralnym potrafi zdobywać wiedzę, wykorzystując ją w praktyce
w oparciu o zgromadzoną własną mądrość życiową. Bycie studentem UTW dla pewnej grupy ludzi jest nową jakością funkcjonowania na emeryturze, pozwalającą na
godne starzenie się oraz podwyższenie jakości egzystencjalnej6.
Przedstawiona powyżej ogólna charakterystyka UTW pokrywa się w znacznej mierze
z założeniami oraz realnym funkcjonowaniem organizacji kształcącej seniorów w Cieszynie. Historia powstania lokalnego Uniwersytetu III Wieku związana jest ściśle z problematyką konieczności aktywizacji ludzi starszych, która została poruszona na czerwcowej konferencji w 2004 roku pt. Miasto, Region zorganizowanej przez Uniwersytet Śląski
ze współudziałem samorządowców miasta i powiatu. Następstwem tego spotkania było
kolejne zebranie w dniu 27.10.2004 roku, w trakcie którego założono stowarzyszenie pod
nazwą Cieszyński Uniwersytet III Wieku (CUTW) działające w oparciu o statut oraz rejestrację sądową dokonaną w Sądzie Rejonowym w Bielsku-Białej 08.02.2005. CUTW od
początku swojej działalności ma swoją siedzibę oraz realizuje część zajęć dydaktycznych
w pomieszczeniach cieszyńskiego Wydziału Etnologii i Nauk o Edukacji Uniwersytetu
Śląskiego, dzięki uprzejmości, a także wsparciu władz uniwersyteckich. Zajęcia odbywają się również w Cieszyńskim Ośrodku Kultury Dom Narodowy, Spółdzielni Mieszka6 G. Łój: Uczeń uniwersytetu III wieku – nowa rola emeryta. W: Andragogika jako przedmiot akademicki. Red. A. Fabiś. Mysłowice 2004, s. 188-189.
�Łukasz Tomczyk : Cieszyński Uniwersytet III Wieku...
81
niowej „Cieszynianka”, Zakładzie Opiekuńczo-Leczniczym SS Boromeuszek. Wszystkie
pomieszczenia udostępniane są bezpłatnie, co stanowi bardzo dużą pomoc dla Stowarzyszenia, gdyż działalność organizacji finansowana jest głównie ze składek słuchaczy7.
W niecałe dwa miesiące od momentu zebrania założycielskiego w dniu 16 grudnia 2004
roku nastąpiła uroczysta inauguracja, na którą przybyło 60 słuchaczy oraz 35 studentów stacjonarnych tutejszych kierunków. W pierwszym roku akademickim 2004/2005
w zajęciach brało udział około 200 osób i wydano 68 nowych legitymacji członkowskich.
Początkowo oferta edukacyjna składała się z wykładów plenarnych obywających się dwa
razy w miesiącu oraz sekcji: kulturalno-turystycznej, geograficzno-historycznej, zdrowotnej. W maju 2005 roku zestaw sekcji powiększył się o cieszącą się do tej pory ogromną popularnością – sekcję komputerową. Rok akademicki 2005/2006 związany był z rozszerzeniem zajęć o spotkania tematyczne w dziedzinie: języka czeskiego i angielskiego
oraz sekcję pływacką i jogi. Rok 2005 zamknął się liczbą 159 wydanych legitymacji oraz
dalszym ilościowym rozwojem sekcji tematycznych, gdyż pojawiały się kolejne: taneczne, języka niemieckiego i francuskiego oraz artystyczne (malarstwo, grafika, rysunek,
rzemiosło artystyczne). Dopełnieniem regularnie odbywających się zajęć są cyklicznie
odbywające się wycieczki. Do tej pory seniorzy odwiedzili m.in.: Łańcut, Kłodzko, Warszawę, Ołomuniec, Opawę, Pragę, Bieszczady, Pieniny, Tatry. Oprócz wycieczek w dalsze
zakątki Polski i Czech studenci uczestniczą w kuligach, zabawach andrzejkowych, balach
karnawałowych, czy też lokalnych eskapadach8.
Schemat 2
Liczba seniorów uczestniczących w poszczególnych sekcjach cieszyńskiego
UTW w roku akademickim 2008/2009
16
taniec
60
nordic walking
j. czeski
10
j. francuski
8
j. angielski
45
j. niemiecki
21
rę kodzieło
10
ceramika
12
10
malarstwo
gimnastyka
20
joga
22
pływanie
25
wykłady plenarne
110
komputerowa
96
0
20
40
60
80
100
120
Źródło: opracowanie własne
7 Na cały rok akademicki 2009/2010 składka członkowska wynosi 50zł, natomiast część
sekcji finansowana jest z opłat dodatkowych (od 5 do 10zł).
8 Por. U. Pieczonka: Aktywność kulturalna osób starszych w Stowarzyszeniu Cieszyński Uniwersytet III Wieku jako nowe zjawisko kulturowe (praca magisterska). Cieszyn 2009, s. 53-62.
�82
Dziedzictwo kulturowe • Kulturní dědictví
Wraz ze zwiększaniem się ilości studentów UTW pojawia się potrzeba powiększenia składu osobowego Zarządu Stowarzyszenia o kolejne 3 osoby, odtąd ilość członków odpowiedzialnych za funkcjonowanie organizacji wynosi 8 osób: Danuta Sikora
(prezes), Antoni Macura (z-ca prezesa), Zdzisława Mielczarska, Paweł Przybyło, Janina Hławiczka, Krystyna Radziszewska, Krystyna Siudak, Łukasz Tomczyk. CUTW
działa w trybie akademickim, rok zaczyna się w październiku uroczystą inauguracją
i trwa do końca czerwca. Zarząd Stowarzyszenia9 zawsze z odpowiednim wyprzedzeniem planuje kolejny rok akademicki, tak, aby od października słuchacze mogli
poznać plan na najbliższy semestr. Część wykładowców prowadzi sekcje bez wynagrodzeń, otrzymując jedynie zwrot kosztów własnych związanych z dojazdem oraz
zakupem materiałów potrzebnych do przeprowadzenia zajęć10.
Przeciętny wiek słuchaczy UTW wynosi 64 lata. Najstarsi mają powyżej 80 lat,
natomiast najmłodsi poniżej 50 roku życia11. Najliczniejszą grupą wiekową są osoby
pomiędzy 55 a 68 rokiem życia. We wrześniu 2006 roku liczył on 227 członków, rok
później 312, z początkiem roku akademickiego 2008/2009 odnotowano 438 legitymacji, natomiast dziewięć miesięcy później osiągnięto liczbę 526 zarejestrowanych
członków. Obecnie instytucja ta posiada 620 słuchaczy zapisanych w swoich strukturach. Mężczyźni stanowią zaledwie 23% wszystkich członków, jednak charakteryzują się dużą aktywnością podczas zajęć, przejawiającą się w zadawaniu pytań, prowadzeniu dyskusji. Oprócz mieszkańców Cieszyna do UTW należy spora grupa (26%)
mieszkańców z okolicznych miejscowości, głównie Skoczowa, Ustronia, Wisły, Pogwizdowa, Goleszowa, Puńcowa, a nawet Bielska-Białej i Jastrzębia Zdroju. Cieszyński uniwersytet dla seniorów przyjmuje w swoje szeregi osoby bez względu na rodzaj
i poziom posiadanego wykształcenia, będąc instytucją otwartą. Największy odsetek
stanowią osoby posiadające średnie wykształcenie, kolejną grupą są absolwenci szkół
wyższych legitymujący się tytułem magistra lub inżyniera. W pryzmacie zawodowym
dominują pedagodzy, ekonomiści, księgowi, jak również pielęgniarki, lekarze, stomatolodzy, mechanicy samochodowi. Jak zaznacza U. Pieczonka, w Stowarzyszeniu
uwidoczniają się różnorodne postawy – bardziej lub mniej czynne, zależne od predyspozycji i potrzeb danych osób.
Po oswojeniu się z nową sytuacją, nowymi realiami kulturowymi, seniorzy dokonują samookreślenia
się (…) i w zależności od indywidualnych umiejętności, wiedzy, potrzeb, możliwości czasowych i zdrowotnych obierają właściwą postawę społeczną. Kształtowaniu jednostkowych postaw społecznych w stowarzyszeniu towarzyszy również proces formowania się więzi integrujących12.
Cieszyński UTW w swoim statucie zaznacza, iż realizacja zadań Uniwersytetu dla
seniorów następuje poprzez:
9 Czynności te wykonywane są przez prezes mgr Danutę Sikorę.
10 Tamże, s. 62-64.
11 Obecnie wprowadzono limity przyjęć do Stowarzyszenia ze względu na duże zainteresowanie wśród lokalnego środowiska ofertą UTW, wobec czego od roku akademickiego
2007/2008 członkami Uniwersytetu mogą zostać osoby, które ukończyły 55 rok życia. Ciekawostką jest, iż Zarząd Cieszyńskiego UTW posiada bardzo młodych członków poniżej 30
roku życia, wyróżniając się w ten sposób na tle innych zarządów.
12 Por. U. Pieczonka: Aktywność kulturalna osób starszych…, s. 62-69.
�Łukasz Tomczyk : Cieszyński Uniwersytet III Wieku...
83
1. Kształcenie ustawiczne różnych grup społecznych, a zwłaszcza edukacji osób
starszych wiekiem.
2. Aktywizację intelektualną, psychiczną i fizyczną osób III wieku.
3. Prowadzenie działań i projektów stwarzających możliwości aktywnego uczestnictwa osób starszych i przeciwstawiających się różnym formom ich społecznej
izolacji.
4. Poznawanie i propagowanie nowoczesnych i różnorodnych form aktywności fizycznej i intelektualnej, w tym zdrowego trybu życia i aktywności ruchowej.
5. Tworzenie warunków dla rozwijania inicjatyw własnych osób starszych.
6. Podejmowanie inicjatyw służących środowisku osób III wieku, w tym realizacji wspólnych działań edukacyjnych, kulturalnych, sportowych, rekreacyjnych,
itp.13
Realizacja zadań UTW następuje poprzez:
1. Prowadzenie działalności oświatowej i edukacyjnej w różnych dziedzinach
w formie kursów i szkoleń, seminariów, konferencji, wykładów, itp.
2. Tworzenie organizacyjnych i technicznych warunków do rozwijania wiedzy i indywidualnych zainteresowań osób III wieku w środowisku lokalnym poprzez zakładanie klubów środowiskowych dla osób starszych i wspieranie ich rozwoju.
3. Prowadzenie praktycznych zajęć z zakresu kultury fizycznej oraz podejmowanie
inicjatyw służących popularyzacji aktywności sportowej wśród osób III wieku.
4. Prowadzenie doradztwa i specjalistycznego poradnictwa.
5. Podejmowanie inicjatyw służących realizowaniu aspiracji poznawczych i potrzeb członków, w tym organizowaniu wyjazdów turystycznych, wyjazdów na
imprezy kulturalne, sportowe, itp.
6. Prowadzenie działalności wydawniczej, popularyzatorskiej, promocyjnej.
7. Szeroką współpracę z instytucjami i organizacjami o podobnym profilu zainteresowań, tak w kraju jak i za granicą14.
Program zajęć pozwala na realizację zagadnień z wielu zakresów, takich jak: medycyna, kultura, sztuka, religioznawstwo, filozofia, pedagogika, turystyka, psychologia
oraz ważny w analizowanym aspekcie kontekst dziedzictwa kulturowego. W każdym
roku akademickim odbywa się kilkanaście spotkań dotyczących regionu, w którym
żyją cieszyńscy seniorzy. Zajęcia te realizowane są w trakcie wykładów plenarnych
oraz głównie za sprawą sekcji kulturalno-turystycznej (opiekun mgr Danuta Sikora),
geograficzno-historyczno-hobbystycznej (opiekun dr Tadeusz Kania). Na przykład
w roku akademickim 2007/2008, w trakcie semestru zimowego, przedstawiono następujące tematy: Pogranicza współczesnej Europy, Mieszkańcy Śląska Cieszyńskiego
w legionach polskich, Przygoda translatorska Jana Kubisza, Habsburskim szlakiem po
Cieszynie, Bliżej teatru, Po naszymu, Symbolika Cieszyna, Śląska Cieszyńskiego i Zaolzia. Tematyka regionu jest bardzo ważna dla członków i Zarządu Stowarzyszenia,
a ilość osób pojawiających się na spotkaniach związanych z dziedzictwem kulturowym jest tego potwierdzeniem.
Dla seniorów UTW w analizowanym kontekście pozwala na zaspokojenie potrzeb
indywidualnego rozwoju takich jak:
13 Statut Stowarzyszenia Cieszyński Uniwersytet III Wieku (tekst ujednolicony), §8.
14 Tamże, §9.
�84
Dziedzictwo kulturowe • Kulturní dědictví
• kulturalno-receptywne (korzystanie z instytucji kultury jakim jest UTW oraz
poprzez funkcjonowanie w jego strukturach, np. wyjazdy do teatrów, wyjścia
do kin),
• kulturalno-kreatywne (udział w zespołach artystycznych, kołach zainteresowań),
• wiedzy (samokształcenie, czytelnictwo, udział w odczytach, spotkaniach z ciekawymi ludźmi),
• ludyczno-towarzyskie (udział w imprezach okolicznościowych, uczestnictwo
z zabawach i grach towarzyskich, spotkaniach z rówieśnikami),
• rekreacyjne (możliwość biernego i czynnego wypoczynku, np. wycieczki, gimnastyka)15.
Według Raportu Diagnoza kondycji społeczeństwa obywatelskiego w powiecie cieszyńskim w samym Cieszynie działa 128 organizacji pozarządowych (NGO), co stanowi najwyższy wynik w powiecie. Najbardziej rozpoznawalne wśród mieszkańców
są Stowarzyszenie i Fundacja „Być Razem”, Towarzystwo Sportowe „Mieszko Piast”
oraz Uniwersytet III Wieku. Badania ankietowe wykazały, iż 91% mieszkańców uważa,
że samorząd winien wspierać działalność organizacji z III sektora. W 2008 roku z budżetu miast sfinansowano 159 projektów realizowanych przez NGO na łączną kwotę
1,17 mln zł16. Z całej puli UTW uzyskał kwotę 1400 zł na realizację dwóch projektów.
Niniejsze wsparcie dla prężnie działającej organizacji zrzeszającej aktywnych seniorów
ziemi cieszyńskiej przez wiele osób uznawane jest za niewystarczające.
Badania w ramach projektu CieszLab wskazują, że organizacje pozarządowe w powiecie cieszyńskim posiadają średnio 61 członków. Duże NGO, mające więcej niż 50 osób
w swoim zespole, stanowią 31% ogółu. Najliczniejszymi organizacjami z III sektora działającymi w niniejszym rejonie są: Macierz Ziemi Cieszyńskiej (blisko 1000 osób zrzeszonych w całym kraju, łącznie z kołami w Warszawie, Wrocławiu, Olsztynie, Katowicach,
Krakowie), Cieszyński Uniwersytet III Wieku (ponad 600 członków), Towarzystwo Społeczno-Kulturowe Niemców w województwie śląskim (300 członków), Polski Związek
Niewidomych (158 członków), Polskie Towarzystwo Ewangelickie (100 członków)17.
Popularność i duża liczba członków cieszyńskiego UTW związana jest z funkcjami,
jakie pełnią tego typu placówki w społeczeństwie w zakresie aktywizacji seniorów pod
względem intelektualnym, społecznym i fizycznym. Wśród najważniejszych wyróżnia
się to, że:
• słuchacze charakteryzują się znaczącą aktywnością intelektualną, przejawiającą się poprzez zainteresowanie naukami humanistycznymi, medycznymi oraz
przyrodniczymi,
• niebagatelną rolę w życiu studentów odgrywa ich udział w kulturalnej sferze
swojego środowiska,
• aktywność kulturalna determinuje jakość życia studentów, co potwierdzają liczne wyniki badań,
• każdy z seniorów jest w stanie znaleźć coś interesującego w ofercie tego uniwersytetu, gdyż jest ona bardzo rozbudowana,
15 Z. Szarota: Starzenie się i starość w wymiarze instytucjonalnego wsparcia. Kraków 2010, s. 106.
16 R. Gruszczyk, B. Tyrna, M. Werpachowski: Diagnoza kondycji społeczeństwa obywatelskiego w powiecie cieszyńskim. Cieszyn 2009, s. 54-55.
17 Tamże, s. 18-19.
�Łukasz Tomczyk : Cieszyński Uniwersytet III Wieku...
85
• znaczna większość słuchaczy stara się wykorzystać wiedzę zdobytą w trakcie zajęć w życiu codziennym,
• społeczne zaangażowanie słuchaczy widoczne jest zarówno w trakcie nauki uniwersyteckiej, jak również poza nią,
• studenci w przeważającej większości upowszechniają działalność placówki wśród
swoich znajomych,
• seniorzy na ogół są zadowoleni z pracy swoich uniwersytetów, jednakże dostrzegają elementy wymagające ulepszenia – do głównych uwag zazwyczaj zalicza się
zwiększenie ilości godzin przeznaczonych na dane spotkania, jak również zróżnicowanie i powiększenie oferty edukacyjnej,
• studenci aktywizują swoje środowisko rówieśnicze poprzez prowadzenie rozmów obejmujących zagadnienia poruszane w trakcie spotkań uniwersyteckich,
• ponad połowa seniorów uznaje swój stan zdrowia za dobry, nieco mniejsza za
średni, jedynie nieliczni za zły,
• ruch dostosowany do możliwości sprzyja prawidłowemu funkcjonowaniu seniorów w aspekcie zdrowotnym, a zatem uczestnictwo w profesjonalnych zajęciach
(sekcje: turystyczne, nordic-walking, gimnastyka, pływanie, turystyka piesza
i autokarowa) jest korzystna dla nich samych, jak i społeczeństwa18.
Wszystkie wymienione powyżej elementy związane są ze strategią edukacyjną dorosłych, realizowaną poprzez założenia UTW. Przede wszystkim dlatego, że jednym
z zadań uniwersytetu jest włączenie osób starszych do sytemu kształcenia ustawicznego, które ułatwiają każdemu – w tym przypadku osobom starszym – realizację
aspiracji oraz własnego rozwoju, przygotowując do aktywnego i odpowiedzialnego
uczestnictwa w życiu społecznym, kulturalnym, lokalnym, narodowym i globalnym
oraz skutecznie przeciwdziałając wykluczeniu i marginalizacji grup społecznych wraz
z efektywnym reagowaniem na zmiany związane z rozwojem nauki, techniki, globalizacji19. Oprócz typowo aktywizujących funkcji cieszyński uniwersytet dla seniorów,
jak i jego odpowiedniki w całym kraju, realizuje inne cele w postaci: włączenia osób
starszych do systemu kształcenia permanentnego, opracowywania i wdrażania profilaktyki gerontologicznej, prowadzenie badań i obserwacji naukowych20.
18 R. Konieczna-Woźniak: Uniwersytety III Wieku w Polsce…, s. 157-160.
19 B. Ziębińska: Uniwersytety Trzeciego Wieku jako instytucje przeciwdziałające marginalizacji osób starszych (praca doktorska). Katowice 2007, s. 147.
20 R. Konieczna-Woźniak: Uniwersytety III Wieku w Polsce…, s. 163.
�Dziedzictwo kulturowe • Kulturní dědictví
86
Schemat 3. Uniwersytet III Wieku jako miejsce różnorodne
Źródło: opracowanie własne
J. Halicki zajmujący się analizą kształcenia europejskich seniorów w placówkach
odpowiedzialnych za takie kształcenie podkreśla w wynikach swoich badań, iż:
• w polskim systemie szkolnictwa wyższego nie istniały i nie istnieją formalne
ograniczenia co do wieku kandydatów, jednak osoby starsze nie są uwzględniane jako
potencjalni studenci,
• programy oferowane polskim seniorom przez oświatę dorosłych są bardzo
skromne w porównaniu z możliwościami ludzi starszych w analogicznych strukturach w Niemczech i Wielkiej Brytanii,
• brak szerszych możliwości edukacyjnych dla seniorów w Polsce był ważnym motywem dynamicznego rozwoju polskich UTW,
• edukacja seniorów służy realizacji celów osobistych i społecznych. W brytyjskich
i niemieckich poczynaniach edukacyjnych cele społeczne akcentowane są dużo wyraźniej niż w polskich,
• mimo istnienia od dawna teoretycznej podbudowy przygotowanie do starości
jako cel edukacyjny nie jest szerzej realizowany,
• w polskim systemie kształcenia seniorów zbyt małą wagę przywiązuje się do kontaktów międzypokoleniowych,
• polscy seniorzy nie ustępują pod względem wykształcenia osobom starszym
w Niemczech i Wielkiej Brytanii, natomiast są od nich mniej aktywni w zakresie dalszej edukacji21.
Cieszyński Uniwersytet III Wieku pełni bardzo ważną rolę w zakresie stymulowania
wszelkich form aktywności wśród seniorów. W dobie postępującego starzenia się społe21 J. Halicki: Edukacja seniorów w …, s. 171-172.
�Łukasz Tomczyk : Cieszyński Uniwersytet III Wieku...
87
czeństw oferta edukacyjna lokalnego uniwersytetu tego typu daje najstarszej części mieszkańców możliwość realizowania własnych pasji na różnych polach zainteresowań. Omawiana placówka wraz z innymi organizacjami takimi jak Macierz Ziemi Cieszyńskiej,
Międzygeneracyjny Uniwersytet Regionalny założony przy Polskim Związku KulturalnoOświatowym w Republice Czeskiej, stanowią aktywne punkty na edukacyjno-kulturalnej
mapie Cieszyna, animując życie społeczności lokalnej na wielu płaszczyznach, takich jak:
kultura, edukacja, sport, turystyka. Instytucje CUTW są znakomitym przykładem organizacji, które za sprawą swojej działalności oraz specyfiki wyrażającej się m.in. w aktywności
członków posiadających ogromny zasób kapitału ludzkiego, są w stanie przyczyniać się
do zachowania tradycji oraz transmisji kulturowej pomiędzy rówieśnikami, a także młodszymi osobami żyjącej w danej społeczności22. Cieszyński Uniwersytet III Wieku poprzez
swoje działania propaguje w środowisku lokalnym informacje o funkcjonowaniu seniorów, burząc tym samym negatywne stereotypy związane ze starzeniem się oraz starością.
Bibliografia:
Gruszczyk R., Tyrna B., Werpachowski M.: Diagnoza kondycji społeczeństwa obywatelskiego w powiecie cieszyńskim. Cieszyn 2009
Halicki J.: Edukacja seniorów w aspekcie teorii kompetencyjnej. Białystok 2000
Konieczna-Woźniak R.: Uniwersytety III Wieku w Polsce. Poznań 2001
Łój G.: Uczeń uniwersytetu III wieku – nowa rola emeryta. W: Andragogika jako
przedmiot akademicki. Red. A. Fabiś. Mysłowice 2004, s. 183-189
Pieczonka U.: Aktywność kulturalna osób starszych w Stowarzyszeniu Cieszyński Uniwersytet III Wieku jako nowe zjawisko kulturowe (praca magisterska). Cieszyn 2009
Statut Stowarzyszenia Cieszyński Uniwersytet III Wieku (tekst ujednolicony)
Szarota Z.: Starzenie się i starość w wymiarze instytucjonalnego wsparcia. Kraków 2010
Ziębińska B.: Uniwersytety Trzeciego Wieku jako instytucje przeciwdziałające marginalizacji osób starszych (praca doktorska). Katowice 2007
Zych A.: Słownik gerontologii społecznej. Warszawa 2001
Shrnutí
Cieszyňská univerzita III. věku jako místo rozvoje společenské aktivity seniorů
V článku byly uvedeny dějiny vzniku, vývojové etapy a současná činnost Cieszyňské univerzity
III. věku /originální název: Cieszyński Uniwesytet III Wieku (UTW)/ ve vztahu k místu, kde
je animována aktivita seniorů, bydlících v polsko-české příhraniční oblasti. Autor analyzuje
úlohu, jakou UTW plní v oblasti Cieszyna a jeho širším okolí. Text zahrnuje charakteristiku
fungování organizací ve vzdělávací, kulturní a společenské oblasti. Uvedení do praxe idejí celoživotního vzdělávání (ang. life long learning) bylo ukázáno z hlediska společenské gerontologie, podle které je nejen široce chápaný rozvoj jedinců ve „zralém věku“, ale rovněž podpora
lokálního společenského kapitálu.
22 Modelowym przykładem służącym działaniom transmisyjnym wartości poprzez integrację generacji jest program „Łączymy pokolenia” oraz szereg innych czynności, gdzie seniorzy działający w strukturach UTW angażują się wraz z młodzieżą i dziećmi w działania na
rzecz społeczności lokalnej.
�88
Dziedzictwo kulturowe • Kulturní dědictví
Summary
The University of the Third Age as the place of development
of seniors’ social activeness
The article presents the birth, developmental stages and current activity of the University of
the Third Age in Cieszyn in the context of place where the activeness of seniors inhabiting the
Polish-Czech borderland is stimulated. The role of this institution in the space of Cieszyn and
its surroundings is subjected to the author’s analysis. The text comprises the characterization
of functions of the organization in the educational, cultural and social sphere. Fulfilling the
idea of life long learning is shown here from the point of view of social gerontology, which
aims not only at broadly understood development of the elderly but also at strengthening the
local social wealth.
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/58ccb6647a67ef140a6cf2b86b653380.pdf
70a79c3649a3f5c918589d41668193bc
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Etnografia Polska
Subject
The topic of the resource
etnografia, etnologia
Description
An account of the resource
czasopismo
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1958-
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PIA
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
pdf
Language
A language of the resource
polski
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
IAiE PAN ( d.IHKM PAN)
Publisher
An entity responsible for making the resource available
IAiE PAN
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:892
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1977
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:820
Title
A name given to the resource
Norma, wzór i wartość w życiu seksualnym tradycyjnych społeczności wiejskich w Polsce / ETNOGRAFIA POLSKA 1977 t.21 z.1
Description
An account of the resource
ETNOGRAFIA POLSKA 1977 t.21 z.1, s.43-72
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
Tomicki, Ryszard
Language
A language of the resource
pol.
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
„Etnografia Polska", t. X X I z. 1
RYSZARD TOMICKI
W
ŻYCIU
NORMA, WZÓR I WARTOŚĆ
SEKSUALNYM TRADYCYJNYCH SPOŁECZNOŚCI
W I E J S K I C H W POLSCE
Nie można stale napinać łuku, nigdy
nie wypuszczając strzały, ani też stale wy
puszczać strzał, nigdy nie napinając łuku.
KONFUCJUSZ
K a ż d e p o s t ę p o w a n i e c z ł o w i e k a jest swego rodzaju n a p i ę c i e m po
m i ę d z y n o r m ą i j e j zaprzeczeniem. Jak z a u w a ż y ł b o w i e m J. M u k a ř o v sky, „ N o r m a [...] opiera s i ę na dialektycznej a n t y n o m i i m i ę d z y bezwyj ą t k o w ą w a ż n o ś c i ą a d z i a ł a j ą c ą r e g u l a t y w n i e p o t e n c j a l n ą siłą, k t ó r a
i m p l i k u j e m o ż l i w o ś ć j e j p o g w a ł c e n i a " . Z w y k l e jednak, w s k u t e k d z i a ł a
nia s p o ł e c z n o - k u l t u r o w y c h sił r e g u l u j ą c y c h ż y c i e j e d n o s t k i ( i n t e r n a l i
zacja w a r t o ś c i , n o r m i w z o r ó w , t r a d y c j a , k o n t r o l a s p o ł e c z n a i t d . ) r e a l i
zowane w r a m a c h danej g r u p y s p o ł e c z n e j zachowania p o z o s t a j ą do uzna
w a n e j n o r m y w p e w n y m , o k r e ś l o n y m stosunku. Zachowanie dostosowuje
s i ę do s p o ł e c z n i e p r z y j ę t e j k o n w e n c j i obyczajowej. M ó w i m y w ó w c z a s
0 i s t n i e n i u w z o r u zachowania, k t ó r e g o a k t u a l i z a c j a m i s ą k o n k r e t n e za
chowania c z ł o n k ó w s p o ł e c z n o ś c i .
N i e k i e d y zamiast o n o r m a c h m ó w i s i ę szerzej o modelach, r o z u m i e j ą c
przez ten t e r m i n n o r m y i w y o b r a ż e n i a o w ł a ś c i w y m zachowaniu, for
m u ł o w a n e przez c z ł o n k ó w danego s p o ł e c z e ń s t w a , t w o r z ą c e obraz pewne
go p o ż ą d a n e g o stanu rzeczy. Może on w o p i n i i c z ł o n k ó w g r u p y o d z w i e r
c i e d l a ć stan r z e c z y w i s t y l u b b y ć i d e a ł e m s ł u ż ą c y m do oceny zjawisk
1 s t a n ó w rzeczy z a c h o d z ą c y c h r z e c z y w i ś c i e . P o d k r e ś l m y r ó ż n i c ę m i ę d z y
t y m i sposobami t r a k t o w a n i a m o d e l u i r z e c z y w i s t o ś c i , g d y ż o k a ż e s i ę ona
istotna w dalszych r o z w a ż a n i a c h .
W m y ś l e n i u o s p o ł e c z e ń s t w a c h t z w . p r o s t y c h czy quasiprostych (ple
m i e n n y c h i c h ł o p s k i c h ) nierzadko p r z y j m u j e się, iż w n o r m a l n y c h sy1
2
3
4
1
2
3
4
M u k a ř o v s k y , 1970, s. 69.
Por. S z c z e p a ń s k i , 1972, s. 100, 102; K ł o s k o w s k a ,
K ł o s k o w s k a , 1962, s. 37.
S z c z e p a ń s k i , 1972, s. 102.
1962, s. 44.
�44
RYSZARD TOMICKI
tuacjach, a w i ę c gdy nie i n g e r o w a ł y w i c h ż y c i e j a k i e ś c z y n n i k i narusza
jące s t r u k t u r ę i harmonię funkcjonalną układu społeczno-kulturowego,
w z ó r zachowania m i a ł t e n d e n c j ę z b l i ż a n i a s i ę do n o r m y , a nieraz w p e ł n i
się z n i ą z b i e g a ł .
B i e g u n e m p r z e c i w l e g ł y m d l a tego t y p u r e l a c j i w z o r u i n o r m y (modelu
w p o d a n y m sensie) b y ł o b y s p o ł e c z e ń s t w o zurbanizowane, w k t ó r y m r e l a
t y w i z a c j a w a r t o ś c i i n o r m , zmniejszenie k o n t r o l i s p o ł e c z n e j i t p . c z y n
n i k i p r o w a d z ą w p r a k t y c e do s y t u a c j i , w k t ó r y c h w z ó r r e a l i z o w a n y n i e
j e d n o k r o t n i e zbliża s i ę do zaprzeczenia j a k i e j ś n o r m i e .
T a k i i d e a l i z u j ą c y i w p e w n y m sensie mechanistyczny s p o s ó b m y ś l e
nia, o i l e nie o p i e r a ł b y się na p r a w d z i w y c h p r z e s ł a n k a c h , jest zawsze
niebezpieczny. Ł a t w o p r o w a d z i b o w i e m do u j m o w a n i a z j a w i s k s p o ł e c z n o - k u l t u r o w y c h w t a k i s p o s ó b , iż skonstruowany obraz jest „ e s t e t y c z n y "
w sensie s p ó j n o ś c i , p r o s t o t y i p r z e j r z y s t o ś c i , ale n i e a d e k w a t n y do rze
c z y w i s t o ś c i . M ó w i ą c ściślej, i d e a l i z u j ą c y m sposobem m y ś l e n i a n a z y w a m
w t y m w y p a d k u rozumowanie, k t ó r e w y c h o d z ą c od p e w n y c h , czasem
o g ó l n i e znanych (np. c h r z e ś c i j a ń s k i c h ) n o r m l u b m o d e l i oraz o p i n i i f o r
m u ł o w a n y c h przez c z ł o n k ó w badanej s p o ł e c z n o ś c i (gdy d o d a t k o w o bez
p o ś r e d n i a obserwacja r e a l n y c h z a c h o w a ń jest t r u d n a l u b n i e m o ż l i w a ,
j a k w w y p a d k u życia seksualnego) p r o w a d z i do stwierdzenia w z g l ę d n e j
z w y k l e , ale u d e r z a j ą c e j zbieżności n o r m y i w z o r u . K o l e j n y m etapem jest
u o g ó l n i e n i e ; na podstawie t o ż s a m o ś c i b ą d ź analogii n o r m y i o p i n i i o sta
nie r z e c z y w i s t y m k w a l i f i k u j e się dany u k ł a d s p o ł e c z n o - k u l t u r o w y do
takiego l u b innego t y p u .
Naszkicowany schemat p o s t ę p o w a n i a dotyczy w znacznej mierze tzw.
t r a d y c y j n e j k u l t u r y c h ł o p s k i e j , k t ó r e j m o d e l (czy t e ż modele n i e k t ó r y c h
jej p o d s y s t e m ó w ) buduje się •— co p r a w d a nieraz z p r z y c z y n o b i e k t y w
n y c h — w podobny s p o s ó b . O t r z y m a n y r e z u l t a t s ł u ż y p o t e m doskonale
j a k o „ s t a b i l n y " i jasny p u n k t w y j ś c i a dla analiz złożonej i t r u d n e j do
jednoznacznych o p i s ó w r z e c z y w i s t o ś c i , b l i ż s z e j n a m czasowo i bezpo
ś r e d n i o obserwowanej.
5
Szczególnie wiele p r z y k ł a d ó w myślenia idealizującego dostarczają ba
dania zjawisk ze sfery moralno-obyczajowej. T u t e ż najsilniej chyba daje
się z a u w a ż y ć s k ł o n n o ś ć do s k r a j n y c h i kategorycznych r o z s t r z y g n i ę ć ,
p r z y stosunkowo skromnej liczbie s t u d i ó w m a t e r i a ł o w o - m o n o g r a f i c z n y c h .
N i e ma potrzeby p r z y t a c z a ć p r z y k ł a d ó w p r z y j m o w a n i a tezy o j e d n o ś c i
n o r m i w z o r ó w jako oczywistej i nie w y m a g a j ą c e j u z a s a d n i e ń . A l e n a w e t
w pracach o p e r u j ą c y c h b o g a t y m i i n t e r e s u j ą c y m m a t e r i a ł e m , s t a w i a j ą
c y m przed a u t o r e m w i e l e m o ż l i w o ś c i i n t e r p r e t a c y j n y c h , z a u w a ż a s i ę
s k ł o n n o ś ć do r o z s t r z y g n i ę ć w d u c h u idealnie s p ó j n e j k u l t u r y t r a d y c y j 5
W i e r u s z e w s k a , 1971, s. 15-16; T u r o w s k i ,
1967, s. 210; z prac ogól
niejszych por. dychotomiczną typologię regulacji zachowań i przekazu kultury, L ew a d a , 1968, s. 127-128.
�NORMA, WZÓR I WARTOŚĆ W ŻYCIU S E K S U A L N Y M
45
nej. Wskazuje s i ę w t e d y z w y k l e na s ą s i e d z k i charakter w s i oraz r o d z i n n y
system gospodarowania j a k o c z y n n i k i „ t y p o w e dla d a w n y c h w i e j s k i c h
w s p ó l n o t " , k t ó r e z a k ł a d a j ą d ą ż e n i e s p o ł e c z n o ś c i do m a k s y m a l n e j u n i f o r
mizacji zachowań, utrzymania ich zgodności z „tradycją", „zasadami mo
r a l n y m i " i t d . A p r i o r y c z n a akceptacja takiego m o d e l u s p o ł e c z n o ś c i w i e j
skiej i jej k u l t u r y w k o n k r e t n y m p r z y p a d k u ż y c i a seksualnego p r o w a d z i
nolens volens do k o n k l u z j i , ż e „ p o s t u l a t y m o r a l n o ś c i katolickiej t r a f i ł y
na o d p o w i e d n i g r u n t " .
6
Nie w y k l u c z a m b y n a j m n i e j s ł u s z n o ś c i tezy o b l i s k o ś c i n o r m i w z o r ó w
w szeregu, m o ż e n a w e t w i e l u , dziedzinach ż y c i a s p o ł e c z n e g o d a w n y c h
g r u p l o k a l n y c h . Z a s t r z e ż e n i e b u d z i j e d y n i e jej g e n e r a l n o ś ć , m i l c z ą c a
b e z w y j ą t k o w o ś ć k r e u j ą c a obraz o r g a n i z m ó w t o t a l i t a r n y c h , zsakralizow a n y c h i z a m k n i ę t y c h . I d ą c za K o ł a k o w s k i e g o r o z r ó ż n i e n i e m sakralnej
i ekologicznej i n t e r p r e t a c j i s p o ł e c z e ń s t w a nie ma w ą t p l i w o ś c i , że takie
eksplikacje n a l e ż ą do t y p u pierwszego. P o d ł u g n i c h d a w n e s p o ł e c z n o ś c i
w i e j s k i e „ i n t e r e s o w a ł y się w y ł ą c z n i e a d a p t a c j ą jednostki do i n s t y t u c j i ,
t r a k t u j ą c p r z y t y m cechy i n d y w i d u a l i z u j ą c e o s o b n i k ó w jako p r z e s z k o d ę
w adaptacji d o s k o n a ł e j " . Z a k ł a d a j ą c k o n s e r w a c j ę systemu j a k o cel
s u w e r e n n y , przypisuje s i ę g r u p o m l o k a l n y m stosowanie w y ł ą c z n i e t a k i c h
z a b i e g ó w s o c j a l i z u j ą c y c h , k t ó r e c z y n i ą z jednostek (już n a w e t nie d ą ż ą do
uczynienia, ale c z y n i ą faktycznie) t y l k o reprezentacje sakralnego po
r z ą d k u . Celem i c h jest, b y j e d n o s t k i „ w s p o s ó b m o ż l i w i e d o s k o n a ł y w y
z b y ł y się w s z e l k i c h s p o s o b ó w zachowania nie p r z e w i d z i a n y c h zasadami
konserwacyjnymi" .
7
8
S ą d z ę , iż t a k i model s p o ł e c z n o ś c i w i e j s k i e j , „ s k a ż o n y " b y ć m o ż e
obecnym stanem c y w i l i z a c j i europejskiej, w i z j a m i w s p ó ł c z e s n y c h spo
ł e c z e ń s t w t o t a l i t a r n y c h oraz o d c z u w a n ą r e a l n o ś c i ą postawy, znanej d z i ę k i
F r o m m o w i pod n a z w ą ucieczka od w o l n o ś c i , nie jest p r a w d z i w y . Opisy
wane p r z e z e ń s p o ł e c z e ń s t w o m u s i a ł o b y b y ć systemem z a m k n i ę t y m , c a ł o ś
cią n i e r u c h o m ą , s t a g n a c y j n ą , raczej z w i j a j ą c ą się — b y u ż y ć m e t a
fory — niż rozwijającą.
Szereg s t u d i ó w etnograficznych i socjologicznych pozwala t w i e r d z i ć ,
ż e relacja jednostka — s p o ł e c z e ń s t w o w d a w n y c h ś r o d o w i s k a c h w i e j
skich b y ł a bardziej złożona. Obserwowane z w ł a s z c z a po I I wojnie, ale
i znacznie w c z e ś n i e j p r z e m i a n y w y n i k a ł y nie t y l k o z d z i a ł a n i a c z y n n i k ó w
z e w n ę t r z n y c h . U i c h podstaw l e ż a ł o r ó w n i e ż n a p i ę c i e i s t n i e j ą c e p o m i ę d z y
j e d n o s t k ą i g r u p ą , m i ę d z y interesami i n d y w i d u a l n y m i i s p o ł e c z n y m i .
9
6
W i e r z b i c k i , 1963, s. 304; analogicznie P i w o w a r s k i , 1971, s. 215: „Do
póki ludność wiejska żyła w „zamkniętej" społeczności lokalnej, znajdowała się
prawie pod w y ł ą c z n y m w p ł y w e m Kościoła i duchowieństwa".
K o ł a k o w s k i , 1967, s. 140.
Kołakowski,
1967, s. 140; por. dyskusję z taką wizją kultury ludowej
Z a d r o ż y ń s k a , 1974.
Por. np. studia o innowacjach M a k a r c z y k ,
1971; B e r t r a n d ,
Wierz
bicki,
1970.
7
8
9
�46
RYSZARD TOMICKI
Sposoby r o z w i ą z y w a n i a tej s p r z e c z n o ś c i , r ó ż n e t y p y r e l a c j i m i ę d z y j e d
n y m i d r u g i m elementem u k ł a d u w y r a ż a n e w postaci n o r m i w z o r ó w
k u l t u r o w y c h s t a n o w i ą jeden z bardziej i n t r y g u j ą c y c h p r z e d m i o t ó w b a
d a ń etnologicznych.
K a ż d y system s p o ł e c z n o - k u l t u r o w y jest systemem o t w a r t y m . W i n
t e r e s u j ą c e j nas k w e s t i i , z a r ó w n o na poziomie s p o ł e c z n o ś c i , j a k i jednost
k i , i s t n i e j ą potencjalne m o ż l i w o ś c i z m i a n , i to z m i a n d w u k i e r u n k o w y c h .
Pierwszy kierunek, przewidziany w „interpretacji sakralnej" charak
teryzuje się d ą ż e n i e m do absolutyzacji n o r m i interesu s p o ł e c z n e g o ; d r u g i
w y r a ż a s i ę zmierzaniem k u absolutyzacji j e d n o s t k i i potrzeb i n d y w i d u
alistycznych. W procesie h i s t o r y c z n y m k a ż d y u k ł a d s p o ł e c z n o - k u l t u r o w y
m o ż e o s c y l o w a ć m i ę d z y t y m i t e o r e t y c z n y m i b i e g u n a m i •— absolutnej
z a m k n i ę t o ś c i i absolutnej o t w a r t o ś c i ( p e ł n e j dezintegracji). M ó w i e n i e
o j a k i m ś s p o ł e c z e ń s t w i e i jego k u l t u r z e , iż s ą z a m k n i ę t e — j e ś l i nie jest
ś w i a d o m y m i p o w z i ę t y m do c e l ó w badawczych z a ł o ż e n i e m a n a l i t y c z
n y m — u z n a ć trzeba za hipostazowanie p o j ę ć .
*
A r t y k u ł t e n jest p r ó b ą rozpatrzenia r e l a c j i n o r m a — w z ó r w t r a d y
c y j n y c h s p o ł e c z n o ś c i a c h w i e j s k i c h na p r z y k ł a d z i e ż y c i a seksualnego. P y
tanie badawcze d o t y c z y n i e k t ó r y c h
r e g u ł w s p ó ł ż y c i a p ł c i o w e g o obo
w i ą z u j ą c y c h w t y c h grupach na terenie P o l s k i .
W y b ó r tego, a nie innego p r z y k ł a d u p o d y k t o w a n y z o s t a ł k i l k o m a
w z g l ę d a m i . Po pierwsze — ż y c i e seksualne, j a k w y k a z a ł o w s t ę p n e rozez
nanie, dobrze i l u s t r u j e d i a l e k t y k ę n o r m y i w z o r u w ż y c i u d a w n y c h g r u p
w i e j s k i c h . Zagadnienie to posiada n i e m a ł ą w a g ę m . i n . dla s t u d i ó w nad
r e l i g i j n o ś c i ą l u d o w ą . Po d r u g i e — m o d e l ( w znaczeniu h e u r y s t y c z n y m )
ż y c i a seksualnego nie b y ł dotychczas p r z e d m i o t e m b a d a ń , n i e licząc k i l
k u lokalnych o p r a c o w a ń m a t e r i a ł o w y c h , w k t ó r y c h zresztą temat po
j a w i a ł s i ę raczej na dalszym planie w stosunku do i n n y c h z a g a d n i e ń . Po
trzecie wreszcie — b e z p o ś r e d n i ą p r o w o k a c j ą w y b o r u s t a ł a s i ę podniesio
na ostatnio ponownie k w e s t i a i s t n i e n i a l u b nieistnienia w t r a d y c y j n e j
k u l t u r z e l u d o w e j n o r m y z a k a z u j ą c e j s t o s u n k ó w seksualnych poza m a ł
ż e ń s t w e m . Ona t e ż b ę d z i e g ł ó w n y m o b i e k t e m mojego zainteresowania.
1 0
OPINIE BADACZY
W naukach e m p i r y c z n y c h , m a j ą c y c h za p r z e d m i o t ż y c i e l u d z k i e
w jego w y m i a r z e s p o ł e c z n y m i k u l t u r o w y m , c z ę s t o t o c z ą s i ę spory
o w a r t o ś c i i n o r m y oraz i c h w p ł y w na ż y c i e jednostek oraz g r u p spo1 0
Nie uwzględniam m. in. zakazów i n a k a z ó w związanych z cyklem roczno-ob
r z ę d o w y m tzw. świątecznego „zawieszenia" norm, reguł życia seksualnego w m a ł
żeństwie itp.
�47
NORMA, WZÓR I WARTOŚĆ W ŻYCIU S E K S U A L N Y M
ł e c z n y c h . W e t n o g r a f i i j e d n y m z p r z y k ł a d ó w jest i n t e r p r e t a c j a r e g u ł
r z ą d z ą c y c h ż y c i e m seksualnym w d a w n y c h ś r o d o w i s k a c h
wiejskich.
W i e l e zapewne p o w o d ó w s p r a w i ł o , że temat t e n poruszany b y ł n i e z w y k l e
rzadko i w t y m sensie m ó w i e n i e o i s t n i e n i u sporu jest p e w n ą p r z e s a d ą .
N i e m n i e j j e d n a k czasem w pracach t r a k t u j ą c y c h o rodzinie, socjalizacji,
obrzędowości, kontroli społecznej i t d . autorzy marginalnie lub pośrednio
d o t y k a j ą tego zagadnienia z a j m u j ą c wobec niego m n i e j l u b bardziej
o k r e ś l o n e stanowisko.
W zasadzie w i ę k s z o ś ć z n i c h zdaje się b y ć zgodna co do istnienia
w s p o ł e c z n o ś c i a c h w i e j s k i c h n o r m y z a k a z u j ą c e j p o z a m a ł ż e ń s k i c h sto
s u n k ó w seksualnych. W i a d o m o , iż n o r m a ta s t a n o w i ł a i s t a n o w i s k ł a d o w ą
c h r z e ś c i j a ń s k i e g o kodeksu moralnego i b y ł a upowszechniana oraz egzek
w o w a n a p r z y pomocy r ó ż n o r o d n y c h sankcji przez K o ś c i ó ł .
1 1
„W przeszłości dużą w a g ę przywiązywali do nich [wzorów z dziedziny życia
seksualnego — R T ] nauczyciele religii, rekolekcjoniści, misjonarze i spowiednicy.
Pod ich w p ł y w e m w niektórych środowiskach utarło się przekonanie — pisze socjo
log religii W. Piwowarski, mając na myśli przede wszystkim środowiska wiejskie —
że prawie wszystkie grzechy z dziedziny etyki seksualnej są ciężkie, może nawet
cięższe od innych. Jeszcze we współcześnie wydawanych katechizmach spotyka się
pogląd, że wśród wielu cnót, cnotę czystości należy »szczególnie« cenić" .
12
B y ł a ona nie t y l k o n o r m ą r e l i g i j n ą . M i a ł a ponadto charakter n o r m y
p r a w n e j i , j a k w y k a z a ł B . B a r a n o w s k i , jeszcze w X V I I - X V I I I w., a spo
radycznie nawet znacznie p ó ź n i e j , j e j przekroczenie karane b y ł o przez
s ą d y , n i e k i e d y w s p o s ó b — z naszego p u n k t u widzenia — nadzwyczaj
o k r u t n y (łącznie z w y g n a n i e m ze w s i i k a r ą ś m i e r c i ) . Czasem k a r a r o z
c i ą g a ł a się t a k ż e na t y c h , k t ó r z y „ p o w i n n i do tego nie d o p u ś c i ć " (gos
podarz, gospodyni, u r z ą d w ó j t o w s k i ) . P r ó c z s ą d ó w w i e j s k i c h i m i e j s k i c h
przestrzegania n o r m y s t r z e g ł r ó w n i e ż d w ó r .
1 3
Sankcjom p r a w n y m p o d l e g a ł y oba rodzaje w y k r o c z e ń przeciw n o r
mie — c u d z o ł ó s t w o oraz „ w s z e t e c z n i c t w o " , „ p o r u b s t w o " , „ n i e r z ą d " , k t ó
r y m i to p o j ę c i a m i o k r e ś l a n o w ó w c z e s n e j t e r m i n o l o g i i s ą d o w e j stosunki
seksualne p o m i ę d z y l u d ź m i stanu wolnego. Jednak d r u g i rodzaj w y
kroczenia p o c i ą g a ł za s o b ą k a r y stosunkowo ł a g o d n i e j s z e , a n a w e t m ó g ł
nie b y ć k a r a n y , j e ś l i w i n o w a j c y w y r a z i l i g o t o w o ś ć zawarcia z w i ą z k u
małżeńskiego .
1 4
N o r m a r e l i g i j n o - p r a w n a z a k a z u j ą c a p r z e d - i p o z a m a ł ż e ń s k i c h sto
s u n k ó w seksualnych, o b o w i ą z u j ą c a j a k o taka r ó w n i e ż w k o ń c u X I X
" B a r a n o w s k i , 1955, s. 55; K u c h o w i c z , 1957, s. 290, 292, 296; W i e r z
b i c k i , 1963, s. 315 iprzyp. 22; T r a w i ń s k a , 1957, s. 141.
P i w o w a r s k i , 1971, s. 215.
"Baranowski,
1955, s. 39, 40, 49, 50-51, 52, 53; K u c h o w i c z , 1957,
s. 296-297.
Już J . K . Haur propagował ten sposób, por. B a r a n o w s k i , 1955, s. 39, 48,
52; K u c h o w i c z , 1957, s. 294.
1 2
1 4
�48
RYSZARD TOMICKI
i w X X w . z b i e g a ł a s i ę , j a k u t r z y m u j ą badacze, z zasadami ż y c i a spo
ł e c z n e g o w ś r o d o w i s k u w i e j s k i m i m o t y w o w a n a b y ł a dodatkowo r a c j a m i
n a t u r y s p o ł e c z n o - g o s p o d a r c z e j . D . M a r k o w s k a p i s z ą c o rodzinie we wsiach
podlaskich, a w i ę c na terenie z r ó ż n i c o w a n y m w y z n a n i o w o , stwierdza, że
n o r m y p o c h o d z ą c e z systemu religijnego, ustawodawstwa p a ń s t w o w e g o
i o b y c z a j o w o ś c i l u d o w e j „ b y ł y ze s o b ą zgodne i t w o r z y ł y h a r m o n i j n y
t r e ś c i o w o model. P r z y o d r ę b n o ś c i dogmatycznej i l i t u r g i c z n e j p r a w o s ł a
w i e i k a t o l i c y z m c e c h o w a ł a z g o d n o ś ć w zakresie e t y k i i p r a w a k o ś c i e l
nego w k w e s t i i m a ł ż e ń s t w a i r o d z i n y " . T w o r z o n y przez nie model sta
n o w i ł , że m a ł ż e ń s t w o jest j e d y n ą d o p u s z c z a l n ą f o r m ą w s p ó ł ż y c i a sek
sualnego, p o ż y c i e seksualne poza m a ł ż e ń s t w e m jest grzechem, w s p ó ł
ż y c i e seksualne s ł u ż y p r o k r e a c j i , m a ł ż e ń s t w o jest nierozerwalne i „ o b
w a r o w a n e nakazem w i e r n o ś c i , t j . w y ł ą c z n o ś c i p o ż y c i a seksualnego".
Badania prowadzone w s p ó ł c z e ś n i e np. we wsiach p u ł a w s k i c h i n o w o
t a r s k i c h p o t w i e r d z a j ą , że zakaz s t o s u n k ó w seksualnych przed ś l u b e m
(lub bez ś l u b u k o ś c i e l n e g o ) , t r a k t o w a n y j u ż w y ł ą c z n i e j a k o n o r m a r e l i gijno-obyczajowa, do dziś u z n a w a n y jest za o b o w i ą z u j ą c y przez o l
b r z y m i procent m i e s z k a ń c ó w w s i . I c h m o t y w a c j e o d w o ł u j ą s i ę n a j
częściej do w a r t o ś c i , j a k ą jest religia (Kościół) i p r a w a ustanowione przez
Boga .
O g ó l n i e m ó w i ą c , w i ę k s z o ś ć badaczy s k ł o n n a jest z a a k c e p t o w a ć cha
r a k t e r y s t y k ę „ d a w n e j m o r a l n o ś c i seksualnej" z a w a r t ą w trzech zasadni
czych p u n k t a c h : t r a k t o w a n i e spraw płci j a k o rodzaju t a b u s p o ł e c z n e g o ,
znaczna s u r o w o ś ć obyczajowa p r z e c h o d z ą c a u jednostek n i e m a l w a s c e z ę
oraz p ó ź n e u ś w i a d o m i e n i e seksualne m ł o d z i e ż y . P r z y t y m n a j w a ż n i e j
s z y m a r g u m e n t e m m a j ą c y m ś w i a d c z y ć o akceptacji n o r m y czystości i j e j
f a k t y c z n y m przestrzeganiu przez ś r o d o w i s k a w i e j s k i e są c h ę t n i e w s k a
z y w a n e p r z y p a d k i stosowania r ó ż n e g o rodzaju k a r wobec nie przestrze
g a j ą c y c h j e j jednostek, z w ł a s z c z a panien z dzieckiem i permanentnie ź l e
prowadzących się k o b i e t .
R ó w n o c z e ś n i e nie b r a k jednak obserwacji s k ł a n i a j ą c y c h do w n i o s k u
z g o ł a przeciwnego. P o d k r e ś l a j ą one — n a j o g ó l n i e j m ó w i ą c — s w o b o d ę
życia seksualnego na w s i . Nieraz są to i n f o r m a c j e d o ś ć k o n k r e t n e , j a k
ta W . K ę t r z y ń s k i e g o o Mazurach: „ D z i e w c z y n y , k t ó r e s t r a c i ł y s w ą n i e
w i n n o ś ć , b y w a j ą p o m i m o to p o w a ż a n e i t a k ł a t w o m ę ż ó w d o s t a j ą , j a k
1S
l e
1 7
1 8
"Markowska,
1968, s. 136; w odniesieniu do Kurpiów,
Markowska,
1965, s. 137.
" K u b i a k , 1972, s. 108-113; P i w o w a r s k i , 1971, s. 215-217.
W i e r z b i c k i , 1963, s. 315; na późne uświadomienie seksualne zwraca też
u w a g ę T r a w i ń s k a , 1957, s. 155-156.
"Wieruszewska,
1971, s. 12, 13-14; W i e r u s z e w s k a , 1969, s. 68;
W i e r u s z e w s k a , 1970, s. 48-49, 50, 51, 53, 54; B a r a n o w s k i , 1955, s. 58,
69-71; R o s i a k , 1970, s. 172; C i u p a k , 1973, s. 61.
1 7
�49
NORMA, WZOR I WARTOŚĆ W ŻYCIU S E K S U A L N Y M
p a n n y p o r z ą d n e . Jest dzisiaj zwyczaj d o s y ć o g ó l n i e p o m i ę d z y M a z u r a m i
rozpowszechniony, że k a ż d a para, co m y ś l i się p o b r a ć , j a k i ś czas j u ż przed
ś l u b e m ż y j e ze s o b ą — na p r ó b ę " . I n n y m razem, j a k w w y p a d k u ob
serwacji K . M o s z y ń s k i e g o na Polesiu w s c h o d n i m , m a m y do czynienia
z d r o b n ą u w a g ą n o t u j ą c ą z jednej s t r o n y s w o b o d ę w s p ó ł ż y c i a seksualne
go, a z d r u g i e j r y g o r y s t y c z n i e obchodzone p o k ł a d z i n y , m a j ą c e wszystkie
cechy sprawdzianu n i e w i n n o ś c i p a n n y m ł o d e j .
To samo z d a j ą s i ę w s k a z y w a ć n i e k t ó r e o b r z ę d y l u d o w e , b y p r z y w o ł a ć
t y l k o „ o r g i a s t y c z n e " interpretacje s o b ó t k i , a t a k ż e f o l k l o r i l i t e r a t u r a
l u d o w a . „ A r c h a i c z n y p i e r w i a s t e k w o l n e j miłości d o s t r z e ż o n y w n i c h
j u ż przez Naruszewicza, nie p o z w a l a ł r o m a n t y k o m ż y w i ć nadziei, że t u
w ł a ś n i e z n a j d ą w z o r y poszukiwanej surowej m o r a l n o ś c i l u d u " — pisze
J. B a r t m i ń s k i . W k o ń c u dla n i e k t ó r y c h badaczy ś w i a d e c t w e m swobody
seksualnej s ą dla dawniejszych c z a s ó w k s i ę g i s ą d o w e , l i t e r a t u r a f r y w o l n a
oraz „ u t w o r y , k t ó r e cieszą się o p i n i ą d o s k o n a ł y c h , realistycznie o d t w a
r z a j ą c y c h ż y c i e plebejskie p r z e k a z ó w " , j a k Worek Judaszów
Klonowicza
i Żeńcy Szymonowicza .
1 9
2 0
2 1
2 2
*
W l i t e r a t u r z e etnograficznej za jedno ze ś w i a d e c t w respektowania
n o r m y z a k a z u j ą c e j w s p ó ł ż y c i a seksualnego przed ś l u b e m u w a ż a n e b y ł y
dotychczas p o k ł a d z i n y . Jako sprawdzian d z i e w i c z o ś c i p a n n y m ł o d e j t r a k
t o w a l i je m . i n . S. P o n i a t o w s k i i K . Z a w i s t o w i c z - K i n t o p f o w a . I n
t e r p r e t a c j ę t ę p o d w a ż y ł ostatnio L . Stomma: „ A b y [...] u d o w o d n i ć , iż
p o k ł a d z i n y s ą s p r a w d z i a n e m przestrzegania n o r m y , n a l e ż y s p r a w d z i ć
przedtem, czy n o r m a taka [zachowanie dziewiczości do ś l u b u ] rzeczy
w i ś c i e i s t n i a ł a . A l e takiego d o w o d u p r a w d y p r z e p r o w a d z i ć s i ę nie da" .
D l a ukazania b ł ę d n o ś c i wspomnianej i n t e r p r e t a c j i autor wskazuje na:
a) s w o b o d ę ż y c i a seksualnego przed ś l u b e m w regionach, gdzie p o k ł a d z i n y
realizowane b y ł y z w s z e l k i m i r y g o r a m i , b) zwyczaj z w a n y g o ś c i n n o ś c i ą
p ł c i o w ą w s p ó ł w y s t ę p u j ą c y z p o k ł a d z i n a m i , c) realizowanie p o k ł a d z i n
2 3
24
2 5
1 9
K ę t r z y ń s k i , 1968, s. 42; por. opinię T y s z k i , 1974, s. 144;
to angielskie „małe" małżeństwo na próbę, polegające na tym, że „gdy
zamyśla poślubić sobie młodą panienkę, kładzie się z nią w łóżko dla
jej swojego przedsięwzięcia", Dzieje..., 1970, s. 66.
M o s z y ń s k i , 1928, s. 231; por. K u c h o w i c z , 1957, s. 318.
B a r t m i ń s k i , 1974, s. 12.
K u c h o w i c z , 1957, s. 297; inaczej ocenia erotykę sielankową
s k a , 1972, s. 66, 67-68.
P o n i a t o w s k i , 1932, s. 329.
Z a w i s t o w i c z - K i n t o p f o w a , 1929.
S t o m m a , 1975, s. 56.
przypomina
młodzieniec
przełożenia
2 0
2 1
2 2
2 3
2 4
2 5
4 — Etnografia Polska, t. X X I , z. 1
Witkow
�50
RYSZARD TOMICKI
d z i e w c z ą t p i ę t n o w a n y c h uprzednio za r o z w i ą z ł y t r y b ż y c i a . Te t r z y
k o n t r a r g u m e n t y p r o w a d z ą do s f o r m u ł o w a n i a n a s t ę p u j ą c e g o schematu:
sankcja za niedo
pełnienie normy X
sprawdzian przestrzebrak normy x
J
> „
gania normy х
radość z dopełnie
nia normy X
Ponadto L . S t o m m a zwraca u w a g ę na d w i e w a ż n e o k o l i c z n o ś c i : m e n
s t r u a c j ę , k t ó r a „ m o g ł a b y z p r a w d o p o d o b i e ń s t w e m 10-33% [...] z a k ł ó c i ć
przebieg sprawdzianu na k o r z y ś ć badanej, co siłą rzeczy w y k l u c z a ł o b y
p r z y j ę c i e ś l a d ó w k r w i za d o w ó d w y s t a r c z a j ą c y " , oraz n i e o k r e ś l o n o ś ć
miejsca p o k ł a d z i n (dom panny m ł o d e j l u b pana m ł o d e g o ) , a t y m s a m y m
w razie negatywnego w y n i k u sprawdzianu w y ł a d o w y w a n i e przez uczest
n i k ó w wesela g n i e w u z tego p o w o d u na panu m ł o d y m , jego rodzicach
i i c h d o m u . Do zestawu a r g u m e n t ó w d o d a ć trzeba u m i e j ę t n o ś ć w y w o ł y
wania k r w o t o k u przez u ż y c i e naparu z ziół ( p r z y n a j m n i e j w n i e k t ó r y c h
regionach, np. na Polesiu), dodatkowo ś w i a d c z ą c ą , iż ś l a d y k r w i nie m o g ł y
m i e ć w a l o r u w y s t a r c z a j ą c e g o d o w o d u dochowania d z i e w i c t w a .
Wszystkie te f a k t y s p r a w i a j ą , iż p i e r w s z y schemat ulega dalszej
k o m p l i k a c j i — sprawdzian przestrzegania n i e i s t n i e j ą c e j n o r m y staje
się n i e p e w n y , sankcje z a ś za n i e d o p e ł n i e n i e n o r m y egzekwowane s ą
w s p o s ó b p r z y p a d k o w y . „ J e s t r z e c z ą o c z y w i s t ą , że takiego c i ą g u logicz
nego nie da się w ż a d e n s p o s ó b u t r z y m a ć . Konieczne okazuje s i ę w i ę c
kategoryczne odrzucenie [...] i n t e r p r e t a c j i p o k ł a d z i n , t r a k t u j ą c e j je j a k o
sprawdzian d z i e w i c z o ś c i p a n n y m ł o d e j " .
W efekcie autor proponuje e k s p l i k a c j ę o f i a r n i c z ą ; w y j a ś n i a r y t u a ł
p o k ł a d z i n jako swego rodzaju o f i a r ę z k r w i , m a j ą c ą na celu uzyskanie
„ z e z w o l e n i a " Boga na k r e a c j ę nowego stanu — m a ł ż e ń s t w a .
Czy w s z a k ż e przedstawione s k r u p u l a t n i e f a k t y p o d w a ż a j ą c e d a w n ą
i n t e r p r e t a c j ę w y s t a r c z a j ą do j e j odrzucenia? Czy istotnie s ą one do
w o d e m nieistnienia n o r m y z a b r a n i a j ą c e j s t o s u n k ó w seksualnych przed
ślubem?
A n a l i z a przeprowadzona przez L . S t o m m ę w swej części n e g a t y w
nej, k t ó r ą z r e f e r o w a ł e m , nie pozostawia w ą t p l i w o ś c i , że a) dotychcza
sowe interpretacje b y ł y co n a j m n i e j n i e p e ł n e , g d y ż nie u w z g l ę d n i a ł y
ewidentnej rozbieżności m i ę d z y rzeczywistością a p r o p o n o w a n ą eksplik a c j ą , b) n a j w a ż n i e j s z y m celem p o k ł a d z i n b y ł a publiczna demonstracja
k r w i (nawet w p r z y p a d k a c h p r a k t y c z n i e beznadziejnych; g d y b y p o d
t r z y m y w a ć za d a w n i e j s z y m i a u t o r a m i k o n c e p c j ę p o k ł a d z i n j a k o f a k t y c z
nego sprawdzianu dziewiczości, s y t u a c j i tej nie s p o s ó b w y j a ś n i ć ) .
W y m ó g w y w o ł a n i a k r w i , w s p o s ó b n a t u r a l n y l u b sztuczny, i k o 2 6
2 7
8 6
Stomma,
" Stomma,
1975, s. 56.
1975, s. 57.
�NORMA, WZÓR I WARTOŚĆ W ŻYCIU S E K S U A L N Y M
51
n i e c z n o ś ć zademonstrowania j e j uczestnikom wesela, a za i c h p o ś r e d
nictwem lub bezpośrednio całej społeczności
lokalnej,
skierowały
L . S t o m m ę w k i e r u n k u i n t e r p r e t a c j i ofiarniczej. S ą d z ę jednak, że b i o
r ą c pod u w a g ę wszystkie wskazane przez niego f a k t y m o ż n a przepro
w a d z i ć inne rozumowanie, w k t ó r y m p o z w a l a j ą one s k o r y g o w a ć i u z u p e ł
n i ć i n t e r p r e t a c j ę p o k ł a d z i n jako sprawdzianu d z i e w i c t w a . W swej do
tychczasowej postaci i n t e r p r e t a c j a ta okazuje się b o w i e m k l a s y c z n y m
p r z y k ł a d e m m y ś l e n i a i d e a l i z u j ą c e g o , w sensie p o d a n y m na w s t ę p i e . A b y
d o k o n a ć r e i n t e r p r e t a c j i n i e z b ę d n e jest w s z a k ż e p o t r a k t o w a n i e p o k ł a d z i n
j a k o elementu w i ę k s z e j całości, k t ó r ą jest ż y c i e seksualne jednostki
w tradycyjnej społeczności wiejskiej.
ŻYCIE S E K S U A L N E GÓRALI P O L S K I C H
Do analizy r e g u ł r z ą d z ą c y c h ż y c i e m seksualnym w ś r o d o w i s k u w i e j
s k i m konieczny b y ł m a t e r i a ł ź r ó d ł o w y w m i a r ę p e ł n y i dostatecznie szcze
g ó ł o w y . W y b ó r s p o ł e c z n o ś c i g ó r a l s k i c h jako p r z y k ł a d u dla p r z e ś l e d z e
nia r e l a c j i m i ę d z y n o r m ą i w z o r e m r e a l i z o w a n y m p o d y k t o w a n y z o s t a ł
w y ł ą c z n i e t y m i w z g l ę d a m i . M i m o pewnej specyfiki t y c h s p o ł e c z n o ś c i
w stosunku do l u d n o ś c i p o z o s t a ł y c h r e g i o n ó w P o l s k i (na co nieraz z w r a
cano u w a g ę ) s ą d z ę , że p r ó b a modelowej analizy zjawiska s t a n o w i ć
m o ż e w y s t a r c z a j ą c o s p r a w n y i n s t r u m e n t dla b a d a ń ( p o d k r e ś l a m —• dla
b a d a ń , a nie mechanicznych i n t e r p r e t a c j i ) w i n n y c h regionach k r a j u .
W m i a r ę m o ż l i w o ś c i i potrzeb model k o n f r o n t o w a n y b y ł z d a n y m i po
r ó w n a w c z y m i z P o l s k i i S ł o w i a ń s z c z y z n y , co k a ż d o r a z o w o odnotowane
z o s t a ł o w przypisach.
2 8
Podstawowego m a t e r i a ł u do analizy d o s t a r c z y ł y m i t r z y ź r ó d ł a : r ę k o
p i ś m i e n n a relacja L u d w i k a K a m i e ń s k i e g o z 1 p o ł o w y X I X w., k t ó r ą w y
k o r z y s t a ł e m w oparciu o j e j o m ó w i e n i a dokonane przez A . K o w a l s k ą - L e w i c k ą , badania L o n g i n a Malickiego z lat 1937-1939 oraz dane z b a d a ń
p r o w a d z o n y c h w latach 50-tych b i e ż ą c e g o stulecia o m ó w i o n e t a k ż e przez
A. Kowalską-Lewicką .
2 9
Obserwacje L . Malickiego, z n a j d u j ą c e potwierdzenie i u z u p e ł n i e n i e
w obu p o z o s t a ł y c h pracach, s z c z e g ó l n i e w opisach L . K a m i e ń s k i e g o , po
z w a l a j ą s c h a r a k t e r y z o w a ć schemat z a c h o w a ń s p o ł e c z n y c h w zakresie
ż y c i a seksualnego w s p o s ó b n a s t ę p u j ą c y :
2 8
Kowalska-Lewicka,
1967, s. 230; K o w a l s k a - L e w i c k a ,
1971, s.
25; T r a w i ń s k a , 1971, s. 39; por. opinię o moralności Podhalan; „nie będzie
żadną przesadą stwierdzenie, że w katolicyzmie wiejskim żyją różnego rodzaju pod
skórne herezje etyczne, będące utrapieniem znających w i e ś duszpasterzy", G r y
g i e l , T i s c h n e r , 1966, s. 1467.
Kowalska-Lewicka,
1967; K o w a l s k a - L e w i c k a ,
1971;
Malic
k i , 1947.
2 9
�52
RYSZARD TOMICKI
1.
Dopuszczenie
i aprobowanie przez
sualnych młodzieży
grupę
lokalną
związków
sek
niezamężnej:
„Każden niemal wyrostek kochankę posiada — relacjonuje opis z I p o ł o w y
X I X w. — a schodzą się po nocach, najczęściej się to dzieje, iż razem spać się kła
dą [...] dziwna to, iż takiego spółkowania przedślubnego nie mają sobie za w y s t ę
pek każący moralność i obyczajność, ale przeciwnie, dziewka widziałaby się z h a ń
bioną, jeśliby kochanka nie m i a ł a " ; „ojciec wie o córce, jaki kochanek do niej
uczęszcza, a jak sam robił z za młodu, nie kładzie tamy; ni matka s i ę temu sprze
ciwia" . „Stosunki płciowe między młodzieżą są u w a ż a n e za zupełnie naturalne
i mimo w p ł y w u religii są one częste" •— pisał blisko sto lat później L . M a l i c k i .
„Sens »zolytów« [chodzenie do dziewcząt — R T ] znajduje może w pewnej mierze
wytłumaczenie w znanym u górali przysłowiu: »nie będę kupował kocura w miechu«;
uważają, że przed ożenkiem należy kobietę zbadać pod w z g l ę d e m p ł o d n o ś c i " .
30
M
32
33
2.
K o n t r o l e m a j ą c e na celu u j a w n i e n i e i u k a r a n i e p r z e d ś l u b n y c h sto
sunków
seksualnych:
„od czasu do czasu zbierali się wójt z kilkoma członkami rady gminnej i urzą
dzali tzw. »wizytyrkę«, obchodząc wieczorem chlewy względnie chaty, gdzie spały
dziewczęta. Jeżeli naszli ją z parobkiem, zabierali jej »zogłowek« albo jemu »czopke«, które musieli potem u w ó j t a »za korónem« wykupić. Schwytani na gorącym
uczynku musieli później kamienie przy »ceście« [drodze] tłuc" .
„Kto miał »zowitkę« [dziewczynę z dzieckiem — R T ] musiał za karę z nią
»przykopy robić« [rowy kopać], a w ó w c z a s każdy wiedział, co to ma oznaczać i —
jak mówią — »gańba« była. Stosowano kiedyś jeszcze inną karę na »zowitki«. Jeśli
chłopak chodził do dziewczyny, »a stało s i ę między niemi«, to ich obijano. Wójt
z kilkoma radnymi wychodzili w nocy na obławę, otoczyli dom i powiązali kochan
k ó w w powrozy, a potem ich obijali. W niedzielę zaś musieli stać oboje winowajcy
przed kościołem, ona po prawej, on po lewej stronie. Przed i po nabożeństwie do
stawali od ludzi szturchańce, najwięcej oczywiście od tych, którzy mieli z nimi
jakieś porachunki. Przy tej sposobności naigrywano się także z nich. W rodzinie
mieli tych biedaków » w zowiści« .
u
3 5
Ł a t w o z a u w a ż y ć , ż e ta paradoksalna sytuacja m o ż e b y ć opisana sche
matem, k t ó r y pojawił
się p r z y pokładzinach
traktowanych jako spraw
dzian, t r u d n y m j e d n a k do u t r z y m a n i a ze w z g l ę d u na s w ą n i e l o g i c z n o ś ć :
brak
normy x
przestrzeganie
Jedynym
norma
sposobem
zabraniająca
wszystko
3 0
s p r a w d z i a n przestrzegania
n o r m y x - > kara
za
nie
n o r m y X.
nadania
s c h e m a t o w i sensu b y ł o b y
przedmałżeńskich
obowiązywała
w
danej
stosunków
społeczności.
przyjęcie,
seksualnych
A l e zabieg
taki
iż
mimo
stałby
Cyt. za K o w a l s k a - L e w i c k a ,
1967, s. 236.
Cyt. za K o w a l s k a - L e w i c k a ,
1967, s. 236; por. o stosunku rodziców
do współżycia płciowego dzieci, K o w a l s k a - L e w i c k a ,
1971, s. 30-32, zwłasz
cza przyip. 12 i 13.
M a l i c k i , 1947, s. 79.
M a l i c k i , 1947, s. 94.
M a l i c k i , 1947, s. 94.
Malicki,
1947, s. 78-80; por. o karach gminnych T r a w i ń s k a , 1957,
s. 156-166.
3 1
3 2
3 3
3 4
3 5
�NORMA, WZOR I WARTOŚĆ W ŻYCIU S E K S U A L N Y M
53
z k o l e i w jaskrawej s p r z e c z n o ś c i z p o t w i e r d z a n ą przez badaczy a p r o b a t ą
dla tego rodzaju z w i ą z k ó w . Wszystko wskazuje, że r o p a t r y w a n y sche
m a t i n t e r p r e t a c y j n y nie jest z d o l n y w t a k i e j postaci j a k ą ma obecnie
do opisania w s z y s t k i c h a s p e k t ó w zjawiska, a zatem dla p o s u n i ę t e j do
absurdu niekonsekwencji d z i a ł a ń s p o ł e c z n o ś c i g ó r a l s k i c h z n a l e ź ć trzeba
inne, bardziej b y ć m o ż e s k o m p l i k o w a n e w y j a ś n i e n i e . Przedtem w s z a k ż e
r o z w a ż e n i a w y m a g a jeszcze jedno zagadnienie.
N O R M A I WZÓR C Z Y WZÓR CONTRA
NORMA?
„ J a w n o ś ć " p r z e d ś l u b n e g o pożycia, j a k ą p r e z e n t u j ą cytowane m a
t e r i a ł y , jest z j a w i s k i e m nie m a j ą c y m odpowiednika w
obserwacjach
etnograficznych, n i e z w y k l e z r e s z t ą s k ą p y c h , p o c h o d z ą c y c h z i n n y c h regio
n ó w P o l s k i . W y j ą t e k stanowi n i e w i e l k a , ale k o n k r e t n a i n f o r m a c j a K ę t
r z y ń s k i e g o o Mazurach. Stosunkowo w i e l e spotyka się natomiast w z m i a
nek o pojedynczych w y p a d k a c h ł a m a n i a n o r m y i reakcjach o p i n i i spo
ł e c z n e j . Te p r z y k ł a d y nierespektowania n o r m y , w j a k i m ś stopniu nawet
dopuszczanego przez o p i n i ę , badacze u w a ż a j ą n a j c z ę ś c i e j za n o r m a l n ą ,
„ ż y c i o w ą " r ó ż n i c ę m i ę d z y modelem ( n o r m ą ) a r e a l i z o w a n y m w z o r e m .
P o g l ą d t a k i zdaje się b y ć p o d s t a w ą n a s t ę p u j ą c e g o stwierdzenia:
„W praktyce najpoważniejszym odchyleniem od modelu religijnej moralności
był liberalizm qpinii wiejskiej wobec życia seksualnego bezżennej młodzieży m ę s
kiej, pod warunkiem, że nie naruszało ono w sposób drastyczny lokalnego porządku
społecznego. »Kawaler się wyszumieć musiał, to wiadome. Byle nie robił szkody
u sąsiada, zgorszenia nie dawał, to mogło być« — mówił o tym jeden z informa
torów" — pisze D. Markowska o wsi podlaskiej .
36
Z w r ó ć m y od r a z u u w a g ę na d w i e , poruszone w tej w y p o w i e d z i
sprawy:
1. L i b e r a l i z m , w y s t ę p u j ą c y nawet w ś r o d o w i s k a c h m i e j s k i c h , a w prze
szłości w ś r ó d szlachty, b y ł zawsze n i e s y m e t r y c z n y i d o t y c z y ł w y ł ą c z n i e
m ł o d z i e ż y m ę s k i e j ; w y ł ą c z o n e spod niego b y ł y natomiast d z i e w c z ę t a .
P r z y n a j m n i e j f o r m a l n i e , g d y ż w p r a k t y c e u t r z y m a n i e tego rodzaju asy
m e t r i i — szczególnie w ramach niewielkich społeczności lokalnych —
b y ł o t r u d n e czy w r ę c z n i e m o ż l i w e . W y d a j e się w i ę c , że zjawisko t o
opisać m o ż n a n a s t ę p u j ą c ą f o r m u ł ą : na poziomie werbalizowanej ś w i a
d o m o ś c i s p o ł e c z n e j (w o p i n i i publicznej) zachowanie d z i e w i c t w a u w a ż a
no za w a r t o ś ć .
3 7
A s y m e t r i ę l i b e r a l i z m u obserwuje się z a r ó w n o w postawach bezpo
ś r e d n i o zainteresowanych, j a k i w propagowanych przez K o ś c i ó ł modelach
ż y c i a . Model t e n nie m u s i w s z a k ż e o d z w i e r c i e d l a ć stanu faktycznego.
3 8
3 6
M a r k o w s k a , 1968, s. 138.
" W i e r u s z e w s k a , 1970, s. 48; W i e r z b i c k i ,
1963, s. 315; T r a w i l i
s k a , 1957, s. 164; K u c h o w i c z , 1957, s. 294-295; M a l e w s k a , 1967, s. 57 n.
M a r k o w s k a , 1964, s. 83.
3 8
�54
RYSZARD TOMICKI
Wszystkie przytoczone opinie nie m ó w i ą nic o r z e c z y w i s t y c h w y k r o c z e
niach, t j . nie m o ż n a na i c h podstawie w y s n u w a ć np. w n i o s k u , ż e k o
b i e t y częściej d o p u s z c z a ł y się rzeczonych w y k r o c z e ń . M ó w i ą natomiast,
iż stosowano dla n i c h o d m i e n n ą niż dla m ę ż c z y z n m i a r ę . I n t e r e s u j ą c e
ś w i a t ł o na t ę k w e s t i ę r z u c a j ą badania w Ż m i ą c e j , gdzie 73,6% badanych
d o r o s ł y c h m ę ż c z y z n nie p r z y w i ą z y w a ł o w a g i do d z i e w i c t w a k o b i e t y .
Jednak s p o ś r ó d m ł o d y c h c h ł o p c ó w t y l k o trzech p r z y z n a ł o g o t o w o ś ć p o ś l u
bienia niedziewicy, pod w a r u n k i e m „że o t y m nie b ę d ą w i e d z i e l i w e
w s i " . F a k t y te m o g ą p r o w a d z i ć do przypuszczenia, iż w o p i n i i spo
ł e c z n e j d e c y d u j ą c e znaczenie m i a ł o nie t y l e zachowanie n i e w i n n o ś c i , ile
p r z y z w o i t o ś c i — przestrzeganie p e w n y c h f o r m uznanych w danej g r u p i e
za stosowne dla panien. N a w e t u w y j ą t k o w o , j a k w i d z i e l i ś m y , l i b e r a l n y c h
w t y m w z g l ę d z i e g ó r a l i d z i e w c z ę t a o b o w i ą z y w a ł y s z c z e g ó l n e nakazy m a
nifestowania swej p r z y z w o i t o ś c i . Na p r z y k ł a d nie w o l n o i m b y ł o s p a ć
na stryszku, g d y ż „ w y g l ą d a ł o b y na to, że sama szuka p r z y g ó d , czego nie
d a r o w a ł a b y jej opinia w s i , a c h ł o p c y z a c z ę l i b y j ą l e k c e w a ż y ć " , nie m o g ł y
u c z e s t n i c z y ć w nocnych, w e s o ł y c h w ę d r ó w k a c h po w s i ani o d w i e d z a ć
swych chłopców w ich rodzinnym d o m u .
3 9
4 0
T a k ż e w i ę k s z o ś ć o p i s y w a n y c h p r z y k ł a d ó w k a r a n i a za nieprzestrzega
nie n o r m y dotyczy d z i e w c z ą t , z w ł a s z c z a z a ś t y c h , k t ó r e u r o d z i ł y n i e
ś l u b n e dziecko. I ten f a k t n a l e ż y p o d k r e ś l i ć , b o w i e m n a w e t u g ó r a l i
p a n n y z dzieckiem b y ł y p r z e d m i o t e m sankcji p u b l i c z n y c h , ł a g o d n i e j
szych co p r a w d a n i ż gdzie indziej, ale w y r a ż a j ą c y c h się co n a j m n i e j
w określaniu ich obraźliwymi nazwami.
2. Cytowana w y ż e j w y p o w i e d ź nie jest w p e ł n i jasna. M o ż n a j ą
r o z u m i e ć dwojako, p r z y c z y m k a ż d e rozumienie i m p l i k u j e bardzo istotne
dla i n t e r p r e t a c j i zjawiska konsekwencje. M ó w i ą c n a j o g ó l n i e j nie w i a d o
mo, czy ó w l i b e r a l i z m b y ł t y l k o w y r a z e m pewnej t o l e r a n c j i s p o ł e c z n o ś c i
dla z a c h o w a ń d e w i a c y j n y c h (jednostkowych), czy t e ż b y ł w y r a z e m m i l
c z ą c e g o przyzwolenia i akceptacji p r z e d m a ł ż e ń s k i c h s t o s u n k ó w seksual
nych? (Podobnie j a k nie w i a d o m o , czy nietolerancja w stosunku do
d z i e w c z ą t d e t e r m i n o w a ł a i c h zachowania). Częściej spotyka się z w o l e n
n i k ó w pierwszego w a r i a n t u , z jednej s t r o n y p o d k r e ś l a j ą c y c h s u r o w o ś ć
o b y c z a j o w o ś c i l u d o w e j , z d r u g i e j d o d a j ą c y c h , iż „ i d e a ł c z y s t o ś c i przed
m a ł ż e ń s k i e j b y ł ze s p o ł e c z n e g o p u n k t u widzenia swego rodzaju m i t e m ,
m ó g ł j e d n a k w p ł y w a ć w z m a c n i a j ą c o na d y s c y p l i n ę w grupie. W rzeczy
w i s t o ś c i dyscyplina ta p o d l e g a ł a f l u k t u a c j o m " . P r z y t a c z a m to zdanie,
g d y ż k r y j e się w n i m cenne, c h o ć zakamuflowane s p o s t r z e ż e n i e .
4 1
Relacja L . Malickiego i i n n e p o z w a l a j ą w y s u n ą ć h i p o t e z ę , że p r z y
n a j m n i e j na G ó r a l s z c z y ź n i e m a m y do czynienia nie t y l k o z „ n o r m a l n o ż y c i o w ą " r ó ż n i c ą p o m i ę d z y n o r m ą i w z o r e m , nie t y l k o z f o r m ą w y r o z u 3 9
4 0
4 1
W i e r z b i c k i , 1963, s. 291, 316.
Kowalska-Lewicka,
1971, s. 31-32; por.
W i e r z b i c k i , 1963, s. 315.
Trawińska,
1957, s.
159.
�NORMA, WZÓR I WARTOŚĆ W Ż Y C I U
55
SEKSUALNYM
m i a ł e j tolerancji, lecz ze s p o ł e c z n y m dopuszczeniem ł a m a n i a w p e w n y c h
o k r e ś l o n y c h sytuacjach n o r m y , o b o w i ą z u j ą c e j i akceptowanej nadal przez
g r u p ę . G d y b y n a w e t j u ż w t y m momencie k t o ś zgodził s i ę z t ą t e z ą ,
n a t y c h m i a s t p o s t a w i ł b y p y t a n i e : j a k w t a k i m razie w y j a ś n i ć stosowanie
k a r za dopuszczalne p r z e c i e ż n i e p o d p o r z ą d k o w a n i e s i ę normie?
D l a c z ę ś c i o w e g o p r z y n a j m n i e j r o z j a ś n i e n i a tej k w e s t i i o d w o ł a m s i ę
do analogii.
ŚWIĘTO
N a j l e p s z y m p r z y k ł a d e m czasowego, s p o ł e c z n i e dozwolonego i z r y t u a l i zowanego ł a m a n i a i przekraczania n o r m jest ś w i ę t o . F r a n c u s k i etnolog
R. Caillois p i s a ł na t e n temat:
„Ów antrakt dopuszczający wszelki zamęt, jakim jest święto, w y s t ę p u j e także
jako okres, gdy zawieszony zostaje porządek świata. Dlatego właśnie dozwolone są
w ó w c z a s wszelkie wybryki i nadużycia. Idzie o to, by działać na przekór normom.
[...] z dwu p o w o d ó w zaleca się rozpasanie i szał. Po pierwsze, chcąc tym odnaleźć
warunki w ł a ś c i w e mitycznej przeszłości, ludzie usiłują robić wszystko wręcz przeciw
nie niż zwykle. Po drugie zaś — wszelkie nadużycie dowodzi nadmiaru siły żywotnej,
która może tylko sprzyjać obfitości i pomyślności oczekiwanej odnowy" .
42
Caillois zwraca t u u w a g ę na n i e z w y k l e w a ż n e zjawisko. Ś w i ą t e c z n e
ł a m a n i e n o r m dopuszczone jest okresowo ze w z g l ę d u na inne w a r t o ś c i .
W i n t e r p r e t a c j i tego badacza, podobnie j a k np. u Eliadego, u t r z y m u j ą c e j
się na poziomie z a l e ż n o ś c i kosmicznych, n a d r z ę d n ą w a r t o ś ć s t a n o w i i s
t n i e n i e k o s m o s u . T y m s a m y m okresowy a n t y p o r z ą d e k u s t a n a w i a n y
jest ze w z g l ę d u na codzienny, n a t u r a l n y p o r z ą d e k . B i o r ą c pod u w a g ę
j a k ą ś n o r m ę n a l e ż a ł o b y p o w i e d z i e ć , że j e j ł a m a n i e dokonuje s i ę w m a j e
stacie owej n o r m y , jest p r z e d s i ę b r a n e po to, aby u w y p u k l i ć , p o d k r e ś l i ć
czy m o ż e t y l k o p r z y p o m n i e ć siłę o b l i g u j ą c ą n o r m y .
43
N i e k i e d y z a s a d ę t ę f o r m u ł o w a n o explicite,
u j a w n i a j ą c nadto inne
f u n k c j e ś w i ą t e c z n e g o „ c h a o s u " . W X V - w i e c z n e j apologii t z w . ś w i ę t a
g ł u p c ó w w a r t o ś ć okresowego rozpasania m o t y w o w a n o t y m , b y
„głupota [błazeństwo], która jest naszą drugą naturą i wydaje się człowiekowi przy
rodzona, mogła swobodnie się wyżyć chociaż raz do roku. Beczki z winem pękają,
jeśli się ich od czasu do czasu nie odkrywa i nie wpuszcza do nich powietrza [...].
Dlatego to pozwalamy sobie w określone dni na błaznowanie [głupotę], by potem
z tym większą gorliwością powrócić do służby pańskiej" .
44
Pozostaje do r o z s t r z y g n i ę c i a k w e s t i a n a j w a ż n i e j s z a : czy s p o ł e c z n i e
dopuszczone ł a m a n i e n o r m podlega sankcjom? Czy jest do p o m y ś l e n i a
stosowanie k a r za p o ż ą d a n e , z p u n k t u w i d z e n i a s p o ł e c z e ń s t w a , i c h p r z e
kraczanie?
4 2
C a i l l o i s , 1973, s. 143.
Istnienie kosmosu, jako uniwersum w określony
kosmos jest wytworem kulturowym.
В а с h t i n, 1975, s. 147.
4 3
4 4
sposób
zorganizowanego;
�56
RYSZARD TOMICKI
M o i m zdaniem o d p o w i e d ź b r z m i — tak. Pozorna s p r z e c z n o ś ć tego
z a ł o ż e n i a ma ź r ó d ł o w r ó ż n y m p o j m o w a n i u p o j ę c i a k a r y i zakresu jego
desygnatu. S ą d z ę , że ś w i ą t e c z n e ł a m a n i e n o r m m o ż n a u z n a ć za niekarane
0 t y l e t y l k o , o i l e k a r ą nie jest sam p o w r ó t do przestrzegania n o r m ze
w s z y s t k i m i sytuacji tej konsekwencjami. A że ó w p o w r ó t n a l e ż y r o z u
m i e ć j a k o k a r ę ś w i a d c z y fakt, iż n i e k i e d y ten s z c z e g ó l n y rodzaj k a r y
w y r a ż a n y b y ł symbolicznie, a o k r u t n o ś ć s y m b o l u u n a o c z n i a ł a d o b i t n i e
w y ż e j p r z e d s t a w i o n ą z a s a d ę . Oto w s t a r o ż y t n o ś c i k a r n a w a ł o w y k r ó l ,
z w y k l e n i e w o l n i k s p r a w u j ą c y czasowo funkcje faktycznego w ł a d c y i do
p u s z c z a j ą c y w majestacie posiadanego p r a w a do p r z e k r o c z e ń , b y ł na za
k o ń c z e n i e okresu ś w i ą t e c z n e g o u ś m i e r c a n y . Jak b o w i e m s ł u s z n i e za
u w a ż y ł Caillois „ T e w y k r o c z e n i a nie p r z e s t a j ą b y ć ś w i ę t o k r a d z t w e m .
S t a n o w i ą one naruszenie r e g u ł , k t ó r e wczoraj w y d a w a ł y się ś w i ę t e i n i e
naruszalne i j u t r o z n ó w t a k i m i b ę d ą . Poczynania te j a w i ą s i ę jako skrajne
świętokradztwo" .
4 3
4 6
Teraz, po zarysowaniu o g ó l n e g o c h a r a k t e r u relacji m i ę d z y n o r m ą
1 w z o r e m w okresie ś w i ą t , p r z y s t ą p i ć m o ż e m y do bardziej s z c z e g ó ł o w e g o
opisania schematu d z i a ł a ń i z a c h o w a ń w i n t e r e s u j ą c e j nas dziedzinie
życia społeczności wiejskich.
DOPUSZCZALNOŚĆ Ł A M A N I A N O R M Y W ŻYCIU S E K S U A L N Y M
M o ż l i w o ś ć przekraczania n o r m y z a k a z u j ą c e j w s p ó ł ż y c i a p ł c i o w e g o
przed ś l u b e m w s p o ł e c z n o ś c i a c h g ó r a l s k i c h b y ł a c e c h ą okresu d o ś ć
precyzyjnie zlokalizowanego w c y k l u ż y c i o w y m jednostki. Jego p u n k t
p o c z ą t k o w y s t a n o w i ł a , j a k się w y d a j e , „ i n i c j a c j a " m ł o d e g o c z ł o w i e k a na
d o r o s ł e g o , ale nie w p e ł n i jeszcze p e ł n o p r a w n e g o c z ł o n k a g r u p y . W y
znacznikiem tego m o m e n t u b y ł o o s i ą g n i ę c i e przez j e d n o s t k ę p e ł n e j m o
cy p r o d u k c y j n e j , w y r a ż a n e o b r z ę d o w o , j a k np. p r z y w k u p i ę do kosiarzy,
l u b t e ż o b y w a j ą c e się bez specjalnej r y t u a l n e j o p r a w y , ale w y r a ź n i e
przez s p o ł e c z n o ś ć l o k a l n ą zaznaczane, m . i n . poprzez z m i a n ę t e r m i n o l o g i i
stosowanej dla oznaczenia pozycji s p o ł e c z n e j .
Na Podhalu „Dziewczęta w wieku 14 - 15 lat, a chłopcy w wieku lat 17 zali
czali się już do młodzieży. Nazywano ich wtedy dziewka i parobek. Co prawda na
dal mieszkali w domu rodzicielskim, ale w tym czasie mieli już dużą swobodę. Był
to wiek, w którym kończyła się ich edukacja. [...] potrafili już w y k o n y w a ć wszystkie
czynności gospodarskie na równi z dorosłymi, byli też w stanie poprowadzić samo
dzielnie własne gospodarstwo" .
47
M a l i c k i t w i e r d z i , że w p r z y p a d k u d z i e w c z ą t „ w y s t ą p i e n i e pierwszego
p e r i o d u [...] daje w e d ł u g p o g l ą d u g ó r a l i ś l ą s k i c h p r a w o do b l i ż s z e g o k o n
t a k t u z m ę ż c z y z n ą . M ó w i ą powszechnie: »Mo t y k r a m y , to j u ż m o ż e
4 5
C a i l l o i s , 1973, s.
C a i l l o i s , 1973, s.
Kowalska-Lewi
s. 25-26; M a r k o w s k a ,
4 6
4 7
153-154, 156; B a c h t i n , 1975, s. 295.
143.
cka,
1967, s. 233; K o w a l s k a - L e w i c k a ,
1964, s. 53-55.
1971,
�NORMA, WZÓR I WARTOŚĆ W ŻYCIU S E K S U A L N Y M
57
4 8
l y g a ć z c h ł o p e m « . D o d a j m y , ż e pierwsza menstruacja w e d ł u g jego u s t a
l e ń zbiega s i ę z w i e k i e m o s i ą g a n i a m o c y p r o d u k c y j n e j p o d a n y m przez
L . K a m i e ń s k i e g o . W y r a z e m z m i a n y statusu dziewczyny b y ł o t e ż u g ó r a l i
przeniesienie j e j p o s ł a n i a ze w s p ó l n e j i z b y do izby b i a ł e j , k o m o r y , chlewa
l u b innego miejsca z a p e w n i a j ą c e g o d y s k r e c j ę i s w o b o d ę w p r z y j m o w a n i u
kawalerów .
4 9
I n f o r m a c j e te p o c h o d z ą c e z 1 p o ł o w y X I X w . i 3 0 - t y c h l a t w i e k u X X
z n a j d u j ą potwierdzenie w badaniach p o w o j e n n y c h (lata 50-te) p r o w a
dzonych na t y m s a m y m terenie, a t a k ż e w m a t e r i a ł a c h p o c h o d z ą c y c h
z P o l s k i ś r o d k o w e j . J e d y n ą z a s a d n i c z ą r ó ż n i c ą jest fakt, iż w t y m
ostatnim w y p a d k u n i g d y nie wskazuje s i ę w s p o s ó b tak jasny na uzys
kane p r a w d do swobody seksualnej. Pisze s i ę co n a j w y ż e j o „ z ł a g o d z e
n i u w y m o g ó w o d n o s z ą c y c h s i ę do obcowania towarzyskiego obojga p ł c i " .
I s t n i e j ą jednak pewne konkretniejsze ś l a d y tej cechy ż y c i a m ł o d z i e ż y
na obszarze centralnej P o l s k i . I tak o b r z ę d w k u p u do kosiarzy, o m ó w i o
n y przez M . W i e r u s z e w s k ą , p o d k r e ś l a d w a znane n a m m o m e n t y : u z y s k a
n i e p e ł n y c h u m i e j ę t n o ś c i gospodarskich oraz uzyskanie n o w y c h p r a w
t o w a r z y s k o - m a t r y m o n i a l n y c h (zwyczajowy tekst w y g ł a s z a n y w t r a k c i e
w y z w o l i n m ó w i ł : „ t e m u a t e m u w o l n o iść na r ó w n i z d r u g i m i i w o l n o
z o b r a n ą d z i e w c z y n ą s t a n ą ć do t a ń c a i m ó w i ć , i p r z y p i j a ć , a n a w e t ż e n i ć
się"). Iż m o m e n t t e n z n a m i o n o w a ł ponadto p r a w o do swobody seksualnej
p o ś r e d n i o ś w i a d c z y ć m o g ą z a r z u t y stawiane d e l i k w e n t o w i podczas r y t u a l
nej „ s p o w i e d z i " , że „łaził do d z i e w c z y n " , a t a k ż e p r z y m ó w k i s p o t y k a j ą c e
n o w o w y z w o l o n e g o parobka, k t ó r y s p ó ź n i a się do pracy, że „ n a p e w n o t a k
długo spał z pannami" .
5 0
5 1
K o ń c o w y m p u n k t e m okresu swobody seksualnej w s p o ł e c z n o ś c i a c h
g ó r s k i c h b y ł o zawarcie m a ł ż e ń s t w a . Od tej c h w i l i jednostka s t a w a ł a
się p e ł n o p r a w n y m c z ł o n k i e m g r u p y , u z y s k u j ą c szereg nie posiadanych
poprzednio p r a w , ale r ó w n o c z e ś n i e t r a c ą c p r z y w i l e j ł a m a n i a n o r m y .
Co w i ę c e j , b y ł a z o b o w i ą z a n a do rygorystycznego przestrzegania w y ł ą c z
ności m a ł ż e ń s k i e g o p o ż y c i a seksualnego, o d t ą d p o d p o r z ą d k o w a n e g o f u n k
cjonalnie rodzinie.
5 2
A . K o w a l s k a - L e w i c k a , k o m e n t u j ą c opis z u p e ł n e j z m i a n y s t y l u ż y c i a
m ł o d z i e ż y po ś l u b i e podany przez L . K a m i e ń s k i e g o , p o d k r e ś l a jego z d u
mienie d o k o n u j ą c y m się w d n i u ś l u b u przeistoczeniem g ó r a l i . O d d a j m y
głos samemu a u t o r o w i :
„Jak pożycie górali przedślubne wolne, niezawisłe, pożycie ich płciowe nieobyczajne, niemoralne, tak przeciwnie, kiedy dziewka mężatką, wystrzega się wszel4 8
Malicki,
1947, s. 78; zbieżność lub rozbieżność dojrzałości biologicznej
i społecznej nie jest dostatecznie jasna, por. W i e r z b i c k i ,
1963, s. 261.
Kowalska-Lewicka,
1971, s. 32; M a l i c k i , 1947, s. 93.
T r a w i ń s k a , 1957, s. 151-152; M a r k o w s k a , 1965, s. 110.
W i e r u s z e w s k a , 1966, s. 37, 39; R o s i a k, 1970, s. 169.
Charakterystyka tych praw u górali, K o w a l s k a - L e w i c k a ,
1967, s. 239240.
4 9
5 0
5 1
5 2
�68
RYSZARD TOMICKI
kiego z innymi zalotnictwa; ona wierna mężowi, któremu przysięgę wierności
biła [...] góral postępuje nie inaczej. Sromotą byłoby dla niego zajść z jaką
w znajomość. Wspólnie się kochają, szanują, są sobie wspólnie wierni; ni to
ich niepokoi, by mąż lub żona wykroczyć mogło lub jedno, lub drugie [...]. Co
no dziewce, to nie wolno kobiecie, zwykli m a w i a ć " .
zro
inną
myśl
wol
53
Opis ten, p o t w i e r d z a n y przez badania prowadzone ponad sto l a t p ó ź
n i e j , zdaje się ś w i a d c z y ć o p e ł n e j i n t e r n a l i z a c j i w z o r ó w p o s t ę p o w a n i a
p r z e w i d z i a n y c h dla tego okresu ż y c i a i i c h r e l a t y w n e j z g o d n o ś c i z n o r m ą
łamania n o r m y
w y r a ż a ł a s i ę w o k r e ś l o n y c h zakazach i nakazach
zakazującą pozamałżeńskich stosunków płciowych. Utrata przywileju
o b o w i ą z u j ą c y c h z w ł a s z c z a m ł o d e m ę ż a t k i . Do n i c h n a l e ż a ł m . i n . nakaz
zerwania w s z e l k i c h k o n t a k t ó w t o w a r z y s k o - p r z y j a c i e l s k i c h z - d z i e w c z ę t a
m i n i e z a m ę ż n y m i , z p o t e n c j a l n ą m o ż l i w o ś c i ą i c h w z n o w i e n i a po zmianie
stanu p r z y j a c i ó ł k i . Nakaz t e n stanie się w p e ł n i jasny dopiero po roz
p a t r z e n i u k o l e j n y c h z a g a d n i e ń , m o ż n a w s z a k ż e j u ż teraz p o w i e d z i e ć , iż
w y n i k a ł on z odmiennego miejsca m ę ż a t k i w u k ł a d z i e s p o ł e c z n y m , m i e j
sca d e c y d u j ą c e g o o j e j ściśle o k r e ś l o n y m stosunku do k w e s t i i p r z e d m a ł
ż e ń s k i c h k o n t a k t ó w seksualnych. P r z e c h o d z ą c do k l a s y kobiet z a m ę ż
n y c h staje się ona automatycznie elementem a p a r a t u k o n t r o l i s p o ł e c z n e j
s p r a w u j ą c e j swe funkcje w oparciu o n o r m ę .
5 4
5 S
R e g u ł y w y z n a c z a j ą c e zachowania j e d n o s t k i w p o s z c z e g ó l n y c h fazach
ż y c i a p r z e w i d y w a ł y r ó w n i e ż nadmierne p r z e d ł u ż a n i e okresu swobody
przez niezawieranie z w i ą z k u m a ł ż e ń s k i e g o . M i a ł on s w o j ą g r a n i c ę , pe
w i e n p r z e d z i a ł w i e k u , po przekroczeniu k t ó r e g o s p o ł e c z n o ś ć z a c z y n a ł a
s t a n o w i ć wobec j e d n o s t k i sankcje, n a j c z ę ś c i e j satyryczne, dostatecznie
j e d n a k dokuczliwe, b y s k ł o n i ć k r n ą b r n e g o do z a d o ś ć u c z y n i e n i a s p o ł e c z
n y m oczekiwaniom, t a k że w „ s t a n i e b e z ż e n n y m p o z o s t a j ą z w y k l e osob
n i k i fizycznie l u b u m y s ł o w o n i e d o r o z w i n i ę t e " .
5 e
Okres ograniczony t y m i d w o m a m o m e n t a m i c h a r a k t e r y z o w a ł się szcze
g ó l n y m i cechami. O n i e k t ó r y c h j u ż w s p o m n i a ł e m , o i n n y c h b ę d z i e m o w a
w dalszej części a r t y k u ł u . T u w s p o m n i e ć c h c ę t y l k o , że w e wsiach bada
n y c h przez Malickiego ż y c i e towarzysko-seksualne panien i k a w a l e r ó w
p r z e b i e g a ł o w znacznej mierze w r a m a c h n i e f o r m a l n e j i n s t y t u c j i , zna
nej pod n a z w ą „ z o l y t y " . Zazwyczaj w s o b o t ę parobcy zbierali się wieczo5 3
Cyt. za K o w a l s k a - L e w i c k a ,
1967, s. 240.
D o b r o w o l s k i , 1932, s. 177; dopuszczane były wyjątki w szczególnych
sytuacjach, znów motywowane innymi wartościami. W wypadku bezdzietności, uwa
żanej za karę bożą i ocenianej negatywnie (T r a w i ń s к a, 1957, s. 137) kobieta
„stara się jeszcze postronnie z innym mężczyzną wypróbować, czy nie będzie miała
dzieci", M a l i c k i , 1947, s. 80; por. K o w a l s k a - L e w i c k a ,
1967, s. 231; T r a w i ń s k a , 1957, s. 185-186.
Kowalska-Lewicka,
1971, s. 28; por. zakaz uczestniczenia mężatek
w wysiadach na Kurpiach, M a r k o w s k a , 1965, s. 152.
6 Malicki,
1947, s. 92; R o s i a k , 1970, s. 172; W i e r u s z e w s k a ,
1966,
s. 77-79; W i e r z b i c k i ,
1963, s. 259-260; T r a w i ń s k a , 1957, s. 160-170, 171-172;
M a z u r , 1902, s. 243-244.
6 4
5 5
5
�NORMA, WZOR I WARTOŚĆ W ŻYCIU S E K S U A L N Y M
59
r e m w karczmie, a p ó ź n i e j g r o m a d ą szli przez w i e ś „ k a ż d y do upatrzo
nej d z i y w k i " . C z ę s t o ta wieczorna w i z y t a b y ł a u m ó w i o n a w c z e ś n i e j ,
podczas spotkania p r z y pracy l u b w d o m u dziewczyny. Sobota b y ł a d n i e m
z a r e z e r w o w a n y m dla p a r o b k ó w i j e ś l i spotkali w a ł ę s a j ą c e g o się „ s m a r k o cza", k a r a l i go p r z y w i ą z u j ą c m u do r ą k d e s k ę l u b z a m y k a j ą c w chlewie.
Podobna i n s t y t u c j a znana b y ł a w Ż m i ą c e j . Z. T. W i e r z b i c k i w zna
m i e n n y s p o s ó b ocenia j e j miejsce i r o l ę w grupie l o k a l n e j :
5 7
„Częściowo na skutek braku instytucji społecznej umożliwiającej częstszy, bar
dziej bezpośredni kontakt między młodymi, zalecanie się stworzyło sobie nieoficjal
ną, ledwo tolerowaną przez opinię wsi formę, zwaną »baciarką«. Jest ona w y ł o
mem w obowiązującym porządku społecznym, stanowiąc ustępstwo na rzecz indy
widualnych pragnień i aspiracji, które nie znajdują zaspokojenia w ramach ofic
jalnego życia grupy" .
58
C h a r a k t e r y s t y k a ta w y m a g a sprecyzowania p o g l ą d u na temat swobo
d y seksualnej m ł o d z i e ż y . M ó w i ą c o swobodzie nie z a k ł a d a m o c z y w i ś c i e ,
ż e wszystkie k o n t a k t y m ł o d z i e ż y p r o w a d z i ł y do s t o s u n k ó w seksualnych.
S t w i e r d z a m t y l k o , iż w t y m czasie b y ł y one dopuszczane, czego w y r a
zem są m . i n . obie w y m i e n i o n e i n s t y t u c j e . Zapewne w w i e l u p r z y p a d k a c h
istotnie m o g ł o nie d o c h o d z i ć do ł a m a n i a n o r m y — b y ł a to k w e s t i a i n d y
w i d u a l n y c h u w a r u n k o w a ń , temperamentu, wreszcie pozycji s p o ł e c z n e j ,
c h a r a k t e r u r o d z i c ó w , t z w . atmosfery d o m u i t d . N i e ulega m i m o tego
w ą t p l i w o ś c i „ n a e r o t y z o w a n i e " k o n t a k t ó w m ł o d z i e ż y w t y m okresie. P o
m i j a j ą c e w i d e n t n y w ś w i e t l e r e l a c j i Malickiego charakter „ z o l y t ó w " ,
r ó w n i e ż „ b a c i a r k a " nie b y ł a m o i m zdaniem i n s t y t u c j ą r o z ł a m o w ą w sto
s u n k u do u k ł a d u tradycyjnego. N i e z b y t p r z e k o n u j ą c a jest p r ó b a r e k o n
s t r u k c j i ewoluowania j e j c e l ó w od p r z y g o d o w o - s p o r t o w y c h n i e g d y ś do
erotyczno-seksualnych, m a j ą c y c h b y ć signum w s p ó ł c z e s n o ś c i . Wieloznacz
n o ś ć i s p r z e c z n o ś ć o p i n i i o d a w n y m charakterze „ b a c i a r k i " oraz p r z y
taczane przez Wierzbickiego k o n k r e t n e f a k t y — swoiste s ł o w n i c t w o ero
tyczne, list u t o ż s a m i a j ą c y „ b a c i a r k ę " ze s p ę d z e n i e m nocy z d z i e w c z y n ą
i i n . — z d a j ą s i ę w s k a z y w a ć , iż m a m y do czynienia z i n s t y t u c j ą analo
g i c z n ą do „ z o l y t ó w " .
SPOŁECZNO-KULTUROWY M E C H A N I Z M Ł A M A N I A N O R M Y
W ś w i e t l e p r z e d s t a w i o n y c h d a n y c h p y t a n i e o sens p o k ł a d z i n , od k t ó
rego z a c z ę l i ś m y nasze r o z w a ż a n i a , oraz p y t a n i e o i s t o t ę okresowej roz
b i e ż n o ś c i m i ę d z y n o r m ą i w z o r e m w ż y c i u seksualnym m o ż n a r o z s t r z y g
n ą ć w s p ó l n ą o d p o w i e d z i ą . P o d s t a w o w y m w s z a k ż e w a r u n k i e m jest w y
r a ź n e rozróżnienie d w ó c h poziomów życia społecznego — płaszczyzny
n o r m a t y w n e j oraz p ł a s z c z y z n y faktycznie r e a l i z o w a n y c h z a c h o w a ń . J u ż
dotychczasowy opis pozwala s t w i e r d z i ć , że wszystkie d z i a ł a n i a m a j ą c e
z w i ą z e k z ż y c i e m seksualnym (a przypuszczam, iż teza ta m o ż e d o t y c z y ć
5 7
M a l i c k i , 1947, s. 93.
5« W i e r z b i c k i , 1963, s. 297.
�60
RYSZARD TOMICKI
r ó w n i e ż i n n y c h sfer życia) toczą się r ó w n o l e g l e na obu w y r ó ż n i o n y c h
poziomach, wzajemnie z r e s z t ą ze s o b ą p o w i ą z a n y c h .
W p ł a s z c z y ź n i e n o r m a t y w n e j istnieje i jest akceptowana (o c z y m
ś w i a d c z y k o n t r o l o w a n i e jej respektowania i k a r a n i e w y k r o c z e ń ) n o r m a
n a k a z u j ą c a zachowanie c z y s t o ś c i przed ś l u b e m . Stosunki seksualne t r a k
towane są jako z n a t u r y grzeszne , a i c h jedyne u s p r a w i e d l i w i e n i e sta
n o w i i n s t r u m e n t a l n o ś ć w stosunku do r o d z i n y (w sensie jednostki społ e c z n o - e k o n o m i c z n e j ) . Cnota jest w t y m k o n t e k ś c i e t r a k t o w a n a j a k o w a r
t o ś ć pochodna w relacji do w a r t o ś c i j a k ą s ą n o r m y moralne ustanowione
przez Boga.
5 9
W p ł a s z c z y ź n i e r e a l i z o w a n y c h z a c h o w a ń f u n k c j o n u j e w z ó r dopuszcza
j ą c y s w o b o d ę s t o s u n k ó w seksualnych. W zarejestrowanych w y p o w i e dziech i opiniach g ó r a l i w a r t o ś c i ą m o t y w u j ą c ą jest nieodmiennie rodzina
jako u k ł a d s p o ł e c z n o - g o s p o d a r c z y (czyli w g r ę w c h o d z ą w ł a ś c i w i e d w i e
w a r t o ś c i przedmiotowe: prokreacja i p r a c a ) . Swoboda seksualna nie
t y l k o dopuszczana, ale w r ę c z p o ż ą d a n a przez d o r o s ł ą część s p o ł e c z e ń s t w a
ma na celu d o b ó r odpowiedniego partnera, takiego, k t ó r y zapewni r e a
lizację s t a w i a n y c h wobec niego przez g r u p ę z a d a ń . Jest to u ś w i a d a m i a n a ,
j a w n a — b y u ż y ć Mertonowskiego r o z r ó ż n i e n i a — funkcja swobody, p o d
p o r z ą d k o w a n e j t u p r z y s z ł e m u m a ł ż e ń s t w u , k t ó r e jest „ s p ó ł k ą p r o d u k
c y j n ą " (C. L é v i - S t r a u s s ) z a r ó w n o w sensie biologicznym, j a k i gospodar
czym.
60
N i e m o ż n a p o m i n ą ć p r z y o m a w i a n i u tego poziomu r z e c z y w i s t o ś c i spo
ł e c z n e j u k r y t e j f u n k c j i czasowego ł a m a n i a n o r m y , a m i a n o w i c i e s p e ł n i a
nia r o l i swego rodzaju z a w o r u b e z p i e c z e ń s t w a . P r z y w i l e j ł a m a n i a n o r m y
p r z y s ł u g u j ą c y w ściśle o k r e ś l o n y m okresie ż y c i a m ł o d z i e ż y stoi w istocie
na s t r a ż y i n t e r e s ó w s p o ł e c z n o ś c i i w t y m , s ą d z ę , k r y j e się i s t o t n y sens
omawianego zjawiska. Stworzenie j e d n o s t k o m czasowo ograniczonej m o ż
l i w o ś c i swobodnej realizacji potrzeb uczuciowo-fizjologicznych, s k w a p l i
w i e przez w i ę k s z o ś ć w y k o r z y s t y w a n e j , ł a t w i e j czy t e ż ł a g o d n i e j poz
w a l a z a a k c e p t o w a ć p ó ź n i e j s z y stan rzeczy, w k t ó r y m jednostka podpo
r z ą d k o w a n a zostaje — p r z y n a j m n i e j w tej sferze ż y c i a •— potrzebom
społecznym.
8 1
„ O k r e s p r z e j ś c i o w y " u m o ż l i w i a n a w i ą z y w a n i e przelotnych, k r ó t k o
t r w a ł y c h i nie z o b o w i ą z u j ą c y c h z w i ą z k ó w o charakterze k o c h a n k ó w . M a
j ą one cechy nie spotykane ani w d z i e c i ń s t w i e , ani w okresie p o ś l u b n y m .
M y ś l ę t u na p r z y k ł a d o b r a k u separacji płci, tak silnej u dzieci oraz
w m a ł ż e ń s t w i e . P r z e j a w i a ł a się ona nie t y l k o w r y g o r y s t y c z n y m d a w 6 2
M ~ C f s z e w s k i , 1911; C i s z e w s k i , 1927, s. 4-6, 9, 10-11.
Por. Z a d r o ż y ń s k a , 1974; T r a w i ń s k a , 1971; s. 42-43;
KowalskaL e w i c k a , 1967, s. 281; T u r o w s k i ,
1967, s. 212; M a r k o w s k a ,
1965, s. 95;
o relacja małżeństwo (rodzina) — ziemia W i e r z b i c k i ,
1963, s. 255 п.; P i w o
w a r s k i , 1971, s. 230-231.
Kowalska-Lewicka,
1971, s. 32-33.
« Por. T r a w i ń s k a ,
1957, s. 154; K o w a l s k a - L e w i c k a ,
1971, s. 26;
6 0
6 1
2
�61
NORMA, WZOR I WARTOŚĆ W ŻYCIU S E K S U A L N Y M
n i e j podziale pracy, lecz t a k ż e w p o w ś c i ą g l i w o ś c i uczuciowej (czy m o ż e
lepiej — w p o s u n i ę t e j do m a k s i m u m p o w ś c i ą g l i w o ś c i w m a n i f e s t o w a n i u
u c z u ć ) , rozdziale t o w a r z y s k i m , a n a w e t k o n t a k t a c h j ę z y k o w y c h . Za
w a r c i e m a ł ż e ń s t w a nieuchronnie z r y w a w i ę z i t y p u kochankowie; n a w e t
w t e d y , g d y p a r t n e r z y p o z o s t a j ą ci sami, zaczyna o b o w i ą z y w a ć i c h i n n y
kodeks z a c h o w a ń . A często zmiana ta ł ą c z y ł a się ze z m i a n ą partnera, j a k
to m i a ł o miejsce w ó w c z a s , k i e d y w y b ó r partnera do t r w a ł e g o z w i ą z k u
d y k t o w a n y b y ł przede w s z y s t k i m w z g l ę d a m i e k o n o m i c z n o - s p o ł e c z n y m i
i d o k o n y w a ł a go rodzina, nierzadko w b r e w w o l i k a n d y d a t a do z m i a n y
stanu . T e n p r z y k ł a d u j a w n i a w p e ł n i kompensacyjne f u n k c j e swobody
seksualnej, n a p r o w a d z a j ą c j e d n o c z e ś n i e na ź r ó d ł o e w e n t u a l n y c h k o n f l i k
t ó w interesu j e d n o s t k i oraz interesu g r u p y (rodziny). Wskazuje ponadto
na jedno z m o ż l i w y c h z n a c z e ń stosowania sankcji za u j a w n i o n e stosunki
p ł c i o w e , z w ł a s z c z a te, z k t ó r y c h u r o d z i ł o się dziecko. P o c z ę c i e dziecka
m o g ł o s t a n o w i ć skuteczny s p o s ó b przeciwstawienia s i ę przez j e d n o s t k ę
interesom g r u p y , j u ż c h o ć b y z tego w z g l ę d u , że p r a w o p r z e w i d y w a ł o
anulowanie k a r y za z ł a m a n i e n o r m y w p r z y p a d k u zawarcia przez w i n o
w a j c ó w m a ł ż e ń s t w a . W i d a ć teraz w y r a ź n i e , że n o r m a z a k a z u j ą c a sto
s u n k ó w seksualnych przed ś l u b e m s t a ł a na s t r a ż y i n t e r e s ó w g r u p y ,
z w ł a s z c z a g r u p r o d z i n n y c h , d y k t o w a n e z a ś przez n i ą sankcje nie są b y
n a j m n i e j dowodem n i e d o p u s z c z a l n o ś c i w s p ó ł ż y c i a p ł c i o w e g o przed m a ł
ż e ń s t w e m . Ergo w y p a d k i i c h stosowania nie m u s z ą b y ć ś w i a d e c t w e m
faktycznego respektowania takiego zakazu.
6 3
6 4
W f o r m i e d y g r e s j i u s z c z e g ó ł o w i a j ą c e j p o w y ż s z e rozumowanie p r z y
p o m n i e ć m o ż n a obserwacje Z. T. Wierzbickiego ze w s i Ż m i ą c a m ó w i ą c e
o z r ó ż n i c o w a n i u k o n t r o l i s p o ł e c z n e j . Znacznie bardziej p o b ł a ż l i w i e t r a k
towano poczynania d z i e w c z ą t ubogich n i ż z a m o ż n y c h . T a k ż e w opiniach
o m a ł ż e ń s t w a c h z a w i e r a n y c h z m i ł o ś c i i n f o r m a t o r z y w s k a z y w a l i częściej
na z w i ą z k i biedniackie, bezrolne, folwarczne. A w i ę c i m w i ę k s z a b y ł a
presja c z y n n i k ó w s p o ł e c z n o - e k o n o m i c z n y c h , t y m silniejszy k ł a d z i o n o na
cisk na przestrzeganie n o r m y , t y m bardziej ograniczano s w o b o d ę j e d n o
s t k i w interesie g r u p y (panny z dzieckiem m i a ł y o b n i ż o n e szanse w y j ś c i a
za m ą ż za „ r ó w n e g o " partnera). A s y m e t r i a ta m i a ł a b y ć m o ż e z w i ą z e k
t a k ż e z w i ę k s z y m u d z i a ł e m k m i e c i oraz i c h c ó r e k w ż y c i u r e l i g i j n y m ;
c ó r k i bogatych gospodarzy s p r a w o w a ł y b o w i e m n a j w a ż n i e j s z e role w ob
r z ę d a c h k o ś c i e l n y c h , co ł ą c z y ł o się z b e z p o ś r e d n i ą k o n t r o l ą k a p ł a n a nad
ż y c i e m dziewczyny .
6 S
Wierzbicki,
1963, s. 294-295 przenosi pewne formy wstrzemięźliwości dziecięcej
i małżeńskiej na okres młodzieżowy, zacierając różnice między nimi, które wszakże
wynikają z przytaczanych przez niego opisów.
Por. T h o r é , 1969.
Por. przykładowo o roli opinii wsi w doborze partnerów odpowiednich
z punktu widzenia interesów pozajednostkowych, W i e r z b i c k i ,
1963, s. 257 n.
W i e r z b i c k i , 1963, s. 213, 292.
6 3
6 4
8 5
�62
RYSZARD TOMICKI
W r ó ć m y teraz do d w ó c h w y r ó ż n i o n y c h p o z i o m ó w ż y c i a s p o ł e c z n e g o .
„ R o z p i ę c i e " d z i a ł a ń m i ę d z y t y m i p ł a s z c z y z n a m i w y m a g a ł o ustalenia p e w
nego modus vivendi, p r z y j ę c i a , zaakceptowania i przestrzegania o k r e ś l o
n y c h r e g u ł . I c h analiza p o z w o l i u k a z a ć w p e ł n i s w o i s t ą d i a l e k t y k ę n o r
m y i w z o r u w ż y c i u s p o ł e c z n o ś c i w i e j s k i c h . R e g u ł y te m a j ą w p r z y p a d k u
ś r o d o w i s k g ó r a l s k i c h jeden, bardzo w y r a ź n y cel — n i e u j a w n i a n i e p u b
liczne z w i ą z k u seksualnego.
Na istnienie d w ó c h n u r t ó w w ż y c i u t o w a r z y s k i m m ł o d z i e ż y z w r ó c i ł a
u w a g ę A . K o w a l s k a - L e w i c k a . Do pierwszego, oficjalnego n u r t u n a l e ż a ł y
spotkania i k o n t a k t y p r z y licznych, z w y c z a j o w y c h okazjach — pracach
z e s p o ł o w y c h p o ł ą c z o n y c h c z ę s t o z z a b a w ą , t a k i c h j a k r ó ż n e fazy o b r ó b
k i l n u , darcie pierza, „bicie oleju", wesela, odpusty, zabawy w karczmie l u b
remizie, wreszcie i n d y w i d u a l n e „ p o s i a d y " , c z y l i w i z y t y c h ł o p c ó w u d z i e w
c z ą t w obecności d o r o s ł y c h . Obok niego i s t n i a ł n u r t k o n t a k t ó w „ n i e o f i c j a l
n y c h " . U ż y c i e w t y m w y p a d k u c u d z y s ł o w u w y j a ś n i a nadzwyczaj t r a f n a
i m a j ą c a d u ż e konsekwencje obserwacja wspomnianej badaczki. „ N i e zna
czy to b y n a j m n i e j , by rodzice i w ogóle starsze pokolenie o n i c h nie w i e
dzieli. W p r o s t przeciwnie, doskonale o r i e n t o w a l i się, co r o b i ą i c h c ó r k i
i synowie [...], ale f o r m y t o w a r z y s k i e n i e p o z w a l a ł y
im
o k a z y w a ć , że się c z e g o ś
d o m y ś l a j ą " (podkr. R T ) .
6 6
M o ż n a p o w i e d z i e ć , że ż y c i e seksualne m ł o d z i e ż y , akceptowane przez
s p o ł e c z n o ś ć l o k a l n ą , a n a w e t u ł a t w i a n e przez r o d z i c ó w , czego najlepszym
dowodem s ą przenosiny p o s ł a n i a c ó r k i do osobnego pomieszczenia, o f i
cjalnie nie b y ł o p r z y j m o w a n e do w i a d o m o ś c i . N a l e ż a ł o to do r e g u ł g r y ;
b y ł a to r e g u ł a o b o w i ą z u j ą c a d o r o s ł y c h . D o s k o n a ł y m jej p r z y k ł a d e m jest
o d p o w i e d ź uzyskana przez L . Malickiego od starej g ó r a l k i na p y t a n i e
o stosunkowo m a ł ą liczbę n i e ś l u b n y c h dzieci m i m o swobody seksualnej:
„ M u s z ą nie u r z ę d o w a ć [ s p ó ł k o w a ć ] , skoro nic nie m a " .
Jakie r e g u ł y o b o w i ą z y w a ł y m ł o d z i e ż ? P i e r w s z ą i n a j w a ż n i e j s z ą b y ł o
nieposiadanie dziecka, k t ó r e samo przez s i ę s t a n o w i ł o o c z y w i s t y d o w ó d
nieprzestrzegania o b o w i ą z u j ą c e j p r z e c i e ż w r z e c z y w i s t o ś c i n o r m y . D l a
tego t e ż , n a w e t w s p o ł e c z n o ś c i a c h g ó r a l s k i c h , gdzie n i e ś l u b n e dzieci t r a k
towane b y ł y na r ó w n i z p o z o s t a ł y m i w m y ś l zasady „ p a s t y r z się p r z y d o " ,
a panna z dzieckiem nie m i a ł a k ł o p o t ó w z z a m ą ż p ó j ś c i e m (podobnie j a k
na M a z u r a c h ) , „ z o w i t k i " i i c h n i e f o r t u n n i p a r t n e r z y b y l i publicznie
p i ę t n o w a n i , a r o d z i n y m i a ł y i c h „ w z o w i ś c i " . Z a u w a ż m y , że nie idzie t u
6 7
68
6 6
Kowalska-Lewicka,
1971, s. 31, 32.
M a l i c k i , 1947, s. 79; wiadomo, że stosowano środki antykoncepcyjne, prze
de wszystkim tzw. kalendarz małżeński, K o w a l s k a - L e w i c k a ,
1971, s. 33,
oraz środki ziołowe, B a r a n o w s k i , 1955, s. 80.
M a l i c k i , 1947, s. 78-80; K o w a l s k a - L e w i c k a ,
1971, s. 33; K o w a l
s k a - L e w i c k a , 1967, s. 238; W i e r z b i c k i , 1963, s. 315 przyp. 22.
6 7
6 8
�NORMA, WZÓR I WARTOŚĆ W ŻYCIU S E K S U A L N Y M
63
b y n a j m n i e j o k a r ę za z ł a m a n i e n o r m y , lecz za w y j a w i e n i e t a j e m n i c y p o
liszynela, za n i e d o t r z y m a n i e r e g u ł g r y . W t y m k o n t e k ś c i e f a k t y k a r a
nia panien z dzieckiem, p r z y w o ł y w a n e dla potwierdzenia tezy o i s t n i e
n i u „ d u ż e j s u r o w o ś c i obyczajowej", t r a c ą s w ą moc a r g u m e n t a c y j n ą . M o
g ą b o w i e m b y ć t y l k o k o n s e k w e n c j ą s y t u a c j i podobnej do p a n u j ą c e j w ś r ó d
górali.
6 9
D r u g ą r e g u ł ą o b o w i ą z u j ą c ą m ł o d z i e ż b y ł o zachowanie t a j e m n i c y ż y c i a
seksualnego:
„W jednym tylko obowiązywała obie grupy [dziewek i parobków — R T ] lojal
ność; w przestrzeganiu bezwzględnej tajemnicy spraw dotyczących tylko młodzie
ży, tajemnicy zarówno przed starszymi, jak i młodszymi. Dyskrecja wobec swoich
postępków, przygód miłosnych, uczuć, myśli, kłótni dziewczyny z chłopcem, związ
k ó w i zerwań poczytywana była za najbardziej w ł a ś c i w y sposób zachowania" .
70
Z t y m ł ą c z y ł a s i ę kolejna r e g u ł a n a k a z u j ą c a zachowanie p o z o r ó w
wobec r o d z i c ó w i w s z y s t k i c h d o r o s ł y c h . Akceptacja r o d z i c ó w dla d o ś w i a d
c z e ń seksualnych dzieci nie o z n a c z a ł a b o w i e m dopuszczenia w s z e l k i c h
f o r m swobody. Oficjalne w i z y t y k a w a l e r ó w u d z i e w c z ą t w y m a g a ł y , b y
r o z m a w i a ł z c a ł ą r o d z i n ą i z a c h o w y w a ł s i ę przyzwoicie. G d y w y c h o d z i ł ,
dziewczyna w y p r o w a d z a ł a go, ale nie p o w i n n a o d d a l a ć s i ę od domu, c h o ć
„ g o d z i n a m i w y s t a w a l i » p o p o d ś c i a n y « s z e p c z ą c i u m a w i a j ą c s i ę na
s c h a d z k ę " . Podobnie, jeśli dziewczyna w y s z ł a do n a w o ł u j ą c e g o j ą g w i z
d e m c h ł o p a k a , czego t a k t o w n i e p o w i n n i nie z a u w a ż y ć pozostali d o m o w
nicy, nie w y p a d a ł o j e j o d d a l a ć s i ę od d o m u . Permanentne i ostentacyjne
uchybianie tej zasadzie m o g ł o m i e ć daleko i d ą c e konsekwencje — r ó ż n e
f o r m y n a p i ę t n o w a n i a podczas ś l u b u , w y k l u c z e n i e p e w n y c h e l e m e n t ó w
obrzędu itd.
7 1
U k o r o n o w a n i e m g r y prowadzonej przez m ł o d z i e ż i d o r o s ł y c h b y ł y
o m ó w i o n e na w s t ę p i e k o n t r o l e przestrzegania n o r m y , podejmowane j a k
b y dla potwierdzenia o g ó l n e j „ n i e ś w i a d o m o ś c i rzeczy". B y ł y to d z i a ł a
nia w majestacie n o r m y , w y m a g a j ą c e od m ł o d y c h w y k a z a n i a się s p r y
t e m i p r z e b i e g ł o ś c i ą , g d y ż p r z e c i e ż m i m o wszystko dopuszczali s i ę o n i
nieoficjalnie dozwolonego, ale nieodmiennie ś w i ę t o k r a d c z e g o ł a m a n i a
normy.
G r a owa, w y z n a c z a j ą c a j e d n y m role „ u d a j ą c y c h , iż nie w i e d z ą co s i ę
dzieje", d r u g i m „ u d a j ą c y c h , że nic s i ę nie dzieje" k o n t y n u o w a n a b y ł a
w s p o ł e c z n o ś c i a c h g ó r a l s k i c h t a k ż e w t r a k c i e procesu ś l u b n o - w e s e l n e g o ,
6 9
Por. w n i k l i w ą obserwację T r a w i ń s k i e j , 1957, s. 164: „Stosunki przed
ślubne, o ile tylko młodzi »nie siedzą razem i nie dają ze siebie zgorszenia, tylko
mają ze sobą do czynienia« [...] były przedmiotem nagany ze strony jednych, a mil
czącej aprobaty drugich [...]. W świetle materiału ankietowego i w y w i a d ó w tenden
cja do pobłażania młodym, dopóki owocem [...] nie było dziecko, zaznaczyła s i ę
w okolicach beskidowych".
Kowalska-Lewicka,
1971, s. 27.
"Kowalska-Lewicka,
1971, s. 31; T r a w i ń s k a , 1957, s. 168.
7 0
�64
RYSZARD
TOMICKI
k t ó r y z a c z y n a ł się „ s n y m b a m i " , c z y l i u m o w ą p r z e d ś l u b n ą . Pisze L . M a
licki:
„Młodzi umawiają się podczas »zolyt« o przyjście na »snymby«, a obie strony
zainteresowanych rodzin dowiadują się w międzyczasie przez »baby«, jak zostaną
przyjęte swaty i ile mniej więcej która strona da młodym. Tymczasem w dniu
umowy przygotowują się u »młoduchy« na przyjęcie s w a t ó w [...], jednak po ich
nadejściu udają w domu dziewczyny, że o niczym nie wiedzą. Po wstępnych
powitaniach oznajmniają swaci żartobliwie, że przyszli kupić jałówkę lub co innego,
po czym dopiero »dają się do mowy«" .
72
Po uzgodnieniu w i a n a n a s t ę p o w a ł a t z w . g o ś c i n a . „ J e ż e l i m ł o d z i s i ę
jeszcze n i e z b y t dobrze z n a j ą , w y c h o d z ą potem do sieni i t u b a r a s z k u j ą
z a p o z n a j ą c się b l i ż e j . [...] Zazwyczaj pozostaje c h ł o p a k w t y m d n i u na
noc u swej w y b r a n k i i ś p i z n i ą , aby z b a d a ć , czy nie jest p s z t y r ą [nie
n o r m a l n i e r o z w i n i ę t ą ] " . Opis ten potwierdza dla g ó r a l i t a t r z a ń s k i c h
L . K a m i e ń s k i , p i s z ą c j a k to po n a m ó w i n a c h „ m a t k a t r o s k l i w a o w y g o d ę
p r z y s z ł e g o zięcia swego zaprasza na nocleg u siebie i z K a s i ą na w y r k u
w y p o c z ą ć radzi, t y l k o o s t r o ż n o ś ć zaleca" .
7 3
7 4
Pierwsze n a m ó w i n y , zwane t e ż d o w i a d a m i , nie b y ł y t r a k t o w a n e j a k o
oficjalne z a r ę c z y n y i nie z o b o w i ą z y w a ł y w s p o s ó b ostateczny ż a d n e j ze
s t r o n . Dopiero dalsze fazy swatania, oficjalne n a m ó w i n y i z a r ę c z y n y
( z a u w a ż m y , iź s ą one s t o p n i o w y m rozszerzaniem s p o ł e c z n e g o zakresu
wydarzenia) p r o w a d z i ł y do ś l u b u .
Przytaczam te m a t e r i a ł y dlatego, że w p r o w a d z a j ą do r o z w a ż a ń n o w y
element — ś w i a d c z ą , iż ś l u b poprzedzony b y ł o f i c j a l n y m niejako stosun
k i e m m i ę d z y m ł o d y m i , nie zawsze o b l i g u j ą c y m jednak do o ż e n k u . A k c e n
t y p o ł o ż o n e z w ł a s z c z a przez Malickiego na s p r a w d z i a n o w y charakter tego
z b l i ż e n i a oraz m o ż n o ś ć wycofania się k a ż d e j ze s t r o n z d a j ą się w s k a z y
w a ć , że b y ł a to p r ó b a seksualna p a r t n e r ó w . Analogiczne f a k t y , rejestro
wane u S ł o w i a n wschodnich i p o ł u d n i o w y c h ( p o r ó w n a j n i ż e j ) , z d a j ą się
w s k a z y w a ć na inne m o ż l i w e znaczenia. N a razie p o d k r e ś l m y t y l k o spec
j a l n y charakter tego stosunku — b y ł o to pierwsze j a w n e z b l i ż e n i e m ł o
d y c h (choć w r z e c z y w i s t o ś c i n i e m u s i a ł o b y ć pierwsze). A l e d o k o n y w a
ł o się ono niejako p r y w a t n i e , w gronie w y ł ą c z n i e r o d z i n n y m .
W t y m momencie n a j w a ż n i e j s z y jest d l a nas i n n y szczegół. Oto panna
„ s p r a w d z o n a " podczas n a m ó w i n szła do ś l u b u j a k o dziewica, czego zna
k i e m b y ł zielony w i a n e k . Z n ó w r z e c z y w i s t o ś ć s p o ł e c z n a realizuje się
na d w ó c h poziomach. Ś l u b — o b r z ę d k o ś c i e l n y oraz wesele są k o l e j n y m
etapem zawierania m a ł ż e ń s t w a , ale w p r z e c i w i e ń s t w i e do poprzednich
7 5
7 2
Malicki,
Malicki,
Cyt. za K o
Malicki,
s. 30; o symbolice
s. 19.
7 3
7 4
7 5
1947, s. 95.
1947, s. 95-96.
walska-Lewicka,
1967, s. 237.
1947, s. 99, 107-108; por. Z a w i s t o w i c z - K i n t o p f o w a ,
wianka G l o g e r , 1958, hasło „Wianek"; B a r t m i ń s k i ,
1929,
1974,
�NORMA, WZÓR I WARTOŚĆ W ŻYCIU S E K S U A L N Y M
65
m a j ą znaczenie stricte
o g ó l n o s p o ł e c z n e . D z i e j ą s i ę na p ł a s z c z y ź n i e n o r
m a t y w n e j , są o d t w o r z e n i e m n o r m a t y w n e g o modelu, s t a n o w i ą z e s p ó ł a k
t ó w m a j ą c y c h na celu m . i n . zawarcie z w i ą z k u wobec c a ł e j s p o ł e c z n o ś c i
i zaakceptowanie nie t y l k o nowego m a ł ż e ń s t w a , lecz t a k ż e n o w y c h , n a
w i ą z a n y c h d z i ę k i n i e m u w i ę z i s p o ł e c z n y c h przez m a c i e r z y s t ą g r u p ę l o
k a l n ą . N i e m a l wszystko, co s i ę czyni w czasie o b r z ę d o w y m , m a znacze
nie przede w s z y s t k i m symboliczne, j a k ó w w i a n e k n i e w i n n o ś c i p a n n y
młodej.
POKŁADZINY
K . Z a w i s t o w i c z - K i n t o p f o w a a n a l i z u j ą c o b r z ę d weselny u S ł o w i a n
z a u w a ż y ł a p o d o b i e ń s t w o pierwszego jawnego stosunku seksualnego m ł o
d y c h do p o k ł a d z i n i i n t e r p r e t o w a ł a go j a k o p o z o s t a ł o ś ć p r a k t y k o w a n i a
p o k ł a d z i n b e z p o ś r e d n i o po u m o w i e w s t ę p n e j , m a j ą c e j n i e g d y ś — przed
upowszechnieniem s i ę ś l u b u k o ś c i e l n e g o — ostateczny charakter p r a w
n y . M o d e l o d t w o r z o n y dla s p o ł e c z n o ś c i g ó r a l s k i c h pozwala na zapropo
nowanie i n n e j e k s p l i k a c j i .
7 6
W czasach, z k t ó r y c h p o c h o d z ą w y k o r z y s t a n e przeze m n i e m a t e r i a ł y ,
w ś r ó d g ó r a l i nie i s t n i a ł zwyczaj p o k ł a d z i n . P r z e j ś c i e p a n n y m ł o d e j ze
stanu w o l n y c h do k l a s y z a m ę ż n y c h w y r a ż a n e b y ł o symbolicznie poprzez
z a m i a n ę zielonego w i a n k a na b i a ł y (lub czepiec), co d o k o n y w a ł o s i ę po
nocy p o ś l u b n e j albo n i e m a l b e z p o ś r e d n i o po ś l u b i e w k o ś c i e l e . S y m b o
l i k ę k o l o r ó w u w a ż a n o za w y s t a r c z a j ą c ą m a n i f e s t a c j ę uzyskania aproba
t y społeczności lokalnej.
Bardziej s k o m p l i k o w a n ą p o s t a ć m i a ł o b r z ę d weselny czy raczej p r o
ces z a ś l u b i n o w y , w w i e l u regionach S ł o w i a ń s z c z y z n y jeszcze w p o c z ą t
kach b i e ż ą c e g o stulecia. N a B i a ł o r u s i , U k r a i n i e , W i e l k o r u s i , w B u ł g a r i i
i S ł o w e n i i — obok jawnego stosunku p ł c i o w e g o w i e ń c z ą c e g o s w a t y i / l u b
zaręczyny — w y s t ę p o w a ł y pokładziny, będące j e d n y m z k o ń c o w y c h akor
d ó w wesela. N i e ma p o t r z e b y w n i k a ć , czy w s p o ł e c z n o ś c i a c h t y c h i s t n i a
ła, czy nie i s t n i a ł a n o r m a z a b r a n i a j ą c a s t o s u n k ó w seksualnych przed ś l u
bem; sam f a k t defloracji d z i e w c z y n y przed ś l u b e m wystarcza dla ukaza
nia sensu p o k ł a d z i n . R o z p a t r u j ą c t e n w ł a ś n i e schemat K . Z a w i s t o w i c z K i n t o p f o w a k o n k l u d u j e , że u w s z y s t k i c h l u d ó w s ł o w i a ń s k i c h z a r ę c z y n y
b y ł y ostatecznym a k t e m z a t w i e r d z a j ą c y m u m o w ę m a ł ż e ń s k ą i n a d a j ą
c y m z w i ą z k o w i „ w o p i n i i publicznej s a n k c j ę p r a w n ą " . D e c y d u j ą c y m ar
g u m e n t e m ma t u b y ć w ł a ś n i e ó w stosunek p ł c i o w y , u w a ż a n y za pozosta
łość p o k ł a d z i n . W y s t ę p o w a n i e w ł a ś c i w y c h p o k ł a d z i n i oczepin po ś l u
bie k o ś c i e l n y m w y j a ś n i o n e zostaje w n a s t ę p u j ą c y s p o s ó b : „ p r a w d o p o d o b
nie pod w p ł y w e m K o ś c i o ł a k o ń c o w e a k t y z a ś l u b i n : p o k ł a d z i n y i oczepiny
o d b y w a ć s i ę m u s i a ł y po ś l u b i e k o ś c i e l n y m i w z w i ą z k u z t e m zapewne
7 7
7 6
Zawistowicz-Kintopfowa,
" Zawistowicz-Kintopfowa,
5 — Etnografia Polska, t. X X I , z. 1
1929, s. 13, 18, 19.
1929, s. 9, 16-19.
�вв
RYSZARD TOMICKI
7 8
ś l u b s t a ł się j e d n y m z a k t ó w z d a w i n " . S ł u s z n a konstatacja w t ó r n o ś c i
ś l u b u k o ś c i e l n e g o w schemacie o b r z ę d o w y m nie i m p l i k u j e w s z a k ż e w spo
s ó b konieczny w n i o s k u , j a k o b y p i e r w o t n i e i s t n i a ł y t y l k o jedne „ p o k ł a
d ź m y " . Na podstawie poprzednich u s t a l e ń m o ż n a sądzić, że w analizo
w a n y c h przez a u t o r k ę w y p a d k a c h schemat d z i a ł a ń nie o d b i e g a ł od mode
l u w y ż e j zrekonstruowanego. P r z y n a j m n i e j w jego ś w i e t l e m o ż n a w y
j a ś n i ć jednoczesne w y s t ę p o w a n i e p o z a r ę c z y n o w e g o stosunku p ł c i o w e g o
oraz p o k ł a d z i n .
Pierwszy j a w n y stosunek, s t a n o w i ą c y ukoronowanie u m o w y ś l u b n e j ,
po k t ó r y m — j a k p o d k r e ś l a wspomniana a u t o r k a •— dziewczyna z y s k i
w a ł a n i e k i e d y u p r a w n i e n i a c z ł o n k a r o d z i n y , m i a ł w y ł ą c z n i e charakter
r o d z i n n y , p ó ł p r y w a t n y . M i a ł miejsce w gronie w y ł ą c z n i e b e z p o ś r e d n i o
zainteresowanych, n a j w a ż n i e j s z ą z a ś r o l ę gra w n i m m a t k a l u b ojciec
panny, k t ó r a ( y ) — j a k u polskich g ó r a l i — zezwala m ł o d y m na o f i c j a l
ne s p ę d z e n i e w s p ó l n i e nocy. U m o w a obu zainteresowanych stron jest
przez t e n a k t seksualny j a k b y potwierdzona. J e ś l i poprzednio m ł o d z i m i e
w a l i ze s o b ą k o n t a k t y p ł c i o w e , r ó ż n i ł y s i ę one z a r ó w n o n i e o f i c j a l n y m
charakterem, j a k i j a k o ś c i ą s p o ł e c z n ą . Oficjalne z ł ą c z e n i e p ł c i o w e s t w a
rza b o w i e m w i ę ź . I d ą c za R. Bastidem m o ż n a p o w i e d z i e ć , że w t y m
w y p a d k u u m o w a p r z e d ś l u b n a oznacza dla j e d n o s t k i p r z e j ś c i e od p ł c i o w o ś c i - p o t r z e b y , zaspakajanej „ n i e l e g a l n i e " , na p r z e k ó r n o r m i e , do p ł c i o w o ś c i k u l t u r o w e j , czy t e ż p ł c i o w o ś c i s p o ł e c z n e j , gdzie f u n k c j a zaspokaja
nia potrzeby zdominowana jest przez f u n k c j ę p r o k r e a c y j n ą . P i e r w s z y
oficjalny z w i ą z e k sytuuje s i ę j u ż w szeregu p ł c i o w o ś c i s p o ł e c z n e j i jest
znakiem agregacji d w ó c h g r u p s p o ł e c z n y c h . A l e nie jest b y n a j m n i e j
r ó w n o z n a c z n y semantycznie z p o k ł a d z i n a m i i dlatego nie m u s i a ł m i e ć
m o c y o b l i g u j ą c e j ; np. w ś r ó d g ó r a l i ś l ą s k i c h i s t n i a ł a , j a k s i ę w y d a j e , po
tencjalna m o ż l i w o ś ć zerwania u m o w y p r z e d ś l u b n e j , i s t ą d b y ć m o ż e w y
n i k ł o u w r a ż l i w i e n i e L . M a l i c k i e g o na s p r a w d z i a n o w y charakter p i e r w
szego stosunku. Z a u w a ż m y , iż po ś l u b i e , a w i ę c po w ł a ś c i w y c h p o k ł a d z i nach, m o ż l i w o ś c i t a k i e j nie ma.
7 9
Potwierdzanie u m o w y p r z e d ś l u b n e j a k t e m p ł c i o w y m nie oznacza, b y
s w a t y i / l u b z a r ę c z y n y b y ł y f o r m ą o s t a t e c z n ą , w y s t a r c z a j ą c ą dla p r a w
nego uznania z w i ą z k u m a ł ż e ń s k i e g o przez o p i n i ę s p o ł e c z n ą , o c z y m ś w i a d
czy sama m o ż l i w o ś ć zerwania procesu z a ś l u b i n o w e g o . W istocie stosunek
ten stwarza nowe w i ę z i s p o ł e c z n e , ale o bardzo ograniczonym z a s i ę g u .
W a r u n k i e m uzyskania s p o ł e c z n e j aprobaty i akceptacji b y ł o zalegalizo
w a n i e z w i ą z k u za p o ś r e d n i c t w e m ś l u b u k o ś c i e l n e g o oraz (a d a w n i e j za
pewne w y ł ą c z n i e ) o b r z ę d u weselnego. Charakter wesela b y ł zasadniczo
odmienny od s w a t ó w czy z a r ę c z y n i nie ma potrzeby s z c z e g ó ł o w e g o udo
w a d n i a n i a tego stwierdzenia. W y s t a r c z y p o w i e d z i e ć , że d e c y d u j ą c e zna
czenie m i a ł o g ó l n o s p o ł e c z n y zakres o b r z ę d u , k r e u j ą c e g o n o w ą s y t u a c j ę
s p o ł e c z n ą z a r ó w n o p a ń s t w a m ł o d y c h (obojga razem i k a ż d e g o z osobna),
7 8
7 9
Zawistowicz-Kintopfowa,
В a s t i d e, 1969.
1929, s. 36.
�NORMA, WZÓR I WARTOŚĆ W ŻYCIU S E K S U A L N Y M
67
j a k i c z ł o n k ó w ich r o d z i n oraz s ą s i a d ó w p e ł n i ą c y c h r ó ż n o r a k i e role o b r z ę
dowe (analogicznie b y ł o p r z y chrzcie ) .
P o k ł a d z i n y z a j m o w a ł y w s t r u k t u r z e o b r z ę d u weselnego bardzo w a ż n e
miejsce i w p e w n y m sensie ( w i ę z i o t w ó r c z y m ) s t a n o w i ł y o d p o w i e d n i k
pierwszego oficjalnego, ale p ó ł p r y w a t n e g o stosunku seksualnego m ł o
d y c h . O i l e jednak w t e d y akceptacja w s p ó ł ż y c i a p ł c i o w e g o d o k o n y w a ł a
się niejako w interesie w a r t o ś c i r o d z i n n y c h (i t u w a ż n e są takie m o t y
wacje, j a k sprawdzenie p a r t n e r k i i t p . , g d y ż prokreacja i praca, k t ó r e s ą
j e j celem, m a j ą s ł u ż y ć o k r e ś l o n e j l i n i i genealogicznej), o t y l e p o k ł a d z i n y
są a k t e m d o k o n y w a n y m w i m i ę w a r t o ś c i g r u p o w y c h , o g ó l n o s p o ł e c z n y c h .
W i ę c e j , o i l e w w y p a d k u p i e r w s z y m m a m y do czynienia z p ł a s z c z y z n ą
z a c h o w a ń r e a l i z o w a n y c h faktycznie (co nie w y k l u c z a o c z y w i ś c i e i c h zna
kowego, symbolicznego charakteru), o t y l e w d r u g i m akt seksualny f i g u
r u j e w p o r z ą d k u s y m b o l i c z n y m , jest częścią o b r z ę d u (co w s z a k ż e nie m u s i
w y k l u c z a ć jego r e a l n o ś c i ) . Jasne jest, że w s p o ł e c z n o ś c i a c h p r a k t y k u j ą
cych ó w pierwszy, r o d z i n n y stosunek w y n i k pok?adzin, g d y b y t r a k t o w a n o
je j a k o r z e c z y w i s t y sprawdzian d z i e w i c z o ś c i , m u s i a ł b y ć n e g a t y w n y .
A m i m o to i s t n i a ł r y g o r y s t y c z n y w y m ó g w y w o ł a n i a k r w i , i n t e r p r e t o w a
nej nieodmiennie j a k o d o w ó d d z i e w i c t w a p a n n y m ł o d e j ( ś w i a d e c t w e m i n
t e r p r e t a c j i sprawdzianowej są t e ż w y p a d k i , g d y p u b l i c z n ą d e m o n s t r a c j ę
z a s t ą p i o n o u s t n ą i n f o r m a c j ą pana m ł o d e g o , b ą d ź c z e r w o n ą w s t ą ż k ą w p l a
t a n ą we w ł o s y dziewczyny). Jest to sytuacja analogiczna do opisanej
przez Malickiego, k i e d y panna m ł o d a — m i m o co n a j m n i e j jednego d o ś
wiadczenia seksualnego — szła do ś l u b u w w i a n k u z i e l o n y m . W pozio
mie, k t ó r y n a z w a ł e m n o r m a t y w n y m , d e c y d u j ą c e znaczenie ma b o w i e m
symboliczna realizacja p e w n y c h d z i a ł a ń , publiczna manifestacja s y m b o l i
w y r a ż a j ą c y c h i d e a ł y i w a r t o ś c i grupowe. F a k t y c z n y m celem sprawdzia
n u b y ł o z a d o ś ć u c z y n i e n i e o b o w i ą z u j ą c y m do k o ń c a r e g u ł o m g r y .
8 0
P o k ł a d z i n y u k a z u j ą się w i ę c jako przede w s z y s t k i m s y m b o l i c z n y a k t
(co nie w y k l u c z a , iż m ó g ł b y ć t a k ż e n i e k i e d y f a k t y c z n ą d e f l o r a c j ą ) do
k o n y w a n y w i m i e n i u i dla potwierdzenia n o r m y z a k a z u j ą c e j p r z e d m a ł
ż e ń s k i c h s t o s u n k ó w seksualnych. I c h p o m y ś l n a realizacja jest r ó w n o
znaczna z daniem przez m ł o d y c h d o w o d u akceptacji w a r t o ś c i o b o w i ą z u j ą
cych w rodzimej s p o ł e c z n o ś c i . O d p o w i e d z i ą g r u p y jest z a ś p r z y j ę c i e m ł o
d y c h do s p o ł e c z n o ś c i , co w y r a ż a ł o się w k o n t y n u a c j i o b r z ę d u , d z i ę k i k t ó
r e m u k o n s t y t u o w a n o nowe w i ę z i s p o ł e c z n e i gospodarcze. I c h n a w i ą z a n i e
s t a n o w i ł o w istocie a k t uznania m a ł ż e ń s t w a . N i e d o p e ł n i e n i e tej r e g u ł y ,
k t ó r e — n a l e ż y p o d k r e ś l i ć to s z c z e g ó l n i e silnie, g d y ż w r o z w a ż a n i a c h n a u
k o w y c h z w y k ł o się nie b r a ć pod u w a g ę p r z y z i e m n y c h spraw l u d z k i c h —
m o g ł o m i e ć r ó ż n o r o d n e p r z y c z y n y , ł ą c z n i e z n i e c h ę c i ą jednego z p a r t n e
r ó w l u b jednego z „ a k t o r ó w " o b r z ę d u ( r e p r e z e n t u j ą c e g o interesy k t ó r e j ś
z rodzin) do zawarcia z w i ą z k u , w y w o ł y w a ł o d e z a p r o b a t ę i gniew w e s e l n i -
8 0
K o m p l e k s o w ą analizę chrzcin jako zjawiska spoleczno-kulturowego przepro
wadziła K . R u s n á k o v á , 1975.
�68
RYSZARD TOMICKI
k ó w , a n a w e t c a ł e j s p o ł e c z n o ś c i . Reakcja w e s e l n i k ó w m a w t y m w y p a d k u
t a k i sens, j a k karanie panien z dzieckiem u g ó r a l i polskich, c h o ć odpo
w i e d n i o do w a g i s y t u a c j i o d m i e n n ą s k a l ę k o n s e k w e n c j i i f o r m w y r a z u .
Dlatego t e ż nie ma znaczenia miejsce p o k ł a d z i n (dom r o d z i c ó w p a n n y
m ł o d e j l u b pana m ł o d e g o ) , ergo obiekt u l e g a j ą c y zdewastowaniu przez
zawiedzionych gości. Za z ł a m a n i e r e g u ł g r y teoretycznie odpowiedzialni
są b o w i e m oboje m ł o d z i , a t a k ż e i c h rodzice, z w ł a s z c z a jednak rodzice
p a n n y m ł o d e j , k t ó r z y b ę d ą c ewentualnie gospodarzami p i e r w s z y c h , „ r o
d z i n n y c h p o k ł a d z i n " t y m bardziej w i n n i z a d b a ć o p o m y ś l n ą r e a l i z a c j ę
akcji obrzędowej.
*
O m ó w i o n e aspekty p o k ł a d z i n i o b r z ę d u weselnego ł ą c z ą c e s i ę z ana
l i z o w a n y m p r o b l e m e m p o z w a l a j ą s t w i e r d z i ć , że i n t e r p r e t a c j a p o k ł a d z i n
j a k o sprawdzianu d z i e w i c t w a p a n n y m ł o d e j jest s ł u s z n a j e d y n i e p o d
w a r u n k i e m p o d k r e ś l e n i a symbolicznego znaczenia tego a k t u . N a l e ż y on
b o w i e m do p o r z ą d k u n o r m a t y w n e g o , w y n i k a z n o r m y z a k a z u j ą c e j p r z e d
m a ł ż e ń s k i c h s t o s u n k ó w seksualnych i s ł u ż y p o t w i e r d z e n i u w a ż n o ś c i n o r
m y . System n o r m a t y w n y oraz system o b r z ę d o w y s ą i n s t r u m e n t a m i rea
lizacji w a r t o ś c i g r u p o w y c h , o g ó l n o s p o ł e c z n y c h .
P o m i n ą ł e m zupełnie w t y m omówieniu m . i n . ten w y m i a r obrzędu,
k t ó r y nazywa s i ę n i e k i e d y k o s m i c z n y m (a co L . S t o m m a o k r e ś l i ł w ana
lizie p o k ł a d z i n j a k o c e l e b r a c j ę k r w i i ziemi) c h o c i a ż w i ą ż e się on t a k ż e
z w a r t o ś c i a m i g r u p o w y m i . B y ć m o ż e jednak celebracja k r w i i ziemi, m a
j ą c a na celu „ s t w o r z e n i e pomostu m i ę d z y B o g i e m i c z ł o w i e k i e m [niebem
i z i e m i ą ] d l a p r z e j ś c i a od d e s t r u k c j i do k r e a c j i " m n i e j w i ą z a ł a s i ę z pok ł a d z i n a m i , a bardziej z o f i a r ą z koguta. Tego rodzaju ofiara, p o ś w i a d c z o
na dla S ł o w i a n wschodnich j u ż w p o ł o w i e X w i e k u , w y s t ę p o w a ł a p o d
czas o b r z ę d u weselnego u U k r a i ń c ó w , W i e l k o r u s i n ó w , t z w . S ł o w i a n w ę
gierskich, u S e r b o - C h o r w a t ó w i B u ł g a r ó w . W Czechach starosta w e s e l n y
u c i n a j ą c k o g u t o w i g ł o w ę o ś w i a d c z a ł u r o c z y ś c i e , że k r w i ą jego z w i ą z e k
m a ł ż e ń s k i zatwierdza . O g ó l n y sens o f i a r y w o b r z ę d z i e w e s e l n y m , do
tychczas i g n o r o w a n y , u k a z a ł c y t o w a n y autor analizy p o k ł a d z i n . Bez
u w z g l ę d n i e n i a tego e l e m e n t u nie jest m o ż l i w e zrozumienie c a ł o ś c i o w e g o
znaczenia wesela, ale t e ż nie t a k i b y ł cel mojego a r t y k u ł u .
8 1
ZAKOŃCZENIE
N a z a k o ń c z e n i e c h c i a ł b y m p o ś w i ę c i ć nieco u w a g i w y n i k o m w s p ó ł
czesnych b a d a ń nad stosunkiem do n o r m w s p ó ł ż y c i a p ł c i o w e g o , p r o w a
dzonych w r a m a c h s t u d i ó w nad r e l i g i j n o ś c i ą l u d o w ą . I c h s k o n f r o n t o w a
nie ze z r e k o n s t r u o w a n y m w y ż e j modelem r e l a c j i m i ę d z y n o r m ą i w z o r e m
u m o ż l i w i a zasygnalizowanie t e n d e n c j i p r z e m i a n d o k o n u j ą c y c h s i ę obecnie
w tej dziedzinie. Jest to obraz o t y l e c i e k a w y , że wszystkie w y r ó ż n i o n e
przeze m n i e tendencje n a w i ą z u j ą do t r a d y c y j n e g o m o d e l u i s t a n o w i ą
konsekwencje jego t r a n s f o r m a c j i .
w A b r a h a m , 1916, s. 17.
�09
NORMA, WZÓR I WARTOŚĆ W ŻYCIU S E K S U A L N Y M
P i e r w s z y k i e r u n e k z m i a n polega na „ w y z w o l e n i u " z dawnego m o d e l u
i z m i e r z a n i u do b e z w y j ą t k o w e j akceptacji n o r m y oraz faktycznego p o d
p o r z ą d k o w a n i a j e j w z o r u zachowania. A . K o w a l s k a - L e w i c k a zaobserwo
w a ł a na Podhalu, że m ł o d z i e ż k s z t a ł t o w a n a poza g r u p ą l o k a l n ą przez
wzorce m o r a l n o ś c i m i e s z c z a ń s k o - k a t o l i c k i e j s k ł a n i a się — m i m o pewnego
niezadowolenia d o r o s ł y c h — k u pojednaniu n o r m y i w z o r u . Z w i ą z e k
tego t r e n d u ze z m i a n a m i r e l i g i j n o ś c i w i e j s k i e j z a u w a ż y ł H . K u b i a k w e
wsiach nowotarskich, gdzie 7 2 % badanych a k c e p t o w a ł o n o r m ę c z y s t o ś c i
p r z e d ś l u b n e j z m o t y w a c j a m i n i e m a l w y ł ą c z n i e r e l i g i j n y m i , oraz W . P i
w o w a r s k i w czterech w s i a c h w o k o l i c y P u ł a w (od 65,3 do 7 9 , 5 % ) .
82
D r u g i k i e r u n e k . z m i a n w y r a ż a się w odrzuceniu d a w n y c h r e g u ł g r y
i u j a w n i e n i u n i e o f i c j a l n y c h poprzednio w z o r ó w zachowania. W a r i a n t ten
przejawia się w negacji n o r m y i o t w a r t y m p r z y z n a w a n i u p r a w a do p r z e d
ś l u b n e j swobody seksualnej. W p o p u l a c j i badanej przez K u b i a k a r e p r e
z e n t o w a ł o go 17,7%, przez P i w o w a r s k i e g o od 10,0 do 17,5%. W obu
w y p a d k a c h m o t y w a c j e b y ł y podobne:
„Jak się to tylko z g ł o w ą robi i z wielkiej miłości, no to przecież nie grzech",
„jak się później pobiorą, to mogą żyć z sobą", „zawsze tak było, że współżyli
w okresie przedmałżeńskim" [sic], „Kościół powinien tak zaprowadzić, aby młodzi
mogli się poznać rok — dwa przed ślubem. Są różne choroby i natury człowieka.
Wszystkiego się nie przewidzi, to dlatego powinni", „młodzi muszą się poznać lepiej,
jak się mają później żenić", „przez ten zakaz to powstają tylko niedobrane m a ł
żeństwa" .
83
Z a u w a ż m y , że u z e w n ę t r z n i e n i u u k r y t y c h , nie p r z y j m o w a n y c h n i e
g d y ś oficjalnie do w i a d o m o ś c i p r a w d t o w a r z y s z ą m o t y w a c j e o d w o ł u j ą c e
się do t r a d y c y j n e g o u k ł a d u w a r t o ś c i skoncentrowanych w o k ó ł r o d z i n y
jako spółki prokreacyjno-produkcyjnej.
Trzeci k i e r u n e k z m i a n p r e z e n t u j ą postawy m i e s z k a ń c ó w N o w e j H u t y
p o c h o d z ą c y c h ze w s i n o w o t a r s k i c h . W t y m w y p a d k u 5 0 % badanych w y
r a ż a a p r o b a t ę d l a p r z e d ś l u b n y c h s t o s u n k ó w seksualnych. A l e nie jest to
j e d y n i e w p o r ó w n a n i u z n u r t e m d r u g i m r ó ż n i c a ilościowa. W m o t y w a
cjach nowohutczan eksponuje się osobisty, i n t y m n y charakter
życia
seksualnego, jego a u t o n o m i ę i nie konieczny z w i ą z e k z m a ł ż e ń s t w e m .
Wszystkie zasygnalizowane
tendencje m a j ą b e z p o ś r e d n i
związek
z p r z e m i a n a m i u k ł a d u s p o ł e c z n o - k u l t u r o w e g o na w s i i w y r a ż a j ą z m i a n y
w systemie w a r t o ś c i , z w i ą z a n y c h g ł ó w n i e ze s t r u k t u r ą i f u n k c j a m i r o
d z i n y oraz j e j miejscem w g r u p i e l o k a l n e j *.
8 4
8 2
Kowalska-Lewicka,
1971, s. 34-35; K u b i a k , 1972, s. 109-110; P i
w o w a r s k i , 1971, s. 216.
K u b i a k , 1972, s. 112; P i w o w a r s k i , 1971, s. 217.
K u b i a k , 1972, s. 111-113.
* Dziękuję Pani mgr K . Małkowskiej, dr L . Stommie i dr. S. Szynkiewiczowi
za wiele inspirujących rozmów i krytycznych uwag. Część tych ostatnich, z pew
nością godnych rozważenia, nie została uwzględniona w tekście, sądzę bowiem, iż
artykuł w takiej postaci, jaką ma obecnie, może stanowić dogodny punkt wyjścia
do dyskusji, w ł a ś n i e dzięki kontrowersyjności niektórych jego stwierdzeń. Jeśli tak
się stanie, będzie to dla mnie wystarczającą satysfakcją.
8 3
8 4
�70
RYSZARD TOMICKI
BIBLIOGRAFIA
A B R A H A M W.
1916 Z dziejów
prawa małżeńskiego
w Polsce. Zezwolenie panującego
lub pa
nów na małżeństwa
poddanych i świeckie
opłaty małżeńskie,
[w:] Księga
pa
miątkowa
ku czci B. Orzechowicza, L w ó w , s. 1-70.
B A C H T I N M.
1975 Twórczość
Franciszka
sansu, Kraków.
Rabelais'ego a kultura ludowa średniowiecza
i rene
BARANOWSKI B.
1955 Sprawy
obyczajowe
i XVIII,
Łódź.
w
sądownictwie
wiejskim
w Polsce
wieku
XVII
BARTMIÑSKÍ J .
1974 „Jaś koniki poił" (Uwagi o stylu erotyku ludowego), „Teksty", nr 2, s. 11-24.
B A S T I D E R.
1969 Rzeczywistość
ków, s. 55-73.
płci
u ludów
pierwotnych,
[w:] Natura, kultura, płeć,
Kra
B E R T R A N D A. L . , W I E R Z B I C K I Z . T .
1970 Socjologia
wsi w Stanach
Zjednoczonych,
Wrocław—Warszawa—Kraków.
C A I L L O I S R.
1973 Żywioł
i ład, Warszawa.
C I S Z E W S K I s.
1911 Sin po grijehu, „Lud", t. X V I I , s. 261-264.
1927 Żeńska twarz, Kraków.
CIUPAK E .
1973 Katolicyzm
ludowy w Polsce, Warszawa.
DOBROWOLSKI K.
1932 Umysłowość
i moralność
polska, Kraków, s. 168-204.
społeczeństwa
staropolskiego,
[w:] Kultura
staro
DZIEJE...
1970 Dzieje folklorystyki polskiej 1800-1863. Epoka przedkolbergowska,
H. Kapełuś i J . Krzyżanowskiego, Wrocław—Warszawa—Kraków.
pod. red.
G L O G E R Z.
1958 Encyklopedia
staropolska
ilustrowana, Warszawa, t. 1-2.
G R Y G I E L S., T I S C H N E R J . K s .
1966 Szkic o religijności
wsi współczesnej,
„Znak", nr 150, s. 1455-1473.
KĘTRZYŃSKI W.
1968 O Mazurach,
Olsztyn.
KŁOSKOWSKA A.
1962 Wzory i modele
giczne", nr 2.
w socjologicznych
badaniach
rodziny,
„Studia Socjolo
KOŁAKOWSKI L .
1967 Kultura i fetysze, Warszawa.
K O W A L S K A - L E W I C K A A.
1967 Młodzież wiejska na Podhalu w pierwszej połowie XIX wieku (w
świetle
anonimowej relacji), „Łódzkie Studia Etnograficzne", t. I X , s. 225-241.
1971 Tradycyjne normy obyczajowe w kontaktach młodzieży
na Podhalu, „Rocz
niki Socjologii Wsi", t. X I , s. 23-36.
K U B I A K H.
1972 Religijność
a środowisko
społeczne.
Studium zmian religijności
pod
wpły
wem ruchów migracyjnych ze wsi do miasta, Wrocław—Warszawa—Kraków—
Gdańsk.
KUCHOWICZ
z.
1957 Z dziejów
Warszawa.
obyczajów
polskich w wieku XVII
L E W A D A J . A.
1968 Społeczna
natura religii, Warszawa.
i pierwszej
polowie
XVIII,
�71
NORMA, WZÓR I WARTOŚĆ W ŻYCIU S E K S U A L N Y M
M A K A R C Z Y K W.
1971 Przyswajanie
innowacji,
Wrocław—Warszawa—Kraków—Gdańsk.
MALEWSKA H.
1967 Kulturowe
i psychospołeczne
determinanty
życia
seksualnego,
Warszawa.
MALICKI L.
1947 Materiały
do kultury społecznej
graficzne", t. V I , s. 77-126.
górali
śląskich,
„Prace i Materiały Etno
M A R K O W S K A D.
1964 Rodzina w środowisku
wiejskim. Studium wsi podkrakowskiej,
Wrocław—
Warszawa—Kraków.
1965 Rodzina wiejska na terenie dawnej Puszczy Zielonej, [w:] Kurpie. Puszcza
Zielona, red. A. Kutrzeba-Pojnarowa, Wrocław—Warszawa—Kraków, t. I I I , s.
95-161.
1968 Religijność
i laickość w modelach i wzorach rodziny wiejskiej na Podla
siu, „Roczniki Socjologii Wsi", t. V I I I , s. 119-152.
1970 Rodzina wiejska na Podlasiu 1864-1964, Wrocław—Warszawa—Kraków.
MAZUR J .
1902 O miłości
u ludu w życiu
i pieśni,
„Lud", t. V I I I , s. 225-244.
MOSZYŃSKI к .
1928 Polesie wschodnie. Materiały
etnograficzne z wschodniej
mozyrskiego oraz z powiatu rzeczyckiego, Warszawa.
części
b. powiatu
MUKAfiOVSKY j .
1970 "Wśród znaków
PIWOWARSKI
i struktur,
Warszawa.
w.
1971 Religijność
szawa.
wiejska
w warunkach urbanizacji.
Studium socjologiczne,
War
P O N I A T O W S K I s.
1932 Etnografia Polski, [w:] Wiedza o Polsce, t. I I I , Warszawa.
ROSIAK т.
1970 O niektórych
zwyczajach dotyczących
młodzieży
wiejskiej w
wie, pow. Łask, „Łódzkie Studia Etnograficzne", t. X I I , s. 169-173.
Rembieszo-
RUSNÁKOVA к .
1975 Kmotrovstvo
pis).
(Analýza
spoločenskokulturneho
celku),
Bratislava (maszyno
STOMMA L .
1975 Rytuał pokładzin
X I X z. 1, s. 51-64.
w Polsce. Analiza
strukturalna,
„Etnografia Polska", t.
SZCZEPAŃSKI J .
1972 Elementarne pojęcia
socjologii, Warszawa.
THORÉ L .
1969 Język
i rzeczywistość
płci,
[w:] Natura, kultura,
płeć,
Kraków, s. 74-109.
T R A WIŃSKA M. (TRAWINSKA-KWAŚNIEWSKA M.)
1957 Sytuacja społeczna
kobiety wiejskiej w ziemi krakowskiej w latach 18801914, „Prace i Materiały Etnograficzne", t. X z. 2, s. 129-205.
1971 Wychowanie seksualne młodzieży
wiejskiej w rodzinie i grupie
rówieśni
czej, „Roczniki Socjologii Wsi", t. X I , s. 37-54.
TUROWSKI j .
1967 Rodzina chłopska
w okresie lat 1864-1914 w świetle
skich, „Łódzkie Studia Etnograficzne", t. I X , s. 203-224.
źródeł
pamiętnikar
T Y S Z K A z.
1974 Socjologia rodziny, Warszawa.
W I E R U S Z E W S K A M.
1966 Obrzędy
recepcyjne wieku dojrzałego
w Bełchatowskiem,
„Łódzkie Studia
Etnograficzne", t. V I I I , s. 25-82.
1969 Sankcja opinii publicznej w polskich obrzędach
i zwyczajach
ludowych,
„Etnografia Polska", t. X I I I z. 1, s. 63-72.
�72
RYSZARD TOMICKI
1970 Kontrola społeczna
prokreatywnej
funkcji rodziny w świetle
bełchatowskiej,
„Łódzkie Studia Etnograficzne", t. X I I , s. 45-55.
1971 Lokalna kontrola społeczna
jako czynnik wychowawczy
w
wiejskim, „Roczniki Socjologii Wsi", t. X I , s. 9-21.
badań
wsi
środowisku
WIERZBICKI z. т.
1963 Zmiąca
w pół wieku później,
Wrocław—Warszawa—Kraków.
W I T K O W S K A A.
1972 Stawianie, my lubim sielanki, Warszawa.
ZADROŻYNSKA A.
1974 Zawarcie
małżeństwa.
Analiza systemu
wartościowania,
Warszawa.
ZAWISTOWICZ-KINTOPFOWA K .
1929 Zawarcie małżeństwa
szczególnym
uwzględnieniem
przez kupno w polskich obrzędach
weselnych
roli orszaku pana młodego,
Kraków.
— ze
�